85 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c0b70d970f38009210346fea2c7d5b.pdf 074638de2db6b56dcc43e2266dd6348f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3623 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3400 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.196-200 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text stereotypu Wł. Jagiełły; t a k ż e E. Aleksandraviciusa - Cele polityczne Litwinów w latach 1863-1914. Z w r a c a j ą u w a g ę odpowiedzi na a n k i e t ę : Litwa i Polska. Wspólna przeszłość - obecne problemy - budowanie współpracy. C h c i a ł b y m w t y m miejscu z a c y t o w a ć fragment wypowie­ dzi Czesława M i ł o s z a , w a r t o o n i m p a m i ę t a ć : „ L e c h W a ł ę s a , Vaclaw Havel i Vytautas Landsbergis są postaciami, k t ó r e przejdą do legendy i k a ż d y ich czyn będzie mieć echo w historii przyszłych p o k o l e ń . Lech W a ł ę s a p o p e ł n i ł wielki błąd nie c h c ą c widzieć się w Warszawie z Landsbergisem. Ten, k t o go n a m ó w i ł do tak nierozumnego k r o k u , nie z d a w a ł sobie sprawy że p a m i ę ć o t y m będzie t r w a ć za lat sto i dwieście potwierdzając p o w s z e c h n ą w ś r ó d L i t w i n ó w opi­ nię o polskich w i e l k o p a ń s k i c h narowach". Z wypowiedzi M i ł o s z a jeszcze jeden cytat: „ N a s z a część Europy weszła w okres, kiedy nie w i d m o k o m u n i z m u po niej krąży (...), ale w i d m o nacjonalizmu. Dlatego trzeba bardzo u w a ż a ć i na k a ż d y m k r o k u z a p y t y w a ć , co w stosunkach z s ą s i a d a m i jest wyrazem nacjonalistycznych pokus. Najłat­ wiej te pokusy r o z p o z n a ć po s k ł o n n o ś c i do wyliczania krzywd doznanych od drugiej strony, co nie przychodzi trudno, skoro k a ż d a strona robi błędy. P o d s t a w o w ą z a s a d ą musi być: nie k o n c e n t r o w a ć się na t y m , co ujemne, p o d k r e ś ­ lać wszystko, co sprzyja w s p ó ł p r a c y . " C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na opublikowane materiały z I m i ę d z y n a r o d o w e j konferencji, j a k a m i a ł a miejsce w Biały­ mstoku, 21 24.09.1989 r. U k a z a ł y się n a k ł a d e m Towarzyst­ wa Literackiego i m . A d a m a Mickiewicza, Oddz. w Białyms­ t o k u , pod red. Elżbiety Feliksiak. T o m I , k o r e s p o n d u j ą c y z tekstami w naszym numerze, z a t y t u ł o w a n o Wilno - Wileńs-c-y:na uiko krajobraz i środowisko wielu kultur (Białystok 1992). O Wilnie piszą, w r ó ż n y c h tonacjach, w sumie frapująco autorzy z k t ó r y m i r o z m a w i a ł a p. Barbara H o ł u b . Jej k s i ą ż k a Przy wileńskim stole jest przedziwnym konglomeratem prze­ pisów kucharskich ze wspomnieniami. P r z e p i s ó w nie w y ­ p r ó b o w a ł e m , natomiast czytałem z rozbawieniem, zainter­ esowaniem, z a d u m ą , ciekawe wspominki C z e s ł a w a Nieme­ na, Gustawa Lutkiewicza („Jeśli k t o ś uparcie twierdzi, że SUMMARY Joanna Tokarska-Bakir TED BY DEMONS D E S E R T E D A L T A R S A R E INHABI­ J a c k o w s k i A LESSON O F A LIVE LANGUAGE This issue of „ K o n t e k s t y " is devoted to the borderline between two culture: Polish and Lithuanian. After (he renascence of the Lithuanian state in the iwcntieth century, Polish-Lithuanian relations, which date back to the Middle Ages, did not always follow a favourable course. Hence the conception of our issue. „ O n e must know the past and its repercussions and understand the fears, sensitivity and the feeling of a threat harboured by others. But the supreme goal must be thought and deed oriented (owards the future". KrzysztoTCzyżewski VANIA FROM T H E VIEWPOINT O F TRANSYL­ Krzysztof C z y ż e w s k i is the head of the "Fundacja Pogranicze" (Borderline 196 D o d a m , że książkę o p u b l i k o w a ł a Książka i Wiedza. Warszawa 1993. N a z a k o ń c z e n i e tego p r z e g l ą d u informuję 0 m a ł o znanym, ale doskonale redagowanym piśmie ś r o d o ­ wiska olsztyńskiej inteligencji - „ B o n i s s i a " . Wydawane jest przez W s p ó l n o t ę K u l t u r o w ą „ B o r u s s i a " . Redaktorem na­ czelnym jest Kazimierz Brakoniecki (dobry poeta!). Dotych­ czas u k a z a ł o się - o d 1991 r. - 6 n u m e r ó w , oczywiście zainteresowania redakcji k o n c e n t r u j ą się przede wszystkim na sprawach z w i ą z a n y c h z p a m i ę c i ą , przeszłością regionu, problematyce W a r m i i i M a z u r , sytuacji zderzenia kultur 1 tradycji. i- P o n i e w a ż teksty zawarte w t y m numerze pisma poprzedza m o t t o (wiersz Kazimierza W i e r z y ń s k i e g o ) , c h c i a ł b y m za­ k o ń c z y ć przytoczeniem zdania, k t ó r e „daje do m y ś l e n i a " . Cytuję w y p o w i e d ź kobiety, k t ó r a w rozmowie ze studentami U W (pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą ) p o w i e d z i a ł a : „Litwini swoją historie piszą Polacy swoją. Ja już nie wiem, kogo słuchać". AJ. OF T h i s text offers an outline of doubts and dimnessies concerned with the status of so called postmodernism This concept - peculiar mental movement (or as U m b e n o E c o prelTers, recurring historical moment in every decadem epoch), constructed against modernism, apprehended as rationalist, progres­ sist and overturned with madness of sorting things out, shows distinct similarities with its antagonist. T h e author tries to characterize the common basis or some modern and postmodern attitudes, calling it «sting of modernisty». Its core is fenomenon of distorted technics (in Martin Heideg­ ger's understanding, originating from the Greek uxnvr.). The meaning of this latter term is strictly connected to others ones: human world, estrangmeni, indigenuity etc. These topics are discussed in controversy with Emmanuel Levinas and, partially, with Zygmunt Bauman whose inspiring lectures on posimnodern social attitudes were reason of these considerations. Aleksander W i l n o jest polskie, powinien też powiedzieć, że G d a ń s k jest niemiecki, bo to przecież Niemcy przez wieki d o m i n o w a l i w G d a ń s k u " ) , S t a n i s ł a w a Stommy, Bernarda Ł a d y s z a (...Mozart, to jeden z największych k o m p o z y t o r ó w . A l e mnie on nie odpowiada. Spyta pani, czemu to? A temu, że u niego wszystko, k a ż d y gest d o k ł a d n i e wyliczony, wszystko o d - d o . A mnie potrzebny gest szeroki, niepohamowana fraza Czaj­ kowskiego.) Ryszarda K a p u ś c i ń s k i e g o , Tadeusza K o n w i c ­ kiego, Leona Onichimowskiego, Z y g m u n t a K ę s t o w i c z a , D a n u t y Szaflarskie, Stefana Bergmana (b w a ż n a relacja Jerozolima P ó ł n o c y " o Ż y d a c h wileńskich) Melchiora W a ń k o w i c z a Andrzeja D ą b r o w s k i e g o ( E d u ś 'co starszejesz togorszeiesz") Szczególnie z a i n i e r e s ó w a ł y mnie wspo­ mnienia Izabelli Radziwiłł już nie tylko o Wilnie ale i latach w y w ó z k i w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego M a t e r i a ł na fas­ cynująca książkę W o g ó l e z tych osobistych relacji lepiej się rozumie a t m o s f e r ę Wilna lat trzydziestych i wojennych niż z wielu "syntetycznych t e k s t ó w . ARTICLES Foundation), an organization which conducts research into culture and social relations typical for borderline regions. It is placed in Sejny - a small town in the extreme north-western part of Poland - the meeting point of Polish, Lithuanian, Jewish, Byelorussian, Ukrainian and G y p s y culture. The inten­ tion of the Foundation is to populanze tolerance. It organizes meetings of representatives of various cultures, and works with young people. T h e letter to the Editor in Chief deals with related themes. Henryk W i s n e r T H E Y A N D W E . VOICES A N D OPINIONS The article is conceived as a ..protocol of divergencies" in the relations between Poland and Lithuania. It concentrates, therefore on recalling (from a historical perspective) the accusations and opinions expressed by represen­ tatives of both sides, concerning the relations between the two nations. It also discloses many commonly held and deeply embedded opinions. F o r example, the universal view that prior to its union with Poland Lithuania was an insignificant country, on the threshold of annihilation, was made indelible by the nineteenth-century prose of Henryk Sienkiewicz. A l g i s K a l e d a LITHUANIAN L I T E R A T U R E A N D POLISHNESS I he problem of Polish-Lithuanian relations in literature continues to be insufficiently examined Of" course works such as " A JVlickiewicz and Lithuania" do exist but ihev do not exhaust the issue. T h e Polish side reveals little interest in Lithuanian literature; the same can be said of Lithuanian scholars. Poland always appeared as the stronger partner. Both countries shared a common history and Poland is mentioned in thirty, the ancient Lithuanian songs. In folklore, the Pole was, as a rule, depicted as a neighbour and partner, and his image was neither positive nor negative. Literature from the beginning of the nineteenth century treated Poland as a culturally close �terrain, but in the 1880s this vision was transformed by a programme of national rebirth. There appeared voices indicating the negative impact of Poland: attempts at subjugating Lithuania, the demoralizing influence of the Polish gentry etc. A r u n a s B u b n y s ETHNOPOLITICAL STEREOTYPES O F POLES A N D L I T H U A N I A N S IN T H E U N D E R G R O U N D PRESS O F T H E 1942-1944 P E R I O D In his analysis of the underground press the author presents the question of the Lithuanian-Polish antagonism during the German occupation. He tries to avoid the evaluation of arguments, ..historical truth" or psychoological determinants of both sides. U p o n the basis of quotations from the underg­ round press, Bubnys illustrates how the application of deeply enrooted stereotypes of the opponent, together with the ommission and justification of one's own faults, legitimizes current policies. T h e proposed examination of Polish and Lithuanian attitudes indicates that the underground press of both communities was, despite certain strivings towards change, unable to over­ come the prevalent Polish-Lithuanian antagonism, but merely intensified animosity and reinforced negative stereotypes and accompanying atmoosphere. Tomas V e n c l o v a ON T H ELITHUANIAN STEREOTYPE T h e point of departure for reflections concerning the stereotype of the Lithuanian is an essay written in the West in 1947 by Juozas Girnius, a young Lithuanian philosopher. T h e product of devotion and anxiety, it was supposed to prevent hopelessness and d.sintegration; nonetheless, it remains an example of an absolute apology, or even outright hagiographv. of a nation. Its author construed a positive stereotvpe of the Lithuanian, and a negati ve stereotype of the „others". The text was published once again in 1991, and became an almost classical presentation of the national doctrine: contradictory thought and declarations are regarded as the absence of love Tor one's homeland. Venclova demonstrates that a national stereotvpe is, to a large degree, the outcome of selective cultural memory. He ends his deliberations with a comment which stresses that the question of the Lithuanian national character remains a veritable problem. Nevertheless. Venclova is an optimist and believes that xemophobic cliches produced by intellectuals and readily adapted by politicians, rarely meet with a mass-scale response; hence his hope that Lithuania will never bocome another Serbia. C z e s l a w O k i i i c z y c STEREOTYPE O F A LITHUANIAN SEEN BY A POLE The author is a Pole living in Lithuania. F r o m the very beginning he was an active participant in the renascence of the Lithuanian state (an attitude which was by no means universal among the Polish communilv). and now acts as a spokesman of the Polish minority in Lithuania. Okiriczyc is of the opinion thai the stereotype of the Lithuanian is a composite phenomenon, containing positive and negative traits. These features changed with the passage of time, and frequently excluded each other; lor example, the traditional image of the hadrworking and trustworthy Lithuanian has recently been supplemented by the opinion about the wonhlessness of work performed by Lithuanians. V y t a u t a s U r b a n a v i c i u s THE PALACE OFTHE LITHUANIAN R U L E R S IN T H EL O W E R C A S T L E IN W1LNO The author of this article outlines the origin and history of the Wilno Lower Castle, also known as the palace of the grand dukes of Lithuania. Together with the cathedral, the palace comprised a uniform architectonic complex. U p to the beginning of the seventeenth century, the two buildi ngs were reconst rueted simultaneously Until recently, it was believed that they were raised in the fifteenth centurv in the G o t h i c si vie. Historical and archeological inves­ tigations conducted in the palace courtyard came across remnants of a wall dating from the second half of the thirteenth century; fragments of a similar construction, resembling a pagan temple, from the same period, were discovered in the south wing of the Renaissance palace T h e author suggests that already in the thirteenth century, and possibly earlier, Wilno was a sirong centre of power and the key town in Lithuania. W I L N O was always an international town; according lo various statistical data pertaining to the period from the end of the nineteenth century up lo the second world war. some 3(1-60 per cent were Jews and Poles while Russians totalled approximately 20 per cent of the population, accompanied by Lithuanians, Byelorussians and other communities. W e include several texts dealing with Wilno: an interview with the historian S t a n i s t a w S t o m m a ( W I L N O ) , focuses on the history of the town and the reasons for such a considerable number of Poles and the relations with Poland (the press, theatre and university). Professor Stomma emphasizes that Wilno was always dominated by a supranational conception and even the ..Renascence" organizauon, which in Poland was of a purely nationalistic nature, avoided such a stand. V y t a u t a s L a n d s b e r g i s ( V I L N I U S ) does not question the presen­ ce of Wilno in Polish culture, stressing, however, that it always was and will remain the capital of Lithuania. G r i g o n j K a n o w i c z (A W I L N O W H I C H IS N O L O N G E R ) describes the Jewish specificity of the lown. It is his opinion that Wilno was alwavs someiing more than a concentration of Jews, and that it constituted a New Jerusalem, a pre-war center of spiritual and religious life. K a n o w i c z accents the fact thai Wilno was actually more of a concept (similarly to Paris, Rome or Jerusalem). Its grandeur was the product of a unique mosaic of cultures, which enjoyed peaceful coexistence although thev often remained apart. T h e assimilation ofthe local Jewish c o m m u n i s was much slowed than in other towns. T h e text by T a m a r a G o r d o n is a precise historical presentation of the ties between Jews and Wilno. H a l i n a K o b e c k a i t e THE KARAIMS O F WILNO AND TROKI The history of the K a r a i m s (a small ethnic croup of Turkish, ori&in composed of followers of an offshoot of Judaism) in Lithuania dates back to 1398 when G r a n d D u k e Witold permitted them to settle down in T r o k i . T h e text is a synthetic presentation of the history of the K a r a i m s who were basically connected with T r o k i and Wilno. It recalls the main figures and events in the cultural and religious life of this community and i.a. discusses the foundation or a museum devoted to the K a r a i m s . Aleksander J a c k o w s k i WILNO - VILNIUS The author desenbes his impressions from his first and recent visit to Wilno. U p to now, he cherished the vision of the lown as a myth, known from various sources, traditions and narratives, Jackowski depticts the confrontation of this inner image with new, external reality. H e found the Ostra Brama (with which all Poles are familiar thanks to the invocation in Mickiewicz's „ M a s t e r Thaddeus") strikinelv intimate I n conclusion the author writes- T h e Wilno which 1 had cultivated does not exist It belongs to the past beautiful but discernible only in hisloncal monuments, reminiscences and memories of old people. Wilno is no longer. There is Vilnius - the capita! of Lithuania" Lech M r ó z THE SYNDROM O F T H E BORDERLINE. COMMENTS ON R E S E A R C H INTO E T H N I C CONSCIOUSNESS This is an attempt at a presentation of the religious consciousness, customs and ethnic stereotypes prevalent on the Byelorussian-Lithuanian-Polish borderline. The material was collected and prepared by students of ethnology at Warsaw University. T h e author briefly discusses the method applied in the selection of the region, and subsequently tries lo establish the reasons for Ihe archaic way of thinking pursued by the Polish community in Lithuania. H e draws particular attention to the Soviet occupation which conserved mutual stereotypes, prejudices and customs that would have been probably forgotten in the course of a natural evolution of society. T h e impact of traditional models, cultivated consiciously or unconsciously, occurs in all milieus, regardless of the level of education, both amongst Poles and Lithuanians The problem of ethnic, national identification constitutes an essential issue in investigations earned out in borderlines. T h e feeling of belonging to a certain cultural and linguistic region, as well as religion, act as the basic determinant of national self-definition. Andrzej Czajkowski, Paweł L a d y k o w s k i T H E IDEN­ TITY O F T H E POLISH-SPEAKING C O M M U N I T Y IN T H E NORT­ HERN REGIONS O F LAUDA This is an attempt to present the final stage in the several decades of the disappearance of Polishness in the eastern regions of Samogitia (Lauda), due to the almost complete crisis of Polish national identity. Prior to World W a r I I , this area was populated by a closely knit Polish-speaking community whose members had learnt the Polish language ai home and in ihe environment in which they grew up. Patterns of this attractive and nobilitaung model of life were created by the landowners. T h e L i t huanization of the inhabitants of manorhouses and villages, inaugurated dunne the interwar period (i a under the influence of pressure exerted bv the Lithuanian administration).' grew stronger after the war, when the so­ cio-economic and national 'structure of I .:.ii.;.; was totally destroyed. A l nresem the onenlv declared Polishness of the few educated individuals is based above all on cultivated reminiscences Those persons who remained outside the entr'v ^ O n ^ e ^ b e d t o ^ u u d t t t k o O n the other hand thosewho/r^ E fhet " P o ^ Ł u k a s z S m y r s k i T H E BAPTISM O F L I T H U A N I A IN T H E CONS­ CIOUSNESS O FT H E POLISH R U R A L C O M M U N I T Y IN T H E WILNO REGION The region of Wilno is characterised by a very vivid ethnic diversity. This feature imposes upon particular groups certain schemes of perceiving others and introducing order into reality. Present-day stories about the ancient history and baptism of Lithuania (gathered in the Wilno region) are an attempt to achieve this goal. They have a deeply concealed content - history can be interpreted as an element which legitimized Polish possession of land in the reeion Tales about ancient times emphasize the paaan beliefs of the Lithuanians (holy groves bonfires etc ) d a ń n g from an ahistorical mythical period The Lithuanian dukes of old (Vytautas Giedymin) play more a role of legendary heroes than real rulers. T h e situation changes with the appearance of Jagiełło, the duke of Lithuania: from the very beginning, however, he is 197 �accompanied by Jadwiga, the Polish queen who married and "civilized" him. This was a transition from mythical pagan times to the historical Christian era. According to the interlocutors, it also provided a basis for the Poles to speak about the Wilno region as their own. A g n i e s z k a H a l e m b a L I T H U A N I A N C A T H O L I C I S M AS SEEN BY POLES IN T H E W I L N O R E G I O N This material, collected recently among Poles residing in the Wilno area, indicates the strongly embedded image of the pagan Lithuanian. T h e examined opinions frequently contain the term "pagan" used in a Lithuanian context. It is also connected with features regarded by the Lithuanians as negative. Pagan beliefs were supposed to have left many traces in the lives of Lithuanians; just as frequent are views that contemporary Lithuanians also include pagans, sometimes concealed under the guise of Catholicism. T h e return of Lithuania beliefs is another recurring motif. The baptism of the country is described as an event which had not embraced the whole population, and which was not fully legitimate. Lithuanian Catholicism is perceived as inferior to its Polish counterpart, and remains one of the components of the image of the Lithuanian as an alien. B e a t a C z e c h , A n n a W r ó b l e w s k a D I F F E R E N C E S IN T H E RITUALS A N D CUSTOMS O F BYELORUSSIANS, POLES A N D LITHUANIANS IN E A S T E R N LITHUANIA T h e article focusses on traditional family rituals and magic rites retained in the memories of Poles, Byelorussians and Lithuanians. I l also considers the cri teria provided by the interlocutors, which make it possible to distinguish the two groups. T h e most important criterion is language. A n analysis of three basic family ntuals and certain magic rites entitles us to say that this multi-ethnic region is the scene of an unconscious intermingling of elements from neighbouring cultures. Only to a slight degree can customs and rites indicate national affiliation. A considerable impact was exerted by Russification (joint language, atheization). In the more receni years, one observes the slow Lithuanization of the Polish community (mixed marriages, the Lithuanian character of towns, Lithuanian as the official language, comaci with Lithuanians in schools and places of work). T h e emergence of Lithuanian national consciousness is accomoanied bv a similar process among the Poles It has produced attempts at distinguishing the Lithuanian or Polish nature of nluals.bestvisibleintheexampleoflhewedding.Twoelemenlsare seen by the Poles are alien: the burning of the bride's wreath, and the "hanging of the • null hmalcer" I hi' creation of the I ilhirinrin •itite ent-tik nalinnalktir ™den™rA>ee^ reason for its aUempted s e l f X i i n ^ i o n ! C p r l i ^ S r i e l ^ R e n a t a H r y c i u k , E w a M o r o z T H E MEMORY OF TRADITION AMONG LITHUANIANS O F JEWISH DESCENT It is said that Jews are the natioin of the Book which created them. Thanks to the tradition connected with it, the Jews were capable of retaining their national and cultural identity during the diaspora. In their research into Jewish holidays and religious customs, the authors wished to demonstrate the attitude of contemporary Lithuanians of Jewish descent to tradition. T h e ga ihered material distinctly reveals the disappearance of tradition, which is the consequence of the annihilation of the Jewish Orthodox environment. All attempts at ihe renascence of national and cultural consciousness concentrate on the cultivation of the memory of the victims of war and the Holocaust. Il is this memory which consolidates the national group, shattered after the war; dales oomitifmorai!Fii7 Trfleic event* in rhr nasi are the sole nmtwnn fn-r n^n^Mut^Zai ^^Zi^enX^traditio^Jewish holioavs T t e a * a « n e » of iomt descent exclusively to the Holocaust andMv£ is res ncted restnueo almost almost In T H E I M A G E O F T H E J E W I N T H E E Y E S O F T H E P O L E S I N L I T H U A N I A the auhors posed a question concerning the alterationis or the image of the Jew harboured by the average inhabitant of Lithuania, following Ihe almost complete physical and cultural extermination of the Jewish community. The functioning image of the Jew does not differ from the traditional descriptions of the "alien", well known from literature. Emphasis is still placed on certain physical features and "national character": cleverness and dishonestv accomoanied bv inborn intelligence industnousness the drive towards education Stories about "ritual m u r d e r ' s t i l l abound. Evidentlv the era of the Holocaust had for all Dractical nurnoses little imnact unon the functioning of (he traditional stereotype of the Jew. ' Magdalena Z o w c z a k WHY APOCRYPHS? This is an introduction to a series of articles written upon the basis of research, supervised by the author, and conducted by students amongst the Poles in Lithuania. The term „ a p o c r y p h s " is, in her estimation, an excellent point of departure for the description of folk religion. Such tales provide information concerning the spiritual reality of the community, and are connected with ihe concept of the local homeland in an interpretation of universal symbols and evaluations. It is precisely this type of ..home faith" which is the goal of reconstruction. M a g d a l e n a Z o w c z a k T H E FALL OF THE WORLD. BETWEEN LOCAL MYTHOLOGY AND THE BIBLE The article deals with the assimilation or Biblical motifs in local tradition, using the example of the fall of the world. Analysed material comes from Lithuania and Poland, and dates from the 1989-1992 period. In Lithuania the 198 restricted activity of the C h u r c h contributed to an unconscious reinterprelation of Biblical themes in accordance with the local traditions of the interlocutors, mainly Polish fanners from the Wilno region. Certain tales, however, reveal some similarity with the Judeo-Christian apocryphic traditions and the Midrash Jewish legends. T h e author discusses i.a. the vision of history. Successive worlds are separated by cataclysms, people grow smaller, and are known as the people of G o d ihe Father, G o d the Son and G o d the Spirit. T h e reason for such degeneration is sin. G o d cleanses the Earth by sending cataclysms Time is also shortened. This cyclical process can be illustrated by a spiral whose coils are increasingly closer. A mechanism typical for the reinterpretation of the Bible consists of the contamination of its structurally similar motifs, and the combination or events and figures. T h e biblical storv of the flood for example is associated with the fall of Sodom and G o m o r a h and local l e g e n d ' ^ B ^ e t h e ^ produced M o r m o u * attnoutes raraaise. instance, grain The author also examines two types of e t i o l o g i c a l currents; the first concerns the saving of the arc, which the devil tried lo destroy, and the second - the survival of certain animals outside the are, accompanied by stories about birds which Noah used as scouts (numerous folk tales about the raven and the cuckoo). P a w e l K o w a l s k i PARADISE LOST AND PARADISE R E G A I N E D - VISIONS O F P E R F E C T W O R L D S The reality of Paradise is connected with the beginning and end of mankind. Such tales are distant from precision and unambiguity. The author concentrates on the location of heavenly reality within the universe (Paradise lost and regained are not always identical and the latter can be divided into Paradise proper and heaven), the description of celestial reality and the reasons for the expulsion of A d a m and Eve (most frequently connected with the initiation - sometimes unconscious - of sexual life). One could say that dychotomies functioning on Earth are split: positive aspects are ascribed to Paradise, negauve to Hell. The author also accents the mlroduction ofcertain elements of earthly life into the image of Paradise (for example, the necessity lo work). Agnieszka P o k r o p e k SLEEP THEBROTHER O F DEATH In traditional folk beliefs sleep and death are comprehended as states divided by a fluid border. In Ihe story about the Dormition and Ascension of ihe Holy Virgin, sleep is a more lenienl furm of death. It is connected wiih the function of the patron of good death and the protectress of (he souls or the dead, assigned to the Madonna. T h e connection between the two slates is also testified by the symbolics ol'awakening from sleep, perceived as a return to life, and the protection against death Just as at the time of death the spirit can depart from (he slumbering body, and wander in the netherworls. Another aspect or (hus union is (he d i s t i n c t i o n of an intermediate category between sleep and death the so-called lethargu. when the soul can also roam in the netherworls. Sleep and death are linked with the different tcmpralily of the "other world" This belief is demonstrated bv the tales descrihino the uniaue passage of time as well as by the visionary and prophetic imemretaiions of dreams Both dreams and death make possible contact with the dead and ^ n a t u r a l ! creatures A n n a K o w a l c z v k ABOUT GOD, T H E DEVIL TRICKS. OR WHO STEERS DESTINY AND MAGIC A n analysis of popular beliefs, fairy tales and magic tricks shows that human fate is shaped by independent forces other than G o d Happiness, health and talent depend on the moment, day and phase of the moon on a person's birthday which also determine his longevity and ihe hour and lype of death. People try lo alter divine decisions, assure success and reverse unhappy events wiih ihe aid of unclean forces and magic. Mikolaj O l s z e w s k i THEDEVIL ANDSEX The author deals with the relation between the devil, woman and sex. using for ihis purpose predominantly folk tales (gathered basically in the Wilno region). These slories emphasize that the devil is ignorant of female anatomy. The author connects this opinion wiih ihe indeterminate sex of the devil, or its complete lack, other tales, however, see the devil as a male, in accordance with the Biblical apocryph which claims that C a i n was the son of Satan. T h e author seeks a solution to this divergence in the myth of the fall and expulsion of (he first parents from Paradise; it was then lha( (he an(agonism between Eve and ihe devil determined (he male nalure of the latter. J o a n n a D o m a n s k a THE RITUAL AND THE IMAGE A B O U T SAINTS IN L I T H U A N I A LEGENDS The key role in the depiction of the saints in the Wilno region is plaved by (radilional rituals and iconography. Offiacial hagiographie legends are oflittle importance; they are transformed under (he impact or (he images or the saints and the customs connected with feast days. St. George, for example, is envisaged as a mounted knight and the patron of tame and wild animals, St. Agatha is a healer ot people and a protectress against lire, and candles blessed on the day of St. Blaise are thought to have health-giving properties. Norbenas Vélius MYTHOLOGY ANCIENT LITHUANIAN RELIGION AND The formation of the Lithuanian state coincided with an influx of Christianity from Western Europe. The new situation demanded that the rulers of Lithuania show great prudence in shaping political realtions F r o m the very outset, Lithuania demonstrated understanding and tolerance for various creeds Although old religions and mythology survived in many �domains of life i.a. in art, folklore and language, their reconstruction is hampered by inadequate source material. „ A s long as there is no satisfactory reconstruction of the Lithuanian pantheon', writes the author, "the names or the most important dieties and lesser mythical figures and their functions remain undetermined and the ancient religious customs and rituals are unexamined, it will be difficult to engage in reflections concerning the philosophical aspects of Lithuanian religion, its views about the world, human existence, life and death, and the metamorphosis of the world and man". T h e article is an attempt at a reconstruction of the ancient rites. T R A D I T I O N A N D C O N T E M P O R A N E I T Y . A n Interview with V y t a u t a s L a n d s b e r g i s conducted by Aleksander Jackowski Vytautas Landsbergis - politician and art critic - talks about tendencies present in contemporary Lithuanian art. T h e interview deals with the values of art, which protects national identity, and with spiritual freedom realized by a n , including folk art and tradition. A return to pagan relics could be, in the opinion of Landsbergis, regarded as the enhancement of Christian values. This process was particularly significant for strivings towards a clearly accented cultural identity. Norbertas V e l i u s PROFESSIONAL A R T AND MYTHOLOGY Mythology is one of the oldest forms or the comprehension of man and the world. T h e author mentions the equivalence of macro and micro-cosmos, particular cycles of time and relations between space and time, known i.a. from the works by M . Eliade Many authors opt for such a reference to mythology. Norbertas Velius discusses „ M e t a i " (Seasons), a poem by K . Donelaitis. a series or frescos in the Wilno University by P. Rapsys, under the same title, and „ I m u jusu duona" (I T a k e Y o u r Bread), a film by H . Sablevicius. T h e frescos depict i.a. a cycle or annual holiday rituals and the cycle of human life. Select moments in human life are thus correlated with the annual cycle and parts of the world. F o r instance, the eastern wall features annual rites connected with spring and the summer, which in human life correspond to a christening and a wedding. The seasons are additionally correlated with the time or day. T h e floor symbolizes the netherworld (and shows the extinct Bait tribes), the walls - the Earth, and the ceiling - the celestial world. Jacek Antoni Zieliński TIME AND SPACE ĆIURLIONIS A N D HIS VISION O F Mikalojus Konstantinas Ciurlionis (1875-1911) was a composer and painter who originally trained to be a musician. In 1902 he began studying at the Academy of Fine Arts in Warsaw. His talent as a painter erupted in 1904, and in (he course of the next few years progressed rapidly. Ciurlionis started with expressive symbolism which ultimately developed into a radical transfor­ mation of the very sense of symbolism. T h e artist demonslrated that the space of a painting could become the symbol of man's inner state and the expression of an inner perception of the outside world. I n a highly original way, Ciurlionis showed the relations between our psyche and visions of space. H e made us aware or the fact thai all visions of space are symbols or our internal world. He also indicated the unity between the structures of micro- and micro-cosmos. By referring to reactions between music and painting, he introduced the notion of space which develops in time. Ciurlionis built the space of his compositions according to muscial cadenzas, and produced something which could be described as the melodic lines of space, transferring variations of the musical motif from lime into space. Pokwitowanie dla wpłacającego V y t a u t a s L a n d s b e r g i s T H ESYMBOLICS O F S O U N D IN T H E W O R K S O F M.K. CIURLIONIS The author proposes a detailed analysis of the musical languange of M . K Ciurlionis (painter and composer) upon the basis of two compositions for an orchestra: ..Forest" and „ S e a " The works of Ciurlionis are outstandingly psychological and often connected with symbolism. K r z y s z t o f D r o b a FROM CIURLIONIS UP T O T H E PRESENT DAY. AN O U T L I N E O F T H E HISTORY O F PROFESSIONAL MUSIC COMPOSITION IN LITHUANIA T h e Lithuanian nation survived to a considerable measure thanks to its art; in this context, the history of Lithuanian music is one of endurance. It was inaugurated by M . K . Ciurlionis, an outstanding composer and painter at the beginning of the twentieth century, whose works refered to Lithuanian folk songs, making it imperative for Lithuanian art to pursue universalization (alongside the cultivation of local or national traditions). T h e period of independence (1918-1940) was a time for the development of local musical education, opera and symphony orchestras. T h e fundamental idea was the creation or a national style upon the basis of folklore (Gruodis). T h e occupation of Lithuania in 1940. and the war subjugated musical life lo patterns imposed by Moscow in the spirit of socialist realism. Permissible interest in folklore provided an asylum for authors who cultivated national tradition. T h e ominous Stalinist period witnessed the debut of Julius Juzeliunas, the most celebrated composer of the older generation. The 1970s and 1980s in Lithuanian music were dominated by the highly independent works of Bronius Kutavicius, who construed national ..high" a n using the material of folk culture. A T R E E W H I C H G R O W S F R O M A T I N Y S E E D - an Interview with the Composer Bronius Kutavicius held by the poet Sigitas G e d a Bronius Kutavicius is an outstanding contemporary Lithuanian composer, born prior to World War I I . He was brought up in the countryside and his first contact wilh music were religious songs and a harmonica. Not until the war. did he begin normal musical education and studied in the Wilno conservatory. Kutavicius did not imitate Western trends in modem music. H e resolved lo exploit the richness of folklore although not by copying certain motifs but by referring to the very essence of music. He also opted for pagan tradition which was reflected in his oratorios: ..Pantheistic Oratory". „ L a s t Pagan Rites" and „ F r o m the Stone of the Sudovians". K r z y s z t o f D r o b a IN T H E M Y T H O F LITHUANIA ORATORIOS OF BRONIUS KUTAVICIUS Krzysztof Droba presents a detailed analysis of the compostitions which, regardless of the date of their origin, comprise a continuum of ..historical" chronology. The author claims that the composers very soul plays „archaic-folk-pagan notes". The ..Pantheistic Oratorio" is a sui generis instrumental theatre in ihe form of wild, primeval rituals, inspired by the poetry ofSigitas Geda. . . F r o m the Stone or the Sudovians" is intended for a choir and folk instruments. Nostalgic songs conceal the bellicose rhythms of the Sudovians. "Last Pagan Rites" constitute the key to a whole series of compositions written to texts by Sigitas Geda. Their force is contained in the reconstruction of a sacral situation. T h e contrast between the pagan and Christian sacrum produces a profound conflict, but it also gives rise to additional meanings, including histonosophic ones. The last oratorio entitled „ T h e Magic Circle or the Sanscrit" composed in 1990, has not been performed in Poland Odcinek dla posiadacza rachunku zł acający IN T H E Odcinek dla banku Zł wpłacający Dokładny adres wpłacający ' 'Dokładny' adres Dokładny adres' na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Szenwalda 1, W A R S Z A W A ul. Szenwalda 1, W A R S Z A W A ul. Szenwalda 1, W A R S Z A W A VIII Oddział PKO W-wa nrr. 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa n r r k u 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 k u Pobrano opłatę podp.s przyjmującego tować: Pohrano opłatę stempel podpis przyjmującego ••i Pobrano oplale slempel podpis przyjmującego 199 �Vytautas Kubilius TOWARDS FREEDOM LITHUANIAN L I T E R A T U R E - THE PATH The question posed by the author of the article concerns the role played bv Lithuanian belles lettres in die changeable history of the Lithuanian nation. He begins his analysis with the publication of the first book in Lithuanian in 1547. examines the era of the first significant literary work in Lithuanian by reverend Kristionas Doneljtis (1760-1770) who defined the nature and mission of the emergent Lithuanian belles lettres, and the age of Romanticism, up to 1918, the year when Lithuania regained independence. At that time. Lithuanian literature produced an emblematic image of the country, evolving around the question of land. After 1918. boundaries of provincial isolation started to collapse, but the Soviet occupation and Nazi camps interrupted the natural course of the development of literary life. The most important task was Ihe protection of the historical memory of the nation, its language and consciousness. When on 11 March 1990 Lithuania proclaimed its independence, the situation of literature changed radically. T h e subsequent period witnessed the emergence of dramatic aesthetics, a return of the formerly forbidden e m ig r é literature and a rich and varied poetry of inmates and exiles. V i c t o r a s L i u t k u s THE WORKS AND ACTIVITY OF VYTAUTAS K A J R U K S T I S I N W I L N O I N T H E Y E A R S 1921-1931 The author analyses the Wilno period of the artist who spent many years in Russia where he studies. He was the only Lithuanian painter to develop artistic, theoretical and critical interests simultaneously with the avantgarde milieus of other countnes. V . Kajrukstis was also a member of the C omructivists, and together with W . Strzemiński organized an exhibition of New A n , held in 1923. M u c h criticised, he did not exhibit his works frequently, although the impact he exerted upon students was considerable. T h e author corrects certain facts from the life of the artist, and suggests that he was the author of a typographical catalogue of the exhibition, an outstanding achievement of the era of Suprematism and Constructivism. Laima Laućkaite MODERN LINKS WITH TRADITION LITHUANIAN A R T A N D ITS In Lithuania art was always more restricted by the control exerted bv the Partv than in Poland; thus, its supreme task was to counteract ihe policy of Russificauon. Already from the nineteenth century, the Lithuanian national character (whose prime feature was language) was associated with the peasantry; it is not suprising. therefore, that folklore and village culture were perceived as the basic source of national culture and a protection against the deprivation of national identity. At the beginning of the twentieth centurv. artists referred directly to folk motifs; then,they returned to the "philosophy" of folklore. I n the 1980s they reached for the prehistorical stratum of Lithuanian culture - the mythology of the Baits (e.g. P. R a p ś y s . the frescos adorning the University of Wilno). In the 1990s there appeared a new tendency lo exploit archaic forms of objects-relics, which constitute ihe quintessence of life and concentrate (he spiritual energy of the people who use them (e.g. M . Snipas). S l a s y s E i d r i g e v i i i u s FAMILY HOME, CHILDHOOD, YOUTH Eidrigievicius is one of the most eminent Lithuanian artists. In a conver­ sation with A l e k s a n d e r J a c k o w s k i he discusses i.a. his schooling and creative progress. Stasys Eidrigevicius began with small forms i.a. ex libris. Na wszystkich częściach blankietu należy wpi­ and became acquainted with Western art relatively late; even books which Western collectors sent hm - . return for these works were, as a rule, confiscated Although somep . his compositions could be associated with surrealism, the artist emphasizes that their premises are quite different. They reflect man's loneliness and one of their most important symbols is the mask. " F o r me, it signifies simply theatrical faces, which seemed to leap out from my paintings sketchbook and frames They are trulv free" T h e interview is supplemented by a part of a text by Vittorio Sgarbi and fragments of the artist's statements and diary. Ale Poiiulpaite STANISLOVAS RIAUB Stanislovas Riaub (1904-1982). was a sculptor discovered at the end of the 1960s. F r o m childhood he lived in the same place, surrounded by the same people. He sculpted only in the winter, and spent his summers working on (he land. Riaub depicted that what he saw around him or what was dictated by inspiration; it is this world created by him which is the yardstick of his talent and creativitv Contradictions in the life and personality of the artist produced variegaled works full of contrasts Initially Riaub executed traditional figurines of saints, but his later accomplishments include items intended for dailv use (Dirjes frames boxes) humourous and erotesaue sculptures philosophical compositions and copies of Nature His works albeit close to folklore are distant from the traditional art of masters of sacra fieure! and Z i t a Ż e m a i t y t e DO Y O U K N O W W H Y I L O V E WOOD? T H E S C U L P T U R E S O F 1POLITAS U Z K U R N Y S lpolitas U ż k u r n y s , one of the most celebrated contemporary artists who cultivate folk art, lives and works in Wilno He sculpts statues, individualized portraits, small figuriens of Christ Meditating and saints, showing implicit trust in wood and his own intuition. Z i i a Ź e m a i t y t e T H E WOODEN SONG O FT H E SCU LPTU RES O F LONGINAS SEPKA Lionginas Sepka (d. 1956) is the best known Lithuanian naive folk artist. Following his own imagination and intuition, he sculpted large human figures, stylized trees and bushes, commemorative plaques with the word of his own songs or the Holy Scripture, as well as figures of Christ, the Virgin Mary and saints. His works concentrated primarily on religious themese. Sepka executed his sculptures without any knowledge of principles or canons He was also a „ p o e t " who wrote poetry and accompanying melodies. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i „AND TALENT APPEARED". ABOUT STANISŁAW SUCHOCKI Stanisław Suchocki was born in Lithuania and lived in K o w n o . During World W a r II he was deported by the Germans to the Suwałki region, and after the war moved to Lower Silesia. Suchocki began sculpting late in life and declared that; ,.1 found my talent shortly before death". He never copied anyone and sculpted in his own, original way, flatly, with the frequent application of filigree T h e greatest importance was attached lo heads and gestures All the sculptures are cheerful often humourous and dynamic They are rare examples of a beauliful art pursued by a Lithuanian who lived in Poland. PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" sać czytelnie atramentem, długopisem lub pis­ PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" mem maszynowym jednakowo k w o t ę cyframi, imię i nazwisko wpłacającego, jego adres, I półrocze I półrocze I I półrocze I I półrocze roczna roczna ilość egz. ilość egz. siedzibę oddziału banku w którym prowadzo­ ny jest rachunek oraz numer i nazwę tego rachunku. Za skutki wynikłe z mylnego w y p e ł n i ł blankietu ponosi o d p o w i e d z i a l n o ś ć wytjj wpłacający. 200 �* .WARUNKI P R E N U M E R A T Y 1. Wpłaty na prenumeratę p r o w a d z o n ą przez „ R u c h " przyjmowane są na okresy kwartalne. 2. Cena prenumeraty krajowej i-a pojedynczy numer w 1994 roku wynosi 20000 zł. Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa. 3. Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na teren kraju - jednostki k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " ; istnieje również m o ż l i w o ś ć prenumeraty „ p o d opaską". Wpłaty od o s ó b i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „ R u c h " należy wnosić do Ruch S A Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej. - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto P B K , X I I I Oddział W-wa 370044-1195-139-11 4. Dostawa z a m ó w i o n e j prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe ..Ruch" - w s p o s ó b uzgodniony z zamawiającym. - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. 5. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i z a g r a n i c ę - d o 20 X I na I kwartał roku n a s t ę p n e g o , do 2 0 I I - na II kwarta!, do 20 V na I I I kwartał, do 20 V I I I na I V kwartał. Prenumeratę naszego pisma prowadzi także firma A M O S , Warszawa, ul. Szenwalda I. W p ł a t y na okresy półroczne (2 numery), roczne przyjmowane są non-stop, a dokonane na miesiąc przed ukazaniem się kolejnego numeru gwarantują jego otrzymanie z d o s t a w ą do domu. miejsca pracy. Obecna cena półrocznej prenumeraty krajowej wynosi 40000 zł. Prenumerata zagraniczna jest o 100% droższa. Wpłat należy d o k o n y w a ć na konto: A M O S . P K O VIII Oddział Warszawa, nr 1586-77578-136. Sprzedaż prowadzi również Dział Wydawnictw Instytutu Sztuki P A N , 00-950 Warszawa, ul. D ł u g a 28, Alicja Trojanowicz, tel. 31-32-71 w. 258. Sprzedaż na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za g o t ó w k ę w Dziale Wydawnictw oraz w kiosku Instytutu Sztuki. R ó w n i e ż numery archiwalne. * Prenumerata zapewnia otrzymanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. W 1994 r. ukażą »ie dwa p o d w ó j n e zeszyty monograficzne: 1/2 etnologia wobec współczesności 3/4natura-kultura spis zawartości rocznika I W zamieścimy w numerze 1/2 - 1994 Wydawnictwo Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk publikuje książki i czasopisma z zakresu sztuki, teatru, filmu, muzyki, folkloru Stalą, sprzedaż książek i czasopism Wydawnictwa IS PAN prowadzą następujące księgarnie: - Warszawa Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 Księgarnia ORPAN, Pałac Kultury i Nauki Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim, Marszałkowska 74 Księgarnia Ossolineum, Jaworzyńska 4 Księgarnia „Artystyczna", Mazowiecka U Księgarnia .Leksykon", Nowy Świat41 Księgarnia .Odcon", Hoża 19 Księgarnia Zamku Warszawskiego, Świętojańska 2 Białystok Księgarnia akcent", Kościuszki 4 Gdańsk Księgarnia Ossolineum, Łagiewniki 56 Ciągłą sprzedaż hurtową, detaliczną i wysyłkową publi­ kacji Wydawnictwa IS PAN prowadzi Ośrodek Upowszechn ian la Fi I mów i Książki „HareFilm", ul. Piłsudskiego 38 30-960 Kraków Kraków Antykwariat „Bibliofil". Szpitalna 19 Księgarnia "Helmanska", Rynek Główny 17 Księgarnia "Orlundo", Sławkowska 10 Księgarnia ORPAN, Św. Marka 22 Lublin Księgarnia ORPAN, PI. Marii Curie-Skłodowsldej 5 Łódź Księgarnia Ossolineum. Piotrkowska 181 Poznań Księgarnia "Jedynka". Al. Marcinkowskiego 21 Wrocław Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Ciągłą sprzedaż hurtową publikacji IS PAN prowadzi Skład Księgarski „EWA" ul, Rodziewiczówny 4,45-951 Opole tel, 374-28 Numer liczy 25 ark. drukarskich. Fotoskład: „Iskra". _ ul. Niska 18/6, teł. 39-90-83 Druk: mgr inż. Piotr Włodarski, ul. K s a w e r ó w 21; tel. 43-14-71 w. 240 N a k ł a d 2000 egz. Wydawnictwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e4874ad10a2b28d82867e16cb117f39.pdf d9185b4125ea4850c33908888422a5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3401 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1993 rok X L V I I nr 1 (220) indeks 369403 cena 18000 zł Benedyktowicz » . Bogucki l a t a t a o w s k i james Clifford M Dowlaszewicz Mna Eneelkins MM Głowacki w t a * Jackowski Krawczyk A*mKroh MichaiLuboradzM w Olędzki K ^ I ^ Piątkowscy ^Sempoliński * Smolan zbigme. mm �SPIS T R E Ś C I Jarosław Krawczyk James Clifford Wojciech Michera Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz Aleksander Jackowski Rzecz o u m i e r a j ą c y c h Michał Luboradzki Roch Sulima Michał Luboradzki Jacek Olędzki Tadeusz Chrzanowski Wacław Głowa, na którą wszystek koniec świata przyszedł . . . O kolekcjonowaniu sztuki i kultury Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" - rozmowa z Jackiem Sempolińskim . . . " Emaus - Za dużo czy za mało wolności? Rozmowa z Januszem Boguckim i Niną Smolarz Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną Andrzeja Majews­ kiego • 3 II 17 19 22 30 syrenach Daty, wydarzenia, komentarze Przyczynek do semiotyki śmierci Kompozycje parkingowo-chodnikowe. Raport z ekspozycji 32 33 38 Izolaty (O spopielaniu świetlanej przyszłości) Książeczka z kresów 39 45 Wspomnienie Siedemnaście wizyt u Skirzyńskiego 49 50 Jestem fotografem (dokończenie) Katechizm poddanych galicyjskich. Fragmenty przygotował do druku i posłowiem opatrzył Antoni Kroh Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej ..polemice" 58 Skirzyński Wanda Dowlaszewicz Michał Głowacki Józef Szymańczyk Konstanty Leliwa Słotwiński Krystyna Piątkowska Krzysztof Piątkowski Summary of Articles 68 77 80 Na o k ł a d c e : Jacek Sempoliński, Głowa Ukrzyżowanego, 1988 Na s t r o n i c t y t u ł o w e j : Fragm. wystawy E p i t a f i u m i s i e d e m p r z e ­ s t r z e n i . W głębi „ściana" z obrazami Jacka Sempolińskiego, na pierwszym planie Ukrzyżowanie, rzeźba Andrzeja Wojciechowskiego. Fot. Erazm Ciołek. Redakcja dziękuje Ministerstwa Departamentowi Kultury kościół ŚW. Anny, rysunek, Działalności Kulturalnej i Sztuki.za pomoc w wydaniu numeru �polska sztuka ludowa KONTEKSTY antropologia kultury • etnografia INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ • sztuka AKADEMII NAUK �CONTENTS Jarosław Krawczyk James Clifford Wojciech Michera Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz Aleksander Jackowski On D y i n g 3 II 17 Dates, Events, Comments A Contribution to the Semiotic of Death Sidewalk-Parking Lot Compositions 32 33 38 Insulatores (On Turning the Brilliant Future into Ashes A Booklet from the Eastern Territories 39 45 Wacław Skirzyński Seventeen Visits with Skirzyński 49 50 19 22 30 Syrena Michał Luboradzki Roch Sulima Michał Luboradzki Jacek Olędzki Tadeusz Chrzanowski Wacław "The Head Upon Which All the Ends of the World Comes" On Collecting Art and Culture The Mystery of Shoes, or Impraise of the Museum On the "Epitaph and Seven Spaces" - an Interview with Jacek Sempoliński Emaus - Too Much or Too Little Freedom? An Interview with Janusz Bogucki and Nina Smolarz Variation on an Image and Theatrical Space by Andrzej Majewski Skirzyński Wanda Dowlaszewicz Michał Głowacki Józef Szymańczyk Konstanty Leliwa Słotwiński Krystyna Piątkowska Krzysztof Piątkowski Summaries of Articles I am a Photographer (An Interview Noted by Anna Engelking. Continuation) "The Catechism of Galician Subjects: Concerning Their Rights and Obligations towards the Government, Manor and Them­ selves" (1832) Is the Sun Bom on December 13 - About a Certain ..Polemic" 58 68 77 80 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski. Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) oraz Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-lracka. Ludwik Stomma D o r a d z a j ą i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Królak, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Bożena Dudko, Zofia Bisiak T ł u m a c z e n i a : Aleksandra Rodzińska P r o j e k t o k ł a d k i i s t r o n y t y t u ł o w e j : Jacek Królak Redaktor t e c h n i c z n y : Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tcl. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/309bd46cb5c2e4c2bf9429a4271808e0.pdf e71ac4b730fe37bbdcdfb2ecb818785e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4703 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4366 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.207-208 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F Roman Reinfuss — F O L K A R T I N RZESZÓW V O I VODSHIP AND R E S E A R C H C A R R I E D OUT T H E R E Folk art in Rzeszów Voivodship is greatly varied, and this is connected with the fact that this region is inhabited by a number of ethnographic groups, each with their own traditional culture. I n the northern and central parts, inhabited by Polish population, the following groups can be distinguishe: Lasowiaks (formerly from the Sandomierz Forest), the Pogórzans and three separate groups from Rze­ szów, Łańcut and Przeworsk. The southern and eastern parts are inhabited by Ukrainians, among whom the Ł e m k o w i e from the L o w Beskids and the Bojkowie from the Bieszczady Mountains stand out because of the different char­ acter of their highland culture. To the south of the part inhabited by the Ł e m k o w i e we find the Dolinians, who live in the neighbourhood of Ukrainian villages. The author of the article reports on the extensive research being carried on in the Rzeszów Voivodship. Apart from the large amount of existing literature on the subject, research is now being con­ ducted by: the Regional Museum in Rzeszów, the Art Institute of the Polish Academy of Sciences, the Museum of Folk Building in Sanok. Roman Reinfuss — F R O M S T U D I E S ON F O L K SCULPTURE IN STONE IN T H E REGION OF T H E ŁEMKOWIE. P A R T I I , F I G U R E S . The folk sculpture of the Ł e m k o w i e can be di­ vided into three groups: 1. old sculptures, definitely bearing the stamp of historical styles; 2. modern sculptures, done with great technical skill, but reminiscent of plaster devotional figures i n their banality; 3. figures that have preserved the primi­ tive folk spirit, reminiscent of religious figures carved in wood. The author of the article analyses the last-mentioned group of sculptures. I n the region inhabited by the Ł e m k o w i e , these sculptures are linked with the production of the stone masons workshops there. The artistic work of the stone masons kept strictly to architectural sculptures — shrines and figures: figures on crosses in cemeteries and on wayside crosses and the figures in shrines. Out of the large range of figures representing Christ on the Cross, the author distinguishes several groups with specific formal features. Franciszek Kotula — " T A P E S T R I E S " — M O D E R N F O L K PAINTING IN T H E VILLAGES OF RZE­ SZÓW V O I V O D S H I P A new and particularly widespread kind of folk art today are the so-called "tapestries", which are paintings on paper, linen, or simply on the wall itself. These "tapestries" have become very popular in Rzeszów Voivodship, as they did all over the country after the First World War. They started being painted for sale after 1945 and their production developed mainly in centres which, on the one hand, could boast of rich traditions in ornamentation and, on the other hand, presented possibilities of selling them. The size of the "tapestries" is anything up to two sq. metres. The subjects vary considerably, from plant and animal motifs to whole "views" with human figures and animals against the background of a landscape. They are usually painted by women. The painting technique is marked for its naivety, primitivism and a tendency towards decorative stylization. This is one of the few kinds of folk art destined for use in the villages, where the "tape­ stries" are very popular. O L K A R T The genesis of the "tapestries" is, according to the author, to be found in the general tendencies of ornamentation in folk art; he points to the simi­ larity between the ornamentation of the "tapestries" and that of painted coffers (fig. 10, 11) embroidery (fig. 4, 5), etc. On the other hand, the so-called petty bourgeois taste has had an evident influence on the work of the artists painting these "tapestries" (fig. 13). Despite certain common features in the "tape­ stries" from various areas, there are some characte­ ristic groups among them which definitely stand out from the rest, bearing the specific features of various centres. This can be seen if only by comp­ aring examples from Rzeszów Voivodship with those from the Lublin Voivodship (Fig. 41). Stefania Krzysztofowicz, Ewa Snieżyńska GEOIS P A I N T E R S O F LEŻAJSK IN CENTURY — BOUR­ T H E 19th Leżajsk, which, thanks to the miraculous picture of the Madonna in the Bernadine Monastery there, was a town where religious festivals were held from the end of the 17th century to the end of the 19th century, was also the home of picture painters who, apart from making pictures for sale at the festivals, also painted pictures on commission for the burghers and the monastery. Apart from many anonymous works, there are some pictures with a signature. The authoresses of the article deal with the works of the following painters of the 19th century: Zachariasz Chodziński (fig. 1—4), Szymon Chodziński (fig. 5—6), Jakub Stankiewicz (fig. 8). T. Bąkowski and W ł a d y s ł a w B ą k o w s k i and F r a n ­ ciszek Ksawery Stankiewicz (fig. 11—15). They based their work on patterns seen in wood-cuts and engravings (fig. 16). Many of their pictures represent the Lelżajsk Madonna. Teresa Szetela — P A I N T E D G L A Z E D T I L E S F R O M LEŻAJSK The development of the production of glazed tiles in Leżajsk can be observed from the second half of the 18th century on the basis of the material avail­ able. The authoress traces the beginnings of this art back to a stove made in the second half of the 18th century, to be found in the Bernardine Church in Leżajsk (fig. 48—51, 52). The painted tiles described i n the article, which have been dated as work from the end of the 19th century, have measurements varying from 25 X 1 6 , 22 X 18 to 12.5 X 21.5 cm. They are made of ferrous clay and are painted with engobes. The background is of white slip. The colours found were: green, brown, blue and yellow. As regards artistic decoration, the Leżajsk tiles can be divided into three groups: 1. plant ornament­ ation; 2. animal motifs; 3. figure compositions, in which there is a set of tiles with battle scenes (fig. 29, 32, 34, 47), which can be attributed to the potter Wojciech Krystaniecki. Then there is a sep­ arate group of tiles from the "Subprefect's Manor House" in Leżajsk most probably dating back to the first half of the 19th century. Jadwiga Teodorowicz-Czerepińska — GROUP O F C H A P E L S W I T H COLUMNS I N JASŁO D I S T R I C T The article contains a description of a group of 50 brick-built chapels with columns, found exclusive­ ly in the district of Jasło. They date back to the 19th century and the beginning of the 20th century. 207 �n O J l b C K O E H A # O f l H O E P e ń H C p y c c — O HAPOßHOM XElIIOBCKOrO BOEBOflCTBA PoMaH MCKyCCTBE H C K Y C C T B O MMTMBHblM X a p a K T e p O M M C T p e M J i e H H e M K fleKOpaTMBHOÍÍ CTMJIM3aąMM. 3 t 0 OflMH H3 HeMHOrMX BHflOB Ha- poflHoro TBopnecTBa, B 2 C e m o B C K O M BoesoflCTBe HapoflHoe HCKyccTBO OMeHŁ. p a 3 H 0 C T 0 p 0 H H e BBMfly HajIMHHH p a f l a 3TH0rpacpMHecKMX rpynn, npeflCTaBJiaroinwx OTJiMHMTejibH b i e n e p T W C B o e ü TpaflMLiHOHHOií K y j i b T y p b i . B c e B e p Hbix h n,eHTpajibHbix p a ü o H a x , HacejieHHwx nojiaKaMM, BbicTynaiOT cjiejjyioiiiMe r p y n n w : JIhcobhkm ( H e K o r ^ a riyuia CaHfloinepcKa), I I o r y j K a H e m tpm OT,ziejibHWX r p y n n w jKWTeJieii J K e m o B a , JIaHbu.yTa w ü u i e B o p c K a . l O s c H b i e m BocTOMHŁie p a í í o H w BoeBOflCTBa H a c e j i e Hbi yKpaMHiiaMM, cpeflM K O T o p w x oTJiMHaioTca cBoeo 6 p a 3 H o ü K y j i b T y p o ü jieMKM — ropu,w npoJKHBaiomMe b H n 3 K H X B e c K M f l a x m öomkm — ropuw Eemafl. KDjKHee jieMKOB, n o cocejjCTBy c yKpawHCKMMM « e peBHHMM a C M B y T flOJIHHHHe. A B T O p C T a T b M 3HaKOMMT H M T a T e j l a c ycneuiHbiMM p e 3 y j i b T a T a M M MCCJieflOBaHMM, n p o B O f l H M w x Ha TeppMTopwM J K e m o B C K o r o B o e B O f l C T B a . X o t h b H a c T o n m e e B p e M H c y m e c T B y e r y J K e ô o r a T a a j i H T e p a T y p a n o OTOMy B o n p o c y , t o B e e me B e f l y T C H flajibHeiÍLUMe nccjieflOBaHHH, K O T O p b i e B03rjiaBJIHK>T JKeUIOBCKKM O K p y j K H O M M y 3 e Ü , Ü H C T M T y T M C K y C C T B riOJlbCKOM A K a f l e M M M H a y K m M y 3 e ü HapoflHoro CTpoMTejibCTBa b C a H O K e . P e Ü H d p y c c — M3 MCCJIE^OBAHMÍÍ K A M E H H b l X HAPOßHBIX C K y j I b l I T y P B JIEMKOBIHM3PoMaH HE. HACTb II — * H r y P H A H CKyJIblITyPA J I E M ­ KOB B KaMeHHOÍi H a p o f l H o ü C K y j i b n T y p e JleMKOBCKoro MOJKHO OTjiMHMTb T p M r p y n n b i : 1) flpeBHMe C K y j i b n T y p b i , H a K O T o p b i x oTHeTJiMBo B H f l H a ne^aib M C T o p M H e c K H X CTMJieií, 2) coBpeMeHHbie C K y j i b n T y p M , OTJIMHaK>IH.HeCH BWCOKMM TeXHMHeCKMM ypOBHeM M c n o j i H e H M H , ho n o C B o e í i 6 a H a j i b H o c r a , HanoMiiHaioH i w e mncoBbie C T a T y s T K M K y j i b T O B o r o xapaKTepa; 3) npMMMTMBHbie c p n r y p w , p a S o T b i H a p o f l H W X MacTepoB, HanoMMHaromMe flepeBHHHwe H 3 o 6 p a a t e H M a cbhtmx. paüOHa Abtop C T a T b M a H a j i M 3 n p y e T 3 T y n o w i e f l H i o i o r p y n n y . B JleMKOBCKOM p a í i o H e OHa c B « 3 a H a c MecTHbiM p e MecJioM KaMCHHbix flan MacTepoB. Mx TBopnecTBo oxBaTbiBajio ceíinac b CBoeM 6brry KOTopbiM flepeBHa nojib3yeTca n KOTopbiü TaM oneHb nony- jiapeH. y T B e p s c f l a a , h t o „ k o b p w " CBH3aHbi c o6ll(mmm TeH«eHLíMaMM H a p o f l H o r o n p w K j i a ^ H o r o MCKyccTBa, aBTop C T a T b M y K a 3 b i B a e T H a a H a j i o r M i o M e s i f l y mx o p H a M e H TMKOM M p a C n M C b l O C y H f l y K O B (MJI. 10, 11), BbllHMBOK (mji. 4, 5) m T . n . C flpyroM CTopoHbi Ha „ K O B p a x " 3aM e T H o C K a 3 b i B a e T c a bjimhhmc T a K H a 3 . „ M e m a H C K o r o BKyca" (mji. 13). HecMOTpa H a H e K O T o p w e o6niMe MepTbi cBofiCTBeHp a 3 J I M H H b I X paÜOHOB CTpaHbl, M03KHO 6e3 T p y f l a B w ^ e j i M T b c p e ^ M hmx x a p a K T e p H b i e flJia O T f l e j i b H b i x M e c T H o c T e i ł r p y n n w ; 0 6 stom mojkho j i e r K o CyflMTb XOTH 6 b l COnOCTaBJIHH paa o6pa3HOB M3 5KeLUOBCKOrO M JlK>5ejIbCKOrO BOeBOflCTBa (mji. 41). Hbie „KOBpaM" CTecpaHMH KmMuiTocpOBMH, Eßa CHeacMHbCKa — M E - II1AHCKME XCMBOnMCIIbl X I X B E K A B JIE2KAÏÏCKE B JlejKaiicKe, KOTopbiił, OJiaro^apa M y ^ o T B o p H O M MKOHe B o J K b e i ł M a T e p M b M O H a c T b i p e EepHap^MHOB, ö b i J i , H a H M H a a c K O H u a X V I I flo KOHi^a X I X b., MecTOM I i p e C T O J I b H M X n p a 3 A H M K 0 B , JKMJIO T a K J K e M H o r o x y flO>KHMKOB-MKOHOnMCL(eB. KpOMe paßOT, CBa3aHHbIX C n p a 3 f l H M K a M M , OHM BbinOJIHHJIM 3 a K a 3 b I M e m a H C T B a H M O H a C T b i p H . Hapafly CO MHOrMMM aHOHMMHbIMM KapTMH3MH M M e e T C a p a f l K a p T M H n O f l n M C a H H b l X MMeHaMM mx McnojiHMTejieii. HacTOHmMH CTaTbH nocBHin.eHa TBopnecTBy cjieflyio- m « x xyjj,o>KHMKOB X I X B . : 3axapnaui Xo«3mhckm (mji. 1—4), IIImmoh Xofl3MHCKM (mji. 5, 6), HKy6 O r a H K e B M H (mji. 8), T. Bohkobckm m B j i a f l M C J i a B Bohkobckm, * p a H L ( M L i i e K K c a B e p b i C T a H K e B M H (mji. 11—15). 06pa3- fljia mx p a S o T SbiJiM rpaBiopbi Ha flepeBe m 3 C T a M n b i (mji. 16). Bojibuioe MecTo b mx TBopiecTBe u.ai«M 3aHMMaji o6pa3 JlejKaiłcKoił EoroMaTepM. Tepeca IUeTejia — POCnMCHHE M3PA3IIbI JIEyKAÏÏCKA CKyjibnTypy cTporo apxwTeKTOHHHecKoro x a p a K T e p a — HacoBeHKn m CTaTyu: cpwrypHbie M3o6pameHMH H a M o r i w i b H w x m npMflopojKHWx KpecTax, a TaKJKe b n a c o B e H K a x . CpeflM ö o j i b i i i o r o KOJiHnecTBa MccjieflyeMbix p a c n a T M Í i aBTop BWflejiaeT r p y n n w , otJ i M i a i o m e c a cneuMcpMHecKMMM d p o p M a M j í . O n p o H 3 B O f l C T B e M3pa3L(0B b J l e j K a ü c K e y n o M M H a e T CH y>Ke B MCTOHHMKaX CO BTOPOM nOJIOBMHbl X V I I I B e K a . K nepBbiM n a i w a T H M K a M 3 T o r o npoM3BO^CTBa aBTop CTaTbM oTHocMT neHb (BTopaa n o j i O B M H a X V I I I b.) b K O C T e j i e O.O. B e p H a p f l M H O B (mji. 48—51, 52). B CTaTbe onMCbiBaioTCH pacnMCHbie M3pa3L(bi KOHi^a X I X BeKa pa3MepoM 25 X 16, 22 X 18, flo 12,5 X 21,5 cm. K o T y j i H — „KOBPH" — C O B P E M E H HAH HAPOÄHAfl JKMBOIIMCb > K E I U O B C K O H REPEBHM OpaHHMiueK Bojibiuoe pacnpocTpaHeHwe nojiynnjia b HacToamee BpeMH H O B a a O T p a c j i b H a p o f l H o ü jKMBonMCM, T a K H a 3 . „KOBpw", a B J i a r o m w e c o ö o ü n a H H O H a ö y i v t a r e , n o j i o r a e jih6o H e n o c p e f l C T B e H H o H a c T e H a x . 3 t o t bha H a p o f l Horo T B o p n e c T B a CTaji n3BecTeH nocjie n e p B o i ł M n p o BOÜ BOMHbl H OCOÖeHHO HaCTO B C T p e H a e T C H B SCeillOBckom B o e B O f l C T B e . B npoflaJKe 3tm „kobpw" CTajiM noHBjiHTbca n o c j i e 1945 r . IIpoM3BOflCTBO ,.kobpob" p a 3 BepHyjiocb rjiaBHbiM o6pa30M b T e x MecTHOCTax, r ^ e Ohm CflejiaHbi M3 3 K e j i e 3 M C T o i ł tjimhw m n o K p w T b i c o c T a B J i a e T noSeji. B pacKpacKe n p e 3 e j i e H b i ü , KopMHHeBbiM, r o j i y ß o M m a c e j i T b i i i aHroôaMM. 3>üh oöjia^aeT uBeTa. B JieKOpaTMBHOM OTHOlIieHMM J I O K a i i C K M e M3pa3H,bI flejiHTca Ha 3 r p y n n w : 1) p a c T M T e j i b H w í í opHaMeHT, 2) ÍKMBOTHblM OpHaMeHT, 3) 43MrypHbIM OpHaMeHT (b 3T0Í1 r p y n n e B w / j , e j i a e T c a 6aTajiMCTMHecKaa TeMaTMKa (mji. 29—32, 34, 47). Haflo nojiaraTb, h t o mx aBTopoM aBJiaeTca r o H ^ a p B o f t u e x K p M C T a H e r i K M . O T ^ e j i b H y i o r p y n n y n p e f l C T a B J i a i o T M 3 p a 3 u , w M3 „ n o f l C T a p o c T M H C K o ü y c a f l b ö b i " b JlejKafícKe n o Bcew B e p o a T H O C T M c n e p BOií nOJIOBMHbl X I X BeKa. c oflHoíí cTopoHbi cyiqecTBOBajiM 6oraTbie Tpa^MqwH n p M K J i a f l H o r o M C K y c c T B a , c flpyroń J K e — B 0 3 M O J K H o c T b c6biTa. P a 3 i a e p b i „kobpob" flOCTMrawT 2 M e T p o B . Mx TeiaaTHKa oneHb pa3Hoo6pa3Ha ; OHa oxBaTbmaeT p a c T M T e J l b H b i e M aCMBOTHbie MOTMBbI, a T a K J K e Liejibie neH3a»cji c ( p H r y p a M H j i i o f l e i i w hímbothwx. A ß T O p a M M „KOBpOB" BBJiaiOTCH npeHMyH(eCTBeHHO H i e H m W H b l . M X »CMBOnMCb O T J I H H a e T C a HaMBHbIM, n p H - 208 HepenMHbCKa-TeoflopoBMM • — rpyíHIA COBEH C KOJIOHHAMM B PAÏÏOHE HCJIO HflBMra HA- B C T a T b e paccMaTpMBaeTca r p y n n a 50 KaMeHHbix HacoBeH b BMfle aommkob c kojioHHaMM Konica X I X m Hanajia X X bb., K O T o p w e BCTpenaroTca mckjiiohmTejibHo b paMOHe MecTenKa Hcjio. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK T E A T R A L N Y , kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, kilkanaście Cena 10 zł, prenumerata 20 zł, roczna — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując w p ł a t y na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40% droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy ul. Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­ szawa, ul. Srebrna 12. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w większych księgarniach miast wojewódzkich: Białystok — Lipowa 43 Bielsko —• Dzierżyńskiego 3 Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­ cowa 14 Bytom — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — Al. NMP 8 Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia — Świętojańska 47 Gliwice — Zwycięstwa 31 Grudziądz — Rynek 13 Inowrocław — Królowej Jadwi­ gi 31 Kalisz — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 Koszalin — Młyńska, blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 są do nabycia Łódź — Piotrkowska 102a Poznań —• Marcinkowskiego 21, Armii Czerwonej 37 Przemyśl — Franciszkańska 19 Radom — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 Sandomierz — płk. Skopenki 4 Słupsk — PI. Zwycięstwa 11 Sopot — Bohaterów Monte Cassi­ no 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, Pięk­ na 31/37, Bracka 20, Nowy Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24 Włocławek — 3 Maja 25 Wrocław —• Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne. Z . 2. w - w a , Podchorążych 39. z a m . 467. i l u s t r . k l . I I I , 120 2 A l •!- k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1 G00 egz. Pap. L-56. �•a a -5 mZ o» m O 3 Wmm 2 S O; Oí « ^ ^ . - ¡«f •1 •'S — • * , g r o o o© ] :^V.^r* """ti* * ^ « f Ô L : > ^>».^>t" * £ * ~ 0 *S 3 O i '-as-^îA. V i L ç - ^ ^ P ^ 5 p ö p . , esa " 7 <Sf>y o . 3 a* ^11» «MM MM* ^é-fs 1 111 V; ' Q¿ © }«0 O S » £ ~ ¡SD « 5 ) 0 ^ 3 i o. ^ o . •2Í - s , *— ł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/444321ecaa6602cc1da89412a76007e3.pdf 5c17514a4c36ba2b6a864d45fbb62b1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:740 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:682 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.287-314 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E T O M A S Z M A R S Z E W S K I , The Age of Maize Cultivation in Asia (a Review of Hypotheses and New Ethnographical, Linguistic and Historical Data), „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-295; The Age of Maize Cultivation in Asia (Further Inve­ stigations) „Folia Orientalia", t. 10: 1969, s. 91-191; 1 mapa. Botanikom, historykom kultury, geografom, a także historykom gospodarczym nie jest obca doniosła rola, jaką liczne odmiany kukurydzy odegrały w gospodarce Nowego i Starego Świata. Pochodzenie tej rośliny i czas jej pojawienia się w Sta­ rym Świecie nie zostały jeszcze dotąd ostatecznie ustalone. Zdaniem większości ba­ daczy roślina ta rozwinęła się w Ameryce, przy czym przeważa opinia, że jej udo­ mowienie dokonało się na obszarze dzisiejszego Meksyku, gdzie w dolinie Tehuacan znaleziono kolby kukurydzy, z których najstarsze liczą 6-7 tysięcy lat. Taką datę podaje wybitny znawca tego problemu P. C. Mangelsdorf, który poświęcił sprawie udomowienia kukurydzy i jej dziejom szereg w a ż n y c h studiów wykorzystanych w recenzowanej tu pracy . Z drugiej strony botanik amerykański Anderson (1945) w y s u n ą ł hipotezę, której słuszności nie wykluczało również szereg innych badaczy amerykańskich (np. Carter 1963), japońskich (np. Suto i Yoshida 1956) i indyjskich (np. Vishnu Mittre i Gupta 1966), chociaż on sam się później z niej wycofał — a według której ojczyzną kukurydzy mogła być Birma Północna. Jeżeli idzie o z w o l e n n i k ó w amerykańskiego pochodzenia kukurydzy, to znacz­ na ich część jest zdania, że przeniesienie uprawy tej rośliny z Ameryki do Starego Świata zostało dokonane po wyprawach Kolumba. Równocześnie nie brak g ł o s ó w wśród geografów, botaników i historyków kultury, jak Stonor i Anderson (1949), Sauer (1952), Heine-Geldern (1958), Carter (1953, 1963, 1964) i inni, że uprawa k u ­ kurydzy mogła zostać przeniesiona z Ameryki do Azji (lub vice versa) drogą transрасу ficzną w czasach przedkolumbijskich. Należy przy tym dodać, że adherenci tego poglądu różnią się pomiędzy sobą co do czasu, w którym to mogło ewentual­ nie nastąpić, czyniąc odpowiedzialnym za to ten lub ów lud mieszkający na wy­ spach Pacyfiku, czy też na jego azjatyckich wybrzeżach. W każdym razie ich hi­ potezy otwierają szerokie horyzonty przed badaczami z w i ą z k ó w kulturowych po­ między Starym a Nowym Światem. Odosobnione stanowisko zajmuje wybitny skądinąd uczony, jakim jest botanik M. D. W. Jeffreys, który w swej hipotezie (bardzo słabo zresztą uzasadnionej) do­ wodzi, że uprawa kukurydzy została przeniesiona z Ameryki do Starego Ś w i a t a w średniowieczu szlakiem transatlantyckim. Mieli tego dokonać Arabowie, którzy 1 7 1 T. Marszewski nie zna jednak dwóch artykułów Mangelsdorfa, które mogłyby rzucić pewne światło na interesujące go zagadnienie. Mam tu na myśli artykuł New evidence on the origin and ancestry of maize, „American Antiquity", t. 19, nr 4, s. 409-410, oraz Reconstructing the ancestor of corn, „Proc. of American Philo­ sophical Soc", t. 102, nr 5, s. 454-463. �288 RECENZJE jakoby wprowadzili uprawę tej rośliny zrazu w Azji Zachodniej, a potem i Po­ łudniowej, aż po Filipiny włącznie. Tak duża rozbieżność opinii naukowych co do czasu i miejsca udomowienia kukurydzy i co do początków wprowadzenia uprawy tej rośliny w Starym Świecie pochodzi przede wszystkim stąd, że badacze interesujący się tym problemem nie wykorzystali wszystkich istniejących źródeł mogących rzucić jakieś światło na to zagadnienie i budowali swe hipotezy na niewielkich, a w każdym razie na bardzo niepełnych grupach ś w i a d e c t w źródłowych. Dopiero Tomasz Marszewski w swej recenzowanej tu pracy nie tylko dokonał przeglądu wszystkich hipotez odnośnie do czasu i miejsca wprowadzenia uprawy kukurydzy do Azji, ale przede wszystkim sklasyfikował i uporządkował wszelkie rodzaje źródeł do tego problemu, kładąc w ten sposób jako pierwszy realne podstawy do badań nad najważniejszym od­ cinkiem dziejów uprawy kukurydzy w Starym Świecie. Marszewski przedstawił też w obu częściach swej pracy („Folia Orientalia" t. 4 i t. 10) pewne własne su­ gestie, a nawet w ł a s n ą hipotezę w tym zakresie w oparciu o szeroki wachlarz róż­ norodnych źródeł, które potrafił nader umiejętnie wykorzystać. Wysunięta przez Marszewskiego hipoteza sugeruje (por. „Folia Orientalia", t. 10, s. 190-191), że pierwsze wprowadzenie pewnych „prymitywnych" t y p ó w kukurydzy z Ameryki do Azji mogło mieć miejsce jeszcze w czasach przedkolumbijskich. Marszewski uważa jednak za przedwczesne, w obecnym stanie badań, aby można było udo­ wodnić jaką drogą lub drogami mogło to zostać dokonane. Autor nie wyklucza, że stało się to za pośrednictwem drogi wiodącej ku Himalajom przez zachodni Syjam lub zachodnią Birmę względnie przez Wietnam i Laos, przy czym droga penetracji z Ameryki na P ó ł w y s e p Indochiński mogła biec przez którąś z wysp położonych na Oceanie Indyjskim. Zastanawiając się nad poszczególnymi kategoriami źródeł, które mogą w n i e ś ć jakieś wartościowe dane do badań nad interesującym go problemem, Tomasz Mar­ szewski zwraca u w a g ę na szczególną wartość następujących informacji: 1. Dane taksonomiczne i cytogenetyczne, tzn. dotyczące zewnętrznej i we­ wnętrznej morfologii form kukurydzy uprawianych przez rozmaite ludy Azji. 2. Dane paleobotaniczne, a więc przede wszystkim rezultaty badań (zresztą bar­ dzo trudnych) nad ewentualnymi fosylnymi i subfosylnymi szczątkami kukurydzy; badania takie mogą pozwolić na ustalenie terminu ante quern wprowadzenia upra­ wy kukurydzy do Azji. 3. Dane archeobotaniczne, tzn. odciski fragmentów kukurydzy na ceramice, oraz dane ikonograficzne, tzn. wyobrażenia tej rośliny na zabytkach archeologicz­ nych, itp. 4. Informacje źródeł pisanych, przede wszystkim azjatyckich, ale również i europejskich traktujących o Azji. 5. Dane etnobotaniczne dotyczące roli i miejsca kukurydzy w gospodarce, obrzędach, mitologii i tradycjach historycznych ludów azjatyckich. 6. Rezultaty analizy semantycznej i etymologicznej lokalnych nazw kukurydzy w powiązaniu z ich geograficznym rozmieszczeniem. Analiza taka jest szczególnie ważna jeżeli idzie o wykrycie najstarszego centrum uprawy tej rośliny w Azji i ustalenie kierunków jej wczesnego rozprzestrzeniania się. T. Marszewski, zastanawiając się następnie nad dotychczasowym w k ł a d e m wy­ żej wymienionych dyscyplin do problemu badań nad początkiem uprawy kuku­ rydzy w Azji, podkreśla zwłaszcza ważność wszystkich badań taksonomicznych w tym zakresie, od Collinsa (1909, 1920) po Suto i Yoshida (1956) oraz VishnuMittre i Gupta (1966). Badania tych uczonych objęły kolekcje kukurydzy z całego �RECENZJE 289 prawie obszaru Azji (Turcja, Azerbejdżan, Iran, Azja Środkowa, Afganistan, Indie, Nepal, Birma, Filipiny, Japonia, Chiny i wschodnia Syberia). Suto i Yoshida w swej pracy stanowiącej najobszerniejsze studium nad formami kukurydzy uprawianymi w Azji wyróżniają piąć różnych r a s , podając przy tym ich szczegółową charakte­ rystykę, zasięg i domniemane pochodzenie. Z tych pięciu ras tzw. „perska" i „egej­ ska", najbardziej zbliżone do prymitywnych odmian kukurydzy amerykańskiej, by­ ły — w e d ł u g zdania Suto i Yoshida — uprawiane w A z j i już w okresie przedkolumbijskim. Natomiast inne rasy rozprzestrzenić się miały na tym kontynencie w późniejszych czasach. Marszewski, omawiając wyniki badań tych japońskich uczonych, dochodzi do słusznego przekonania, że niektóre ich wnioski są nieco przedwczesne i że brak nam, dla uzyskania pełnego obrazu, badań taksonomicz­ nych nad kukurydzą uprawianą we wschodniej części P ó ł w y s p u Indochińskiego, co do której nie posiadamy jeszcze rozeznania morfologicznego. Spostrzeżenie Marszewskiego jest bardzo ważne z uwagi na to, że idzie tu o obszar, na którym m ó g ł powstać, jak to wynika z innych danych, pierwszy ośrodek uprawy kukurydzy w Azji. 2 Analizując następnie rezultaty prac paleobotanicznych mogących rzucić pewne światło na czas wprowadzenia uprawy kukurydzy do Azji, Marszewski odnosi się ostrożnie do poglądu Vishnu-Mittre i Gupta (1966) w sprawie wczesnego datowa­ nia (ewentualnie X I I I lub X I V w.) subfosylnych p y ł k ó w kukurydzy znalezionych w górach zachodniego Kaszmiru. Z drugiej jednak strony zdaniem Marszewskiego. gdyby nawet pyłki te pochodziły z okresu wczesnopokolumbijskiego, byłoby to dla tych tak odległych od wielkich szlaków komunikacyjnych terenów wystarczająco wczesne świadectwo mogące przemawiać pośrednio za wprowadzeniem kukurydzy do A z j i już w okresie przedkolumbijskim. Zgadzając się z pierwszą częścią wnio­ sku Marszewskiego muszę tu jednak podnieść, że nie bardzo przekonująca wy­ daje mi się jego część druga. Czy jednak naprawdę potrzeba było dłuższego czasu, aby przenieść uprawę kukurydzy z wybrzeża południowej Azji na teren Himala­ jów? Nie wydaje mi się to konieczne. Przecież kupcy czy pielgrzymi mogli prze­ nieść znajomość tej rośliny z wybrzeży Indii do Kaszmiru w ciągu paru lat. W związku z tym nie jest wykluczone pośrednictwo Portugalczyków w okresie pokolumbijskim. Przypomnieć tu należy w istocie, że Portugalczycy, którzy prawdo­ podobnie uprawiali kukurydzę w Mina na wybrzeżu Afryki zachodniej już w 1502 r, (por. jednak o tym Mauny, Tableau géographique de 1'Ouest Africain au moyen age, I F A N - D a k a r 1961, s. 240-241), mogli z łatwością przenieść jej uprawę do Goa na wybrzeżu Indii, gdzie posiadali swą kolonię już w 1510 r. Stąd już bardzo ła­ two znajomość tej rośliny mogła dojść do Kaszmiru, gdzie kukurydza mogła zna­ leźć się już w połowie X V I w. Oczywiście przypuszczenie to może mieć jakieś pod­ stawy jedynie w tym wypadku, gdyby kukurydza z Mina i z Kaszmiru należała do tych samych ras. T. Marszewski odnosi się również z dużą ostrożnością do rzekomych wyobra­ żeń kukurydzy na chińskich zabytkach archeologicznych i ikonograficznych, a zwłaszcza do rzekomego wyobrażenia kukurydzy na steli z Szan-si pochodzącej z czasów dynastii Han (początek naszej ery), o którym pisze chiński uczony Czang Jen-Hsia (1967). U w a ż a on, że może tu chodzić o wyobrażenie innej rośliny upraw­ nej z rodziny Gramineae. Podkreśla też, że najstarsze znane wyobrażenie kukury2 Termin rasa użyty tu został w znaczeniu bot. w ę ż s z y m niż gatunek, lecz szerszym niż odmiana. Określa populację danego gatunku odizolowaną w pewnym środowisku, do którego przystosowując się, nabywa ona nieco odrębnego zespołu cech genetycznych — izolat (Przyp. red.). 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V , z. 2 �290 RECENZJE dzy w źródłach chińskich pochodzi dopiero z końca X V I wieku. Marszewski nie mając też możliwości zweryfikowania Siedowa, który dopatruje się wyobrażeń k u ­ kurydzy na pewnych reliefach khmerskich z X I I wieku, odnosi się do tej identy­ fikacji, moim zdaniem fantastycznej, z dużą rezerwą. Szczególnie interesujące są rozważania Marszewskiego na temat przydatności źródeł etnograficznych w badaniach nad czasem uprawy kukurydzy w Azji. Autor zbadał osobiście w czasie swych prac terenowych, które prowadził w Assamie (głównie w Górach Luszai) w 1960 roku, tradycje miejscowe dotyczące tej upra­ wy, przy czym — co jest rzeczą nader ważną — wyniki jego badań są po części zgodne z wynikami dawniejszych badań terenowych Stonora (głównie w Górach Naga), który jest zdania, że początki uprawy kukurydzy na tym obszarze sięgają okresu przedkolumbijskiego. Według Marszewskiego, za bardzo odległym momen­ tem wprowadzenia kukurydzy do gospodarki szeregu ludów zamieszkujących H i ­ malaje i P ó ł w y s e p Indochiński przemawia duża rola, jaką roślina ta odgrywa w wierzeniach religijnych, rytuałach i tradycjach tych ludów. Wydaje się, że argu­ ment ten jest bardzo ważny, zwłaszcza jeżeli w e ź m i e m y pod u w a g ę duży konser­ watyzm wierzeń religijnych i związanych z nimi rytuałów. W związku z tym autor dochodzi do wniosku, sformułowanego zresztą bardzo ostrożnie, że nie można zu­ pełnie odrzucić hipotezy Stratanowicza (1964) o istnieniu uprawy kukurydzy u l u ­ dów grupy Mon-Khmer już w odległej starożytności, chociaż stwierdza, że w obec­ nej postaci jest ona trudna do przyjęcia. Dużą zasługę Marszewskiego stanowi uporządkowanie nazw różnych odmian kukurydzy u ludów zamieszkujących Himalaje i Azję południowo-wschodnią i wschodnią. Autor zwraca przy tym u w a g ę na duże znaczenie, jakie prowadzone w tym kierunku badania mogą mieć dla ustalenia czasu i kierunków wprowadze­ nia uprawy kukurydzy do Azji. Również i te badania mogłyby potwierdzić hipo­ tezę Stratanowicza o uprawie kukurydzy u ludów Mon-Khmer już w odległej sta­ rożytności. Należy żałować, że autor nie objął swymi badaniami nazw kukurydzy w Azji Zachodniej i Środkowej: tureckich, tatarskich, kirgiskich, kaukaskich czy irańskich, świadomie chyba zawężając krąg swych poszukiwań do wschodniej i po­ łudniowo-wschodniej Azji i do obszaru Himalajów. A przecież byłoby ciekawie do­ wiedzieć się пр., że w przeciwieństwie do Persów, którzy określali kukurydzę nazwą dhurrat oznaczającą pierwotnie proso sorgho, mieszkający w głębi Azji K i r ­ gizi posiadali własną oryginalną n a z w ę dla tej rośliny, a mianowicie zügerü, b y ć może pokrewną węgierskiej nazwie kukurydzy — tengeri. Z drugiej strony byłoby może interesujące wskazać na to, że turecka nazwa kukurydzy misyr boghda'i (ściśle „pszenica egipska") mogłaby w s k a z y w a ć na Egipt jako na pośrednie ogniwo penetracji uprawy kukurydzy z Europy południowej do Turcji. Sprzeciwia się jed­ nak temu włoska nazwa kukurydzy grano turco i francuska blé de Turquie, które w s k a z y w a ł y b y na Turcję jako na miejsce, skąd uprawa kukurydzy dotarła do Włoch i do Francji. Inna turecka nazwa tej rośliny řcoícoroz (skąd nasza „kukury­ dza") ma chyba charakter rodzimy. Interesujące jest też, że u jednego z ludów tureckich na Kaukazie kukurydza nosi n a z w ę Turk bughdai („pszenica turecka"), co w s k a z y w a ł o b y na kierunek ekspansji uprawy tej rośliny z Turcji na Kaukaz. W Egipcie istnieją dwa gatunki kukurydzy: żółty i biały. Pierwszy z nich zwie się w dialekcie lokalnym dhura misri (dosłownie „proso egipskie"), drugi zaś dhura, asz-szami (dosłownie „proso syryjskie"). Wskazywałoby to, że ten drugi gatunek przyszedł do Egiptu z północy, tj. z Syrii. Interesujące jest, że w Egipcie nie wy­ tworzyła się żadna specjalna nazwa arabska dla kukurydzy, którą w tym kraju określano mianem innego ziarna, od dawna uprawianego w Afryce (dhura). �RECENZJE 291 Т. Marszewski przeanalizował również dane źródeł pisanych dotyczące upra­ wy kukurydzy w Azji. Omówił więc źródła chińskie, wietnamskie, tajskie. khmerskie, tybetańskie, nepalskie, indyjskie, arabskie, portugalskie, hiszpańskie, włoskie, holenderskie, angielskie itd. Ze źródeł tych zdaje się wynikać, że Chiny południo­ we znały już kukurydzę w drugiej połowie X V I wieku (ewentualnie nawet w X V wieku, o ile źródło chińskie sygnalizowane przez japońskiego badacza Chiba jest wiarygodne), a Wietnam północny i Nepal środkowy — w X V I I wieku. Na­ tomiast Tybet południowo-wschodni być może znał już kukurydzę o wiele wcześniej pod nazwą ma rmos pa'i lo thog, którą znajdujemy w miejscowej kronice zaty­ tułowanej Rgyal Rabs Gsal Bai Me bong, skompilowanej, według tybetologa T u c ciego, w 1508 г., a według innych badaczy już w X V , a nawet w X I V wieku. J e ­ żeli istotnie nazwa ma rmos pa'i lo thog oznacza kukurydzę, to mielibyśmy tutaj najstarszą ze znanych, p e w n ą w z m i a n k ę źródłową o uprawie tej rośliny w Azji. Szkoda, że autor, który zresztą nie jest ani turkologiem, ani iranistą, nie prze­ badał dokładniej źródeł tureckich ani też perskich. Sięgnął natomiast do starych źródeł europejskich m ó w i ą c y c h o Turcji. W źródłach tych zastanowiła go wzmian­ ka zawarta w rachunkowej księdze weneckiego kupca Badoera bawiącego w K o n ­ stantynopolu w latach 1436-1444, gdzie jest mowa o jormento de Turchia. T a ostat­ nia nazwa jest włoskim odpowiednikiem łacińskiego terminu frumentum turcium oznaczającego kukurydzę w źródłach południowoeuropejskich okresu pokolumbijskiego. Do wiadomości tej, niewątpliwie bardzo ponętnej dla badacza, który przy­ puszcza istnienie w Azji uprawy kukurydzy w okresie przedkolumbijskim, Mar­ szewski odnosi się jednak bardzo krytycznie, nie wykluczając, że może tu chodzić 0 jakiekolwiek inne ziarno importowane z Turcji. Bardzo interesująca jest wzmianka o w y s t ę p o w a n i u kukurydzy na jednej z wysp archipelagu Bandan w południowo-wschodniej Azji, którą podaje w ł o s k i podróżnik Pigafetta w epoce bardzo wczesnej, a mianowicie w 1521 r. Roślina ta jednak wymieniona jest pod nazwą hiszpańsko-portugalską mahiz, która jest po­ chodzenia arawackiego (z Haiti). Czyżby na archipelagu Bandan nie istniała miej­ scowa nazwa kukurydzy? A może Pigafetta posłużył się tą nazwą na określenie jakiejś rośliny (niekoniecznie kukurydzy), która na wyspie posiadała swą w ł a s n ą nazwę? Sądzę, że sprawa ta, bardzo ważna, bo mogąca istotnie w s k a z y w a ć na przedkolumbijskie początki uprawy kukurydzy w południowo-wschodniej Azji, win­ na stać się przedmiotem szczególnie wnikliwych badań ze strony historyków kul­ tury i etnobotaników. Po przeanalizowaniu informacji źródeł pisanych m ó w i ą c y c h o uprawie kuku­ rydzy w Azji, Marszewski dochodzi do wniosku, że wszelkie wzmianki źródłowe traktujące o tej uprawie, a odnoszące się do Chin, Wietnamu, Tybetu, Iranu i I n ­ donezji i podejrzane o pochodzenie z okresu przedkolumbijskiego, winny zostać starannie przebadane przez specjalistów-filologów. Autor niewątpliwie ma rację, winien jednak rozszerzyć swe poszukiwania, jak już o tym wyżej wspomniałem, również i na źródła traktujące o Turcji i o Azji Środkowej. Bardzo słuszną jest dalsza uwaga T. Marszewskiego, iż brak informacji o upra­ wie kukurydzy na poszczególnych obszarach nie może być dowodem (zwłaszcza bio­ rąc pod u w a g ę przypadkowość tych informacji), iż rośliny tej nie uprawiano tam. Marszewski bardzo słusznie podkreśla w związku z tym, że ważne centra kulturowe 1 porty południowo-wschodniej Azji były zbyt odległe od obszarów intensywnej uprawy kukurydzy w północnych Indiach, w Syjamie i w Chinach, aby ich mie­ szkańcy mogli posiadać jakieś wystarczające informacje o tej uprawie. Po o m ó w i e n i u dawniejszych hipotez i po rozpatrzeniu różnorodnych danych �292 RECENZJE źródłowych odnośnie do problemu miejsca i czasu rozprzestrzenienia się uprawy kukurydzy w Azji, Marszewski przedstawia postulaty dalszych badań w tym za­ kresie, w y s u w a j ą c hipotezę — zresztą sformułowaną bardzo ostrożnie — iż upra­ wa tej rośliny została przeniesiona z Ameryki do południowo-wschodniej Azji już w okresie przedkolumbijskim. Szczególnie interesuje przy tym autora miejscami zwarty, miejscami zaś rozerwany i występujący wyspowo zasięg uprawy kukury­ dzy, rozciągający się od Turcji północnej poprzez Himalaje aż do P ó ł w y s p u Indochińskiego. Ważna tu jest sprawa zasięgów w y s t ę p o w a n i a dwóch najprymitywniej­ szych form kukurydzy azjatyckiej (tzw. rasy perskiej i rasy egejskiej), które po­ k r y w a j ą się na obszarze H i m a l a j ó w i gór sąsiednich. Ważny tu jest również fakt, że jedyne znane dotąd domniemane kopalne pyłki kukurydzy pochodzą z zachod­ niego Kaszmiru i że ewentualną w z m i a n k ę o kukurydzy spotykamy już w starej kronice tybetańskiej skompilowanej najpóźniej w 1508 r. W Himalajach i na obszarach sąsiednich można zauważyć również skojarzenie ważności kukurydzy w miejscowej gospodarce tradycyjnej z rolą, jaką ta roślina odgrywa w różnych przejawach wierzeń i kultów miejscowych ludów. Nader ciekawe są rozważania Marszewskiego nad tym, skąd i jakimi drogami wtargnęła uprawa kukurydzy na obszar Himalajów. Według jego hipotezy, zresztą doskonale uzasadnionej, punktem w y j ś c i o w y m uprawy tej rośliny w Azji połud­ niowo-wschodniej był P ó ł w y s e p Indochiński, skąd kukurydza mogła dotrzeć do Himalajów, zapewne już w okresie przedkolumbijskim, dwoma g ł ó w n y m i szlakami. Jeden z nich wiódł przez góry i doliny zachodniego Syjamu i wschodniej Birmy, przez obszary zajęte dziś przez najbardziej zwarty obszar uprawy kukurydzy w południowo-wschodniej Azji. Drugi szlak wiódł, według Marszewskiego, przez góry środkowego i północnego Wietnamu oraz przez północny Laos. Jak wynika z tego, autor recenzowanej pracy uważa, że najstarszym obszarem uprawy kuku­ rydzy w Azji była południowo-wschodnia część tego kontynentu, w szczególności zaś P ó ł w y s e p Indochiński. Tu, według jego zdania, najwcześniej rozpoczęto tę uprawę, po przeniesieniu kukurydzy z Ameryki przez Ocean Spokojny do Azji. Idąc za znakomitym znawcą stosunków przedkolumbijskich pomiędzy Starym a Nowym Światem, zmarłym niedawno uczonym austriackim Heine-Geldernem, Marszewski przypuszcza, że p e w n ą rolę w przeniesieniu tej uprawy mogły odegrać żeglarskie ludy południowo-wschodniej Azji, jak Wietowie, Czarnowie, a przed ni­ mi, jeszcze w odległej starożytności, lud kultury Dong-Son będący zapewne po­ chodzenia austronezyjskiego. Według Marszewskiego ta transpacyficzna droga mo­ gła zahaczyć o Indonezję. Autor odrzuca, i słusznie, możliwość przeniesienia upra­ wy kukurydzy z Ameryki do Azji drogą północną, przez Alaskę, a także fanta­ styczną hipotezę Jeffreysa o przeniesieniu tej uprawy z Ameryki przez Atlantyk do Azji zachodniej i dalej, aż do Chin, za pośrednictwem żeglarzy arabskich. Mar­ szewski nie wierzy też w pośrednictwo portugalskie, gdy chodzi o wprowadzenie „prymitywnych" odmian kukurydzy — co moim zdaniem jest już bardziej praw­ dopodobne — chociaż nie wyklucza on, że p e w n ą rolę przy wprowadzeniu uprawy tej rośliny na P ó ł w y s e p Indochiński mogła odegrać założona w 1519 r. portugalska faktoria w Martaban, z którego to portu prowadził szlak wiodący ku wschodniej Birmie. Sprawa ta wymaga jednak jeszcze, moim zdaniem, bardziej wnikliwych studiów. Mimo pewnych zastrzeżeń sformułowanych na poprzednich kartach niniejszej recenzji, zrozumiałych zresztą w sprawie tak spornej, jaką jest czas i miejsce wpro­ wadzenia uprawy kukurydzy do Azji, zastrzeżeń, do których jeszcze powrócę, uwa­ żam pracę Marszewskiego za znakomitą. Należy zwłaszcza z uznaniem podnieść za- �RECENZJE 293 lety metodolologiczne tej pracy, a zwłaszcza fakt uporządkowania źródeł mających stanowić podstawę przyszłych badań nad historią uprawy kukurydzy w Azji. Po­ dziwu godna jest również olbrzymia erudycja autora, który potrafił wykorzystać wszystkie dostępne mu źródła i wskazać na te, których przebadanie może rzucić nowe światło na sprawę pojawienia się tej uprawy w Starym Świecie. Sądzę, że pod tym w z g l ę d e m praca T. Marszewskiego przewyższa wszystko to, co napisano na temat uprawy kukurydzy w Azji. Jeżeli idzie o wykorzystanie źródeł pisanych, to autor sięgnął przede wszyst­ kim do źródeł azjatyckich (chińskich, wietnamskich, tajskich, tybetańskich, nepal­ skich i innych), wykorzystując przy tym cały szereg materiałów zupełnie nie zna­ nych swym poprzednikom. Marszewski wykorzystał m. in. jako pierwszy badacz fragment encyklopedii wietnamskiej z X V I I I wieku dotyczący rozprzestrzeniania się w północnym Wietnamie różnych odmian kukurydzy. Odkrył też w z m i a n k ę o tej roślinie w pewnym tekście czamskim z X V I I - X I X w., a także w s p o m n i a n ą już wyżej ewentualną informację o kukurydzy w kronice tybetańskiej, skompilo­ wanej w każdym razie przed końcem pierwszej dekady X V I wieku, a być może, jak sugerują niektórzy badacze, w X V , bądź nawet w X I V wieku. Inna wzmianka źródłowa, dopiero po raz pierwszy wykorzystana przez Marszewskiego, to infor­ macja kroniki nepalskiej skompilowanej na przełomie X V I I I / X I X wieku o prze­ niesieniu ziarna kukurydzy do doliny Katmandu w pierwszej połowie X V I I wie­ ku. Jeżeli idzie o źródła europejskie, to szczególnie ważna jest odkryta przez Mar­ szewskiego wzmianka o uprawie kukurydzy na pewnej wyspie archipelagu Bandan (na południe od Moluków) już w 1521 г., jako też bardzo ważna, ale w y m a g a j ą c a jeszcze przebadania informacja Badoera o formento de Turchia z lat 1436 -1444. Do wielu źródeł autor nie dotarł. Z tych nie przebadanych źródeł pisanych szczególną w a g ę dla interesującego go problemu mogą posiadać inskrypcje czamskie z X I I I - X V wieku. Nie jest wykluczone, jak sądzi Marszewski, że zawierają one dane o uprawie kukurydzy na Półwyspie Indochińskim w okresie przedkolum­ bijskim, co mogłoby ostatecznie wyjaśnić tę ciągle jeszcze niezbyt jasną sprawę. Podobną nadzieję pokłada autor w historycznych źródłach wietnamskich skompi­ lowanych przed X V I I wiekiem w źródłach assamskich pochodzących z tejże sa­ mej epoki. Jeżeli idzie o uprawę kukurydzy w zachodniej Azji, który to problem posiada w pracy Marszewskiego charakter marginesowy (czy nie należałoby w związku z tym zmienić tytułu pracy?), to szczególną w a g ę posiadałyby źródła perskie i tu­ reckie, a także i arabskie z I X - X V I I wieku. Te źródła Marszewski wykorzystał je­ dynie tylko odnośnie do Azji wschodniej i południowo-wschodniej, przy czym oparł się przeważnie na wyjątkach ogłoszonych w przekładzie francuskim przez G. F e r randa w latach 1913-1914. Trzeba zresztą podkreślić, że od czasu edycji Ferranda upłynęło już 66 lat i pojawiło się odtąd wiele nowych w y d a ń i przekładów t e k s t ó w arabskich, perskich i tureckich dotyczących Azji wschodniej i p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ niej, które należałoby poddać analizie. Jeżeli idzie o pisane źródła tureckie, to wydaje mi się, że mogą one nawet mieć decydujące znaczenie dla wyjaśnienia sprawy początku uprawy przynajmniej jednego z gatunków kukurydzy w Azji Zachodniej. W grę wchodziły tu różne re­ jestry podatkowe itd., których jest m n ó s t w o w archiwach tureckich, a które nie są na ogół znane badaczom zajmującym się dziejami kukurydzy. Obecnie przy­ puszcza się, że uprawa kukurydzy została wprowadzona do Turcji w pierwszej ćwierci X V I wieku. Jak sądzi Willet (1962), chodzi tu o odmiany ,,hard grained flint maizes" pochodzące z Wysp Karaibskich i ze środkowej Ameryki. �294 RECENZJE Wydaje się, że warto było również zwrócić u w a g ę na źródła ruskie i ro­ syjskie z X V I I - X I X wieku, które mogłyby nas zorientować co do uprawy kukury­ dzy w Azji Środkowej, na Kaukazie i w Iranie. Podobne znaczenie dla Iranu mia­ łyby również relacje podróżników angielskich i francuskich z X V I - X I X w. Brak źródeł zmusił zapewne autora do ograniczenia swych dociekań do obszaru Azji południowo-wschodniej oraz do przylegających do tej części kontynentu wysp, chociaż z tytułu pracy zdaje się wynikać, że miał on zamiar zająć się problemem miejsca i czasu wprowadzenia uprawy kukurydzy w całej Azji. Tak się jednak składa, że teren, do którego zbadania autor musiał się ograniczyć w oparciu o po­ siadany przez siebie materiał źródłowy i o rezultaty własnych badań terenowych, jest szczególnie ważny jako ośrodek rozprzestrzenienia się uprawy kukurydzy w początku okresu pokolumbijskiego. Spotykamy tam bardzo prymitywne odmia­ ny tej rośliny. Na znaczenie tych obszarów dla dziejów uprawy kukurydzy w Sta­ rym Świecie zwraca u w a g ę między innymi znany historyk kultury Afryki R. Mauny, który — omawiając sprawę przeniesienia uprawy tej rośliny na Czarny Ląd — podkreśla (Tableau géographique de l'Ouest Africain au moyen age, s. 240), że problem pojawienia się kukurydzy w Azji południowo-wschodniej nie jest dotąd rozwiązany i że nie jest wykluczone, iż dotarła ona na te obszary bezpośrednio z Ameryki, drogą przez Ocean Spokojny. Czy kukurydza dotarła tą drogą i dalej k u zachodowi, do Iranu i do Turcji"? Na to pytanie trudno odpowiedzieć. W każdym razie z braku informacji o kuku­ rydzy w arabskim i perskim materiale źródłowym sprzed końca X V wieku nie mamy bynajmniej prawa wnioskować, że roślina ta nie była znana Arabom, Per­ som czy Turkom doby przedkolumbijskiej. W istocie źródła te, zawierając m n ó ­ stwo informacji o geografii Zachodniej Azji i o zamieszkujących te obszary lu­ dach, m ó w i ą bardzo niewiele o stosunkach gospodarczych tych obszarów, pomi­ jając często informacje o najpospolitszych i najczęściej uprawianych tam roślinach. Doskonała praca T. Marszewskiego, znakomicie udokumentowana, wykazuje, że nie jest niemożliwe, aby kukurydza dotarła do Starego Świata przez Pacyfik i przez południowo-wschodnią Azję. Ten ostatni teren pozostaje ciągle jeszcze możliwym, a nawet bardzo prawdopodobnym pomostem do penetracji kukurydzy do Azji dro­ gą transpacyficzną i wydaje się, że hipoteza Marszewskiego, tak bardzo ostrożnie sformułowana, jest niemożliwa do odrzucenia w dzisiejszym stanie badań, przed wyczerpaniem tych wszystkich źródeł, na które wskazał autor. T. Marszewski zdaje sobie sprawę z konieczności prowadzenia dalszych badań w tej materii i w pierwszej części swej pracy (1963) wysuwa w związku z tym po­ stulat podjęcia specjalistycznych badań terenowych w różnych rejonach południo­ wo-wschodniej Azji, analogicznych do tych, jakie etnograf angielski Stonor, a po­ tem i on sam, przeprowadzili w Assamie i w sąsiadujących z nim rejonach. Wszystkie powyższe uwagi nie mają na celu, powtarzam, jakiegoś podważenia wartości pracy T. Marszewskiego. Przeciwnie, uważam ją za niezwykle cenną dla poznania czasu i miejsca wprowadzenia uprawy kukurydzy w Azji. U w a ż a m też, że posuwa ona bardzo znacznie naprzód zagadnienie kontaktów kulturowych po­ między Starym a Nowym Światem, co jest, jak wiadomo, jednym z najciekawszych i najmniej zbadanych problemów w dziejach ludzkości. Trzeba też podkreślić, że dopiero Marszewskiemu udało się usystematyzować i wyczerpująco przeanalizować wszystkie dostępne źródła do dziejów uprawy kukurydzy w Azji, a zwłaszcza w po­ łudniowo-wschodniej części tego kontynentu, kładąc w ten sposób podwaliny pod dalsze naukowe badania nad tym problemem. Tadeusz Lewicki �295 RECENZJE S I E R G I E J A. T O K A R I E W , i Wiedza, Warszawa 1969. Pierwotne formy religii i ich rozwój, Książka W KiW-owskiej Serii Religioznawczej, obok prac M. Eliadego, R. Petazzoniego, R. Otta, została wydana synteza radzieckiego uczonego starszego pokolenia S. A. Tokariewa Pierwotne formy religii i ich rozwój (tytuł oryginału: Rannije formy rieligii i ich razwitje, Moskwa 1964). S. A. Tokariew, wybitny etnograf, historyk kul­ tury i religioznawca, urodzony w 1899 roku, może się poszczycić ponad 250 publi­ kacjami, między innymi z zakresu historii i teorii religii, ze szczególnym u w z g l ę d ­ nieniem wierzeń pierwotnych. Jego ostatnią pracę należy ocenić jako interesującą próbę nowoczesnego, mar­ ksistowskiego spojrzenia na problem klasyfikacji i genezy religii, próbę uporząd­ kowania i uogólnienia ogromnego i różnorodnego empirycznego materiału etno­ graficznego i religioznawczego. Tokariew stoi na stanowisku redukcjonizmu marksistowskiego, tzn. rozumie re­ ligię jako mistyfikującą formę świadomości społecznej, której istoty należy szukać w strukturze ekonomiczno-społęcznej. Tak wiec pierwszym i podstawowym zada­ niem marksistowskiej nauki o religii będzie wykrycie materialnej podstawy każdej poszczególnej formy religii, znalezienie jej realnych korzeni. Najogólniej można podzielić wszystkie religie na dwa podstawowe typy: re­ ligie ustroju przedklasowego (wspólnoty rodowej) i religie społeczeństw klaso­ wych, jakkolwiek nie da się przeprowadzić między nimi jakiejś wyraźnej granicy. Uczony radziecki zajmuje się pierwszym typem religii dochodząc do wniosku, że zasób odziedziczonych z przeszłości wyobrażeń ideologicznych nie znika, lecz otrzy­ muje nowy sens i jest wykorzystywany dla nowych konstrukcji — dlatego też znajomość treści przedhistorycznych (przedklasowych) religii jest niezbędna dla zrozumienia współczesnych nawet najbardziej wysublimowanych s y s t e m ó w religijno-filozoficznych. W części wstępnej swej pracy Tokariew przeprowadza krytykę dotychczaso­ wych s c h e m a t ó w klasyfikacyjnych, które w większości w y p a d k ó w mylą poszcze­ gólne religie indywidualne z typem (formą) religii, włączając w ramy jednej k a ­ tegorii klasyfikacyjnej takie zjawiska ogólne, jak fetyszyzm, totemizm itd. i przy­ padki indywidualne, jak buddyzm, chrześcijaństwo. Występuje przeciwko klasyfikacjom opartym na podstawie bezpośrednich obiektów kultu religijnego (kult słońca, kulty lunárně), a grupujących różnorodne zjawiska według ich czysto formalnego podobieństwa. Krytykuje ewolucjonistyczne klasyfikacje religii, schematy jedno- lub wielo­ kierunkowe, gdzie każda forma wyrasta jakby spontanicznie z poprzedniej, uważa też, że posługują się one kategoriami zbyt ogólnymi, obejmującymi zjawiska różne i historycznie odległe (animizm, fetyszyzm, magia), nieprzydatne dla morfologicz­ nej klasyfikacji religii, którą proponuje autor, właśnie z racji swej ogólności i zbyt szerokiego zakresu. Zjawiska te są elementami każdej religii —• nigdzie jej jednak nie tworzą samodzielnie, nie stanowią bowiem całokształtu powiązanych wzajem­ nie wierzeń, a przede wszystkim nie odpowiada im żadna określona forma sto­ sunków społecznych. Właśnie w tym miejscu leży najważniejszy punkt teorii radzieckiego uczo­ nego. Przedstawia on główne zasady, które powinny obowiązywać marksistowską klasyfikację religii: 1) powinna być ona dokonana na podstawie istotnych cech religii; 2) podstawowe cechy klasyfikacji to te, które najłatwiej poddają się obiek­ tywnej obserwacji i analizie; 3) winna ona ujmować religię jako zjawisko społecz- �296 RECENZJE nego życia człowieka; 4) winna być historyczna, tzn. dynamicznie u j m o w a ć formy religii w rozwoju, we wzajemnym historycznym powiązaniu; 5) klasyfikacja winna prowadzić do problemu genezy poszczególnych form religii, do kwestii ich uwarun­ kowania materialnego. Społeczny aspekt religii jest tym najbardziej istotnym elementem, który należy wziąć za podstawę morfologicznej klasyfikacji zjawisk religijnych. Społeczny cha­ rakter stanowi podstawową cechę religii, nadaje on konkretność mglistym i nieuformowanym wierzeniom, jakie powstają w świadomości człowieka. Społeczna for­ ma religii jest odzwierciedleniem określonej formy organizacji społecznej. Zgodnie z zasadami swojej klasyfikacji Tokariew dzieli religie ustroju przedklasowego na piętnaście form. Historyczną formę religii definiuje jako społeczną stronę religii wraz z charakterystycznymi dla niej kompleksami wierzeń i czyn­ ności obrzędowych, a także z określoną orientacją umysłową stanowiącą jej styl. Każda historyczna forma religii obejmuje z jednej strony pozytywne zalecenia, działania i obrzędy oraz odnoszące się do nich wierzenia, z drugiej — negatywne żądania, ograniczenia i zakazy. Według autora każda forma organizacji społecznej, każda formacja społeczno-ekonomiczna posiada własne, odpowiadające jej formy religii, a obok nich przeżytki wcześniejszych form religijnych trwające w zre­ dukowanej postaci o wiele dłużej niż historyczne warunki, które je zrodziły. Do grupy najstarszych (jeżeli chodzi o pochodzenie) form religii Tokariew z a ­ licza: totemizm, czarownictwo, znachorstwo, obrzędy erotyczne i kult grzebalny. Wywodzą się one z w a r u n k ó w życia ludzi pierwotnych. Do późniejszych form re­ ligii odzwierciedlających procesy rozkładu ustroju wspólnoty pierwotnej należy we­ dług autora zaliczyć: kult wczesnoplemienny (inicjacja), kult łowiecki, macierzystorodowy kult świętości i opiekunów, patriarchalny, rodzinno-rodowy kult przod­ ków, szamanizm, nagualizm (kult indywidualnych duchów-opiekunów), tajne związki, kult wodzów, kult boga plemiennego oraz kulty agrarne. Piętnaście w y ż e j wymienionych form religii stanowi główną część opisową pracy. Oprócz materialnej podstawy w a r u n k ó w społeczno-ekonomicznych genezą n a j ­ dawniejszych form religii była bezsilność człowieka ograniczonego pierwotnie przez wąskie ramy ustroju wspólnoty pierwotnej. Formy tych religii odzwierciedlały różne aspekty stosunków społecznych: pokrewieństwo (totemizm), stosunki między płciami (kult erotyczny), bezsilność wobec chorób (znachorstwo), wrogość m i ę d z y rodową i międzyplemienną (czarownictwo), czy też w późniejszych czasach procesy indywidualizacji światopoglądu, wyodrębnienia małej rodziny ze wspólnoty rodo­ wej, rozwoju indywidualnych form pracy (nagualizm), bezsilność pierwotnego rol­ nika czy ł o w c y wobec przyrody (kulty agrarne, kult łowiecki). Tokariew dorzuca swój głos do dyskusji nad totemizmem, definiując go jako fantastyczne odzwierciedlenie w świadomości ludzi stosunków pokrewieństwa or­ ganizacji wczesnorodowej. Ciekawie i niewątpliwie nowatorsko zostały potraktowane przez autora kulty i obrzędy erotyczne, które uważa on za jedne z najstarszych a zarazem najbardziej autonomicznych wierzeń. Źródłem ich są wzajemne stosunki płci. Na początku To­ kariew omawia nieliczne dotychczasowe teorie na ten temat, następnie przechodzi do opisu obrzędów magii erotycznej, totemizmu płci, egzogamii i endogamii, reli­ gijnego uświęcenia małżeństwa, dziewictwa i ascetyzmu, a także opisuje zabobonne wyobrażenia o nieczystości kobiety, wiarę w seksualny związek człowieka z istotami nadprzyrodzonymi i kulty bóstw miłości. Grupa wymienionych zjawisk jest nie­ wątpliwie bardzo różnorodna. Wspólny termin (kulty erotyczne) użyty dla ich okre- �297 RECENZJE ślenia jest terminem umownym. Jednakże według autora istnieje dla wszystkich tych zjawisk wspólne źródło, wspólna historyczna, materialna podstawa, na której owe wierzenia i obrzędy wyrosły, a jest nią domena wzajemnych stosunków m i ę ­ dzy płciami. Jakkolwiek wykształciły się one w epoce wczesnorodowej, przeżytki tej formy religii znajdziemy i w czasach współczesnych lub w wiekach poprzed­ nich, jak np. resztki magii miłosnej, wiara w stosunki czarownic z diabłem, czy też w chrześcijańskiej odpowiedniczce Izydy — dziewicy Marii. W bibliografii l i ­ teratury do tego rozdziału, z której autor czerpał przykłady do swojej teorii, znajdują się między innymi prace Malinowskiego, Frazera, Makarego i Flawiusza. Należy jeszcze raz podkreślić wartość pracy jako rzadkiej w tej dziedzinie syntezy, charakteryzującej się twórczym zastosowaniem metodologii marksistow­ skiej do badań nad religią. Agnieszka Bartelska VÓLKERKUNDE FÜR J E D E R M A N N . V EВ Hermann Haack, Geographisch-Kartographische Anstalt Gotha, Lipsk 1966, ss. 436, map 57, ilustracji czarno-bia­ łych 154, kolorowych 72. Vólkerkunde für jedermann (Etnografia dla każdego), pomyślana jako kompen­ dium popularnonaukowe, ujmuje w łatwo przyswajalny sposób całość etnografii świata. Książka dzieli się na „Etnologię ogólną" (Allgemeine Vólkerkunde), „Etno­ grafię regionalną" (Regionale Vólkerkunde) oraz „Leksykon etnograficzny" (Lexi­ kon der Vólkerkunde), ponadto zawiera spis ludności świata i rejestr haseł. Najlepiej opracowana jest część pierwsza „Etnologia ogólna". Na podkreślenie zasługuje przejrzystość zastosowanego tu układu, co jest tak ważne w książce, która (jak to autorzy zastrzegają w przedmowie), nie ma być podręcznikiem etno­ logii, lecz popularnonaukowym zbiorem informacji. Na podkreślenie zasługuje tu ostrożność autorów, którzy w sprawach spornych nie wykorzystują swego auto­ rytetu, lecz wskazują na istnienie różnych poglądów, bądź na zagadnienia, co do których nauka nie wypowiedziała się ostatecznie (np. w podrozdziale „Der religiose Lebensbereich" s. 41-42). Dużą też zaletą części ogólnej są liczne wykresy, ilustrujące w przystępny spo­ sób tekst. Zwłaszcza pouczające są wykresy wykazujące współzależność pomiędzy porami roku a gospodarką u ludów pasterskich i kopieniaczych („Hirtenomader" i „die Bodenbauer"); należy tylko żałować, że autorzy nie zastosowali tej metody przy opisie innych form gospodarki („Gruppen ohne Bodenbau und Viehzucht"), które są też przecież uzależnione od pór roku. W tekście znajdują się liczne mapy, jednakże stosowane w nich nazewnictwo odznacza się dziwnym brakiem konsekwencji. Tak np. stolica Polski raz nazywa się „Warszawa" (mapa 1 „Erde, Volker"), a drugi „Warschau" (mapa 16 „Anfánge des Kolonialismus. Politische Karde der Erde 1648"). Ponieważ równocześnie au­ torzy na tych samych mapach w innych miejscach stosują zasadę używania no­ menklatury ówcześnie obowiązującej — tak np. na tejże mapie 16 Australia zwie się jeszcze „Neuholland", a Nowy Jork „Neuamsterdam" — całość sprawia w r a ż e ­ nie, że w połowie X V I I w. oficjalną nazwą stolicy Polski było „Warschau", a g ł ó w ­ nego miasta Włoch „Rom", a dopiero w późniejszym czasie zmieniono je na „War­ szawa" i „Roma". Usterki te są jednak stosunkowo niewielkie i pierwsza częśćksiążki (strony od 9 do 107) musi b y ć oceniona pozytywnie. �298 RECENZJE Trzeba jednak przyznać, że część ta nie w y m a g a ł a zbyt szczegółowej znajomo­ ści poszczególnych grup etnograficznych, jak również nie grozi tu w w i ę k s z y m stopniu korzystanie ze źródeł o nastawieniu tendencyjnym, a o takie w literaturze niemieckiej, na której przede wszystkim opierają się autorzy, nie jest trudno. Uderza nas to w drugiej części, obejmującej strony od 111 do 412. Zwłaszcza za­ skakujące są tu informacje dotyczące Polaków. T a k np. na s. 123 spotykamy się ze stwierdzeniem, iż „...naród polski uformował się z szeregu plemion zachodniosłowiańskich, jak Polanie, Chorwaci, Kujawianie, Mazowszanie i Jadźwingowie w I X i X w., wraz z powstaniem P a ń s t w a Polskiego, które około roku 1000 objęło wszystkie tereny dzisiejszej Polski (łącznie ze Śląskiem i Pomorzem)". Pominąwszy już mocno przestarzałe ХГХ -wieczne określenie „Chorwatów", czy­ li Chrobatów, zdziwienie w y w o ł u j e fakt uznania za Słowian Jadźwingów, jak rów­ nież wyłączenie Ślązaków spośród plemion, z których uformował się naród polski. Konsekwencją zaś wyłączenia Pomorzan jest stwierdzenie, iż w północnej Polsce żyją prawie całkiem spolonizowani („fast vollig im polnischen Volk aufgegangen...") Kaszubi — reszta zachodniosłowiańskich Pomorzan. Drugą narodowością zaludniającą według autorów obszar północnej Polski są zachodniosłowiańscy Ma­ zurzy. Wybierając źródła należało zorientować się, które z nich i w czyim interesie głosiły istnienie „Masurenvolku". Również uderza nas fakt pominięcia na mapach odkryć osiągnięć badaczy polskich, nawet takich, jak Strzelecki w Australii czy Rogoziński w Kamerunie. Polskie nazwiska, takie jak Czerski czy Czekanowski (i to w przekręconej pisowni „Tscherski" i „Tschekanowski"), znalazły się w tej książce chyba tylko przez pomyłkę, gdyż zaklasyfikowano tych ludzi jako rosyj­ skich badaczy Syberii (mapa nr 28). Także i w innych rozdziałach poświęconych etnografii regionalnej można spot­ k a ć się z pewnymi niedokładnościami. T a k np. na mapie nr 22, poświęconej języ­ kom i narodowościom Z S R R , brak jest zwartego obszaru w y s t ę p o w a n i a ludności polskiej na Wileńszczyźnie — wyraźnie zaznaczonego w radzieckim Atlasie narodów mira, na którym przecież opierano się przy opracowywaniu mapy. Nieuzasadniony wydaje się fakt poświęcenia Baskom — jednemu z najciekaw­ szych etnograficznie narodów Europy — zaledwie 11 linijek tekstu. Autorzy wśród cech wyróżniających B a s k ó w podają na równi odrębny system liczenia: „An der vorrómischer Zeit stammen ihr vigesimales Zahlensystem (Zwanzigersystem)", jak też zachowanie własnych, nieromańskich nazw miesięcy: „...und vorromische Zeitrechnung (so haben einige Monate niechtromische Namen)". Tak bardzo za­ skakujące N i e m c ó w zachowanie własnych nazw kalendarzowych nie powinno chy­ ba dziwić autorów opracowujących etnografię Europy, w której oprócz Basków są i inne ludy, nie przyjmujące rzymskiego nazewnictwa miesięcy. Przy opisie etnografii Niemiec znajduje się na s. 120 charakterystyczne dla wydawnictw NRD-owskich stwierdzenie prasłowiańskości dzisiejszego wschodniego pogranicza Niemiec, ale przy krótkiej wzmiance o Fryzach — czterechsettysięcznym ludzie mieszkającym wg autorów jedynie w północnej Holandii (s. 118) — brak jest jakiejkolwiek informacji o Fryzach wschodnich, zamieszkujących tereny Nie­ miec północnych. Należy tu zaznaczyć, że istnienie języka fryzyjskiego na tych terenach podają starsze atlasy niemieckie. Również i w odniesieniu do innych k o n t y n e n t ó w — wobec niepodania źródeł — nie jest rzeczą wyjaśnioną, na czym opierali się autorzy zaznaczając np. dawne siedziby plemienia Urubu w Ameryce Południowej na wschód od zatoki Sao Mar­ cos, a więc na paręset kilometrów od ich obecnych siedzib nad Rio Gurupi (mapa �299 RECENZJE 57). Tego rodzaju przykładowo zacytowane tu uwagi znacznie podważają wiarogodność podanych w tekście treści. Nasuwają się też pewne zastrzeżenia co do wyboru haseł do „Leksykonu etno­ graficznego". W y d a w a ć by się mogło, że na 48 haseł umieszczonych na 6 stronach tekstu (s. 407-412) materiału nie zabraknie, tymczasem obok takich dość zasadni­ czych dla etnografii pojęć, jak antropologia, animizm, totemizm, krwawa zemsta, lewirat, kuwada czy systemy klasyfikacyjne, znajdują się hasła kowboj czy gaucho, co wobec braku np. kręgów kulturowych — tak ważnych w teorii rozwoju — świadczy o zupełnej przypadkowości w układzie leksykonu. Na końcu książki (s. 413-422) znajdujemy statystyczny spis ludności świata ułożony według narodowości („Die Ethnische Zusammensetzung"). Jest on sporzą­ dzony niekonsekwentnie: w niektórych przypadkach opiera się na danych narodo­ wych, w innych na danych językowych. Na przykład Irlandczycy potraktowani są łącznie — zarówno używający języka irlandzkiego, jak i angielskiego — ale już S z k o t ó w podzielono na celtyckich Gallów („Gállen) i germańskich Szkotów („Schotten"). Szwajcarzy zostali rozbici na cztery odrębne grupy językowe znajdu­ jące się w spisie dość daleko od siebie. Ludy należące do tej samej narodowości, lecz tworzące odrębne formacje polityczne, raz są traktowane łącznie (np. Włosi i Sanmarińczycy, Niemcy Wschodni i Zachodni, Austriacy i Liechtensteinczycy), a raz oddzielnie (np. Rumuni i Mołdawianie, a nawet Anglicy i „Północnoirlandczycy", o których przypis mówi, że są to „Bewohner Nordirlands englischer Herkunft"). Niepodobna tu też zrozumieć, dlaczego rozbito Żydów na trzy odrębne części: Ż y d ó w („Juden") używających różnych j ę z y k ó w indoeuropejskich, Żydów w krajach arabskich oraz Izraelitów („Israelis"), czyli mieszkańców państwa Izrael. Wszystkie te braki i niedokładności bardzo obniżają wartość Etnografii dla każdego, gdyż fakt, iż książka ta była pisana jako dziełko popularne nie zwalnia autorów z obowiązku ścisłości i dokładności. B r a k ó w tych nie może w y r ó w n a ć : świetna szata ilustracyjna, przystępnie opracowane wykresy, liczne mapy, łatwo zrozumiały, potoczysty język, staranne wydanie. Jest to jedyny na polskim rynku księgarskim popularny zarys etnologii ogólnej. Jednakże ze względu na rażące błędy w zakresie informacji o polskim dorobku naukowym i zasięgu zasiedlenia, publikacja ta nie daje gwarancji sumiennego przedstawienia także i innych grup etnicznych. Posługując się tą książką trzeba stale o tym pamiętać i krytycznie podchodzić do zawartych w niej wiadomości. Janusz Kamocki V I L M O S V O I G H T , Towards balancing of folklore structuralism, „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18: 1969, z. 1-3, s. 247-266. Tocząca się od dłuższego czasu w wielu krajach dyskusja na temat strukturalizmu zatacza coraz to szersze kręgi. Ożywione debaty wokół przydatności i per­ spektyw rozwojowych strukturalizmu prowadzone są również na Węgrzech. Godny odnotowania jest głos młodego węgierskiego strukturalisty, dra Vilmosa Voighta, który zajął się zagadnieniem strukturalizmu w odniesieniu do badań folklory­ stycznych. Punktem wyjścia jego rozważań jest ustalenie podłoża filozoficznego badań fol­ klorystycznych o charakterze strukturalnym. Wychodząc od fenomenologii, autor podkreśla, że koncepcje fenomenologiczne pojawiły się bezpośrednio w teorii lite- �300 RECENZJE ratury i częściowo w językoznawstwie, jednakże w badaniach folklorystycznych z początku stulecia nie znajdujemy bezpośrednich śladów tego kierunku. Badanie folklorystyczne przedstawiające z w y k ł y opis zjawiska zamiast analizy czerpało głównie z fenomenologicznej epistemologii. Fenomenologia, zwłaszcza w wydaniu Husserla, rozwinęła się w filozofię społeczną obejmującą takie problemy, jak or­ ganizacja społeczna, religia, mity, etc., i z tego też względu została wysoko oce­ niona przez czołowych strukturalistów. Nieco większą rolę w strukturalnych ba­ daniach folklorystycznych spełniła semantyka filozoficzna ze względu na jej ścisły kontakt z pewnymi działami językoznawstwa. Marksistowska wersja semantyki roz­ winęła się szczególnie w Polsce i Związku Radzieckim. W Z S R R próbowano sto­ sować ją jako praktyczną semiologię, która w badaniach folklorystycznych posia­ dała raczej charakter specyficznego zbioru technik naukowych niż kierunku filo­ zoficznego. Analizując tło filozoficzne strukturalizmu autor omawianego artykułu pod­ kreśla, że we wszystkich pracach teoretycznych nie dostrzeżono specyficznej filo­ zofii folkloru, a mimo to obserwuje się wielkie zainteresowanie strukturalnymi badaniami zjawisk folklorystycznych. Problem nurtujący Voighta zawiera się w pytaniu: czy strukturalizm w fol­ klorystyce jest tylko modą, czy jest to konieczny w stosunku do poprzednich eta­ p ó w rozwój metod badawczych? W celu odpowiedzenia na to pytanie dokonuje przeglądu g ł ó w n y c h osiągnięć strukturalizmu w folklorystyce i zastanawia się nad zakresem tematów, które mogą b y ć prowadzone tą metodą. Dotychczasowe prace badawcze wykazują pierwszeństwo stosowania metody strukturalnej w dziedzinie literatury ludowej (bajki, podania, przysłowia, zagadki). Oprócz literatury ludowej objęto doraźnymi badaniami strukturalnymi problema­ t y k ę wierzeń i zwyczajów, włączając w to zwłaszcza analizę czarów i badania Lěvi-Straussa nad mitem. Z a paradoks uważa autor fakt, że do tej pory nie pod­ jęto badań strukturalnych w dziedzinie muzyki ludowej, tańca i sztuki, mimo ż e posiadają łatwiejszą do uchwycenia strukturę. Pojęcie „struktury" jest podstawową kategorią poznawczą metodologii struktu­ ralnej. W badaniu folkloru szczególnie istotne jest to, że analizując warianty dzieła sztuki zakładamy odkrycie rzeczywistego podmiotu naszych badań, którym nie jest hipotetyczna, niezależna kompozycja, ale „szkielet", tj. struktura. Struktura jest trafnie dobranym pojęciem, poprzez którego odpowiednią i n ­ terpretację można z łatwością ustalić stałe i zmienne cechy. Jednocześnie zesta­ wiając różne struktury wykonujemy dodatkowo pracę badawczą typu p o r ó w n a w ­ czego. W przyszłości analizowano pewne zjawiska folklorystyczne (zwłaszcza ele­ menty zwarte, takie jak wątki i motywy) za pomocą badań porównawczych. Jed­ nakże tylko kilku czołowych reprezentantów badań porównawczych w foklorystyce (A. N. Wiesiełowskij, C. W. von Sydow, E . W. Peuckert) podkreślało konieczność porównywania kompleksowego ważniejszych jednostek, kategorii i zespołów ga­ tunków. W dyskusji o strukturalizmie przewija się często zarzut, że strukturalizm w folklorystyce nie analizuje powiązań społecznych, ale odnosi się do badanych f a k t ó w tak, jak do „tekstu". Jednak Voight zaznacza, że podjęto już pierwsze próby w kierunku dociekań historycznych (por. W. Propp, Morfołogija skazki, L e ­ ningrad 1928; Istoriczeskije korni wolszebnoj skazki, Leningrad 1946), co sugerowa­ łoby m o ż l i w o ś ć praktycznego zharmonizowania tendencji strukturalnych z tymi, które są w ł a ś c i w e kierunkom społecznym lub historycznym. Strukturalizm nie jest niezależnym, „zamkniętym" systemem rozwiniętym na �RECENZJE 301 polu jednej dyscypliny, zapożyczył bowiem wiele z najnowszej lingwistyki i teorii literatury oraz w mniejszym zakresie z teorii informacji i cybernetyki. Aktualne próby odnowy badań folklorystycznych eklektycznie adaptują rezultaty innych dy­ scyplin. Vilmos Voight podkreśla, że nie wynaleziono jeszcze uniwersalnej, nieza­ leżnej od innych, metodologii folklorystyki strukturalnej. Dotychczasowe zaś osiąg­ nięcia na tym polu świadczyłyby raczej o stosowaniu „częściowego" strukturalizmu. W rozumieniu autora strukturalizm jest metodą „częściową" wtedy, kiedy tylko pewne aspekty tej metody mają charakter strukturalny lub jeśli dany problem naukowy był już sformułowany w tradycyjnych badaniach folklorystycznych. Tak na przykład z tych samych pozycji tradycyjnych w y w o d z i ł a się morfologia bajki Proppa, jak i The morphology of North American Indian Folktales A. Dundesa (1964), aczkolwiek praktyka narzuciła dzisiejszym badaczom konieczność użycia k o m p u t e r ó w przy opracowywaniu katalogów bajek. Stało się więc jasne, że „no­ woczesne" (strukturalne) metody zostały zastosowane w celu rozwiązania „trady­ cyjnych" [niestrukturalnych] problemów. Metody półstrukturalne stosowane są więc często na pewnym etapie badań szczegółowych. (Por. prace folklorystów amery­ kańskich: I . L . Fischera, M. Jacobsa, I . Greenwaya, W. Bascoma). „Całkowite" studia strukturalne, tj. takie, w których i metody analizy, i pro­ blemy będą w ł a ś c i w e dla badań strukturalnych, są — zdaniem autora — sprawą przyszłości. Rozwój k o m p u t e r ó w i innych w y n a l a z k ó w technicznych pozwoli zme­ chanizować nie tylko systematyzowanie i magazynowanie materiałów, ale również procesy badawcze i analityczne. Pierwsze eksperymenty w tej dziedzinie idą nie tylko w kierunku wykorzystania matematyki, teorii informacji, topologii, modelologii etc. jako środków pomocnicznych w badaniach nad folklorem, ale również w kierunku stworzenia niezależnego aparatu naukowego, dzięki któremu materiał folklorystyczny mógłby być podstawą badań np. problemów cybernetycznych. W ce­ lu osiągnięcia tego będzie oczywiście potrzebny nowy typ folklorystów (z wykształ­ ceniem humanistyczno-technicznym), jak również odpowiedni park maszynowy (komputery). Autor przypomina, że wstępne prace w tym zakresie poczyniono r ó w ­ nież na Węgrzech. Snując dalej prognostyczne przewidywania, Voight widzi możliwość rozsze­ rzenia badań strukturalnych na typologiczne, które również wymagają dokładnego i systematycznego opisu części składowych. Podstawą do tych p r z e w i d y w a ń są ty­ pologiczne badania uczonych radzieckich: W. Żirmunskiego i E . M. Mieletynskiego. Ostatnim zagadnieniem, które porusza w swym artykule Vogiht, jest kwestia zakresu dociekań strukturalnych i możliwości ich rozwoju. Autor przewiduje, że powszechnie będą kontynuowane badania strukturalne bajek, podań i legend. B a ­ dania zaś anegdot, dowcipów i przysłów oraz tekstów ludowych pieśni lirycznych zintensyfikują się w najbliższej przyszłości. Natomiast badania nad wersyfikacją, m u z y k ą i tańcem będą szły w kierunku porównawczo-typologicznym. Ten rodzaj wszechstronnego badania folkloru może być uprawiany przede wszystkim przez przedstawicieli szkół porównawczych w Związku Radzieckim, dalej w Stanach Zjednoczonych i we Francji, głównie w studiach porównawczych nad poezją róż­ nych ludów. W Europie wschodniej strukturalne badania pewnych gatunków fol­ kloru chłopskiego będą raczej miały charakter lokalny. Wielkie znaczenie dla opra­ cowania metodologii strukturalizmu w folklorystyce mogą mieć dyskusje toczące się między anglosaską antropologią społeczną a strukturalną etnologią, na równi z metodologicznymi dysputami towarzyszącymi radzieckim badaniom p o r ó w n a w ­ czo-typologicznym. Metodologiczne zaś zapożyczenia z semantyki doprowadzą do �302 RECENZJE dyskusji na wielką skalę, która w y ś w i e t l i wspólne wymagania i możliwości w za­ kresie badania tak folkloru, jak i semantyki. Zasługą Vilmosa Voighta jest dokonanie w krótkim artykule przeglądu wy­ n i k ó w metody stosowanej w strukturalizmie folklorystycznym, jak również poka­ zanie możliwych perspektyw rozwojowych tego kierunku. Przegląd ten jest tym cenniejszy, że autor opatrzył go szerokimi komentarzami bibliograficznymi, które pełnią rolę przewodnika w nie uporządkowanym jeszcze materiale teoretycznym. Víoletta E R N E S T I N E F R I E D L , Vasilika. A village and Winston, New York 1965, ss. 110. in modern Greece, Krawczyk Holt, Rinehart Kulturę europejską możemy rozpatrywać w dwóch aspektach: jej kulturowej jedności i zróżnicowania. Można jednak zaryzykować stwierdzenie, że aspekty te wykluczają się tylko pozornie i dopiero konfrontacja dwóch skrajnie odmiennych w a r i a n t ó w kultury europejskiej pozwoli w sposób ostry dostrzec konkretny układ e l e m e n t ó w pochodzących przecież z ogólnoeuropejskiego zasobu. A m e r y k a ń s k a autorka monografii wsi greckiej tak określiła wrażenia związa­ ne z pierwszym zetknięciem z przedmiotem swych badań: „Sposób życia wsi wy­ wołał w nas dwa przeciwstawne rodzaje reakcji: jedna — to przemożne poczucie swojskości, druga — zdumiewającej obcości. Poczucie swojskości w y p ł y w a z podo­ bieństwa szeregu e l e m e n t ó w kulturowych do tych, które znamy z własnej ojczyz­ ny, wrażenie obcości — z często bardzo niewielkich różnic w formie tych ele­ mentów, a dokładniej, w sposobie, w jaki są ułożone z nowych w z o r ó w stworzo­ nych przez różną od naszej organizację przedmiotów, z różnych kontekstów, w j a ­ kich one występują" (s. 5). Na wstępie stawia sobie jednak autorka pytanie o dalsze zróżnicowania w r a ­ mach tego zespołu, który przez pozorną jednolitość skłonni bylibyśmy uogólnić, pytanie o stopień reprezentatywności wyczerpującej przecie i dokładnej monografii wsi, stopień, w jakim może ona służyć za narzędzie poznania kultury w i ę k s z e j jednostki —• prowincji, czy może całego narodu. Odpowiedź daje sobie Fiedl jasną i oczywistą: aby maksymalnie zbliżyć monografię do ideału należy uwzględnić przede wszystkim 2 momenty: wybór do badań wsi możliwie pod każdym w z g l ę d e m typowej oraz rozszerzenie analizy na więzi łączące interesującą nas społeczność ze społecznościami sąsiednimi, z miastami, z instytucjami ogólnonarodowymi. Tak w i ę c życie Vasiliki — wsi beockiej — „ma swoisty aromat" oraz „szereg cech charakterystycznych dla społeczeństw agrarnych Europy i Azji" (s. 5). Monografia omawiana wyszła w serii „Case Studies in Cultural Anthropology", która ma m. in. charakter podręcznika dla studentów antropologii, czemu służy szeroki zakres geograficzny prac wchodzących w jej skład, jak i dążenie do c a ł o ­ ściowego ujęcia wsi, regionu czy grupy etnicznej oraz do wyboru w miarę typo­ wych przedmiotów badań. Ernestine Friedl prowadziła zasadnicze badania terenowe do swej pracy w la­ tach 1955-1956. Przebywała we wsi przez dłuższy czas razem z mężem —• pro­ fesorem filologii klasycznej. Potem wracała do niej jeszcze dwukrotnie — w le­ cie 1959 i 1961. W tym okresie badaniami zostały objęte wszystkie dziedziny życia wsi. W y ­ chodząc od położenia wsi na terenie prowincji przez rzeźbę terenu i warunki na- �RECENZJE 303 turalne do opisu jej rozplanowania. Zręcznym przejściem do tematu życia ekono­ micznego jest opis „kierunków ruchu" — funkcja poszczególnych dróg i ścieżek, charakter i natężenie ruchu na nich ujęte w rozkładzie dziennym. Życie gospo­ darcze Vasiliki — to przede wszystkim struktura zamożności jej mieszkańców, struktura i technika upraw oraz zmiany, które zaszły w ostatnim okresie (powo­ jennym, a więc dla Grecji praktycznie od 1949 r.) w wyposażeniu rolnictwa. Dalej następuje opis rozkładu zajęć rolniczych w ciągu roku —• dla każdej uprawy osobno — oraz temat specjalizacji pracy. Mamy tu m. in. wzmiankę o grupie za­ wodowych pasterzy (Vlachi) w pierwszym dopiero pokoleniu osiadłych koczowni­ kach, będących w trakcie asymilacji z czysto rolniczą ludnością Vasiliki. Za moment przełomowy dla wzrostu stopy życiowej wsi greckiej autorka określa 1950 r. Wiąże się on z upowszechnieniem roślin przemysłowych, przede wszystkim tytoniu i bawełny. Stosowany jest szeroko system kontraktacji idący w parze z szeregiem ograniczeń odnośnie do areału tych upraw w poszczególnych gospodarstwach. Uprawa od dawna w Beocji powszechna — pszenica — stanowi jednak w dalszym ciągu podstawę. Ze zmianami w dochodzie gospodarstw idą zmiany „ n a w y k ó w konsumpcyj­ nych", przede wszystkim w y g l ą d u i wyposażenia domu. Rozplanowaniu i wyposa­ żeniu domu autorka poświęca sporo miejsca, gdyż teren ten stanowi dobrą ilustra­ cję zmian modernizującej się wsi. Wygląd i wyposażenie domu zajmuje jedno z centralnych miejsc w systemie wartości wsi beockiej i jest wyznacznikiem pre­ stiżu właściciela. Przeobrażenia w tej dziedzinie idą w kierunku jak najpełniejszego zaakcepto­ wania w z o r ó w miejskich. Wzory te łatwo przenikają do wsi ze względu m. in. na to, że większość rodzin Vasiliki ma krewnych w mieście (Livadia, Ateny). Zasad­ niczy podział funkcjonalny mieszkania (pokój mieszkalny, pokój gościnny, kuchnia z paleniskiem) ma długą tradycję i pozostaje niezmieniony przy ew. zwiększeniu się ilości pomieszczeń. Wśród sprzętów pomieszczenia reprezentacyjnego najwyższe aspiracje rodzin skupia skrzynia posagowa córek. Zagadnienie systemu dziedziczenia i wyposażania dzieci Ernestine Friedl umieściła w centrum opisu życia rodzinnego i społecz­ nego wsi, zgodnie z pozycją, jaką problem ten zajmuje w systemie wartości jej mieszkańców. Zdaniem autorki, panujące w tej dziedzinie wzory mają ogromny w p ł y w , nawet na życie ekonomiczne kraju. Zasadą prawa spadkowego jest po­ dział majątku na r ó w n e części. Córki dostają swój udział w momencie zamążpójścia. Aby uniknąć rozdrobnienia gospodarstwa, s y n ó w na ogół kształci się w za­ wodach nierolniczych, koszty wykształcenia są częścią spadku. Wykształcony syn nie tylko odciąża gospodarstwo, ale i zwiększa znacznie prestiż rodziny (co m. in. może ułatwić jego siostrom „dobre małżeństwo"). Tak więc system ten prowadzi do zwiększenia ruchliwości społecznej. W wy­ padku Vasiliki ruchliwość tę zwiększa jeszcze niepisana zasada egzogamii spo­ wodowana faktem, że wieś jest w większości spokrewniona. Dziewczęta szukają m ę ż ó w w sąsiednich wsiach oraz w mieście (Livadia), co uchodzi za szczególnie dobrą partię. Z kolei miejski zięć czy szwagier, zwiększając ogromnie prestiż ro­ dziny, może z kolei żądać od niej większego posagu (autorka zauważyła stały wzrost sumy warunkującej dobre zamążpójście). Ojcowie i bracia robią wszystko, aby sprostać tym wymaganiom, zdarza się nawet, że bracia ustępują siostrze część swego udziału. Wyposażenie córki — to jeden z najcięższych obowiązków rodziny, ale jednocześnie punkt honoru, sprawa o dużym podkładzie emocjonalnym. Wy­ kazuje on trwałość m. in. ze względu na pewien specyficzny typ stosunków m i ę - �306 RECENZJE O niektórych aspektach historii i w a r u n k ó w bytu współczesnych zespołów pra­ cowniczych miasta Kutaisi pisze 3 autorów: M. Gegeszidze, G. Dżawachiszwili i R. Todua. Kutaisi, dawna stolica zachodniej Gruzji i ważny ośrodek gospodarczy, jest dziś drugim miastem Gruzji i liczy około 170 tys. mieszkańców (43 tys. w 1922 г.), w ogromnej większości Gruzinów. Wiejskie zaplecze Kutaisi oznacza się g ę s t y m zaludnieniem i stanowi ważne źródło siły roboczej dla zakładów prze­ m y s ł o w y c h tego miasta. Autorzy zajęli się załogami fabryki samochodów oraz fa­ bryki lekkich traktorów „Rioni", które mają duże znaczenie dla gospodarki rolnej górzystej Gruzji. Około 90°/o załogi fabryki traktorów stanowią młodzi Gruzini, po­ chodzący głównie ze wsi; znaczna część z nich nadal mieszka w okolicznych wsiach. Autorzy charakteryzują bliżej styl życia robotników mieszkających we wsi K w a r czichi, leżącej w pobliżu fabryki traktorów. Ze wsi tej około 200 osób pracuje w Kutaisi, większość z nich przeniosła się już do miasta, niektórzy jednak chcą zostać na wsi. Uderza podkreślany przez autorów brak istotnych różnic w stylu życia robotników i kołchoźników w tej wsi. Większość młodych robotników spędza jednak dużą część wolnego czasu w mieście. Niektórzy rodzice starają się kształ­ tować życie swych dzieci według tradycyjnych wzorów, ale z niewielkim skut­ kiem. Ciekawe, że robotnicy zamieszkali w blokach przyfabrycznych korzystają też z niewielkich ogródków i zbudowanych opodal bloków mieszkalnych małych po­ mieszczeń gospodarczych. Materiały dotyczące współczesnych w a r u n k ó w bytu i kultury mieszkańców miasta Telawi zaprezentowali w krótkim szkicu N. Abesadze i L . Beriaszwili. Telawi jest również jednym z najstarszych miast Gruzji i dawną stolicą królestwa kachetyńskiego, obecnie zaś ośrodkiem rejonowym, liczącym kilkanaście tysięcy mieszkańców. Do rewolucji było tu rozwinięte rzemiosło oraz parę fabryczek jedwabniczych. Autorzy badali życie załogi przędzalni jedwabiu (zał. 1926 r.) liczą­ cej prawie tysiąc osób, a złożonej w ponad 85%> z kobiet, przeważnie młodych. W fabryce tej, ze względu na szkodliwość pracy, nie występuje prawie zjawisko dziedziczenia zawodu. Około 70 dziewcząt dojeżdża do fabryki z pobliskich wsi. Zdaniem autorów są to osoby, które jeszcze nie ustaliły swego życia, a są na dro­ dze do zamieszkania na stałe w mieście. Obydwa artykuły z zakresu etnografii miasta względnie klasy robotniczej ogra­ niczają się głównie do podania pewnej liczby zwięzłych informacji dotyczących za­ łóg i fabryk. Nieco interesujących prób wyjaśnień niektórych prawidłowości zna­ leźć można w pierwszym z tych artykułów. Wynikają z nich pewne zbieżności jak i różnice w przebiegu zjawisk i zmian dokonujących się w Gruzji i u nas w za­ kresie adaptacji do przemysłu robotników wiejskiego pochodzenia oraz w ich ż y ­ ciu prywatnym. Są to ostatnie artykuły opracowane na podstawie serii badań gru­ zińskich etnografów nad życiem ludności miejskiej, a klasy robotniczej w szczegól­ ności. Rozmaite trudności związane z tego rodzaju badaniami spowodowały za­ wieszenie ich na jakiś czas, podobnie jak to się stało na Ukrainie. Obecnie wszystkie placówki etnograficzne w Gruzji zintensyfikowały badania nad kulturą tradycyjną, sięgając w nich nieraz daleko w przeszłość, aby przy współpracy z archeologią i historią odtworzyć nie poznane dotąd fragmenty historii bardzo bogatej gruzińskiej kultury ludowej i opisać jej materialne pozostałości. Owocem tych badań ma b y ć atlas etnograficzny Gruzji, a także muzeum skanse­ nowskie w Tbilisi, znajdujące się w trakcie budowy. Edward Pietraszek �307 RECENZJE A. I . R O B A K I D Z E , The social structure scow 1968, s. 14. of the Caucasian mountaineers, Mo­ Niewielka ta broszura, opublikowana z okazji odbytego w 1968 r. V I I I K o n ­ gresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, stanowi pierwszą próbę ogólnej charakterystyki struktury społecznej ludności Kaukazu (do X I X w.) i z tego po­ wodu zasługuje na uwagę. Autor należy do najlepszych z n a w c ó w etnograficznych zagadnień Kaukazu i do nielicznych, którzy mają prawo w y p o w i a d a ć się o tak ogólnych zagadnieniach. Górskie plemiona kaukaskie znajdowały się w okresie ich wejścia w obręb państwa rosyjskiego na różnych poziomach rozwoju społecznego i zachowały wiele dawnych, reliktowych instytucji społecznych. Autor przypomina, że dawniej przy­ pisywano góralom kaukaskim system klanowy, później zaczęto nazywać społeczeń­ stwa kaukaskie plemiennymi lub patriarchalno-plemiennymi (co znalazło odbicie w Narodach mira). Sformułowanie to jest jednak nietrafne, ponieważ we wszyst­ kich społeczeństwach kaukaskich, zdaniem autora, pojawiło się wewnętrzne zróż­ nicowanie społeczne o charakterze klasowym. Zagadnienie zróżnicowania społecz­ nego ludów kaukaskich uważa autor za bardzo istotne dla porównawczo-historycznych badań nad genezą stosunków feudalnych. Najważniejszych danych do tego za­ gadnienia dostarczają etnografia i historia kultury materialnej społeczeństw kau­ kaskich. Duże znaczenie przyznaje autor stratygraficznej metodzie w badaniu historii osiedli kaukaskich, pozwalającej na ustalenie etapów w rozwoju ich zabudowy . Najstarsze z dających się ustalić faz należy odnieść do X I I - X I V wieku, ostatnie zaś do wieku X V I I I . Z poszczególnymi etapami tego rozwoju można powiązać roz­ wój odpowiednich instytucji społecznych. Autor omawia dalej, w oparciu o to za­ łożenie, kolejno występujące typy zabudowy i budowli, zmieniające się stosownie do zmian w organizacji rodowej i rodzinnej. Szereg danych wskazuje na to, że w różnych częściach Kaukazu w y s t ę p o w a ł y osiedla rodowe, nazywane od imienia eponima rodu (wielkiej rodziny). Najstarsze osady kaukaskie były małe i usytuo­ wane w trudno dostępnych miejscach, zwłaszcza na niewielkich, skalistych wierz­ chołkach. Tworzyły one małe, niezależne społeczności oparte na gospodarce paster­ skiej. Charakterystyczne, że nie miały one wspólnych urządzeń obronnych — każ­ dy (rodzinny) kompleks mieszkalny (zbudowany z kamienia, z wieżą obronną) sta­ nowił autonomiczny ośrodek obrony. Z pojawieniem się zróżnicowania feudalnego rozwinął się system obronny przez wznoszenie murów, wież strażniczych i zespo­ ł ó w typu zamkowego. Wśród zuniformizowanych k o m p l e k s ó w mieszkalnych wsi kaukaskich można znaleźć już w najstarszych warstwach rozwojowych pewne cechy (rozmiary, usy­ tuowanie itp.) wskazujące na zróżnicowanie społeczne ich użytkowników. Czas i formy pojawienia się własności prywatnej wśród l u d ó w kaukaskich nie są znane, chociaż na podstawie różnych danych pośrednich, w tym pisanych z X I X w., za­ chowanej tradycji itd. można wnosić, że wytworzyła się ona dość wcześnie w re­ zultacie ścierania się interesów „silnych" i „słabych" rodzin. W okresie włączania Kaukazu do Rosji (głównie I połowa X I X w.) istniały tam różne formy własności społecznej i rodowej, obok prywatnej. Z rozwojem własności prywatnej postępo1 1 Stosował ją autor w swych badaniach nad osiedlami swańskimi, inguskimi i innymi. Por. R. C h a r a d z e , A. R o b a k i d z e , Swanietis sopeli dzwelat (Swanskoje sielo w proszlom), Tbilisi 1964; A. R o b a k i d z e , Ziliszcza i posielenia gór­ nych ingusziei, „Kawkazskij Etnograficzeskij Sbornik", t. 2: 1968, Tbilisi. �308 RECENZJE w a ł o zróżnicowanie społeczne znajdujące swe odbicie w odpowiednio bogatej ter­ minologii. Najniżej stali niewolnicy, których porywanie było rozpowszechnione wśród wszystkich ludów Kaukazu. Organizowano w tym celu specjalne zbrojne wyprawy na sąsiadów. Dawniej chwytano ludzi dla okupu lub sprzedaży, później także w ce­ lu uzyskania siły roboczej dla prac gospodarskich. Pojawiło się też niewolnictwo w e w n ę t r z n e jako kara za złamanie prawa (adatu), świadczące o postępującym pro­ cesie osłabiania integracji społeczności wioskowej. Niewolnicy, określani jako k a ­ tegoria społeczna swoistymi nazwami, nie mieli prawa do posiadania nierucho­ mości ani zakładania rodziny, poza pewnymi wyjątkami (np. u Inguszów). Wyjąt­ kowo mogli uzyskać nawet pełną niezależność i równouprawnienie. Liczebność tych niewolników, według danych z trzeciej ćwierci X I X w., była bardzo niewielka, mieściła się zwykle w granicach ułamka procentu miejscowej ludności. Większe znaczenie posiadało różnicowanie się społeczności na „silne" oraz „sła­ be" rodziny, uzależnione ekonomicznie przez te pierwsze na zasadzie patronatu przekształcającego się w poddaństwo. Ważnym krokiem w ukształtowaniu się spo­ łecznej nierówności było umocnienie się jako osobnej, wyższej warstwy tych, któ­ rzy specjalizowali się w wyprawach wojennych, w zdobywaniu łupów i jeńców. Oznaczało to wytwarzanie się wczesnofeudalnych stosunków obok formy niewol­ nictwa. Równocześnie niektóre plemiona kaukaskie w y z w a l a ł y się spod narzuco­ nych im wcześniej w i ę z ó w feudalnych ze strony rozwiniętych państw. Tak było u Adygejców, a na większą skalę i wcześniej wśród górali gruzińskich (Swanów i Chewsurów), którzy odzyskawszy pełną niezależność po załamaniu się w X V w. monarchii feudalnej w Gruzji, utrzymali i spetryfikowali swe przedfeudalne insty­ tucje aż po X I X w. W tym krótkim zarysie autor wskazał szczególnie na podłoża i przejawy kształ­ towania się feudalnych stosunków wśród różnych ludów kaukaskich, utrzymujących do pierwszej połowy X I X w. pełną lub częściową niepodległość i kształtujących sa­ modzielnie swe formy życia społecznego. W m a ł y m stopniu uwzględnił autor kau­ kaskie ludy Dagestanu, nie w s p o m n i a ł nic o roli utrzymujących się na Kaukazie niezwykle długo wierzeń pogańskich oraz o znaczeniu dwóch religii związanych ze społeczeństwami feudalnymi, które w y s t ę p o w a ł y wśród większości ludów K a u ­ kazu: mahometańskiej, rozpowszechnionej głównie na północy i wschodzie (cały Dagestan), i prawosławia (górale gruzińscy, część Osetyńców). Na większe, p o r ó w ­ nawcze studium, dotyczące zróżnicowania społecznego ogółu ludów kaukaskich, za­ sygnalizowane omawianą rozprawką Robakidzego, trzeba jeszcze poczekać, gdyż liczne i skomplikowane zagadnienia etnografii i historii ludów kaukaskich są w trakcie opracowywania lub dopiero czekają na podjęcie badań. Edward N E L I B R E G A D Z E , Mtis raicatmokmedeba dasawlet sakartweloszi, streszczenia rosyjskie i angielskie, s. 248 i 14 tabl. ilustr. Pietraszek Tbilisi 1969, Książka ta przedstawia charakterystykę historyczną górskiego rolnictwa w za­ chodniej Gruzji, a w szczególności dwóch jej krain: Raczy i Leczchumi. Autorka wykorzystała bogate materiały etnograficzne z własnych badań terenowych prze­ prowadzonych w latach 1956-1959, a także źródła pisane, dane archeologii, języ­ koznawstwa i botaniki oraz liczne publikacje naukowe w kilku językach (w tym angielskie i niemieckie). Główną u w a g ę poświęciła uprawie zbóż. Podkreśliła fakt, �309 HECENZJE że współczesne badania archeologiczne i botaniczne, które pozwoliły na ustalenie najstarszych ośrodków rozwoju różnych upraw, wskazują na Gruzję jako na jedno z pierwotnych ognisk rozwoju uprawy pszenicy. Wśród licznych odmian pszenicy gruzińskiej wyróżniają się dwie takie, które mają właściwości pszenicy dzikiej lub najdawniej uprawianej; te reliktowe odmiany zachowały się jeszcze właśnie w R a ­ czy i Leczchumi. W krainach tych znana jest największa ilość odmian pszenicy (także endemicznych) oraz szereg starodawnych, samoistnie wytworzonych tu ele­ m e n t ó w kultury materialnej związanej z rolnictwem. Na terytorium Raczy i Lecz­ chumi archeologowie ustalili istnienie rozwiniętego rolnictwa już w I tysiącleciu p.n.e., a także materialne relikty dawniejszych kultur. Autorka przedstawiła obszernie historię i stan rolnictwa w Raczy i Leczchumi do początku X X w., a następnie jego zmiany w epoce socjalistycznej i zachowane relikty z dawnych epok, uwzględniając związane z rolnictwem rozmaite wytwory kultury materialnej, duchowej i społecznej. Zobrazowała rozliczne zabiegi agrotech­ niczne, narzędzia, ludową wiedzę agrotechniczną i agrobiologiczną, organizację prac polowych, a także stare zwyczaje i obrzędy religijne związane z rocznym cyklem prac rolniczych, przeprowadzając analizy porównawcze. Wśród narzędzi zademon­ strowanych przez autorkę na ilustracjach występują liczne prymitywne radła oraz motyki, sfotografowane w czasie jej badań terenowych. Na u w a g ę zasługuje mocno podkreślona przez autorkę hipoteza, że rolnictwo w górskich rejonach Raczy i Leczchumi (górne dorzecze rzeki Rioni na wysokości ponad 1000 m n.p.m.) nie zostało zapoczątkowane przez wprowadzenie go z ze­ wnątrz, lecz że rozwinęło się samoistnie jeszcze w odległej starożytności i zawsze posiadało pierwszoplanowe znaczenie. Na badanych terenach istniały dobre, natu­ ralne warunki dla rozwoju rolnictwa. W oparciu o dane dotyczące Raczy i Lecz­ chumi autorka wyprowadza wniosek o pierwotności rolnictwa w górskich rejonach Gruzji. Sąd ten, oparty na analizie rozległych danych empirycznych i p o r ó w n a w ­ czych, wydaje się ciekawy i ważny, gdyż tereny górskie uchodzą za dawną i w ł a ­ ściwą ojczyznę pasterstwa górskiego, związanego z hodowlą owiec, kóz i bydła. Słabą stroną omawianej książki wydaje się pominięcie hodowli, brak porównania jej rozwoju z rozwojem rolnictwa w obydwu omówionych krainach. Hodowla jed­ nak (głównie bydła) nie odgrywa obecnie w tej części Gruzji większej roli. Edward KSIĄŻKI Pietraszek NADESŁANE A l b e r t o Manuel Simoes, Os Angonis — elementos para urna monografia, „Memorias do Instituto de Investigacáo Científica de Mocambique", Serie С, Ciencias Humanas, t. 9: 1967/68, s. 47-94 Artykuł jest wyborem zagadnień mających złożyć się na monografię mozam­ bickiego plemienia Angoni. Autor w części historycznej pierwotną siedzibę przod­ ków ludności afrykańskiej umiejscawia w Azji. Następne migracje wiodły na po­ łudnie wzdłuż doliny Nilu — do obecnych siedzib Bantu. Nie pomija autor póź­ niejszych w p ł y w ó w innych kultur — do okresu odkryć portugalskich w tym rejo­ nie Afryki. W ten sposób dochodzi do utworzenia się w końcu X V I I I w. naro­ dowości Zulu, z której wyłoniło się plemię Angoni. Następnie artykuł omawia ge­ nealogię plemienną i związaną z nią organizację klanową. Podkreślona jest w a ż ­ ność tej ostatniej dla życia społeczności pierwotnej. M. A. K. �310 RECENZJE m Archeologiniai ir etnografiniai tyrinejimai Lietuvoje 1968 ir 1969 -> red. A. T a u tavičius i A. Daniliauskas, Lietuvos T S R Mokslu Akademija Istorijos Instituías, Vilnius 1970, ss. 154 Przegląd badań archeologicznych i etnograficznych prowadzonych na Litwie w latach 1968-1869. Część poświęcona archeologii zawiera ponad 20 krótkich spra­ wozdań kilkunastu autorów z prac wykopaliskowych prowadzonych w różnych re­ jonach Litwy. W części etnograficznej J . Butkevičius pisze o ekspedycjach etnogra­ ficznych w latach 1968-1969 oraz o typach litewskich spichlerzy, A. Vyšniauskaite 0 obróbce lnu na Litwie na przełomie X I X i X X w., V. Milius o litewskich mate­ riałach etnograficznych w muzeach polskich, A. Daniliauskas zaś omawia etnogra­ ficzne badania kultury miast litewskich prowadzone w latach 1966-1969. Streszcze­ nia sprawozdań w języku rosyjskim. A. W. E l i a d e Mircea, Sacrum, mit, historia, P I W , Warszawa 1970, ss. 310 Książka jest wyborem tekstów pochodzących z pięciu prac Eliadego, wyda­ nych w latach 1949-1962. Łączącym je elementem jest stosunek archaicznych kultur 1 społeczeństw do historii i zmian w niej zachodzących. Autor śledzi rozwój ś w i a ­ domości historycznej różnych ludów, która czyni społeczności ludzkie pewne swojej wartości i włącza je w nurt cywilizacji. M. A. K. F e r r e i r a A. Rita, Os Cheuas da Macanga, „Memorias do Instituto Investigacáo Científica de Mocambique", Serie C , Ciencias Humanas, t. 8: 1966, Lourenco Mar­ ques, ss. 332, zdjęcia czarno-białe i mapy w tekście. Praca jest monografią mozambickiego plemienia Cheua zamieszkałego w dy­ strykcie Macanga w prowincji Tete. Układ jest tradycyjny. Po części wstępnej za­ wierającej dane historyczne i geograficzne, rozpatruje autor następujące działy kultury: organizację polityczną i społeczną, zasady sądownictwa plemiennego, struk­ turę rodową, życie codzienne, ekonomikę, magię i czary, tradycyjną medycynę, kosmogonię, a także pieśni, opowiadania i aforyzmy; wreszcie kulturę materialną, do której włączona jest sztuka, muzyka i taniec. Rozdział ostatni jest przedstawie­ niem zmian, jakie współcześnie zachodzą w życiu plemienia. M. A. K. F e r r e i r a A. Rita, Os Africanos de Lourenco Marques, „Memorias do Instituto de Investigacáo Científica de Mocambique", Serie С, Ciencias Humanas, t. 9: 1967/68, s. 95-492, mapy i zdjęcia czarno-białe w tekście. Praca jest analizą przyczyn migracji ludności afrykańskiej do miast i efektów tego procesu, na przykładzie stolicy Mozambiku. Zasadnicze dociekania poprzedzo­ ne zostały badaniami kwestionariuszowymi. W rezultacie powstała monografia roz­ patrująca niemal wszystkie aspekty tematu. Osiedlanie się w miastach podykto­ wane jest możliwością uzyskania wyższych zarobków i atrakcyjnością życia w mie­ ście. Prowadzi to wszakże do rozpadu struktur plemiennych. Autor w y w a ż a wszak­ że plusy i minusy detrybalizacji z punktu widzenia administracji kolonialnej. A więc rodzaj „applied anthropology". W sumie jest to jeszcze jedna praca na te­ mat procesu obejmującego całą Afrykę, ale dotycząca mało znanego terytorium. M. A. K. �RECENZJE 311 Gwiana. Gajana, Francuzkaja Gwiana, Surinam, red. I. R. Griguliewicz, Akadiemija Nauk SSSR, Institut Etnografii im. Mikłucho-Makłaja, wyd. „Nauka", Moskwa 1969, ss. 245 Praca zbiorowa poświęcona historii, etnografii i antropologii fizycznej dawnej Gujany Brytyjskiej, Gujany Francuskiej i Surinamu (Gujany Holenderskiej). A. W. Liaudies kuryba, Lietuvos T S R Paminklu Apsaugos ir Kraštotyros Draugija — L i e tuvos T S R Liaudies Meno Draugija, wyd. „Mintis", Vilnius 1969, ss. 383 Artykuły zawarte w tomie zatytułowanym Twórczość ludowa przedstawione zostały w następujących grupach: zagadnienia teorii i historii, zadania i problemy klasyfikacji, ze wspomnień o wykonawcach pieśni i bajek ludowych, materiały dy­ skusyjne, twórczość ludowa w życiu i szkole, notki biograficzne. Szereg artykułów poświęconych jest zagadnieniom związanym z folklorem muzycznym, próbom jego klasyfikacji i określenia miejsca w życiu współczesnego społeczeństwa. Szczególną rolę w kultywowaniu folkloru odgrywa na Litwie średnia szkoła sztuk pięknych im. M. K . Čiurlionisa, której działalności poświęcone są artykuły J . Korsakaite i A. Kristapavičiene. W grupie materiałów dyskusyjnych w y m i e n i ć można artyku­ ły: A. Stepanovičiusa o w p ł y w i e sztuki ludowej na ilustracje literatury dziecięcej, S. Nosevičiute o folklorze w teatrze oraz A. Daniliauskasa o posażnych skrzyniach malowanych, a także inne o przysłowiach, zwyczajach dorocznych i rodzinnych. Z artykułów teoretycznych zasługuje na u w a g ę praca B. Motuzy: Rozważania o sztuce ludowej, rzemiośle i twórczości amatorskiej. Autor zwraca u w a g ę na fakt, że do chwili obecnej brak jest wyraźnej granicy między pojęciami „sztuka ludo­ wa", „rzemiosło artystyczne" i „twórczość amatorska", co często powoduje błędy w ocenie przedmiotów twórczości artystycznej o różnym poziomie estetycznym. Tom zawiera liczne ilustracje i fotografie. Streszczenie poszczególnych artyku­ ł ó w w języku rosyjskim. M, W. Lietuvos TSR Istorijos Bibliografija 1940-1965, Lietuvos T S R Mokslu Akademijos Centrine Biblioteka ir Istorijos Instituías, Vilnius 1969, ss. 709 Jest to pierwsza, w miarę pełna — jak podkreślają redaktorzy — bibliografia prac poświęconych historii, archeologii i etnografii Litwy, wydanych w latach 19401965. Składa się z 11 rozdziałów (nie licząc wstępu i krótkiego wprowadzenia w j ę ­ zyku litewskim i rosyjskim, omawiającego jej charakter i układ) i kilkudziesięciu podrozdziałów zawierających w sumie przeszło 5 tys. pozycji bibliograficznych uło­ żonych w porządku alfabetycznym. Ponieważ redakcja nie była w stanie pomieścić w bibliografii całego historiograficznego opublikowanego w czasopismach, w pierw­ szym rzędzie zostały w niej odnotowane wszystkie artykuły drukowane w wy­ dawnictwach Akademii Nauk Litewskiej S R R , z pozostałych litewskich gazet i cza­ sopism wybrano jedynie pozycje najcenniejsze. Oprócz materiałów litewskich umieszczone zostały w omawianym wydawnictwie książki i artykuły w języku ro­ syjskim i językach innych narodów Związku Radzieckiego dotyczące historii, archeologii i etnografii Litwy, a z literatury innych krajów — polskie recenzje prac autorów radzieckich. Pierwszy rozdział zawiera prace k l a s y k ó w marksizmu-leninizmu dotyczące za­ gadnień związanych z historią Litwy, drugi, ogólny — bibliografie, wydawnictwa encyklopedyczne, historiografię, nauki pomocnicze historii itp. Następne rozdziały �312 RECENZJE (oprócz I V , o którym mowa niżej) obejmują prace dotyczące poszczególnych okre­ s ó w historii Litwy od wspólnoty pierwotnej począwszy, aż do roku 1965. Po rozdziale I I I , zatytułowanym „Ustrój wspólnoty pierwotnej. Archeologia", w którym znajdujemy osobny podrozdział dotyczący plemion bałtyjskich i ich etno­ genezy (kilkadziesiąt pozycji bibliograficznych), umieszczony został zestawiony przez V. Miliusa rozdział zawierający prace z dziedziny etnografii (rozdz. IV). We wprowadzeniu autorzy bibliografii uzasadniają taki układ podkreślając, że „obie te samodzielne dziedziny nauk historycznych [tj. archeologii i etnografii — A. W.] są ze sobą związane i wzajemnie się wzbogacają". Dział etnografii zawiera około 250 pozycji zestawionych jedynie w porządku alfabetycznym, bez wyodrębnionych podrozdziałów. Najliczniej reprezentowane są prace dotyczące budownictwa, rolnictwa, sztuki ludowej i folkloru. Następne roz­ działy zawierają literaturę do poszczególnych okresów historii Litwy; V — obej­ muje dzieje państwa litewskiego od X I I I do X V I I I w., V I — L i t w ę w składzie Imperium Rosyjskiego, V I I —• Rewolucję Październikową i pierwszy, krótki okres władzy radzieckiej, V I I I — Litwę jako państwo burżuazyjne, I X — socjalistyczną rewolucję na Litwie i okres 1940-1941, X — okres wojny 1941-1945, X I — lata 1945-1965. Bibliografia zaopatrzona została oprócz indeksu nazwisk także w indeks tytu­ łów, którego przydatność w nowoczesnej bibliografii może budzić pewne zastrze­ żenia. Wydaje się, że bardziej celowe byłoby umieszczenie zamiast niego indeksu rzeczowego. Wątpliwości może także budzić podział umieszczonych w poszczegól­ nych podrozdziałach bibliografii prac na książki i artykuły. A. W. M а г к a r j a n E . S., Oczierki tieorii kultury, wyd. A N Armianskoj SSR, Jieriewan 1969, ss. 227 Praca poświęcona w ę z ł o w y m zagadnieniom teorii kultury, rozpatrywanej przez autora jako część teorii bardziej ogólnej — teorii systemu społecznego. W pierw­ szej części pracy autor zajmuje się zagadnieniem miejsca i roli pojęcia kultura we współczesnych naukach społecznych. Część druga poświęcona jest historycznej ty­ pologii s y s t e m ó w społeczno-kulturowych. Jedna z pierwszych tego rodzaju prac w literaturze radzieckiej. Streszczenie w języku angielskim. A. W. M a r k i e w i c z S. Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, L S W , Warszawa 1969, ss. 397 Praca poświęcona współczesnym problemom katolicyzmu w Ameryce Łacińskiej. Autor zajmuje się sytuacją prawną i pozycją polityczną kościoła katolickiego w po­ szczególnych krajach latynoamerykańskich, postawą narodowych episkopatów i du­ c h o w i e ń s t w a katolickiego w stosunku do najbardziej istotnych problemów społecz­ nych i politycznych tego „kontynentu pozornie katolickiego". A. W. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, red. W. Antoniewicz, t. 8: Studia podhalań­ skie oraz bibliografia pasterstwa Tatr i Podhala, Wroclaw—Warszawa—Kraków 1970, Ossolineum, ss. 436, ryc. 45 i 5 map Tom zamykający zbiorową, wszechstronną monografię obszaru Tatr Polskich i Podtatrza, poświęcony znanemu badaczowi tego regionu prof. Stanisławowi L e - �RECENZJE 313 szczyckiemu w 60 rocznicę jego urodzin. Oprócz artykułu W. H. Paryskiego o dzia­ łalności naukowej jubilata zawiera Studia podhalańskie prof. Kazimierza Dobro­ wolskiego i bibliografię pasterstwa Tatr i Podtatrza W. H. Paryskiego. A. W. P o 1 a n a h Luis, Possessao e exorcismo em Mocambique, „Memorias do Instituto de Investigacáo Científica de Mocambique", Serie C , Ciencias Humanas, t. 9: 1967/68, s. 3-46 Autor artykułu rozpatruje różne formy magii, czarów i odchyleń religijnych wśród społeczności Mozambiku. Odchyleń tak od wierzeń plemiennych, jak i chrze­ ścijaństwa. Przeprowadzona jest analiza idei dobra i zła, wiary w istnienie demo­ nów i sposobu ich odpędzania, psychoterapii religijnej stosowanej w niektórych plemionach, wreszcie egzorcyzmów. Wyłania się z całości problem synkretyzmu re­ ligijnego, chociaż nominalnie mieszkańcy Mozambiku są w 80% chrześcijanami. Jest to magiczno-religijna rozprawa, jak formułuje to sam autor. Przykłady za­ czerpnięte są z plemion Ronga, Ndau i Cheua. M. A. K. S z y f e r Anna, Tradycyjna astronomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach, Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskie­ go w Olsztynie, nr 27, Olsztyn 1969, s. 112, 15 tabl., 12 map Praca dokumentuje przemiany i rozpad tradycyjnego systemu ludowej wiedzy i wierzeń materiałem zebranym na terenie Warmii i Mazur oraz sąsiednich K u r ­ piów. Autorka wskazuje na wyraźne i ciekawe w ludowej wiedzy o kosmosie są­ siadowanie dwóch odmiennych s y s t e m ó w kulturowych: tradycyjnego, nienaukowe­ go, opartego na założeniach magii i mistyki, oraz współczesnego, tworzonego na podstawie empirii i wiedzy naukowej. Analiza jest przeprowadzona na tle ogólnie zarysowanego całokształtu przemian, jakim podlega rzeczywistość kulturowa, z w ł a s z ­ cza na skomplikowanym historycznie, demograficznie i etnograficznie terytorium warmińsko-mazurskim. Porównanie tego materiału z danymi etnograficznymi z są­ siednich terenów Polski pozwala na konkluzję o zasadniczym pokrewieństwie obu tych zespołów. W aneksie, poza licznymi tablicami i mapami, autorka załącza kwe­ stionariusz, służący za podstawę do przeprowadzonych badań. J. S. W. U r b a n c o v a V., Počiatky slovenskej etnografie, Vydavatel'stvo Slovenskej A k a ­ demie Vied, Bratislava 1970, ss. 385, ryc. 32 W pierwszej części pracy autorka zajmuje się zagadnieniem początków etno­ grafii słowackiej (lata 1780-1830), podkreślając szczególną rolę ideologii okresu Oświecenia dla rozwoju zainteresowań ludoznawczych. Zwraca u w a g ę na materiał etnograficzny w oświeceniowej literaturze naukowej i publicystycznej, w opisach podróży, literaturze krajoznawczej, geograficznej i topograficznej z pocz. X I X w. Ostatni rozdział części pierwszej poświęcony jest kształtowaniu się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Na część drugą złożyły się fragmenty tekstów z literatury krajoznawczej, opisów podróży itp., zawierające wiadomości o charak­ terze ludoznawczym oraz pierwsze etnograficzne prace Jana Čaploviča. Streszcze­ nie w języku niemieckim. A. W. �314 RECENZJE W y p y c h Konrad, W cieniu je. Siadami Jana Stanisława Kubarego, Biblioteka Po­ pularnonaukowa P T L , t. 5, Wrocław 1969, ss. 181, zdjęcia, rysunki i mapy w tekście Wielkie, kamienne koła z otworami w środku, znajdowane na terenie Mikro­ nezji, zwane były przez wyspiarzy tego archipelagu ,,fe". Pełniły rolę pieniądza. Jednym z badaczy tej pierwotnej ekonomii był nasz rodak, Jan Kubary. Niewiele o nim wiemy. Być może ze w z g l ę d ó w polityczno-moralnych. Był bowiem Kubary po powstaniu styczniowym agentem carskiej policji. Ale drugą stroną zagadnienia jest jego działalność naukowa. Związawszy się z hamburskim domem handlowym, niedoszły medyk stał się zbieraczem flory, fauny i okazów etnograficznych z Oceanii. Konrad Wypych wydobywa z zapomnienia tę sylwetkę, opisując pracę etnograficzną. Tekst książki przedstawia kulturę tubylców Mikronezji z końca X I X w. Uzupełnienie fragmentami listów i notatek Kubarego podnosi autentyzm książki. Mapki pozwalają się zorientować w szlakach podróży i miejscach pobytu badacza. Dobrze się stało, że autor zajął się postacią Kubarego, którego dorobek naukowy ciągle jest mało znany. Tylko niektóre zdjęcia niepotrzebnie reproduko­ wane są na żółtym tle, co zamazuje czytelność obrazu. Lepiej było zostawić je w czarno-białych barwach. M. A. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff17e232111841efd9084287e6a2fb83.pdf 5df143b9ef0a3694e8ca37a7e0fd39a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3499 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3279 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.66 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIII • 1979 • Nr 2 polska sztuka ludowa W R O C L A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A OSSOLIŃSKICH, W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �CONTENS Roman Reinfuss, T h e i n f l u e n c e of c r a f t s p r o d u c t i o n of religious articles on folk Lech Ewa stone -sculpture Mróz, Gypsy 67 wagons 77 Fryś-Pietraszkowa, T h e nationad f o l k p o t t e r y contest i n Toruń . Janina Łukasiewicz, S o m e .problems of f o l k ceramics i n Poland, . . reflections on t h e collection i n t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Toruń A d a m Bartosz, Palamenter Antoni K r o h , Letters Karpaty region 107 — a folk barometer after the first i n Poland, contest of 95 i l l modern folk sculpture i n 1972 113 REVIEWS Aleksander in Anna Jackowski, Marian Pokropek, Atlas of jolk art and folklore 116 Poland Kutrzeba-^Pojnairowa, Krzysztof Woźniak, M o r e Serbske about artistic q u e s o n a p a p e r toy T . M . T r a j d o s CHRONICAL SUMMARY РЕЗЮМЕ I—III OF 1979 ARTICLES narodne drastioy, t. 5 h a n d i c r a f t of Polish 121 Spisz (remar- i n „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 2, 1978) 123 125 12(i 127 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, A n n a Kunczyńska-Iracka, J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z^ca {z-са r e d . nacz.). Sekretarz r e d a k c j i — E w a Oźminkowska. R e d a k t o r technicz ny — H a l i n a Żele­ c h o w s k a . T ł u m a c z e nniiaa — K r z y s z t o f Bobiński (ang.) i N Naatt aa l i a Stasińska (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/345fdcfe8b815c0f997eaf140a9edb5b.pdf e31f959be51df0ce96a695d9d1cfcb1a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3497 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3278 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text do spraw m u z e ó w i s k a n s e n ó w w Polsce pod przewodnictwem dr Fr. M i d u r y . Udział wzięło k i l k u n a s t u dyrektorów skansenów, etnografów i h i s t o r y k ó w sztuki. 25.IX—15.X — w Szczecinie, na zamku Książąt Pomorskich otwar­ to I Biennale Plastyki Amatorskiej Krajów Nadbałtyckich. Pokazano ok. 1000 prac a u t o r ó w z Ł o t w y , L i t w y , Estonii, NRD, Szwecji i Pol­ ski. 14—16.XI — w B i a ł o w i e ż y od­ było się I V Ogólnopolskie semina­ r i u m z cyklu „ K u l t u r a w gminie" na temat w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej wsi. Referat3 wygłosi­ 7,8.XI — w Muzeum Wsi L u ­ belskiej o b r a d o w a ł zespół badawczy S U M M A R r I E S • l i doe. dr B r o n i s ł a w G o ł ę b i o w s k i , prof. Józef Burszta i dr Roch Su­ lima. * W m i e s i ą c a c h letnich w całej Polsce organizowano plenery dla twórców ludowych i amatorów. Prace plenerowe prezentowano na­ s t ę p n i e na wystawach, część z nich p r z e k a z u j ą c na d e k o r a c j ę i n s t y t u cji-gospodarzy. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — F O L K A R T I N PO­ L I S H CONTEMPORARY ARTISTIC CULTURE Irena LING Domańska-Kubłak — GOING CAROL­ The author draws attention to the fact that people have looked for different things i n folk art at different times and that its position i n the general model of c u l ­ t u r e has changed as w e l l . The romantics saw different values i n i t , still others were noted by the ideologists of the national style. For them the style, the ornamen­ tation was i m p o r t a n t . B u t as early as 1901 young ar­ tists oaf the applied art school saw i n folk art a logic i n construction, composition, ornament, a respect for materials, tools and technique. The experience of the folk artists became for them a school of functional t h i n k i n g . Ten years later Skoczylas and the formists discovered the logic and expression of the sculpture, the wood out, the painting. Folk art became i n Poland what African sculpture and masks were to the european avant garde. I t accompanied the breakthrough away from academic convention towards new artistic discoveries. Folk art becomes — up to the fifties — one of the most important sources of inspiration for our artistic culture. Simultaneously the experiences of cooperation between the artist animator and the w o r k i n g class or r u r a l creator brings interesting results. After the fifties the place of folk art clearly chan­ ges i n our culture. I t ceases to inspire contemporary artists and instead becomes a very important part of mass culture. The artistic rank of folk sculpture or paintings on glass is lowered but they become u n i v e r ­ sally k n o w n , popularised by many exhibitions, compe­ titions, festivals, television programmes and i n the i l l u ­ strated press as w e l l as i n books and albums. Folk motifs now come up i n songs, i n rock music, i n advertising posters and graphics i n general as w e l l as i n large scale spectator events and especially i n the tourist industry, i n gastronomies and i n the souvenir business. Folk art no longer accompanies the avant garde. Contemporary artists have today gone their separate way. The situation has changed a 180 degrees. Against the background of modern day fashion and changes in art folk art has become a bastion of t r a d i t i o n and an invocation of the past. I t is no longer a place where one seeks new truths but rather easily recognizable native patterns. I t is to the external aspect that one turns first and foremost, to the style, the folk motifs. References to folk traditions today are rather more conscious than i n the past when they were sponta­ neous. But i n the past artits were surrounded by a l i v i n g folk art and now they refer to w o r k k n o w n from exhibitions, books, museums. I n the past they were struck by the authenticity of r u r a l art, today they see around them patiche and adaptations. I n the last part of the article the author discusses contemporary artistic handicrafts i n Poland. He points also to the experience of Finnish and Japaneses art and of the Soviet Baltic Republics which shows that native values cam be l i n k e d i n the crafts to modernity. A n d native qualities do not morely derive from folk art but come f r o m the artists experiences i n the h i ­ story of a country. R u r a l Christmas customs were closely tied to ve­ getative and agrarian symbolism as w e l l as to the sym­ bolism associated w i t h A l l Soul's Day. This at first glance strange j u x t a p o s i t i o n does have a certain logic behing i t . The souls of ouir forefathers have come back to earth to become the protectors of the crops and the bringers of good harvests. The custom of going carol­ ling from house to house w i t h an old man, a goat, stork, a giant or other figures also has a sense con­ nected w i t h the vegetation and A l l Soul's Day. The rounds were made between 2 4 . X I I . and 6.1 (chrismas eve and the feast of the three kings) wishing the head of the house and the inhabitants a l l of the best. T h e goat, the bear, the stork, auroch or the cock were a l l linked i n popular belief w i t h f e r t i l i t y . These same figures also come up i n Easter customs that is at a period w h e n everything is coming to life, spring. The author has analised many folklore documents and draws attention to the role straw plays, both i n the dress of the carollers as w e l l as i n the Christmas customs. Straw as w e l l as the other requisites and ac­ tions performed by the carollers are a l l closely connec­ ted w i t h steps to ensure f e r t i l i t y . On one of t h e days i n the period between the 26 X I I and 2.H t h e „ H e r o d s " are enacted, a folk version of the medieval mysteries. I n these there is also an element of this agrarian symbolism. A j e w wishes a good harvest and f e r t i l i t y . I t was also typical for this symboilisim to have devils p l a y i n g pranks etc. Here also we come across death and a conning to life, i n sum analogical figures and requisites to those of the carol­ lers. The j e w plays a role similar to t h a t of t h e old man. Both wear a sheepskin coat t u r n e d inside out (like straw). The death of herod and t h e b i r t h of Christ have the same sense as the death and the coming to life of the goat i n t h e carolling custom. The author albo sees t h e appearance of the same elements of vegetatational magic both among the herods as the ca­ rollers. J a n K u r e k — T H E TREE O F L I F E - T H E A L T A R OF T H E A S S U M P T I O N OF T H E F A M I L Y - B Y S T A ­ NISŁAW MAJEWSKI. The author discusses S. Majewski's altar w h i c h was done in 1978. H e analyses the scenes on the altar i n the context of t h e artist's belifes. T h e altar is a sum­ ming up and at the same t i m e a development of the sculpture's viwes w h i c h the author has already w r i t t e n about i n Folk A r t (4—1977). K u r e k ' s analyisies of the ideological 'content of the altar is based on conversa­ tions w i t h the sculptur. H e distinguishes t w o sets of scenes out of the 24 i n the altar: one represents the „open w o r l d " and the second the „closed w o r l d " w h i c h aims at getting t h e viewer to reflect on the nature of this w o r l d . Majewski's interpretation of various biblical themes is peculiar to h i m and is a far cry f r o m theo­ logical rectitude. 63 �Teresa Kopania ABRAMIUK — THE WORK OF MARIA The article shows Maria A b r a m i u k , a folk artist from C h m i e l ó w near Parczew and her woirk. Born i n 1914 she has made ornaments (spider's, f l o ­ wer arrangements, paper cut outs) and religious objects (painted easter eggs, wedding cakes called korowaje) from childhood. For к о т е yrors now she has been p a i n ­ ting on glass. The influence of t h e old, t r a d i t i o n a l patterns of folk arts i n the Podlasie region is visible i n her w o r k . Maria A b r a m i u k adapts and passes i t on i n the f o r m in 'Which she remembers i t . PE3 ЮМЕ А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО В СОВРЕМЕННОЙ ХУДОЖЕСТВЕННОЙ КУЛЬТУРЕ ПОЛЬШИ А в т о р отмечает, что на р а з н ы х э т а п а х и з у ч е н и я народного и с к у с с т в а в н е м и с к а л и чего то нового и в с я к и й р а з ему отводилось иное место в м о д е л и к у л ь т у р ы . Одни ценности н а х о д и л и в н а р о д н о м и с к у с ­ стве р о м а н т и к и , иного рода ценности н а х о д и л и в нем под к о н е ц п р о ш л о г о в е к а идеологи народного стиля. Д л я н и х в а ж н ы б ы л и с т и л е в ы е особенности, о р н а ­ мент. О д н а к о , у ж е в 1901 г. м о л о д ы е х у д о ж н и к и , интересовавшиеся прикладным искусством подчерки­ в а л и в народном и с к у с с т в е л о г и к у к о н с т р у к ц и и , к о м ­ позиции, о р н а м е н т а , у в а ж н и е к м а т е р и а л у , и н с т р у ­ менту, т е х н и к е р а б о т ы . О п ы т н а р о д н ы х м а с т е р о в стал для них искусством функционального мышления. Д е с я т ь л е т спустя С к о ч и л я с и ф о р м и с т ы о б р а т и л и в н и м а н и е па л о г и к у и э к с п р е с с и ю с к у л ь п т у р ы , г р а ­ в ю р ы н а д е р е в е , ж и в о п и с и . Н а р о д н о е искусство в П о л ь ш е стало т е м , ч е м б ы л и н е г р и т я н с к а я с к у л ь п ­ т у р а и м а с к а д л я европейского а в а н г а р д а . Это и с к у с ­ ство с о п у т с т в о в а л о п р е о д о л е н и ю а к а д е м и ч е с к о й к о н ­ венции и новым художественным поискам. В п л о т ь до п я т и д е с я т ы х годов н а р о д н о е искусство я в л я л о с ь одним и з в а ж н ы х и с т о ч н и к о в в д о х н о в е н и я н а ш е й художественной культуры. Одновременно на­ коплялся опыт и формировалось сотрудничество х у ­ дожника-вдохновителя с умельцами крестьянами или р а б о ч и м и . Это с о т р у д н и ч е с т в о д а в а л о и н т е р е с н ы е р е ­ зультаты. П о с л е п я т и д е с я т ы х годов место народного и с к у с ­ ства в м о д е л и к у л ь т у р ы о п р е д е л е н н о п е р е м е н и л о с ь . Оно у ж е не интересует современных художников и с т а н о в и т с я очень в а ж н ы м с л а г а е м ы м п о п у л я р н о й массовой к у л ь т у р ы ; ослабевает х у д о ж е с т в е н н о е з н а ­ ч е н и е н а р о д н ы х с к у л ь п т у р и л и к а р т и н на стекле, но н а р я д у с этим о н и приобретают о б щ у ю и з в е с т н о с т ь благодаря многочисленным выставкам, конкурсам, фестивалям, телепередачам и иллюстрированной пе­ чати, к н и г а м , а л ь б о м а м . Народные мотивы встречаются в песенке, в произ­ ведениях биг-битовских ансамблей, а рекламной гра­ фике, в плакате, в оформлении массовых зрелищ, в особенности ж е в п р о м ы ш л е н н о с т и д л я н у ж д т у р и з ­ ма, в с у в е н и р н ы х и з д е л и я х , в гастрономии. В н а с т о я щ е е в р е м я н а р о д н о е и с к у с с т в о н е сопут­ ствует а в а н г а р д у . П о и с к и с о в р е м е н н ы х х у д о ж н и к о в идут в д р у г и х н а п р а в л е н и я х . П о л о ж е н и е и з м е н и л о с ь на 180 градусов. И м е н н о на ф о н е современной м о д ы и и з м е н е н и й в и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е — народное творчество с т а н о в и т с я о п л о т о м т р а д и ц и й , о б р а щ е н и е м к п р о ш л о м у . И т а к , в народном т в о р ч е с т в е и щ у т не н о в ы х истин, а з н а к о м ы х о т е ч е с т в е н н ы х образцов. П р е ж д е всего о б р а щ а е т с я в н и м а н и е на внешнее о ф о р м л е н и е , на с т и л ь па н а р о д н ы е м о т и в ы . В настоящее время связь с народной традицией поддерживается совершенно сознательно, а прежде это б ы л о с п о н т а н н ы м я в л е н и е м . Н о п р е ж д е х у д о ж ­ н и к и б ы л и о к р у ж е н ы а т м о с ф е р о й ж и в о г о народного искусства, а н ы н е , они и щ у т в д о х н о в е н и я в п р о и з в е ­ д е н и я х , с к о т о р ы м и п о з н а к о м и л и с ь на в ы с т а в к а х , ч и т а я к н и г и , п о с е щ а я м у з е и . Р а н ь ш е их у в л е к а л а п о д л и н н о с т ь д е р е в е н с к о г о искусства, н ы н е о н и в и д я т в о к р у г себя п а с т и ш ь и а д а п т а ц и и . В заключительной части статьи автор рассматри­ вает современное х у д о ж е с т в е н н о е ремесло в П о л ь ш е . Отмечает т а к ж е д о с т и ж е н и я ф и н с к о г о и японского искусства, д о с т и ж е н и я х у д о ж н и к о в с о в е т с к и х п р и ­ б а л т и й с к и х р е с п у б л и к . Все это с в и д е т е л ь с т в у е т о том, что м о ж н о в р е м е с л е сочетать о т е ч е с т в е н н ы й х а р а к ­ тер с современностью. О д н а к о о т е ч е с т в е н н ы е э л е м е н ­ т ы м о ж н о н а й т и не т о л ь к о в н а р о д н о м т в о р ч е с т в е , но и в д р у г и х в и д а х и с к у с с т в а в истории с т р а н ы . Ирена Доманьска-Кубяк ЗНАЧЕНИЕ КОЛЯДОВАНИЯ — ВЕГЕТАТИВНОЕ Д е р е в е н с к и е р о ж д е с т в е н с к и е о б р я д ы , б ы л и тесно связаны с вегетативно-аграрной и поминальной сим­ в о л и к о й . Это с т р а н н о е с виду сочетание о б л а д а е т своеобразной л о г и к о й . В е р н у в ш и е с я на з е м л ю д у ш и п р е д к о в , с т а н о в и л и с ь п о к р о в и т е л я м и сельского х о ­ зяйства и ниспосылали урожай. Вегетативное и поми­ н а л ь н о е з н а ч е н и е имеет т а к ж е о б ы ч а й к о л я д о в а н и я , х о ж д е н и я о т одной и з б ы к другой с дедом, козой, аистом, т у р о м и д р у г и м и п е р с о н а ж а м и . Соседей о б х о д и л и 24 д е к а б р я — 6 я н в а р я (т.е. начиная с сочельника, кончая крещением), ж е л а я х о з я е в а м и п р и с у т с т в у ю щ и м всякого б л а г о п о л у ч и я . К о з а , м е д в е д ь , аист, т у р либо п е т у х по н а р о д н ы м в е р о в а н и я м в я ж у т с я с плодородием. Те ж е п е р с о н а ж и выступают и в п а с х а л ь н ы х обрядах, следовательно весной, когда в с я п р и р о д а п р о б у ж д а е т с я к ж и з н и . Автор анализирует многочисленные фольклорные материалы, отмечая роль соломы в костюмах коляд­ ч и к о в , к а к и в р о ж д е с т в е п п ы х о б р я д а х . Солома а т а к ­ ж е другие р е к в и з и т ы и д е й с т в и я к о л я д ч и к о в тесно с в я з а н ы с м е р о п р и я т и я м и , способствующими у р о ж а й ­ ности. В один и з дней, в период м е ж д у 26 д е к а б р я и 2 ф е в р а л я ставятся „Ироды" — народная версия средневековых мистерий. Автор и в них отмечает э л е м е н т ы а г р а р н о й с и м п о л и к и . Е в р е й в своих п о ­ з д р а в л е н и я х ж е л а л у р о ж а я и плодовитости. Т и п и ч ­ н ы м и д л я этой с и м в о л и к и б ы л и т а к ж е р а з л и ч н ы е п р о к а з ы ч е р т е й и т.д. З д е с ь о п я т ь т а к и в ы с т у п а ю т смерть и воскрешение — в общем аналогичные р е к в и ­ зиты, к а к у колядчиков. Итак, еврей исполняет роль дела. И е в р е й и д е д о д е т ы в т у л у п ы , в ы в е р н у т ы е м е х о м н а р у ж у (реквизит а н а л о г и ч н ы й соломе). С м е р т ь Ирода и р о ж д е н и е Х р и с т а имеют в м и с т е р и я х т а к о й ж е смысл, к а к смерть и в о с к р е ш е н и е к о з ы в к о л я д ­ н ы х о б р я д а х . А в т о р у к а з ы в а е т , что к а к в „ И р о д а х " , так и в колядовании выступает 6 одинаковых эле­ ментов в е г е т а т и в н о й магии. Я н К у р е к — ДЕРЕВО Ж И З Н И — АЛТАРЬ ВОЗНЕ­ СЕНИЯ СВЯТОГО СЕМЕЙСТВА Р А Б О Т Ы СТАНИ­ СЛАВА МАЕВСКОГО А в т о р о п и с ы в а е т в ы п о л н е н н ы й в 1978 г. С. М а е в ским а л т а р ь , а н а л и з и р у я с о д е р ж а н и е п р е д с т а в л е н н ы х в нем сцен в к о н т е к с т е м и р о в о з з р е н и я х у д о ж н и к а . А л т а р ь о т о б р а ж а е т итоги и р а з в и т и е т е х в з г л я д о в с к у л ь п т о р а , о к о т о р ы х а в т о р п и с а л в номере 4 — 1977 г. Н а основе бесед с х у д о ж н и к о м К у р е к подробно а н а л и з и р у е т идейное с о д е р ж а н и е а л т а р я . С р е д и 24 частей он в ы д е л я е т д в е г р у п п ы сцен: одна г р у п п а п р е д с т а в л я е т „ м и р в н е ш н и й " , в т о р а я „мир в н у т р е н ­ ний", к о т о р ы й в ы з ы в а е т у з р и т е л е й р а з м ы ш л е н и я относительно с у щ н о с т и мира. В своей работе М а е в с к и й своеобразно и н т е р п р е т и р у е т б и б л е й с к и е с ю ж е т ы и его и н т е р п р е т а ц и я д а л е к а от теологического подхода. Т е р е с а К о п а н я — ТВОРЧЕСТВО МАРИИ АБРАМЮК Статья посвящена личности и творчеству Марии Абрамюк, н а р о д н о й х у д о ж н и ц ы и з Х м е л ё в а б л и з П а р ч е в а . М а р и я А б р а м ю к р о д и л а с ь в 1914 г. и с д е т с к и х лет з а н и м а е т с я в ы п о л н е н и е м р а з л и ч н ы х у к р а ш е н и й (пауки, б у к е т ы цветов, в ы р е з к и и з бумаги) и п р е д ­ метов обрядового х а р а к т е р а , к а к п и с а н к и , свадебное печение, н а з ы в а е м о е к а р а в а л я м и . К р о м е того у ж е с в ы ш е 10 лет х у д о ж н и ц а з а н и м а е т с я р и с о в а н и е м на стекле. В р а б о т а х М а р и и А б р а м ю к м о ж н о отметить в л и ­ я н и е с т а р ы х т р а д и ц и о н н ы х о б р а з ц о в народного и с к у с ­ ства П о д л я с ь я , к о т о р ы е она а д а п т и р у е т и о т о б р а ж а е т в т а к о й ф о р м е , к о т о р а я с о х р а н и л а с ь в ее п а м я т и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/395b6b8d069f65b96cceb962908bdcc7.pdf e3b47df362ef083da919d482c64cc416 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3270 Title A name given to the resource Spis treści t. 32 1978; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK XXXII-1978 L U D O W A A m b r o ż e w i c z Teresa, Polskie ozdobne pieczywo ludowe, s. 7 . . . A m b r o ż e w i c z Teresa, Pieczywo odpustowe (Ozdobne pieczywo ludowe, cz. I I ) s. 81 Czech-Walczakowa S t a n i s ł a w a , Malar&tw© л а szikle B r o n i s ł a w a Czecha i jego rodziny, s. 53 Jackowski Aleksander, Obrazy na szkle (Współczesne malarstwo ludo­ we), s. 21 Jackowski Aleksander, Obrazy na szkle (dokończenie), s. 91 . . . Jackowski Aleksander, Nagrody i m . Oskara Kolberga „Za zasługi dla f o l ­ k l o r u i sztuki ludowej", s. 80 Jackowski Aleksander, K o n k u r s y , s. 161 K o t u l a Franciszek, Ogrodzenia, s. 181 K r a s i ń s k a Ewa, Zdobione b r a m y ż e l a z n e w budownictwie w i e j s k i m , s. 213 K u b i a k o w i e Irena i Krzysztof, M i s t e r i u m Męki P a ń s k i e j w K a l w a r i i Ze­ brzydowskiej, s. 143 K u c z y ń s k a - S k r z y p e k Anna, U r z ą d z e n i a m i e s z k a ń rodzin robotniczych Ż y r a r d o w a w k o ń c u X I X i na pocz. X X w., s. 43 K u n c z y ń s k a - I r a c k a A n n a , P r z e g l ą d p u b l i k a c j i o polskiej rzeźbie, malar­ stwie i grafice ludowej w latach 1964—1977, s. 71 Madejski Eugeniusz, K a p l i c z k i w Krasocinie i Gruszczynie, s. 51 . M a k u l s k i Jan Krzysztof, Definicja i zakres etnografii w ś w i e t l e w s p ó ł ­ czesnych potrzeb społecznych, s. 3 . . . . . . . . M a ł e t a A l i c j a , Z b a d a ń nad l u d o w ą rzeźbą k a m i e n n ą okolic Wieliczki, Gdowa, Myślenic, s. 225 R o s i ń s k i Stefan, K o w a l s t w o ludowe w o j e w ó d z t w a radomskiego w X X w i e k u , s. 201 Stomma L u d w i k , Magia dzisiaj. R o z w a ż a n i a o metodzie, s. 131 . . . Tomicka Joanna, Józef Zganiacz, s. 119 Trajdos Tadeusz M . , Przeszłość i t e r a ź n i e j s z o ś ć rzemiosł artystycznych na polskim Spiszu, s. 101 Trajdos Tadeusz M . , Kościół w Czarnej Górze, s. 115 nr 1 nr 2 nr 1 nr 1 nr 2 nr 2 nr 3—4 nr 3—4 n r 3—4 n r 3—4 nr 1 nr 2 nr 1 nr 1 nr 3—4 n r 3—4 n r 3—4 nr 2 nr 2 nr 2 RECENZJE K r o h Antoni.Teresa Jabłońska, Katalog Zabytków Sztuki w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce, s. 55 K u n c z y ń s k a - I r a c k a Anna, Roman Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Pol­ sce, s. 239 . . . . . . T u r n a u Irena, Derżawnyj muzei etnografii, s. 56 nr 1 n r 3—4 nr 1 SPRAWOZDANIA Szacki Piotr, U w a g i o (toruńskiej wystawlie mebli, s. 56 . . . . nr 1 ROŻNE K r o m k a V I I — X I I 1977, s. 58 K r o n i k a I — I I I 1978, s. 124 K r o n i k a I V — V I 1978, s. 241 Summary of articles, s. 64 Summary of articles, s. 127 Summary of articles, s. 245 Р е з ю м е , s. 66 Р е з ю м е , s. 128 Р е з ю м е , s. 246 nr 1 nr 2 nr 3—4 nr 1 nr 2 nr 3—4 nr 1 nr 2 nr 3—4 ��POLSKA AKADEMIA NAUK • I N S T Y T U T SZTUKI • ROK XXXIII • 1 979 • NR 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K Z A K Ł A D NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENS Aleksander Jackowski, Folk A r t i n Polish contemporary artistic culture . Irena Jan Domańska-Kubiak, Going . Carolling 3 17 K u r e k , The tree of life — The A l t a r of -the Assumption of the m i l y — by S t a n i s ł a w Majewski Fa­ 33 Teresa Kopania, The w o r k of M a r i a A b r a m i u k 50 Kazimierz Biela, Letters f r o m sculptors 53 REVIEWS A n t o n i K r o h , Halina the Kenar Kenarowa, From Zakopane School of Woodwork to School 55 Aleksandra Jacher-Tyszkowa, Kielce costumes, Atlas of Polish folk costumes 56 „ D e m o s " . Internationale Ethnographische 57 CHRONICAL, SUMMARY РЕЗЮМЕ VII—XII OF 1971 ARTICLES und Folkloristische Injormationem 58 (;;} 64 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa O ź m i n k o w s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e ­ chowska. T ł u m a c z e n i a — Krzysztof B o b i ń s k i (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny •— Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d806e247d652ba647ecfc55b1b7a64d0.pdf cb1773b761f7843380c981858729a0e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3890 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XIII 1959 NR 1-2 �TREŚĆ: str. Roman Reinfuss Zofia Barbara Głowa Barbara Bazielichówna Stefan Deptuszewski Marla Przeżdziecka Ewa Fryś Marta Michalska Paulina Chrzanowska Jerzy Czajkowski Ludwik Dubiel Jacek Olędzki Maria Bernasikowa Janina Petera Franciszek Kotula Wanda Gentil-Tippenhauer Olga Mulfciewicz Barbara Bazielichówna Roman Reinfuss Zofia Głowa Rss Rss Rss Maria Przeźdzlecka Anna DobrzańskaPawlicka Janina Orynżyna Kronika Summary of articles . Problem Karpat w badaniach kultury ludowej Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków „Szlachcice" i „dziady" — widowiska zwyczajowe Na marginesie genezy haftów kaszubskich Ludowe kufry okuwane Krzyże żelazne w powiecie wieluńskim Zabawki Józefa Minora Droga Franciszka Zaremby . . . . Rzeźbiarz ludowy Józef Brychcy . . . Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wy­ glądzie ryb Z historycznego archiwum . . . . Badania sztuki ludowej w Albanii . Materiały do plastyki ludowej' . . . Wystawa Obrazków na szkle Jana Jachimiaka Wystawa współczesnej sztuki ludowej Pogórzan, Dolinian i Łemków . . . Pokonkursowa wystawa pisanek woje­ wództwa katowickiego Z X I V konkursu szopek w Krakowie Wystawa obrzędów dorocznych w Mu­ zeum Etnograficznym w Krakowie . . Rosica Czukanowa: B'łgarska Narodna Szjewica Josef Ludovit Holuby: Narodopisne prace Paul Stahl: Planurile Casselor Rominesti Taranesti Is Lietuviu Kulturos Istorijos . . . Narodna Tworczisfta Rok 1958 w CPLiA Etnohrafija . 3 12 20 41 46 54 62 66 60 73 76 79 84 87 89 92 95 98 100 100 101 103 104 107 I 1 ." "*®JJfe|£rX-^ 1 1 1 8 Na okładce: Ptaszek drewniany, zabawka. Wyk. St. Migdał, Sromowce Niżne, pow. Nowy Targ. Fot. Zbigniew Kamykowski. Na stronie tytułowej: Kogutek. Wycinanka z pow. Pińczów. Fot. Stefan Deptuszewski. �POLSKA SZTUKA L U D O W A R. X I I — 1958 S P I S T R E Ś C I Bazielich Barbara Garncarstwo starosądeckie s. 94—114 . . . Bazielich Barbara Tradycyjna i współczesna twórczość woj. katowic­ kiego s. 115—121 Bukowska Janina Pisanki polskie z X—XIII w. s. 45—49 . . . . Błaszczyk Stanisław Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski s. 3—36 Błachowski Aleksander Współczesne wycinanki z Puszczy Białej s. 195—202 Fryś Ewa Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce s. 122 . . . . Fryś Ewa Wystawa tkanin i strojów północnej Lubelszczyzny s. 179 . Głowa Zofia Kraków pod znakiem szopki s. 54 Głowa Zofia Stare łoktuse ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie s. 178 Helsztyński Stanisław U rzeźbiarza wiejskiego Andrzeja Majchrzaka s. 37-44 Jackowski Aleksander Ignacy Kamiński rzeźbiarz z Oraczewa s. 207—214 Jackowski Aleksander Wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego s. 242-246 Karwicka Teresa Rózgi weselne z Lubelszczyzny s. 175—177 . . Krajewska Janina Ceramika kaszubska z końca X I X i początku X X w. s. 157-168 Krajewska Janina Ceramika kaszubska z końca X I X i pocz. X X wieku (zakończenie) s. 215—238 Mulkiewicz Olga Koronki siatkowe w Kańczudze s. 169—174 . . . Mulkiewicz Olga Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków s. 239—241 Muller Władysław Żywotne sprawy ludowej architektury s. 151—156 . Pietkiewicz Kazimierz Slovensky ludowy textil T. I , s. 124—125 . Przeździecka Maria Jan Rudowski s. 50—53 Przeździecka Maria Marcin Gąsior świątkarz z Łapajówki s. 85—93 . Przeździecka Maria Mikalina Glemżaite Lietuviu Tautiniai Drabużiai s. 56-57 Przeździecka Maria Wrocławski ogólnopolski konkurs na pisanki s. 247—250 Przeździecka Maria Zagadnienie genezy haftów kaszubskich s. 131—150 Reinfuss Roman Czy ludowe kowalstwo artystyczne musi zaginąć s. 203—206 Reinfuss Roman 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli s. 58 Rss. A. Bożynow, Ch. Wakarelski, P. Drumew: Kowano żelezo s. 181 Rss. Bogusław Kopydłowski: Polskie kowalstwo architektoniczne s. 180 Rss. Josef Vydra: Ludova architektura na Slovensku s. 183 . Rss. Jan Pachoński — Zmierch sławetnych s. 123 . . . Rss. Rumuński atlas strojów ludowych s. 182 . . . . . . Rss. Siegfried Sieber: Die Spitzenklópperei im Erzgebirge s. 55 Zwolakiewicz Henryk Wycinanki Ignacego Dobrzyńskiego s. 67—84 . Kronika, przegląd prasy s. 59—64 Kronika, Przegląd prasy s. 184—189 Kronika s. 251-254 Summary of articles . Summary of articles s. 126-128 Summary of articles s. 190-192 , "•' -*:%£,,.. Summary of articles s. 255-256 ". .' nr 2 nr nr nr nr nr nr nr 2 1 1 4 2 3 1 nr 3 nr 1 nr 4 nr 4 nr 3 nr 3 nr nr nr nr nr nr nr 4 3 4 3 2 1 2 nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr 1 4 3 4 1 3 3 3 2 3 1 2 1 3 4 1 2 3 4 �polska sztuka ludowa KWARTALNIK P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU S Z T U K I ROK XIII 1959 NR 1-2 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji: mgr Anna Kunczyńska, re­ daktor techniczny: Maria Klukowska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Doris Ronowicz. Red.: Państwowy Instytut Sztuki: Warszawa, Długa 26 Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aca66223c5e8a2553f2596f66dfe0c58.pdf 2bcdca551ff4c1e506f95cd4b7eeb006 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2328 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.173 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH Jerzy Prokopiuk - tłumacz literatury humanistycznej (niemieckiej, angielskiej, francuskiej, 78 wydanych pozycji), antropozof, religio­ znawca. Redaktor naczelny dwumiesięcznika ,,Gnosis", były prezes klubu Gnosis i klubu C. G. Junga. Tłumaczył m.in. Junga, Mistrza Ekharta, Anioła Ślązaka, Goethego, Schillera, Novalisa, Hegla, Steinera, Freuda, Fromma, Aldousa Huxleya, Eliadego. Kirsten Hastrup - Dunka, światowej sławy antropolog, profesor w Instytucie Antropologii w Uniwersytecie w Kopenhadze. Jej postać stała się podstawą sztuki Talabot wystawionej przez Odin Teater. Mircea Eliade - 1907-1986, ur. w Bukareszcie, studiował filozofię indyjską, wykładał historię religii i filozofię Wschodu w Bukaresz­ cie, Berlinie, Bernie i Londynie. W 1945 osiadł w Paryżu i podjął współpracę z wybitnym religioznawcą Georges Dumezilem. Wy­ kładał w Ecole Pratique des Hautes Etudes. Autor pomnikowego dzieła Traktat o historii religii. Publikował w języku francuskim wiele innych prac z zakresu religioznastwa i antropologii kultury. Marcin Brocki - student V roku Etnologii Uniwersytetu Wrocławs­ kiego. Jagna Knittel - etnograf, absolwentka UW, zajmuje się penetracją pogranicza kultury i natury, alternatywnymi systemami medycz­ nymi i różnicami światopoglądowymi. Tłumaczy z francuskiego. Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, krytyk literacki. Profesor w IBL PAN, wykładowca na UW, w latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m.in.: Zygmunt Krasiński, debiut i doj­ rzałość, W-wa 1962; Romantyzm. Studia o ideach i sty tu, W-wa 1969; Romantyzm. Rewolucja. Marksizm. Kolokwia gdańskie, 1972; Hermeneutyka. Poznanie i terapia, 1974; Gorączka roman­ tyczna, 1975; Literatura wobec wojny i okupacji, 1976; Romantyzm i historia, 1978; Reduta. Romantyczna poezja niepodległościowa, 1979; Odnawianie znaczeń, 1980; Seria Transgresje; Czas formy otwartej, 1984; Wobec zia, 1989; Życie pośmiertne Konrada Wallenroda, 1990; Projekt krytyki fantazmatycznej, 1991. Maria Żmigrodzka - historyk literatury, krytyk literacki, prof, w IBL PAN w latach 1948-1992, wykładała na UMC-S w Lublinie w latach 1959-68 i na UJ 1976-92. Opublikowała studia poświęcone pozyty­ wizmowi i romantyzmowi: Orzeszkowa. Młodość Pozytywizmu, 1965; współautorka z prof. Marią Janion prac: Romantyzm i Histo­ ria, 1978; Słowacki mistyczny, 1980. Małgorzata Łukasiewicz - germanistka, tłumaczka m.in. Gadamera, Habernasa, Simmla, Hessego, Suskinda, Roberta Walsera. Zygmunt Krzak - doc. dr hab. Pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Zajmuje się prehistorią świata ze szczególnym uwzględnieniem megalitów i myśli ludzkiej. Najważniejsze dzieło to synteza megalitów Europy pt. Megality Europy. Autor 10 książek i 250 publikacji. OionizjuszCzubaia-dr folklorysta, badacz mitologii życia współczes­ nego (studia polonistyczne, doktorat z etnologii, Uniwersytet Wrocławski). Adiunkt w Zakładzie Teorii i Historii w Instytucie Nauk o Kulturze, Uniwersytet Śląski. Aleksander Jackowski - antropolog kultury (studia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłasz­ cza ludowej. Krytyk sztuki. Wykłada w Katedrze Etnologii i Ant­ ropologii Kulturowej UW. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Redaktor naczelny „Kontekstów". Adam Czyżewski - etnolog (studia UJ), antropolog kultury. W 1990 doktorat Idea miasta-ogrodu w Polsce 1899-1939. Obecnie przy­ gotowuje Słownik wierzeń i obyczajów ludowych w Polsce (na zamówienie Wydawnictwa Szkolnego). Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie w Instytucie Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i Aids. Wojciech Michera-archeolog, etnolog (studia UW); prowadzi zajęcia w Studium Kształcenia Otwartego (UW), w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej. Autor książki AntyDaniken. Jacek Olędzki - ur. w 1933 roku (studia UW). Etnolog na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Współpracownik naszego pisma od 1959 r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szerszą refleksją, obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Elżbieta Umińska - studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszaws­ kim (1965), etnograficzne w Podyplomowym Studium Etnografii na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu. Interesuje się kulturą i sztuką ludową (folklor, plastyka, muzyka) filozofią i psychologią. Autorka książki Gry i zabawy dziecięce ^966) atakże recenzji, not i artykułów. Zbigniew Libera - pracownik Katedry Etnologii Uniwersytetu Wroc­ ławskiego. Autor kilku prac dotyczących semiotyki barw, etnobotaniki (m.in. z Adamem Paluchem, Lasowiacki zielnik, Kolbuszo­ wa 1993) medycyny ludowej (Etnomedycyna. Słowiańszczyzna zachodnia i wschodnia XIX-XX wiek - w druku) „antropologii ciała" (w druku - Rzyć, aby żyć. Rzecz antropologiczna w3aktach z prologiem i epilogiem; Wstęp do nosologii napisanej z wy­ czuciem antropologicznym). Andrzej Różycki - artysta fotografik, reżyser filmowy - dokumentalis­ ta. Studiował na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu, a także w Łódzkiej Szkole Filmowej. Autor wielu wystaw fotograficznych (m.in. Koszulki Panny Marii, Moje prywatne Kalwarie, Drzewo poznania, Raj tracony, Chusta Weroniki), twórca filmów dokumen­ talnych, w których opowiada o rzeczywistości symbolicznej, do której dostęp mają ludzie ze wsi, artyści i nawiedzeni (m.in. Kalwaria Marii Wnęk, Drzewa i Maska, czyli świat od początku, Nieskończoność dalekich dróg). Twórca nagrodzonego na Fes­ tiwalu w Krakowie filmu Podpatrzona i podsłuchana Zofia Rydel anno domini 1989. Ewa Korulska - polonistka, antropolog kultury, doktorat Mit chłopa w literaturze i sztuce 1863-1939, Warszawa 1993, msp w Instytucie Sztuki PAN. Wiesław Myśliwski - prozaik, dramaturg, redaktor naczelny kwartal­ nika „Regiony". Autor głośnych powieści nawiązujących do znaczeń kultury chłopskiej, wielokrotnie wznawianych i tłumaczo­ nych na wiele języków europejskich: Nagi sad, Pałac, Kamień na kamieniu oraz dramatów Złodziej, Klucznik, Drzewo. Roch Sulima - pracownik Katedry Kultury Polskiej UW, gdzie kieruje zespołem Do Badań Kultur Środowiskowych i Zróżnicowań Kul­ turowych. Autor wielu książek m.in. Folklor i literatura, Dokument i literatura, Literatura a dialog kultur, Słowo i Etos. Ryszard Ciarka - etnolog, pracownik Instytutu Sztuki PAN, Pracownia Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Zajmuje się antropologią współczesności, autor wielu artykułów. Agnieszka Taborska - historyk sztuki, romanistka, zajmuje się tłumaczeniami literackimi. Wykłada literaturę francuską w Rhode Island School of Design w Providence USA. Autorka książki Szalony zegar (Nagroda Niemieckiej Akademii Dziecięcej, luty 1994) ; kolejna książka Polubić muzykę country. Dziennik amery­ kańskiej podróży (wyd. NOWA, grudzień 1994). Jeremy Rifkin - autor książek Biosphere Politics, Time Wars i A/geny, znany jest głównie dzięki pracom na temat środowiska natural­ nego oraz tekstom krytycznym o współczesnej technologii. Jest przewodniczących Greenhouse Crisis Foundation i Foundation on Economic Trends, Anatomia cheeseburgera („Granta" 38, zima 1991) stanowi fragment książki Beyond Beef. The Rise and Fall of the Cattle Culture. (E. P. Dutton, 1991). Małgorzata Haładewicz - absolwentka Filologii Angielskiej UAM w Poznaniu, specjalizuje się w socjolingwistyce. Współpracuje z klubem ekologicznym GAJA. Zatrudniona w charakterze nau­ czycielki języka angielskiego w Zespole Szkół Elektronicznych we Wrocławiu. łga Czaczkowska - doktorantka Instytutu Ekumenicznego Uniwer­ sytetu Lubelskiego. Blisko związana z pracą Światowej Rady Kościołów w Genewie. Jadwiga Rodowicz - japonistka, wykłada na UW. W latach 1979-89 pracowała w Zespole Teatru Gardzienice, obecnie zajmuje się badaniem teatru japońskiego. Autorka książki Pięć widzeń kobiety w teatrze No (Pusty obłok, W-wa 1993). Koji Kamoji - japoński malarz, wykształcony na Akademii Sztuki w Tokio, w 1959 roku przyjechał do Polski, studiował w warszaws­ kiej Akademii Sztuk Pięknych. Mieszka w Warszawie. Zadebiuto­ wał w 1965 roku w krakowskiej galerii Krzysztofory. Na stałe związany z Galerią Foksal w Warszawie. Tworzy reliefy z drewna, obrazy i instalacje, a najnowsze prace to reliefy z aluminium i drutu zbrojeniowego. 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baf02ebcd91fdab447f5e1d3c80634da.pdf 01dd1091192c9f0666f47081a3d1379f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2506 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2329 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.174-176 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY ОF J e r z y P г о к o p i u к THE MYTH OF PARADISE This article is a review of variegated forms of the image and myth of paradise created by human imagination both among primitive people as well as in polytheistic and monotheistic religions of the world. Such a survey permits us to formulate a quintessential description of paradise which appears to be a mythical and basically spiritual - rarely physical - "place" of residence, once accessible to all and today only to a chosen few. K i r s t e n H a s t r u p NATURE AS HISTORICAL SPACE The author presents the range of contemporary anthropological know­ ledge about Nature. The thesis of the rather general paper concerns Nature as a category, geography, landscape, motion and history. The intention of the author is to demonstrate that our knowledge is sufficient to enable us to formulate the outline of a new anthropological conception of Nature. M i r c e a E I i a d e THE MYTH OF THE GOOD SAVAGE, OR THE PRESTIGE OF THE BEGINNING The sixteenth, seventeenth and eighteenth centuries produced the concept of the "noble savage" which corresponded to their moral, political and social prejudices. This text focuses on the mythicised recollection of the model-like vision of the "noble savage". M a r c i n B r o c k i CULTURE AND NATURE. REMARKS ON THE MARGIN OF RESEARCH INTO GESTURES The distinction between culture and Nature is not a problem concerning the world but a certain discourse. The source of the latter is to be found in the philosophy of Plato and in the mathematical paradigm of science established by Descartes. Investigations into gestures reveal that the use of language whose conceptual structure contains distinction, puts an end to the project of a complete description of bodily expression. It becomes necessary, therefore, to determine the category of culture and Nature anew and in a different perspective. J a g n a K n i t t e l THE MYTH OF NATURE. WHAT IS NATURE LIKE? "Nature" is one of the most significant concepts with which human thought expressed itself. The call for "a return to Nature" constitutes a leitmotif which systematically recurred in reflections pursued by the humanities. An examination of the history of conceptions of Nature makes it clear that they comprise a record of human longings that change with time. In this aspect, the vision of Nature can bring to mind the myth of paradise: "the return to Nature" is an endeavour to recapture something which we have lost while Nature is perceived as an opposite of culture. The author proposes deliberations on the myth of Nature starting with a presentation of the views expounded by Jean Jacques Rousseau. M a r i a J a n i o n , M a r i a Ż m i g r o d z k a ROUSSEAU - THE EXISTENTIAL HERO The middle of the eighteenth century marked an important date in the European history of ideas. The impact exerted by Rousseau not only shaped for decades to come all perception of relations between nature and culture but it essentially altered the very perception of man. Rousseau - the rebellious son of the Enlightenment and a master of the Romantic men of letters - must be envisaged as an author of a transitory period. M a ł g o r z a t a Ł u k a s i e w i c z IN ONE HOUSE Die Wahherwandtschaften, Leipzig 1976 by Johann Wolfgang Goethe is a pretext for presenting remarks about Nature and culture. A ruthless war is waged between people and Nature, and the prime tactical principle observed by the former is to reject the tactics of the enemy. If Nature appears to be chaos, a haphazard accident or the activity of unforeseeable forces - then people will counterpoise order, deeds, purposefulness and a plan. The slightest neglect signifies defeat. This model resembles to a certain extent the conceptions propounded by Freud and in particular the view which claimed that culture predominantly defends against Nature and essentially is anti-Nature. Z y g m u n t K r z a k MAN OF THE GOLDEN AGE The article discusses the oldest distinguishable stage in the development of human thought: the structure of thought pursued by man of the Stone Age - the Golden Age. All narratives depicting the primeval period when human beings could enter heaven and maintain contact with the deities mention that this universal contact was severed by to a certain event. From that moment on, only shamans were capable of communicating with the heavens. 174 ARTICLES The author maintains that myths about the presence of mankind in paradise should be regarded as testimonies of original pan-shamanism. He also proposes an interpretation of myths about paradise and the Golde Age in categories of pan-shamanism conceived as the prime cognitive paradigm. D i o n i z j u s z C z u b a l a IN THE WORLD OF CONTEMPORARY MYTHS. MONGOLIAN AND SIBERIAN TALES ABOUT THE SNOWMAN In Mongolia, the myth about the existence of the almas (the "snowman") is ancient and firmly enrooted in social consciousness. At present, it has been revived probably under the impact of a global fascination with the mysterious figure of the mountain-dwelling recluse. The old legendary motive is made topical and conceivable by its introduction into the world of contemporary reality and be determining the time of the events. The author penetrates the ancient folklore of Central Asia and the Far North and demonstrates that we are dealing with a traditional and ancient myth shared by many people. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i THE MYTH OF ART BEYOND CULTURE. ART BRUT The creativity discussed by the author is closer to that extremity of Nature whose characteristic feature is independence from tradition trans­ mitted by way of memory or writing; this is not to say that it is completely severed from the experiences of memory. The concept of art brut can be regarded as helpful for reflections on the phenomenon of this variety of creativity. It was introduced in 1945 by the French artist Jean Dubuffet who wished to present creativity free from the pressure of culture. Brut denotes raw, rough and not alleviated by any sort of conventions. Dubuffet claimed that in order to be truly oneself, and emancipated from the impact of culture one must oppose social norms and customs. A d a m C z y ż e w s k i ARCHITECTS AND THE PROTECTION OF BIRDS Contemporary town planning, projects and visions dating from this century are partof an all-present heritage of the departing epoch. It is interesting that in their studies on formal solutions accepted in the praxis of architectonic design, historians of architecture and town planning do not notice their ecological lineage. Twentieth-century town planning is simply an organic ecological reflection. In the opinion of the author, this fact means that it is impossible to conduct within its range any sort of a discourse which would not exploit texts shared by the two disciplines, a procedure which calls for the intervention of the anthropologist of culture. Monika Sznajderman "JARDIN DES PLANTES: PO­ STCARDS", OR THE PLANT METAPHOR OF JAMES CLIFFORD Here the author trnaslates and subsequently comments upon a brief chapter of J. Clifford's The Predicament of Culture. Twentieth-century Ethnography, Literature and Art, "Jardin des Plantes: Postcards". The literary and at times even poetic impressions about plants and people conceal elements of a broader anthropological theory of culture which Clifford shares with other contemporary philosophers and ethnographers. W o j c i e c h M i c h e r a THE DEATH OF HANS AND GRETEL "Home" and "Nature" are radically opposite categories of the imagina­ tion. The image of Nature is created in our imagination predominantly by areas free from traces of civilization: mountains, seas, deserts, and forests. If one were to examine freedom (from the subjugating norms of civilization) which is sought in Nature without Arcadian optimism then it becomes apparent that it is tantamount to death. The author cites texts by Mickiewicz, Dante and Rilke and portrays the forest as a mythical space full of assorted obstacles which radically separate Civilization from Nature and which make it impossible for man to penetrate the regions forbidden to him. Nature is an element, a life whose intensity is unrestrainable and which, therefore, turns into its own negation, chaos and death. J a c e k O l ę d z k i FILÓDZOĄĄN. THE ONE WHICH ENJOYS LIFE OR OGŁAWIANIE. THE CULTURE OF THE WILLOW The foremost issue examined by this article concerns different beliefs and the general attitude towards trees disclosed by Slavs, Fins and Germans; it also contains an attempt at presenting the causes for the existing differences. The author proposes a classification of trees outlined by Kazimierz Moszyński and Adam Fiszer using the categories of their meaning in assorted beliefs. He devotes particualr attenction to the symbolics of willows and poplars which, by means of concepts and images that were connected with them in culture, introduced order into a comprehension of reality and coded knowledge concerning the latter. �E l ż b i e t a U m i ń s k a PLANTS I N FOLK BELIEFS This is an outline of research concerning folk beliefs and knowledge about plants, conducted by Polish scientists in the 1842-1939 period and the historical region of the Commonwealth. The nineteent century witnessed the emergence of two trends of research: mythological which sought the roots of beliefs about plants in pan-Slav mythology, and positivistic which described the function, significance and application of plants in folk science and beliefs. This was the period of the appearance of three scientifically important herbaria: two Polish-language publications by Bronisław Gustawicz (1882) and Józef Rostafiński (1895) and a work in German by Adam Fischer (prior to 1939 and intended as a Polish contribution to an unrealised general work on Slav beliefs about plants, initiated by professor E. Schneeweis at the first Congress of Slav Philologists in Prague). The article makes use of the contemporary methodology of investigations into myths: the semiotics of folk culture and the phenomenology of religion by M . Eliade in order to present Polish exemplifications of biological hierophancies in which it discovers the myth about the tree of life and traces of the cosmogenic myth; it also considers the questioin of sacral time in rituals of gathering plants. The author demonstrates the existence of a composition of blessed plants which has remained unchanged for over 200 years and which at that time became surrounded with so-called duplications of the centre. Finally, the article proves that in Poland too medicinal herbs are rationalised and devitalized variants of the archetypes of herbs of eternal youth and immortality. The author discusses the ritual gathering of herbs and their blessing during Corpus Christi and the feasts of the Assumption of the Virgin Mary and St. John the Baptist. Z b i g n i e w L i b e r a EARTHLY DEITIES This article indicates the reasons why rural communities are unwilling to seek the advice of trained medical doctors (a phenomenon unexplained by insufficient money, distances to town or village xenophobia but primarily by the chasm between scientific and folk medicine). Subsequently, the auhor lists persons predestined to be medically treated (the elderly, children, women, the ill and outsiders). The article basically deals with the institution of witch doctors and magicians. The author maintains that the witch healer in folk culture is a functional continuum of the image of the Master of the Thunderbolt while the magician r should be perceived as a transformation of the mythical antagonist of the God of the Thunderbolt. A n d r z e j R ó ż y c k i TRAVEL NOTES FROM POLAND The author - a film director - noted down his impressions from journeys to various interesting places. He describes, for instance, the old and little-known ritual of floral decorations along the route of a church procession held on Corpus Christi in Spicymierz (a village on the river Warta). He also visited the borderland settlement of Krynki (in the voivodeship of Białystok) once "the heart of European (world) Jewry" where he was fascinated with the stone matzevas - tombstones whose Hebrew inscriptions recall the buried persons. E w a K o r u l s k a ON THE PEASANT - UNTITLED Thanks to tens of literary works of varying rank, the author examined mythicised images of the Polish peasant which function in universal consciousness. She concluded that such images were moulded in the second half of the nineteenth century by the literature and art of the intelligentsia; the "positive" and "negative" portrayal of the peasant co-exists in time and produces a highly contrasted, black-and-white picture. W i e s ł a w M y ś l i w s k i , R o c h S u l i m a , A l e k s a n d e r Jac­ k o w s k i WE ESTABLISHED NATURE The conversation deals with Nature, birds, animals and cruelty. In testimonies of peasant culture, signs denoting Nature are conventional. Nature does not occur here as an object of contemplation which according to Roch Sulima, appeared when peasants began to write. The written word set free a certain perception of Nature. For Wiesław Myśliwski, the manner in which peasants express nature is totally original and remains outside our conventions. The drawing of conclusions must primarily lead to reflections on the system of the language in which the peasant described his situation. Aleksander Jackowski declared that aesthetic evaluation is a privilege enjoyed by people who are not compelled to pay attention to other functions. W. Myśliwski is of the opinion that our view of peasant culture, behaviour and aesthetics cannot apply our concepts, habits or language. For the peasant there are no superfluous or unnecessary things; nor are there any things which exist only for our admiration. Under the impact of civilizational progress we have distinguished Nature and endowed it with a new function - that of an object; one could say that we have brought Nature into being. R y s z a r d C i a r k a THE KILLING OF ANIMALS Killing animals is one of the most universal activities pursued by man in order to satisfy his basic needs. The intention of the author is to review the cultural determinants of a phenomenon when an animal which is often connected with various symbolic and mythological connotations, suddenly changes into nourishment or, on the contrary, lives and becomes as if partof society, receives a name and enjoys considerable esteem. "Ways of killing animals" consists of two separate paradigms which 175 I �determine our attitude towards the suffering and death of animals; "deception" - a form of a cultural game with the environment which creates a veritable bond between man and the surrounding world, and the "lie" - a form of a game played with oneself when the supreme aim of concealing the fact of death is to obtain a rapid and superficial answer. A g n i e s z k a T a b o r s k a THE ART OF POSITIVE EATING Although Kansas is still covered in cattle farms, forty years after the "invention" of hamburger, McDonald's is now introducing ecological food for growing numbers of vegetarians. Fast food, which until recently was universally accepted, is being rejected by the today's thirty-year-olds. In the "food pyramid" noodles are placed above meat in importance. Macrobiotic cuisine triumphes. The supermarket chains of the end of this century are using slogans like "Cultivate the Art of Positive Eating". Jeremy R i f k i n THE ANATOMY OF A CHEESEBURGER In the mid - 1950s the hamburger became the foremost form of American "fast food". Ray Kroc, one of the founders of the McDonald network which specialized in hamburgers, altered the eating habits of the Americans. Today, 200 Americans purchase one or more hamburgers every second. The production process has been divided into several precisely described stages. They exclude improvisation, and deviations are strictly forbidden, AH hamburgers are always identical and the consumers were advised to resign from requests to take into consideration their personal tastes. M a ł g o r z a t a H a l a d e w i c z PEARLS BEFORE SWINE The author considers some aspects of relations between thought, language and culture. By basing herself on the acoomplishments of general semanlicists she conducts a synchronic analysis of one of the traditions of our culture - subsistence on animal products. The article shows the degree in which language assists the creation of concepts which reduce animals to the role of raw material in accordance with the demands of contemporary civilization. The ensuing register which made this operation possible is divided into words which conceal the relation between living creatures and the end product (words such as pork in the sequence: pig, pork, pork chop), words and collocations which objectivise animals intended for consump­ tion (industrial production, meat plants), prototypes which serve the promotion of the commodity and, finally, words which conceal the overly drastic provenance of certain dishes (blood sausage, pottage). Iga C z a c z k o w s k a THE COMMUNITY OF NATURE, GOD AND MAN Contemporary Christian theological thought is experiencing distinct changes as regards its mode of speaking about Nature. To a considerable 176 extent these alterations have been produced by a harsh critique of Chrisianity which is charged with the present-day state of the natural environment. The author demonstrates the way in which theologians examine their own tradition and seek within it trends which could have truly contributed to shaping the overly anthropocentric mentality of modern man whose concern for the welfare of Nature is by no means excessive. In the first place, they point to the much too strong connection between Christian thought and Greek dualistic philosophy as well as the hierarchic, patriarchic manner of thought pursued by the Hebrew tradition. A more careful acquaintanceship with Biblical texts and the context of their origin, however, does not entitle us to claim that Christianity is incapable of proposing the contemporary world and intellectually and morally more profound reflection about nature. An example of such a current could be the intuition revealed by theologians representing various currents, for example, the theology of the process, the theology of liberation, ecofeminism and the theology of creation. Theologians of assorted creeds reach for heretofore little emphasized Biblical texts and theological intuitions from past centuries in order to show the communicty of Nature, God and man. They talk about a God who remains in close contact with His creatures and establishes relations which man is unable to perceive to the very end. They also depict Nature as a creation beloved by God, and endowed with beauty, goodness and sanctity. On the other hand, they do not severe man from the world as a whole; on the contrary, they disclose the common pieregrination of man and all the other creatures towards an ultimate fulfilment in God. In this great community God, man and Nature mutually shape themselves. J a d w i g a R o d o w i c z A DIALOGUE WITH EARTH In the Far East the traditionally interpreted attitude towards the Earth and the environment stemmed from a particular perception and was totally dominated by categories incompatible with ours. The best example are rock gardens situated next to Buddhist temples which served the purposes of contemplation and meditation. The contemplation of a garden became the contemplation of the inner state of the person who found himself in the garden, and the order of the latter and its innermost dynamics in a certain fashion organized the intimate world of the observer. K o j i К a m oj i THE RYÓANJI ZEN GARDEN AND MY DREAM ABOUT THE GARDENER The Zen garden is closely connected with Buddhism and Zen philosophy. It is composed of water, plants, sand and rocks similarly to other gardens all over the world but its characteristic feature is the fact that the purpose of these items is not to stir up emotions of a solely aesthetic or intellectual nature. This is a garden which introduces us to a world which is devoid of relations. On Haiku - Haiku is poetry in which the descriptive form is diminutive. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4c5237c9861fd56b32f859f7920b50f.pdf d28815071f9c9cf298ce419dd9fc1fc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:685 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:630 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT H I S T O R I I KULTURY POLSKIEJ AKADEMII ETNOGRAFIA MATERIALNEJ NAUK POLSKA XIV Zeszyt 1 WROCŁAW - WARSZAWA — KRAKÓW ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1970 �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA Adres redakcji: W a r s z a w a , Hoża 74 Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK Redaktor Zyta Redaktor techniczny Printed MAŁKOWSKA In Kwiecińska Róża Wójtowska Poland Zakład N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1970. N a k ł a d : 500 + 120 e g z . Objętość: a r k . w y d . 26,30, a r k . d r u k . 21,38. A r k . A l 28. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do skła­ d a n i a 10 X 1969, p o d p i s a n o do d r u k u 19 I I I 1970, d r u k ukończono w k w i e t n i u 1970. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 294/69. J - 4 5 . C e n a zł 5 5 . — �SPIS TREŚCI Część I STUDIA Grażyna Dąbrowska — Uwagi I MATERIAŁY o metodach badań p o l s k i c h tańców l u ­ dowych Andrzej 11 К w i1 eск i — Współżycie z ludnością polską i przemiany kultu­ ralne w grupie Łemków Marek Arpad Antoni 25 K o w a l s k i Kuczyński — Polacy w Danii 57 — E t n o g r a f i c z n y o b r a z S y b e r i i w świetle osiemnasto­ wiecznej relacji L u d w i k a Sienickiego 75 Część I I ARTYKUŁY Witold D y n o w s k i — E t n o l o g i a japońska. J e j o b r a z n a V I I I Międzynaro­ dowym Kongresie N a u k Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio . Anna Zadrożyńska-Barącz zanikających Streszczenie — Irlandzka Barbara wej 123 — Z MATERIAŁY zagadnień modernizacji Thuboeuf, M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Kałużyński — Haleine rolnictwa fran­ i Tesse-Froulay) British Museum i wystawa 1963-64") Terminologia 159 pokrewieństwa u ludów szarfa życzeń mon­ golskich Adam gar Lech 177 L a t u s e k Krzysztof 139 — Współczesne b a d a n i a n a N o ­ ( W y p r a w a Dep. Etnograficznego "New Guinea, the Sepik Head-waters Stanisław 103 137 ( w y n i k i badań w g m i n a c h Gwinei . zespól j . angielskim C i e c h a n o w i c z cuskiego narodowa: treści w STUDIA I Krzysztof kultura — Chadak — M a k u l s k i — mongolska Model funkcjonowania dobrych gospodarki (1945-1954) w . . 203 Ahag225 M r ó z — Cygańskie m i e s z k a n i a . P r ó b a typologii Streszczenie Kel . j . angielskim 265 281 �6 S P I S TREŚCI KRONIKA S e s j a e t n o g r a f i c z n a poświęcona k u l t u r z e l u d o w e j P o m o r z a (Słupsk 9-11 w r z e ś ­ nia H u g o n a Ostrowska-Wójcikowa 1968) — 283 RECENZJE Sowietskaja 1966-1967 — Zbigniew Etnografija L e k s i k a Polesja (Matieriały d l a d i a l e k t n o g o Jasiewicz 288 słowarja), I z d a t i e l s t w o M o s k w a 1968, s s . 472, n l b . 4, r y c , m a p k i — Alicja Bednarczuk W i e l k a r o d z i n a w e współczesnej l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j Andrzej . . . 296 O k i e a n i i . Etnogeograficzeskij m a p y — Aleksander ss. 256 + Beaujeu-Garnier, obzor, M o s k w a 1967, Posern-Zieliński Geography of 300 Population, Longmans, A b e r d e e n 1966, przekł. a n g i e l s k i prof. S . H . B e a v e r — L e s z e k Dzięgiel 306 T h o m Kerstiens, T h e N e w Elite in A s i a and Africa, Praeger in I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s London Social slava and Development, Holý, Makulskl in T r i b a l Africa. Czechosłowacka . New Special Studies York—Washington— P u b l . — L e s z e k Dzięgiel 1966, F r e d e r i c k A . P r a e g e r Stratification Praca Akademia zbiorowa Nauk, . Praha Krzysztof 1968 — Kopenhaga 314 Zur Volkskunde der industriellen der Gewerbelehrer Bausinger, Zur Kritik Gesellschaft, e.V. D i e Gerhard S c h u l e " , N r 5, M a j 1964, s. 320-330 — Kloska . der F o l k l o r i s m u s k r i t i k , „Populus 14 t o m s e r i i V o l k s l e b e n . der d e r Tübinger Hermann G. N. Nasse, Bausinger Tubingen Research Program William Vereinigung unter Mitarbeit Universitát Volkskunde von Rudolf Gerhard Villages 1964, s. 81 — und im von Herbert Kloska of S o u t h e r n of S c i e n c e , N a t i o n a l Antoni 322 Italy, Foreign Field Lamotrek Research Atoll and Książki nadesłane — Sławoj Wash­ 325 Inter-Island 1965, s. 180, i l u s t r . 43, m a p 13 — Biblioteka Etnografii Polskiej Counoil, Kuczyński I l l i n o i s S t u d i e s i n A n t h r o p o l o g y n r 5, T h e U n i v . and London 319 Unter- Tubingen herausgegeben Schenda . S p o n s o r e d b y Office of N a v a l R e s e a r c h R e p . 25, P u b l i c . Academy H. Alkire, für 1966, s. 61-72 — The Italo-Albanian 1149, N a t i o n a l ington Uhland-Instituts . Revisus. Beitráge z u r E r f o r s c h u n g der G e g e n w a r t " , des L u d w i g ,,Zeit- Berufsbild. suchungen Schwedt, 309 311 s c h r i f t des D e u t s c h e n V e r b a n d e s Auftrag . Ladi­ Makulski Bausinger, Hermann . .' 1963 — Krzysztof ende . pod redakcją J o h a n n e s N i c o l a i s e n , E c o l o g y a n d C u l t u r e of t h e P a s t o r a l T u a r e g , Hermann 293 Gruzji i Armenii — Woźniak Puczków P . I., N a s i e l e n i j e J. „Nauka", of I l l i n . P r e s s , Konrad w l a t a c h 1958-1968 — Zyta Szynkievncz, Lech Socioeconomic Mróz, Wypych Urbana . Kwiecińska Tadeusz Maciej Ties. . . 328 . . 329 Ciotek 337 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I ИССЛЕДОВАНИЯ И Гражина Д о м б р о в с к а МАТЕРИАЛЫ — Заметки по методам польских исследований народных танцев . . . : 11 Анджей Квилецки — Сожительство с польским населением и культурные преобра­ зования в группе лемков 25 Марек Арпад К о в а л ь с к и — Поляки в Дании 57 Антони Кучиньски — Этнографическая картина Сибири в свете описания, составлен­ ного Людвиком Свенцким в 18 веке 75 Часть I I СТАТЬИ Витольд Дыновски — Японская этнология. Её облик на V I I I Международном кон­ грессе антропологических и этнологических наук в Токио 103 Анна Задрожиньска-Баронч — Ирландская национальная культура: совокупность отмирающего 123 Резюме на аглийском языке 137 ИССЛЕДОВАНИЯ И Кжиштоф Ц е х а н о в и ч МАТЕРИАЛЫ — Некоторые вопросы модернизации французского сельского хозяйства (результаты исследований в общинах Thuboeuf, Haleine, Tesse- Froualy 139 Барбара Матушевска-Когутницка — Современные исследования в Новой Гвинее (Экспедиция Этнографического отделения B r i t i s h M u s e u m Guinea, the Sepik Head-waters и выставка " N e w 1963-64") 159 Станислав К а л у ж и н ь с к и — Терминология родства у монгольских народностей . . 177 Адам Лятусек — Хадак — монгольский шарф благих пожеланий Кжиштоф М а к у л ь с к и — Модель функционирования хозяйства Кель Ахаггар 1954) Лех М р у з — Цыганские жилища. Опыт типологии Резюме на английском языке 203 (1945225 265 281 �8 SPIS TREŚCI ХРОНИКА Этнографическая сессияпо народной культуре Поморья (Слупск Хугона 9-11 сентября 1968) — 283 Островска-Вуйиик РЕЦЕНЗИИ Советская Этнография 1966-1967 — Збигнев Ясевич Лексика Полесья (Материалы для диалектного словаря), Издательство 288 „Наука," Москва 1968, 472 стр., 4 ненум., 4 рис., карты — Алиция Беднарчук Большая семья в современной этногеографической литературе Грузии и Армении — 293 Анджей Возьняк Пучков П. И., Население Океании. Этнографический обзор, Москва 296 + 1967, 256 стр. карты — Александр Посерн-Зелинъски 300 J . B e a u j e u - G a r n i e r , G e o g r a p h y of P o p u l a t i o n , L o n g m a n s , A b e r d e e n 1966 анг­ лийских перевод проф. S . H . B e a v e r — Лешек Дзенгель Thorn K e r s t i e n s , T h e N e w E l i t e i n A s i a and A f r i c a , Praeger S p e c i a l Studies in I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s a n d D e v e l o p m e n t , N e w Y o r k — W a s h i n g t o n — L o n d o n 1966, F r e d e r i c A . P r a e g e r P u b l . — ЛешекДзенгель S o c i a l S t r a t i f i c a t i o n i n T r i b a l A f r i c a . Коллективная работапод редакцией Лядислява Холи, Чехословацкая Академия Наук, Прага 1968 — Кжиштоф Макульски J o h a n n e s N i c o l a i s e n , E c o l o g y a n d C u l t u r e of t h e P a s t o r a l T u a r e g , K o p e n h a g a 1963 — Кжиштоф Макульски B a u s i n g e r H e r m a n n , Z u r V o l k s k u n d e d e r i n d u s t r i e l l e n G e s e l l s c h a f t , „Zeits c h r i f t des D e u t s c h e n V e r b a n d e s d e r G e w e r b e l e h r e r e.V. D i e b e r u f s b i l dende S c h u l e " , № 5, Май 1964, 320-330 стр. — Герхард Клёска B a u s i n g e r H e r m a n n , Z u r K r i t i k d e r F o l k l o r i s m u s k r i t i k , „Populus R e v i s u s . B e i t r a g e z u r E r f o r s c h u n g der G e g e n w a r t " , том 14 серии Volksleben. U n t e r s u c h u n g e n des L u d w i g U h l a n d - I n s t i t u t s der U n i v e r s i t a t T u b i n g e n i m A u f t r a g d e r Tübinger V e r e i n i g u n g für V o l k s k u n d e h e r a u s g e g e b e n v o n H e r m a n n Basinger unter Mitarbeit von Rudolf Schenda und Herbert S c h w e d t , T u b i n g e n 1966, 61-72 стр. — Герхард Клёска G . N. N a s s e , T h e í t a l o - A l b a n i a n V i l l a g e s of S o t h e r n I t a l y , F o r e i g n F i e l d R e s e a r c h R e p . 25, P u b l i c . 1149. N a t i o n a l A c a d e m y of S c i e n c e , N a t i o n a l R e s e a r c h C o u n c i l , W a s h i n g t o n 1964, 81 стр. — Антот Кучиньски . . . . 306 309 311 314 319 322 325 W i l l i a m H. A l k i r e , L a m o t r e k Atoll and I n t e r - I s l a n d Socioeconomic Ties. I l l i n o i s S t u d i e s i n A n t h r o p o l o g y n r 5, T h e U n i v . of I l l i n . P r e s s , U r b a n s a n d L o n d o n 1965, 180 стр. 43 иллюстр. 13 карт — Конрад Выпых 328 Библиотека Польской Этнографии в 329 1958-1968 гг. — Зыта Квециньска Книжные новиинки — Славой Шынкевич, Лех Мруз, Тадеуш Майей Цёлек . . . 337 �CONTENTS Part I STUDIES Grażyna Dąbrowska — AND Notes on MATERIALS methods of dances Andrzej К w i 1 e с к i — C u l t u r a l changes among between them and the Polish population Marek Arpad K o w a l s k i — Poles in D e n m a r k Antoni K u c z y ń s k i — A n ethnographic picture of a n 18th c e n t u r y account by L u d w i k studying Polish folk 11 the L e m s , and relations 25 57 of S i b e r i a i n t h e light Siennicki 75 Part I I ARTICLES Witold D y n o w s k i tional Congress Anna — Japanese ethnology of A n t h r o p o l o g y Zadrożyńska-Barącz as s e e n at t h e E i g h t I n t e r n a ­ and Ethnology — The in Tokio vanishing 103 national culture of Ireland 123 Summary in English 137 STUDIES Krzysztof C i e c h a n o w i c z — AND MATERIALS Problems arising i n the modernisation F r e n c h a g r i c u l t u r e (results of i n v e s t i g a t i o n s i n t h e v i l l a g e s of Haleine Barbara and Tesse-Froulay) 139 M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a — Contemporary N e w G u i n e a ( E x p e d i t i o n of t h e E t h n o g r a p h i c D e p a r t m e n t Museum, of Thuboeuf, and an exhibition on „ N e w Guinea, research in of t h e B r i t i s h the S e p i k Head-waters, 1963 - 6 4 " Stanisław of Adam 159 Kałużyński T h e terminology of k i n s h i p a m o n g the peoples Mongolia L a t u s e k Krzysztof 177 — T h e chadak M a k u l s k i — a Mongolian — M o d e l of t h e f u n c t i o n i n g good wishes sash of t h e e c o n o m y . . of K e l A h a g g a r (1945 - 1954) Lech Mróz 225 — G y p s y homes. A n attempt at t y p o l o g y S u m m a r y in English 203 265 . 281 �10 SPIS NOTES Ethnographical 9-11 AND NEWS to t h e folk c u l t u r e of P o m e r a n i a ' (Słupsk, Hugona Ost\owska-Wójcikowa session devoted September TREŚCI 1968) — 283 REVIEWS Sovietskaya Leksika Etnografia Polesja Zbigniew 1966 - 1967 — (Materiały d l a dialektonogo Jasiewicz . slovaria), Izdatielstvo „Nauka", Alicja M o s c o w 1968, 472 pp., 4 n i b , d r a w i n g s , Wielka menii rodzina we współczesnej (The extended family of G e o r g i a and Armenia) P. I. Puchkov, Nasieleniye J. Beaujeu-Garnier, in the modern Andrzej — ethnogeographical obzor, of Longmans, Population, International Economics and Development, — L o n d o n 1966, F r e d e r i c k A . P r a e g e r Stratification in T r i b a l Academy Johannes hagen Hermann 1963 — Krzysztof Bausinger, schrift Publ. 306 New Special Studies York—Washington— . 309 E d L a d i s l a v Holý, C z e c h o s l o v a k i a n ífrzysztof Makulski 311 Dzięgiel the Pastoral . Tuareg, . Copen314 der i n d u s t r i e l l e n G e s e l l s c h a f t , „Zeitder G e w e r b e l l e h r e r e.V. D i e B e r u f s - Verbandes S c h u l e " , No. 5, M a y 1964, pp. 320 - 330 — Gerhard Zur Kritik Kloska d e r F o l k l o r i s m u s k r i t i k , „Populus Beitráge z u r E r f o r s c h u n g der G e g e n w a r t " , l e b e n . U n t e r s u c h u n g e n des L u d w i g im Auftrag . Makulski Zur Volkskunde Bausinger, bingen A b e r d e e n 1966, Dzięgiel Leszek a n d C u l t u r e of des D e u t s c h e n bildende Hermann Africa. of S c i e n c e s , P r a g u e 1968 Nicolaisen, Ecology M o s c o w 1967, Posern-'Zielinski Geography T h o r n K e r s t i e n s , T h e N e w E l i t e i n A s i a ar.d A f r i c a , P r a e g e r Social literature 29 E n g l , transí, b y P r o f e s s o r S . H . B e a v e r — Leszek in 293 . Gruzji i A r ­ Woźniak Okieanii. Etnograficheski m a p s — Aleksander 256 pp. + Bednarczuk literaturze etnograficznej 288 . 319 Revisus. v o l . 14 of t h e s e r i e s Volks- U h l a n d - I n s t i t u t s der Universitat T u ­ der Tübinger V e r e i n i g u n g für V o l k s k u n d e herausge- geben v o n H e r m a n n B a u s i n g e r u n t e r M i t a r b e i t v o n R u d o l f S c h e n d a u n d H e r b e r t S c h w e d t , T u b i n g e n 1966, p. 61 - '72 — Gerhard G . N. N a s s e , Research Public. The Italo-Albanian Programme 1149, N a t i o n a l Washington William H. V i l l a g e s of Sponsored Academy by Ofjfice Lamotrek Kloska Atoll . Italy, Foreign of N a v a l . . . Research Council, Kuczyński and 325 Inter-Island Socioeconomic Ties. I l l i n o i s S t u d i e s i n A n t h r o p o l o g y No. 5, T h e U n i v . of I l l i n . P r e s s , U r b a n a a n d L o n d o n 1965, 180 pp., 43 i l l u s t r . , 13 m a p s — Konrad Wypych B i b l i o g r a p h y of P o l i s h E t h n o g r a p h y , 1958 • 1968 — Zyta Kwiecińska Books received — Słowoj Szynkiewicz, Lech Mróz, 322 Field R e s e a r c h , R e p . 25, of S c i e n c e , N a t i o n a l 1964, p. S I — Antoni Alkire, Southern Tadeusz Maciej Ciołek 328 329 337 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37301193f10663267acfb2fadb950ed.pdf 342284709bf761bcb35165df828c5796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Burzyński, Henryk (1912-1995) Kunczyńska-Iracka, Anna (1934-1994) Frankowska, Maria ( 1906-1996) Brozi, Krzysztof Jarosław (1952-1996) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2023 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.347-359 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 80. 1996 VI. IN MEMORIAM KRZYSZTOF JAROSLA W BROZI (1952-1996) \\ dniu 2(, lutct'o I ()<)(, roku /marl nagi<: prof dr hab. Krzysztof J. Brozi. antropolog kulturoIII I Lllillcrsylćtu im. M. Curic-Sklodowskiej w Lublinie. Byl kierownikiem zalożonego w roku I()'J 1 1:lkladu Antropologii Kulturowej UMCS. autorem kilkunastu książek i wielu artykułów. Iniclatorcm i organi/atorcm Lubelskich Seminariów Antropologii Kulturowej. których ósma ćlll cia odbed/ic SiC II roku I <)<)6 i poświęcona zostanie Jego pamięci. Zbliżenie z etnologami prof K .1 Iho/i Iwi:vanc było I Jego pr/ekonaniem o szerokich granicach antropologii kullUtollĆJ. II l'amaL'h któlcj możliwe są różnorodne ujycia badanych problemów i konicczna "'p,'dpIIIĆII 1"/l1\ć!J dlscyplin naukowych. Choć punktem wyjścia w pracach prof. K. J. Brozi l" II: iil%lia. doslr/cglil lnaczcnic etnologii wewnątrz antropologii kulturowej i dlatcgo Uc"lL':;lnlC/II II konlL'rcncjach ctnologicznych i posiedzeniach Komitetu Nauk Etnologicznych 1'.\'\ a II ,,"oim pisar:;twic coral czyściej kor/.ystal I prac etnologiClnych. \a kvtaltOlI:lnic sic laintncsowaJl naukowych prof. K. J. Brozi mialy wplyw odbyte studi:t 1"<](:1 nIl l 'nillcl:;llcclc oral II\ja/dy zagraniczne: zainteresowania tc były jednak pr/cdc 'I ·/1 :;Iklnl II I nikicm dokonancg" I\yboru. Ukoilczyl bowiem prawo i równolegle studiowal li!:J/Plic 1'0 :;tudillch pracował II Instytucie Filozofii i Socjologii UMCS. W ramach tego Instytutli pilI gOlOII Iii roiprawe doktorską poswiyconą metodologicznym problemom antropologii iunkcj,)!l!llncJ 1~Il'ni:;łalla Malinowskiego (Antrop%gia /imkcjona/na Bronis/mra AIIl!inowskie\\\ ll:lll lllCtllO I ubehkic, I.ublin 198-'). Wybór koncepcji antropologicznej jako przedmiotu etnaliiI klćlule ullage prof. K. J. Bro/i ku antropologii kulturowej: JeJ Iwią/kom z filozolią hl'l"rl!!. 11IltropologiC/n:1 teori:1 kultury. Zainteresowania antropologiClne rozwinął. i tu mamy do (/1 IliĆnll1 " kokinym ważnym wyborem. w trakcie rocznego pobytu na Uniwersytecie w Chicago \1 Illta'.'11 I ()X.I-I ')X·l. I'r:lcuJc tam pod kicrunkicm prof. Georga Stoekinga. mająccgo zasługi ,-!""nIL' II :;tudlllch nad historiil antropologii. Dalszym zbliżeniem do antropologii jest Jego praca habilltaclJnl1 lai:11 :;ie II niej probkmatyk!j wartości (/Introp%gill wllrto:ici Ujęcie metod%~/C~!lC. \\\d!lllllictllO t'ivleS. Lublin 1989). Problematykę wartości K . .I. Brozi rozwinąl nic tylko IC IIzi'ledu n<llC.l 1.llaC/cnic w :;/kołaeh i kierunkach antropologicznych. Pełnila ona ponadto "ll/lla 101,' II rO/lllj<lIKj prlCl Nicgo koncepcji :;tandardu kulturowego. (lklc':; pl' h<lhillt~lcil. od !"Oku 1989. to Clas. w którym prof. K . .I. 8rozi koncentrowal siy już pl:l\1 iI' III "ICllliL' 11:1 Illgatilllclliach antropologii kulturowej i identytikowal siy z tym kierunkiem Ildd:ln. \\skll/uJi\ na lo Ilic tylko opublikowane prace. ale również wysiłki organizacyjnc. skiero\I<lnc n:l hudol\lltllL' II I.uhlinic ośrodka antropologicznego i wprowadzenie antropologii kulturo\1,.1 dl' nllllClilllia uniIIClsyll"ckiego. l'lva wydalliem poprawionej wersji Antrop%gii wortoc\:ci. \\\ d:1IInict II (\ I ·NI("S. I.uhlin 1994. opublikował On kolejną książky Materio!i::m kU/tUrollT C/,lIkll//IIW/CIII\/IIITlilli Ilarri.\(/. Wydawnictwo UMCS. Lublin 1994. a takżc książki( I"mbe 'Tllrl/~iI'/1 .\~/dCC (//lIrojJo/l!gic::ne. Wydawnictwo Norbertinum. Lublin 1992: wydanie II. \\\(1::11 niciII o l i\les. lu hl in 19')5. Opublikował ponadto. nawiązującą clo o:;tatniej wymicill,'nćl billIki. hrll:;/lllC /.//I/::ic / krv~vs cvwi!i::aCji w perspektvwie antropologii kulturOll'e/. \\\ d:lllillL"tllll i i\.1( 'S. I.uhlin I 'J9.', Ilygłos/oną w serii ..Wykłady otwartc UMCS". a także cilIa i')llIlkl 1~)!lI:IL'ćich:lr:lktcl podl·<;CI.nika .introp%gii kulturowej. t. I /'.il/TS historii antropl!/o,l'.ii i,I//llIrollC/. \\\c1ll11llictllll UMCS. Lublin I9'J2 i t. II Refleksje nad pOlI'staniclI! c\'Hi!i::acji 1 �348 i wyobra:::elliami O świecie, Wydawnictwo antropologią a filo::ujią i historią. Pre::entacja Wydawnictwo UMCS. Lublin UMCS, Lublin IlIhe/skie?,o 199:\, :irotlO\l'isk(/ prace; /.bioro\\ą\/il(,b aIllFU/)()/ogll kll/!lmmcj. 1995 oraz wybór tcbt(m '1lltropologlunych .lillrn/)()!(),~~iII kulturowa. 7.bli:::enie epok i proIJlemóH'. Wydawnictwo lJl'v1CS. Lublin I'J'J'i. Znajomość prac prof K . .I. Brozi pozwala na wska/.aniL' naJ\\ażlliejs/\ ch kinunkl')\\ kg,\ badali. Były nimi: l. Interpretacja kierunków i konccpcji S\\'iiltll\\ej 'llltropologii "llitu]"()\\L'j Rozważania nad funkcjonalizmem, zreszt'l stale najbliższym prof K. I. liro/i. /ost,ily tli II/upcl· nione krytyką matcrializmu kulturowego M. Harrisa i koncepcji nilrodu i n.le.i0n<lli/mU I' (iellncra: 2. Analizy antropologiune niektórych ważnych problemó\\' \\Sp]')łuesne.i I'ol,ki I s\\i,I[;: Są to m, in. rozważania nad nacjonalizmem, i szn/.eJ. mistylik<icj'l s\\i"dollllhL'i 'PilleC/.ilL'j a ponadto nad kryzysami cywilizacyjnymi oraz zwią/anymi I nlllll kryZ\ sami gr,lllic i t<>rill \\Iadzy: :\. Przygotowanie ogólnych, podre;C/.nikowych uje;ć \\ inl/) ,llltrop"logiClJILj, priL'<\c wsz)'stkim na użytek studentów, Istotnym uZllpelnienicm dzialalnosci badawcZl:j prof K. I lho/i b) 1,1kgo \\'lclb a"t\ \\ I](I'C dydaktycma i organizacyjna. zmicrzaj'lea do obje;cia nauczanielll antropologii cor,1/ to s/clv.\cb zespolów studentów UMCS oraz do organizacji Centrum Bad,j(l i :"allc/ania ;\nlropologii Kulturowej przy UMCS. Wspomnieć należy również o z\\olywanych pr/C/ :\icgo, od roku I')XX. dorocznych Lubelskich Seminariach Antropologii Kulturowej lIrill o .Icgo ud/iale \\ pr/\ g"t()waniu programu dla szkól D::ied::ictwo kllltw'oll'e II' rcgiollie. wa/n) III tal,jL' db clIH,jogii. Na czym polega zatem wkład prof K . .I. Bn)Zi do ro/.wijajqccj sit; antropo!o!!ii kulturp\\,'] w Polsce" Interesowala go z jednej strony antropologia /. jej problemami tcorct\Cln\ mi i IllCtpdologicznymi. CZCJllU dal wyraz \V studiach intnprcluj'lcych poSl.Clcgólnc kierunki dntrtJpr.,jpgiczne, 'l drugiej jednak strony pragną! przyczynić si.; do lro/umil'nia :,1,11](\\\ i PIl\CL'''''\ kulturowych, tak w przes/Jości jak i w teral.niejslOsci. Stoso\\al pode.lscic in!nd),c\plin'll!lc. które z\\iązanc było z .lego obrazem antropologii jako najhanl/icj ogl'Jincj n,luki u Clj,\\\ ie'ku i kulturze. Podkreślal wagę aplikacyjnych funkcji antropol\lgii. bard/icj jcdn,l" "dpu'\ ialbł'l \ lu funkcja nauczyciela. ostrzegającego przed pojawiającymi sit; /agroi.cni'1I11i. liii. ebpl'n,!. In,lchnic .lego studiów i pisarstwa dla nauki polskicj polega nil' tylko n<l IIPO\\ \/cchnlcllill kl\ 1\ C/i1l'i wicdl.)' o zalożeniach i koncepcjach przyjmowanych \\. antropologi i ~\\ latll\\ Lj .ilc 11')\\J11C/ '1.> proponowaniu nowego rozumienia niektórych pojęć i poslc!./cnia /,Ikrcsu b,l\bn ;lllIrtJpoill:,'IC/nych. Walczyi ponadto o instytucjonalne uznanie antropologii kullllro\\L'j. \Vain'l di,1 IllCgo h\b sprawa wpisania antropologii kulturowcj na liste; dyscyplin naUkll\\ych, /. kIJ')!.)ch mUliLI nadd\\ d,' stopnic naukIme. Pr/,ygotowal na len tem;lt Jllemorial i \\ IwiJllku / nim 1,ISlana\\ lal ,ie' Ilde! relacjami między antropologią kulturową a etnologią i innymi d) sC\'plinJlIlli nauk,,\\ \'Jlli (lhICC,d przedstawić swoje propozycje w tym zakresie w artykule IwpisaJl\ m dla "I.udu" Prof K, .I. Grozi przyjmowal wicie obowiązk<'l\\, stawial prl.cd sob'l trlldnc CL'Ie. pdulI\\ ,d dotkliwie uplywający ezas i dlatego żył i pracowal w wal'llllkach dużego ohci'licllid PS) l'!IIC/lll'o'\\ W ostatnim liście z dnia 12 lutego 1996 roku, k!l'1I'Yod Niego Olr/\'lll,;lem. pL'<d o /llilC/LI!!U żyezJiwości ... którajest potrzebna w pracy IwórClej. gd/ic sposobnosci do po!kni,,:ćic'l la" \\ i,'k. a o którą Clysto lak trudno w środowisku ludli skazanych \\ znaC/1l\1ll st('pniu n,1 kOII"II!.L'11Cic" Odszedl przedwcześnic Uc/ony, który wiele lrobil dla rtJ/\\ijaj,!ccj si.; \\ nilS/.\ In "rdill antropologii kulturowej. �349 IIENRYK BLiRZYŃSKI (1912-199:1) \\ I ()')", rllku zlllarl I kmyk BmzyJiski. znany i cćniony artysta ludowy. folklorysta. Ksi~żak I I.o\\lczanin Urodzi I si~ w 1912 roku wć wsi Trąby w rodzinić chlopskicj. DzićciJistwo i mloLio',C Jcso przl p,ldly na czas. który w historii sztuki ludowćj nazywany jćst Jćszcze zlotYIll \lIckicIII. (';,1.,. II k[(')ll m nieomal wSl.ystkić wn~trza chalup lowickich były bogato przyozdohl(\11C\I\L"inankilllli. paj,!kami. bukictami kwiatów_ a mcblc byly malowanc i zdobionc snyccrką I kmll Ilurz.\ll,ki bl I dzicckicm tcgo OKrcsu. Od najmlodszych lat otoczony byl wYl\vorallll ,ztllkl. \I Ich atnlllsICrzc dorasta!. ukochal jć i tworzy!. Pierwszc Jego pracc. jcszczc dzicci~cc. to ,zmilClill1C lalki ubrane vv Imvickic samodziały i wycinanki z kolorowcgo papicru. Mając czternaśLic lilt zaintcresml al si~ tkactwem plócicnnym i wcinianym_ które było jeszcze wówczas p()\\"zecllllle upr,m IiIllL' V\ kazdcj chalupie na \\si. Zarlmno II jednej. jak i w drugicj dl.ic(!Jjnie nauczITIeli"! bv la Jego matka. Pierwsze welniaki tkał dla swych sióstr, początkowo V\edlug istnie}lceJ 11IUl". a p(·)inie.jjuż wedlug Ivlasnych projcktów. \ll\le zmial1\ V\ zlciu Artysty przyni(lSi rok 1929. Wicś i"nlby należala do paralli Chruślin. :cdzlc znaJduje si~ kllści(-'I w ,tylu gotyckorencsansowym z drugiej polowy XVI wieku. W kOścicle 1\ 111IOzpocz~la pracc konserwatorskic Zoila Baudouin dc Courtcnay. PI"?y konscrwaeji kościoLi znalal.I prac~ miody I kmyk Bur/Yllski. BurZYl1Ski pomagając malarcc uczyl si~ jcdnoczcśnic ll.sunku I zaS<ld khldzcnia lill'b. ('hol' OKrCS tcn trwał dwa lata. to Jcdnak wystarczy lo. aby J\rtysla rllZill iI(lVIid ,,~ \I Illalarsl wic. P(\mimo Llscynacji malarstwem tkanie samodzialów lowickJeh bylo ledn"k dla niego najV\azniL~Jsze. 1V\,)rUllśL'iil I klll"yka Burzy I'lskiego zaintereSlmala si~ [lconora PlutyJiska. która by la 1\llaZanil I lu\varzl slvvem Popierania Przcmyslu Lud(lVVego w Warszawie. [)I.i~ki PlutyJisklej llur/v II,ki Ilkol'leZ\1 kms lilrbiarsk! i tkacki w Warszawie. Po powrocie do rodzinncj wsi /mg'"llzlllldl Iv ojcllwsk!eJ IzbiC L1rbiarni~ i warsztat tkacki. Produkowanc przcz Nicgo wclniaki cieszI" 'le duz\ m powodzcnicm. gdyż. wi~kszośl' byla tkana wedlug starych wzoróV\ IndldulilC\ eh ,i~ II \Iuzeum I-:tnllgrallcznym vv'Lowiczu. '\aln te Illnicj~ll)()ści V\ latach I11lodzie(1Czych i starszych wykorzystywal B urzyJi'-.k i pl'ZY rllZI)\ L'II pr"Cileh ,11'1\,11uny ch. W latach IlJl(, i 1938 wykona I dV\a ornaty dla wJasneJ parali l. ;: Llk;~ e11"1vl<lllllal\ elLI organizacji spolccz.ll\ch. \\\ hllch dlll!-,leJ "Oln\ śmalmvel poloz) I kres dz.ialalności lilrbiarskiej i tkackiel. Po "\1.,, 0ic-nlll 111ll/\ll,kl pn',ho" al w/.nm\il' tkact"o \\ Chrllślinie, sąsiednicj wiosce. gdzie zal11leszka!. IllIdllil:-:CI '1IIOllco"e nic poz"olil\ na rozwój tkalni. W tej sytuacji zajijl si~ malarstwem. \ liliIlII dl "lletiz,1 e111nl('" mlevkalnych_ początkowo przy pomocy walków i matryc. a później Icc/llle. \\ I ()id I I ()n Illkll .'\rtysta brai udz.ial w konkursach na wytwory sztllki IIILiowej i otrzymal n,lgro," \\ I ')i)!) lilkll "/1'llud/i,Ji w "ystawic malal"?y amatorów. wystawiaj'lc akwarele. pastele I 1\ 'linki \\ I '!77 IllKII " konklllsle "I-'olklol' Robotniczy" otrzymalnagrod9 za cztery obrazy. lleml k HIII'Zllhki zaCZiii maill"al' jak sam mówi!: "nic dlatego. icby zaimpono-wal' ,rod 'liI I'-.kll. <Ile LiLltego. ze pragn,\lem bardzo pokazać swojc prace tym ludziol11. z którymi l" 1i1/"ll\ie'lel11 popizez kultur~ rcgionu i poprzez związki krwi". \\ I ')'i!J Illkll :\11\ sla Idl11ieszlal w Ksawerowic kolo Lodzi. i"lItaj w jedny III z pomicszczcll "I dOl11u IIl'/ijdzil izb~ ksi~żacką Pomimo zmiany miejsca zamieszkania l kmyk BurzYl1sk! n:lllill 1111'/\nlv" dl 1.111\ kllnlakt z /lemi,\ [owicką i brai czynny IIdzjal w wydarzcniach ku!tu1';J!I1\ L'h �350 Ilenryk Burzyilski byl członkiem Lódzkiego Odd/i.i1l1 I'olskićgo Ti'" aJ/\ si II a l,lIdo/naIlLlc'go, lItrzymywal żywy kontakt z Kołem Folkloru RobotniC/ci I,od/i S/,C/cgólna pr/\.I'I;I\ l'ILl\ 1.1 Go z prof K, Zawistowicz-Adamską. Odszedl Artysta pełen pasji. wierny tradycji i kulwrzl' swojcgo rcgionu. .1 !II!.',!.'II'::II/II MARIA II'I/h,/; FRANKOWSK/\ ( I 906-1 <)96 ) W dniu 17 września 1996 roku zmarla w Warszawie. IV widdl ')() laL pmrcsm doklOI Vlal'ia frankowska. wybitny etnolog. amerykanista. czlowiek niezwykle prawy i s/lachctn:- . .IC.ls/crokic /ainteresowania naukowe. połączone z gruntowną wicdzą ogólną i ćI"IlL!lcj'i. pasja hildallLla i dociekliwość, podejmowanie trudnych problemów ctllologiclllych oral Ilich:- lI'al'l siLI ducha i charakteru sprawily. że była postacią nietuzinkow,\. pO/.oslawiaj'lc'l wv,d/ic pi.,:lno ,IIC.l Iliezwyklej osobowości, Pro1Csor Maria FrankolVska rozpocz,la swą dl.ialall1ość naukow'ljui 1\ C/i1sic sludll'" II Inlwersytecić I'oznailskim. kiedy to IV 1929 roku podj,la pr'1C' jako awstcntka II Ilhlllucic' Etnologii lego Uniwersytetu. Opublikowała w<'l\vu.as. pod ni1/l1iskicm panic(lskllll "-arhl)\\ sb. sllój picnIszy artykul. W 1931 roku uzyskala tyłUl naukOlI\' doklora lilo/olii II lakrl',il' etnogratii. etnologii i prehistorii na Wyd/iak IlumanistyC/nYIll l )nillcr.sylclu PO/nal\sklcgo. IN ciągu kilkudziesięciu lat swej pracy prorcsor Maria FrankOlIska IIVI'i/alw hlłd in.'lllucjonalni..: I kilkoma placówkami -- 7 l'ar\stwowYIll MUl:eum Etllogral·'l'I.ll\m II Will's/<lllie I K<lICdl;1 Etnogralii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza \\' PO/naniu (obccnic Inst\-lul LlIwlogii i ,\ntlllpologii Kulturow,,:,j Ui\M IV Poznaniu), z Zakładem Etnograiii Instytutu Ilistorii Kullury IVLI1l'lI;Jinci Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (obcenic Zaklad Llnoiogli Instytutu Arehcologli i J-:tnologii PAN IV Warszawi..:) i z Pracowni,! f,lnogralii (ohceni..: I'r;ll'mvnia l:tnolo!'li) Ie!,o Instl lUlU w Poznaniu. Problemy muzealnictwa stanowily Jeden z ważniejsl.yeh nurt(l\1 .lej l.<linICreS()II;Ul ,lUI w 192<) roku zinwentaryzowala Muzeum Kasl.ubskie \\'e IN/,dyd/aclL \1 lalach I 'no do I 'n'! 11\Iii kustoszem w Muz.eum Etnograficznym \\' Warszawie, W 1\'111tó C/asie. II micsi;lcach ktnil'h. pracowala I. polecenia Ministerstwa WyZIlali Religijnych i (lślI'ien:nia i'ublic/Ill'go. II nlllZCUIll Ciuimeta i Trocadero w Paryżu oraz ll1uzeaeh M<ldrytll. Ikrlina. MonilchiulTl, Lipski!. !lIC/na. StuttgartII. Kolonii i Ilamburga, Druga wojna ś\\'iatowa przCl'wala .ki d/ialalność nlll/C<llną klllr;1 podj,la na nowo. obok innych zaji(ć. \v latach powojennych. Pr/.CI kilb micsi,n roku I ()-I~ b:- la kustoszem Muzeum Wielkopolskiego (obecni..: MUl.eulll N<lllldoll c) 1\ i'o/,n'lIlill. od lW" d,) I ')6() roku - kierownikiem Dl.ialu Pozaeuropejskiego w P;U'lstW()\\\nl \II1/CIIIII l.lIWgl.t1ICZI\I 111 II' Warszawie, a od 1<)(,7 do 197(, rokll kuralorem D/.jalu. 1\:-la ki lIiclolclllilll Cllollkiclll Ra," 'luzealnel lego Muzcull1, Profesor Maria I-'rallkmvska II·' ciągu \1 idu lat prac\ II' IIUI/...:ach d;dil .'i\' IHl/nill' pk,> makolllity zn<lwca pl'Obkllwtyki ll1u/calncj, autor sccn;lli uS/y i k;\lalo,ie""" lIic,111":- si;tll \ 1ied/\ innymi byla alItorem scenariusza slakj wystawy Il/,iahl PO/ac'uropc.lskil'go i';1I1sIIIOIICgO \Olllle'um !-:tnograticznego \\' Wars/awie, Swoją Ilicel/_y \1 dziedzlnlc' mll/l';J!nil'III;1 pr/l'kil/.;i1;1 II pilbIlkowanych artykulach i wykladach uniwersytcekich. I)ui" ,kj z;lslu!,;, i o.'obi,t\ III 'Ilkcl',,'m 11\lo zainiejowanic trwającej długie lata. od \9(,X roku. lIymian; ohiekt(m ctllllgr.t1lllll\ch Il1I~d/1 Musco de las Culturas miasta Meksyk a i'alistwolI'ym i'vllll'eUlll Itll\l~rilJiCln\ ni II W,IIVillI ie, n:c' tylko \\'ymiany, ale takżc c1arollizn ze strony lll..:ksykal\skicj, I )/i.,:ki tcmu '" IU/CIIIll \I \\<IIV;III ic' \\'zbogacilo si, o hard/.O CCIlIl'l i ullikatoll'i\ kolekck ohickl<'", Illl'ksllal'lSkicj kltlllll"\ i '/luki �351 ludolIej. I.t.:brall;\ \\ sposób melodyt.:zny i przedstawiając'l zarówllo zróżnicowania rcgionalne kullU1'\ mc'b~ kallskicj. jak i \\-Sl.yslkie dzicdziny kultury ludowej lego kraju. :\iuII')'kk lIa/.ne micjscc w życiu naukowym prolCsor Marii Frankowskiej zajmow<Jla lL'i;lbIIlOŚC dydaklYCllla. ktlml r<)/.poCl.t;la .lui. w latach okupacji prowacl/.ąc \\. Wars/.a\\ic \\~ klad~ I !akn:su pohkil'j kultury i s;(uki ludowej Ila Tajnych Kursach Oświato\\o-Spolecznych. \\ paid/iemikll 1')·1:' roku podjt;la pract; na Uniwersytecie w Poznaniu, początkowo Jako ""llIlllarills/k;!. ;1 "d I 94() roku na etacie adiunkta Katedry Etnografii i z tym Uniwcrsytetcm III iivana b~ la Ilajdlu/cj. bo pOllad 2:' lat. Na szczcgólnc uwypuklenie z<lslugujc 1~lkt. że po laklll')Clellin II IIOjlly ślliatowej razcm I.e swoim mężem. wybitnym polskim uC/onym dno 10;:ielll. proksol'<:m Lu~cnins/em Frankowskim. dlugolclnim kierownikiem Katedry Etnografii 1'llilll'lS~letu l'o/lla,'lskiego oral I. doc. dr Tadeuszem Wróblewskim. oclbudow)'wala tę Kat<:drę P" lIlisl.C/cni:tch \\ojennych i rozgrabicniu jej micnia w latach okupacji. PrzYCl)'nila się do uraIIl\\alli" duze.j CI<;ści unikalO\\ych i cennych zbiorów bibliotecznych Kalcdr)'. I'rol'esor r--'Iaria FrankO\\'ska z\\-iq;:ana l. Uniwersytclclll w Poznaniu. pracowala z mlod/ieŻ<\ i dla Inlod/ie/~. Slll/ilC jej. I.awszc I dużą życzliwością i oddanicm. wlasną wied!ą i doświadC/elllt.:I11.l'rO\\i1d/ila \\ykladv z I.akrcsu ctnogralii - powszcchncj. Europy. Slowian. a także I. IllUlL·alllicllla. lIy~laszai;\c Je larll\\nO i przecie wszystkim dla studentów etnogratii. jak i archeoI"gii. geogr;i1ii. antmpologii oral socjologii. Mimo przejścia w 1971 roku I. Uniwersytetu illl. \. \lickielliC/a do l'olskie:J Akadcmii Nauk. nadal prowadzila wyklady glówni<.: I I.akre:su :lIllel'\ kanislyki or;lI.. antropologii kulturowej dla siuchaczy z Poznania. Warszawy i Torunia. I'roll;ltI!'lC selllin:lIia magisterskie prol'esor Frankowska wyszkolila kilkudziesit;eiu magistrćm LlIHlgr~i1ii. I'I'/CI II ick lat byla opiekunem Kola Naukowego Studentów Etnografii Uniwersytctu II 1'(\lIlaniu. in,pirując i wydatnie pomagaj'lc im w rozwijaniu zainlelTsow,nl naukowych i wyrabiaj;!c nmie.jętno\c salllod/icinego posl.erzania wiedzy. Sprzyjala i zach.,:cala do prezcntowania slllde:nckieg(\ dorobku naukowcgo na ogólnopolskich konl'ercncjaeh. Darl.yla ogromną życzliII (\ści;, \"/elkie naukO\\e illicjatylly studentów. ch<,:lnic pomagala II' ich lilchowym doskonaleniu ,i~. l;illS/e i II b/dej chwili sllli.yla swą radą i wskazówkami. Podobną postaw.,: miala wobcc IlllodSl\ ch praCll\\ Ilikl'l\\ nauki. pomagając illl II' :<:dobywaniu znaCl.ącej pozycji \\ Lyciu nauko\1\ III p(\pr/o !.:Ich~canie i nlohilil.Owanie do wytt;i.onej pracy w atmosfcrl.e rOl.taClanej prze/, slebil' /~ olill ości. 1I/nania dla ich osi;l!!.nięc i aktywizowania do elalszych dzialall. 'akż~ tu podkre,!ic I'/adko spol\bn~ lak pelcn otwartości i serdeczności .Icj stosunek do drugiego czIO\\·ieka. 1IIilie,i<;tIHl\l'lIsilIchania ,i.,: II .ie:go potrzeby i gotowość niesienia pomocy nie tylko w sprawach ll;lIlko\l\eh. alc lak/.c' II ludl.klch probkmach dnia codzienncgo. "a ,elllInariach doklorskich prol'esor I'ranko\\'ska skupiła wokól siebic~ grono etnograt('l\\ i ;lrcheolt1glill ! I'o/nanla. WarSl.a\\~. Krakowa. i'orunia } Szczecina. spośród których wiei II /llob\ lo doktor;i\\' pod .lej kierunkiem. Wielk'l kj zaslugą bylo \\'yszkolcnie grupy specjalistów II lakresie ;llllcrybnist\ki. kl<lr/Y I.asilili kadrt; naukową kilku uni\versytetów i placówck Polskic,j .\Lllklllii :\allk l'r(\k,,,1' r--'I~lri;1I'rilllkollsb dala si.,: poznac jako dydaktyk ró\\niei \\- lagranicznych ""(Hlkaeh 11allkollveh. W lalach I')(,7 do 197:' trzykrotnie miala cykle wyklad()\\ w i'vkksyku. II I.scllel" :\:leillll;ti de :\Iltmpologia e Ilistoria. w Coiegio de Mexico. w Musco de las Cultllr"s (lI;li 11/1l.'ln\\Tl'sylc~Cle: \\ (illadalajara. Z koki Ila Kubic pmwadzila wyklady w instytlleie iIIH,lo~ii l'lIb;IIJSkiej i\kadelllii Nauk. II Centralnym UniwCl'sytccie II Santa Clara i w lIniwersylecie: II S;lI1li;I;:O de ('lib;!. !I.(·/IInokgk I dzi;tiitiności'l Ila llnillcrsyleeie w Poznaniu. prol'esor Maria Frankowska podiela PLIl\' II instyluele f\reheologii i 1':lIlOlogii PAN (dawn. Instytut Historii Kultury Materialnci 1'.\:\). pelni;lc od I'):,cj do kmica I In c> roku J'unkcit; kierownika pO/nallskicj PracO\\ni Etnologii lt.:g"l 11ISI\!utIJ (cl;I\\I1 l'raCll\\nia i-:lnogralii). W latach )972 do 197(, byla t~ż kierO\\nikielll lakl:idll Ltll(\logii 1/\1: I'AN (d;I\\}1 IIIKM PAN) w WarszawIc. a po przejściu na cmeryturę l'h!;i1a po" nlana Ilil st;lI11misko konsultallta l1auktlwego tego Zakladu . .lako kiel'll\\nik /;ikladu FlIllllogii 1;\1·: PAN przyczynila się wydatnie do slinali/.ll\vania ro/pol'lell'goinl II l'Ieśnicj podstalll)\\,ego przcdsięwzi<;cia naukolI cgo Zakladu. j;lkilll lwio �352 wówczas opracowanie syntezy etnogralii polskiej. Dzi;,:ki .kj W) silkolll i kinoll,l1lc~o pr/el '\I,! zc;;poiu. w 1976 roku opublikowano pielw;;7.y tom. a \V I ')X I roku dru~i IOIll SFI/I(':.I· ('II/ognI/ii polskiej. Dzic10 to stanowi jedno l najbardziej znao'lcych o;;i,,~ni,'l' \I dziL'j:leh pol;;ki..:.i etnogratii. Nadto S/czególnie ważką i znaczącą .lej zaslugą dla polskiej elnogralii lwio pOlIolanie do ż.ycia nowego ezaspisma etnogra1ic7.nego. organu ln;;tytutu ;\I'chcolo~il I !tnol()~il 1'.\'\ (dawn. II-/KM PAN). wydawanego w j9zykach obcych pod na/II,\ .. I·:l!11lologia I'o!ond". I'lcrlls/) tOIll t<::gorocznika ukazał sil( \V 197) roku. Będąc inicjaton:m. a nast;,:pni,' r..:daklorCIll 1":1,'0pJSlll<l. proksor Frankowska umo;i.liwila praentację dorobku polski<::j cl!wgralii na Ii"'um micd/l nan1dOllym. Profesor Maria Frankowska przez ponad :W lal byla kic]'(mnikiem I'raC(}\1 ni I.lihl!,)gii lAl--: PAN (dawn. Pracowni Unografii II-IKM PAN) IV I'ozn"niu. I'OC/'llkolVo kicIOlIal" b"d,UII<Imi 1.\1 iązanymi z etnogralią Polski, prowadz;lc prace h:r..:nowc gl<)lIni<:: nad bmloll n iC!1I,'Ill ludclIIym Wielkopolski. Plonem tych dzialm1 byla 111.in \I) d,lIla \I I '))') roku pr;lca Ibionlll <I Z bac/(7I1 nad budO\Fl1lclwel11 ludowym IV lVIelkopolsce 1195 -l-I 95 -). \V I ')(" roku ladecI dOli ;Ii<l o amerykanistycznej specjalizacji Pracowni. \V kilka lat pI')/niej l.au,I<1 inSpIIO\l:ll' i 10/11 Ij:ll w Iym zakn:sic badania ctnoreligioznawczc. Zainteresowania badawcze profcsor Frankoll'ski-:j problemalI k'l 'IIn..:r)'k;lIIi';II'Cln,! "d/\l I-:rciedli!)' się IV Jej działalności mU/.calnl:j. dydaktycznl:.i i naukowcj. slat,1 "i,' ICl. ;IUI'I['..:m,lcI egu inicjatyw naukowych i organizacyjnych, Na sz.:gólnl: podkr<::śkni,' laslllgllj..: 1,II'OU,!lko\l:Jnl" przez Nią studi,')\\, alllcrykanistyC7.nych na S7er;;;,) skid, i slw"r/..:ni,· picrllve.i \I I',,!s.:,' 11;llIk,,wej placówki amerykanistyez,ncj. klóra stala Si9 I'raccmni;1 J:tlhilogii L\I': 1':'\:\ Id:llln I'r<lC"\lnl<l Etnogratii IHKM PAN) \V dzicdzinie amerykanistyki wys7kolila grono speejaiist(lII. ktl'll:,ch SkllpIi:1 \lok()! \łehlc, współpracując z nimi przez dlllgie lala .lej lasługa byla pialIsI," \I I'(,!scc "r~an!/:Jcj<l SjHllk;lIi wszystkich amcrykanistów polskich, Mieli oni oka/ję d" \lymiall\' sllOich 11lIgI;I,it'lII n<l Cll..:r::ch zorganizowanych przez profesor Frankowskil Ogólnopolskich Senlinal1,1l'h '\Ill::l'Ilanisll'O!l) ch Na .il:dnym 7. nich stormllłowala bardzo iSl"!nl: progr<lm"",' lalo/cllia p"lski":I :lIncl'l kanisIl ki. które odegraly ważną rolę w dalszym k;;;tallowaniu sic lej dziedzinl nallki \V program i.: II In polożyla szczcgólny nacisk na konieczność podejmowani;1 plac /..:sp()I"\llclt. \I ktl'>l:-l'h uClcstnic/.yliby pr/.cdstawieiele różnych dyscyplin naukollych, Z<llllin/cnia te lI'eali/ol\all si,' zarówno IV powstaniu różnych placówek nauk(l\vyclt Iiklerllnkow;lII)ch n,1 IJI'<lC":<l1II..:rykaniSl)czne. jak i IV utwor/.eniu w 196) roku l. inicjalywy pro/l:sor Franko\lski,'.i SckCJi ;\lllnllanistyc z.nej Polskiego Towarzystwa Ludo/nawczego. jako na;bard/.iej IIÓ\lczas odpolI icdnie.j (ll1ll1 organizacji polskich amerykanistów, Sckcja llliala sw"! sicdzibę \I I'''/n<lnill. :J1..:j II i..:l"ktllinl prezesem była prof-:sor Frankowska. Za najważniejszc spośród ladal] polskicj amerykanislyki II/n;da cck n'lllko\l":. d)dak!lc'/ne, infomlacyjno-popularyzatorskie 01'<11:dzialalność zllliel'7a.iąc:\ d" lJa\l i<)l;llli,1 I ro/vc'r/Cnl<l k(\lItaktów z zagranicznymi ośrodkami naukowymi .. kj zdaniem. II tl'lll Ihil,J'()11\ III lI)'silku 1"1,, etnogralii byla szczególnie W<l7.na i pierwszoplanowa zan'lIIn" I 1',lc!i nauk""1 cit. Ii pr/edllll"[U bada!1. jak i prakty-:znych. I'rolcsor Frankowska była równicż inicjatorem ulllOrzenia KOlllisj i ,\lll":l'I k:1I1istH'/n,j K"mitetu auk Etnologicznych PA ,gdzie ohj91a i'unkcj<; pr/e\l(lLiniu:lccj, l'llilddw pr/,'\lodniczyla PO\l stakmu IV 1978 roku Polskicmu rowarzyst l\'ll Stud i()\\ I ,all Illlanl":lI k:lni'!1 UlI I cit Byla aktywnym czlonkicm wielu towarzystw Ilaukuwyeh. II II'Ill l.ai'-r;I1]iun: ch IU\I ar/I ,!II amcrykanistyunych. Ill, in. Soci-:tć i\nlcricanist-:s \I I'dr\ZU i Socicddd :vlniCil11d dco ,\niJ(lI'(llogia, I'rolCsor Maria Frankowska I\')'raz swoim zaillteresow:llliolll allllTI bnist)unl III <Lila pr/.c,k \I'szyslkim w licznych publikacjach. Najwai.nicjs/-: wśn',d nich mieJSC": I:lJlllllJ,' Illullllgr,I1i:l {'ods/awv pu gOSI!odilrki zagadnici\. spotkanicm wiejskiej Hl Peril 11' oSlu/llim okresie !)(I//I)11'1I1/11I !Ilk,)" I !JI('/'ll's:l'Il/ sll/le('1I1 XVI I plenl'S:a p(J/O\I'(J XV!I \I, (19(,7) IJI dzick tl'l11. uh(lk \lic'llI lt'/n\cb szcz-:gólny nacisk polożyła na proc;:s>' pr/cmian kultul'll\l I ch. sp(l\\(ldllll,lI]ICh d"óch I.upclnie odmienn)ch kulilIr. Praca l" >!i1no\li istulnl \l11:1d \I pU/ll:lnle sllll- konkll'I.,'cie. I'Vlek �353 ,lCji spokCl.no-gospodarCl.ej jednego z ważniejszych pozaeuropejskich ośrodków cywil ilaelJl1\ ch "\l/tlte.l pmksor Frankowska zainteresowania swe skierowala ku Meksykowi, glównie na /agadntenia /\\tivane / jego s/.\uką którą studiowala zarówno w jcj fimnaeh historycznych, jak t \\spólCl.esnych. I hadaniami tymi wiązaly siy Jej wyjazdy do krajów Ameryki Laeińskiej (Kuba. :\kksyk). gdzie pmwadzila badania terenowe oraz zbierala materialy archiwalne i biblioteczne. hj.;la si.; n\wnió studiami religioznawczymi, koncentrując sit( przede wszystkim na problemie S) nkret\/mu t·eligijnego. I. .lej inspiracji i pod Jej kierunkiem powstal w Poznaniu zespół ctnograló\\-religio/nawe\lw. który zająl się analizą ruchów spoleczno-religijnych i kultów ,I Ilkrct) c/n) ch na tetenie ohu Ameryk. Rezultatem tego projektu badawczego bylo kilka lI1ollogralii pr/edstawiaj'lcych badane zjawiska w ich wymiarze historycznym. antropologicznym i religto/nawCl.)nl. I tego też nurtu Jej zainteresowaI1 wywiodła sit( ksi'lżka Milologio A::lekóH' t I'}~7). która lll\/gl,;dniając najnowsze odkrycia naukowe wypełniła poważną lukę w polskiej literatur/c pr/edmiotu. Drugiej ksi'lżki z tego nurtu zainteresowaI1 - Milologio Mo/óH'. niestety .IL1/Ilte ukot'ICl.yh I'ol!obtl\ los podzielilo wielkie dzielo profesor Frankowskiej S::luka Meksl'ku. które przygotml I II ala pr/CI. wiek lal. ~ak/lles/c/e zwnieić uwag.; na warsztat badawczy profesor Marii Frankowskiej. daleki od pl';lna \\askie.l speepilizacji. Wprawdzie etnogralia Ameryki była Jej glównym polem badawczym. !Oledn<lk \\ .lej dorobku w)rainie dostrzec można uwzglt(dnianie zjawisk w szerokich perspekIl \\,Ich interdyseypli:larnych. co bylo zawsze jedną z Jej naczelnych dewiz. Nicjdnokrotnie II \ kot'/I-;[y""al<l .IednoCl.cśnie iródła archeologiczne. historyczne i etnograficzne, aby, posilkując St.; l,tk r(lżnorodnYIII lllatCl"iaklll. dochodzić do gcnezy badanych zjawisk, przedstawienia ich to/\\ojtt I pr/eks/talceli. ukazania ich funkcjonowania w bież'leej rzeczywistości. W Jej etnohistotl C/nym podejścill istot,! byla dllologiczna interpretacja faktów z przeszlości oraz historyczna rck(l[lstrukciit tt'esei kulturO\\ych, analizowanych w dlugich przedzialaeh czasu. Widoczny \\ !\\órc/Ości pmll'stll Frankowskie.l silny historyzm lączył sit( jednocześnie z mocno aKCCIl!O\\illlYIIIpOlkjścielll kulturowo-relatywistycznym, odrzucającym wszelki schemat myślenia ( kwalilikol\anic Llku'lII kultu["()wych według z góry przyjętych i obowiązuj'lcych w danym środo\\ Isku i epoce sZ.ablonów interpretacji. W oglądzie faktów znacznie wiykszą uwag.,: pr/I \1 I<!i\wala do ich kOiltekstu dziejowego niż do analizy porównawczej, starała się bowiem /a\\s/e \\Ijaśniać badane /Jawiska na gruncie kultury, której są one cLt(ścią skladową Dziyki lellll! ul1i~al,1 pochopnych uogólnicli, efektownych choć pozbawionych głębszych perspekty\\ hipo!o ()J",lI twind/ell nic uzasadnionych przez aktualny stan badali. I'rofeSOI' do~tor Mal'ia Frankowska zajrnowala bardzo wa:ine i znacząec miejsce w polskim /YCtU naukowym, przyczyniając si.; do jego rozwoju i wnosząc do niego swój poważny dorobek had,lIIC/I Byla C/.Iowiekiem wielkicgo formatu i żywimy nadzieję, że potrafimy zachować l prZek,l/,IĆ nast.;pnYlll pokoleniolll choć C/t(ŚĆ tych wartości, którym byla wierna. !\,faria Paradowsko ERNEST GELLNER (1925-1995) Dnia) listopada 19'») roku zlllari nagle w Pradze wybitny filozoL antropolog i socjolog ,lara/em. I.mest (;cllner. Dorobek jaki pozostawił po sobie jest doprawdy imponujący. Bez ""ltpieni;1 odciśllie on swój znacząc) ślad w dziejach myśli społecznej i fiłozoficznej. I'u.e/yl lat nicmai 7(). ~3 Lud [. LXXIV �354 Ernest Gellner urodził się w roku 1925 w Paryżu. Wychowywany byl w intelektualnei rodzinie żydowskiej w Pradze, gdzie uczyl się też w angloje;zycznym gimnazjum. W roku 1'.1.,9 przybył do Anglii, uczęszczając najpierw do szkoły w SI. Albans. Następnie u/.yskal stypendiull1 w Balliol College w Oksfordzic: studia ukończył jednak dopiero po wojnic. Wstqpil do Czeskiej Brygady Zbrojnej, która brala m. in. udzial \V oblężeniu Dunkierki. a nns\l;pnie \\ parnd/ie zwycięstwa w Pradze. Widząc co się świe;ci w powojcnnej Cz.echoslowacji. powróci I do Anglii \V roku 1945. zaś po ukończeniu studiów udnl sie; na dwa Inta jako ..lecturer"· lilozolii do szkockiego Edynburga. W 1949 roku przcniósł się na 3:; lat do London School of I:conomic ilnd Political Sciences, na której od roku 1962 zostal profesorem lilo/Olii. Tam zelkn<\! się / anlropologami lej klasy co Raymond r-irth cZ.y Isaac Schapera. Poglębilo to jego lainlen:sO\\illlia antropologią. W roku ł974 zostal członkiem Akndemii Brytyjskie.i. W I l)R4 obi<\1 st<1I10\1isko William Wysc Professor w Antropologii Spolecznej na Uniwersytecie IV Call1bridge. Cllollklell1 King's College. a zarazem szcfem Deparlnmentu Antropologii SpoleczneJ tego uni" c."I"SI 1etu Kiedy w roku 1993 w Cambridge przeszedl na emeryturę. to /Ostal szcf"clll Centrum SlUdió\\ nad Nacjonalizmem na Uniwersytecie Środkowoeuropejskim w Pradze. Do antropologii prowadziła go nie tylko jej atrakcy'jność IV kontekście stanu brytyjskich nauk spolecznych lat 1950 .. ale także jej związek z rzeczywistym stanem spolecznylll. FilO/o/ja byl;) dla niego zbyt abstrakcyjna. socjologia zbyt ewoluejonistYC7.na i poeh!onicta bllllO\vanielll "ieikich systemów. Być może dużą rolę w poszukiwaniu 7wiązk\lIv z antropologi;\ odegral jeg!> slynny atak na brytyjską filozofie; lingwistyczną z roku I'):;R (,\Irma I r::ec\·. lI\d. po!. !')X,)). Zaangażowal się wówczas w sprawy. które staly się przedmiotem SporÓII lil%ló,,· i ;lI1troP')logów przez wiele lat i trwają do dziś. Krytykowal on zapou.;\lkowan) pr/CI Wiltgens1eilw .,solipsyzm poznawczy" i relatywizm kulturowy. Do kOliea pozostal z\\olennikiem racjonali/Jnu. co zwłaszcza po pojawieniu się idei postmodernist)'cznych nic byio wygodne. Nic 1)\'1lo jednak racjonalizm oderwany od kontekstu historycznego i spolecznego. ic intereso";ily go ro/lI'ażania nad poszukiwaniem uniwersalnych standardów myślowych. Sam racjonalizl1l traklOw;iI (iellnn jako myślowy wytwór kultury europejskiej. Celem filozofów takich jak KartCliusl i Kant hl l,) wyzwolenie umysłów z oków tradycji. Jest to oczywiście niemoi.lille do kOliea. ale oka/alo "c motorem napędowym nauki, która rozlala się po świecie i niC/alClnie od lokalny ch tradl ej i rozwija się powszechnie, a z jej osiągnięć korzystają uczeni z rói.nyeh kl'CgÓlv kultulO\\\ch Stanowisku temu dawal wyraz Gellner mie;dzy innymi IV takich pracach jak ('oIlC"!)IS Ulld SOc/et) (1973). Legitimation of Belief (1974), Spectacles and IJredlCIIllleills (f l)RO). Ne/at"'lslIl III/d the Social Sciences (1984), Reason and Cllllure (1992). Problemy teoretyczne, poruszanie się na pograniClu ,,·ielu dyscyplin 11I1I11;lI1istl UII\ ch. In lo bez wątpienia wielkim wkładem Gcllnera w ich rozwój l\' dtugie.i poiolI ie n;lsz,'go stulecia Lączył w nich niezwykłą kompetencję i wiedzę z rzetelnym krytycy/mćm i bh skOliiII \ nil skoprzeniami. Myśli jego podążały niekonwencjonalnymi śeiei.kami. Polemiwllal II nich 11J<l.il\'iększymi myślicielami europejskimi: Heglem. Marksem. Weberem. Willgensteinćlll. I:reudem. C/I Z bardziej współczesnymi badaczami jak Eisenstadt. Oakeshotl. Keyenes. Ryle. Poppel. Yates. Habermas, Rorty. Mierzył sit,: z wieloma antropologami n jednocześnie ohszernie kor/yst;iI / ich dorobku, by wymienić C. Levi-Straussa. E. Leacha, R. Firtha. F. L. 1·:l'nas-IJrilchalda. R. Nl'ćdhama. M. Sahlinsa, M. Blocha. C. Geertza. Wymienione powyżej praec o charakter/ć li IO/oliClnym tylko IV cze;ści ilustrują te przymioty twórczości Gellnera. S/.ereg / nich "y kr;IC/,) poza kanon filozofii lub ramy jakiejkolwiek innej ustalonej dyscypliny naukowćj 1'11Y\VOlaJlll1 lU choćby Psychoanalylic Movemenl: Dr Ihe ('lInning of (Jllr"a.1"01I ( 19R5) czy IJ/ougli. ,\\ron/ alld Book (1988), ta ostatnia praca o historii spolecznej i intelektualneJ spoleCldlst" lud/kieh W rokul954 Gellner prowadzil badania terenowe \I' górach I\tla.s II rvLlroku. Wvnik;ilo t(\ z jego zainteresowań światem arabskim i kulturą islamu. ROl.llmial i antycyp()"ai /11;IC/el1i..:tej cywilizacji dla współczesnego świata. Wynikiem tych studiów by!y jego \\1;ISl1e ksi'liki SI/II/I.\ oj t/ze Alias (1969) oraz Muslim Sociely (1982). W tym ostatnim zbior/e es..:Ym /<I.i;11sic np k II l'sll~1 zestawienia myśli Ibn Khalduna i Davida f1ume'a . .lego zail1teres()lI'ania ś"iateln ~lrabskil1l �355 I.nalazly lei. wyraz wc współredagowanych przezeń tomach: z C. Miacud Arabs and Berbers (1973) i. I. J. Walenburym. Patrons and C/iel1ls in Mediterranean Societes (1978). W lalach I %() /.ainleresowal si~ także antropologią w ówczesnym Związku Radzieckim. Stal si.,: promotorem mysli niektórycb badaczy tego kraju. np. Anatolego Khazanowa. w świecie antropologów anglosaskich. Wynikiem tych zainteresowaI1 była m. in. zredagowana przez (iellnera praea Soviet alld Western Anthropology (ł980). Na tym nic kończyły się jego związki I. antl'l)pologią za Żelazną Kurtyną. W łatach 1980. nawiązał liczne kontakty z antropologami polskimi. Ok,vii ku lemu przysporzyły obchody stulecia urodzin 8ronisława Malinowskiego. Sto!d Illi.,:dzy inn) mi wspólredagowana przez Gellnera, wraz z R. Ellenem, G. Kubicą i .l. Muchą. książka .\la/illollJski f1elll'een 7'wo Worlds (1988). Do uczonych z Europy Środkowej i Wschodniej podchodzi I zawsze I. dUŻ'1 życzliwością i wielu z nich pomógł. począwszy od pisania listów rekolllelldacyillyeh. po promowanie ich myśli w świecie zachodnim. W tym sensie spclniał rol~ mieL!zykuiturolVego trickstera. Na wykladzie wygłoszonym w Berlinie w maju 1995 roku podzieIii curopejsk,\ tradycję antropologiczną na dwa zasadnicze nurty: szukająca genealogii ludzkiej II sk;i1i globalnej. dominuj'jea IV Wielkiej Brytanii i Francji, oraz środkowoeuropejska, która była I.lli;\Z<llIa / ruchami narodowymi i lokalnymi tradycjami. Malinowski miał być jego zdaniem tym. kto II pc\\nym sensie poląC/yl te chvie tradycje. Gellner zapytany, czy zalicza sam siebie do tci drugiej tradycji. odpowiedzial: .,JeŚli chcecie krótkiej odpowiedzi: tak". I )ocenial wag.,: wydal'zeli, które nastąpily w Europie w czasie ,,Jesieni Ludów". W 1993 roku II artykule .lllthro{Jo!ogy {II FUI'O{Je, publikowanym w "Social Anthropology", napisal: "Rcunilikacja i-:uropy w 19X9 jest wydarzeniem porównywalnym w swym znaczeniu z Rcwolucją Fr:Incusk,! i ReJlmllaej'l" Zniesienic barier pozwoliło Gellnerowi na bezpośrednie studia nad problemami spolce/llymi i kulturowymi obszaru przechodzącego intensywne procesy zmian. IlisloI'\'unc sploly i strukluralnc LIwiklania jak zawsze znajdowały się w polu jego uwagi. Zająl ,ic' przedc' \\s/yslkim problemami narodowościowymi, ideologii nacjonalistycznych i społeezeli-;,\\ a llby\valelskicgo IV Europie Środkowej. W dużej mierze pobyt w regionie stal się okazją dla kO;llynUO\\.ania jcgo wcześniejszych zainteresowaIl z tego zakresu (Nations and Nationalism I ()X1: wyd. polskie I <)91l. Książka pobudza bczustannie zajmujących się t'l kwesti'l do nowych pr/cm) sldl i na dlugo \\'eszla do kanonu lektur podstawowych z tej dziedziny . .'\k.S;lIlliula Rcwoluep I<)X9 umożliwiła Gellnerowi powrót do miasta jego mlodośei. I)oiegnal .,i~ / nim. jak to zawsze bywa I. ludźmi tak wybitnymi. zbyt wcześnie. Michal Buchowski TADEUSZ KORZINEK (I91 X- I<)%) I X kwietnia I<)<)(,roku w Krakowie ielolelni e/.lonek Kola Zainteresowań I"o\\arz.ystwa I.udo/.nawuego. 1\ zmarl Tadeusz Korzinek, doktor nauk weterynaryjnych, Kulturą Ormian przy Oddziale Krakowskim Polskiego Klemens J. Krzysztofowie: �356 A A KU CZY' SKA-IRACK/\ (1934- ł 994 l Była historykiem sztuki i - co nie CZęSIO w tej profesji się zdar/<! cal'l SII'I pr,lcę h<ld,jlle/,I skoncentrowała na sztuce ludowej. Urodzila się 20.07.\ ')],) II BlilHlwie ~olo Kr<lśllika. Ihla córką I.ygmunta i Marii 7, Bielskich. Ojciec, e~onomist,1 rolllY. pracolIiI! IIdU~'>IIO. Il1dlb architckt wnętrz, zginęla tragicznie w 1944 roku. Anna od La~o(lCzeni<l studi<'lII n<l liniIInsI iLTle Warszawskim (1965 rak) do końca pracowała w Instytucie S/tu~i PA\i II \VaISl.all il'. przechodząc wszystkie kolejne szczeble naukowej drogi. od asystenta po dDcenla i ~in()\lni"a Pracowni Sztuki Ludowej i Nicprafesjonalncj. lapoC/.<ltkOllanc na sludiach jeJ zaillll'l"eSOllauia badawcze utrwalily się i rozwinęły w Instytucie; pewien WplYII n,1 lo IV: 11',nl" I.l't~nięcic z pro!. Romanem Reinfusscm i wielokrotny udzial w organilOwanych pr/CI nie;2o badan!dcll terenowych. a takżc z Aleksandrem Jackowskim. redaktorcm ..Polskiej S/tu~i LudDwej". I e/asopismem tym Anna była ściśle związana, w latach 1')57-1 ()()I) pelnild ohml ia/~i sdretdl/,l redakcji, a czlonkiem zespołu redakcyjnego pozostala do końca. Głównym obicktcm zaintercSOWal'l Anny KunezY{lskiej-lrae~il~j b: la dallna ludoll,1 vtub przedstawiająca i jcj powiązania genetyczne z gotykiem i barokiem. problem pogranie/a r11li;d/1 sztuką ludową a cechową, a także współczesna twórczość ludowa. osobnIlOŚĆ 111(\("«'>11i n.:cepcj;1 ich dziel we własnym środowisku. Z picrwszej grupy do naibard/il~j ceuion: ch n,dó.'( jet prace o Chrystusie Frasobliwym. publikOIvant: w "Pols~iej Sztuce Ludowej" 1\ <J(,() I 1')~iIJ) or~11 przepracowana wersja angielska Man 0/ Sorrow in Ihc /?ch,r.iolls 1'011, l/wllllOIl 1..Pol i,1i ,\rt Studies" t. 4. 198]), także prace o Malce Boskiej, I.włas/ua il/ar/Olllla II' r/'IIII1CIIWlsl'!CI r~('~/'i<' ludowej ("Polska Sztuka Ludowa" I')SSl, a ponadto Kr~l'~e CC::hIOIIC i IIIOJloll/l'('~//(' liglll"l drewniane:: Malopolski (,.Pols~a Sztuka I.udowa" I ')7(, l. Problem pogranicza sztuki ludowej i cechoweJ rozpatl)llała przedc IIS/ISI~illl II d/ic'd/inil' malarstwa i gratiki. W 1973 roku uzyskala do~torat na podstall'ie l110lHlgralii o'rodb II1,iI<lrs~ie~o w Częstochowie, opuhlikowanej pl. Malarstwo 11Id()\re kręgli c::('slo('holl'ski<·.t~" ( )S'Olll1c'lIlll 1978). Była inicjatorką i wspólautorką pozycji S::llIka 11II1'!1I(/ II' 1'"ls(c. II I dallel pilei. ;\rl,,,h' IV roku 1988. Sama przygotowała dużą i ważną jej część, bo c,ilą vtukę pr/ed.stall l<lj;!e:t I/ei.hl'. malarstwo i grafikę, a także wstęp i rozdział zamy~aj'lcy pl. 1I'.1'j)()Ic::cslla Ilr()r("~()"L'· 11I/('I~/,{//iCl;" lI'si. Ta publikacja, w którcj podsumowala swojc pr/.emYŚlcnia i II ieh>lelnle studia, stila SI!; podstaw'l przewodu habilitacyjlIego. zakOllczoncgo II' I ()S,) ro~u. W sumie dorobek autorski Anny Kunczyi\skicj-Irackiej. ,)ho~ II: llIielli(lrll'ch 1)(>/1cj i zwartych. obejmuje ponad 25 artykulów oraz s7.ereg drobnlcjszych prac. hiogr;JIlH·l\I. Il'Cl'lIzji ell" W roku 1983 zostal wyrótniony nagrodq im. Brata Alherta ..za lllt'HU: 11~lad II li,hl,lIli,1 IJ."I religijną s/tuką ludową"· Watny nurt .jej pracy i zaintereSOWali stanowi la działa111ość dyd;l~ty una. W Litach I '!7'-1 'F') prowadziła wykład kursowy ze sztuki ludowej dla studentóII elnogr;ilii lIa llnil\ Cls\lecil' Lódzkim, a w roku 1976 podjęla zajęcia IV Katcdr7.e I·:tnologii i Anlropologii Kultumlll'.i lJniwcrsytetu Wars7.awskiego. które z czasem rozwinę/y się II' specjali/ację. Pr,IL'l" Ie SllILiclll;lI11! traktowała nader powalnie, ale i emocjonalnie. czt:rpała z niej wiele satyst'a~ci i i r<ld(lści Anna Kunczyńska-Iracka, jako wybitny specjalista w s\\oJej d/ied/inie. uC/e~lnicl\ la \\ Il'I,,krotnie IV sądach oceniających plony konkursów s/.tuki Indowej. \\Sp,')ipraCOII,iI;1 I ..( 'l'peli,]' ze Stowarzyszeniem Twórców Ludowych. Nalcżala do Polskiego T()\\ ar/lSlll<l I Uli(l/llal\ l"IC~\' (od 1978 roku), do Stowarzyszenia Ilistoryków Sztuki. Mi<lla 1ll1ll')stIIO pLUlI>11 i p"IllI,lli\\ badawczych, zamierzała Ill. in. rozwinąć studia nad kapliczkami i liguranii pl/ldr"/!11 lIIi. pO S/Crzyć badania nad recepcją tradycyjnej sztuki ludowej przez II SP(')icZl'Sll: ch lIlieSl~,II'ICl'II\ 1\,i. Choroba nowotworowa o szczególnie ostrym i szyhkim przehiegu p,,\V,Jiił<lj'i pO p;1I"I1lllic',i'Ie:tL'il. \ S czerwca 1994 foku. Je.i przcdwczesna śmierć jest Slr,It'1 dla n;lll~i. a !lokśnic nliouł" .i'l dUll' grono przyjacióL kolegów i współpracowników. �357 BOZENI\ KURAL ( 1938-1995) 4.01.1995 roku Il1larla I~oi.ena Kural. elnograf~ starszy dokumentalista w Zespole Dokumentacji S/.tuki Ludowej I'racowni Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, członek Oddziału Kr,lkoll skiego !'TI .. l Jro(Lćila si.; 1310.1 'H8 roku w Warszawie, byla córką Leonii z Solygów i Stanislal'la I/dchskiego. Matka. naue/ycielka. llTaI z małq Boi.enq, bezpośrednio po wybuchu woin) pr/eniosly się do Krak<l\\a. gd/ie osiaclly na stale. Ojciec. inżynier-mechanik, brai CZ\lI11Yudzial II Illlojnic' Sllial<l\lej. "'alC/'lc w dywi/ji gen. SI. Maczka, wróci I dopiero po wojnic. l~o/cn<l po Idaniu llIatury II' krakowskim liceum ogólnoks/.lałeącym prĆlbowala sil na fizyce uniller\\ h:ckie.j. ail: l.rClygnowala z kgo kierunku. Ukoliczyla dwuletnią pomaturalną szkolę lahoranl,'l\\ IllcdyC/.nych i podj<;la prac.; II' wyuczonym zawodzie, Zajęcie to nic dawalo jejiednak ,al\SI;lkeji i dl<llego. po l.alll'IŻp(ljściu. powróciła na studia. wybierając etnografie,; na UniwCI'sytecic' ,lagiellOl'lsk illl. .Iu/ pndClas studiów. w 1967 roku. nawiązala wspĆllpracy z I'racowni'l Inst\ll1l11 S/\llki I'/\N, Ilvjezd/ająe kilkakrotnie 7 zespolem na badania terenowe, \V tej;!.e !'raCOlini ro/poC/..;la pl'ac.; bezpośrednio po uzyskaniu magisterium w 1970 roku. pozostaj,\e z nią III i,!/an,1 do kOl'I"\. prallic 25 lat. fhierala i opracowywała materialy terenowe. prcl\Yild/.ila ;\I\'hillum naukoll·e . .ki osobiste /.ainleresowania badawcze dotyezyly urz'ldzenia i wystroju Ilnelr/a donlII chlnpskiego. I kh')rcj to problematyki opublikowała kilka artykulĆlw. glĆl\\'llic \\ k\\,lru!lniku ..1'01-;"" S/.tuka Ludll\I'a" IS PA " Do ważniejszych należą opracowania skrZYli podh~t1a(l,kieh (I 'iT!., I 'J74). a l'lb.e: JVspólccsne tcndenc.je rO::\I'ojmve dOll/ll chłopskiego II{[ IwiskulI .\ilis::1I (I'n(,): 1,IIi/O\1'C ej k"'iaIF:: wiórów (1977); KlIrliiC' Zielone .- o.'irodek IIwsoll'ej /lI'Iillllkcji clclI/cnh)1I \1'lslmill IFSI}()lccsnych wiejskich 1vn('lr:: mies::"alnvch (wspĆllnie Z I,:, FryśPictrasl.koll", l ')X I l. ,I II ..Rouniku Bialoslockim" t. XVIII. 199/. 7 hadw/nad IVI!Jo,w::cnic/ll \lll~II':: IliiC,l'::kulllldl IIIi/no,'cl rllskiej:: okulic Hajnówki, Bielska f'od/askiego i Siemialyc, I'rllu k'go pl/.YSotO\I\'llala reeenzjc publikacji ctnograticznych, hasla do ..[)cmosu" oraz Illor/olle~o ,!ldll,t/nie S/mmiku "1'()rn),,' ludowvch, W maszynopisie pO:lOstal\'ila II i<;ks7e "pr:lcO\I ,IIIic dOl) C/.'lcC \\ yposa/enia i I.dobnictlV'a wnętrza mieszkalnego na I'odlasiu. Ilo/Clla od kilku lal Im<lgała się I. \Iielu dolcgliwościami. o (7)'m wicJzialo tylko gl'Onp naihlii:;;\eh. lolc·/. jcj 1I<l!,dcodcJście bylo i'.upclnym zaskoczcniem dla przyjaciól i znajomych. !'O/OSI,lIlic II naSl.~ch .sercach I pami.;ei. ,//icjo NORBERT .Ha/eta L1I'PÓCZY (I 9()2-1 9<)6) \\. dnill 24 czcnlCI 199(, roku II wieku 94 lat zmarł inL Norbert Lippóczy, ezlowlck nalezilc)' dp grol);1 naj/;lcniejSl.)'ch i zaslu/.onych Tarnowian, B.,:dąc W.;grelll z pochodzenia. IX1święcil I'ol,ce Ili.,:k'/osć· S\lcgo I\'eia i pme)' Ih I hibliolilcm i II )'trawnym kolekcj\lncrcm. hojnym otiarodacą obdzielając) m swymi Ibinrami J'(·)/.111' inslytucjc, tak IV Polsce jak i za granicą \Vspólzalożycielcm Tarnowskiego 'IoIl<III.)'II\a !'rl.)p;ni !'olsko-W<;gierskiej. a zarazcmlącznikielllllliędzy Polakami a \Vęgrami. I'ochod/.il 1.l,!liy'l IV' okolicy Tokaju na Węgrzech, był absollVcntem Akademii Rolniel.cj II IlcbleCl)nic. ,l prakt\k.; l.<lgr'1I1iun,\ odby! IV Danii. Finlandii i Auslrii Nawiązując do rodzinneJ lrad\'eji lajnl"llal SI": upral\"1 wilHlgron, produkcPl i dyslrybuejil win t\lkajskich, Konlakly �358 handlowe, m. in. z Tarnowem, zaowocowaly również. poważnymi zllli;IIWIllI IV .lego zyciu osobistym - tu właśnie poznał przyszlą żon~, panią dr Kornelię Wojnar. ktl\r<\ poślubi I IV 1933 roku, a w dwa lata później doczckał się urodzin syna Piotra. Tarnów stal się dla Pana Norberta drugim domem. Podróżuj'lc miydzy swymi dwicm,l oiczy /.nami zachwycił się ludowym malarstwem na szk Ie. z klórym zdkn'll si.,: w' /akopanelll. Ta rascynacja rozpoczęłajego drugą pasję ~ kolekcjonerstwo (kolorowych obraz.ów na szkic). któremu poświęcał każdą wolną chwilę. Równocześnie zaczął gromac!7.ić literatur.,: dotycz.'le'1 tego lelllatu Trasy jego poszukiwań objęły całą poludniową Polsk~. Slowaczynlę i RUlllunie;. W pracy zbieracza pomagali mu często polscy górale oraz. Huculi. a zbiory ciekawych ikon. ludowej ccramiki z Pokucia i świątków powiększaly się z roku na rok. Pasja la pozwolila mu do 1939 roku zgromadzić 138 obrazów, 200 sztuk ceramiki huculskiej i okolo 40 świ'1tk(m małopolskich. Wybuch" wojny światowej zniweczyl plany i rozwijające siO; pasje kolekcjonerskic Rodzina Lippóczych wyjechala na wschód pragn'lc dojechać na Węgry. /ostala zatrZ}mand na granicy, a za nielegalną próbo; jej przekroczenia Norbert Lippóczy zostal skalany przćl Sowietów na pięć lat więzienia, które przepracował IV obozach pracy. W 1945 roku zostal zwolniony, ale nic mógł powrócić do Polski. gdyi. nowo z<llvarta konwencja mio;dzy Polską Rzeczpospolitą Ludową a ZSRR obięla jedynie n:palriant()\v narodowości polskiej i ż.ydowskiej. a nie uwzględniła reemigrantó\v innych narodOl\'ości. II tym \Vo;gróII. Pozostaj,\c w ZSRR pracowal w fabryce odzieży. Dzięki usilnym st;lI'aniom żon\ otrzylllal IV ambasadzie polskiej w Moskwie paszport konsularny i wreszcie po 14 latach I'Ozl'lki. P()\IT(')ci! do krąju. W Tarnowie pracowal jako kierownik octowni w lakiadach SpożYlvcz\'ch I'r/<.:llJ\ siu Terenowego ..Powin" aż cia przejścia na emeryturę w I 96S roku. Przedwojenne zbiory Norberta Lippóczego przetrwaly. Kolckcja sztuki ludml'eJ m. in. Ohl'ill: na szkic. których liczba wzrosła do 260 s7tuk. powio;kszona o nowe nabytki I. Iliszpilnii. i\lzacji. Syrii. Indii. Niemiec, Austrii, Czechoslowacji ofiarowana /.Ostala przel Norberta Llpp()CZego Muzeum Diecezjalncmu w Tarnowie. Obok tego zespolu trafi la ceramika. 1\ tym ol'yginaln\ piec I. kafli huculskich, jak też rzeiby sakralne i ekslibrisy o tematyce chrystologicznCJ /biór ten przekazal inż. Norbert Lippóczy spoleczelistwu Tarnowa IV dow{ld IldziyC7ności za spontaniczna i bezinteresowną pomoc okazaną w czasie tragicznych wydarZCli na W.;gr/.ech jesieni'l 1956 roku. jednocześnie był to wyraz wdzięczności za lata szczęśliwie przeżyte 1\ Polsce. Kolckeja eksłibrisów Norberta Lippóczego przedstawia si.; dziś imponuielco. (iromali/.onil przez dlugie lata drogą 7akupów i wymiany z kolekcjonerami i artystami-grafikami na cal y m świecie, sprawiła, że Norbert Lippóczy stal się jednym I. najwi<;kszyeh kolckejoncr()II' ekslibrisu w Polsce. Swe zbiory ofiarowywał hojną ręką rozmaitym instytucjom. Olhr/)mi. rÓinolellliltyczny zbiór ekslibrisów i związanej z nimi literatury otrzymalo Muzeum Okr.;gowe wlal'llmlie. Kolekcja liczy ponad 25.000 egzemplarzy od XVIII wieku po elas) wspólC/esne. Ekslibrisy z kolekcji Norberta Lippóczcgo można także ogl'ldać w innych nluzeilch polskich. \\' Wars/.awie, Zielonej Córze, Wrocławiu i innych. Muzeulll Rolnicze II IlulialKszcie OII'/\'Ill;i1o bogaty zbiór etykiet win tokajskich odziedziczonych po rodzinie:, 1200 bieli.ek o tematyce Iliniilrskiej, jak również ponad 5000 ekslibrisów związanych temalyC/nic I. wincni i winną latoroślą Jako bibliofil i zapalony zbieracz gromadzi I pamiątki związane z postaciami gen .. il'lzelil Bema, PeWIi·ego. Balassi'ego. 8atorego, Liszta. także ksi 'li.k i mÓI.,i;ICl: o 1.II·i'lzk<lch polskowęgierskich. Muzeum Okręgowe w Tarnowie posiada przekazany wzbogacony przcz zbiory Tarnowskiego Towarzystwa Przyjaini okolo 1200 pozycji. w tym książki, dokumenty, prasę i przedmioty. Inż. Norbert Lippóczy opublikowal wiclc artykułów o tematyce stwie na szkle. ekslibrisach. Organizował wystawy i swoich zbiorów, był tlumaczem i konsultantem. Norbert Lippóezy byl m. in. członkielll Towarzystwa Przyjaciół Książki w Katowicach, od roku 1974. Oddziału PTL w Krakowie. ekslibrisów. przC/. niego depoz)t bcmialll\ll. Polsko-Węgierskiej. winiarskiej. opracowywal Tarnowskiego Towar/ystw<l Kola Milośników I·:kslib,isu ludowym katalogi liC/clcl mal,,,Ily<"I<l11 1"·I.YI<lCI(·)1W<;gicJ'. II Kr<lkmlie (Hal. �359 W uznaniu zaslug dla propagowania kultury węgierskiej i polskicj został odznaczony przcz ambasad.,: W.,:g,icr Ordc:rcm Gwiazdy Rcpubliki Węgicrskiej. Tarnowska Rada Miejska przyznala mu Ilonorowc Obywatclstwo Miasta. Od Ministra Kultury i Sztuki otrzymał odznakę Zaslużony dla Kultury Polskiej. Pan Norhert Lippóczy charaktcrze i kulturzc na zawszc pozostanie w pami.,:ci tarnowian jako człowiek o wielkim osobistcj. iv/aria Jarnro::.ik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21be473b2b015c65f9183a5aa770afb5.pdf fa2b7934d7ae61cc382e8dc709a5a623 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2175 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2022 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.303-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 80, 1996 V.KRONIKA I,\IU/\J}l: SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOŚCI CiLÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO 1/\ OKRI:S OJ) WR/EŚNIA 1993 ROKU DO WRZEŚNIA 1994 [ OD WRIEŚ [A 1994 DO WRZEŚNIA 1995 \\' okr~si~ spr,)\\'ozda\\cz.ym sklad /,arządu GIÓwnego. Prezydium ZG. Glównej Komisji R~\\ il.:Jnej ani S'ldu Koki.~I!skiego nic uległ zmianie. W sklad Zarządu Głównego wchodzą: r Ilaraniuk. !\ Bartosz. I':. B'lezyilska. E. 8erendt. J. 13ohdanowiez . .r. Cieślak. Z. JasiewieI. . .I. l-kidellleich. K. Kaezlo. Z. Klodnieki. E. Klosek, A Kwaśniewska, B. Kopezyilska-Jaworska . .\. Ko\\,Jiska-L~\\ieka. T. Lasowa. M. Parnowska. !\. Rataj, M. Rostworowska. R. Tubaja, Il. [urno Proydium Ie i dl..ialalo w skladzie: 7.. Klodnieki - prezes. R. Tubaja i l\. Kowalska-Lewicka - \\ iceprezesi. tvl. I{ostw'orowska - sekretarz generalny. E. Berendt - z-ca sekretarza gen .. Z. To!'l\"lski . skarbnik . .r. llol1t!anO\\icz - Z-Gl skarbnika. T Lasowa -- ezlonek Prezydium ZG. \\. sklad Ci!{1\\nej Komisji Rewizyjnej wchodzili: .r. !\damczewski .-- przewodniczący. /. \\'ronkow'ska - Z-Gl prl.c\\odnicz<lccgO . .r. Luczkowski. W. Sadowski. I. Soppa - członkowie. S'It! Kokiel!ski z.lojony byl z: S. Chmielowskiego - p17l.:wodniczący oraz K. Wolos i F. CzyI.e\\ skiego .. czlonkowie. \\' 1\ 111czasie odbyło sit; X posicdzdl Prezydium ZG, Glównymi tematami zebral! byly: - sprawy \\:lhmnieze. - "prim: linansowc .. iak: uposaienia pracowników 1''1'1.. finansowanie Redakcji J)WOK i ODilf·:. - spr,lw'y llrg,\I1JZ<IC\Jne sz,ezcgólnie dotycZ<lce Pracowni DWOK. - P:l'IHlz:cja wprO\\adl.enia do sl.,kóllekcji zwi'lz,anych z regionalizmcm. - prnpoz:cja ul\\orl.cnia wc Wroclawiu DOl1lu Kullury Ludowej. - pl'!.: got()\\'ania do WID w Lodz.i \\' 1994 roku. - prl.: gOłO\\ ania do "bclwdó\\' Jubileuszu PTL - wc Wroclawiu w 199-'; roku, '-lajpO\\ainicJsze imprez.)' towarzyszące Juhileuszowi to wystawy i sesja naukowa: spośród ~il~u planow,II1\'C11 wysla\\ n,ljwainicjszą b~dzie wystawa zatytulowana ..Polskie opisanie świata" lIk<lZlIj'lca \\klad polskich badac;;,' \\' oclkrywanie świata. Wystawa ta zostanie opracowana przez sp~cjalisl{)\\ I.. kill.:u muzć()\\, w Polsce (Poznail, Szczecin. Warszawa. Kraków): pracami l.espo!1I kieruje mgr I:. Ikrcndt kiel'ownik :v1uzeum Etnograficznego we Wrocławiu i JednoCIeśnie Z-Cil sekretarza gen. oraz M. Rostworowska -- sekrctal7 gen. PTL. Sprawom wyłącznic 1..\\ iązanym z organlzacjq wystawy wć wrocławskim Muzeulll Etnogralicznym byly poświ.;cone tlzy zebr,lIlia i uuestniuyli w nich goście. to jest komisarze wystawy oraz wroelawscy ulonko\\ ie Prez:dium /arl.ądu Cilównego. Powstale wystawy. towarz.)'szącc Jubileuszowi. 10,\,111,\l..organil.Owane \\ Arscnale (Oddzial Muzeum Historycznego). W Bibliotece Ossolincum <)r"l na l.:niw·ns: lccil~ Wroclawskim. Scsjt; naukow'l i jubileusz.owy 10m .. Ludu" przygotowuje prof Z. JasiewicL który tahc. \\e,p<,1 z prl'l.e,em\m\<II·I..ys\wa. koordYl1llJe calość prac związanych z Jubileuszem. Skrllll1ne środki. jakimi dvsponuje PTL, spO\\'odowaly. że plenarne posiedzenić Zarządu (il\)w'ncgo odb) III si>; Iylko jl'den raz - 29 wrzcśnia 1994 roku, a więc w dniu WZD wiocIzi. nalomiast e ilówna Komisj" Rew'il.-yjna odbyla dwa posiedzenia (20 maja i 27 września [994 roku), �304 Nadal, w obrębie towarzystwa, prowadzi działalność Redakcju I)I-iel WS/.ystkieh Oskara Kolberga, której redaktorem naczelnym jest prof B. Linettc orai' Ośrodck I)okumcntacj i i J nlórmacji Etnograficznej w Łodzi, pod kicrownictwem prof. B. KopczyI1skicj-.Iaworskiej Dla Pracowni OWaK w Poznaniu uzyskano od Ministerstwa Kultury i Si'.tuki 9(J mln zlot\ch na zakup sieci komputerowej oraz programu komputerowego w Ministerstwie na temat finansów dla OWaK uczcstniczyli do zapisywania nut. W I'ozmo\\'ach prof. B. I.inette. mgr .I. Palka ola/ dr hab. Z. Klodnicki. Towarzystwo nasze było współorganizatorem, wraz z Katedr'l 1·;lnolol!.ii wc Wrocla\\iu i DSKT, sesji naukowej zatytułowanej ..Śląsk, etniczno-kulturowa wspólnota i~'óżnorodność" (~'i do 27 listopada 1993), a także uczestniczy10 w różnych sesjach. spotkaniach i naradach organii'owanych przez innc instytucje. I tak: Z. Klodnicki brał udzial w sesji dOlyU'lCcj pograniczy etnicznych (Opole. 13 grudnia 1(93). W czasie tej sesji nastąpiło wn;ucnie dyplomu czlonka honorowego PTL pani prof. Dorocie Simonides. l. Klodnicki dwukrotnie lIe/.estnic/.y! \\ sesji i konwersatorium poświęconym programom edukacyjnym w skansenach i mUi'each (Sosno\\i,'e. i Ojców 27 do 28 czerwca 19(4) a także, wraz /. prof. B. .Iaworsk'l, \\ nilradzie na temat wdrożenia w oświacie szkolncj programu dotyczącego fl)lkloru i sztuki ludowe.i (g do III marca 1994). Prezes i prof. B. Jaworska uczestniczyli też dwukrotnie w spotkaniach Rad\ Konsultacyjnej przy Ministerstwic Kultury i Sztuki ds. Kultury I.udowej, gdzie omawiano realizacje; programu ..Ratowanie ginących zawodów". Ponadto /.. Klodnicki w/.i<lłudzial \v V Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury (Wrocław, 23 do 2'i wr/cśnia 1,)94), gd/ie wygl(lsil rekrdl zalytuJowany Edukacja regionalna oraz w pracach Zespolu ds. Karly Regionalizmu Polskiego 29 stycznia (prace trwały od marca do września 1994). Towarzystwo nasze włączyło sil( również w organizowanie imprezy lalytulowanej .. Ilerod\·· (22 slycznia 1995, wc Wrocławiu), w której polączono elemenly ohr/.<;dowości ho/nnarol!zc'niowej i noworocznej praktykowanej przez ludność naplywo\V<j oraz ludno.~ć rodlimą Impt"e/J la została przygotowana przez p. B. Litwillca, reżysera Tealru Kalamhur wc Wrocławiu. Należy jeszcze przypomnieć, że towarzystwo hylo w 1992 roku wspólorganl/atorcl1l konkursu pod nazwą "Repatrianci - osadnictwo polskie na Zicmiach Zachodnich i I'ólnocnych" ogloszonego I. inicjatywy osób współdziałających z Fundacją .,Krzyżowa" dla Powzumienia Europejskiego. Część nagród w postaci wydawnictw ufundo\valo PTL. Infllrll1Jcja o tym konkursie winna znaleźć się w sprawozdaniu za ubiegly rok. jednak dopiero IV roku 19')3 LOSW/(' wydrukowane Omówienie konkursu autorstwa Krystyny Tyszko\\'skiej. Przy ZG PTL działa 20 oddzialów lerenowych: w ramach niektórych odd/.i<ll{m funkcjonuia kola zainteresowań, jak: Kolo Zainteresowali KultunIOrmian Kolo Zainteresowań Kulturą Lużyczan (Poznali. Szczecin. Zainteresowań Kullurą Asyryjską (Poznań). Tylko niektóre oddziały wywiązują si<; z działalności finansowe za I pólrocze 1994 roku nadesJalo 9 oddzialón Mszana oddziału ( idalisk, Warszawa. Kraków. Wrochl\v) Warsl<I\\:1 l. ora/. Kol" statutowej. I tak: sprawozdania (KraUl\\'. (;claósk. Luhlin. I.,idl Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Warszawa), a roczne sprawozdania na WZD w Lodzi nadesłalo 7 odcbalów (Gclalisk, Krak{m. L'Bieut. I clzialalnośc; ivlszilna I)plna. Opoczno, Zamość i Zielona Góra). Natomiast uwagi i propozycje dOlyu'lce organl/acji i nhclHlclów jubileuszowych nadesłały zaledwie 3 oddzialy (Zamość. MS/ana J)olna i Kolo /.aintereoowań Kullurą Lużyczan przy Oddziale Warszawskim). a także' kilkoro incly\\iclualnych ulonkólI PTL. Również zgJoszenie delegatów na WZD w Lodzi poclalo tylko 5 oddzial{m (Krak{)\\. \'lszand Dolna. Opoczno, Poznali, Warszawa). Jak zatem widać, jest zaledwie kilka oddziałów, które mo/na I.alicl.yć do akty\\ nych. ak niestety są i takie. które od lal nic nadsyłają do Zarl.ądu (Jlówncgo działalności, ani żadnych innych informacji (Kalisz. Rzeszów. SZClecin. ani spra\\ozdari i'akopane). ze S\I l') Na koniec okresu sprawo".dawczego lowarzystwo liczylo 1.122 c/.lonków. w tym 2 ulonk{)\\ prawnych, 8 członków honorowych zagranicznych i 'i zwyczajnych I.e SIO\vaekiego lowarl.ysl\1 CI Ludoznawczego w Bratysławie. �305 Od lal PTL IVsp(')lpracujc IC SlolVackim Towarzystwem Ludcl/IlalVezym IV BratyslalVie i w ral1lach tCI lIspólpracy II tcgorocznym Zjeździe bierze udział p, dr Magdalena Parikoy,], W Zje/d/lC uczcstnic/'l rÓIVnic/ /agraniczni czlonkowic honorowi PTL: p, prof dr Wiktor Gusiew I Sankt Petersburga i p, Olga (ianckaja I Moskwy, Działalność' wydawnicza FlnansO\\anic d/ialalności edytorskiej opieralo się w zasadzie o środki finansowe Komitetu 1~,I(Llli"!aukO\\ych. pr/y I\ydatnej pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki i Polskiej Akademii "!auk leśli id/ie o serie i czasopisma o charakterze ściśle etnograficznym, ..Lud" i ..Lódzkie Sludla L!nogr,I1iczne" linansuje Komitet Nauk Etnologicznych, Natomiast seria pod nazIVą "I~ihlloteka /esLll\ca··. Ie/ąca pOla słCrą finansowania pr/el KBN, jest w pewnym stopniu "ll1lofinansuj'lca się. chocia/ udaje się nieraz pozyskać dotacje zewnętrzne - zazwyczaj są to ,rodkl od indYIVidualnych sponsorów. a tak/c wladz terenowych. I)/lalalność IlydaIVnicza IV okresie sprawozdawczym była w zasadzie kontynuacją przyjętych II czeSIlICI plan\)\\ ..Lud·· uka/al się tom Dl rok 1992. a tom la rok 1993 znajduje się obecnie w druku, ..Litcralul·a LudolVa" - ukalal się zcs/yt nr 4 - 6 za rok 1993. jest to tzw. tom "zaol/iailski". ti11allsO\\any pr/el KBN (mil, Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", a także zeszyty nr 1 i nr 2 la lOk I ')l)4 1)0 kOI\ca bie/ącego roku zostaną wydrukowane wszystkie kolejne zeszyty. a materialI dl) les/yt\)\\ na 199"; rok są ju/ przez redakcję gromadzone. \\ serii .. I)race i Materialy F1nograficzne" ukazala się książka W. Gaja-Piotrowskiego / ):/(,111' i deIJUJIlI'. \\' ral1lach ..Archiwul1l Etnograficznego" opublikowano Bihliografię Unografli Polskiej ~u /uru/'J]0-/'J33 autorstlVa /\ IllebolVicza . ..Biblioteka Poplllarno-Naukowa" -- kokjny tom z tej serii Stroie Illdowe 11'Polsce. w opraco\\,llllU I Kal\\ickicj. Inajdulc się w ostatnim stadium cyklu drukarskiego. l'b/,ll SlęjUI kolejny tom "ł.ódzkich Studiów Etnograficznych". na który zlo/yla się praca I kucharskicl latytuloIVana l'os::uki\l'al1le /o::salllo§ci Ilarociml'ej ludno.\:ci kos::llhskiej. '.,()\\ ~111przcdsię\\/ięclcm cdytorskim było opubl ikowanie I tomu KOlllen/or::y do I'olskiego 111'lSU pod redakcj'l naukolVą Janusza BohdanolVicza: obccnic jcst przygoto'ol \ 1\ ,1l1'!UZ drugi tOI1l. linansolVany. podobnie jak pierwszy. ze środków KBN. (jotolI ~ do drukulcst piel\\S/,y tom (dotyczący Dolnego ŚI'lska) z zaplanowal1l:j seri i ..Regio11\ Iradyeja i Wsp(·)lczcsność···. przygotowywanej wcspól z Katedrą r:tnologii Uniwersytetu \\roeLmskiego i \1uzeum Etnograficznym wc Wroclawiu. Rcd,lkeja I)/icl WSlystkich Oskara Kolberga nie nadesIała sprawozdania, prawdopodobnie. \I/l)[elll popr/ednich lal. zostanie ono przedstawione bezpośrednio na Walnym Zgromadzeniu [)eleiCatóll \\res/eie. w ramach serii "Biblioteka Zeslm\ca". poświęconej dziejom Polaków na WSCllOd/Il~. ub/al\ si.; .j puhlikacje: I . PcrepeC/ko - W lagrach na saratowskim s::lakll: W Niezgody(JOrSklel j)OSI',·· lIalll SI'hil'll, dO.ITi' Ka::achstallll oraz Z. K. Kaweekiej --. Pr::e:: Svhir do ./II,,,/ii. Do kC)(ICCIhie/¥ego roku uka/q się następujące pozycje Fiend)lk/ DyboH'ski lycie i d::ie!o il1l'noiCialia hiograliC/n~1 autorstwa CI. Br/ęka: Jak pisk/r;/a :: gllla::d !"osy d::ieci po/skich 11 ZSRR " okresie drugie/ l1D/J71' .'\I·IO/o\l'cj w opracowaniu Daniela Boćkowskicgo oraz ,~'Iadami '!)i"U()!101i /o/illkl ::IIJ\Jicc!uch lagrów I. Ilaw (z Kanady). Wszystkie wymicnione pozycjc. lnaldec sic lIk,lIaĆ drukiem II bie/qeym roku. majq peine zabC/piecz.cnie finansowe. dotowane Pl/CI KIJ". MKiSI Oilll 111'I'ld do SpraIV Kombatantów \alc/~jeSlC/e podki"eślić. /e część środków linansowych. umożliwiających druk poszczeg\)In\el1 1\ tllltill tej serii. pochod/i od prywatnych donatorów z kraju i zagranicy. W okrcsie spalI 0Iddll CI\ III IIp/l II' dell i/OlI e. majqce charakter dotacj i od osób prywatnych. mieszkajqcyeh poza ."r<ll1leI11l11 L[;I.ill. ks/taltOll<t1y się w granicach 2."; tys. dolarów USA. Pr/cd:;ta\\lona PO\llZCj d/ialalność wydawnicza towarzystwa ma charakter ciągly. pl7yczynia 'J" 1,'1 II pelll1ym :;topniu do ll/.upelnicnia budżetu ze; PTL. Nic przewiduje się. aby trend ten �-'06 zastal zachwiany w przyszłym roku i już obccnic są czynionc star<lni~l IV Komitecie 1l:ILian Naukowych o dotacje na wydanic niektórych pozycji przewidzianych do dnlku \\ przy szlym roku Wyjaśnienia wymaga kwestia współzależności dotacji i hudżetu /'(1 1''1"1,. Ksi'l/ki dOIO\I<1/1C. przez sicć kolportażu powiększają wpływy budżetowe tO\varzystwa i powstają \\ calo~ci cip naszej dyspozycji. Sprawy wydawnicze prowadzi dr I\ntoni KUC/.Yllski. W bit.:żącym roku fundacja .. Pomoc Polakom na Wschodzi c" \\ Warszawic z\\Tócila si~ Li" naszego towarzystwa z prośbą o książki na wystawę .. Dni polskicj bi'l/ki" \\ .1illsku na Ili;i101l1'; (-' do 8 maja 1994). Odpowiadając na prośbę wysiano ws/ystkit.: snie 1''11,. l'lcmie z / be/u l' ii Wv~yslkimi Oskara Ko/berga (o wartości: PTI. 3.5 miliona zl. a I>I;VOK Pl')I miliona) Pi' /akol1czcniu wystawy ksiqżki tc zostaly hezpłatnie prz.ekazane Bibliotece :\arlllltl\\ej. Hihlio!c'Cc' Katedry Polonistyki Uniwersytetu IV Mil1sku oraz bibliotekom polskieJ spokC/no~ci n<l 1\;lIoll>--L Ukrainit.: i w Rosji. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Biblioteka gromadzi głównie publikacjc z zakrcsu ctnogralii i etnologii kr;qoweJ i za~r;l/lIC/nej oraz ważniejsze wydawnictwa z n::luk pokrewnych: archeologii. historii. socjologii i Je/\ koznawstwa. W roku sprawozdawczym księgozbiór po\',iększyl się o :' 17 \\OIUnlinl·)\\. \\ (\'111z;lkupionl' 1]9 woluminów za 12,8 miliona złotych. z wymiany otrzymano 30-i \\olumin\' (Xli \\oi. d/lcl z\vartych i 224 woluminy czasopism i scrii). Z darów wplynęlo :,X \\olul1lin()\\. ;1 z produkcji wydawniczej towarzystwa przybyło 16 woluminów. Księgozbiór liC/.: obecnie .,7.1 X.' \\ 011:miny. W ramach wymiany wysłano 150 egz. "Ludu" (t. 7:').:'0 t.:gz. "I.iteralury I.ut!ł)\\cj" (roc/Illh 37. z 1993 r.) oraz kilkadziesiąt egzemplarzy innych wyda\\Ilictw z zapasó\\ Illag,l/\ no\\> ch towarzystwa. Po przcprowadzonej werytikacji kontrahcntów \\yllliany li,t" inSI) lucjl z<lgrilnlunych zawiera 160 instytucji w 34 krajach. Ostatnio zosl;"a nil\\i'lz"na \\Yllliilll<l z l\'lu,cI\ lk Zaragoza \V Saragossie w Hiszpanii. Wymianę kraiow" prowadzilllY z 40 in,,:- łucJallli. Z ksie,:gozbioru korzystali glównie pmco\\'nicy naukO\vi i studcnci Katcdr: i-:tnologii l'nillclsytetu Wrocławskiego. studcnci historii. archeologii. kulturozna\\st\\" i geogralii. a t;lkic 11m, zainteresowani z placówck kulturalnych i naukow)'ch Wrocla\\ ia. a lllicJscu \\ U\ tclni 11.+ Illiejsc) udostępniono ok. 1800 woluminów. na zcwll<\trz C/y\t;lnikllln indY\\'idualll\ III \\ \ poi\czono 28 woluminów. 00 Ccntmlnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictll' Ci"gl:ch llihlioLL'ki "aJ'(ldłllll'i w Warszawic przesiano wykaz czasopislll i scrii zagranicz1l\Th. ktllrc II Jlhn~h do hihliot",; w 1993 roku. Bibliotekę prow::ldzi mgr Jadwiga Klodnicka. Archiwum Naukowe PTL W okrcsic sprawozdawczym Archiwum macznic powi<;kszylo s\\oje zhilll'\ o łebł\ II 'lwlllnieniowc "sybirackic". Obecnie posiada 648 lek autorskich. Pr<"'adzon\' .jc'l do nich na hlLlall' osobny inwentarz i oddzielny katalog al i"abetyczny. Materiah są \\ :-kOl'z.: sl\ \\;Inl' S/.L'/cgl·)lllll' pl7ez studentów i pracowników naukowych Instytutu Ilistorii I Jniwcrs) lelu WroeLt\\ ,kic,:" Udostępniono łącznic 200 tek. Z archiwaliów z zakresu kultury ludowej korzystali praCll\\nicy Ccntralne'go i\lu/culll Morskiego \V Gdal1sku. Muzcum im. WI. Orkana \\' ({ahcc i stlldcnci lilologii Jlol,kil'1 Uniwersytetu Wrocławskiego. Archiwum N::lukowc prn\\adzi Illg!' Paulina Sucheckil W okresie sprmvozdawczym (1994-199:') sklad Zarządu (ilt''''ncgo. I'!'uyd Ilnn /( Ci 11)\\i),'; Komisji Rcwizyjnej oraz Sądu Koleżellskiego nic ulcgl zmianie'. \V ,klad /:I!'z'l'lu (iill\\ llc';\ wchodzą: T. Baraniuk. E. BączyIiska. E. Bcrendt . .J. B(\hd~IIHl\\iC/. / .. lil.,it.:\\lcz .. .J. I iL'ldcl1lcJe'1. K. Kaczko. Z. Klodnicki. L::. Klosek. 1\. Kwaśniewska. B. KOPUyt'lska-Ja\\ o!'sk:t .. \. 1\.0\\ id ,LI. �307 LCIIIl'ka. I. LISOlI :1. 1'v1.Parnowska, A. Rataj, M. Rostworowska, R. Tubaja. 8. TUrIlo oraz I (Icślak i :\ l~artoS/. last<;pcy czlonków Zarządu Głównego, I'rO\lIIUm It, d/ialalo w s'dadzie: /. Klodnicki - prezcs, R, Tubaja i A. Kowalska-Lewicka - II iccprocsi. lVI. Rostworowska ---sekretarz generalny, E, Berendt - z-ca sekretarza generalnego, l. loroI'1ski - skarhnik. -'- Bohdanowicz - z-ca skarhnika, T Lasowa- członek Prezydium IG. \\ :;klad (jllm nej Komisji Rewizyjnej wchodzili: .I, Adamczewski - przewodniczący. \\ronk()\lska I.-UI pI'zewodniczącego, J. Luczkowski. W. Sadowski, L Soppa - czlonkowie. 'iqd "-olezell:;ki pracowal w skladzic: S. Chmielowski - przewodniczący oraz K, Wolo:; ('1\ /CII ski olonkowic. t 'IlonkOlI ie Pro) dium spotykali si<; 1\ tym czasie sześciokrotnie, a osoby mieszkające lIC \Vroclawiu pozostawaly w ciąglym kontakcie, Na zehraniach omawianc hyly następujćjce /dgadnicnia: 1:lpCII nienia środk()I\ niczh<;dnych do funkcjonowania Pracowni DWOK w Poznaniu, ROilI a/ano nal\et mo/.Iiwość przyl<\czenia jej do Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. 'iPl<II\ ic lej /.()s{:i1o poś\\i<;eone specjalIK zehranie w Poznaniu z udziałem prof Ci, Lahudy: I,odl<;cla 1'00 ()środek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Lodzi na zlecenie \linlsicr:;tll:I KuliUl') i 'illuki opracowania kaI'toteki "Ginące zawody" i zmiany trybu zatrudIlIcni:1obu 1':111pracuj:\cych w ODilL prlcz I'll :Irchil\um ['o/s/ul'go al/aslI I'lnograjiclwgo w przypadku likwidacji przez 1'-\\ I'raClm n i I' AL oraz zes/ytów I' AE do sprzedaży wraz z wydawanymi przez PTL ..1\.OInCntar/:lml": lagadnicnia Iwi:vanc I wydawnictwami PIL jak: uaktywnienie kol porta/u wydawnictw, IInIdI11 ccn lIiekl(Jr\ch wydawnietw, zastanawiano sil( również nad potrzehą -- w tych trudnych L/:hdcI1 11\llalldnia przo I'TL prac z pohocznych nurtów zaintcresowat\ towarzystwa (jak Iltcr,ltm:1 Ilspomnicnio\\a czy historia nauki): 'locg()lnlc dU/o micjsca poświ<;cono sprawom związanym z przygotowaniami do ohchodll\\ stulecia 1()\\al'Zystwa. na które to uroczystości z!o/ą si<;: \V:i1nc Igrol11ddzcnic Dclegatów, ndllk()\\a (przygo{()\\ywana przez prof Jasiewicza), urOCZ\ s\Ości olicj:i1nc. Ild/.l1<ICZCnlalaslu/onvch c:zlonk(l\\ 1''1'1" prl) 1.l1<lllICczlonkostwa honorowcgo. - !ll(),/ll\\oŚC uczcstniczcnia w konccrtach Festiwalu "Wratislavia Cantans" oraz zwiedzenia I'anor:ull) Raclawickiej, 1\lslal\v: I ..Polskie opisanie świata", 2. "Polskie lowarzystwo I,udo7nawe7e 18')5-1')')5", ,.I'okllcie l.iemia Wincenza" 1)1\IC picm :;/C l\vsl:ll\ y organizowane są w Muzeum Etnogralicznym, natomiast trzecia 111:;1:111:1 .. I'okuclc .. ". przcwidziana w "Ossolineum", zostala przelożona na czas późniejsz) I pll\\odu kolizji terminu otwarcia wystawy z Fcstiwalem "Wratislavia Cantans", / 1'1<11101\ :lllCgo 1\) bicia mcdalu pamiątkowego musiano niestety zrezygnować z powodu II \ .sokicgo koS/tu lan'm'no projektu, jak i wykonania mcdalu, I okazji uroczystości jubileuszowych I'TL postanowiono zorganizować Zjazd AbsolIIcn[(m KalCdr) I.tnogrdlii (Etnologii) Uniwersytetu Wroclawskiego: n:1 "'ZlSlkICh Icbrilniach omawiam; tc/ byly sprawy linansowc, jak: kalkulacja ccn II \ dali n icl II, IHlIHlI'dria la artykuly wydawane przez PIL, uposażenia pracowników Pll" cilllal'.lC lid d/ialalność l()\var/ystwa itd. Wobec stalych trudności finansowych, z jakimi boryka ,IC tOI\:lr/lStllo padla nawclna jcdnym z zcbrat\ - rozpaczliwa propO/YCP1, by oglosić LIp~ldlo:;ć i()\\arzysl wa. pOlOstawiając jedynie bibliotekę: ,h SklIlOllal10 Ic/ nad potrzcbą zalo/cnia księgi pamiątkowej, !'lel1<lrIlC poslcd/cnic larządu (ilównego już tradycyjnie .. odhywa sil( raz w roku w poląc/cnili / \\:tln) 111IglOllladzcniclll Delegatów (w roku bieżącym: S,()'),19,)5), I""CI~CI" �.lOX Jeśli chodzi o Główną Komisję RewizyjmI, to Ivarto zaznacz\'c, i.c PII\I r(lCOllll dp trad: cii uczestniczenia członka GKR w posiedzeniach Prezydium Z(;: II' o"rcsic Spr,1I1l1/dallc/\ ni pr/elVodnicząey Komisji. Rewizyjnej brałudzial IV trzcch /cbraniach W okresie od 5 października do 3 listopada 1994 roku Na.ill y/V,I I/hd Kontroli pr/cprOlldd/.i la kontrolę w towarzystwie, a jej cclem było sprawdzen ie II ydatk()\vania pien i.,:d/\ pr/\ Indwanych przez KB w latach 1993-1994, a ta"i.c prall,idllll\'Ości konla"ll'lI\ IPII;lr/:.,III;( / 1....Ii\. W wyniku kontroli nie sformułowano istotnych /.arzulólI, a drobne uchl bienl,1 1('rlll;Jine /PSI;Ji\ usunięte. W okresie sprawozdawczym nastąpily zmiany personalne w administracji Zar/'idu (i!r"lllncgp, zgodnie z zaleceniem Gl. Komisji Rewizyjnej ze stanowiska gl. ksio;gollej odes/la p. ",1,lria Kkc (z dniem 31 marca 1995 roku). Odeszly również: p. Zenobia Plotnick<! (30.04.! ')')5) oral p. Ten::sa Kłosowa pclniąca obowiązki sekretarki (28.02.1995). I'r/yjo;to do prac:' p. Annc Luhar"lsb iod 1.04) - na stanowisko księgowej i p. mgr Agnieszko; Dud.,: (od h.(2) na St<lIlOllis"p \eki"C\;lltl. Wszystkie te osoby były i S'l zatrudnione w wymiarze 1/2 clatu. Natollli,lsl / .l!4 cl,ilU na CI/I \\Tócila p. Bożena Kuezyóska - sekretarz redakcji "Literatura Ludoll'a" lldalo si.,: lei. ocali(- dll a etaly w ODilE w Lodzi dzięki podjęciu prac zleconych przCi' MKiSz. I'rz.drllal lcz II calości zespół pracowników DWOK w Poznaniu. W Ośrodku Dokumentacji i Infórmac.li Etnograficznej w Lodzl. plld kierllnkielll pro/. 11. Kopczyóskiej-.laworskicj, pracują dwie osoby (częściowo oplacane przcz MKiSz) \\ okrl',il' sprawozdawczym prowadzono prace nad ko!cjnymi tomami bihli0!Cralii l'tnogl",dii pols"icj Z<l lata: 1991-1995, 1986-1990, 1929-19.13 (rozpoczęcie prac) i I'Xl4-1')J') (kOIII\llll'll"j'I). \.<1 zlecenie MKiSz Ośrodek praeujc nad ba7.ą danych do z,agadnlenia ..( illl,!Ce I,III"'!: ". 1,1\1inai;!,'" dane twórców ludowych z całej Polski. wykonujqeych rzemiosl,1 1Iz.n'1I1e Zil l<lnik'II;!CC' Prowadzono też stalą obsługę kartolek ODilE i 1'1"1. oraz. działalność inl<lI"1llac:.in'i 11<1h<l/I,' posiadanych materiałów bibliograficznych i dokumentacyjnych. W Poznaniu prowadzi działalność Redakcja Dz.ieł Wszystkich (!sk,lra K"lhnga pod kiel"linkiem prof. B. Linette, W roku 1995 po raz pierwszy od Wiciu lal, pl"/y/l1;1110 Rcdil"cli dcJl;lelC W postulowanej wysokości i pierwsza rata zostala przckaz.an<l.juz, w I kll;lIl,ilc W Pl/\ gllli1\I<lI1!U Jest tom 59/2 - Maleria/)' do elllograJii S/oll'iclJl pO/lIdlli())ITCiJ i :ac!lrJdllich. :-;'\ lO pic'ni morawskie, czeskie i z b. Jugosławii. Na tom (,9. - A."o/lI/iO::rcjejiJ/'h'/Jiall())!'c .. Kil, i nic pilIlilai środków na 1995 rok, mimo lo prace są kontynuowane. W r,lInach st<lr,lI'l o dolinansPllanil' działalności towarzystwa zlożono wizyt.,; w Fundacji Stefana Ilatorcgo (Z Klodnicki I. podpi'alhl umow.,; z LJrz..,;dcm ds. Kombatantów w spraWie dolinansol\"ania "Bihlioteki Zesblica" (/ KII',Inicki), prowadzono rozmowy w sprawie obniżki koS/tóll' druku .. I,udu" (i\ I. I Llln<ln, l. LI\ielliC!. 13. Jaworska, Z. Klodnicki), zlożono wi7.ytę prezydentowi Wroclall ia 11. ZdruJCII skil'liHl w sprawic dolinansowania uroczystości jubi!cuszOlv'yeh (\\'. \Vrzesil·lski. Cz.. I km<ls. I. kip,;· nicki, M. Rostworowska). wiceprcmierowi A. l.uezak()\vi (W. Wrz.csiliski, Z, JasielliC!. Z. Kll'llnicki, /.. Podkallski), w Komitecie Badal1 Naukollyeh - II spra\\ie linall'lll\illlia l<ld,lIi 1I,!'zegll towarzystwa (L Klodnicki). Prezes 7.. Klodnicki brał ud7.iał w pracach Komisji Ministersllla l.dubc.ji \iarodolll'j przygotowującej program "Dzicd7.ietwo kulturowe w regionie", II posied/l'niu KomilelU \auk Etnologicznych PAN w Poznaniu, w sesji zorganizowanej przez MKiS/ II :'vlordach. l\\glas/di;lc tam referat na lemat kultury regionalnej i IlIdowej. brał udzial II pracach n,Jd progr,lInem ..( IHI<lcC z,m'ody" (wespół z prof. Jaworską i min. I'odkat'lskim) or,l/ II ohradach dzj,li,iczI knlliJl"I \1 \Iuzeum Okr.,;gowym w Legnicy i IV spotkaniu z regionalistami I)olnq!o ŚI'1sk.J II (i10!C0I1ie Celem właściwego przygotOlvania uroczystości .lubi Ie lIS z.()\\":l'll lOll 'Ir/.\ st II apllII Oldl1\ Komitet Organi7.acyjny, którenHl prz.ewodniczy prof. Z . .I<t,iewicz. Do K\lmllclll 11\II1UIOIIC)C\, lI'eszlo wielu wybitnych osobistości, a patronal nad tlbchlldanli /.god/il si.; pr/.:j'le IIICCprem!c! Aleksander Luczak. W związ.ku z. przygotowaniami obchodów jubi!cuvu 1'1"1. nasilono ~i1l1la~t: !l' środb~l1! społecznego komunikowania (Hanna Nasz i /. Klodnieki). Wyst,\\I": o StuleClii I'TI. plh:c,,I<)\\aly: Dorota .Iasnowska i Ilanna Golla przy wspólpracy 1'~lulin: :-;uciJec"iej. Ircn: lielill'klc'.' l �30') Klodnickicgo. Stron'l organizacyjną wystawy ..Polskie opisanie świata" zajęły się: I:Iibieta Ikrendt i Ylagdalena Rostworowska. Natomiast przygotowaniem uroezystości jubileuszowych I seSl1 naukO\\cj zaj<;li się prof. Z. Jasiewicz wespół z dL hab. Z. Kłodnickil11. / pomocil linansO\\ą pospieszyli wojewoda wrocławski. wiccminister MKiSz /. Podk,u1ski. KB.\; i prczydent Ill. Wroelawia. PonlOca organizacyjną sluią wladze Uniwersytetu Wrocławskiego oraz dyrektor Ossolineum. I'rll /ar/ild/ic (jJ(m nym PTL działa 20 oddziałów terenowych; IV ramach n iektóryeh odd/laJ(l\\ f.unkcjonuj,\ kola zainteresowań. jak: Kolo Zainteresowań Kulturą Ormian (Gdai1sk. Krilkoll. \V'lrs/ima). Kolo ZilintereSO\\iU1 Kulturą Lużyczan (ł'oznai1, Szczecin. Wroclall. \\ iIlVi!II'1. gdzie jednak Kolo to wyraz.i1o chęć usamodzielnienia się), Kolo /ainteresowai1 Kultura .\,) ryjsk,! (Pozna(l) oraz. Kolo Ilafciarskie (Kraków). Sprallozdania z rocznej dzialalności nadesłało II oddzialó\\: z Gdai1ska. Krakowa, Lublina. lodzi. Lai1cuta. f\1szan) J)olnej. Opoczna. Poznania, Bytomia (Oddzial Śląski). Warszawy. Zieloncj (ie)r). l\iektóre oddzialy wlączyly się w organizację obchodów jubileuszowyeh -- najczęściej II jlltlllic II I sUm i prelekcji. \\ okrcsie sprawo/.dawczym przyjęlo 43 nowych czlonków i po skreśleniu przez oddzial) ,huh. kl()re 11\'zygnO\\aly z przynalci.ności do rTL oraz osób zmarlych towarzystwo licz) "beenie 1107 czlonk(·)\\. II lym dllóch cz.lonków prawnych. 8 zagranicznych _. honorowych I :i III) CIain) ch. ze Slowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bratysławie. i /. Działalność wydawnicza \\. okrcsie sprallozd,llIczym ukazaly się dwa kolejne tomy "Ludu" (t. 76 i 77) za rok 1')93 Ie)')4. \V przygotowaniu JCst kolejny tom - za rok I 99:i. posiadająey zabezpieczenie tinansowe I dOlacji Y1KiSz oraz I'AN. Planowana Jest także angielska wersja tego tomu. Redaktorem nileZell1\nl ..Ludu" .jest prof. /. Jasiewicz . ..Litc-ratura Ludowa"· ukazal się zeszyt 4 - 6 (lipiec-grudziei1) za 1994 L oraz lrz.y zeszyty Iii rok 199:i. w opracowaniu drukarskim jest zeszyt 4 - :i za rok ł 99:i (lipiec-październik) I)'hll iceonl temat) ce stosunków polsko-ukraii1skich, przygotowany z ok,vji jubileuszu towarzystliiI. J)o kOlica roku llkaie się zcszyt (,. a w tekach redakcyjnych znajdują się materialy do zeszytu Iii r,)k 19l)(, Pismo posiada labczpieczcnie dotacyjnc ze strony KBN, MKiSz oraz Wyd/lalu Kultllrl tll<;du i\liastil \Vroclallia. Na Uli agę zaslugujel;lkt. ie czasopismo to w bieżllcym roku 11,"/10 II till kalellLlilljo\\Y cykl ukazywania się poszczególnych zeszytóII. Redaktorem llilelCl11\ 111Jcst prof. (·1. llernas . ..LIldlkie Studill Itnograliczne" ukazal Się 33. tom za rok 1994: Jcst to praca KI·yst) n) l'iiltk()\\skICI KU/lul'II II ikollos/era. Redaklorcmnaczełnym studiów byla prof. Jadwiga Kuchar,kcl. /"odnic I poslllnO\I ieniem/arządu Oddzialu Lódzkiego PTL w kolejnym -- 34 tomie .. LSI:-In~lId~l Sl~ rl'krall II ygloszonc na sesji __O po/ytkach płynących z etnogralii" zorganizowanej I ('kitzli /jil/dll I'll II Lodz.i II ]l)') I roku oraz część poświęcona obchodom Jubileuszu 4:i-lecill plilll nilllkolleJ prof. dl· hah. Ihonislawy Jaworskiej i prof. dr hab. Jadwigi Kucharskiej. r<'edakto!.cm tomll hędzie mgr Malgorzata Gołicka-JabloJ1ska. \\ rilmillh ..!\Ichillllnl J:tnograliunego" pod rcdakcj<t dr. Janusza Kamockiego został ()pllhlik()\\il11Y kolejll\. 3X. [om ,\j!O/r::ellie lIa TatlT autorstwa Witolda Piksy. Tom ten został I\\danl / dOlilCjl po/y skit 11\ch II l!rz~dzie Miasta Krakowa. Dz.ięki zabicgom dr. J.Kamockiego tum ten nic ohciiVyl linanSOIV(l I' IL a przynicsic pcwne zyski ze sprzedaży. Ikillid si~ tu drllgi zes/Il I tomu KOlIIelliac)' do Po/skiego at/asu elllograjlcllego. a (om ,IIlIgI. pośllięcol1\ hudownictllu, przygotowywany jest przez Pracownię PAl: IIIKM PAN I Plillldop,ll!ohnie ublic ,ię na prz.ełomie lat 19'i:i/')(,. Redaktorem naukowym jest dr Janusz IluhrlillWII iu. \\ lamach lIkaZUj'ICl'j SIC od cztcrcch lat snii __Biblioteka /.eslaJ1ca-- II ostatnim roku 'pLIII u/dilll czyni uka/id) si~ ~ pozycje: Helldvkt DvhOlI;ski /vcie i d::ie/o IV opraCl1llanill ('itl'riela Ilr/~ka: .Il/k /Jlski,11/ :: .".lIil/::d /.osv d::ieci po/skich 11 7.SNN \1 okreSie drugie/ llo/m luirmc/ illllolstlla IJanieLI !)oćkol\skicgo. oraz ksiązka Ircny Haw S'/I/dl/llli /)/'{IIJ/C()I'. /upiski �.i I () :: sowieckich lagrów. W ostatniej Jazie druku znajdujc sit; Ibcllllik ,M::c!a f.:O/JClil hn',~ad/('m wojsk po/skich ... zcsłancgo na K'Hl1czatkr;. Ksi'l/ka ta uka/c sit; IV spccjalnym opracolI,lnlu edytorskim odpowiadającym konwcncj i starodruku. alc/)' podkn:śl ie. /e pOll a/na CZt;ść środków pozyskiwanych na druk ksią/ek 7. tcj serii pocho(j;.·i I. dotacji /.clVn<;lrznych oral. od donatorów prywatnych z kraju i zagranicy. Scria ta dwukrotnic uzysbla nat'rod<; [n,t\ tUllI Ilistorycznego im. Józefa Pilsudskicgo \II Nowym Jorku, szcrcg pO/)'IYlVn)'ch rCCCIl/Ii kr,ljoll\ (h i zagranicznych oraz Honorową Od7.l1akę Sybiraka (w 1994 roku). Nic !.Ostal jeszc7.e ukoilczony druk książki T Karwickicj - UhlO/T /Ui/Ol!'!' \1 /'O!.IH', clhle· tytuł ten wymaga już nicwielkicgo nakładu pracy. by /ak(1I1C/Yć cykl drukarski. W drukarni znajduje sir; równie/ tom dotyczący Dolncgo SI<łska. zalytuiollan) /)0/111' .~ląsk d::ied::ic{,ł'Okulturowe regionu. którcgo druk opóźnia sir; I. pOlvodólI finansowych Peine zabezpicczenic finansowc jest natomiast na druk ksi;~/ki biograliClncj pOŚII i;;conci Ignacemu Domcycc. Srodki pochodzq z KBN i Stowarzyszcnia "Wspólnota Polska" W planie wydawniczym znajdujc się tc/ ksiq/ka pror D. KadlllbcL /al\lulO\lana (;,),.,UC\ ,\'I/liecll. Humor pograllic::a polsko-czeskiego finansowana czr;ścio\H\ /. dot,lcji Kn I. zaś tl Pp/IIstClI", brakującą CZyŚĆ picniędzy czynionc sq stClrania m. in. II kopalni:Kh (j,\rnq!.o 'lI'lska Sprali \ wydawniczc Polskiego Towar7.ystlVa Ludoznawczcgo prowadzi dr Antoni KUCl)'I·1Ski. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego W roku sprawozdawczym ksi<;gozbiór powi<;kszyl się o 404 \\ lllllmil\\' 174 po/\ cjc /. IiIkupów, 265 z wymiany wydawnictw. 47 z darów i 18 pozycji I produkcji lV\'d:l\\niC/cl PI [ I i IV c11wili obccncj liczy 37.587 woluminów. Wymiana wydawnictw jest niczwykle ważną stron'l dZlalalności towarzystlla. I.apcllnia LIlla staly doplyw literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopism. /. .20U Wolulllin(l\\ uasopislll .. j:lkIC' wpłynęły do ksit;gozbioru - aż J 84 pochodz.ą z wymiany. I. w) mi;1I1) pochod/.i k/ XI IIOIUlllinów dziel zwartych. Dzięki wymianie książki wydawanc prTCI. 10w,lr/)'stwo dllCicr<l}1 dll najważniejszych ośrodków naukowych, mul.ców i towarzyst\\ polskich i zagranicznych. \\·lll1i~1I1~! wydawnictw objęla 160 instytucj i zagraniCl.nych i 40 kl·ajowych. I. ksi<;t'o/hioru k(II·I\ ,tall pracownicy naukowi i studenci Uniwersytctu Wroclawskicgo. gk"vnic / K:lledry Unoiot'11 Stalymi cz,ytdnikami byli równie/ archeolodzy, historycy. klllturo/.n:I\\CI. gcogralllllic i inn: zainteresowani. W cl.ytelni udostr;pniono ok . .1300 woluminów. na /cmqlrz "ypo/\ C/\>l1I1 I-I woluminów bibliotckom krajowym. Jak co roku sporządzony zostal II ykaz c/asopislll lagr~lnicmych do Ccntralnego Katalogu 8ibliotcki Narodowej. W związku z .iubileuszcm stulccia towarzystwa bibliotcka /.oslilhl obci;l/ona dodatko\n mi obowiązkami związanymi z przygotowaniem uroczystości. \1 tylll wystaw II Muzculll Unogr:lficznym i 7 ł, Walncgo Zgromadzenia Delegatów. Bibliotek;; prowadzi Illgr J:ldwit'a Klodnick:l Archiwum Naukowe PTL W okrcsic sprawozdawc/.ym do Archiwum wplyn<;ly m:llcrialy dot) c/;\CC historii Odd/Jail! I,ódzkiego Pll przckazanc przcz .Ió/.cfil J)zienisa /.nacznic powi;;ksz\h si, Ibmly S\ hlr'll'klc. obecnie licz,! 704 teki zinwentary7.owane i okolo 20 IJrzygotoll ;111)ch do opracolI'lIlia. I.c Ihidrów archiw~nych korzystają studenci etnologii i historii (szCl:cgólnic z tek sl'hir;lckich I udostępniono 47 tek, a tak/c pracownicy muzeów clnograliunych: II c WrnclilIliII i Kr,lk(,,\ j,. praz Muzeum Niepodleglości w Warszawie - udost<;pnipno «2 tcki dotyu:\CC dzialalno,ćl i historii Pll.. Wykonano też kserokopie archiwClliów Jana Kubarcgo dla Janusz<l \"'olnlclI iC/:r W związku z wystaw'l przygotowywaną na jubileuS/ tomlr/.ystll:1 - II) scgrcgoll ~Ind. udostępniono i wypo/yczono Muzeum J:inogratic/nelllll wc Wroclalliu archill:J!i:l /\\ ia/alle: /, historią towarzystwa. Archiwum Naukowc prowadzi mgr Paulina Suclll:cka �,li I 1'()ISKIUj() 70. WALNE l.(iROMADZENIE DELEGATÓW TOW/\RI.YSTW/\ IUDOI.N/\ WCZEGO. LÓDŹ, 29 WRZEŚNIA 1994 Il), Walnc Igl'ollladzcllic Delegatów Polskiego Towarzystwa LudO/na\\ czcgo otwol7yla prucs ()dd/,i,du Lód/liego Bronislawa KopczYllska-.Iaworska, serdecznic witając zebranych l'/ionL('lIIlO\I,lrzvstll<l, <Inasl.,:pnie oddala głos prezesowi PTL lyglTIuntowi Klodnickiel11u, I. Klodnicki po\\ilal przybyłych na obrady zagranicznych członków towar/ystwa - prof .\Iagd,dcn.,: I'<lrikov;l z nralysiawy oraz prof, Wiktora Gusiewa z Sankt Petcrsburga, '\<1 pr/clv()llnicząq obr<ld przez <lklal11acj.,: wybrano Krystyn.,: Kaczko, która prz~dslawila program por,r;ldku d/.icnncgo: I \\\ból' Komisji Wnioskowcj: 1 [uczcnic l11inutą cis/y pami.,:ci zllladych czlonków PTL: ,', \\\'bór czlonk{l\\ honorowych towarzystwa: -l. PrzcdSI<l\\icnic spra\\o/,da(l: - Spra\\o,rdani<: Sl'kr<:tar/a (iencralncgo . Spr,llm/danic linanso\\c . Spra\\ozlhJnic Rcd,lk<:ji Dziel Wszystkich Oskara Kolbcrga - Sprallo/danic Ośrodl..a Dokulllentacji i Informacji Etnograficzncj - Sprallo/.d'lnic (il{)II'ncj Komisji Rewizyjnej: /rCl<:roll ,Illic gi<'lIvnych problemów 10ll'ar/.)'stwa przez prczesa PTL I., Klodnickiego: (, ()lm'1I1icnic pl'/ygO{o\\"lIi do ob<:hodów setn<:j rocznicy towarzystwa: - Spr'lllo/d<lni<l ()lld/.iall'lI\': ~ \\\ st,!picnic Komisji WnioskO\lcj. Il'hranl pr/,u akl<lnl'lCj.,: I"lakceptowaii porz<ldck ohrad, 1)0 KOlllis./i Wnioskow<:j powol<lno i ,icdnogłośnie przeglosowano kandydatury: Hemadetty I LitllO, :\;!<lrii l"IrJ1O\vski<:i i I\ndr/<:ja Stawarza, Oddzial Krako\\ ski pr/edstall'il sylw<:tki zmarlych ostatnio kolegów: wielolclnit:go kronikarza ,rlcnlJ s<\dccl..icj 1arialla Parnowskicgo. Barbary Poloczkowskicj związanej z zicmią cieszyńską (lr,lI .\1'lrii (;lad"S/o\\ej, w~'bilnej badaczki kullury ludowcj Polski Poludniowej. Z Odd/.ialu \I .\IsI.<Inic DoincJ odcS/i" na zawsze Ilelt:na Karpierz i Anna Albillska. Przypomniano też ,) I.lmrlych koit:g<lch / W.,:g.icr -, profc,orach Jeni) Barahasu i Beli Gundzie, Zcbrani uczcili I'''micć Imal''' ch minut,! cis/y, '\~lsli;J1nil' przcpnlll'alizono glo'llIvanie nad wnioskami o nadanie honorolvego c/Jonkostwa I'II" Pr/c! aklam'lCj.,: pr/yj.,:lo przedstawiony przez B. Jaworską wniosck Oddzialll Lódzkiego. dOlI u'lcy ol1chod/<jcei II tym roku jubileusz 4:'i-lccia pracy naukowej profesor Jadwigi ~uch'lr,klcJ S\ IWelk.,: \\s/.echstronnego twórcy \udollt:go Stanisława Ciężadlika z Mszany DolncJ pr/cdstawil ,I, Kaplon. zaś laslugi dla tOll'arzystwa Zdzisława Podkallskiego, podsekre1'II'1a SI;IIlU II' Ministel'slll ic Kultury i Sztuki. omówił 7.. Klodnicki, Zarówno wniosek Oddzialu II \ls/<Jnlc Dolnej, .jak i wniosek Zarz"du Glównego PTL zostaly przyjęte przcz zebranych icdllo",l()snic \\ bloku 'prali ()/dali, M, Rostworollska odczytala Sprawo/danie Sekretarzn Gt:neralncgo I d/iał<Jlnosci 1'1'1, la okres O(),I '),)1-()').1994, I.c II'/gl.,:du lIa bardzo kdltki pobyt nn obradnch E. Pictrnszka, pr/ewodniu.ąca K, Kaczko I'('prosi!:lo prl.esulli.,:cie punktu porządku obrad dotyczącego omówienia przygolOwal1 do obcho,kll' luhileuS/u tOll'ar!.ystl"\. l'rl.l'\\odniu'lcy Komitelu Organizacyjnego Z. Jasiewicz poinl(mnowal zebranych. iż termin) UI'lIU\>hlści slanlllvi.\cych lrZOIl obrad WZD i sesji naukowej zostaną listni one w powiąznniu 1 11111\ mi "y dar/cniami lOwar/ysl.,!e) mi obchodom, Do przewodnictwa II' Komitecie Orgnniza,'yinl III l<lproS/OIlO reklora lInilll.:rs"tclu Wroclnwskiego prof. WOJciechn Wrzesil1skiego. bard/o z~UlllICgO d/i,ilaniolll PTL. �Obchodom bc;:dzie towarzyszyć wystawa we wrocławskim MUlcum Itno"I,lIiul1\ ni zatytulowana "Polskie opisanie świata". której komisariami S'l: 1\1. I~ostllonl\\ska i L. Ikrel1e1I. oraz szereg wydawnictw jubileuszowych (folder towarzystwa 7. obS/ern,! Cl.c;:ści'l histor) un'!. Słownik etnografów po/skich pod redakcją A. KOI\alskiej-Lewickiej. /'o/skie o/Jis({lIie .';'I"/U/(I A. Kuczyilskiego oraz planowany w dwu wersjachje;:zykowyeh 7R. tOIll .,Ludu··). Edward Pietraszek omówił rewltaty prób nawiązania konlaktóll l kolegallli ukrailiskillll z Instytutu Etnologicznego oraz Muzeum Etnograficznego. Milllo świadolllości \Ikladu etnografów polskich w badania na ziemiach ukraińskich. stosunek do POhlk(l\\ II) nika l istnicjaec.j tam sytuacji politycznej i gospodarczej paIistwa be;:dącego w stanic pr/.ebudowy Na pod,.;tall ie wstępnych ustaieti z prof. Stepanem Pawlukiem z Instytutu '·tnologiczilego. I,:. l'ietl,1O'/L'J" przedstawił możliwość wzajemnego uczestnictwa delegacj i Po Isk iL'go Tow <11'/)sll\ a l.udo/.n<1\'czego w obchodach IOO-lecia Muzeum Etnogralicznego Ile 1.11'011ie i kolegl')\1 ukrailiskich w uroczystościach obchodów I OO-Iecia naszcgo towarzystwa. Aby zebrać w tym miejscu wszystkie problemy zwią/.anc /. obchodami jubileuS/u. poproS/Olh1 A. Kowalską-Lewicką o przedstawienie rcdagowanego przc/ ni'l S/ml'/li/,{/ elllo.-.;m!')lI· Ilo/,k" h. Redakcja Słownika jest spoleczna, poza redaktorem uczestniczą \1 praC<lch u.lonkOlI·ic ()dd"I<i1u Krakowskiego PTL: Anna Spissowa, Ewa Fryś-l'ielras.rkowa onu V,'Lldyslaw !llelik(\\I,.;kl Słownik powstaje na podstawie malerialól\ zgromad/.onych pl/e/ . .lana 1'. I)ekOlI sk iego 1'1/\ II'ielkiej pomocy Ireny l.echowej. Do piel'\lszej cze;:ści S!()\t'lIika pr/.ygo!owano ()7 hiogrwJl()1I autorstwa 45 autoró\v. A. Kowalska-Lewicka zaapelował" do autor<'lll o u/.upelnlcnic materialolI fotografiami; do polowy października he;:dzie można r<'lwnież skladać kolc.jne artykuły. 1'0 omówieniu problematyki jubileuszu powrócono do pr/edslalli;lIlia sprali o/dali. Sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Osk,lI'a Kolbng<l !rl'kro\\al l~ogusl:lI\ Linette. na zakoIiczcnie przedstawi I poważn~ sytuacj.; D\),.'OK. II) nikaj;IC,! /. n iL'111 o 1:11 0:< i zagwarantowania przez PTL dalszego istnienia pracowni. Maria Niewiadomska odczylała spr:lI\ozdanie z d7.ialalności Ośrodka I )okulllcntacji I !nlormacji Etnograficznej. Równicż iSlnienie tcj agendy PTL I braku dotal:ji Jcst I.agroionc. Prezes PTL l. Klodnieki uzmysłowi I zehranYIll pfl\l·a,>ml sy·tuacjc;:.. jaka II') nikla / pmlod" zmian w strukturach nauki PAN nie odpowiada jui. timln,,;ol\l\ la istnienie tm\;!I'/.Ystw naub'wych, I.aś K13N nie dOluje elatów w towarzystwach. Ocalen icm dla pracowni IOllarLI ,l \\" Redakcji DWOK i ODilE mogłohy być wpisanie ich II' innl' struktmy organi/,IC)jnc I'ropo/lei:1 pror. llenryka Samsonowicza dla Redakcji DWOK może hyć prl) pisanic do Instytulu ..\rchcologii i Etnologii PAN. z pozostawienicm PTL tytulu wydm\ niCleg(l. laś II pr/lpadku (lśr"clk:i pozyskanie środków na liJllkcjonowanie z Ministerstwa Kultmy i S/tlJ..i. 'IV lIlią/ku l. POI\\/szym Prezes wystąpil z wnioskicm o upoważnicnie I'roydi"lll /(J I'TL do PO(!c.in1tll"lIlia Opllmalnych decyzji w zakresie DWOK i ODi IE. aby nic dopuścić do roilI i'l"aJli<l I) ch praCOI\ I~I Zebrani przy jednym glosic wstrzymującym sic;:poparli wniosck. W następnym punkcie porządku obrad sprawozdanie linansOIle pr/.l'llstmlil skarbnik I'll Zbigniew Toroilski. Przewodniczący Głównej Komisji Rewizyjnej .I. i\damczellski w sprallo/.lbniu KOlTli,ji postawi I wniosek o zlllianę ksi.,:gowej (I powodu jcj niekompctcncii na odpolliecl/ialn\ III stanowisku). W dyskusj i nad sprawozdaniami pre/cs przedstaw il wkbd tm",,·/.)'.st II a "'e II prm\',ld"an ie lhl programów ksztalcenia ogólnego. zagadnieti związanych I tradycyjni! kultur;! ludOIq l'nlpo/lc·.ia PTL 7.nalazla miejsce w pracach koncepcyjnych Ministersllla Edukaeji NarodmveJ nad re!l\ll1ld szkolnictwa. (W pracach hiorą udzial z ramienia IOwar/)'st\\a 1\. .Ial\orska. A SlY kI. H. Bazielich. /" Kłodnicki). Zbieglo się to 11.:,>z zalecenicm O. / I\prcll\adzani<l pr/C/ krai~ CI.lonkowskic do programów ksztalcenia problematyki kuilllry rcgionalnej. n\llnicż l lIehll:"cniem na Kongresie regionalnych towar/ystw kultury ('lVn1cław. IlT/esieli I ')'H) Karty Regionall/IllU Polskiego, gdzie w szeregu punktów (m. in. pkt .~. pkt l}) IlIo/na znale/l' poparcic' dl.: iniejalyw ochrony i upowS7.cchniania kultur) ludowej. popr/ez wpnll\ad/cnic ll'eści rcgionaln)ch do szkolnictwa. Zespól. który rnialby opracOlYać powyższe koncepcjl'. pOIIOi<t MI), I'Olllo~,1 ci;;1 �313 programów szkolnych miałby być Słownik kullury tradycyjnej w Polsce. do którego redakcji poprosl.Ono prof. B. Jaworską (prace zespołowe nad Słownikiem miałyby potrwać ok% 2 lal). I'TL mia/by również opracować serię monografii terytorialnych z uwypukloną problematyką regionalną. wiąj'lcą si.; z programami nauczania. Seria nosiłaby nazwę .,Region/'. Pierwszy I IOmÓ\\ ... Dolny Śląsk'", zostal już przygotowany. Również zachęcono Oddział w Mszanie Dolnej do opracowania. przy pomocy etnografów, monografii własnego regionu. T. Karwick,!. któr,] ;:abrala glos w sprmvie koncepcji opracowywania monografii, została zaproszona przez ! Klodnickit~go do udziału w pracach redakcyjnych serii. I'I·czes. \\ związku z przyszłorocznymi obchodami jubileuszowymi, zaapelowal do oddzialów o \\i.;ksD] aktywność i organii'.owanie na własnym terenie przedsięwzięć związanych ze stulecicm lO\\arZ~ stwa. Inicjatywy tc bylyby oka7:ją dla ZG PTL do odwiedzin w oddziałach. Z. Klodnicki nadmienil równicż o mojliwości organizacji wystawy ..Polskie opisanie świata'" jako wystawy ()bjazdowej. W dyskusji nad możliwościami upowszechniania treści regionalnych poprzez programy ksztalccnia ogólnego. Franciszek Frączek przytoczyl przyklad jak bardzo ta akcja zależy od posta\\ nauCl:~cieli. awiązala do tej wypowiedzi również S. Koterba. która zwróciła uwag.; na kilka aspektów wprowadzania łych treści do szkół. Dyskusja. która \\')'wiąza/a się w dalszym ciągu, skoncentrowała się na wpływie mediów na \\ id/enic kultury tradycyjnej. Padły w niej przykłady audycji wypaczającej obraz wsi. np . ..\\ Jezioranach'" oraz pozytywny przyktad działalności red. Lodzińskiej. twórczyni audycji porannej ..Kiermasz pod kogutkiem'". ratującej przed likwidacją zbiory folklorystyczne Polskiego Radia. W lOku dyskusji sformulowano wniosek dotyczący zalecell dla programów radiowych i tekwizyjnych i sposób realizacji tych zaleceń (do przedlożenia przez Komisję Wnioskową). W toku d<llszej dyskusji. w której wzięli udzial M. Rostworowska, Irena Soppa, F. Frączek. przedSla\·.ionl) potI7.eb.,: sporządzania. pod okiem specjalisty. dokumentacji eksponató\~ el110gralicznych gromadzonych w szkolnych izbach pamięci. l. Klodnicki przypomniał o sesji naukowej w Chorzowie. która zaowocowała nic tylko ll1alCl'ialami dl) przemyśl ell (cz.,:ść referatów wydrukowano w "Reformie Szkolnej"), ale również ch\ oma spotkaniami. które pozwoliły znaleźć wspólny język pomiędzy etnografami a nauczycielami. Po d~ skusji zebrani jednoglośnie udzielili Zarządowi absolutorium (ZG PTL wstrzymał się od g!osc)\\ania). 'v\' kolejnym punkcie obrad zostały przedstawione sprawozdania następujących oddziałów: CidaIisk. Kraków. Lublin. Lu1cu!. Lód7 .. Mszana Dolna, Opoczno. Opole. Katowice. Poznań. Zamość. Zielona Góra. Warszawa. A. SlaW<IIL przcwodniCi"'lcy Komisji Wnioskowej, przedstawił wnioski: I Wniosek w sprawie podjęcia przez Prezydium ZG PTL staraJl o zapewnienie funkcjono\Iania DWOK i ODilE - przegłosowany w Irakcie obrad; 2. Wniosek dotyczący powołania komisji. która zajęlaby si.; oceną audycji radiowych \\ypaczaj'lcych obraz wsi. Po dyskusji. w której wzięli udział m. in. S. Kotcrba. A. KowalskaLc\\ieka. L. Fryś-I'iclraszkowa. przeprowadzono głosowanie, w którym wniosek odrzucono (13 -prz<::ci\\·. 7 za wnioskiem); .l Wniosek o aktywny udział członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w kształto\\aniu programów kSl.tałcenia ogólnego. Wniosck przyjęto jednogłośnie. \;a 1,Ikonc/enie obrad Prezes Z. Klodnicki przypomniał, że jubileusz towarzystwa jest okazją do nadania ocłznaczeó resortowych i pallstwowych, totej oddzialy są proszone o skladanie sto.,o\\nych wnisków do kOllca roku 1994. Pracs poprosi I leż autorów o przesyłanie swych publikacji (z autografami) do Ribliotcki PTL im . .I Czckanowskiego. co da kolegom informację o etnograficznym rynku księgarskim. Maria Niewiadomska, Jolon/a Ko,\:cielska �314 P.S. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów w Łodzi towarzyszyla sesja naukowa pl. ..0 po/y tkach płynących z etnografii". Referaty z tej sesji oraz opis uroczystości juhileus/owyeh 4)-leciil pracy naukowej prof. dr hab. Bronisławy Kopczyilskicj-.Iaworskiej i prol" dr hah .Iad\\ igi Kucharskiej zostaly opublikowane w .,Łódzkich Studiach EtnograflC/nych" l. 34 (I ()l))) 71. WALNE ZGROMADZENI[ Dł·:U·:C,AT(lW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUD07.NAWCZEGO. WROCLAW. l) WłVI:SNIA 1l)l)5 7 I. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towilrzystwa (.udoznawc/.ego ot\\or/~ I Prezes PTL Zygmunt Klodnicki witąjąc zebranych gości: Zygmunta Pod kaliskiego. honoJ"(lIIego członka towarzystwa. Podsekretarza Stanu w Ministertwic Kultury i Sz.luki. proJ: Jamesa L. Peacacka. Prezesa Amerykaliskiego Stowarzyszenia Antropologicznego. proJ: Wiktora (jusie\\ a z Sankt Petersburga, kolegów z Ukrainy. Litwy. Czech. Ilolandii. Niemiec. Wo;gicr. czlonkó\\ honorowych - prof. Dorotę Simonides. prof. Bronislawę Kopczyóską-.Iaworską dr !\nne Kowalską-Lewicką, dr Jadwigę Pawlowską oraz inne dostojne osoby. Prof. B. Kopezyliska-Jaworska poproszona o przewodniczenie obradom przedstawiła progrilm porządku dziennego, który zebrani przyjęli jednogłośnie: - Odczytanie protokołu z poprzedniego W7.D PTL - Przyjęcie protokolu - Odczytanie wspomnieli o zmarłych kolegach - Powołanie Komisji Wnioskowej - Przyjęcie czlonków honorowycb - Sprawozdanie Sekretarza Generalnego - Sprawozdanie Skarbnika - Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjn~i - Dyskusja - Przyjęcie sprawozdań - Wolne wnioski - Wystąpienie Komisji Wnioskowej. Protokół z 70. Walnego Zgromadzenia Delegatów odczytała M. Niewiadomska-Rudmcka. został on jednogłośnie przyjęty przez delegatów. Następnie M. Parnowska odczytała wspomnienia o zmarlych w ostatnim roku kolegach: Magdalena Zięba - artysta rzeźbiarz. szczególnie zainteresowana twórczością plastyczną Ormian. Witold Truszkowski - językoznawca i etnograf Irena Zadul"Owicz. Lwa Cilasgall. i Anna Matynian z Kola Zainteresowań Kulturą Ormian, Tadeusz Żychiewiel. - historyk sztuki. Bozena Kural - etnograf, Roman Soppa - badacz kultur i języków ali·ykaJiskich. Czcslaw Blajda geograf i etnograf (Oddział Krakowski). Edward Hladkiewic/, oddany pracy w ruchu ludow~ m i społecznym (Oddział w Zielonej Górze). Irena Chęcióska-Pokrywa, miłośniczki! regionu. i działacz społeczny Adolf Serboliski (Oddział w Mszanic Dolnej), Jadwiga Ch,<tllik()\\a _. członek honorowy PTL, muzeolog i etnograf. autorka wielu publikacji dotyczących Kurpi()\\sz.CI.\Z11\. Wanda Budziszewska - językoznawca, badaczka kultury ludowej SłowiaószczyZl1Y (Oddzial Warszawski), Jolanta Burbelka i Leon Skrzypczak (Oddział Pozna(lski). Jadwiga Kucharska członek honorowy PTL, etnograf, wybitna badaczka Kaszubszczyzny (Oddzial Lódzkij Zcbrill1i uczcili pamięć zmarłych kolegów minut'l ciszy. Do Komisji Wnioskowej jednogłośnie powołano: .I. Cieślaka (przewodniczącego). 1. Golicką-Jabłońską i K. Kaczko. Następnie przewodnicząca obrad poprosiła Z. Klodniekicgo. Prezesa PTL. () zrcferowanie wniosków Zarządu Głównego o nadanie godności członka honorowego profesol"Om Zbignic\\o\\i �Jasi':ll iczowi i C;.:rardowi Labudzie. których poświęcenie i wkład pracy w działalność towar/: stlva są ogromne. Oba wnioski przeszły przez aklamacje,;. far/cld (ił(mny postanowił równici.. z okazji jubileuszu 100-lecia PTL. wręczyć dyplomy lasluionym członkom towarzystwa: - KHlinie Sklodowskiej-Antonowicz i Irenie Wronkowskiej z Oddzialu Toruńskiego. - Janowi Ciórakowi z Oddzialu Lubelskiego. - Janolli Kaplonowi z Oddzialu w Mszanic Dolnej. - \otarii Niewiadomskiej-Rudnickiej z Oddzialu Lódzkiego. \V dalszej u..,ści obrad zostały przedstawionc sprawozdania Sekretarza Generalnego PIL (oc!uylala lVI. Rostl\orOlvskal, Skarbnika (odczytał Z. Toroński) i Głównej Komisji Rewi/.yjncj (odczytal .I. /\damczewski). Sprawozdania zostały jednogłośnie przyjęte. Następnie, na wniosek .\. KOllalskiej-Lelliekiej, przedstawiciele oddziałów zaprezentowali swe najważniejsze osiągnięcia. Ryly to Odd/.ialy: (idaIiski. Krakowski. Lubciski, Lódzki, 0poczYI1ski, Opolski. Oddział \I \Iszanie Dolncj. ŚI,\ski. Warszawski. Zamojski, Zielonogórski. Zygmunt Podkaliski. (;ość WZ)). pogratulowal towarzystwu osiągnięcia trudnej do przekroczenia granicy 1Ol) lal. Podzie,;kowal 7.a współpracę z Ministerstwem Kultury i Sztuki, która przynosi ekkty pożądane dla obu stron. Nareszcie zwrócono uwagę na obszar kultury. który repra.:nluj.: PlL. co przynosi chociażby pomoc finansowąIV postaci funduszy na katalog \I ystHwy .. Polskie opisanie świata" oraz na druk 69. tomu DWOK. Ministerstwo przyznalo ró\\ nici 10 odmak .j.aslużony działacz kultury". Z. PodkaIiski wspomniał równici. o rozwoju ruchu spoleC:l.I1o-kulturalncgo. powstalo ponad 100 nowych organizacji regionalnych - ich bazą llloze być Krajowy Dom lwórczości Ludowcj (również finansowany przez MKiSz). Za te wszyst"ie mile slolliJ pod adresem towarzystwa podziękowanie wyraziła przewodnicząca obradom 13. Kopcz.Yliska-JalVorska . .I. Cieśla". pr/.ellodniczący Komisji Wnioskowej. przedstawił dwa wnioski, które wpłynęły określonym statutem. Wniosek o nadanie i C~. Labudzie oraz wniosek Oddziału go fgwmiJdzenia Dclćgatów. godności czlonka w Zie/onej Górze :\n z.akoliezeni.: I're/cs ogłosi! kilka komunikatów llożcnia slvoich podpisów w Księdze Jubileuszowej. organizacyjnych II lenninic I... JasiewiczolVi honorowego o organizację i zaprosił Maria Niewiadomska-Rudnicka, SPRA "\IOZDA II: Z DZIALAL OSCI OSRODKA DOKUMENTAC.H n. wszystkich do Jolanta Ko.vcielska 1l ETNOGRAFICZNEJ POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1993 ROKU DO WRZEŚNIA ORAZ OD WRZEŚNIA 1994 DO WRZEŚNIA 1995 profesorom Walne- FORMAC.JI WCZEGO 1994 IN okresie sprawozdawczym 1993-1994 Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, siecL-:ibą w Lod7.i. kontynuował prace pod kierunkiem prof. B. Jaworskiej. W ODilE zatrudnionych hylo 2 etnografów w pe/nym wymiarze godzin. Maria Niewiadomska oraz Jolanta I\.ośeidska. Ośrodek nnansowany był przez Zarząd Główny PTL. Prace zlecone: honoraria byly przcznaezone dla osób wspólpracujących przy realizacji grantu Komitetu Bada6 Naukowych ..Klasyfikacja /jawisk kulturowych oraz słownik pojęć etnologii dla potrzeb baz danych". Ośrodek byl także pośrednio finansowany przez Katedrę Etnografii UL. która udostępnia lokal, L komputery do lelefonic7.Ilych. W okresie prac dokumcntacyjnych sprawozdawczym wykonano i bibliograficznych następujące prace: oraz ponosi koszt rozmów �Prace bibl iograficzne: - Prowadzono prace nad bibliografią etnografii polskiej dzono materiały na bazie .. Przewodnika bibliograficznego" (.J. Kościeiska); za lata 1991-199';. Na hież'lCll grom,li .. Bihliogralii zawartości czasopism" - Prowadzono prace nad bibliografią etnografii polskiej la lata 19X(,-19')(). l)okoll\\\ClIw kwerendy zgromadzonych materiałów, klasyfikacji pr/edmiotowej. a nastqJllie wpisy\\ano dl! bazy danych bibliograficznych. Do bazy wpisano 4200 not bibliogralk/nych (.I Kościelska): - Autor - A. Hłebowicz - zakończył prace nad bibliografi'1 etnografii polskiej la lata I cJ2,)_1,;:;] przekazując maszynopis. W Ośrodku opracowano tekst na dyskietce. ktl'ną pr/eka/anl! i druku (listopad 1993 r.). Redaktor publikacji - M. Niewiadomska: - Rozpoczęto wprowadzanie słów kluczowych do bazy hihliografii etnografii polskiej do skla,lu 192')-1 <i.i:; (M. Niewiadomska); - Kontynuowano prace nad bibliografią etnografii polskicj la lala 1934-1939. Pro\\adzono kwerendę i uzupełnianie materiałów, Pracami kieruje M. Niewiadomska - bihliografia prze\\ idzianajako praca magisterska w 1995 roku: - Przygotowano bibliografię selektywną za 1993 rok do Bibliogralii Nauk Spoleun) ch (UNESCO)-110 not i Międzynarodowej Bibliogralii Folkloru (IVn) I';] noty (M Nic\\iadomska). Prace słownikowe: ODilE koordynował prace nad słownikami słów kluczowych do potrzeh ctnogralicznyeh haz danych . .Jest to kontynuacja prac zapoczątkowanych przez ODiIE. Prace hyly linanso\\ ,IIlC pile'! KBN. Przygotowane zostały słowniki z zakrcsu: kultury materialnej. kultury środowisk miejskich (testowany w bazie danych ikonograficznych). medycyny ludowej. religijności ludowCJ. plast\ ki. muzyki instrumentalnej. metodologii. słownik slów kluczowych do hibliogralii c!nof!!alii polskiej. Słowniki są w dyspozycji ZG PTL - do powielenia dla instytucji prowadzących prac~ nad bazami danych etnograticznych (prace prowadziła M. Nicwiadomskal. Prace dokumentacyjne: - Prowadzono stalą obslugę kartotek ODilE PlL: osobowcj. prac magistcrskich. doktorskich i lubilitacyjnych, muzealnej, instytucjonalnej. konferencji i spotkali clnogralicll1ych. 1)0 kroniki .. I.udu" przekazano sprawozdanie z Walnego Zgromadzenia Dełegatów IV Chor/OI\'ie: - M, Niewiadomska zaprojektowala bazę danych etnogral()w polskich. wpro\\adl.Ollo dane :;0;) osób (absolwentów etnografii UL). Inne prace: -Prowadzono stałą działalność nych i dokumentacyjnych: - Protokołowano Walny ska): - M. Niewiadomska Zjazd przebywała informacyjną Delegatów IV na zebraniu gresie SIEF awiązano (Wiedeli 12-16.09.94): kontakt z Ministerstwem ce zawody". Dalsze rozmowy na podstawie planowane redakcyjnym Kultury IV Chorzowie i Sztuki październiku posiadanych wc wr/cśniu IVB (Wiedcli w sprawie materiall,,\, 1993 roku (IV!. Nie\\iadoll19-10.0994 utworzcnia 1994 roku. b-iblio~latill- l oral baz)' danych V K(1nJjiną- �* W okresie sprawozdawczym 1994-1995 Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograflczncj, siedzibą w Lodzi, kontynuowal prace pod kierunkiem prof B. Jaworskiej. W ODilE było zatrudnionych 2 etnogralów (II. 94-0 I. 95 na urlopach bezpłatnych, 02-06.95 w niepcłnym l \\: miar/e godzin. Maria N iewiadomska na 113 etatu, Jolanta Kościeiska na 2/5 etatu). Ośrodek Ilnanso\\ 'lny byl przez /arząd Glówny PTL, z grantu KBN oraz kosztów pośrednich wypraco\\anych przez Ośrodek poprzez realizacj.; zlecenia dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Prace zlecone - honoraria przćZnaczone byly dla osób pracujących przy realizacji bazy danych "Ginące zawody" dla MKiSz. Ośrodek byl pośrednio finansowany przez Katedr.; Etnografii U L. która ud()st.;pnia lokal zajmowany przez Ośrodek. komputery do prac dokumentacyjnych i bibliograticznych oraz pokrywa koszty rozmów telefonicznych. W okresie sprawozdawczym wykonano następujące prace: Prace bibliogratlczne - Prowadzono prace nad bibliogralią etnografii polskiej za lata ł 99 ł -1995. Na bieź'lco gromadzono matcrialy na bazie ,.Przewodnika bibliograficznego" i "Bibliografii zawartości czasopism" Poza klasvlikacjq numeryczną noty wprowadzane są do bazy danych wraz ze słowami kluczo\\\mi (.I. Kościeiskaj: - Pnl\\adzono prace nad bibliografiq etnografii polskiej za lata 1986-1990. Dokonywano k\\erem!y zgromadzonych matcrialów. klasyfikacji przedmiotowej. a następnie wpisywano do baz: dan: ch bibliograticznych. Calość materiału została już wprowadzona do bazy danych i zwerytiklJ\\ana (.I. Kościeiska): - [{ozpocz.;lo wprowadzanie slów kluczowych do bazy bibliografii (M. Nie\viadomskal: - KontVl1uowano pracc nad bibliografią etnografii polskiej za b\ereml.; i uzupelnianie matcrialów. Prace zlecone przez rvlinislerslwo Kultury etnografii lata polskiej 1934-1939. 1929-1933 Prowadzono i Sztuki: Ośrodek od listopada 1995 roku pracuje nad bazą danych "Ginące zawody" dla MKiSz. zaw iel'ajqcą dane twórców ludowych wykonujących rzemiosła uznane za zanikające. Baza dziala z ivykorzyslaniem programu ISIS. W Ośrodku przygotowano program i dokumentację bazy. zgromadzono i wpisano dane twórców ludowych. W roku ł 995 prowadzona była weryJikacja dan: ch na podstawie baci<ui teremmych. Uzupełniane i poszerzane są również informacje do[ycz'lce w: konywanego rzemiosla (na podstawie opracowanego przez ODiIE slownika słów kluczO\vyeh). Na dzieli 310(,95 baza liczyła 6989 rekordów. Prace dokumentacyjne: I Pnmadlllno habilitacyjnych. stalą obsług.; kartotek ODilE PTL: osobowej, prac magisterskich. muzealncj. instytucjonalnej, konferencji i spotkań etnograticznych. doktorskich Inne prace: -Prowadzono stahl dzialalność n: ch i dokumentacyjnych: - Pro[okolO\\ano Walny J. KoścIelska) /jazd informacyjną Delegatów na podstawie w Lodzi posiadanych we wrześniu materiałów bibliograficz- 1994 roku (M. Niewiadomska. Bronisława Kopczyńska-Jaworska �SPRA WOZDANIE Z PRAC ZA OKRES Prace Redakcji DWOK REDAKCJI DZIEL OD WRZEŚNIA obecnie WSi'YSTKll'Il 1994 ROKU są finansowanc OSKAR,"- DO SII:RPNI/\ glównie przCl KOlllilcl KOLBER(j.,,- 199:' l3adal] NaukOl\ ycll Lc środków na działałność ogólnotcchniczną i wspornagaj'lcą badania. Dotacje przydzielanc są ",,·yłącznie na konkretne tcmaly bada\vCI.e (lub wydawnictwa) na jeden rok finansowy. Procedura przyznawania srodków finansowych prze/ KBN jest barJ/o długa. Informacje o przyznaniu dotacji (lub odmowie finansowania. jak \\ roku 1')94) z regu" docierają do Redakcji w kilka miesięcy po rozpoczi;ciu mku JinansO\\ ego. W bicżąc) m mku. fl\l raz pierwszy od wielu lat, przyznano Redakcji dotacji; w postulowanej wysokosci i picrws/a rata przekazana została już w I. kwartale. Ponieważ Jotacje na DOT nie wystarczają na pcim: pokrycie polr/eb. Redakcja pr/edsra\\ i;1 do konkursów tematy badawcze w ramach systemu (;RANT. zmierzaj'lce do oprac(l\\ania konkretnego tomu Dziel wS::,vstkich O. Kolberga. Procedura olrL)'lllania Jotacji lIa taki temat jc,! jeszcze dłuższa. jednakże Redakcja DWOK od wielu już lat prakl)'Clnie stale rcali/uje prace' badawcze w tym systemie. Niezależnie od wymienionych dotacj i, ze względu na stak braki środkl·m. Redakcja /ablcg~1 o dodatkowe Wojewódzkim nych. Pomoc nowanic. wsparcie finansowe w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Rad/ic Miejskiej i Lrzyd/ic w Poznaniu. Fundacji na Rzecz Kultury Polskiej. PolskicJ ;\kaden;ii Nauk i inwymienionych instytucji wielokrotnie ratowala Redakcji; i ulllo/liwiLi .icj funkcjl'- Zestawienie zrealizowanych A. Zadania planowane ków na dzialalność Suplementy i zgłoszonc ogólnotechniczną i komentarze Tom 72 .. ,Kujawy", prac: do finansowania i wspomagającą przez Komitet badania nadal] Nauk!J\\\"l:h /c ';rod- (tzw. DOT): do t. 1-36 DWOK. cz. III. Suplement do t. 3-4: I. Zweryfikowana została inwcntaryzacja niepublikowanych jeszcle lekst(l\\' przeznaclOnycl1 do druku w suplemencic (pieśni. bajki. przysłowia. notatki j<;/.ykowc. \\icrzcni(l\\c. rysunki terenowe itp.), tj. sprawdzono prawidlowość zakwalitikowania ich do tOIllU pod w/f>lydćlll proweniencji regionalnej i sprawdzono, czy były już w CZi;ści lub calości opubliklmane przc/ Kolberga wśród wydanych przez niego materiałów kujawskich w tomach .1-4 I.. Kuj'l\\v" CI. I I 11).22 (Lęczyckie) i 12-13 Poznallskie cz. IV i V). 2. Porównano wielokrotne zapisy tekstów (notatki tercnowe. bruliony. Ii-agment) d\\ u \\cr,jl czystopisu przygotowancj przez Kolberga III cz<;ści .,Kujaw") dla ustalenia podsta\\)' dnlku i wzajemnych zależności pomiędzy zachowanymi rękopisami. 3. Przebadano proweniencję autorską rękopisów niekolbcrgowskieh (.l. nliz.il]skicgo. F !\Iikorskiego i in.). 4. Wyznaczono :;. Porównano teksty nie ujęte w maszynopisie z rękopisami przygotowany już (z r. 196:;) do opracowania maszynopis suplementu. autorskiego. obejmujqc> ok. 12 materiału. zredagowano tcksty źródlowe i przypisy do nich. 6. 7,cbrano materialy do wstępu (podrM.c Kolberga. przebieg bada() tcreno\\·yeh. kontakt\ z miejscowymi regionalistami, przebieg prac nad \\ydaniern .. Kujaw" CI .. I i II i nie \\\lblla ostatecznie częścią III). 7. Przygotowano wykazy źródeł do suplcmentu. �iOlll 590... Matl:rialy l. lwnytikowallo do <:tnogralii Slowian illw<:.ntaryl:acj.; poludniowych I.apisów i zachodnich--: czeskich oraz morawskich ze wszystkich tek kol- bcrgo"ski<:b. 2. Skolacjollowano I r«kopisallli opmcowane przez dr I-Iabalovą z Brna picśni morawskie l CI<:skil: . .l. l'orClIInano lapisy slllWackie z odpowiednimi. drukowanymi w t. 44-45 (__Góry i Podgórzl:--). i dokonallO <:Iiminacji lapisów już wykorzystanYl:h. 4. Sporządzono odpisy do rozdzialu __Varia--. zawieraiącego przyczynki etnograficzne i !'olklnrystyczn<: Cll:skie. morawskie i slowackil:. uzupełniającego zrąb podstawowy. ti. pieśni. 5. Przygotowano opracowany material dla tłumacza. (,. !analizowallll kontakty Kolberga z Czechami i Słowacją (bezpośrednie i pośrednie). jcgo -,\cześniejszc publikacjl: dotyczące tych obszarów. charakter zachowanych źródcl rkp. itd. 7. Przl:prowadzono rcwizj.; krytyczną tckstu tłumaczenia (pkt. 5) dot. materiałów morawskich i Cleskich. 8. I'rzeprowadl.Ono analiz.; merytoryczną wstępu: wyznaczenie problemów i dcmenlów treści wy ll1agających usuni.;ć i prznl:dagowaI1. 9. Poszukiwania hódłowl: (kwl:renda biblioteczna. czasopisma. biogramy. bibliografia) oraz analiza rękopisów pod kątcm ustalenia prowenencji autorskiej zapisów pieśni czeskich i niektól'\ch morawskich O!'ilZ ich chronologii (podróże i rękopisy Kucharskiego. zapisy zc zbioru DUllllcra). 10. USlalono uklad pi..:śni w \Omil: w oparciu o wyniki analiLY źródłowej. II. Opracowano \VrM z autorką z Brna 9 nowo odnalezionych pieśni. 12. !wcrylikowano t1umaezenia przypisów i komentarzy do pieśni słowackich. opracowanych przez dr Krekovic I Bratyslawy. Do c/l(ści Ob..:jlllUJ'ICl:j b. Jugosła\Vi.;: 13. Opracowano rl:dakcyjnic picrwszą wer~ję przypisów edytorskich do tekstów pieśni lI:hranych przl:z Kolhl:rga. 14. I'r/ygotmvano matnialy I przeprowadzono konsultacje \\l:gll pil:śni b. Jugosławii. 15 Wykonano kWl:rl:nd« biblioteczną (PoznaIl i Wrocław) (w tym odnakzicnil: ważnych dla tomu matl:riałów źródłowych). TOI1l (,l) __Kompozycje K8!\: nie przyznal z autorką oraz weryfikację na tl:n tom środków IV 1995 roku, prace nad nim są jednak 2. Wpisano na nośnik magnetyczny wykaz źródeL wyka.'. skrótów 3. Opracowano wl:rsję czystodrukową tekstów j. w. 4. I'r/eprowadzono korekty tekstów j. w. oraz rozpoczęto w ydrukach komputnowych. w mian,: ich dostarczania. I. I'rzćkodowano Wide Web/Wais. języko- jej wyników IOrll:pianowe--: ze względu na ich 1~1alVansowanie i zaangażowanie firmy przygotowując<:.j druku. l. Zredagowano oslatcczn'l wersję wstępu: po autoryzacji i wniesieniu magnetyc7.llym przysl,wiono do korekty czystodruku. H. l :dostępnianie opracowania D:iel ws:yslkich O. Kolberga część bazy DWOK (ok. korekty w postaci komputerowej \/3 zbiorów), zgodnie 2. Wykonano 3 testowć \\ersjl: oprogramowania DWOK w systemic sićci INTERNET. 3. Opracowano I ezęść dokumentacji pl. .. System ci kompul<:ro\Vej INERNI.·:r'. umożliwiające edycji kontynuowane materiał poprawek nutowy do w zapisie oraz komentarze. materiału llluzyc/nego na bazy danych: z wymogami systemu pełne uruchomienie Dziel wszystkich O. Kolberga Word bazy IV sie- �C. Modyfikacja istniejącego oprogramowania dla tworzenia bazy danych DWOI..:: Wykonano oprogramowanie wspierające system CD ISIS. umożliwiajqce wybieranie hasd indeksowych bezpośrednio w edytorze tekstów QR Text fór Windows. B. Prace zlecone przez KBN w ramach tzw. grantu pl. ..l.astosowanie SCiMI ..· (Structul .•. ~d Generalized Markup Language) do opisu Dziel wszvslkich O. Kolhergil i rcalizacji S) Slernu indeksów. Uruchomienie tematu nastąpiło w 1995 roku. bezpośrcdnio po przyicciu i rozliczeniu temalU systemy indeksów dla DWOK. Temat jest w znacznej czcści kontynuacją poprzedniego zadaniiI. Realizacja jest zaplanowana na 4 lata. Dotychczas: I. Opracowano w szczegółach przebieg realizacji projektu. 2. Sprowadzono z Anglii dostępną dokumentacjI,: ora;, mi"dzynarodowe normy systernu SGML (brak środków uniemożliwia zakup gotowego oprogramowania i podrcezników systemu). 3. Przetłumaczono najęzyk polski ok. 500 stron dokulllentaeji. 4. Zaprojektowano główne tematy i system organizacji seminarium na temat SMCiL II Poznaniu (wspólnie z UAM). Buglls/mr L.incl/p POLSKIEGO UROCZYSTOŚCI JUBILEUSZOWI' IDO-LECIA TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO. WROCLAW 9-11 WIUEŚNli\ 199' W dniach od 9 do II wrzesma 1995 roku odbyly się we Wrocławiu. w siedzibie Zarządu Głównego, uroczystości związane z setną rocznicą założenia Polskiego TowarzystlViI Ludo/nilllczego. Obchody poprzedzone zostaly zorganizowaną dzieó wcześniej konferencją prasową w której towarzystwo reprezentowali: prezes - dr hab. Zygmunt Klodnicki i sckretarz generain) _. dr Magdalena Rostworowska. Także w piątek (lU)9.l995 r.) zebra! się na uroczystym posiedzeniu Zarząd CilólVI1) W tra!..cie obrad. z inicjatywy Z. Kłodniekiego. członkowie zarządu postanOlyi!i przedslawil' WalncnlLl Zgromadzeniu Delegatów PTL wniosek o nadanie godności czlonka honorowego prof. dr. hab. Zbigniewowi Jasiewiczowi, redaktorowi ..Ludu" i członkowi kilku kadencji /.<'rz'ldu (i!l"lI\Ilcgo i Głównej Komisji Rewizyjnej, oraz prof. dr. hab. Gerardowi Labudzie. wieloletnielllu przelI odnieząeemu Rady Naukowej Redakcji Dzieł ws::ystkich O. Kolberga. Setna rocznica powstania towarzystwa została przygotowana z myślą o nadaniu jej i problemom e!llologii polskiej szerszego rozgłosu. Powolano Komitet Ilonorowy pod palronatem Iliccpremiera prof. dr. hab. Alcksandra Luczaka, w którego sklad wesz Ii: przewodniczący: prof. dr hab. Wojciech Wrzesillski (czlonek zwyczajny I'"lL) członkowie: prof. dr hab. Roman Duda - rektor Uniwersytetu Wrocławskiego prof. dr hab. Monika Haman - zastępca Sekretarza Wydziału I Nauk Spolec/nych l'i\1\! Mariusz I lennansdorfcr - dyrektor Muzeum Narodowego wc Wroehmiu prof. dr hab. Czesław Hernas - rcdaktor dwumiesięcznika naukowo-literackiego ..LitcraiLIr;l Ludowa" dr Adolf Juzwienko - dyrcktor Zakładu Naukowego im. Ossolillskich prof. dr hab. Bronisława KopczYllska-Jaworska (czlonek honormI) PTI,) - lwi: prClc" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Anna Kowalska-Lewicka (ezlonek honorowy PTL) - byly prCles Polskiego TOII'arz:s!ll'a l.udoznalVczego prof. dr hab. Kazimierz Kowalski - Prezes Polskiej Akademii Umiej';lności �.'21 plOf. dr hah. (;.:rard Lahlldaprz.:wodniuący Rady Naukowej Redakcji D~ie/ ws~yslkiclz () I,olhnga IdzI SialI Podkai\ski (czlonck honorowy PTL) - podsekretarz stanu w Ministerstwie Kultury l "zllIki plllf. dr hah. I knryk Samsonowiez - wiceprzewodniczący Komitetu Radaó Naukowych plllr dr hab. /)olllla Simonides (ezlonek honorowy PTL) -- senator Rzeczypospolitej Polskiej plOr dr hah . .Janusz Zaleski - Wojewoda Wrocławski iJogdan Idroj.:wski Proycknt Miasta Wroclawia l'rz':l\()dnicZljClm Komitdu organizacyjnego byl prof. dr hab. Zbigniew .Jasiewicz. Irocz\slości IOz.pocz.;ly si.; w sali RaIzera Uniwersytetu Wrocławskiego Wałnym Zgromadz.:nll'ln Delegatów. \1 trakcie którego godność czlonka honorowego przyznano profesorom Ihigni':IIll\11 .JasicwiczO\li i Gerardowi Lahudzie. O godz 12.00 obchody centralne zainauguroIlai \1 auli l..:opoldYliskiej konccrt kameralnego Chóru Cantikna - pod dyrekcją prof Tadeusza I:llh.:y· lI. (;ości przY\lital rektor Uniwersytetu Wroelawskiego prof. dr hab. Roman Duda i prezes lilII arz\ SII\11 dr Iwb. Iygmunl Klodnicki. Oprócz członków Komitetu Honorowego w uroczys1"SCI ucz.:stnlczyll przedstawiciele wladz miasta i regionu. dziekani. profesorowie llniwersytetu \\roclllll,kiq.'o. r.:ferenci z kraju i zagranicy. absolwenci Katedry Etnografii/Etnologii UWr. \\ kinalIk.; ohrad i scsji naukowcj wprowadzi I przewodniczący Komiletu ł !onorowego prof. dr hah. \VOlci.:ch \Vrzcsii\ski. Uroczystej sesji przewodniczyła prof dr hab. Dorota Simonides. lZ.:krlll\ .JubileuS/ll\I': wyglosiii kolejno: dr hab. Zygmunt Klodnicki f)~ieie Po/skiep,o / 1)\1 ilj'~\.llllil /.lIdo~lIl1\l'c::ego oraz prof. dr hab. Bronislawa KopczYllska-.Jaworska i prof. dr hab. Ihlgnlcll .J1ISic\llcz f'cl'lpekll'll'Y f'o/skiego Towaj'~yslwa Ludo~nawc~ego. Wystąpienia te sIal: SI': II proll adzcniclll do towarzyszącej ohchodom jubileuszowym. w dniach 10-1 ł września 1995 roku. scsjl naukll\lej ..Przeszlość i teraźniejszość etnologii polskiej. W stukeie Polskiego Illllarz\sl\\a Ludoznawczego". Cz.;ść oficjalną zakoóezyl prof dr hah. Edward Pietraszek kl':Ill\1 nik Katedr\' J-:tnologii Uniwersytetu Wrocławskiego witając licznie zgromadzonych dhsillllenlO\\ etnografii I etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego na ich okolicznościowym Iludzle (Jdcz\ tano życzenia I gratulacje przesIane przez przedstawicieli towarzystw. instytucj i nauko\\ I ch. \lladz miasta i regionu. Przekazali je m. in. prof dr hah. Kazimierz Kowalski prUI:S Polskiej Akademii Umiej.;tnośei. dr inż . .Jakub Chojnacki - prezes Towarzystwa '\aukll\1 ego Płockiego. pror dr hab. .Jerzy Maik - prezes Stowarzyszenia Naukowego \rcheologóll. prof. dr hah. Jerzy Staszewski - prezes Polskiego Towarzystwa I łistorycznego. pmf. dr hab. Marek Kwiatkowski prezes Mazowieckiego Towarzystwa Kultury. prof. Karpodini D\ Il1l1riad\ prezes!' !\CT!I:URENSO z siedzihą w Strasburgu. prof. Klaus Reitl - z Verein rUr \olbkunde - Wiedell. dr .Jan Krist - listal l.id(lVe Kultury w Straznieaeh. prof. Konrad Kiistlin Inslilul Cllr Volkskulllle Uniwersytetu w Wiedniu. dr Josef Kundert - Prezydent Narodopisnej "pl1ll1ćnl1sti II Pradze. prof. James L. Peacock - Prezydent Amerykallskiego Towarzystwa .\ntropologicz.nego. prof. Roman Kyrcziw z Instytutu Narodoznawstwa AN URSR. prof Stepan 1'111luk - dyrektor lnslytutu Narodoznawstwa AN URSR. prof Wiktor E. Ciusiew -- przewod111(/ljC\ Komisji Folkloru Slowiilllskiego Mi.;dzynarodowego Komitetu Slawistów. dr Magdalena 1'llliko\:1 prezes Slovenskej Narodopisnej Społocnosti SA V w Bratysławie. prof Klaus Roth / Instilut nil l kutsche und Vergleichende Vołkskunde Ludwig-Maximilians-UnivcrsiUit \1(lncl1cn. prof. Rudolf. Weinhold / redakcji DEMOS - Drezno. dr Tanuls Ilofer - dyrektor '\.:praizl 1vll1/eUIll \1 Budapeszcie. prof I. Dnbov - dyrektor Rosyjskiego Muzeulll Ltnogralicz.IlcgO II Slll1kl Pelershurgu. prof Aleksander Mytnikow - dyrektor Muzeum Antropologii i Etnograli i II "anki Petersburgu. prof Aleksander (Jadło - kierownik Katedry Etnografii i Ant ropol 'lIillcrsytctu Sankt Petersburskiego. czlonkowie Prezydium Towarzystwa Naukowego illl. '-;Zc\lcz.:nki Ile I.wowie. dr Adolf .Juzwienko - dyrektor Zakładu Naukowego im. Ossoli(lskich II c \VlOclawiu. prof. dr hab. Monika Ilaman -Sekretarz Wydziału I Nauk Społecznych PAN. mgr \tlatol Olllelaniuk - z Rad: Krajowej Regionalnych Towarzystw Kultury. mgr .Jan Wlosowski I're/es hllldllCli (,IPU,IA. prof ks. Stanislaw Wielgus rektor Katolickiego Uniwersytetu ::. [ Lud l. LXXIV �.122 Lubelskiego, dr Jan Suliga - dyrektor Patlstwowego Muzcum FtnogriiliCl,ncgo II WarVill\ ic', prof dr hab, (,erem! Labuda - przewodniczący Rady NaukOllcj Rcdakcji ilzicl \\'ZI,lkl(!' Oskara Kolberga, mgr Grażyna C'upaila-Tomaszell'skaKurator (>SIl iatl Ile WIOC!,III ill, 111',2' I !elena Bednarska - dyrektor Wydzialu Kultury i S/tuki lIr/,.,:du \Vojell(lllz1iego II I'oznaniu, Olga Ganeka - członek honorowy PTL z Mosklly, (;ratul,)eJe nadesz" od prol', dr. Iiab,\lcksandra Lue/,aka z Urz~du Rady Ministrów, Zdzislawa l'odkaliskicgo. podsekrel;lrza sLanu II \Iinistcrslwie Kullury i Sztuki. Bogdana Zdrojewskiego -, prClydenla miil,la \Vroc IiIII Iii Na /akotlczcnic uroc/,ystości wr~czono dyplomy i Ol\/naClCniil. IJ\ploln ('ZIOllkit IloIW:,'wego PTL otrzyma I prof dr hab. Zbigniew Jasiewicz. kilka os<'lb odd)ralo IlIl'dale ../.asltll(llll działaCl kultury" przyznanc przcz Ministra Kultury i Sztuki oraz, d) pl(lmy 1"11.. Po poludniu. oddając hołd zmarlym wc Wroclalliu p]'{l!'cSorOIIl zasluzon\ III dla pols"ic,: ctnografii i ctnologii, a IV szczególności dla Polskicgo TOIlar/ystll'a Llldo/naIICl.ego. Zi,)j,ll1" kwiaty na grobach profesorów: Józefa Gajka, ;\doll;1 Nasza. I\lcksandra (;o,lIcII skicgo i Stani,lilwa Bąka, Złożono także wiązankę pod l'omn ikicm PomordOl\aJl) cli I'roksOll'll1 I. II (liI sI..lelI. W Muzeum Etnograficznym w oprawie zcspolu Salla-I\-ivlassagana (nHIZ\'ka in,pilllllalJ:l rytmami Czarnej ;\ti'yki) o godz, 16,00 rozpOClą! sit,: lI'l'I'niS;li dll(lCh II\Slall: ..I\llsk!~ Towarzys\wo Ludoznawcze (I,IVÓI\ 1895 -- WroelalV 1')')5!" i ..Polskie opisanie Ślllal;\". a II \Iuzeum Archeologicznym ..Moje widzenie ś\viata - polscy naill iści" W) sl,lII'a dOI)TZ:IGI hi,L(\rll towarzystwa została przygotowana w oparciu o matcnaly I,C zhior()\v :\IThill um i\:,IU~UIIL~\\ Polskiego Towarzystwa ),udoznawczego. zbiorów Muzcum II istor) cznego i .JJseo! ineul1l" Zaprezentowano na niej najsiarsze dokumenty ZWlivane Z \(III'aIZ) sLII'l'nl. ""'P(lnulil" korespondcncję ilustrującą kontakty z towarzystwami naukowymi. hihliolCkami, inS\\1Uci;lilli naukowymi w kraju i za granicą starc fotografic i innc maleria" ;Irchillalnc (k(lmisarz \\\'lil\\I mgr Dorota .Jasnowska), Wystawa ..Polskic opisanie świala" lo bogato i baliI ni~ przlgoLO\\ i111\ I,biór cksponatów i dokumentów ukazujący wklad l'olakóII II pOInailic IlI/III ch klllll\ nUlI"I'. Duży !'Ozmach. pi.,:kna oprawa plastyczna. czytelny uklad sal II) udlybniiqilcl\/IY, ,\11'1k,', /\ustrali.,: z Oceanią i obie Ameryki sprawił. że lIystallil slilia si.,: nl'dalIcnll'm II cLIJ ogólnopolskicj (komisarze wystawy: Janus/, .Jaskulski. Janusz K;IIIHlcki, ,Iilcck I 'liliJ;;, Mieczyslaw StrzcchoIVski l, Hall i piętro Muzcum ;\rchcologlClncgo 1\) pcln ilo Illa I'" "t \\ ,l naiwne, Zgromadzone na wystawie ..Moje wid/.enic Ślli,lla poisc\ Ilailli,śei" SIIlOr/) 1(1Illll/!:wość innego spojrzcnia na l'Zec/ywistość (komisarz wystawy: Adam SI) mailSki l, ,hlk'l IIŚII lelli lenie obchodów stulecia odbył się we Wroclawiu ,kszczc jedcn IIcrni',1/ .. I'u~ucil' IICI11": Vincenza" (ze wzgl~du na trudności lokalowe wystawa zoslała olllarla II Ilibli"Leee /akl"du larodowcgo im, Ossolitlskieh dopiero 12 października 1995 r,) (~olllisarz II \SI,11I\ Ilc'n.: Zielillskal. Wszystkim wystawom towarzyszyly przcwodniki i inf<>l'Inatory, Uczestnicy Zjazdu i zaproszeni gościc IV godzinach lIicczorny ch mieli Inujlil\l';,' wys!uehania koncertów Festiwalu Wratislavia Cantalls, O godz. 20,00 odbył się uroczysty wieczorck towarzyski absolllcnll'l\1 Kalcdry 1,lnugl'illii/Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Obchodom stulecia PTL. obok konferencj i naukOlI'ci. lowarzyszy!) II) stall). scsic nillIkulI l' ikon ferencje organizowane przez oddzialy Polskicgo TO\\ar/) sI Iva l. lido/na II Cll'gO Do najll ;1/niejszych nalei.y zaliczyć wystawę .. IOO-lecie Polskicgo TClIIar/,ysL lIa l.udoZll'll1 czcgo, Odd/lili II' Krakowie", otwartą 27 czerwca 1995 roku \I' MUlcum I-:tnogr,liiczn) In II KrilkulI ie UI'il1 wystawę .. ) 00 lat temu we Lwowie, U źródel Polskiego TOil au)s\ II ,t 1.111\O/naIICZC'tW" IIIII ;11'1:1 21 października 1995 roku w Muzeum Nicpodleglości II, Walvallie, (lddz,i;1i II /;lInOŚCIJI przygotowal IV dniach 22-24 września 1995 roku scsj.,: nauk()\\'l pl. .. 1·r/.\'C011~i dll ctl1ogr'lli; Zamojszcl.yzny" oraz wyjazd do Lwowa połączony /.e z\\'lcd/allicm LlliaSl;] i zloi:cni<'111 kil ial(,l\ na grobach założycicli Polskiego Towarzystwa Ludoznawczcgo na emcnlarz,lI 1,1Cla~()\\ sI..im :I/op.i/olel/u NOS/II /'ulI!il/(; /\',"'./11111// O/'(JI: "i,u SIIc/II',';", f: loi/lIf' f,i �!\.ONIIRIN('.J;\ ..PIUFSZLOS(' I TERAŹNIEJSZOŚĆ: ETNOLOGII POLSKIEJ. W STlIIITIII'OLSKIEC;O TOWARZYSTWA LlJDOZNAWCZEGCY. WROCLA W. 10- II WRZEŚNIA 1995 !\.ollit:relleja hyla integralną u.;śei'l uroczystości juhileuszowych związanych ze stuleciem !'cllskiegolollarzystl\<1 LudoZl1awezego. Zaj.;la ważne miejsce w programie tych uroczystości. \,hok akademiljuhileus/Owcj w Auli l,eopoldYl1skiej Uniwersytclu Wrocławskiego. 71. Walnego /glllll1ad/enia I'TI. oral specjalnie przygotowanych wystaw: ,.I'olskie Towarzystwo Ludoznawell' I X'J.'-I 'J i ..Polskie opisanic świata" eksponowanych w Muzeum EtnogralIcznym. a takżc \loie II idzLnle ś\\lata poisey naiwiśei". pokazanej w Muzeum Archeologiunym. Odpowiedili" ,i" rangi II~thIlZellia. Jakim hylo 100-lecie Towarzystwa. przYJ.;to szeroki z.akres konferencji \\IZllauiljac kilka podstallO\I\chjcj celem. Ceiemtym hylo. zjednej strony. pogl.;bienie wiedz~ \l hl,torll polskiej clnologli i ksztaltowanlu si.; jcj instytucji. z ważną rolą Polskiego Towarzystwa 11Idc)jnil\\ czego. Z drugiej Jednak strony. i byl to cel najważniejszy. zalozono przedst<miel1le 'prali IL'rainiejs/ości: kierlInków badal] clnologieznych i różnych podejść badawuych oraz pr/Lohriilcll clnologi i polskiej pod wplywem antropologii kulturowej. wreszcie związkó\\ etll"logi i polskicj. pko jednej z etnologii narodowych. z clnologią i antropologią w innych kriJiach i ś\\Iatollą Temu ostatniemu celowi slużył udzial gości z zagranicy. reprezentujących ILlrot!oll L i 11li.;d/\narodolle instytucje i stowarzyszenia etnologiczne i antropologiczne. m. in. "clClćtć IntcliJiltiollak dTthnologic ct dc Folklore i American Anthropological Association. (Jhlath prO\lad/ol1O II ramach sesji plenarnej. w czterech sckcjach tcmatycznych. oraz \1 trakcie ,c,ji plll1eIO\\cj. W zakOliczcniu konferencji przedstawiono sprawozdania z obrad \\ ,ekcpch orlll dokonano podsumowania calości prac. W konferencji wzi.;lo udzial około 400 dl/c,tl1ikclll. II I~m przeszlo 30 I I.agranicy. z takich krajów jak: Austria. Czechy. Ilolandia. IlIaci. litlla. Nicmcy. NOlla Jugoslawia. Rosja. Slowacja. Stany Zjednoczone. lIkraina - szczeiil/nic repn:len[(l\lillla w wyniku związków historycznych etnologii polskiej i ukraiilskiej. C ),-- iJJ'd/ \\'~~r: \\ C/d\le obrad pknarnych I\yglos/Ono 7 referatów. Posiedzenie. któremu przewodniczyla pm! J)"rota Sllll"nides (!\.al\;dra FolIdorystyki lIniwersytetu w Opolu). otworzy l referat proL /hi~l1le\\i1 .iilsielliull (1llstytut Etllologii i Antropologii Kulturowej UAM) Podsta\l101ve ji/'ONClIlI IIIItlJl'li I tem:':lIi('/-I::O.~CI etllologil po/sklej. Pozostale referaty sesji plellarnej. wyglo'101le 1"lel ~ości zil~r'iIliullyeh. przedstawialy kierullki rozwoju etnologii i ważllc prohlemy :,,,dilll ue II pO\lucicu-,lllych krajach. dzialalność stowarzyszel] etnologic7llych i antropologiuillch (lr:11 l\\iWkl etllologii i lólkiorystyki innych krajów z Ilauką polską Prof Stepan Pawluk i Lklllillll) \I rderacic Ftllogm/io IIkmll1sko \II Galicji \II k0l1CU X/X na pocątku XX wieku omOl1 J! ro/\\ÓJ l'lllogl'alli ukrailiskiej w czasie powstawania i dzialalllości Towarzystwa iuclo/llal\uego. RekraI pror Romalla Kyrcziwa (Ukraina), Wię::I uczollych ukraińskich:: Po/'/;/111 linlor::ll!lIelll />lIdo::lla\llcylll. dotyczy I udzialu etnograrów ukraiilskich w tym towar/lst\\ ie PmI' l ilia Johallsell (Niemcy) mówiła o Baaonloch antrop%glcnych nad artefoktaml '1 /rJlic/! .r\ lliekll. wskazując na konicezIlość utrzymania i rozwijania w ramach antropologii kullulO\leJ ,tudi(l\\ Ilad Ivytworami kulturowymi. Prof Wiktor E. Gusiew w referacie Prob/em e!/!ol(},~1I Ijo/klom" lilIOlIce polskiej i rosy/sklej podniósl kwesti.; poclobieilstw i różnic w podo zakresu etnologii i przedmiotu bachll] etnologicznych i rolklorystycznych w obu kralilCh I'mI'. James I .. Peacock. przewodniczący największego na świecie stowarzyszenia antroIwlclgiullCgO. pkim Jest ;\merican Anthropological Association (Stany Zjednoczone). w reCeracIc A/lcrlllll" hodwi II' ontrop%gil amervkal1sklej I Ameiykońskle Sto\llar::ys::enle /!ntropoill~IC::lIC 1110\\11o Ilaukowcj i spolcullej roli tego towarzystwa. Ostatllim w ramach sesji plellarneJ hl lo II \ stlipiellic' dr Ilalla F. Vermeulena (I lolandia) StOlFar::ys::enio etn%glcne i antrop%~I(::IIC 11 hlml!!i' /)r::c:",/ąd l)()r611·lwlI·Cv. pozwalaj'lce spojrzeć na powstanie naszego tO\\ar/.ysl\Ial per,pekt~ Ivy og('illoeuropejskicj. �324 Pierwsza sekcja tematyczna ,,2 historii nauk etnologicznych" prac()\lala pod ki,'runklclll dr I\nny Kowalskiej-Lewickiej. Pierwszy wystąpil pror. I\ndrzcj Woiniak (Instylut I\rchcologii 1 1.1nologii PAN) z referatem OświecenimlY pr::e!om 11' kllltllr::e a I)(JC::l{tki IlIdo~llall'slll'(l I!()!.I·/',,'.!:" Przedstawi I w nim genezę i rozwój zaintercsowaó kultur'l ludow'l na 110: ruch,'lII UJ1l\sIOI\\ c'h schyłku XVIII i początków XIX wieku. Tczy rcferatu pror. !\. Woi.niab /nala/ly S\\C ro/\\ ini.,:eic w kolejnych wystąpicniach. Pror. Violctta KrawCI.yk- Wasilo:\\ sb (I..:atedra W\ChO\\;lnl:1 Muzycznego UL) w referacie O !olklorvstvce polskiej 11' IOO-lecie .. '-lit/II' pr/ctbt;l\\ ila ro/\\".i gromadzenia materiałów i badail folklorystycznych. Slllicrd/ila. ic u pOC/'llk,'I\\ Ill,"kl(! etnogralii tkwią zaintercsowania folklorystycznc. Pror. I:dmud i'icll'aSlck (I..:atedra Itnologil Uniwersytetu Wrocławskiego). w rcieracie Llld pros/)' H' cah'lll Sl)o.wh", ::\'CII/ S\l'('.~(). () /I/Olllt'lskiej monografii wsi 1. J. C::erllli/lskiego. wskazal na unikat()\\'~ charaktcr ;1Il;di/o\\ ,IlICI pr;.IC~. nIC powtarzającej wzoru poszukiwail folklorystycznych. Dr .Ian Krisl (C/.cchy) 11\głosi I rckral Wvstawa c:esko-slowiańska w Pradc:e w rokll 1895 i jej ::uaC::C'lliC' dla IIIt/o::ua\l·.lt\l u. przedstawiając w nim motywy. które doprowadzi Iy do organ i/.acj i wySl,l\\ y ma/jej roI<,:\\ rp/II 0ju muzealnictwa etnograficzncgo. Tcmatyk'1 llluzcalnictwa. już na szcrs/) n1. curopcjskim Ik. zajill się również doc . .Jerzy Czajkowski (Muzeum BudO\lniclw<l Ludo\\cgo II Sanoku) II Icl<:racie Z historii mu::ealnictl1'a skansenowskiego \Ji 1,·urlJIJie. !nall1icnnc bylo pojalllcni,' si~ II Vdnym nieomal czasie w Europie wszystkich inicjatyw \\al.llych dla 1'll/lIoju ludo/.nall,III;!. towarzystw. cl.asopislll. wystaw i muzców. Drugi blok referatów kontYllllOwal w~tek podjęty ,iUż plh'l. plO!'. I,. i'lc'II;IVka i dOI\CZ\ I udziału Polaków w badaniach nad kullurą ludow,! Uklainy XIX WIcku. \)1 1;1111,11';1 I..:o,mil1d (Ukraina) omówila 7i'Oliy(yjny dO/1/ ukraiński lI' !Jadul/iach elll().~m/;i\l' I}(Jlskich .1/1' \I·le/'". ;1dl Oksana Kosmina (Ukraina) zajęła się Rolą hadacF flolskich :: .If\' 'rleAu 'I' stllrlillCl1 [/tI,,' hisl(}/~vc::nymi ubiorami Kijows::c::y::ny. Ostatni I. rcll:ratów. wvglovony pr/cz plO!'. Lr/chcI Iliid: (Węgry). Prace polskich elnografiiw H' c::asopi.llllic .. Uno.~m/ia" II \,~iC'/·.lkiC',~(} JIJ\1i1CI.\/l:" Lur/o::nawc::ego, zajmował się związkami nauki węgierskie.j i polskic',i II id/ian: mi POPI/.CZ dl];}lizę zawartości węgierskiego czasopisma. Tematyczna wartość Ic!l;rat(lI\ /aplczCnlo\\ ,1Il\ch \\ 1;1mach sekcji, skoncentrowanych na powstawaniu i rozwoju etnoglalii II krajach 1':IlI'(\p\ Śllldkowo-Wschodniej. sprzyjała ożywionej dyskusji. Drugą sekcją, .,Stan i perspektywy nauk etnołogicznych". klcro\\ała pl'll!. Ilronisl;I\\,1 I..:opczyilska-Jaworska (Katedra Etnologii UL). Referaty pr/l:dsta\\ ionc II r;II11;lChsekcji naś\\ ictiJh wielostronnie zarówno główne dylematy metodologiczne etnologii. a /wlas/C/<I Ie /wią/anc z usytuowaniem naszej dyscypliny wśród innych nauk humanistyC/.nyeh .. jak 1'('lIIllicz po b/a h podzialy wewnątrz dyscypliny oraz niektórl: polajl:j l.ainlerl:sO\\"1I1. Prof. Michal Buchowski (Instytut Etnologii i Antropologii Kullurolll:j L/\\1) II Ickracic Wspólc::esne orienla(je leorelyc::ne 11' etnologii fJolskiej pokusi I się P schal,lk Icn /011 an I, głównych rodzajów współczesnych postaw badawczych etnologów polskich na lic lrad~ cjl tc.i etnologii i w nawiązaniu do wspólczl:snej l:tnologii/antropolpgii ś\\i<llo\\ c,I. Chalakten Sl\ kc' te' uzupelnił referat plOf. Elżbiety TarkolVskicj (Instylut Filozofii i Socjologii I'/\NI () \I "I"jllm/cl bar/acy pr::esc:/o.{ci i lera~niejs::oś('i. Uwagi socjolo.!!.a. II' którym II'ska/.;Jia ona n'linic'c i podubieńslwa w podejściu badawczym socjologów i dnologólI Wśr(ld nicdoslathlll dostr/czon\ ch w pracach przedstawicieli obu dyscyplin relCrentka w)'mienila braki \1 /.akrc:;ic tcorii /1ll1,1l1\ Zachęcała także do nierezygnowania z pcrspektywy historycznej II hadanlach. II il!z;lc \\ nlc·i szczególną wartość pracy etnologa/antropologa. Dr Katar/.yna KaniolIska (I..:'Jledra 1·:tnolo!2ii l L I W referacie C::y trudno dziś być' etnologiem? postmvila pylanic. czy i 1\ Jelki ,pos(lh l\Sp(l i ClC'1l l' dyskusje metodologiczne wplywaji\ na prl.cbieg pracy badawCl.ej c!nologa II tcrcnil:. 1'1'01. i\lari;r Wieruszewska (instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN) w rcll:racil: Il'ie.v lwisku \I fJ('I'.ljJC'/(/l\lI( bad0l1 elnologicznych i socjologicznych. kontynuowala w~łlek porównal'l obu dyscyplin. !IITócila uwagę na niedostatek badań współczesnej wsi i załamanie się spolecznych funkcji stlllli(:>1I nad wsią. Stwierdziła. że "kwestia chłopska" nadał istnieje. podobnic jak odmicnność środo\1 isko\\ d wsi, i winny być one naukowo analizowanc również przez etnologów. �325 () pOll stajilC\ch II Polscc bankach danych etnogratieznych mówi!a prof Bronislawa Kopliska-jallOlska II reICracie /)okllllll!lltacja i injórmacjall' naukach etll%gicnych 11' PO/SCI!, Dlla reICraty dot}C/.yly wybranych kierunków badaI1, Prof Irena FloreI1ska-Bukowska Ilnst} tul Nauk PedilgogiClnych i Spolecznych Uniwersytetu Śląskicgo. Filia w Cicszynicl. II retcraL'ie UIlO!ogIC::IIC hadallla l'cgio/l(ill' pl'::emys/owyc/z 11" Polsce, Pces::/o.l:ć,. stall H'sl)()/ceslIl', przedstawI la pr/egląd stosunkowo nielicznych etnograficznych i folklorystycznych badali spoleClnoścl pr/,emlslowych, Ich wartość polegala jednak na tym, je pos/er/aly I,akres Idlnlercsoll ali etnologlC/.n\ ch pll/a granice wiejskiej kultury ludowej, Prof Roderyk Lange Ilnst\ tut I.tnologi i i ;\ntropologii Kulturowej UAM) zaprezentował reICrat !?1C1IÓj //Ietodr/u !'Uilwl Il(/(! ({II/Celli \1 /'o/scc. w którym zasygnalizowal powstanie odn;bnej dyscyplinyctnochoreogralii, Dyskusje pl'Owadzone w ramach sekcji dotyczyly zarówno spraw s/C/.ególOll \ ch, III i,(lanyeh I lematY"'l reICratów. jak i ogólnych odnoszących si~ do stanu dyscypliny I d/ldlall[()ści tOlI ar/ystll ,I. Ir/eciej sekCji lematyC/.nej "Kultura ludowajako pr/edmiot badaI1 etnologiClnych" przcwod11lClII pl'Of Wlad} sialI Baranowski (Katedra Etnologii UL), Znamienne. że rozllażania nad kullUr,! ludOIIi! dotyC/.) II najcl.;ściej obs/arów pogranicza etnicznego oraz \Ispólistnienia i wzajemnego odd/ialywania grup etniC/.nyeh, lagadnienie styku ludności polskicj i czeskiej na tcrenie Śląska CieszYI1skicgo przedstawi! prof Daniel Kadluhiec (Instytut Nauk Pedagogicznych i Społecznych Uniwersytetu Śląskiego, I iIi,1II ('ieS!} n ie I \\ rellTaeie / //Ictod%gii hadwI ku/tury /udowcj pogl'alllc::a, W oparci u o malerl,ti Llktogl'aliC/.n) slórmulOllal on interesujące wnioski tcoretyczne dotyczącc kultury pograniCla, 1)1' I.arisa Wachnina (Ukraina) wyglosila reICrat Kwestia kontaktów interetnicnyc/z 11' jo/k/o1'::1' a c::a,\ojJi,\'lIuJ .. /.ud", w którym analizowala wyst.;powanie polskich treści w f(llklorze ukrailiskim i lainteresOllanie tym zagadnieniem w "Ludzie", Prof. Irena Merkiene (Litwa) w rekracie f:u/rum Iudoll(l lI'i!Cli.ccv::llv 11' I p%w/c XX wieku zwróeila uwag~ na wplYllY polskie n,1 kultur.; tcgo rcgionu, W/ajemne przenikanie siQ kultur różnych grup etnicznych bylo równiej pr/c,imiolem reICratu dr Brigitte Biinisch-Brednich (Niemcy) Pl'ohlematvka / stall hadw/ Ilad CI\ i.II!IUi'I!I:!i/s!,(! II' Ilaucc luelluccUej, I'o/Ostalc t'eICt'atl dotyC/.} Iy rMnych zakresów i kierunków badaI1 etnologicznych w Polsce, I)r \JleCllslall ilopln (Katedra Etnologii Uniwersytetu WrocIawskiego) w reICracie Studia Ilad i,iI/furallil !udmlTlIli hlmj).\' II' elno!ogii po!skiei mówił o badaniach dawnych i konieczności Ill1lens} liktl\ldni,1 lIspólczesnych studiów etnologicznych nad kulturami europejskimi, Prof f'clcsa Kat'l\icka (Instytut Archeologii i Ftnologii UMK) w swym reICraeie Ftn%gicne h(}(!ania nod regionelli Vn jJI'::,l'k!ad::ie 1'011101':::0 IVschodniego dokonala przeglądu badali na tym terenie I ,I(lrmulollala postulat) teoretyczne dotyczące regionalnych studióII etnologicznych, Prof Ij,lrhara Jj,lIielich (Katedra Ftnologii Uniwersytetu Wrocławskiego), w wystąpieniu /jadnnia nnd od:::I('::'! l sfwielll /lIdmlTIII \I' !'O!SCL' dokonaIa krytycznej analizy tych badali i postulowala ich pogl.;bicnic, Odmienne u,i.;cie zaprelentowal prof Ludvik Kunz (Czechy), który w rekracic .\j1ojl'::ellie :: ::Clt'lIąll':: 110 nml'occ.l'llą clnomlcyko!ogię polską, Progno:::a Itodwi cnko-jm!.I'kicit 11H'lIViljednak o typologii instrumentów smyczkowych. skool'dvnm['an.\'ch uzywanych przez clI:,kich tlluzvk(l\\ ludOllych i porównał.ie z występującymi w Polsce, C/II artą sekc,l<; tetllatyczną "Tożsamość etniczna i kontakty etniczne w badaniach ctnologlcznych i antJ'(lpołogicznyeh" prowadzi I prof Aleksander Posern-Zieliliski (instytut Itnologii i Antropologii Kulturowej UAM), I'ematyka referatów ob,iQla szeroki zakres zagadnieli ctniun\ ch, takich jak stereotypy etniczne. poczucie tożsamości i dystanse etniczne. proces} n,llodotll(lICZC ora; stosunki etniczne na pograniczach i w wyniku migraeji, Referaty te. uj1ol'zijdkollallc Igodnie zc swoją treścią. stworzyly trzy zespoły problemowe, Picl'Ilsz} I zespokllV objąl trzy wystąpienia poświQcone refleksji na temat dotychczasowych ,tudilllV c(nicmych, Ogólnego wprowadzenia do tematyki dostarczył referat prof. Aleksandra !'oscm-/ieliliskiego /'wiJ/cllwlyka clnicna w etnologii polskiej. Uzupelnieniem tego syntetyzuIdcego otllówienia byly wysl<\pienia dotyczące badali nad poszczególnymi grupami etnicznymi, !'wf Olga (joldberg-Mulkiewicz (izrael) w referacie ,~\viat, kl()ry pl':::esla/ islnieć', Refleksic nad �326 badaniem kultur)' Lydów po/skich przedstawiła istotne prohlemy 11,II'vtatu ,llltroptlloga /,mierzająccgo do rekonstrukcji obrazu kultury Środll\\'isk żydo\\skieh sprzed holocaustu, /mi:lnl II sposobie przedstawiania Cygana w piśmiennictwie polskim zapr..:zen\owal prof', I,eeh ',Iroz (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) II' rekracic () /ei//sll'illlt'iI. (\!!,lIill/ch 1I/IU,i lI'al~,wclt. iC d::iejów po::nawania Romów \\I Polsce, Drugi zespól stworzyły dwa referaty o tematyce etllohistm\l'l.I1ej, Imi..:r/ai,!ce do rekonstrukcji stosunków międzyetnic/nych, rówllież tych uksztaltO\lallyeh pr/c/ Illlgraej" na przelomie XIX i XX wieku, Prof. Roman Makarezuk (Ukraina) w r.:li:raci.: {'k/'lIilis/,o'/)()/s/(lc kOlllllkn elnoku/lu/'owe na ::iemiach Zachodniej Ukrainy \I' /iie/'lt'.ci!j (wierci .\'.\' \liekll lal"\SO\I ai proLL' ukrainizacJi Polaków, który dokonywal si.,: drogi] stopnio\\'cj akullllry/,acji i ils\'lllilaL'ji, I koki prof. l)usan Drljaca (Nowa Jugosławia) przcdstawil rd.:rat ;":Olll,t/,Il' "'IlicIl" ).!I//iCl'llkfJbo,i:niackie w /895 roku, w którym ukazal 1'01<;zachowania i przckS/t,dcdl elniClllości II I'roce'i-' adaptacJi grupy polskich migrantów do nOlvych warunków życi,) Wreszcic trlcci lestaw rderatów objął problematyk.,: II "p(IIClCSII\ch ,.,I()SUllkll\\ ":Iniun\ dl rozpatrywanych jako efekt ciążcnia doświadczell hlstoryel.l1ych i hie/'1C\ ch pr/eohrale;i ś\\ iadolllośei spoleclllej, Prof, Okh liryniw (Ukraina) \\' \\ 'st'lpiL'n iII f.:S::I<t/IIJiI'llIIl,' .Ii,' ,,-()lI()c::esnegu ila/'odu ukraińskiego, Aspekt eln%gicnv porus/yl /,an'm'no k\\'';Slle ogóiIlI '-tem":l'. LIne' związane z wymiarami, lonnami i źródłami nowoczesnego narodu, ,iak i I,ag:ldllienla hard/le',i konkrctnc, lącząee si~ z budowaniem nowej ukrailhkiq \o/samoścj II ralll,lch \\ l,h!lC~"t organizmu pa(lstwowego, Problematyką jednego z region')\\ Po"k, lal.;l;; .sIC prof. J)orlll~1 Simouides. która w referacie Górl1o,~/ą::a()' - grllj)a regionalna eT elniccnu' dokon,i1a \\ nikilllc',l analizy obszaru pogral1lcza, jakim jest Sląsk, Zwrócila uwag.;: IW to, Ie \\ Idkieh PiH,iścio\\\L'h obszarach spotykamy się z kulturowym synkretyzmem i wil'inkultui'PII llŚClą I I:lbiltl~1 Śll i:ld,,· moscią narodow<], ze zróżnicowanym poeZllcielll to:i.~alllości i spccyljCln~1 \\\iadnnJ<)ści" pogranicza, mocno zakorzenioną w przywiązaniu do \\y~oko \\alllr\'/(l\1 an\'Ch cech loka!ne',1 kultury, Problcmatyce stosunków mi~dzy grup'l mnicjsLOsciOll<l a sl'okudlSIII l'1II Ilarodo\\1 nI 11:\ poziomic lokalnym poświęcone by lo wystąpienie prof' Ewy NO\,iekiej (Instytut S,)Cjlllogil l'\\ I ROli/ jako swóJ ijC/ko ohcy, 'LbiorowoH: ROli/tlIli H' ,\:ll'iot/oll/u,I:ci ,Ipo/ec::n(),\:ci \lic/sklej, II któl\ 111 na podstawie własnych badań pokazała mechanizmy I()rmo\\ ,lilia si, stcreotypu Cyg'lIla oraz podsta\\'o\lc elementy tego stcreotypu, Sekcja ..ctniczna'" objęla istotne zagadnicniii sludió\\ elnic/llyeh, takie jak rekonSlrukc,iL' etnohistoryczne, analizy bie:i.ącyeh procesów etnicznych mai I'ellcksil' lIIetodologiellll' i nauk,,· znawczl' zwiąl.al1L: l badaniami etnicznymi, W ten sposób sckcja 1:1 IWlII ICl'd/il,1 1'\/.lC.s/LlC, że problematyka etniczna jest dla dzisiejszych prac etnologiCl.nyeh i antropologiull\ch ,iL'llil\ 111 Z centralnych i dynamicznie się rozwijających pól bada\\CI.\'ch, Scsja panelowa ..Etnologia we współczesnej I:uropie" - lIIoderator/\' prof. Konrad KI\stlln (Austria) i prof. ZofIa Sokolcwicz (Katedra Etnologii i ;\nlropologii Kultulll\\ei IIW) SIIll1I/\ LI możliwości dyskusji nad zadaniami etnologii i antropologii kullurowL',1 \\ rP/\1 lVI IlllnlU wspólczesnych problemów spolecmych i kulturowych IVjedlJou;\cej sit; ":urople Sprawozdanie z prac IV sekcjach i podsumo\\anie konkrencji pol'lc/ono I /'II11kllit;Cll'm uroczystości jubi kuszowych, Po przedstawieniu przez PI'I..:\\'odlliul\c'yciJ sc'kcj i \\ Y lJikóII pl,IL w tych sekcjach podsumowania całości obrad dokonal prof. Zbigni.:w .lasi.:\\icz, Sllllcrdzil pn, Ie' poważnym dorobkiem sekcji bylo slormulowallie lJowyeh pylaó hadalluych, synl..:t\T/nc' przedstawienic wiciu ważnych kierunków badall i próba ca!ośeicl\\ e,i oeelJ\ ,lalJlI elnoltlgii, /:1 szezególllą wartość konferencji uznalon jednak zaprczenl<l\\'lIIc II je.l Irakeie nlO:i.liIlP\Li i d'lżenia integracyjne: wzmocnienie poczucia ląeznośei z przcSI.lościq dysey plin\, odbicrlln~! .Illk" godny zainteresowania dorobek przeszlych pokoleil badaczy: Iepsz..: /\'(I/ul11ienl": l11i<;d/\ czlonkami szcroko pojr;tcgo środowiska etnologiczncgo. kt(lI'l.Y II n')żll\' spos(lb pnm ad;,] ,II L' pracc luh uC/L'stniczą w tym środowisku choćby tylko intcresuiqe sit; nllubllli l'liIlJ!ogie/nll11i, rozwijam] umiejętnosć porozumiewania sit; i wspólpracy / pr/,cdst<lll icicillllli dyscyplin pokrL'IInych: wreszcie zacieśnienic związków z etnologią i antropologi,\ kullurO\Il\ \\ IlJn\ch kralileh �327 i ;\\ lallll,,! kpnkrcncji. Prof. /.hignić\\' .lasi..:\\io. poc\zi.,:kowal organizatorom i \\'szystkul1 lU:l.cstnikom lJrouystości .iuhikuszo\\c z,amknąl prczes PTL dr hab, Zygmunt Kloduicki, CI."ŚC rćkral()\\ \\ yglos/Ouyeh w trakcie konferencji /Osl;!la .iuż opublikowana w.iubikuszo\\ \ eh lPll1ach 7X i 7() (tom angloj,,:zyczny) ..Ludu", [nne. w tym także rcf<:raty uczcstników I. zagranic\ ogloS/onc /,ostan;1 \\ nasl,,:pnych tomach tego c7,asopisma. Po.iawil)' si,,: .iuż pierws~c 'ipi',I\\ozdania I konll:rćnc·.ii. m. in, w ..i'iewskl1er ofthc AmericanAnthropologicai /\ssociation", (lrganiz,ac.ia konkrcnc.ii o tak sz:crokim zakresic Illożliwa byla dziyki wspólpracy Polskicgo 10\\ ar/\ st\\ a I,udo/.nawaćgo I. Komitctem Nauk Etnologicznych P,\N omz etnologicznymi plaL'()\\kaml uni\\l:r'iyteckimi i mluc;i1nymi, lwolanie konferencji nic mogłoby dojść do skutku hu \\sparci,1 Komitćtu Ilad,lIi Naukowych. Uniwersytetu Wrocla\\·ski..:go. Biblioteki I.akladu \;lIl1dO\\ego in!. (Jssoli(lskich. rvluz..:um Narodowego we Wrocławiu i wielu inn\ch inslytucJi, \;I.iislotnle.iSl,\ .leduak h\ I dlugotl'\\alv wysilek prezesa rTL dr. hab, lygmunta Klodniekiego i \\ ,p('ld/i,i1ajaccgo I n im I.espo!u. Prace wlożon.; w przygotowanie i przebieg kon kr..:n..:.ii i'O\\ Inn\ /a,,\\oco\\;,Ć \\ pr/.yszlych badaniach i dzialalności organizacyjne.i etnologii polski.;.i, l/'/adl'shl1l' Hrollis/all'a ,J/eAsam/er !JaranulI'ski, 'Lhigmf'lI' jasiell'ic::, KopcVllska-.JCI\l'orska, ,Inlla A.'{)\I'(I/ska- !.1!1I'ic/;u, l'osl!rn-'Lie/illski i-.lllll/YN/\IWllOWI·: SUvIINM~I[!M ..O WDROŻENIU »lALFCLŃ OCIIRONY KI:L Il il(,y TR/\J)YCY.lNI·:.I I LlIDOW[JI\ W KRA.lACII EUROPY CLNTRALi\'IJ I \VSCIIOJ)N 11':1". STRAŻNICE (MORA WY). 18-24 ClERWC/\ 1<)<)5 \~I c1\\ud/ie'tel pi'ltei (jcncr~i1nej Konferencji UNESCO w Paryżu. w dniu 15 listopada 1<)8<) roku, IH/\i.,:IO ,,/alecenia \\ sprawie ochrony kultury tradycy.inej i ludowej" I Dokument ten. !'r/c/.;;i/all\ pod ro/\\ ag,,: \\ szystk im krajom Ci~I()nkowskim lJ IESCO. przesiany I kolei przez /',,"ki Komitel do SpralI lJNESCO do Ministerstwa I':dukacji :'-Jarodowej i za pośredniet\\em \lini,ter'\\\;1 K\llllII'\' i S/tuki do \\ojewódzkich wydzia!ów kultury, nic mSIa! oc\nolOWan) \\ etnologlClnym śrllllO\\isku Il~lukowym. Przeszcc\1 w nas/ym kraju. również za sprawq poc\Sl<!\\ ()\\\ ch tranSI(lnnacj i. klóre \\'(')\\'(zas mialy miejsce. bez. więks/"ego ccha, Rozprowadzany. \\ nioupL'lnic \\iernYIll llulllaueniu. wśród czlonkuw CIOFF jako "Rekomendacja o ochronie iplklmu i ",tuki 11Ilhmei" pr/yuynil si,,: jcdynie do podj,,:cia dyskus.ii \II ME:'-J, Wzi,,:li \\ nich ud/ia!. ,)hok d/ial;\CI\ n,1 polu I(llkloru muzyc/l1ego i taneczl1<:go. również przcdst~l\\iciek I','!skiego To\\ar/) st\\a I,udo/n<l\\czego i liczni regionaliści, Dyskus.ie zakoliczyly si,,: sl(mnulo\\;lI1iem IX/C/. rvlU\ "decdl u\\zgl,,:dnićnia \\. progmmach szkolnych prohlemalyki regionalnej, \\ I\nl [('l\\nlci sznoko powte.i kultury tradycy.ine.i i ludowe.i. \\' I(\\i..:tnin ! IN) r. [INES( '( l. już po rai drugi. zwróci lo sic,: do Polskiego Komitctu ds, I \I,SCO I pn)śh;! o opracowanie odpowiedzi na obsz.erną ankid,,: dotycz,jcą realizacji ,,/alec';li" \\ n;ISZ)III kraju, Ankicta miala być wląC/.ona do matcrialu p,lIistw regionu i slużyc .lako poclst,l\\a d) skUSIi na s..:minariulll mi\'dzynill'lldowym organizowanym przez czeskie Ministerstwo Kultury i Komitet ds. l:, ES( 'O Pi,,:ciostronicowq odpowiedź na ankictę pr/ygoto\\al J)epartament l'po\\:<I.cchniania Kulllll'Y l\'IKiSz, zaś na seminarium. które odbylo si,,: \V dniach 18-24 C/.el'\\ca I'.l'):' 1' •• \\ Stra/l1icach na Morawach. Ministerstwo delegowalo niżej podpisaną \\. selllinariunl ,,() \\drożcniu »/aleceli ochrony kultury tradycyjnej i ludowej« w krajach LlIIllpU Ccntralnej i WscllOdniej" \\I.i,,:li udzial specjaliści z 13 krajów reprczenluj'lcy: Bialoruś. l ;1"1.lt.':-';11~1Il1 dll"Ulllt.:lltll 1,...:\,.1111(' I . tl1Ikl(lrlL' lr;lll\ciil ll<lU\.:il\\;! \\ \\l:rsji 1l'~() I\ralll i lliszpi:u',.skiej .,culture traditioneJlc jest o ,.kulturze tradycyjnej i folklorze", fra11cuskiej lI1\lW<I ct populaire" \\' \\'er:-;ji ;1Il~iclskll'.1 \\' wersji roSyjSkh.:j \\'~'I;:lc/l1ic o �32X Bułgaric;. Estonię, Litwę, PolskC;. Republikę Czeską. RUl11unię. Rosję. SIO\\ację. Slo\lcnlę, Ukraine; i We;gry, Nie było. z wyjątkiel11 Słowenii. przedstawicieli kraj(m h, .Iugosi<1II ii, i\lbanii, ani Grecji ~, W seminarium wzie;li także udział przedstal\icick lJNLSC<): iJilision des ans CI ,k la vie culturelle (Dimitri Koundjouba z Paryża) oraz Cenll'e pour la cullurc Iradilionellc (I-:eTC I zlokalizowanego w Budapeszcie (L. Feldfbldi). jak również czeskiego i\linistersll\a KultulI (Mihal Beneś). Ponadto na seminarium obecni hyli obscrwalor/\ / C IOFF / ;\w,tl'ii, (ilU/Ii, Niemiec. Moldawii. Polski. Republiki Czeskicj i Słollacji, Na pr/ellodnicz'lcego ohlad /ehl,1I11 wybrali kierownika Katedry Folklorystyki Uniwersytetu II' Budapes/eie pro!'. ViiIlIosa \'oigl'l. na jego zastępct( dr Milę Santovą z Instytutu Folkloru IV Solii. sekrclar/cnl /(lst,iI dr .I .Iancal z Ustavu Lidovej Kultury w Czechach " Po właściwych dla takich imprez zagajcniac!l. częsć l11ervtoryczn" seminarlul11 ]'(l/poC/:iI referat dr. .I. .lancara. w którym zostaly podsumowanc wyniki an!-.i"ty lINI:S( '0, Z przcsłanych informacji można się było dowied/icl:. /,c ../alceenia" I :'\I:S('() II II ie'llI krajach zostały opublikowane w wydawnictwach etnograficznych luh !(llklorlstyon: ch. Ponadl'l Il'iększość z nich siara się je również. realizować w swcj politycc kulluralnej.iednakle IISlI sIki" odczuwają trudności linansowc i skutki zmian organizacyjnych zl\'i,vanych / Okrcscm Ir:lllSltll'macji ustrojowych. We wszystkich krajach istniej,! instytucjc i organi/acje dziala!,!ce 11<1l/l'C! kultury tradycyjnej. brak jednak na ogól centralnei koordynacji tych ptlC/: n'1I1. 'v\ (·I.cehaeh istnieje takie centrum IV Strażnicach. na Litwie utworzono Centrum Kultury NilrodOlI'Cj. 11:1 W"grzech Instytut Kultury. w Rosji nadal dziala Centrum Ftllkloru. '1"'lkO J:Qtlni,L Lil\\a i R",jil mają zalceane przez UNESCO narodowe rady folkloru. W innych kraj<leh pelI n'l rolę kiH'Idynującą pelnią odpowiednie placówki w strukturzc ministerialncJ (SIO\lacja. Polsb) i II sil'cI regionalnych domów kultury oraz rady naukowe działającc IJl'/.y inslltuCjaCh nauk,,\\ \ ch (Bulgaria. We;gry, Slowenia). Wc wszystkich krajach obserwuje siC; niedostatek ccntr,i1nlch rCJL'stróII plaul\\ ck dzialających na polu ochrony kultury tradycyjnel oraz kalalog'\w /biorów. ()dciu\\'a się r(l\\nlc/ brak bibliografii regionalnych. Pomimo wszystkich trudności wielość test iwali ł(llklorystycznych (II C/: m IIiem;t1i1 /,,,III~I' krajowych organizacji ClOFF). jak również bogate archiwa lólklol}stlC/IIC'. ";11iildC/II () II m. iż folklor nadal odgrywa znaczącą role; w życiu kulturalnym . .Icdnoezl''';niclcdnilk slgllali/oll;]]l" trudności z upowszechnianiem kullury tradycyjnej pr/,cz medi,L /\llavC/a Iclcll i/W. \\. II m kontekście z aprobatą odnotowano utworzenic w Polskim Radiu CelllJllm 1vlu/\ ki 1.lldil\\Cj W sprawozdaniu generalnym z zadowolcniem odnotowano rÓllnicj brak of,'raniC/cll \\ iiIkil" sic dostępu do zbiorów oraz brak presji ideologiczncj . .IcdnoC/e";nic /aUI\iljoIHL ii lil: l mili,' chyba uwagi przywiązuje sie; do regulacji prawnych oclnoS/'lcych si" do tll(\rcy lud(l\\cgo. pr/\ jednoczesnej ochronie zbiorów. archiwów. praw autorskich praCOII nik,-)\\ nauki i kuliul': orill organizatorów spektakli. W niektórych przypadkach istnici'lcc pr/,epis) prallnc nic sq rcspektc" wane z powodu braku środków finansowych. a zakoliczenie podsumowania stwierdzono. je istnicj'lcc rtl/II'inictc konl<lkl\ llllCd/1 n<lI,I' dowe dotyczące bada"l i wymiany. cz.,:sto nic bazuj'l na 1ll1l0lvach micdzYllilrtldoll I·ch. 1\ Iko nIl dwustronnych lub indywidualnych kontaktach. Raport generalny uzupełniły wystąpienia reprczelllanl')\\' !ws/czególll\ ch krajó\\ I tOIl ar/I. sząca im ożywiona dyskusja. W obszernych wypowiedziach podnos/.llno pricdc \I'Si': stkim pozylywne funkcjonowanie ..Zalcceń". które podkreślaj,! /Ilaczcnie kultur: Ir;ldyc:jncj d/;] ksztallowan ia tożsamości narodowej (wypowicdzi rcprczcntmllóII" bton i i. I.it \I:. SIOII liC11. lJkrainy) czy podejmuj'l problcm ochrony dziedzictwa kullurowcgo mnicjs/o";ei (RoSI,L \\cgll. Czcchy). Za równic istotne uznano podtrzymywani c /anikaj'lccj kultur: traili cl:inei II ,)broni,' Alhallla nic utrzymuje kontaktów dyplomatycznych z UNFSCO, I<I~ (;rccj;IIlH..' rilt~ liktl\\;dd .J"h:ccn' -; W tym miejscu lllOLna zallwai.yć. że lIa I.) dckgalów OSll\ill bylo praco" llll\illlll naukn\\ \ Jill. pu/{I...• la" ch prClcowl1il:y 11lIllislcrstw, urzl.(dów ochrony labylkó\v c.r.y domów kultur~' ~ Tu warto przypolllllicc lrad)'c.i~ kr;)jów baltyckich 'J,.! F~I{lllil do arclll\\ \llll \\ 1<11.:1.<1 .... 11; nh\"''l:lll~ [tl\\ I1ll·/ folkloryslycZl1C pochodnłcc z Illiast :! pletli! Ill,ll~r l.' i<' �pried unilikm:ją kulIuroIlA zjcdnou.onej popar1l' autorytetcm (!NESCO. wobec Europy. częstego czy wreszcie podkreślanie jej znaczcnia. braku szcrszego I.aintercsowania kulturą trad} c}jn" i ludol\'l II ogóle (Słowenia). [)ui(l mic'jsca II dyskusji zaorała sprawa międzynarodowej kompatybilności krajowych SI ,ten1(')\\ inlllrlllacj i. z uym wiąże siO; potrzeba opracowania spójnej klasyfikacj i i standaryzacj i pou} n:lIi dokulllentacyjnych. W tym celu U ESCO powołało IV Budapeszcie Europejskie CćlltrlIlll Kultury Tradycyjnej. które ma na celu gromadzenie i rozprowadzanie IVszclkich informaCJi na temat ochron). badali oral: archiwi/.acji danych związanych z kulturą tradycyjną i lolklorćlll '. I dUl:ym I:ainlćresowanielll spotkał si,,: reICrat na temat powstałych w Polsce baz danych ;/ 1l'.id/ićd/in}. jak równici. informacje o przygotowywaniu przy Ministerstwie Kultury w RUlllunii i\arodom:go Centrum Inłllrmacji o Sztuce Ludowej oraz o Bazie Danych o Autentycznym "olklor/e Bałkańskim znajduj'lcej sit,: w Sofii czy o Baltyckim Instytucie folkloru w Lorwie. l'r/edSl,1\1 iciel niemieckicgo CIOfF zwrócił uwagę na potrzebę stworzcnia centralnej vidcotcki (lra/ cClllralllc'WI SI Slćl11l1occny festiwali folklorystycznych. Vvv}'c} ,kkgaci byli zgodni co do tcgo. ie istnieją znaczne oraki w zakresie edukacji llllodego pokoleni:! Alii etnografia. ani folklorystyka nic są przewidziane jako osobny przedmiot II \ kl:ldoll y II pr(}gramach powszechncgo nauczania. Jedynie w niektórych krajach folklor jest \I \ klad,lny II s/kolach artystycznych ('. W trakcie dyskusji polski reprezentant CIOFF poin!lll1110\1al Slcl'zej Icbrall) ch o zaleceniach MEN-u. SlllIacio; II zakresic upowszechniania kultury tradycyjnej utrudnia brak rozwiniętej infrastruktun. pk rt"llnici powszechnie wyst9pujące trudności IV nawiązaniu kontaktów z mediami puhlion' mi. 1\I'ak jcsl lak/c inlormacji o ich zbiorach. Zainteresowanie wzbudzi la lviadomość (l oes~im I ideo-programie rejestracji taóców ludowych oraz o podoonym programie polskim. Islotne miejsce \I dyskusji zajęla potr/.cba opracowania odpowiedniego kodeksu etyczncgo ckkbruj;lcego poszanowanie dla ~ullury tradycyjnej i ludowej oraz sugestia. aby ..zaleceniom" nadać !llrm9 pOII"Sleehnie ooowiązuj'lcej ..Konwencji·'. podobnej do tej. jaka chroni zabytki mCl1erialne i pr/yrod9 '. Niezależnie od decy/ji IV lej mierze postulowano dopracowanic międzynamdo\\\ch instrumentóII prawnych odnoszących siy do ochrony kullury tradycyjnej i ludowej . .ic.J do~ull1cntacj i i bad:lIi. Pr/clbwII'icic! lJ 'ESCO wyrazilopinio;, żc wobcc ograniczonych środków utrudniających '/crl,~ic prllll'adzcnic nowych oadali. należałoby może skoncentrować wysiłki na ochronie jui po,iac!an} ch matcrialóll. a wio;c szczególną uwagę poświęcić archiwom. CiI()\\ ne. II'ymienione wyżej wqtki dyskusji. zostały zawarte w kOlkowej uchwale seminarium. pr/cka7.ancj la pośrednictlvem komitetu czeskiego władzom UNESCO oraz za pośrednictwem dekgal<')\\" IIs/.yslkim krajowym komitetom do spraw UNESCO"' \\' trakcie seminarium uczcstnicy olrzymali wszystkie sprawozdania krajowe. raporty zoiorcze i uchllal} . Organi/.ator/y zapewnili lei symultaniczny przekład obrad: francusko-angielski. angielsko-rr;lIlcuski or;u czeski. Ponadto uczestnicy mieli okazję do zwiedzenia miejscowego ,kansenu ortll mogli zobaczyć program dwóch folklorystycznych zespołów pieśni i talka. \\"ICSlCIC organilatorz) zorg'lI1izowali dwie wycieczki: do centrum kulturowego w Velehradzie I do llhclskicgo Ilrodu, gdzie zwiedzono muzeum poświęcone J. A. Komellskiemu oraz ludowym In.stlumentom mUlycmyl1l. Tam tei odbył Si9 koncert oallad i muzyki morawskiej. Niektórzy :-IL'I Ilillill"l 1I1li nic pl/C\vidywal dyskusji Ilad programem działania tego Centrum. W dyskusjach kllll1arO\vyciJ ,\11'11\\P~l.'lco dn llloi.liwości realizacji bardzo szeroko zaplanowanego programu jego dzialat'L ,. \\\J()d ltlł()IIIIOlC.Ji o IIJ1(.:.ial~'\\';lCh Ilarodowych znalazła się ciekawa infonnacja o utworzeniu muzeów kultury Romów lIa \\· •..;.~rL\.'(h l \\ C/\.'dl<lch Prl.! lworzcniu Jlluzeum czeskiego osobliwością organizacyjną byl udział przedstawicieli -;pl!kc/'l1l''';CI I<PIlIÓ\\ Illlcfl'SlIJi\t.:i1 hyła leI. informacja o uruchomieniu na Słowacji specjalnego ~ralłtll 1l(l7\Vancgo .. Pro -';Ilnaqlllil·· ptl~\\Ii,.:«()lIq!O Illl~d/y 11l1l)'lIli badaniu kullury tradycyjnej. ~ v.." l~ III IllltlSCtl pr/cuSlilwiCll'I lJNFSCO wy.lasnil zebranym różnicę prawną między dobrowolnie reali;:ow£lnvllli .IdILcC:lIIC1I1U·" .. Kollwelll".!;'·· pows/cclulIe ohowi{\zującą. sląd trudniejszą do zaakceptowania przez wszyslkic k;-aje PII)tJlllll \',\ I d/illli) \\ ,.Jhlllh.O\\skH: s kllplL \l;lfl.:naly I.(l:'lal\" / SCllllllanlllll I.dq)tllHl\V;lIlC \\ /()~laly przckazam; także do Działu Upowszechnienia Kultury \V Millislerstwie (brudku DokulllcntaCJi linlonnacji Elnograficznej PTL \V Lodzi. Kultury i Sztllki, �330 z uczestników zostali też na Międzynarodowym się w dziel] po Zakor'lczeniu seminarium. ,.EKOLOGIA I FOLKLOR". DRUGA Festiwalu hllklor)styull) MIl~J)ZYNAR()J)OW;\ LÓOŻ. 3-(l CZLR WC/\ III ro/poC/\Il'l.I'!c: Jl1 kONII.RI:NCl\. 1')')4 W dniach 3-6 czerwca 1994 roku w Lodzi odbyla się druga edycja :vlięd/\narodollc.i Konferencji "Ecology and Folklore". Konfcn:ncję organizowal Zaklad lolklorystyki 1'1'/1 Katedrze Wychowania Muzycznego Wydziału Nauk o Wychowaniu IJnilrcrsl tclli I.ód/.kic~() Komisarzem naukowym mialy miejsce IV nowym konferencji hyła prof dr hab, Violetta uniwersyteckim Centrum Konkrencyjn)111 Kril\lczyk-Wasile\\·ska. prl) ul. RogO\lskicl Obradl 2(,. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny .. kj celem hylo ..\I'lucnie si, do ogólnc.i naukowej dyskusji na tematy ekologiczne. Jako zalożenie przyj,lo lIskazanic pr/elbla\\ icici()1ll różnych dziedzin naukowych, zajmujących się Iq prohlematyką iż 1(,lklor . ro/ullli,lIly "I'll'!. n;,s jako hezpośrednia forma przckazu trcści kultury oraz ekspresja Ibiorlll\cgo ś\\iatopogl"dli może stać się źródłcm poznania stanu świadomości ekologil'!.ncj WSP(·'!c/.esllcgo SpOicC/Clistll'!. Problematyka konferencji skupiala się na dwóeh podstawowych lagadnieniach· I. Folklor jako źródło wiedzy na temat świadomości ekologicznej \\sp,·)iCl.esllcgo 'pOICClCII,t \\ a. 2. Wspólczesne zagrożenia ekologiczne a ohraz kultury. Wokół tych generalnych zagadnień poddano d)skusii nast,pująec. hardziej ,/ueg,·,it)\\C problcmy: I. Kulturowe konsekwencje degradacji środowiska naturalnego 2, 3. 4. 5. Współczesne katastrofy i choroby cywilizacyjne Spoleczne i kulturowe aspekty choroby AIDS Problematyka relacji czlowiek - natura - kultura Odzwierciedlenie powyższych zjawisk kulturowych XX wieku Ill' IIsp(\luesllInl 1()lklool' Problematyka drugiej edycji konferencji zainteresowala nauk()\vc(l\\ I IVll'lu kr;IJ()\\ I.UWl" i świata między innymi z Chorwacji, Jugoslawii, Wielkiej Brytanii. (in:eji. Rosji, LOI\\\. '\iemicl' i Norwegii, a także z Kanady, Stanów Zjednoczonych i Peru. Uczestników konferencji powitaly wladze Uniwersytetu Lód/kiego IV osobach prorekwra prof. dr. hab. Grzegorza Malinowskiego oraz Dziekana Wydziału Nauk o WyclHlIIaniu. pro/. dr hab. Ewy Marynowicz-Hetki. W imieniu organizatorć)\\ powitala go~ej i wyglosi la reICrat in::uguracyjny prof. dr hab. Violetta Krawczyk- Wasilewska - kierownik Katedr: WycilO\\ ,lilia \,Iu/I <:1- nego i Zakładu Folklorystyki UL. Nawiązala ona do pierlls/ej edYcji konlCrcneji. klóril odb: la 'I,· w 1992 roku i do powstałej wtedy idei cyklicznych spotkali poślli,,:cOllyciJ telllu 1l'111i1!OIl' Zaznaczyła, iż współczesne antropologiczne podejście do I(llkloru po/\\alil go trakt()\I<I( pk" bezpośrednią formę komunikowania si.,: ludzi w obrębie ekspresję indywidualncgo i zbiorowego światopoglądu. wlasnej kultur) i JednoC/eśllic .j:lk" .kdllOucśn ie to podejścic PO/\\ ill,1 traktować folklor jako źródło popularnej wiedzy () aktualnych probkmach IIsp(,lc/csnl'go ŚII iaw i ludzkiego życia. W obrębie problemów obecnie nurtujących spoleCZl'liSllla Jest /ilgrO/l'nf,' naturalnego środowiska oraz współczesne choroby i katastrof)' Utratil bl'Lpośrcdllic:go konlakw z naturą wplywa na pogorszenie się jakości i,ycia jednostek i /bioroml~ci. a rodzaca ,IC świadomość tego zjawiska wyraża się we współczesnym folklorze. W pierwszym dniu obrad mieliśmy możliwość wysłuchania reICrat{m prof dr. (jerald;, Pociusa (Folklore and Ethnology. Some Generlil Problems), który pOluS/yl g!(l\\ ne zagadnienia związków między człowiekiem, jego kulturą wyrażaną w folkloriC larÓ\\IlO tradycyjnym. J:lk �3~1 i \I SP(·JiLlcsllym. ,I otauającym go środowiskiem Ilaturalllym. Dużą C;':ySC pracy pOŚII iycil II spólucsn)'m postawom i zachowaniom proekologicznym oraz roli folkloru w ich kreowaniu. Rckratl Rachel Frccman (!"orl' and /.and l.iasollS: n-aditional ;lvfan//"and Relatir)/1ship on the Isic ol I.ewis (/Jul 7/li'ir ['ositi<m in thc Contemporary Community) oraz prof. dr Ircny I~uk<lll skic.j-I·lmeliskie.l (llIe I )egradatioll of the Natural /~nvironll1ent at the Upper Silesia as a Sliurce lij ('lIltllml haditioll ({nd Folklore) poświycone były problematycc tradycyjnych spolcczIlO~ci lokalnych. nl/llych ohs/arów kulturowych i ich odniesieniom do najbliższcgo środowiska Ilatllralllcgo i kulturowego. \\" LIasie scsji popniudninwcj zapraenlOwane ;.:oswly dwa rclCraty poka;.:uj<lce współczesne ;.'nlpl· regionalnc i narodO\\c II' proccsie przemian. Referat dr. Lucjana Cieślaka (Ecology and {-()It. .'llIsic). \l/.hogacony prezcntacją filmu video dol)'e/.yl współczesncj obrzydowości weselnej \I rc;.'iollie 1<lIIid.im l kolei dr Zdenka Weber poświ.,:cila swój relerat (Far .from Ihe (VI' BilI {let'!' ill the {ferm) kultur/c emigrantów chorwackich wiemczech. \\. ll'lst.,:pn)'m dniu konlCrencji przedstawione referaty dotyezyly współczesnej relacji U!OII iek Ilatura i jej kullllrowych konsekwencji. W wystąpieniu prof. dr Anny Papamichael l( 'lilllllllill (;rolllllls />el\I'eell Folklor and Fcology) oraz Valdisa l3istersa i Very Slinko (/Vatllre <l1Ir!ClIlllIre 1'·lIvirollll/en!. lówards InlerdisClj.JIinarity in lónvironmental Education) poruszono p!uhlclll kOllieczllości pnmad/enia interdyscyplinarnych badall nad kulturowymi Iwiązkami ulull ieb I natur'l oral wykor/ystania ich wyników w edukacji środowiskowej. Z koki prof. dr kill. Violetla Krawc/.:-l- Wasikwska (lllllareness of the Fears at the End of 20th Cenlurv) i dr \'Iarcin Piotrowski (ClIltural f?esult.l' of Chernobyl Disaster) mówili o kulturowym zjawisku ..slIladomości strachu". jego przyczynach i odzwierciedleniu w folklorzc. 'i-:sja popoludniowa drugiego swdolliskOlvcj. W wystąpieniu Marii dnia obrad poświ~cona była problematyce edukacji l.ukowskiej (Ecology as Ihe Contemporarv A1vth) poddano kr:- 1:-c-: treści edukacj i środowiskowej rozpowszechnianc przez nierządowe organizacje -:kologiu.llC. Rekrat Violetty Przercmbskicj (Musical FolklOl'e in the Environmental f-;ducatioJl) 1\1";1/ I praenlacj'l lilmu video poświ.,:cony byl polskim alternatywnym metodom edukacji mU/yuno-środlllliskowcj .. / kolei Joachim Rudzki w swoim referacic (£colof!,ical Folk Toys) m,"11il <l wli tradycyine.i drcwnianej zabawki ludowej we wstępnej edukacji środowiskowcj. lr/eci cilieli obrad wypelnily dwa referaty o wyraźnym charakter/e filologicznym. Pierwszy I 111Ch. \lygloslOny pr/e/ prof dr Loję Karanovic (!l{vthology of Plants in Serhian Lyric Folk Poon) dot)'Clvi magic/ncj i mitycznej roli roślin w ludowej poezji scrbskiej. Drugi. prof. dr. Dcmcniosa Koulroubasa. pr/edslawial rośliny jako mitologicznych bohaterów w klasycznej pnc!ji lacillskicj. S-:sję popołudniową tego dnia laj.,:la podsumowująca dyskusja. którą prowadlila prn" dr luia Karanovic. Jednym z podstawowych wniosków. jaki pojawil się w toku d~sku'.ii. hylo stwicrd/.enie. ii: rói:nnrodność zaprezcntowanych releratów wynikala z wiciości I nicjcdno/naczllości rO/.umienia delinicji ekologii. I tak czc;.ść wystąpicń ujawniala rozumienie biologiuncj dclinicji ekologii jako nauki badającej wzajemne związki między organizmami II :-·mi. inna I. kolei la punkt wyjścia przyi.,:ła pojęcie .,ekologii ludzkicf'. W pozostalej c;~c;.ści glosóII uj<lllllilo si.,: tr/ecic. tworzące sic;. pojycie ekologii jako ideologii. wynikających I. nicj pUSl;l11 I /acilOwali Oril! treści edukacyjnych. Wyniki ohrad II Mi.,:d/ynarodowcj KonJerencji "Ekologia i Folklor" zostaną opublikowane l'. odd/i-:ln)'m. pokonlCrenc:-jnym wydawnictwie. dzięki pomocy finansowej Komitetu Badali I~ "aukOlI ych. Maria I'ioletta I.lIkowska Pr::erernbska �SESJA POPULARNO-NAUKOWA - ..ORr;DOWNłCZKO W POLSKIEJ KULTURZE LUDOWEJ". KRAKÓW. Sesję organizował Krakowski Etnograficzne w Krakowie. Oddział Polskicgo Towarz) NAS/A KliLT M,\TKł 1\0/1 24 l'/\iD/II:RNIK/\ 1l)')5 Sllla I,ut/oznalluego Kult Maryi - Matki Boga począł się rozwijać od soboru II 1':lóie II .+:; gólności od soboru trydenckiego (1 '\4'\-1 '\63). Na ziemiach polskich kuli ten od zarania chrześcijańslwa i rozwinąl się tak. 7.C śmialo m07na pOll inlzieć. polskicj religijności. Krótki zarys Ku/tli Matki Bo:':ej w Po/see przedstawiła na wSI.,:pie !\nna I \'lIlzeulll I roku. a II S/uepojallil SI": nic'mal ii', jest knomenc'lll Spiss zaznaua,i<lc. że tematyka sesji będzie dotyczyć zjawisk występujących nie tylko II chlojlskiej kullurze, i IV plebejskiej. nieoficjalnej. masowej. Jedną b(micm z pot/stawml) ch kategorii kon\lytuuiąc\ polską kulturę typu ludowego jest religijność. ale ch Rozważając rolę kultu Matki Bożej w kultlll'ze lut/owej należy \i.,: Odll olać do ..ohra/u ~II Ii,ta. jakim Illamy do czynienia w kulturze chłopskiej w drugiej poiowie X IX I na !10u;llku XX wi<::ku. który uksztaltowal się w wyniku wi<::!owickowego wspólistnienia i konrronlaeii ŚII ialojloglądu wyniesionego z czasów przedchrześcijallskieh z doktryn;j cłll'z,eści.Jal·lsk;,". Szcz.egl·,lna nlla pośredniczki. jaka przypadla Matce Boskiej. wiąże się I ..I~lklem el.,:stego umiejsC:l\\ianiaicl I. postaci w mitycznym czasie pocz'ltku i przypisania jcj funkcji kreaCyJnych. pomocnIch pr/I stworzeniu świata". Rozważania te znałazły sil,: w rcICracie Małgorzat) 1.Jles/kiewic/. pl. f.Ut/UlI c aspekty kll/Ill Matki Boskiej. która widzi trojako lilllkcjc kultu: I. iniejacyjno-plodnoseim\a, sprowadzającą się do wpływu na powstawanic życia, 2. macierz.yilsko-opieklll']czą co oznaCl;' troskI,: o rozwój życia i zabezpieczenia się przed chorobami. l. ilmkeja ochroniw. a \\ lćC chronicnie człowieka przed karą Boga i wyjednywanie łask u Niego Funkcjolll 1\111. kt(lre ,ie wzajemnie przenikają, a naIVet częściowo pokrywają, przypisanc Sil określone d/,ialania \1 iern\ch. np. umieszczanie wizerunków Matki Boskiej w pobliżu wód. i.ródel (Iloda Jest !H>śnikic'll1 plodności). wznoszenie kapliczek na granicy posesji lub wsi. zawieszanie ich na dr/e\1 ić lub obsadzanie drzewami. najczęściej lipami. rozpoczynanić pracy 1\, środ<; lub sobolę tj, II dni poświęcone Matce Boskiej. Wyraźne są leż związki kultu z przyrodą magi;l Iecznic/;! i II ogóle z magią pozytywną. np. gromnica poświęcona w dzieil MaIki Boskićj (iromniuncj odp.,:d/a gromy itd. Wywody swe rcterentka poparła seri'l wspólcześnic \Iykonanyeh lillograJii k;lpliCld. kaplic i oltarzy z wizerunkiem cudownej Matki Boskiej. niektóre z nich I okoliClnościoll \111 wystrojem. Urszula po/skiego Janicka-Krzywda Podkarpacia) (Sposób stwierdziła. IJr::edstalt'ianill iż postać Matki Morki Boskiej !iu:':c/ II pr/elblawi;lIla ju/Um'::/! jesl ,\/IJIlIi! li! \1 1(llklor/ć IV dwojaki sposób. Z jednej strony jako zwyczajna kobicta. pn1ll ad/;\C:I \llasne go\pOdarSll\ t) w realiach znanych mieszkmlcom górskich wsi. której nieobce Sil trudy i klopoly ziemskie. a n.twet gniew Uak w tej pełnej swoistego humoru opowicści kićdy to Maika Hoska ..tr/ds", II g.,:bc" niedobrą macochę, co sieroty bila). MacicrzYllstwo Matki Boskiej jesl tu pojmO\lane na spo,ób ziemski. Z drugiej strony jako Bogurodzica. Matka Boga. Królml a licba i /iemi. która pr/\ b\\I;1 \V otoczeniu aniołów. a towarzyszy Jej 11'011 kwiatów i kadzidla. Jej "'ygląd jesl laki j;lk 11;1 znanych mieszkmlcom wsi wizerunkach Maryi. Te oha sposoby wid/enia i pojn]O\I;lnl;1 Mat~i Boskiej. która nie tylko opiekuje sil,: wiernymi, ale napomina grzeslllych. lIydaje Im polecenia, karze. nie wykluczają się nawzajem. a często współistnieją. Są bowiem pr/.ejallem didlogtl sacrum-profimum, w każdej istocie a nie antagonizmu. "Jeśli dostrzcgam)' boskiej i jest świadectwem przeciwie!lstw dwoistość istniejących lo dlalegl). że jail'! się on<l \V kaniej religii" W chrześcijańskiej interpretacji życia człowiek jest w<;dnl\\ccm. pielgrzymcm. /WIJW WIWr Pielgrzymowanie jest stare jak kult religijny, jest określoną formą nahożct'Jsl wa, Pielgrzyml)\\ an Ie daje oczyszczenie przez ofiarę z własnego trudu wl,:drowania. wyprasz<l i starHlII i lI'OIUIll �Ildzi~'Czności za juz doznanc laski i cuda. Wbrew obiegowym opiniom, iż urbani;acja i II) soki swpiel) cVllilizacji spo!LCleilstw pr;yClyni się do zaniku pielgrzymek, obserwuje si.,: obecnie II luropic. jak i na ealym świecie gwaltowny rozwój migracji pielgrzymkowyeh. Na szczególnq UlI al!": zasluguje cześć oddawana Maryi w sanktuariach jej poświęconych. W Polsce mamy okolo :'00 sanktuari(l\\ pielgrzymkowych. Dominują sanktuaria maryjne, okolo 430. z czego ponad 130 lo '~II11-:tuaria. II I-:tórych znajduj'l si.,: I-:oronowane wizerunki Matki Bożej. Glówny jednal-: nurt p~tlnlcllla poisl-:iego I-:ieruje si.,: już w XV wieku ku Jasnej Górze. W ostatnich latach przybywa do ,anktuarium Jasnogórskiego każdego roku przeszlo 100 pieszych pielgrzymek. () fenomenie Illclgrzl mek maryjnych mówil znawca tematu dr O. Zachariasz Jabloilski z zakonu 00. Paulinóll na Skalce II KrakOII ie II relCracie pl. I'ielgr:::ymki pr:::ejawem kllltll mmyjnego. Trudno wyczerpać II lal-: I-:n"ll-:im wysl<\pieniu tal-: duży temat dlatego też O, Zachariasz skupi I si.,: na scharaklerl ZOIl aniu plelgrzvmek. ich ilości. stanu liczebnego. socjalnego, miejsc i tras w ci'LgU dziejów podkre.~ial~lc ze ruch pątniczy pelnilważną roi.,: integracyjną Integracja ta dokonywaIa się wokól I-:ullu \1aryi. I-:tórv niósl zarazem treści patriotyczne, kształtując etos narodowy. Szczególną UlI ag.,: relCrent pO~I\i.,:cil związkom Jasnej Góry z Krakowem omawiając szerzej pieszq pielgrzlml-:.,: hal-:owsl-:ą ze Skalki IV Krakowie na Jasną Gór.,:. liczącą 14 lat (po raz pierwszy IllSzla II I'JXI robi) Pielgrzymowanie z Maryją. jak podkreślał referent dokonuje si.,: szlakami polsl-:leJ- rodZimej duchowości maryjnej. Jest to polska droga do nowego IOOO-lecia. droga zalI lerzenl~l Maryi. kt(,ra ma inspirować nową ewangelizację i uksztaltować duchowość maryjną II nOlI eJ pcrspel-:tYII ie nadchodzących czasów, '\aZII I obraz(l\\ i sanl-:tuariów maryjnych wywodzą się najczęściej z nazwy miejscowości. II I-:t")\'(:Jznajdujc si.,: sanUuarium czy kościół z cudownym wizerunkiem Matki Boskiej. Drugi ulon t) tulu czy nazwy obraz.u Matki Boskiej. odnoszący się do przestrzeni geograticznej, wiąże SI": naj ściślej z pielgrzymkami do sanktuariów i ma charakter fenomenu kulturowego o dlugim lIII aniu ()bserwując dzieje sanktuariów widzimy. iż jedne żyją. rozwijają si.,:, inne gasną. a jeszzc Inne CICSZ'1si.,: lokaln'l slawą () tych zjawiskach mówiła na przykładzie kultu Matki Boskiej l~unOlI icckicJ oraz I,ezajsl-:iej i\!Lksandra Jacher-Tyszkowa w referacie KlIlt Matki Boskiej 1'"'!101l/Cel"C; / !.c::o/-\klej. Legenda glosi. je rzeźb.,: Matki Boskiej Tarnowicckiej. pochodzącą z .\111 Ilieku. przywic/li do Jasła w 1400 roku 0.0, Karmelici z Węgier. Badania historyków 'Jl Ul-:I natomiast dOlviodly. że rzc/,ba pochodzi z warsztatu krakowskiego z XV lub pierwszej pol(lIIy XVI wiel-:u Pielgrzyml-:i do Jasła. do kościoła 0.0. Karmelitów. gdzie się znajdowala Cl!dOl\ na ligurb. a od 17X'J roku po spaleniu się I-:ościoła do wsi Tarnowiec pod Jasłem, ściągały ludnDść 1'0di2(Jrza jal-: również ludność slowacką. węgierską oraz Rusinów. Dziś Tarnowiee jako llllejsce pielgrzymko\\e cieszy się lol-:alną sławą Z kolei początek kultu Matki Boskiej w Len(sku daJo cudowne objawienie w 1590 roku Matki Bożej z Dzieciątkiem na ręku i św. Józet~1 lllleszcz,lninowi łejajsl-:iemu Michałl-:owi rodem z Giedlarowej, gdy modlil się przed pracą Dopicro (ednak kiedy l ,ubsz OpaliJiski. starosta leżajski, wybudował w 1608 roku obszerniejszy. nlZ piCIIIO(na bpliczl-:a. I-:ościól drewniany i oddal go 0.0, Bernardynom. kult Matki Boskiej Lczaisl-:iej zacz'lł silnie si.,: rozwijać' Kościół murowany. wybudowany w latach 1618-1628. plZell\\ al do dziś .Iuj od I (,34 roku miejsce to zostało uznane za cudowne. Leżajsk stal się dUZI m ośrodl-:iem p'ltniczym, a w związku z ogromnym zapotrzebowaniem na obrazl-:i i literatur.,: delloC'.In'l powstal tu pr.,:zny o~rodel-: drzeworytniczy, Znane tu też byly XIX-wieczne warsztaty Ill,Jiarzl Tomasz.a ll,jkowsl-:iego i Ksawerego Stanl-:iewieza. ('halal-:tel') styczny dla I-:ultu maryjnego w Polsce jest swoisty regionalizm, Ty tul .. Królowa l'odl1ala" pochodzi 'lego nosI tigura 1'vlatb Bożej w Ludźmierzu, z II arsztatu cechowego Polski poludniowej. Drewniana rzeźba. jak dowiodły prawdopodobnie z Nowego Sącza. badania. z pierw- dwudzieslolecia XV wieku. Ikata SI-:oClel'I-!\1archewb zaj.,:la się w swym wystąpieniu zatytulowanym Ga:':d::ino I'odlilllu f.' IIIt ,\llItki /ioskie/ /'lId:':mierskiej fenomenem stale rosnącego I-:ultu Matki Boskiej Ludimiersl-:iej. Ją to za patronk.,: obrala sobie erygowana w 1926 roku parana wojskowa II Blelsl-:u-lliałej. a tabe I Pull-: Strzelców Podhalailskich Armii Krajowej. Drugi po Kalwarii /ehlz\!lollsl-:iel ośrodel-: p<\tniczy w Archidiecezji Krakowskiej. sanktuarium maryjne w Ludź- �mic:rm. intc:gruje górali Podhala. Spisza. Orawy. jL'st wi/ylt'mlq t}ch liem. ladlima ler bogactwem fi:Jrm kultowych, Warto tu odnotować. je w IlIi'l/ku Ie Ihl iżaplc} m si.,: (,(HI-leci,'m cudownej figury. MUl,cum Etnograficzne IV Krakowie lorgani/owalo III slaw.,: pL ..Na (,OO-kcle biją dzwony. Kult Matki Boskiej I,udźmierskiej" (sec:narius/ hla Krasil'1ska. (irażyna iV!osiL'. Beata Skoczeli-Marchewka październik 1995 - styczeli 19%). Najwi.,:kszy po Jasnej Górze ośrodek pątniczy w I'olscc to sanktuilrium nJaryjnL: II KalIIarii Zebrzydowskiej. Zalożonc przcz Mikołaja Zebr/.ydowskicgo. starost.,: lal1ckormisklcgo 11d początku XVII wieku, na wzór Drogi Krzyżowej w ,kromlimic. stajo Sil; I c/ascm mic.l',con kultu Męki Pinlskiej i czci Matki Bożej (Dróżki Matki IloskicJ) Ilard/o uroC/y~cie cIC/on} .i,·,l tu odpust święta WniebolVzit,:cia aj świętszej Maryi Pan n) (15 SiL:l'Jlniil) polqC/on) I uroC/I,lil procesją Zaśnięcia vcll'ogr/ebu Najświ.,:lszej Maryi Pan n) i Triumltl lei \VniL'iHlll/i.,:ci;1 OhlO,1e w bogat)' folklor. W połowic XVIII wieku procesjom tym lao.,:ly tOllar/yvyć asys} ty ~lIiecki,'. O jedncj z naj starszych. as)'ście cieszyliskiej. mówil .kl'!)' lIrann) l, Cicszyna SluchaC/c: 1./ainl,'resowaniem obejrzeli też pamiątkow)"album fi:)togralio.ny asysty cics/)liskicl. Bogdana Piliehowska (Kult Matki Boskiej \F IIlinlO/Ildl stlIlecilIch \I f.:mk'J\rie) mOli da o Krakowie. miejscu pielgrzymkowym o randle mi.,:d/)'narodO\le.i. gd/iL' miC:.isc'l kultrlll,' pojawily si~ już w XIII wieku (grób św. Stanisława - biskupa. ŚII Jacka dominikanina). Kuli maryjny rozwijaly m. in. klasztory augustianów. kanoniktl\\: latcl,IJ·lSkich. kanIlelitlIlI (ohl,:z Matki Boskicj Piaskowej u 0.0 Karmelitów cieszy sii; nicustaj,\cą Clciitl \V KrakLJ\\ic c1z:i1lal) konfraternie maryjne (najstarsza pr/Y Kościele Mariackim potwicrd/Ona .juI z kOI1Cc:n .\1\' wieku), czczono święta maryjne. które mialy hogat'! Oprall\' ł()lklorystyczną \V 1"(,') r"ku powstało Bractwo Szkaplcrzowe. ił szkapiel'I karmclitallski /dohyl ogromnil populilrno,~ć. Do dnia dzisicjszego w okolicach Krakowa zachowały się w pamięci stal'S/l'Ch IlId/i dali n,' picśni religijne śpiewane podczas pielgr/ymck. przy kapliC/kach pr/ydrożnych. 1\ iCClora:n1 w domach. Teksty tych pieśni odnajdujemy na drukach ulotnych / kOlica XIX lIic:ku i poC/ąlkll XX, a także w starych śpiewnikach kościelnych. Teresa Mareinkowska w swoim wystąpieniu pl. Sal1ktuarill IIll/nille lIarrUCI.llln'h pie.l'niach ludowych, ilustrowanym nagraniami, przedstawi la pic:śni II dll('lch grupach tematycznych: I. Pieśni o cudownych obrazach Matki Boskicj. :2. l'iL:śni o nadpl'l} rod/Onl ch okolicznościach objawieli Najświc;tszej Maryi Panny. Kult Matki 130ż.ej przejawia si.,: również. co lrozumiale. w dekonmaniu mico'/killi wizcrunkami maryjnymi. strojeniem ołtarzyków domowych. umies/cz,lI1iu Jiglll'cK Maiki Bo,kie,i na fasadzie domów, w ogródkach itp. Jacek .Il,:do. rodlinnie l.wi'Vany I dall'n;\ poclkrakOllsb wsią Piaski Wielkie (obecnie w granicach Krakowa). Irc:l'crol\'ili. poslugui'lc ..i<; pi<;knll11l przeźroczami własncgo autorstwa. Wąlek maryjnv II' arllll::acii 1l'l1<;lrzi \I' (J1(Jcellill t/(J/I/,jll lici pC,Fkladzie Piasków Wielkich, Kraków. Na bsadach nOlvo wznos/()I]ych domó\1 i II illi .. j;lk stwierd/il, bardzo cz.,:sto widuje się wnęki I figurką Matki Iloskiej. 1eC/ I rc:plclc:n\ac\11l\ ('h pokoi zniknęly charakterystyczne dla tych okolic du/c: obrazy Sc:rca Matki !lożcj i .IczuSiI ola/ domowe oltarzyki. O Malee Boskiej C)gmiskiej barwnic opowicd/ial znalIca kulwry RonlÓII. i\dam Bartos/. ilustrując swój wywód przeźroczami. Charakterystyczne. że Cyganil'. nartąl I nalul'\ I\ędrollnl przyjmują religię panującą IV danym kraju, a więc w Polsce katolic)zm. NilJII lękvym kullcln cieszy si.,: Matka Boska Częstochowska. W święto Niepokalancgo PoczęCia ;-.Jai~lli<;tszc:.i\lar) 1 Panny, 8 grudnia, odbywa się pielgrzymka Cyganów na .Iasn;l C;tą":, Coraz II i.,:kv)'m lail1lcr,'sowaniem cieszy się barwna picłgrzymka Cyganów I Lososiny do Limal10llej II' II ojL:lI'ód/tll ie nowosądeckim (15 września), którą zainicjował ks. Stanislaw Opocki II' 19X(, roku. Ponad 90 lat liczy lielnik wykonany przez \I'yhitncgo ludo/nal\cę. lalo/yciela MuzL:um Etnograficznego w Krakowie, Seweryna Udzicl.,:. Ziclnik Inajduj'lcy .,i.,: ohecnic \\ /.hior"ch Instytutu Botaniki PAN w Krakowie stanowi dokumcntaej.,: przyrodniuil do puhlikacii :-;. ld;ieli !?o.'iliny w wierzeniach ludu krakowskiego. "Lud" t. 30. 1931.~. 3(, - 75. Na brtach liclnika (I-lil kart) S. Udziela zanotowal nazw," laciliską rośliny .. jcj olicjahlil nazw.,: \\. j"'/yku polskim. naill,' ludową i informację o przeznaczeniu rośliny w ludowym Ieunictll'ic i nl"gl\. Piotr Kcihlcr. ).1' �opr<lco\\ujący licIni" od slrony bot<lnicznej, przedstawi l w swym rekracie iluslnl\\anym pr/óroCl<lmi /(o,i'llm' ~\rią~alle ~ klIlIcIlI Naj.i'więls~ej Mw:!'! Panny IV "Liellliku Sewervno (!c/~ieli ., sl<1I10lIi<lC':Id.:cydll\\<Iną wii(blOŚĆ zasuslOnych roślin, W oil II iOIl.:j ths"lIsii, jab się wywi'lzala na zakończenie sesji, odnotować naleiy glosy \1<lgd<lIcJl\ i\'1Lres i Krystyny Grainy z Żywca, z których pielws/.a mówila o pielgrzymkach !~ II CI<ln na .Jasną (ilJri( i do Rychw<lldu, druga wspominala swój udział w asyśeie krabl\\s"iej II cl:lsi.: odpustu Wni.:bo\\/ii(eia II' Kalwarii Zebr/.ydowskiej. Scsji "Ori(downiCllo nasIa" towarzyszyla czasowa wystawa (24.10-27.1 1.191):' ro"u) pod II III ,amym I) Ildcm aulorstlla Anny Spiss. Ponad 100 obiektów, 67 fotograłii uarno-bialych I kolorOII ) ch zc Ibiorów [vlu/cum Ltnograticznego w Krakowie i prywatnych ilustrowalo różne asp.:"tl "111111Mal"i Boż.:j. tradycyinc i wspólczeslle formy religijności przede wszyst"im 11Idollq A \\ii(c z jcdncj strony oorazy, rzejby, grati"i o tematycc maryjnej z warsztatów <Im<lIors"icll i ludOl\lch, "tradycyjny" oltarzy" domowy, stare druki odpustowe. obraz"i dclVoc)jnc. I drugiej \\spI\ICleśnic dostępne, obliczone na każdy gust i kieszeń dewocjonalia. w tym laU,: "ie; odpus\o\\l, ! a uwagę zaslugiwaly dwie "arty z Zielnika S. Udzieli z goryczką i koni· ClI Iq. po raz pinwSly ckspollowane na wystawie mU/.ealnej. Eksponowane liltografie z lI'ezesn~ cll lat I ')(,0. po I l)'):' rok wlącZllie. ukazywaly m. in. wnętrza mies/lalne z różnych o"olic Polski I \\idoClnYl1li olliJrzykami domowymi, obrazami Matki Bożej i innymi dewocjonaliami. nNi(J1nlc kapllClki J1r/ydroine. pielgrzymki. procesje, odpusty. Specjalne miejsce zajmowal 1()IO~13IiCln) leporla! l, odpustu Wniebowzięcia IV Kalwarii Zebrzydowskiej z udzialem asysty cie'/l lis"ie,i. Obverne "omelllar/e !Iloskl,' !1<ll1o/elisl\\a i "ultu Mat"i do nie"lórych zdjęć Bożej w Polsce. pozwoliły zwiedzającym wczuć się I\' at- .4nna Spiss \\YSTA W A "POI.SK IL OPISAN IL ŚWIATA" W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM WI: WROCLAWIU. WRZESIEŃ 199.5 - WRZESIEŃ 1996 KONFI:RLNC.JA AUKOWA - ..POLSKIE OPISYWANIE ŚWIATA. Ol) F,\SCYN;\UI E(;ZOIYKJ\ DO BADAŃ ANTROPOLOGICZNYCH". WROCLA W, 4-.5 P AŻDZIERNIKA 1996 \\'l' IlT/eśniu I <)').5 robi w Muzeum Etnogra1icznym we Wroclawiu zostala otwarta wystawa ..Pols"ie opisanie św'iala", ktllrą zorganil.Owano z okazji setnej rocznicy powstania Polskiego TOII,U'/I'Sl\\a ł.udo/n3\\c/ego, (ilównYI1l zaloieniemtej e"spozycji bylo zaprezentowanie wkladu 1',)la"ó\\ \I ..od"l·y\\anie" ś\\ iata, dlatego lei. szczególną llll'agę poświęcono sylwetkom IlP'luegolnl'ch uuonych, podrói.ni"ów. a niekiedy i zeslańcól\ pols"ich oraz przedstawieniu ich chH'l,bku i osi<lgni.;ć II zakresie badali kultur spoleczeństw plemiennych Afryki, Azji, obu Ameryk OW! Australii i Oceanii, Dokumentacyjno-ilustracyjna część wystawyobejmowala biogramy i i()lograli.: bat/aC/y i odkrywców, mapy z zaznaczonymi obszarami eksploracji, materialy arehi\\alne. opracO\\,lni<l naukowe oraz zdjęcia, klóre przybliżyly egzotycznc realia iycia spo!euności zalllicSI"uj,\cych poszczególne kontynenty. Najbardziej przemawiające do widza b~ II Jednak eksponaty pozyskane i pr;:ywiezione do Polski z licznych podróży i wypraw, pochodz<lce ze zbiorlm dwudziestu "ilku muzeów w kraju oraz od kolekcjonerów prywatnych. I:bpo/ycja liC/yla ponad 1000 zabytków, przedstawiających zarówno elementy kultury mateIlalnej. jak i dudlOwCj, Moina więc bylo podziwiać: stroje, maski obrzędowe. instrumenty nlllz~ Cine. Imlli, ceramikę. rzeźbę. bi),uterię, księgi liturgiczne, naczynia rytualne i wiele innych pl'ledllliotów. Wyi'ltkowo atrakcyjne oyly prezentacje: autentycznej jurty mongolskiej .-- na d/iedzilicu MU/.eum. a IV salach wystawowych _. fragmentu zagrody plemienia Somba z Beninu �z pełnym wyposażeniem gospodarczym. chaty Indian AmazOliskich or~lz ..dol11u dllcIH\\\" znad rZ.eki Sepik na Nowej Gwinei i obo7.0wiska australijskich Aborygcnó\\. Autorami sccnarill'l\ każdej cz,<ści wystawy - prezentująccj dan)' kontynent·· hy li odn;bni kOl11isar/e: Arl'~ka .Jiled Lapot!. Allleryka Północna i Południowa - Janusz Jaskulski. Azja .- .Janusz KanIOcki ... \uslriilla i Oceania - Mieczysław Strzechowski. Scenariusz dokullli:ntacji hódIO\\o-ikonllgralic/.l1l'.J Opl<lcowal natomiast Antoni Kuezytiski. Wystawie [owarzyszyi inlilrlnator I leKslilllli :\. KuC/\ nskiego . .r. KanlOckiego i .r. Jaskulskiego. przybliżający sylwetki najbardziej zJlan\Th polskich odkrywców i naukowców. Zamknięciu wystawy towarzyszyla konrcrencj<l nauk'l\\i1 pl. ..I'llhkl': opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do bathlli antropologiClnyeh" Imgani/O\\ilnil \\i: wrocławskim Muzeum Narodowym \V dniach 4-5 paździcrnika I '-)'){, roku. \Vsp(')lorganl/almanll konferencji byli: Muzeum Etnograficzne - Oddział MUZCUlll Narodowcgo \\l' \Vlllcla\\ lU. Katedra Etnologii Uniwersytetu Wroclawskiego. Stowarzy szenie .. \Vsp,'llnotil Polska" mai Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Celem sesji było pogłębienie znajomości dorobku Polak()\\ w pOll1aniu kulllJl' IlldO\\\ch i pierwotnych świata. Uwzgll,;dniono nastl;pujące aspekty tego zagadnienia: - podróże i tułaczki - początki etnografii pozaeuropeJskiej. 110we postacic. niollalle rclacJe: - sylwetki polskich obserwatorów i badaczy zainteresowanych proIJlclllal\'ki\ elnologiuln pracujących na różnych kontynentach: - polscy podróżnicy i badacze w sluł.bic nauki innych krajów. POWiiVill1i znalIkil ś\\iatll\\ ~r - polskie ekspedycje etnologiczne po /I wojnie światowej . s)'nlCla osiąl!ni.,:ć badawcz\eh polskich wypraw do Azji, Afryki. obu Ameryk, Australii i Oceanii: - historia pozaeuropejskich zbiorów etnograficznych w polskich pladl\\-kaeh JJlul\:alJl\ch: - zgrollladzone przez Polaków kolekcje etnografie/ne znajtiuji\Ce si.,: \1 Zil!-U',1I1ic/n~ ch placówkach muzcalnych: - archiwalia i zbiory Illuzealne jako źródło poznania kultur ludów pozaeuropejskich: - polska fotogratia i film etnograficzny dotyczące ludów ponlcuropejskieh: - procesy kulturotwórcze w spolecznościaeh pozaeuropejskich a metod)' i koriL' bada\1 Cle. Konferencja zgromadziła kilkudziesięciu elnologów z inslytutów nallko\I\·eh. lIniwers\ IcH')\1 i muzeów całego kraju oraz naukowcó\v reprezell1uj'lc)'ch takic' dz.jcdzin\ nauki .. i~lk hl,tolLI i geologia. Wygłoszono :10 referatów zgrupowanych w blokach poświ.,:conyeh zagadnlenlo!11 ogólnym oraz poszczególnym kontynentom (ich teksty z.ostan'l opubliko\\ane) l iczC\lnik()\\ i gości powitali Mariusz Hennansdorfer, dyrektor Muzeum Narodowego. oraz przc\lodniezae~ konferencji prof. dr hab. Aleksander Posern-Zielitiski. a lak/c jej ,ekrctarz. n<lllkowy dl Antoni Kuczyński i kierownik Katedry Etnologii Uniwersytetu Wroclawskiv:go. prof. dr hab. I-:d\\ ard Pietraszek. Referal wprowadzający w omawianc zagadnicnia - Badollia lio::acuml)(~lskJ(' f ich lilieIle, w etnologii polskiej wygłosił prof. Z . .Jasiewicz (Poznań). a kolejn)' _. I-."Ino,l'.{"(/jio l)(ilsko ilU pogranic::ach (XIX/XX w.) - prof E. Pietraszek (WrocJaw). () polskich badaniach na kont~ nc'nciL' europejskim traktowały następne: dr. M. Trojana (Wrocli1w) - lioslr::e,l'.oJ1iel)ce:: polskich podróżników cywilizacyjnych dysproporcji na kon{yneJ1cie europejskim (XIX XX \1".). dr T. l1airasauskait e (Wilno) - iv/alerialy Anioniego lv/uchliiiskiego da prohlel111111'ki(olorsluei i :':ldlJ\\s/(f~/ ::po/. Xf.!r:w.. mgr E. Kulak (Wroclaw) - Hiszpwiskie lwice ludowe \1' polskich olJisacli podni.:.! i dr. D. Rotta (Katowice) - Pierws::y opis Islandii:: 1638 roku. Dr B. Rok (Wroclaw) przeds{;r\\ il tekst pl. Wyobrażenia o ludach .~lt'iata w kalendarzach polskich .\TII Il'ieklf. a pro!". B. I'a,ierh (Wrocław) -- Henryk Arctowski i Jan C::ekonowski u' roli ek.lper/(ill· 1111 kOlljerencli I\Crsul.lklei W 1919 roku. Zbiory muzealne i archiwalne z.ostaly omówione w d\\óch rekraIach: mgr \\". 131i1charskiej (Gdmisk) - Zbioly pozaeuropejskie Mu::euf11i\'lIrodowe,'<,o11'(idwiskIl Draz mgr :\. St\cZYłiskiej (Lódź) - Pozoslalo.~ć akfOwa Miejskiego ivfll::elllll UllograjiC::llego IF I.od::ijako ::nidln do bad({Ji nad polskim opisaniem świata. Kolc.jne wy,tąpienia byly 1.\\ iązane I (lccanią: mgr W. Blacharskiej - Obraz krcyowców :: Mór:: PollldlliOln 'C!I II' .n '11I-IFi£'c::lle)reioCli .kcego Forstera. dr B. Kopydłowskicj (Wrocław) - Wklad prof ..l/eksolldra !-ec/III (ind/ell'skiego " �3_~7 f'u::llollie kllll/OT l'o/ille::ljC::l'ków oraz dr. W. B.;bna (Wrocław) - Polskie opisanie Paplli-NOl1"ej (;\l·lJlci. Drugi dlieJ') obrad rozpoczęla prof. M. Paradowska (PoznaI1) rereratem Polskie XIX-lriCC::/lC l:.aeiJ'lskiej. Temat ten kontynuowany był nast<,:pnie przez pror ,\. l'osel'l1-/ielil1skiq~o (Poln<lIi) - I'ol:;kie badania etnologicne w Al11elyce Lacińskiej (i)() 1'J-I5 mkllj. RÓ\lnie/ następne wystąpienia dotyczyły kontyncntu amerykańskiego: prof. / \\'ojeika I \\larS/illla) - C::lowiek \Vl)iel'\l'otnyl11 ,~rodo\Visku Amelyki Poludniowej (pr::yrodnicy 1)(';S(,l 11.\'1.\' l1"iekll o IlIdoch .-IIIU'lyki Pld,j. dr. S. Czarnieckiego (Kraków) - Nie::nana relacja NIldoifil /.lIhe/'(/ :: ISSS rokll :: prac geologiC::/lvch IV Cac/weta (Argentyna). mgr. .I. Jaskulskiego IPo/n,II'l) i Illgr. f\1. I(airskiego (PoznaJ1) - lJorvs !"'Ialkin ijego badania /lad Indianami /lm.el~l-ki l'o/lIdllioll ci oral Illgr n. Kohlltnickiei (Warszawa) - Konstanty Podhorski, podró=nik :: dalekich ~reSfjll 'l'lst.;pna o,;ść sl'sji zostala poświ<;cona Ali·yce. znalazly si.; w nie.i referaty: mgr. .I. 1.;lpol\;1 (Sloecin) I !is!o/'w ~hio/'(jw I)()::aellropejskich (po::aafrykwlskich) Mu::ell/II Narudo1l(',~1I II .\~('::ccillic o/'(e .·/rcIU11'II11lD::iolll i l~tnologicne ekspedycie af;'ykwlskie Mu~eum \ilrorloll·<'.~(} II' .\::c::ccillie ::hi()I~\' IllII::eallle jako ::ródlo etnografic::nago po::nania tego j,olll1l1el7l1l. nlgr. .1. Rosia (OlkUSl)" f)r Hogdon Szcygiel i olkuskie Mu::eum /lfrvkani.l'tycne. dr. R. V olbrich;1 (PoZna"l) -. Un'ku :: h/i.l'ka i:: ochlali, mgr .J. Bar (Wroclaw) - Jan C:zekanowskijoko c'111(liu,~-afn-kallist{/ilU l/e sll'Oie/ elmki. dr. A. Żukowskiego (Olsztyn) - Polskie badania etno/u-':il'~I!(' II linn' I'ullii/llimle/, dl' i\. Barskiej (Opole) - Org({ni~({cja pr::estrzeni w M::ohie. \\ ".,ldlnll11 bloku. dOIIC/,\cym Azji, dr i\. Kuczyilski (Wrocław) wygłosi I dwa rekraty: Ohm:: f..(I~uc/ll'lulili 11'1"1/.1'1.11'/ lile/'(/Ilir~e ::eslm7c::ej .'(IX stulecia oraz Bronislowo Zalewskiego opisanie I"cuc;,sl,/(',~o llidli. mgl ;\. (ira!T (Kraków) mówi la o Zesl0l7cach polskich w md::ieckiej A::ji <rudkoll'e/ II I'::usie II IWIII)' ,~\I'iotml'cj. prof. F. Rosil1ski (Wrocłav.') prz.:dslawil sylwetk<; 1i.'lIcddlu 1'11101.0 I jl',t',1I 1'lIdI'lJ~ dll .\Iongolów. dr .J. Kamocki (Kraków) wys!<\pil I. referatcm pl. i?,lcil'lIl'Ski i Sil'i/ledi. h,/(/oc::<' pr::yrodl' i etnografii Jawy. dr M. Tracz (Kraków) - ,~\I'ieckie ,';'!!('::<' .~\(·ii'!l'g() lIIilIsIa .Iero::o/ill/{f \I' polskich )<.'f.,'(-wiecnych relocjach pielgr::ymich. a mgr \V"I;lI·\sf.i (\\.'rocia\l·)· /.il'lIIiu ,\\Vi(IO 11' ocach ilndr::eja Jordana. !'o kili.dci C/.;ści konk:rencji odbywaly się dyskusje. którc wniosly wick interesujących uSlaicli II dziedzinic historii polskiej etnografii. związanych z wkładem polskich podróżników I n;1I1f.OIIC.'1I1(nic ll'lk" etnolog(lIv) IV..()pisywanie świata". ['c'II<'lrcllie ('llIo,~rcl/iC::/le II' "/lIIel)'ee Hanna Golla SI\II'-!/\I{II'M POLSKO-SLOWACKIE DOTYCZi\C1-: ETNOLOGII MIASTA ..IT!\IC/NI. I SI'OI.lTI.NL I.RO/,NICOWANIE MIASTA NA PR/YKLAOZIF: W ;\RSI./\ WY I BRATYSLA WY (DO 1939 ROKU)", \V;\RS/A \VA. X-lO PAIDZIERNIKA 1996 /l'll/llium;lnie clnlC/nc i spoleC/ne miasta na przykładzie Warszawy i łhatyslawy XIX I plcrllv.e.i po/mIl XX II (do 1939 r.) bylo tematem trzydniowego seminarium polsko,1,111dckiego. kl,')le mial" miejsce w październiku br. w Warszawie. InSl\ IIII ":Inolllgii SImlackiej Akademii Nauk w Bratyslawie od pewnego już czasu prowadzi hilddnia n;Jd problematyk'l funkcjollowania spolec7llości dui:.ego miasta. rozwoju różnorodnych l.lInl f.nlIUII i ol'lC/ajm\()ści - \I' odniesieniu do prleszłości i wspólezesności. Wyniki prac c!Ol'/Ckdh '1\' \I'icln publikacji i byl)' podstaw'l podejmowanych \I' tym ośrodku prób syntetyczneg" ui,:cl<1 Sll'l'oko poi\'tej c!nologii Bralyslml')'. Wysunięto taki.e koncepej.; realizowania !'lllllWkgic prl.CI. f.ilf." ośrodk(l\I' naukowych programu badania innych miast środkoll'Oeurol'c.i,kicl1 SI\lorlllol1\ lo ha/<,' Illalerialo\l'l dla wspólnych badail poró\ln3wczych. Ltnogralicznl' :~ Lud l. 1..\:\1\· �badania nad społecznościami Warszawy, w odróżnicniu od laall<1I1Sll\1 ~lIllch prill' dOlI ClaCI Cli slolicy Słowacji. znajduj'l się dopiero w I~lzie POCli(lknllej. Warv,lll"kil' środoll ISkil dalii d" wypracowywania zrębów szeroko zakrojonego projektu billi<U·1. Przedsięwzięcie. jakim było zorganizowanie wspólnej se"ji polsko-,I(l\1 ~lckicl. l11i~do II i,'c umoż.liwić nawiązanie ściślejszej współpracy oraz wymian.,: doślI iadudl mi.,:d/l "bil O<-;lodbllll. Zaistniało ono przede wszystkim dzięki wczcśniejv)'m kOJllilktom n,llIkll\\\ nI dl'... \ndr/".I~! Stawarza (Warszawa) i dr. Petera Salncra (Bratyslawa l. k[I\r/y h) Ii n'1I1n ież pOIllI '/O(i<tll elllll spotkania. Sesja została zorganizowana przed WarszalI ski Odd/ial 1''11. i Instl lit! "InIl ,lek: w Warszawie przy współpracy Muzeum Woli rOdd/iał Mll/eUlll I Ii"IJJrIl'Ine!ć0 lU. "I \\,IIVillI\' Honorowy patronat objęli: Prezydent m. st. Wals/,lIIy Marcin SlIi.,:eieki i ..\lllhils~ldor Rl'pllbllk: Slowackiej w RP Marian Servalka. Wśród rekn:ntów i IIC1estllik'\1I spolkallla 1Il,Ii-:.rli .,J;.' zarówno etnografowie jak i historycy. mialo wi.,:c ono illterdyscyplin~IrI1) char<lkler. \\ IlIi'!/"l; I. nakreślonym zakresem chronologiCl.nym (XłX w I pOCI. XX II.) POl"!'III": lIi.,:ks/O',C; wystąpiell stanowiły źródła o charakterze historyCl.llym: archillalia. pami.,:llliki. IIspomlllelli~1 prasa, kalendarze i innego typu wydawnict\la. jedynie II niclic/Ilych pr/I padkach istlli,d" możliwość odwolania się do konkretnego materia/u pOI.) Skallq.'(l ml~ltllla kIIl~st iOIl,IIII1S/t\1Iil ClI ankietową. Uroczyste otwarcie seminarium odbyło si.,: R pa/.dl.ll:rnika II Insl~ tucie SI')\lackllll pr/l lIilC\ Krzywe Kolo w Warszawie. W tematykę obrad Wproll ad/iii l.ebr<llI) ch dl ,\ndl/ej "lali al'I ! dr Peter Salner. Dwa inauguracyjne referaty wygłosili: prof. dr hah. Marek j)J'(l/(I(JII~ki (/.IIIICI,',; i sfloleena s/rllktllra War,cm".l: li' la/och 19/-1-19-1-1) i /u/.ilnlla Iknllskt\la (.\jJiJI"C:llo slndl!!r,; Bratyslawy w lalach I 9()()-1939). W dwóch nast.,:pnych dni~lch IICle,tnikl'1I1 >Clllinilrilllll ""<ill' Muzeum Woli. Program /Ostał tak pomyślany. aby IInwżlill ić pOJ'('1I1!lanil' IlIalcliitlll II IH'C:lli'lle problematyce dotyczącego Bratyslawy i Warszall'y 01',11 ,"skusi\: Ilad nillJ. 1':/cd'I;I\\ i,"h' dziesięć obszernych referatów poświęconych zr()/llicOII~lIliu SpOIcClllllści ohll l1Jiast. iitri""II" '1,: plaszc/.yźnic wyznaniolVo-narodO\lościowej jak i spoleClno-oln CIajolIcI. \\. Il'klacie: \\il's!:]I'" GI<,;bockiego i Karola Mórawskiego (Ohycal ,~\I'iąl('CIIY IJ'lIrS~({\IT II .\1\' I 110 liI)(: .\ \ i! , IV syntetyczny sposób przedstawiono roczny cykl świ.,:tll\\allia pr/ulc II VI S[kllll killoiicki,', cz~ści mieszkalków Warszawy ubicglcgo stulecia. NaSl.,:pnc II) pOll ied/i h) I) prl'/l'lllile,,, wyll ików bada.] szczególowych dotyuąeych konbelnl'Ch llbs/ar()1I I) ci;1 'pOIcClllll-kulllll;JlIlc'~" obu miast. Dla Barbary I'etrozolin-Skol\d'otlskicj (/w'ic t()\J'ilr:lsl,IJ-IJf,lCiI/(J\I" IIIICil.'.!l'lh wars~all'skiej w Xf)( w.) mikroskalą /ycia towarzyskicgo d/il'lI i,;lllaS[ll\1 iec/llL" \\'IIVilll.' St;l!> si.,: glośne Ivówczas salony prywatne. Maria !':jchl11an (f'arl,i i ogrodl' \1' hllllllr:" /I flrs:oll I kOlliec XVIII i wiek XU() skoncentrowala się na parkilch i t\t.'rod'lch II ,liS/iI II ,kich .Ii1k,' publicznych miejscach spolkal]. odpoczynku i rozr\llki mieszk;1I1c,')\\ l1Jiast,J. RL'!clat Ikll\ Mannovej (f)~i({lolno,\:ć slOwor:ys~ell \V Bratysl({lllie 11'la/{{eh IS')(I-193i)) In'l I kolci plC/ellucl'l hadaJ] nad rolą, jaką odegraly stowar/.yszenia Imllysi<lII'skic II OIt.'allizllll iIIliII /ycia kllilllr~till\'polilyCl.nego różnych miejskich IvarsllV spolecznych . .I;IKo miknlsolld.,: CI":ŚCI /) cia lOll itr/l ,kiego miasla potraktowano anałizy organi/ollanych pr/Cl te instytucje doroCllI\cl1 hili !lIpL'ill;" inny punkt widzenia na d/ialalnośl~ spokClno-klllturalnycll Stll\lill'/~S/Cll II '"/IIIe:'IC'llill ,i,' Warszawy laprezentowal Andrzej Stawar/. Było to ohs/.crt\c 01];(')11icnie i lIpor/itdk"",lll'" dotychczasowego stanu badail, zt:. zlVrÓceni<:.m liII agi na pr/elniiln\. j;lkie 1;lch(ld/ill \1 ,p,'",,,,, funkcjonowania stowarzyszell wars?alVskich \1 okresi<:. prz<:.d i po piel'\\ve.j lI(ljllle ''.1 i~l!olle:1 Ostatni dzieil obrad zdominowala tematyka struktur) II)'/Ilanioll O-llitrodlll\(lśCJ(II\ e.\ •'''l! miast. Danieł Luther (Nocjonali:;m 11' ::yeill slJOlecllym IJm(""'fO\lT II' lo/(/eli li) IS- l ')3'\) liii:!! 'i,' problematyką relacji między poszClególnymi grupallli n<lrodowościo\\\ IIIi III itl'. ,-I~I\\\ lit! Illic'dl'wojennych. Przedstawiona analiza stosunków ctnic/llych dotYClyla nI. ill. politI ClilI ch i pr,,\,nych warunków ieh kszlalt()l.vania sit;, probkmólI' IlI'iiViln)ch / funkcjonoll<lnil'llI II ll(iC'~I( róż.norodnych środowisk narodowych. ich aspiracjami II ohliClII Il1Iieniiqi!Cej SI, ,:\ lU~Ic!1 politycznej, zjawisk tolerancji i nietolerancji II /yciu cod/.icnnylll. \VI,[,(piellie I'elnll '),d:~I'r~: (Gmina ::ydowsko 11' Bratyslawie I <)()(j- l 938) slanO\I ilo jlOd'UIllOII ,lilie h,I,I;II'1 ILld '-1'oicT/II('.<::, hratyslawskich Żydów IV pierwszych czterech dziesi.,:cioleci<lch Il<ls/e!.'o \\leki!. S/CIl'l'(,III,: �llll~lgl' POŚIII';COnO odd/ialywaniu na jej losy wydarzei\ i procesów "wielkiej historii". (Jmilll ienle pos/czególn\eh grup narodowościowych i wyznaniowych Warszawy oraz trudności /11 id/all\ ch / hadaniem lego t) pu relacji w odniesicniu do spolcc/llości warszawskiej uhicglego 'lu!ccia pr/\ ni(isl rc!l:rat .Iolanty Wiśnicwskicj (5;Jo!ec:no:,'ci narodowe i wy::naniO\ve IVars::owy 'I /l'/,/I\I\' l/)()e:: .\0\'1 Wyniki badat'l nad reklamowymi ogłoszeniami w bratysławskiej prasie lat dll ud/leSI\ ch I 11'/)d/lestych XX \V. jako odzwierciedleniem etnicznego zróżnicowania 111k'ISCOII c;.'o kupil'CIII ,I /aprczenllllvala Lubica Faltanova. Zupełnie inne spojr/enie na spolecznlhC du/c;.'i) miasla /aproponollala Użbieta ManiI' (;ivcie cod::lenlle w osied!och Wors::owsklei \/lIi/,be/lll\//e.I::/,oll/U\I(j IV ukresie JIli~d::Y11!()ieIlIlYJll). Wyniki badai\ nad eodzicnnością zostaly tu skonli'llllOIl ,!lIC / /alozonYlll pr/CI Iwórców osiedli programem urbanislYClno-archileklo11IC/ll\1\1I 'l)(l!cCZllo-kulluralnym. \\ czaslc 11'11ania seminarium jcgo uc/estnikom zaproponowano wiele Imprez lilII dl/I S/,!C\ ch spolk<inie tOllar/yskic w Instytucie Slowackim. promocjt; wydawnietw .Journal dl Irb,ln l'llmology" llIal. suplementu do "Encyklopcdii Warszawy", a także odwiedzenic 1\ill9all skich plau'lII ck lI1u/e,Jinych i /.akladów naukowych. Zapowiedziano również opubl iko\\llllle Illaleriual,')\\ / scminariumw wcrsjachjt;zykowych polskiej. slowackiej i niemieckiej. Jo!anla RI("I Wi.\:!7/ewsko ..11 NOIO(d!\ I /\NI ROPO!OGI/\ KULTUROWA A BADANIA KULTUR ),;\I,:YCII I RI(dONAII/~W W SPOLECZEŃSTWACII NOWOCZESNYClI" kONII.ląNC.I/\ UNIWI:RSYTETU ŚLi\SKIEGO FILIA W CIES/YNIE. CILSZYN. 23 - 2.~ PAŹDZIERNIKA 1996 - \\ dniach 2.\-2~ paid/il'rnika I ()')(, roku odbyla sit; w Cieszynie konrerencja naukowa "I I ,Inlropoiogla kulllll'owa a badania kulIlII' regionalnych i regionalizmu w spoleCleil,11\ach 1](\11oczcsn\ ch" ()rgani/atorami kon!l:rencji byl nowo utworzony laklad Etnologii ',1 111',1\lucic Nauk Spo!cczn)ch i Nauk o Kultlll'ze Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cies/ynie. kOIllikI :'\,Iuk I·,tnologicznych PAN Ol'a/ Dom [lII'opejski CieszynUstrOll. Przewodnic/ąeym 1,,'nlcr,'ncii h\la prol dr hah. Irena Bukowska-FloreJlska (dyrektor Instytulu Nauk Spolec/nyeh '\dllk o Kltllllr/l'. ma/ kierownik Zakladu Etnologii Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cies/yniel. ,c~lel:ll/l'llInaukolll In kon!l:rencji·pror dr hab. Wieslawa Kor/eniowska. !<Isddllic/\ III celem konll:reneji bylo przedyskutowanie problemu limkejonowania tradycii i,I:IIU(()1Ici I pl/e/) II all ill II i.;/i lokalnych IV spolec/eilstwaeh nowoczesnych 1\ odnleslen iu do i" (!hklll,I!\ ki regiolliJiIlC.i I (OCZ\Slei'0 0111,Ircid (!brad II ('enlrum Konferencyjnym Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cie,(\ IllC dokl1l1,Ji p(()leklOI l !nillersytetu Śląskiego Filii w Cies/ynie pror dr hab. Alojzy KopoL/c'!" klt'l\ II SIlOil1l IlIauguraeyjnym wystąpieniu powital pr/ybylyeh uczestników i gości. Ie ,110n\ m;.'ani/'llol'l·lI\ kon!l:rencji IIszystkieh zebranych pr/ywital przewodniczący Komitetu '\~llIk LtIIOI0i'lczl1\ ch PAN pwr dr hab. Ibigniew .iasiewiC/. /wraeająe uwagę międ/y innymi na !,[kl. 1/ kOIIIl'le'llcia 111\1IlIlcjsce w lIaimlods/ym ośrodku etnologicznym w Polsce. SeSIC plelllllll'l olllm/\Ia pwr dr hab. Irena Bukowska-Florellska. która w referacie \\ i'lllIl 'lti/,i.I'!C\ m pl f..lI!/IIIT 1'(',~/oll(//lIe \I' SI}()!ec::clis/H'{f('h 1I00l'Oc::esllvch _. I)l'oh/ellll' i j!l'oj!o.~i j'Ot/'/ill.T n\lklcsllla ploh!cmatyk.; i kierunki badllll nad wspóle/.esnymi spoleC/nośeiami :·,-'~i\)ll;I!Jl: Illi koleln,' Il'lelal\ 1I\;.'loS/OIK Pl/C/ pror dl hab. Annt; S/yll:r (Instytut Ftnologii i Antl'lll kllIIUI'l!IIC.i l :nlllcrS)tetu im. A Mickiewicza w Poznaniu) Reg/ollV pograllico - ,~rllf!l' ,_, ~h/()I'()lIu,i/') /(e//e/,s/" III/d /)f'()h/cllw/y/;ą / lIIe/odllllli !JlldOli. pror dr hab. Kazimier) Wódz �340 i prof. dr, hab, .lacka Wodza (Instytut Śląskiego \\' Kato\\ ica"l) Ne,o,:illBukrab)-I{ylskicj l/akbd Kultury Wsi w Instytucie Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warsza\\a) 'va sll'kll kllltur t,alC,'<()I'I<' po::nawce i (~vlel'l1atymoralne. sprowokowaly oi:.ywioml dyskusj.,: i liune polemiki, Popoludniowa sesja pierwszego dnia obrad odbywala siy II trzech sekcjach Ohra,h sckeli pierwszej skupione byly wokól problematyki określone,i jako ..l{cgionalnil Ś\\ lildol1JOŚc' odrybności a inicjatywy spoleezne", Prof. dr hab, Teresa Smoliliska (Katedra I'olklo['\ st) ki Uniwersytetu Opolskiego) wygłosila reterat pl. O potr::ehic IIto:'sallliallia sir; :: re,o,:i()II('/l1 Spolec::ne inicjatywy jolklolystyc::ne, w którym przedsla\1 ila in icjat) \1y dot) l'/al'C pouueiil przynależności do rejonu jak i wiedzy o nim, podejmowanc przel inst\'tuCjc i 100\ar/ysl\\:1 spokezno-kulturalne na Górnym ŚI<lSku, Referal dr I\\on) Kal)/iilskiej l/aklad FInolugIl Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) S\Fiadolllo,I'{ ()dn:hlla,\:('i larloriolllel ll,/lli/lnaliII'I1Y w perspektywie rOlvej a poclIcie Socjologii Uniwersytetu anali::v więks::o,\:ć i I'I1niejs::o,I'ćoraz dr lzabclli pr::ynale:':no,\:ci regio/1olnej (no pr::,l'/dod::lC' l'olakll\1 = liiallJl'lIl/l h\ i podsumowaniem prowadzonych przez. ostatnie trzy lata badali terenowych Ilil Iktlorusl !'rul. dr hab, Teresa Karwicka (7.aklad Ftnologii Illstylutu /\rcheologii i F!llologii I illillcrs\ Il'lu .\liko!it.lil Kopernika. Toruil) w wystąpieniu pl. C::v "."lIjawv są regionellI eIlUl,o,:mjiclIl'IlI' \\\lii/Ilib współcześnie funkcjonujące cechy odrybności tcgo regionu, ..KS/,talt kultury re~ionalllcj il liderzy" byl tematem sekcji drugiej, Ks, prof. dr hab, Francis/ek Rosil'lski l Kalcdra iClIlU!(lgil Uniwersytetu Wroclawskiego) w reteracic pl. Rola dUc!I(}lI'ielistll11 11 kClallullwliu 1,1I/llIn regionalnej mówił o wplywie religii na kultury danej spo!cClności orill o illicply\\ ach I li/iitl~tIności kulturalnej duchownych w społeezei1stwach lokalnych, f)/ial:t1ność !nisj i i dUl'lw\\ IClisl\\ it W Papui-Nowej Gwinei w dziedzinie oświatowej, kulluralnej, IncdyClncj i cll,ll'\ latl \\ Ih,,i scharakteryzowal ks, dr Wojciech 13~ben (Thursday Islanel. /\ustral iii) \\ rc!Cracic lal\ lltlO\\ iill\ In Rola duchowiel7stwa Gwinei, Wystąpienie w ks::tałtowaniu wspólc::csnej klllturF spolec::clistll' tJil'nl'O!lll'Cil liii \ Ul! ,': prof. dr hab, Anny Brzozowskiej-Krajki (1llstylut I:ilologii I'oi,kil'j Uniwersytetu im, M, Curie-Sklodowskiej w Luhlinie) NeglOlIll/i::11l .1'11'(11.\1'1 /;II'IUII rC{,,!!.lI parac~vgmat podhalański i jego mlltacja alllerl'kllliska uka/alo \\ spl\lnoto\\ y i intc~ruj~!e\ charakter podhalai1skiego ruchu regionalnego przcnicsioncgo \I kr~'gi ~I"ralskil'i el1ll~i'~lel: w Stanach /jednoezonych, Obrady tej sekcji zakollC1yl komunikat mgr l'iotr,l \\qsali (killedr" Socjologii Kultury Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) Uder li' SjJO/I'I'=U(),\ClIulwlue/ Sekcja trzecia z,~jmowala siy prohlematyką: ..Regionalizm \\ S/lucc ludo\\c,j i kullurll' masowej a tradycyjne wzory kulturowe wspólnot regionalnych", Przedstawiono 11'/\ rcl;:r,lI) Prof. dr hab, Barhara Bazielich (Katedra Etnologii Uniwersytetu WroClil\\.skicgo) \\ !Cll'rilei,' Problem regiolla{,::mll w s'wietle CIlI-OIJcjskiej literal/liT dOlrc::ą('cj s=luki ludulITJ 1\\ I'I"ctla U\\ ,I~e na zakres europejskiej literatury dot)'cz'Icej sZ\lIki ludO\\cj a labe uka/ala, \\ "p;II'l'ill o 111c!ilIUi'l' przedmiotu, próby podzialu Europy pod w/glydcm I)'PI')\\ \\yt\\oJ'(')\\ v,lukl Itldl\\\l'j I Il'll 'Pl'C\tiki, Dwa kolejne referaty związane byl)' tcmatycll1ic IC ŚI'Iskicm Ili kl'\ stlnil k(lSSilko\\ sb.Jaros? (Katedra folklorystyki Uniwersytetu Opolskicgo) w \lysi'IIJlcniu plllodowo ,\I</II-ICIl<l\lc::e: lIieobecnoH: kllltllly /llOsOlFej f:wrócila ll\\ag.; na skronIny dorohl'k bada\\c/\ dOIIl'/i,C\ kultury popularnej na Śląsku, .Jej zdaniem fenomen kultury ślilskicj lil/I'atl'\\\illl\ pr/o pl'\ Im,l] kultury masowej może dać bardzo interesujące rezultaty, Komunikat dr \\',llllh lusiitlik (111'1)lUI Śląski w Opolu) nosi tytul: Cłosy ,I:/qskich elit mir;d::I'lI'o/lIia li' "hli,.::/I :d('/'=elliil = OhICII/'!Ii.1 r::ec::ywisto,\:cią lIIies::kmiców ::iel11polskich, Obrady drugiego dnia ro/począl prof. dr hab, /bignic\\ .I'lsic\\iC/ (Instyllit Illllilogii 1\lllr,'pologii Kulturowej Uniwersytetu illl, !\. !'v1ickiewic/a \\ Po/llill1iu) \\\,Sli!PICI1Il'11l (U/ul/CIO i',gionali::m a Illigracje, [/\1:agi o ::ll'ią::kach :: iervtorilllll 1111 ::lenllllcll I'II/nuclh'l l =ilt'lludlil' Polski, Prof. dr hab, Leon Dyoewski (Katedra Socjologii Kultury KI ;1,) \\ rclCrilcic pl. IJL'/lI,IlI~ ::lIac::ące to:'samości kulturowej \Jl spuleello,\:ci euroregiollu ,,/Jug" pr/,cdsla\\ il \\\ nikl I hild~tn przeprowadzonych na początku 1996 roku \\ pi.;eiu wojC\\'(\ll/t\\'~ICh Illilkrml'g iOllu ~Io"kn\ll ,wschodniego, Wynikami tychże baclal1 podzielili si.; naslypni eh\aj rclCrcllci: Illgr l)aritl>.l Wadowski (Katedra Socjologii Kultury KUL) analizując wi~; lo"alllil i I\:giol\alni! \\ eurorc'gi(;;)II: ,,/Jug' 01''1/ mg!' Robert Szwed (Katedra Socjologii Kultu!')' K lii,) olll:l\Ilil}ll' lI\\illUllko\l dni" �.141 d: ,1;ln,;tm Illi.;d/: grupallli clniCl.nymi. I'rzchicg procesó\v rcgionalizacji ;;r,ydów aszkenaE-yjskich Lurop\ Srodko\\c.i hyllcmalcm inlcrcsuj;łccgo rctCratu \\)'gloszonego przcz gościa z Izraela pror. dr Olg.; (joldherg-Mulkicwicz (Thc Ilchrc\\' Univcrsity or Jerusalem). Niejako kontynuacj'l [ej [Clna[\ ki hyl kOlllunikat \\yglos/Ony przcz Illgr. Andrzcja Pccia (Zaklad Elnologii !nslyllltu Nauk SI'0kCln:ch i Nauk o Kullurzc Uni\\crsytetu ŚI,\~kiego. Filia IV Cicszynie) Mniejs:o.vc· narodmw 'I")/"c:eli.l'llI·ie /',,/s/,1C1i Ii' 1 S.l. 11 1/001·ocesmm. /njiJrll/ucja : badań lo::sal11o.~ci spo/eC:llo-ku/lw"olt'ej 7ydóH' Po pr/.er\\ ic ohiad(\\\cj pror. dr hab. Urszula Kaczmarck (Inslytut Kulturoznawstwa tni\\crs: klll illl. i\. l\'1ickic\\iCl.a \V Poznaniu) zaprczcntO\\ala wyniki z badai'l poc/ucia IO/'alllości narodo\\cj na pograniCl.u polsko-nicmicckim (woj. szC/ccillskicl. Naslc;pnic mgr 1';1\\<:1 S/lllidl (Kalcdr;! lćlnologii liniwersytetu L<idzkicgol wyglosil rckrat ~H" u siebie !)r:ej(fllT IO:.Wllun.';ci s/)(J/ecllej \1'.I:nid lIIie.ckw7cÓll' pogranic::a elilicnego. Dr l'vlaria SlllicJo\\ s"a (In,;[: [ul Nauk SpolcCl.nych Uniwcrsytctu Opolskiego) w swym wYSl<lpieniu E-\\Tócila Il\\agc II;! \\ ply\\ odd/ialywali politycznych instytucji pallstwa niemicckiego i polskicgo na uheen) !-.sIlalI kullury spoleClclistwa Sląska Opolskicgo. Identyfikacjc narodowc młodzicży II (ilUgl)I\i-;U Olll('mila dr l irszul;! Swad/ha (Instytut Socjologii Uniwcrsytctu Śląskiego w Kato1\Icach) TClllatclll n:kratu \\ygłoslllncgo przez dr. Tadeusza Kanic; (Zaklad Animacji Spo!ecznokllltllro\\,'j Instytutu i\auk Spolecznych i Nauk o KulturE-e Uniwersytetu Śląskicgo. Filia w Cic-;;:\ 1\ie I hyly 11ll1lC l.i;1II iska spoleezne i zmiany kulturowe na Śląsku CieszYliskim. Element: 1\lellCll pr/cdchr/c.ści.iar'hkich rUl\kcjonująee w obyczajach i przckonaniach mieszkaricó\\ /v 1\ ICCC/) In) 1;lJm:l.cl\tO\\ała mgr Natalia Trela (laklad Nauk Spolec/nycil Politcchniki I.ód/li,·i I'ilia II Iliclsku-Bialcj i laki ad [etnologii Uniwersytdu Śląskiego. Filia \\ Cieszynie). Rckl;I!) mgr ktlrnclii I,ach (Katcdra Folklorystyki Uniwersytetu Opolskicgo) /lrcl/(!iclI£' jimm' 1.11/111'\1 .I/i/,o/I/jo 1/1/ /}()gralliclI .';/ąsko-moro\l'skim oraz mgr Doroty Świtaly (Katcdra I·01"1(11'\SI: k i llni\\ l'I'sy1l:lu Opolskicgo) /,lIdVCIIO.';Ć' odpllslów IV lrodn:!i śląskiej zakoliczyly l\hr;ld) drugicgo dnia konkreneji. Vii" 1\1 "k(enlem \\. [\,n\ dniu by I kOIlCel'I kamcralny \\' wykonaniu pracownikó\\' InS[ytulU \\\cI1ll\\;lIIi" \lhlz\C/.nego Uni\\crsytetu Śląskiego Filii w Cicszynic. \\ tr;:ccim. oswlnilll dniu konl\;rencji. odbyla sit; scsja wyjazdowa \\' Jastrzęhiu 7droju. ()bl"d\. odh:\\apce się \\ 1;I·z.;d/.ic Micjskim. ot\\'orzyl p ludcnt \'1 iasla .!;Istl/ ..;hia ldroju Illgr inż. Janusz Ogieglo. Sesję tę wypclnily rcl\;raty prof c1r. hab. \ \;111" S/.clL'p,"i.-;kiego (Instylut Socjologi i Uni \Vcrsytctu Śląskiego w Katowicach) !?£'glOn ! !'('.'.:/I)//o!i:1I/ ,!!./imo.v/ąski II' /wl'Spektl'll'ie illtegracji ellropejskiej. dr. ivIicczyslawa Trojana Ii....;llcdr" 1':u1llIogii l 'ni\\ersy lelU Wroelawskicgo) Wspó/ceslle proces\' spo/ccllo-kll!tllrOlI'C \I /-.u/'(}/,ic \I \lT/llil/r:£' regiono/IIFlIl i /)()/IadregioJ1a/nym oraz dr Marii Lipok-13ielwiaczonck (\lu/Cl!ln Sh!skil' \\ KalOwicach) S:lIkanie .. ma/ej ojcy::m· ... LIJ1%gicne Sllldilllll \I'!e/ko/,II/'WO\l"! :!>lomlm.';C1 Ir::£'c:: (I l'l'chl/chl. 1)1' hab. /,ygmunt Kloclnicki (Katedra Etnologii tlll\\ers\lelu \\'rocla\\skiego) \\ystąpil I. inrormacj,! O::ied:iclll'o kll/turo\l'e \I' regIOnie. II Jil !:c I l/(! /m ),-';/'(/IIII}\I'e .1!iIIIS1CrS{IJ'(/ /c'dllk(fcji Narodowej rkolllllnikal-iIIjiJrl//acja). l'mbullll)I\;lIIi;1 "ilkudniO\\ych obrad i dyskusji dokonał prof. dr hab. lbignic\\ .l<rsiewicz. killII Sll\ i,'rd/il miedz\ innymi. jc konl\;rcncja byla znacz'lcym wydarzcniem naukowym. a lal·je PIC/CI\I;lc.ja 1\<l\lcgo OŚlodk;1 I\aukowego. ldaniem prof. Jasicwicza konl\;rcnc.ia rzucila I\o\\e ŚIII;i1lo 11" kultulY pogranicza. potwierd/.ila odrodzenie się lokalności i tcrytorialności. Byla kll!c:lnylll dO\lodeln na to. Ie etnologia poWili wspólpracować z innymi dyscyplinami. Konkrl:llcji ctnologlClnc.i \\ Cieszynie tow:lrzyszyla okolicznościowa sprzedaż wydawnict\\ UIIlIICI';\ ICckich i puhlikacji Macierzy !.iclni (,ieszyliskiej. Organizatorzy zapo\\icdzieli \\vdanie pr/edSla\\ ion) ch na kon!l:rencji rc!l:raló\\ i komunikatów. \;1 1;I~OIICI.L'llic n;lk.iy podkrcślić. iż spotkanic naukowe \\ Cics/.ynic slan(milo przcgl'lll ,t;IIH'\\ is" ,·lllologl·l\\. an[ropologó\\' i socjlllogó\\' v\' zakresie badali kultur regionalnych i rcgi()n:t1i/n\l1 Obiad: i ,"s"usje poz\\oli" ukazać nowe koncepcje bada\\cze a także aktualny stan had;II'\ 11:1<1ś\\'iadolllościq tożsalllości i odręhności 5poIcClJlu-kulturo\vej . .I;lk sii; okazalo �regionalizm wymagające współczesny tu zagadnienie o dui.ym Inae/.ell iu pO/nal1 CI)1l1 i pr,lIdl Clnl III jeszcze eiąglyeh badalI i doeiekal\ teoretycznych. (;r::('.~( )J'~ .llldl'~('! X KONGRES AFEMAM I II KONI'LRI:l\l'.I/\ i\IX-E ·-I'ROVr:NCE. 4 - 7 I,JI'(,;\ Odl.'! 1'",' ILI{,\JVIIS. 1l)l)() W dniach od 4 do 7 lipca 19961', w i\ix-cn-I'orvcnce II IHYi\L\ivl (institut dc [~ccllcrche l': d'Etudes sur Ie Monde i\rabe eLl'vlusulman) z inicjatywy i\FLM/\'Vl (f\ssociation l·r'1I1,';li.,e pour !'I-:tude du Monde Arabe ct Musulman - Paris) i LUR/\M I':S (1':1II0pC;11I,\ssocialJ()1I lor \ liddk Laslcrn Sludies _. Oxford) odbyło się spotkanil: badaczy l.ajllluj'łC) ch si, ,II i,llc'l]] ;lIabskoIlluzułmailskim. poświęcone kierunkol11 Ivspólczl:snych badal'] europcJskich KOI1),'I'CS1),'10111;ld/ll ponad 500 osób z Europy, Afryki i Azji. Obrady toezyly si, II 71 sckci<lch specj;dlSl\L/nlch I' sesjach plenarnych. Inaugurację oficjaln'l poprzedzi la projckCJa lilnlll ,d!2ierski,'!.'o pl. ..\ ;("mik" która Illiala miejscc w środę:; lipca o godzinie 21. 1'0 proj,kcji ()dln'I<I ~i,' d)~kusi<l II oiJl'Cllll>ci rl:iysera M. 130umari. 4 lipca 1996 r. olicjalnic Komilct Kongr,'su II o\(,h<lciJ ('h. l.oulS I'rC/\' dcnLa Uniwcrsytetu d'/\ie-en-Marsl:illc . .I. M. Le łkrrc. c1zi,'kau<l Wyd/i;du l'r;l\\a. i\. V1:Jhl(lll. dyrektora IRI:M/\M. R. Iberl. dyrektora MMSII (Maison j\·kdlt,rLln0elllle dcs SCIClh:C' ck l'I'łomme - jest Lo ośrodek badaJ\ regionu Śródzicm'Hlmmsk ic),'o L I' J)umonl. pru) d"llId i\lTM!\M i D. Hopwood. prezydcnta ElJR/\:'v1ES, powital uczcstnlk('l\1 Ihl;1 ~polk;lIl'a pkn~lrl1c mialy charaktcr tzw .• .Pytar\ otwartych", zastaJlawiano si,: bO\l iCIJl n;ld 101" i IJl()ili\lo'ei;lIni badacza świata arabsko-muzulmar\skicgo w pcrspl:kływil: 1(\/l1\eh d\sc\pllll IldllklllllCh. [Jerc'k I lopwood. przewodniczący EURi\MFS, stawial nI. m. P) lani,}: .lak pronHl\I;IĆ II I lJli;lIl'. międzynarodowe') .Iakic są możl iw()ści i sposoby p(l/.n~l\\;m id pr;ll had;11I ClI ,'h. pnl\\;lci/illl\ c'h \I' różnych ośrodkach uniwcrsyl,ckich') Thier\ Hianquis IIITacal UII;lg, lIa '"(lIsl;1 role h;IILiu;1 ś\liata arabsko-muzuima:\skiego i tl'lldności natury llrgani/;lC\jJlC.I, kli)!'c nl,'kll',h llniellloillll 1;11<1 prowadzcnie ()dpowicdl1ich badali. Natomiast tr/ecic spolk:inlc plell;lrtll' p(ld I'r/CII"dnll'lIlC'!l1 Fanny Colonna, poświ~conc bylo pamięci I~rncsta (jcllncra. IJnarle!2<l II I l)')., roku. I·.nh>t (jcllner byljednymz badaczy Maghrcbu, co wiclokrotnic \I' lI\st;lpicJlill pllllkrc',I;lno. Sesie specjalistYCI.ne podejmowały ró;i.noroclne tcm;\II: religijnc (lip. ~dichcl ('IHlcikic'lI iu. Claude (J iIlol. Is/am. (eXles e{ protiqll(,s l. historycIIle, Sp"IeUIll'. 1iIcr;lck"-iCl) I" 'll e. urbanisLycl.l1C. ekonomic/llc, antropologiczno-ctnologicznc, IH) \lsl,,\luesl1\ '" i;11 ;lrahki. "i·,' sposób zaprezcntować calości oma\l'iancj problematyk i: po piCTlI Sil' ohc.I'll011 ;d;1 on;1 re')/n,' kicrunki badar\, a po drugie .Icj wicikość (okolo :'00 WI s!:lpie,'1 rekr"l) i k(l[lIllJlikal\ J I )1;llcg(} leż. pozllalam sobic na przedslawit'n ie Jcdynie wybrallcj tClll,ill ki sek,-,i i 'lll'CFd ist\ C111\ ch. II których mialam okazj, uczcstniczyć. Problematyka IIsp()lu"SIlC),'O ,II iilt;1 ;ll'lhsklegl) I" LI roz\lażana m. in. w sekcji pl. "Nowe wyks/.lalconc clity \I nickl(')r) ch krajach arah~kich 0,1 lokalności do globalności". kienmancj pr/c/ E. I.ongucnssc i F ('ol"nnil ;\ll\Or/l rckril!i'l\\ sta\liali problem dwubiegunO\\,(I, wsk'lI.uj,\C na rclacjc Illi~'dz) \I.) kVI;dcl'nicm I Illil'.I,cem zamieszkania. Wska/ywano na \lwaine pOll irvanic \licd/\ lokillJlcj 1 II ied/;1 gloh;dJl;1. ,jak" istotnym oynniku transll)rmac.ii spolcClcl\stwa. Pod prze\\lllIJlictllell! (,. 1.1 ".;Idi "hr;ldoll,llil sekcja pl. "Dziedzictwo i urbanizacja miast ś\liata arab~kicgo" Il. CISS,II prlL'ciSl;11liI kon"c'!'(.Ic' trallsflJrlnacji idei i ochrony ośrodk()" histOI')'CLn)'Ch. 1I.,ka/uj;l' 11" k"nlcullI"L' ",[",lci/lid.llli.: stratylikaej i społecznych i aktywności ckonomiczncj. art) sIl Cll1c:j i h;lI1d 1(>11 cj C Iacostc-Dujardin i M. Scha\l.l11i1lcr przc\\'udniClyh sc'kcJi 1;lilllllj;I'Cj'IC"1 tllillj;: k(,hl", "krajach arabsko-l11uzulll1a:\skich. Międl) Innvml [,vI.C"rdlll;:iIl1I)lIi\;l" IHlhlil\'IICe dl" ""h:el �i /j;l\\i,ku /aslaniania l\l'arzy na Bliskim Wschodzic (1979-1994), a S. Dahlgren o/mianach 'jlPkull\ ch \I .IL'lncuic pr/.cd 19'J() i pel 1990 r.. zwracając uwaf!1; na przcksztalccnia struktur i pll">"": konstruo\lauia modclu spokucl\stwa. w którym dopus7.cza si.,: kobicly do ak!) wności 1;I\I"do\lcj. II. ('laud(II-ll<mad pr/cll'odniczyla sckcji poświęconcj problematyce spok\;zel\slll "ll1al").j,klcl1. \I kll·)I·c.i dIskutollano nast.,:pującc zagadnicnia: język. SZWKa, tcchnika i idcntylibcia: lOk pclniouc wcdlug pici i idcntyfikacja: Tuaregowic i ich "zclln.,:trznośC: organizacja SPOkUILI i idcnl\likacja. Tcmalyka antropologiczna i etnologiczna przćwijała się w r()i.nych sckc.i;lcll. ;tlc n;l.lsiIn iL] /aman ikstowala się II spotkan iu. którcmu przcwodnio'yl i Ci. BoClSch i .I-N. ł:L'IT~na Icnlal ..N;lIIki pr/yrodniCl.c. nauki humanistycznc i nauki mcdycznc w A1i'ycc Pólnocncj 1\1\-\\ \I.): /hlii.L'nia socjologicZllc i cpistcmologicznc". W związku z trwającym Kongrcscm \I \Iu/L'um Ilislmii ~aluralncj II :\i:-:-cn-I'rovcncc pod kicrunkicm G. Boctsch i L. Rabino-Massa IOl"gaui/o\l ano 1\) si a III,' pl. ..Antropologia starcgo Egiptu. Spojrzcnia na genc/ę wykopaliska. k'1kkc.ia :\·lalT(\ dc Tmin". alci.y odnotować dwie innc wystawy: ..Postacie sufizmu". prl) g,llI\l\ana przL'z C. Champion oral ... Dzicdzictwo i renowacja miast arabskich: Port SaiJ. ";Iir. .\!Lp. Ikjrul. /\Inan. I.ahid". animowana pod kierunkićm G. LI Kadi. I'n\blcmy \oc.l"logiCl.no-;lIlllOpologiCl.nc lIysl'lpily w sekcji "Prawo i spolcczdlstwa wspólczcsncgo świata al":iI"klcgo pl'lspdtllly spolcuno-;1I11ropologicznc". Podjęta dyskusja koncentrow;i1a si.,: nil I\:nomL'llic piali U) nI z punklu I\idzenia leiigi.incgo i ślvieckiego. O badaniach antropologicznych II kl"aiach lal oki l'cl·.,kic.l Ill(lII iono pod kierunklcm A. Montigny i /\. A Yatecl11. Iladania :JnllPjlPloglunc n,ld .'poleczCI1.'tllcm kl'ajóI" I.atoki Pcrskicj pl'()\\adzonc sq od nicdm"na. i{o/lllailc teinal) i II ar,/taly b,ldall'czc ukazują i.e pomimo islnicj~lćych oporów spOkC/CJlS1Wa !l0'ILlcg,'\ln\l'h kraj,'III' ule~aji\ tranSlt>rIllacji. I.wr(lcono ulIagi;. że zatrudnienie pozwala ustalić II /111"\ pr/L'kiI/u II icd/.) oralnej. ich runkcj.,: i lIyzlli1nia traktOIlane jako lI'ażne /j,misko 1.11lian 'pOleUIlI ch \\\ \UII ,lI10 h ipolui; postrl.egania wicd7Y lokalncj jako wicd/.y globalnej. '\;1 k(ln~rc.,ie: II) 't'lpilt r(lImicż badacl.c z Polski: .ler/y Zdanowski. członck Racly \\\ k,lIlall Clcj U'lt\ivll:S i kicroll"llik lakladu Krajów Pozacuropejskich PAN. m(lI\ il o prO\I <1d/onl ch II POI,CL' badaniach hliskll\l.'chodnich. a /\nna Barska l l!nillcrsytetu Opolskicgo na pu,iL'dlcniu sekcji ../\I~cria iV(a~hrL'h" lI'ygłosila komunikat na tenlal zmian spoiccZllo-kultu1\11\\ch 1I\I~Clii i{(',ilH1ll1l!na tellliltlb kongrcsu stala Sli; oka/ją do podzielenia się doświadczeni<1mi i rcj~ Icks.ii! hild,IU\ I'(lclwl!/.i\cych z I·:uropy. Al.ji i Ali·yki. R()wnoueśnić to szczcgólne spotkanie ,'l!lnl-':IJn\ ch I'()(lei.'ć Includol(lgiunych dalo asumpt do przemyślet'l nad stylem prowad7.enia h:ldall i nlll/łillościallli intenlyscl pl i nilrny-.:h ujęć. i/I1IW Barska Illl;\I'\I:--';OŚ(" KOLi\ /.\INTUU:SOWM;: KliLTlJRi\ ASYRYISK/\ PIUl' POI.Ni\ŃSKIM ODDZI/\LE prl, \\ ()J.,:RI.SII· Ol) p/\i.DI.Ił-:RNIKA 199:1 ROKU DO MAlA 19% ()krL's sprali o/dali Ul" lO c/as 1I/.1llożonej aktywności Kola. na klórą 7łożylo si.,: ucze~lniclwo II kilku kOII!\;rL'ucłach Ini.,:dl.\narodow)cIL organizowanych zarówno w kraju. jak i 7a granicą I'ral IO/lnaitc .'potkaIJi;\ na l.aproS/cnie I"ielu instylucji oświatowych i kuIIUraln)ch. prl.y czym niekl('J1c /c SP(llbll In,I}1 .lui charaktcr staly. Uczcstniczą IV nich uczniol\ie szkół gastronoI1lIC/n\ dl. kli'lI"I'ch nillluyciclc. będ;\cy absohl'cnlami :\kadcmii Roi n iCl.cj w Poznaniu. P,\~\\ iccaja Jcdn" luh dll ie: lekcje' zagadnicniom elnologicl.nych ulVarunkowaJl kulinarnych. ";lIcil podkrcślić·. iL' zain!crcsO\lanic prelckcjami jest dość duże. zarówno ze strony mlod7.icży. idk i naucl.\ cielt. �w której przewodniczący Kola hral ud/ial II dni:lch I ~-I" gniLinia Katedra Folklorystyki Wyżs7.ej Szkoly PedagogiClnc,i im, PO\l,t,niu')\1 Śląskich w Opolu (obecnie Uniwersytet Opolski) pod tylllicm: ..Pograniczc Jako prohlelll kultury'·. Wygłoszony referat dotyczy I problemów kultur) luLino,ei a"I),jskicj n,1 pograniClu syryjsko-turecko-irackim. Druga kontercncja: "Chrzl:Ścijaństwo i islam" miala micjscl' I I-I·j kwietnia 1994 roku w Krakowie. Jej organizatorami hyly Katcdr,1 ,\rahi,tl'ki 1:.1. P,lpIC,k'l Akademia Teologiczna. Ojcowie Franci,zkanie oral Kon,ulat i In,tytuI Kullury Francu,kic,i w Krakowie. Uczestniczyli w niej orientaliści i duchowni I. wielu krainl, /aprucnto\lano rcrcral pl. Posty i praktyki postne 11 chr::e.~cij{//lskich Asvr,l'/cyk()lI' IW /!/iskulf 11'sc!u}(be, "': C/,bie trwania konferencji i towarzyszących jej spotkali zrodzi I się pom)'sl IOrg;mi/o\lania \I pl'/yvlości międzynarodowego torum naukowego poświęconego \lSpÓIc/CsllIm !\" njC/ykonl. Wśród uczestników znalazło się bowiem kilku znających język asyryjski i pis/<IC)'cli o nim oral o ;blryjskim folklor7,e. Trzecia konferencja. "The Potato". to kolejnc. dzil',iijlc 'J1olkillIIC C[nOll1glClnl' o poży,,,ieniu, zorgani/owane przez Uniwersytd TechniC/,ny \Ie Freising kolo Ivlol1achluln (w dniach 6-10 czerwca 1994). Przedstawiono na niej referat o roli ziemniakl')\\ \lC \lspl')IC/c,n",i kuchni asyryjskiej na Bliskim Wschodzie. Krótki pobyt pr/ewodniC/ąccgo Kolii \I Vlonilchium wzbogacono spotkaniami z mieszkającymi tam wychodźcami asyryjskimi (\I liC/hie okolo 100 rodzin). Raz w miesiącu zbierają się po niedzielnym nabo:i.elis!wic eak rodliny \lTal /.l' '\luim kaplanem w przykościelnym klubie. Asyryjski~ gospodynie pl'zynoS/i\ pr/)T/,i\dlOJl(; \I dOl1lill'i1 potrawy narodowc. Czwarte. już cyklicznc ... Symposiul1l oj' Fooe! ilnd ('ookel'l" Ullhy/o ,i, II SI Anthony's College IV Oxfordzie. IV dniach 10-1 I wl-:lcśnia 1')9-1 roku. Jego lenlałl'ki1 dOlYUllil żywności lagrożonej. Wśród 39 zaprezentowanych wykliHilnv Zllillil/l ,i, I'cr~rat o ,ISy 1',),kiLh tradycyjnych technologiach kulinarnych. Na piątej kon/i;reneji ... Konllik!y cllliClnc". 1(1I')lilllllOwanej )-7 grudnia 1994 roku prl,cz Instytut Archeologii i '·:tnoio)!i i Pi\N \I W;IIV:I\I ic. przedstawiono sytuacji( Asyryjczyków IV Tur Ahdinie (pld,-lv,ch,lllrcja) .. iako I1lnicjv{)~cI powa:i.nie zagrożonej. Szósla zaś konrcr~ncjil to kolejne SylllpOliulll II (),!tml/ic (X_I) IIl'/l"lIi:1 1995). poświęcone tym razem wybitnym kucharIOm i tym. k!lirz\' 1111ien i 1 i obi iuc kliChll i. Zapre/~ntowano na niej twórczość kulinarną Bar Ebraji. nićlnal1L')lojevCle \I Po!.scc .\11/\liecl,nego 1ilozot~1 asyryjskiego. W minionym okresie przewodniczący Kola uczestniC/yl 1\' of'I')lnopolskinl scmin;1I'iul1l dlil nauczycieli klas piekarskich średnich szkól zawodowych. klóre odh\lo si, II-I!J f'rllLiniil 1\)'),,) roku II' Zespole Szkól Zawodowych w Bydgoszczy. Wyglosd tam ci\I a relcraly' o IradycI)n\J1l chlebie na f3liskim Wschodzie i o potrawach /. pszenicy. Wreszcic tr/.eha \I ,pomnie':' o Se,ii Ekologicznej (noszącej kolejny numer XIV). zorganil.OlI'allc.j 1(, k\lil'llIi:1 I\)\)) loku priCI, \\ 1clzial Rolnictwa Urzędu Wojewodzkiego w Poznaniu. w I.espolc Szkl')1 \tllecz<ll'skich \Ie \\·r/l·śnl. l3yla poświęcona mleku. Przedstawiono na niej prelckcj, o pr/ell\'OI'a(h i potril\\iICh / 11l1eki< u wspólczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschod/ie, ,,(jill,eta PO/nilli,kiI" 0pllhliko\l<llil III:'; maja 199)) rozmowę z przewodniczącym Kola o po:i.Y\I ienill AsyryjCl.yk<lIl. klór'! latl lul,lIl ano "Ly7.ka \I' kul!urzc. :i.lIr w muzeum". Z ważniejszych spotkań o charakterze kamcralnym pragnl( \I',micnie na,t,pllj'l(l': IW lapl()s/cni~ Klubu Seniora przy Akademii Rolniczej w Pozllaniu. II styCl,llia i \)\),1 roku udhl la 'Ie' biesiada poświęcona ludowym obchodom Świ;lt l3oi.ego Narod/cni;1 i NO\legl1 Rokll u ,\'1ryjezykóIV. 2R lutego 1994 roku wygłoszono prelekcji( dl,1 c/lonkl')\\ '\( )'I-n I'l\lllilnskll'.1 Spóld/ielni Piekarsko-Ciastkarskiej o techllologiach i piodukliich IhOIO\llch lid lll"k:m Wschodzie. 2) marca 1994 roku Kolo bylo gościcm osób IIil'pcllIospr;l\l'Il) cli. II/eS/ony ch \I li:lIdacji "Arka". któr/Y wysluchali wykladu o pocz'ltkach chrlcściJal'lS[I\d \I'schl\dlli~gl\, \\' cliliach (,-7 kwietnia 1994 roku przewodniczący Kola przebywa I IV Wi.;dniu n,1 1;'1)J'(h/enie tilllllejszegl\ Domu Kultury i Zespolu Slkól /,awodolVych. Tematcm społkani;r b)ld SI łlld(p Chl'/l'ŚCIJIII asyryjskich rw Bliskim WschoLizie oraz ich tradycje kuiin<lt'llc, 22 \lT/e,śni" 1')')·1 wku mi,ti" miejscc drugie spotkallie z illicj;:ll)lvy niepelnospralVnyeh I fundacji ".\rka". ;.'d/ic kOIl!\Illl0\lilllll popr/,.;dni temat. \\'yekspono\VuJ'lc rolę asyryjskich misjonilr/) \I SlLl/l'niu l'ill/l'ścljali'l\l,1 \I 111diach. Chinach i Mongolii, Pierwszą konferencję, 1993 roku, I,organizowała �·ve/.q:ólnlc \\,)/nc "l spotkania I. młodzieżą szkól średnich. Ueznio\\'it: ostatnich klas '1":cj,lil1o":ci gaslrol1omiuncj I.espolu Szkól Zawodowych w Glogowit: wysluchali IO li~lOpada I ')').j ro~u \\ ~tIadu o potrzt:bit: zat:howania tradycyjnych lechnologi i kulinarnych. podczas kl<>rc':,''''lIlll\wiono lemat\' kilku zagranicznych konlCrencji mic;dzynarodO\\·ych. Wśród sluchaczy ":.Ii n')\\ nici uC/niO\\it: I. I.espoiu Szkól Ekonomicznych. Nauczyciele uczestniczący \V dyskusji 1 /alel11 prl.) Inali. it: It: zagadnienia były dotychczas pomijane w pracach przygotowy\\'anych pr/o ue/nit)\\' 22 marca I l)l)) roku wspomniany wcześniej \\ykład o zagro7.eniu Asyryiczyków \\ Im .:\hdinic i'.llslal \\·yglosl.Ony na zebraniu Rady Instytutu Religioznawstwa UJ. Na zapro'/l:nic' Tcchniku111 (joSpOd,lITZCg(' Sióstr Ursllllanek w I'nicwach 7apreZCnlowano 26 kwietnia 1'iq, r"ku d\\ a \\ y~")dy / pr/.choe/ami na lemat chrzćŚcijalistwa bliskowschodniego oraz h iSlOrii chlcha i Ic'clin<>logii jcgo prodnkcji. l'i'llCgo maja 199) roku zrcalizowano kolejny wyja;d do (i1u.>,")\\,I. l) ni ra/cll1 do !.cspolu S/lól Ekonomicznych. Mówiono o tradycyjnych t,;chnologiach i'r/c\\\,'1I.'\\\a mlcb. W d\'skusji, kttlla wywiązała się po \\'ykładzic. poruszono tt:ż różnt: aspekty i\\ "I/'1I1c' i. pr')\\I1\ m poloicnit:1lI chrzcścijan w islal11s~ich krajach Bliskit:go Wschodu. \\) ~or/) :iIUVIClr/~ dniowy pohyt w I.lllkut:ie 40-osobowcj grupy pracowni~ów i studentów ! i I n.l~lJ \\\ d/iahl Technologii /ywności Akadcmii Rolniczt:1 w Poznaniu, prze\\odniczący Kula Nrgallli.(l\\al 2:' l'/Cl'I\ca I ')'):, roku spotkanic zc znanymi i ccnionymi d/ialacz;nni miejscowego .,dd/i~J!1l I'TI .. I'rancivkim !'I'lckiem i Alhin,! Hodur. którzy dzielili siC; swoją pasją -- folklorem lud,,\\) In I·e~ionu. 2') \\ rzcśnia 1l)l)) lOku nauczyciele przedmiotów gastronomicznych szkól \"lll'\\('lll/I\\;I kali.'ikiego \\ysluchali \\' Wojewódzkim Ośrodku Metodycznym w Kaliszu referatu. p"i;lć/o;h'g') / pi'/ciJoczami, na tt:mat tradycji i obyczajów kulinarnych na Bliskim Wschodzic. \\c \\,p,)Jnllianym okresie. zarówno \\ czasopismach krajowych, jak i zagraniunych. ukazalo <Ić ~"k~lna~l'il' puhlik;ll'ji aulorsl\\a jll'lnvodnieząeego koła, dotyuąeych wyżej wymicnionych /(i~l.ldl\il.."'l Michael Abdalla �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de7d997f4584e7db9afa639efd8292fc.pdf a94dce61d544aa9c1f28957b14216572 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2026 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L ORGAN U D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXI ZA ROK 1997 ��u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOClltTlt POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXI ZA ROK 1997 PII l 95 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO NAUK ETNOLOGICZNYCH POZNAŃ - WARSZAWA LUDOZNAWCZE POLSKIEJ AKADEMII - WROCŁAW 1997 NAUK �REDAKCYJNY KOMITET Maria Biernacka. Bronislawa Zbigniew Jasiewicz KopczYllska-Jaworska. Antoni KuczYl1ski - sckn::larz RLDAKCYJNY lESPÓL Redaktor Zastępca naczelny reJaktora Sekretarz - prl.ewoJnicz'ley. Anna Kowalska-I,ewieka. - I.bignjew naczelnego redakcji Tlumaezeni(; - Monika strcSZCl.dl Marek Jasiewicz - Jacek Bednarski LeonowicI angielskich: WilczY(lski ISSN ()()76-1435 Publikacja dollnansowana i Ministcrstwo pr/.ez Komitet Kultury BadaJl Naukowych i S/.luki POI.SKIE TOW/\RZYSTWO UJl)O/NAWC/L -- WROCI./\W 1997 ADMINISTRACJA 50-139 WROCL/\ W. Ul. S/LWSK/\ 36 REDAKCJA 61-809 PO/N/\N. Ul. SW MARCIN 7'1. SKLAD I LAMANIE DALET SP./00 PO/N/\N DRUK ZAKLAD POLlGRArlCZNO-WYDAWNICI,Y M-DRUK W WJ\CiROWClJ �Pami<,;ci Profesor Marii Frankowskiej, długoletniego pracownika Katedry Etnografii UAM i kierownika Zakładu Etnografii Powszechnej tej Katedry, kierown ika Zakładu Etllograti i Instytutu I-/istori i Kultury Materialnej PAN, zatożycielki czasopisma "Ethnologia Polona", przewodniczącej Komisji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, inicjatorki etnologicznych badall amerykallistycznych w Polsce. ��SPIS TREŚCI I STUDIA I MATERIAL Y K u I i g () w s ki, Waldemar Antropologia Beata S t a n k o w s k a . "Menuet" iJ1lcrpretacjach refleksyjna. Edmunda Pisma Święlego Leacha wid;r.ianych Między tekstem z Biblią, w szerszej 35 perspcktywie Wojciech I) ()h n a I. Kilka refleksji na lemat historii antropologicznych spokezel1stw pierwotnych i uIVarunkowaó towarzyszących ich powstaniu Tarzycjusz Marek B u I i 11s ki, Enkulturacja IV średniowiecznym społeczeństwie ElVa o w i c k a. Pluralizm osiadlyeh Romów w Polsce kulturowy ~vliroslaw I' e c u c h . Wymiary świadomości Alicja B li zachodnich. Przykład Woieieeh S a d o IV S ki. \\ Gorzowskiem Joanna G a wei. Obw;d integracja? narodowej c z ak - R e i h e h o I z. Folklor ziemiach bo\\ych czy muzyczny 13 a światem. czyli o strukturalistycznych Polityka koncepcji 55 77 oświatowa wobec 93 105 Lemków jako czynnik adaptacji i integracji na 115 górali czadeckich Zaehodniobialoruskie budynki chłopskie w pamięci osadników 121 weselny w spoleezności wyznaniowej starowierców z Boru i Ga- 143 159 C,n\dów Akksander B () rej l""lichael A b d a II a. s z a. Krymhilda. Stan i perspeklywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów 173 \\ Szwecj i Jan K I' i s t. Czesko-slowiailska czenie dla etnogratii Jan \V i lor wystawa etnograficzna w Pradze w roku 1895 i jej zna20 I czeskiej. I , Autobiogralia 209 . II. POGLĄDY I OPINIE Czy ewangelik musi być Niemcem'! (Paweł Schmidt) Odpowiedż na recenzje;: książki Wprowad:::enie do etllologii Europy. J. 8ednarskiego w 79. [omie "Ludu" (Miec:::ysław Trojan) 253 opublikowaną przez 258 III RECENZJE Andrzej Zapo l' () \\ S ki, Wilfgenstein a kultura, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 1'01.11<111 1996 ( rYaldellrar Kuligowski) Et/lologia polska Illir,:d:::y ludo::nawstwem a antropologią, 261 red. A. Posern-Zieliilski, Nauk. nr 6, Poznail Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii 1995 (:\/iec::vsICl\v'!i'ojoll) Pisanie mias/a c::ytanie miasta. red. A. Zeidler-Janiszcwska, "Studia Kulturoznawcze" Wydawnictwo Fundacji Ilumaniora. PoznaIl 1997 (Maciej.J. Dud::iak) W(/rs~a)l"(I-8ratyslawa. !c'tnic::ne i społec::lle :::różnicowanie miasta (do 1939 r.), red. 1'. SaineI'. !\. Slaw<.lr/. PTL Oddzial w Warszawie, Warszawa 1997 (Marek Fertig). Hisloryc::ne i wsp(ilc::esne prohlemy miasta ijego mieszkańców. lv1a/erialy:: II seminarium naukowego .. Kr,:d:::i('r~YII-K():':/e. Rodowód - współczesno.fć - przyszłość" (/2-13 paź(bemika 1995 ri, red. E. Nycz, Opole 1996 (Rys:::ardKan/ar) . 263 266 270 271 �8 B u r kra b a - R y I s k a. Samowied::a kll//lII·o\j·'a l ar/l's/yclla Ill'6rców /lIdowych. Sludillln pewnej korespondencji. Instytut ROl-\voju Wsi i Rolnict\~a PAN. Warszawa 1994 (Ewa Nowicka) Anna S l. Y f er, Warmiacy. Stlldillm to::samości. Kantor Wydawniczy SA WW. PLlI.nmi 1996 (Beata Tomas;;ewska-!folllb) . Orędownicko nas::a. Kil/t Matki Bo::ej H' polskiej kll//llce /lIdO\l'ej. Krakll\v 1996 (Rys::ard Kantor). S::tllka ludowa Kas::llbów Pr::es::lo~'ći tera::niejs::o.';'ć.rcd. W. SZkllllllOWSka. KlIja\\skoPomorskic Towarzystwo Kulturainc. Bydgoszcz 1995 (Tereso {\al"ll'icko) J irina L a n g h a m m e r o va. Ceske /idow! kroje. Pr{lcc. I'raha 1994 ({JariJom no::ielich) S/reekdrach/en in on::e gewes/en - Antwerpen - Brabam Um/mry, ()os/-/ "/ewIIderen. red. Hcnri Vannoppcn. Gent 1994 (Barbara lJa::ie/ich) i\agot N o s s. Kranc ag skall/ - jente-, bmre- og konehovlldiJllllader i Ilorda/ond. Aschehoug. Oslo 1996 (Barbara Ba::ie/ich) Il.abl.:lla Zapysky Naukowoho Towarystwa imeni Szcwczcnka. tom 230. Pruci Sckcji Etnogralii 273 276 279 280 28-1 287 ta Folklorystyky. Lwiw 1995 (Edward Pietras::ek) . Grzcgorz K a c z y li s ki, C::arny c!nystiani::m. /.e s/lIdiów nad rnchami aji-ochr::e,\'cljail- 288 skimi. PWN, Warszawa 1994 (Ewa ,Nowicka) Minces. Le Coran et fes femmes. llachcltc. Paris 1996 (I/WIU !Jarsko) K o I a n k i c \V i c z . Samba:: nogami. Opowie,v!' oll/mfw/ogiello. W\da\\'nictwD KR. Warszawa 1995 ({lllber/ C::achowski) Ewa N o w i c k a. Raben W y s z y il s ki. Lamowie i sekre/or::e. l;o::lOmy wię::i spolecnej we wspólc::esnej BllriaL}i, Wydział FiloLoiii i Socjologii lJniwersytl.:tll Warszawskiego, Warszawa 1996 (Ce::ary Mądry) 291 293 Juliette Leszck 297 299 IV. KRONIKA Spraw07,danie z konferencji: oraz ,.Anthropology .,Etnografie Szkola ..Cultural of Politics Problclns ol' Europl.: allhe in Post-Communist Societics" End ol' lhe 20th Cl.:ntury'· ({\atar::yna S::Yl1lwiska) , dziak) , Powstanie 303 i działalność Sekcji Antropologii Spokezncj Polskiego I"o\\'arz.ystwa Socjolo- (Alicja Kapciak. Jl4arian Kempny) gicznego "Etnografia 30 I życia miejskiego, Społeczne. symboliczne i przestrzenne procesy \\' Berlinil.:". Letnia. Berlin. 20 lipca - 3 sicrpnia 1997 (No/alia Wnihlell'ska, ;\faciej.l. IJu- bez granic. ich ówczesny Początki kontckst zbiorów i dzisiejszc 30'7 i badali ludoznawClyeh znaczenic", 12-\ 3 listopada 1996 (I';dward Pie/raszek) W 1DO-lecie Ukraiilskiego Muzeum Etnogralicznego Sympozjum \\' krajach naukowc karpackich. WI.: Lwowic. 3II WI.: Lwowil.: (Edward Pie/ras::ek). Z ekspcdycji objazdowej na Polesiu ukrailiskim. lipiec 1997 U;dward l'ielras::ck) Przygotowania do wznowienia edycji Dzieł Bronislawa Malinowskiego (7hignielv 313 31-1 ./asie- wic) 321 V, IN MEMORIAM Soila Kovacevicov{\ Józef Pieprzyk Henryk Swienko 323 (Ras/is/ava S/olicnó) (Jacek Bednarski) 1930-1997 (Leonard 1. Pelka) 1921-1996 32-1 1917-1997 325 VI. WSPOMNIENIA Profesor Madryckic Maria Frankowska spotkanie. w pamięci Wspomnienie studenta o profesor i współpracownika Marii Frankowskiej (/.bignie1V ./asiewic::) , (!?ys::ard l'ol1licki), 329 332 �CONTENTS I. SltJDIFS AND MAII:RIALS \\aIJemar K u I i g o II' S ki. Rcl1L:xive Anthropology. Between Text and World Ikaia S l a n k o II S k a. I':dlllund Le,l(:h's "Minuet" with the Bible or. on Structuralist Interpretation orthe Scripture in a Wider Perspective \\ojciech J) o h n a I . Some Rcmarks on the Subject or History or Anthropological Conccptions or Primitive Socictics and on the Conditions Accompanying their Formation rarl.~ cjus/ Marek Bu l i li s ki, Encuiluration in Medieval Society. 1.lla .. o II i c k a. Cultural Pluralism or Integration') Educational Policy fór the Romanies Sellkd in Poland \Iiroslaw I' c c u c h. Aspects orl·:thnic!National Consciousness ofthe Lemks. \licja l3 u c / a k - R c i b e h o I /, Musical Folklore as an Adaptation and Integration hrctor in the Territorics of Weslern Poland. The L:xample ofCzadek Mountaincers \\'ojciech S a d o l\' S ki. Peasant Architectun: in Western Belarus in Mcmories ol' Displaccd Settlers in llll: I{egion of Ciorzol\'. .Joanna (i a \I' e I . Welkling Ceremony in a Religious Community or Starovers From Bór and (iabowe (irqdy .\kksandel' I~ o rej s / a. Kriemhild . \Iiehael A b d a II a. The Present Stale and Prospects or the Ethnic Cuisinc of Assyrian Immigrants in Swcden Jan K r i s t . The C/ech-Slavic Ethnographic Exhibition in Praguc in 1895 and its Signilicance 1(,)1' C/.ech Ethnography Jail \\i i t o r t . i\utolw)graphy 13 35 55 77 93 105 115 121 143 159 173 20 I 209 II. VILWS AND OPINIONS Docs a Lutheran Havc lO he German') (I'awel Schmidt) Responsc to .I. Ikdn.rrski's Review of IVpruwad::enie Vol. 79. of ..Lud" (\liecvs/mj' hujan) 253 do etnologii Ellropy, Publishcd in 25R III. REVIEWS ·\ndI7e.J I a p o r o II' s ki. lVittgenstein a kU/l lira (Wittgenstein and Culture), Wydawnictwo Fundacji Ilumaniora. Poznali 1996 (Waldemar Kuligowski) . L/I1ologia flO/sku lIIi<,'d::y llldo::lluw.I'twem a antropologią (Polish Ethnology Between Folklore Studies and Anthropology), red. A. Posern-Zieliński, Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk. nr 6, Poznań 1995 (Mieczysław Trajan) . PiSalI/e II//(/S/U C)'II/II/l! lIIiasIa (Writing the City - Reading the City), red. A. Zeidler.Janiszewska ... Studia Kulturoznawczc" Wydawnictwo Fundacji Humaniora, PoznalI 1997 (MaC/el J U/ld::il/k) It "ars::ml'o-Bmtys/mj'o. /~'tlliC::lle i spo/eclle zróżnicowanie miasta (do /939 r.) (Warsaw13ratislava. Lthnic and Social Groups in thc Cities beforc 1939). red. P. Sal ner, A. StaIlar/. PTI. Odd/ial IV Warszawie. Warszawa 1997 (Marek Fertig) 261 263 266 270 �10 Historyczne i wspólc::esne problemy miasta ijego mieszkmiców. Mmerialy z II seminarium naukowego" Kędzierzyn-Koile. Rodowód wspólczesno.vć przys::l!!.l'ć·,. (12-13 paidziernika 1995 r.) (Hislorical and Contemporary Problem, ol lhe City and its Popund lation. Proceedings of the 2 Seminar "Kędzierzyn-Koźle. Origin - Prescnt October 12-13, 1995), red. E. Nycz. Opole 1996 (/?yszard Kantor) - Futurc", 271 13 u I' kra b a - R Y I s k a, Samowiedza kulturowa i artystyczna twrircriw ludowych. Studium pewnej korespondencji (Cultural and Artistic Sell-Consciousness of lzabella Folk Artisls. A study ol Certain Correspondence). PAN, Warszawa 1994 (Ewa Nowicka) Instylut Rozwoju Wsi i Rolniclwa 273 Anna S z y f e 1', Warmiacy. Swdium tożsamo.ki (The People ol Warmia. The Sludy Identity), Kantor Wydawniczy SA WW. Poznali 1996 (JJeata {ollw.\·zewska-Iloluh). ol 276 Orędowniczko nasza. Kult Matki Bożej w polskiej kulturze ludowej (O Thou Who I !cIp Us. The Cult of Holy Mary in Polish Folk Culture). Kraków 19')6 (/?vszard Kalltor) Sztuka ludowa KasZlIbów. Przeszlo.\'ć· i terainiejszo.~ć' (Folk Art ol the Kashublans. Its Past and Presenl), red. W. Szkulmowska, Kujawsko-Pomorskit: TowarzysIwo Bydgoszcz 1995 (Teresa Karwieka) Jifina L a n g h a m m e I' o va. c'eske lidove kroje, Prilee, Praha Slreekdrachten in onze gewesten - Antwerpen . Brabam !\sehehoug, Oslo Naukowoho Kulluralne. 280 1994 (JJarIJ({/'{/Bazielich) Umlwrg ()osl-I'laallderell. red. Iknri Vannoppen, (Jt:nt 1994 (Barbara Bazielich) Aagot N o s s. Krone og skali! jente-. hrure- og kOllehovlIdhllllllller 7apysky 284 i Ilordalalld. 1996 (Barbara Bazielich) Towarystwa imeni 287 Szewezenka. tom 230. I'raci Sekcji J-:tnogralii W Folklorystyky. Lwiw 1995 (/o'dward Pielraszek) . Grzegorz K a c z y 11 s ki, Czarny ch'J1stianizl1l. /.e sluelirill' nad rllehuIIlI ulj-ochrzc.':njwi- skimi (Black Christianity. Studies on Alro-Christian Movcmt:nts). PWN. WarSl'alla 1994 (Ewa Nowicka) Julit:tte Minces, I,e Coran el lesjemmes, Ilachclle, Paris 19<)6 (;/nllo narska) Leszek K o I a n k i e IV i e z. Samba z Bogami. Opowie,\:ć' alllro!Jologiczl1a (Samh;\ with Gods, An Anthropological Story). Wydawnictwo KR. Warsl'awa 1')')5 (//I/herl ('zachowski) Ewa N o w i c k a. Robat W y s z Y 11 s ki. I.amowie i sekretarze. I'oziom)' lI'il,:zisjJolecznej we współczesl1ej /JI/riaeji (Lamas and Secretaries, Levds ol Social Bond in ('ontemporary Buryatya). Warszawa 1996 (Cezarv Mądry) . Wydzial Filozotii 27CJ i Socjologii liniwerSYtctu 288 291 29j 29~ Warszawskiego. 299 IV. CRONICLL Report from Century" the Conference: and ..Anthropology ..Cultural Problems of Politics of Lurope at the in Post-Communist Lnd Societies" of the 20th (A:alilr:.I'na SZYII/wiska) .. Ethnographics School. :10 I ol Urban Berlin. Life. SociaL July 20 - August Symbolic ;1I1dSpati;]\ Proccsses Anlhropology .,Ethnography ol Folklon: Carpathian Countries The Beginning - their Summer 3, 1997 (iVatalia /Fl'(iblell'ska, ;\faciej J Ihl/lziak) Tht: Rise and Activity ol the Seclion of Social Society (/l/icja Kapcia/.:, Marian Kempny) with(HJl fronliers. in Berlin". Historical ol tht: Polish 30j Socio\ogical :1()~ Context and Collections Present and Resean:h Significancc" 1i1 i\ Sym- posium in Lvov, November 12-13, 1996 (Edward I'ielraszek) Centennial ol the Ukrainian Ethnographic Museum in Lvov (l-jjward IJielraszck) From an Expedition Preparations Jasiewicz), to the Ukrainian lO Another Printing Polesie. of lhe July 1<)97 (I-:dward I'iel/,{/-I'zek) IJzie/a of Bronislaw Malinowski :i1 ! 31 ~ :1\--l (/.hig/llell' 321 �II V IN MEMORIAM Slllia Kllvacevicov{\ 1921-1996 (/?astislava StoliCnó) .Iti/d Piepr/yk 1917-1997 (.!acek 8ednarski). I knryk Swienko I 93()-1 997 ('-eonard J Pelka) . VI. REMI 323 324 325 [SCE CES Prokssor Maria Franko\Vska in the Memory of her Student and Co-Worker (%bifiniew .lasiewic). A \1ceting in Madril. Memories of Professor Maria Franko\Vska (Ryszard 'l·omicki) 329 332 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb72b05fb32ec6f7f8b7b519bf2e2309.pdf 07ecb4b7d1773fe06d4927cb0cf96ee7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2726 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2537 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.220-225 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE Stanisław Cichowicz The Sartre Problem According to testimony by Simone de Beauvoir, the wife of J. P. Sar­ tre, the French philosopher was fascinated by Objects from the very out­ set of his interests; this is the reason why he fell under the spell of the slo­ gan Zu den Sachen selbst, repeated constantly during the 1930s by Ger­ man phenomenologists. Delighting in the writings of E. Husserl, the yo­ ung Sartre rapidly learned from his master how to refer to phenomena that astonish human consciousness. The first examples of phenomenological explorations are found in the early texts of the Parisian philosopher, such as The Fundamental Idea of Husserl 's Phenomenology and Imaginaire. Teresa Grzybkowska Finis Poloniae and The 1905 Revolution by Jacek Malczewski or a Confession of Love? Jacek Malczewski is one of the most outstanding painters from the turn of the nineteenth century. Since he left his canvases untitled, some of them have different titles, a feature which was associated with the in­ terpretation of a given work. The author is aware of her own doubts as re­ gards the interpretation of mythological and symbolical paintings, which oscillates between patriotic and personal mythology. She also suggests that the canvas The 1905 Revolution , heretofore interpreted politically, could be described as the Apotheosis of the Artist and His Muses. Mytho­ logy, which in the case of Malczewski played a fundamental role, once again proved to be the inspiration of his art. The myth permitted the ar­ tist to view life as poetry, in which he too participates. Witold Dobrowolski The Malczewski Mythology This text was conceived a speech given during a promotion of the album Świat obrazów Jacka Malczewskiego (The World of Paintings by Jacek Malczewski) by Teresa Grzybkowska. In a presentation of the canvases by Malczewski, Dobrowolski indicates, i . a. patriotic-Romantic, folklore and folk motifs (following the example of K. Wyka); he also emphasises the im­ portant fact that Prof. T. Grzybkowska drew attention to the Greek myths, which in the works by Malczewski often function under local disguise (Orpheus and Eurydice, Pythia and Nike). No other scholar has devoted so much attention to the role of the sub-consciousness and the impulses, fully unaware or intentionally stilled, which steered the imagination of the artist. Maria Janion The Pond in Wielgie, or Between Laughter and Death Prof. Janion derives the symbolic paintings by Jacek Malczewski from his youthful confession to a "wish to paint differently than the old masters, a wish to paint reality". This desire is expressed in domestic forms contrasted to Western ones. Malczewski resorted to folklore, albe­ it the latter is not treated as a pretext—we are dealing with integral pro­ ducts of the imagination, a cohesive creation of fantasy in daily life. Ja­ nion compares such an approach to folklore with the way in which it was treated in Klechdy Polskie (Polish Folk Tales) by the excellent poet B. Les'mian. Its outcome is not ascribed actual being, but treated as contact be­ tween the individual and the world. Folk qualities are enhanced with an element of irony, existential experience. The canvases by Malczewski al­ so introduce a category of Romantic aesthetics—artistic irony. The pain­ ter started with figures borrowed from Slavonic folklore, subsequently supplanted by Greek motifs. In both cases, Malczewski and Les'mian combined laughter and death, a demonic and an ironic aura. Zygmunt Kubiak The Hellenism of Jacek Malczewski This consecutive opinion concerning Jacek Malczewski is voiced by an acclaimed expert on antiquity. Poetry is closer to philosophy than to history, and speaks about things which could occur on the level of proba­ bility or necessity. The author ponders on the reception of Malczewski's canvases (which resorted to motifs and figures from the Greek world: harpies, chimeras and Orpheus) by anciem Greeks. In conclusion, he claims that, paradoxically, the greatest difficulties would occur with the understanding and "deciphering" of the Greek motifs. Tomasz Żukowski May I be Consumed by Fire Like a Wood Shaving Ablaze in the Bre­ ath of the Night. The Occupation-era Experiencing of the World in the Poetry of К. K. Baczyński Poems by Baczyński are treated as a record of inner experience, orga­ nised around two images: the archetypical plenitude and its distorted 220 contradiction, which paradoxically becomes the lot of the warrior strug­ gling for the national cause. This fullness is closely connected with the gift of poetry, and is expressed in mythical landscapes. The rejection of Arcadian images, visible in the Baczyński poems, is caused by progres­ sing self-cognition, in which the armed deed reveals its dual, ironic natu­ re. A battle undertaken in the name of defending the idea of the fullness of humanity turns into its contradiction. The place of Arcadia is assumed by the Inferno. Enclosure in exit-less space, the futility of gTace, and apo­ calyptically deformed bodies are signs of squandering the image of per­ fection and ensuing self-hatred. In this context, death loses the dimension of the gateway of transcendence, and can become mere nullity which frees from suffering. Lech Sokół Henrik Ibsen—a Personal Myth The works of Ibsen are universally and unambiguously associated with common sense and realism, an attachment to the concrete and the detail, the emancipation of women, a struggle for the sake of truth in individual and collective life, as well as religious and political libera­ lism. The author of the article shows how those conceptions concerning Ibsen as a writer remain incomplete and, to a considerable degree, fal­ se. By applying the term "personal myth" (only partially concurrent with conceptions expounded by psychoanalysts), the author is intere­ sted in the experiences and mythical places which possess essential si­ gnificance for Ibsen: imagery, which accompanied him, motifs of his thought and works, and, finally, moments of illumination in contact with nature and art. The departure for Italy exerted a foremost impact on the intellectual development of Ibsen. This contact granted the arrival from the distant northern province profound liberation from the traumatic aspects of Nor­ wegian experiences as well as spiritual enlightenment, and rendered po­ ssible a transition to a prominently different phase of creativity. Dariusz Czaja Tuscany. Three Journeys The author proposes a detailed characteristic of three descriptions of journeys to Tuscany made by Pavel Muratov, David Herbert Lawrence and Albert Camus. Emphasis is placed on the similarity and differences of perception in texts representing different genres. Reflections on Tusca­ ny are situated within the Arcadian myth of Italy, which has a long Euro­ pean tradition. The author demonstrates its steadfastness in descriptions by Muratov and Lawrence, and partial destruction performed in the re­ marks by Camus. The closing part of the study considers the possible exi­ stence of a myth of Tuscany as a "realised Paradise", a land of aesthetic and existential harmony, within contemporary culture and reflections marked by wartime trauma. Marzena Gierga Syracuse—The Town of Great Women (Part I) Syracuse is a town created by deities, saints, historians, travellers, apologists, theologians, photographers, and, primarily, its own residents. It comprises a phenomenon located above a division into an urban and social subsystem, an area of eloquent meanings, a space for the realisa­ tion of concrete and specifically identical attitudes. The metaphorical, mystic-symbolic space of Syracuse is that of three women. This is the birthplace of Artemis, the refuge and site of the eter­ nal rest of Arethusa, and the town of the birth, life and martyrdom of Lu­ cia. By demonstrating the constant presence of the patron in the life of the city, which provokes assorted forms of group imagery, a process of rendering space mythical, and a creation of a world of values shared by its residents, Syracuse gains new meaning. It appears as a town of light, a land of purity, saintliness and glory, a city of luminescence and joy. Its topography is superimposed upon that of its inhabitants, and vice versa, while observed behaviour is granted a double meaning, and comprises an example of the observation of a distinguished place, but also of a trans­ formation of a myth into a ritual, frequently without social awareness. Its outcome assumes the form of the specific dramaturgy of the everyday l i ­ fe of the population of Syracuse, whose sense of existence is restricted to an encounter with the three patrons, advocates, guides and friends, a fact which entitled the author to describe it as "the town of great women". The presented cult of St. Lucia is more of a cult of her image than the worship of a saint, while a version of the hagiographic legend becomes a reference to a myth. That what, at first glance, appears to be contradic­ tory, is encountered on the ethical level of a symbolic structure. By refer­ ring to an analysis of the fundamental structure of those transmissions, �with different contents but similar form and meaning, the author demon­ strates the symbolic continuum of elements characterising Syracuse across the ages. The point of departure for such journeys was the ascer­ tainment of the "strangeness" of this place, disclosed by the omnipresent cult of St. Lucia and her pagan companions in assorted aspects of cultu­ re. Their outcome assumed the form of a co-existence of the literary-me­ taphorical topos of Syracuse and its real, magical-ritual counterpart. Jerzy Wojciechowski The Sketchbook of Jan Potocki from His Journey to the Moroccan Em­ pire Count Jan Potocki (1761-1815) was a man of many talents, endowed with extraordinary intellectual temperament, and a highly original erudi­ te. Although associated primarily with the excellent novel The Saragossa Manuscript (written oryginally in French), it seems worth remembe­ ring that the legacy of this researcher and traveller contains notes and dra­ wings from his journeys. The author discusses a heretofore unpublished sketchbook dating from a journey to Morocco, made in 1791. The origi­ nal is to be found in the Illustrations Room of the Warsaw University L i ­ brary. Marta Miskowiec Kano. Dreadful Heat, Exhaustion and Dust The author invites the reader to visit the Nigerian town of Kano; the Berbers claim that it is one of the three towns in Africa (next to Fez and Cairo) about which it could be said that "there is nothing in the world that could not be found here". Historical information is accompanied by the impressions and emotions of the author, which become part of her "pri­ vate mythology", and reveal a strange, magical, alien but, at the same ti­ me, curiously attractive town. Jarosław jot-Druiycki The Town, its Curiosities and their Collectors This essay examines the urban Tourist, whom the author calls "a collector of town Sehenswurdigkeiten" (German: things worth see­ ing, curiosities), and his peculiar manner of viewing the world via po­ ssessions. Drużycki cites the words of Edgar Morin: "The purchase of a few symbolic objects, known as souvenirs, such as miniature towers of Pisa [...], an ashtray [...] enables him [the tourist] to magically po­ ssess Spain or Italy". The object of the collection is the nostalgic "am­ bience of a city", produced for tourist purposes; hence, an important ro­ le is played by the "mystic, cult town", which emerged in "high" or po­ pular culture, a town "for a fleeting moment", a destination of contem­ porary peregrinations. Sławomir Sikora In Lisbon as in a Village Images of the town in the film Lisbon Story by Wim Wenders do not depict the titular town as an ordinary, conventional tourist site. It would be difficult to find picturesque vistas or places associated with the ci­ ty's history (churches, castles, monuments). The director creates an in­ dividualised vision of an archaic lane, a "village", one of whose sources might be the works of Fernando Pessoa. An even more important cause of such an operation could be an attempt to portray Lisbon as mythical, paradisiacal city, where time stands still, a town "withdrawn" in time. The author presents examples testifying to "archaisation"(both of Lis­ bon and Portugal), and although its justification could be sought in a j o ­ urney into "the history of the cinema" (the film was made upon its hun­ dredth anniversary), an even more significant pretext would be the allochronic discourse about the other ("anthropology is a science of other men in another time"), and its distance both in space and time, which, according to J. Fabian (Time and the Other), is universal in anthropolo­ gical description (although.evidently, not only). The author claims that by creating the image of Lisbon-Eden, Wenders conceives a nostalgic town of "our" childhood, a village, a paradox of a place that one would not so much want to visit as to return to. An integral part of the article is also a discussion on the connection between sound and image in the examined film. Jan Gondowicz Cartography and Certain Writers Old maps have something in common with recorded hallucination. The author indicates the connections between literature and journeys, and suggests that a study on Cartography and Certain Authors still rema­ ins unwritten. The perspective of this sketch should favour books, whose plot is composed of the journey. The author mentions several examples that could act as milestones in this endeavour; unfortunately, the only Po­ lish author would be Jan Potocki, with his The Saragassa Manuscript. Marek Oziewicz (Part I) What's so to be Found in Wardrobe? Parallel Worlds of C. S. Le­ wis's Chronicles ofNarnia The autor attempts to analyse parallel worlds describes by Lewis in his Chronicles of Narnia and focuses particularly on the issue of passa­ ge from one world to another Having initially classified "other realities" of the Chronicles into secondary and parallel worlds, the author concen­ trates on their status and characteristic features of their spatiotemporality. Attention is then drawn to magic places in which parallel realities overlap or cohere which broad background allows to examine the mecha­ nics of the characters' passages from one world to another. This done in the light of Eastern (and partly medieval) theory of the elements: space, air, fire, water and earth. In the main part of his work, the author proposes a classification of all instances of passage between different worlds present in the Chronicles into four categories: direct volitional, indirect volitional, direct nonvolitional and indirect nonvolitional. The division between volitional and nonvolitional passages is constructed upon the feelings which present themse­ lves to the characters during the procedure of passage, whereas the divi­ sion between direct and indirect ones—upon mutual relationship of the worlds between which the passage takes place. Drawing on examples from the Chronicles, the author endeavours to substantiate his thesis ap­ plying in his analysis the technique of gradation of sensory impressions Krystian Ыра Mythical Places and Journeys We publish two fragments from a diary by Krystian Lupa, the accla­ imed theatrical director. Both texts are connected with journeys: the first refers to travelling to a place connected with childhood, as well as the oneiros-like journey; the second is a reflection predominantly on space and travelling in Stalker, the film by Andrei Tarkovsky. Grzegorz Graff Miracles of Poland—Mythical Space, Mythical History Miracles of Poland is the title of more than ten volumes in a popular series about Polish historical and geographical lands and famous towns. The series was published in the inter-war period and written by renowned and highly regarded authors, who in a colourful and light manner descri­ bed the past, national heroic deeds, and ethnographic and geographical curiosities. In this unique panopticon, the attention of the anthropologist is drawn to the frequent abuse of nature and history, envisaged in a mythi­ cal manner. The varied group of symbols, stereotypes and romantic myths contained in the analysed texts compels to justify a truth fundamental for Polish history—the existence of a certain territory ascribed and offered by nature to the Poles, who only here can live happily and prosperously. The presented article is an attempt at outlining the area of cultural memory in which the texts of the discussed series could come into being. Maciej J. Dudziak The Ethnographies of Bruno Schulz. An Attempted Anthropological Interpretation of The Crocodile Street as an Analysis of the Town The author attempts to treat the belles lettres as a source of ethnogra­ phic knowledge; with this purpose in mind, he analyses 77!? Crocodile Street, a novel by Bruno Schulz. Dudziak performs a formal operation in­ tent on spanning a bridge between the belles lettres and scientific litera­ ture, in an attempt at seeking arguments which would remain in formal agreement with the principles of interpretative anthropology proposed by Clifford Geertz. In doing so, the author postulates that the source of eth­ nographic knowledge (in this case, the Schulz novel) does not necessari­ ly have to become the material of an analysis, which, after having rejec­ ted its literary nature as the "product of the writer's imagination", beco­ mes "useful" for ethnographic analysis/interpretation; already in itself, this source offers a sui generis ready anthropological interpretation, ren­ dered more profound by means of additional cultural reflection. In this manner, by making loose reference to the textualism of James Clifford, the author opts for granting ethnography the privilege of a possible con­ scious participation in literature as such. Albert Bajburin Semiotics Aspects of the Functioning of Objects The article discusses—in the form of general theses—select pro­ blems concerning the pragmatic of objects in archaic and traditional so­ ciety. The author accentuates the fact that man is constantly engaged in defining the semiotic status of the objects surrounding him. This attitude discloses itself in particular in commonly held conceptions about the si­ gnificance and prestige of a given object, i.e. its capability to symbolise something much more important. The process of determining semiotic status is automatic and, as a rule, takes place at the level of the subcon- 221 �sciousness. An example of a different assessment of the semiotic worth of an object can be a scheme of the distribution of the elements of cultu­ re between two spheres of "material" and "spiritual" culture. This fact te­ stifies that objects are ascribed a different semiotic status. At the same ti­ me, however, emphasis must be placed on the fact that in this case we de­ fine a certain "normative" semiotic status, which is composed of the ap­ praisals of our experiences in operating with this variety of objects. The author examines closely the semiotic aspect of the functioning of the ob­ ject by basing himself on a study by P. G. Bogatyniew about the functions of the folk costume. Stanisław Cichowicz Zeno's Koan In his History of Philosophy (vol. I I , section 2, chapter 2) G. W. He­ gel comments on an anecdote whose protagonist is the stoic Zeno, and which is cited by Cicero in Academic Books (IV 47); its theme is a les­ son given to readers and listeners with the aid of the movements of the master's hands, and concerning the essence of impression, experience, conception and knowledge. Without delving into a discussion on the faul­ tless commentary by Hegel, it is possible to perceive in the gestures and words of Zeno that which Buddhist teaching describes as Koan, i . e. a co­ nversation between a master and monks, the stating by the teacher of a certain truth in the presence of his pupils, and then presented to them by means of a puzzle in a manner not always discursive, but one which compels to intense meditation. An account of such an event is then intro­ duced into the tradition of teaching for the purpose of uplifting and illu­ minating future students, as in the case of Cicero and Hegel, unaware of the Buddhist paradigm of Zen. Jerzy S. Wasilewski The Secret History of Objects This article is an attempted reconstruction of the fate of things, and, simultaneously, the people who handled them. Looking at an object di­ splayed in an ethnographic museum, the visitor will not find out anything about its fate, past history and meaning for the people who possessed i t — "from the producer to the collector, who took it from its own context and installed it into his own, granting new meanings and endowing with new emotions". Wasilewski reconstructs the presumed path of "three disks", which he purchased years ago at a bazaar in Uhlan Bator. The first is a copper medallion-coin with a Russian two-headed eagle, the date 1863-1864 and the inscription " Za usmirenie pol'skago miatezha" (for stifling the Polish rebellion). The second is a coin with a square opening in the cen­ tre, which, after being excluded from circulation, served as a weight, to which tufts of sheep fur were attached, creating a pompon used for play­ ing "tebek", a game consisting of kicking it into the air as long as possi­ ble without interruption. The last mysterious disk, of unknown usage, is made of jade: "the extreme ascetic quality of the object could serve the personification of abstract values: the ideal, the absolute, transcendence". Objects force us to think about eternity in both directions—the future, longevity, and the past, eternity. To be or to have? "To have" (a collection of objects) carries the same spiritual value as "to be" (a collector of objects). Leonid Stolowicz The Mirror as a Semiotic, Epistemological and Axiological Model In its capacity as a universal instrument, the mirror conceals astoni­ shing properties. It reflects the real world and creates its supra-real, illu­ sory counterpart. The "looking-glass" (L. Carroll) reflects and transforms reality. The left side becomes the right. Mirrored reality creates a sym­ metrical supplementation of the reality found on the other side of the mir­ ror. The article comprises a brief discussion of the motif of the mirror in literature, art, philosophy and culture in general, including its mythologi­ cal functions. Yuriy Tsivyan The X-ray, Surgery and the Microscope in the Semiotics of the Ear­ ly Cinema The author discusses the coexistence of the titular inventions with the cinema, which, nota bene , originated in 1895, the same year as the X ray The Operation by Doctor Doyen (1898), Le dejeneur du savant (1905), in which a scholar eats his breakfast while simultaneously examining it under a microscope, or the film about the reaction of red corpuscles to the Reirich and Commandone microorganisms, all shown at fairs, comprised an unveiling of the "invisible world". Tsivyan concludes that the depicted inventions undermined the cultural-semiotic equilibrium between presentation and its object. The inven­ tions signified transcendence beyond the boundaries of everyday semio- 222 sis. By becoming part of the situation of a screening, the X ray and the mi­ croscope signified a limit beyond which "life as it is" transforms itself in­ to a spectacle of death. Tomasz Rakowski The X-rayed Body—the Magic of Radiography The essay deals with the concept of the human body obtained thanks to circulating X-rays or other medical examinations. The very attainment of such an image is embroiled in the mythological Journey, crowned with winning an Object that offers insight into that what is concealed, and in a Place which is not quite of this world—I have in mind The Ma­ gic Mountain by Thomas Mann. It is not surprising that the attitude of the author's interlocutors to images of their interiors is frequently irratio­ nal. The X-ray is also a point of departure towards a different manner of thinking about our body, and an experiencing of its presence in a way whose merits can be discovered in F. Bacon and U. Merlau-Ponly. Quite possibly, it produces associations leading in an entirely different direc­ tion. Magdalena Radkowska The Object, the Journey and the Mythical Place This attempt at a description of cyberspace and the Internet refers to literature. Apparently, new phenomena in our culture, associated with the computer, have much in common with 77ie Crocodile Street and Cinna­ mon Shops by Bruno Schultz, who described a possible, imaginary reali­ ty, which the computer net endows with shape and well-defined images. Cyberspace can be perceived within the wide context of eternal human strivings, dreams and visions. Strolling, travelling, sailing and surfing are the most frequently encountered terms used to describe movement in the Internet. Are they merely simple metaphors or do they conceal actual si­ milarity to true sea and land expeditions? Is the computer only a techni­ cal instrument, an alternative to reality, or does it render assistance in the realisation of that which is proposed by the imagination? Those are the questions which the author tries to answer by resorting to descriptions of relations between man, his dreams and longings, on the one hand, and cy­ berspace, on the other. Maciej J. Dudziak Micro-and Macro Markets. Sketches from the Anthropology of a Confrontation With the assistance of a comparison of two types of functioning mar­ kets, situated within two different contexts, the author tries to capture their specific cultural atmosphere. Upon the basis of observations con­ ducted in a small-town market and its environs, the author contrasts its openness, clearly outlined social roles and "culture-creating" role with the large-town supermarket, its anonymity, high level of specialization, the obliteration of social roles and extra-territorial nature. By means of a comparative analysis of both types of markets, the au­ thor tries to construct a metaphor of present-day culture based on non-ho­ mogeneity, opposition and a multitude of applied models of behaviour Magdalena Radkowska Direct Sale on a Visit This mini-tale contains copious footnotes about the sale of cosmetics at home. The author proposes a attempt at an anthropological explanation of ways to influence clients and entice them to buy a product, as well as advertisement and manipulation. Emphasis is placed on problems con­ nected with the body and the relation towards it in contemporary culture Shop on Maisel Street, by M i с h a 1 A j v a z, the Czech wnter and poet is a fragment of his novel (under the same title). Krzysztof Cibor The Walkman. A History of a Certain Transmitter—the Present of a Certain Transmission The transmitter mentioned in the text is the popular portable cassette player. The author proposes an outline of its history without delving into technological details or following every step of the road pursued by man­ kind in order to create this simple device. The text rather throws light on the cultural context in which the "walkman" could come into being as a unique phenomenon. This context has place for, i . a. the poetics of the video clip, concrete music, Igor Stravinsky and psychiatric drugs. Wiesław Szpilka Bicycle, Skis, Boots The mountain bike, skis and hiking boots can become the objects of fashion and "trendiness", but in this text they interest the author as �totally asymbolic objects which not so much provide food for thought as radically force us to face the truth. They co-create a new existence and constitute a condition for initiation, a different perception of rea­ lity. Tomasz Rakowski Three Months in a Fitness Club. The History of Order, its Malady and the Unknown This essay attempts to formulate a response to the fashion of body building, and all types of fitness exercises, to which the author himself succumbed. The building of a harmonious body is connected with a qu­ est for Pythagorean hidden proportions, a certain ideal harmony. Practi­ ces associated with the "modern" body also serve the purpose of subju­ gation. This image disappears in the very pursuit of a discipline, and in its stead there emerges frantic activity which no longer recalls its target and follows quite unrealistic paths. Such fierceness and a growing sequ­ ence of dichotomy and unconquerable aporia incline towards a search for the Greatest equal to the Smallest, That what is neither This nor That, and Nullity, where all aporias lose their raison d'etre. Tomoho Umeda In The electric guitar, Umeda describes the history of this musical in­ strument and its significance for contemporary culture, treating the gui­ tar as a pretext for contrasting two eras in music—rock and post-rock. Zuzanna Grebecka-Cwiek A Lifelike Nail? An Equine Dose of Hyperrealism The presented description and analysis deal with two objects: a con­ crete cast of an Arab horse, which is a sui generis garden sculpture, and a stuffed horse, which comprises one of the elements of a diploma work presented by Katarzyna Kozyra at the Academy of Fine Arts in Warsaw. The common feature of both inanimate objects is the fact that the artists intended them to appear "lifelike". The author draws attention to the dif­ ferences between the two realisations. The garden sculpture aims at hy­ perrealism; it deceives in the hope that deceit will become truth. The "sculpture" devised by Kozyra is situated in an opposition between life and death: the once living and now stuffed horse was, according to the ar­ tist's premises, to inspire reflection on death and killing. Dorota Hall A Pilgrimage to the Old-New Holy Land The article discusses the journey made by persons connected with the New Age Movement. By disregarding geographic distances, the contem­ porary world accentuates the destination rather than the journey itself. The author thus limits herself to a description (initial, and not supported by conscientious studies) of the destination of pilgrimages undertaken by supporters of New Age, and writes about places which they recognise as holy. The latter include ancient cultural centres and regions situated w i ­ thin the range of the impact of a strong electromagnetic field. The special properties of the site do not have to be linked exclusively with its geogra­ phic location—the very contacts with transcendence generate, or at least enhance holiness. Anna E. Kubiak Dirty Teddies of Pure Relations, or on Nostalgia in Culture The titular teddy bears are part of the paradigm of nostalgia in cultu­ re, which the author describes upon the example of a flea market. Trea­ ted metaphorically, it reflects the situation of contemporary culture, who­ se characteristic features include detraditionalisation, a mixture of cultu­ res, and the incessant process of the transition of artifacts between gen­ res and traditions. The flea market, envisaged as a metaphor, expresses also a certain vision of culture described by, e. g. Clifford, Rosaldo, Ricoeur and Steward, which opposes the vision presented by the metaphor of the museum and the supermarket. The text considers motifs of nostal­ gia in culture as well as in the anthropology of culture itself by referring to the example of a discussion about the New Age exploitation of tradi­ tion. Krzysztof Lipka "Shrukoy" (Szrukoj) This is a journey to the history of the perception and imagination of a child. The titular word, heard by the author in a lullaby sung to him du­ ring his childhood (text: M . Lermontov) appeared to be repelling and ter­ rifying. Subsequently, childish imagination ascribed it to a mysterious object discovered among household brie a brae (reproduced in the dra­ wing). Only much later did the author find out the purpose of this puz­ zling object and the origin of the strange and rough-sounding shrukoy, produced by a fusion of Russian words. Irena Huml The Culture-creating Role of the Academy of Fine Aits in Warsaw in the Town and on a National Scale. Select Problems. Inauguration Lecture at the Warsaw Academy of Fine Arts. Academic Year 1998/1999. Krystyna Duniec Ibsen in Television Theatre In spite of the fact that contemporary manners are so different from the reality of Ibsen's plays, it does not invalidate the plays themselves. Television in particular makes them manifest their accuracy and attracti­ veness to the modern audience. T V Theatre is in Poland a very special and quite exeptional "institution". For more then forty years now it gives its premieres for the largest possible audience every Monday at 8 p.m. on Channel 1. The most prominent Polish theatre directors and actors work for TV Theatre. This seems to decide about the unquestionable success of "Shakespeare of the North" on TV. Ibsen, considered as the playwri­ ght of the actor, provides modern theatre with great, realistic parts. And so his plays satisfy traditional expectations of T V audience, who de­ mands classical, already verified plays in realistic productions compati­ ble with the realistic medium of television, presented by the best actors, who otherwise would not appear in the province of Poland. The variety of moral attitudes as presented in his plays, the timeless truth of emotions and defending of individual identity make Ibsen an exeptional TV playwright. Polish contemporary drama involved in poli­ tics provides us with flat characters deprived of any individual traces. At the same time T V Theatre willingly stages Ibsen's plays (in the 80s and 90s there were for example: Rosmersholm, Hedda Gabler, A Doll's Ho­ use, John Gabriel Borkman) casting stars and proving that even in the t i ­ mes when the majority of the artists look everywhere for immediate po­ litical contexts, it is still worth to remind certain basic human problems and search for truth in culture and philosophy. T V productions which in­ vite Ibsen from his oldfashioned parlour to the setting of film studio or railway station, give a chance to pzerceive psychological, existential and social attractiveness of Ibsen's ideas. Elżbieta Waga Eternal Iconosophy In June 1997 the Kordegarda Gallery in Warsaw featured an exhibi­ tion of works by the Cracow-based artist Tadeusz Gustaw Wiktor. Altho­ ugh his paintings did not stir my imagination, the enormous graphicworks, at first glance somber, but actually pulsating with an inner light, made a tremendous impression. The latter feeling soon changed into mar­ ked distaste once I reached for fragments of the theoretical declarations made by the artist, presented in the exhibition catalogue; this holds true especially for the text entitled Eternal Iconosophy as Cognition via Pa­ inting. In grandiloquent and excessively knowledgeable terms Wiktor ou­ tlines his conception of art as Eternal Iconosophy, conceived as one of the offshoots of Eternal Philosophy. More, he describes himself as an Iconosopher, pursuing "absolute painting", whose "cognitive-meditative 'tar­ get' is the expression of the Absolute by means of painting". My own re­ flections on the absurdity of a literal translation of theoretical concep­ tions (which in Wiktor's case bear the symptoms of inner weakness) in­ to creative activity coincided with the freshly read and magnificent book by Prof. Wiesław Juszczak Fragmenty [Fragments]. Within the context of the discussed exhibition, which is basically an interesting confrontation of the theoretical and artistic statements made by Wiktor, three theses contained in Juszczak's deliberations on art appear to be particularly im­ portant and apt: - "art is self-restricting, since it assumes reflection about itself; - "the content of symbolism is embedded in the artwork regardless of the symbolic sense intentionally inscribed within it"; - it is impossible to transgress art; true, it comprises a striving to­ wards that which is uncognizable, but can lead us only to a certain boun­ dary not to be crossed. In this issue, we begin to publish Diary of 1914 by B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i (the immediate continuation of which is A Diary in the Strict Sense of the Term); at the same time, we continue the presentation of his earlier Diaries. The issue also includes an article by D a n i e l G e r o u 1 d, an outstanding expert on Stanisław Ignacy Witkiewicz (pa­ inter, man of letters, philosopher and photographer), entitled Witkacy's Journey to the Tropics: a Ceylonese Itinerary, a detailed reconstruc­ tion of the journey made by Malinowski and Witkiewicz (Witkacy) to Australia. Learning about the outbreak of the first world war, Witkacy re­ turned home, while Malinowski continued on his way to the Trobriand Islands, which, to cite his own words, were to turn him into a Joseph Conrad of anthropology. 223 �NOTY O AUTORACH Michał Ajvaz - ur. 1945 w Pradze, prozaik, poeta, krytyk i eseista czeski. Ukoń­ czył studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola. Imał się później różnych zajęć: byt robotnikiem, nocnym stróżem, dozorcą i pracow­ nikiem analizującym jakość wody. Od 1996 r. pracuje jako redator tygodni­ ka „Literami noviny". Zadebiutował tomem wierszy Morderstwo w hotelu ..Intercontinental" (1989). Dobiut prozatorski to tom opowiadań Powrót sta­ rego warana (1991). Pierwsza i jak dotąd jedyną powieścią Ajvaza jest Inne miasto (1993). Ostatnio ogłosił Turkusowy orzeł (1997). Polskie przekłady prozy i poezji drukował w licznych pismach, m.in. „Fraza", „Krasnogróda", „Kresy", „Zeszyły Literackie". Albert Bajburin (ur. 1947) - ukończył filologię rosyjską na Uniwersytecie w Tartu (Estonia) w 1972. Habilitował się w 1995 r. Pracownik naukowy In­ stytutu Etnografii Rosyjskiej Akademii Nauk. Autor szeregu prac z zakresu semiotyki kultury ludowej. Wydal m.in. książkę Żiliszcze w ohriadach i priedstawlieniach wostocznych słowian. Leningrad 1983. „Polska Sztuka Ludowa" (nr 3/1990) opublikowała W sprawie opisu struktur słowiańskio tuału budowniczego. ry­ Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kie­ rownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Au­ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. Wrocław 1992 . Krzysztof Cibor - student KEiAK UW Stanisław Cichowicz - filozof, tłumacz, edytor, poeta, artysta. Autor książki Fi­ lozof i istnienie. U podstaw teodyceii G. Leibniza, PWN 1970, Est modus in Rebus, Tow. Muzyki Współczesnej 1987, Moje ucho a biężyc. Diagnozy i dywagacje, Wyd. Słowo, Obraz i Terytoria 1996, Czy można rzepak? 67 haiku, Wyd. BWA przesadzić 1996. Jurij Cywian - historyk kina z wczesnych etapów rozwoju, absolwent anglisty­ ki uniwersytetu w Rydze, pracownik naukowy Instytutu Folkloru, Literatury i Sztuki Łotewskiej Akademii Nauk, współpracownik tartusko-moskiewskiej szkoły semiotyki kultury. Opublikował m.in. Istoriczeskaja recepcija kino. Kiniematograf w Rossiji IH96-I930, Riga 1991, Dialog s ekranom, Talinin 1994 (wraz z J. Łotmanem). Obecnie wykłada na Uniwersytecie Kalifornij­ skim (Los Angeles). Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbolu w fil­ mie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w redakcji „Kontekstów". Redaktor książki Mitologie popularne. Witold Dobrowolski - pracuje w Muzeum Narodowym, gdzie kieruje zbiorami sztuki antycznej, profesor Uniwersytetu Warszawskiego w Instytucie Arche­ ologii; specjalizacja ceramika grecka i sztuka etruska. Autor licznych artyku­ łów oraz książek: Sztuka Etruska (PIW), Malarstwo etruskie (PIW), Mity morskie antyku (PWN). Jarosław jot-Drużycki - przygotowuje pracę magisterską w Katedrze Etnologii UW. Redaktor pisma poświęconego kulturze miasta „KurWar". Zajmuje się antropologią miasta. Pracuje w „Kontekstach". Maciej J. Dudziak - student etnologii na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Krystyna Duniec - adiunkt w Zakładzie Teatru Instytutu Sztuki PAN. Autorka rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książki Kaprysy Prospera. Szekspirowskie inscenizacje Leona Schillera. Daniel C. Gerould - profesor City University of New York, historyk literatury i teatru, komparatysta i tłumacz. Wykładał w różnych uniwersytetach amery­ kańskich i europejskich, m.in. w Uniwersytecie Warszawskim (anglistyka). Autor wielu publikacji dotyczących literatury, dramatu i teatru amerykań­ skiego i europejskiego, tłumacz, wydawca i komentator Witkacego, autor książki Witkacy. SI Witkiewicz as an Imaginative Writer (1981, wyd. pol. Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz, 1981). Ogłosił m.in. Galant and Li­ bertine. Eighteenth-Century French Divertissement and Parades (1983), Do­ ubles, Demons and Dreamers. An International Collection of Symbolist Dra­ ma (1985), Guillotine. Its Legend and Lore (1992, wyd. pol. Historia giloty­ ny, 1996). Tłumacz Przybyszewskiego i Micińskiego, wydawca „Slavic and East European Performance. Drama, Theatre, Film". Marzena Gierga - etnolog (studia UJ). Studia doktoranckie w Instytucie Etno­ logii UJ; przygotowuje pracę doktorską poświęconą związkom antropologii z historią i literaturą w oparciu o Kroniki włoskie Stendhala. Dwukrotna sty­ pendystka do Wioch, staż w Instytucie Antropologii Kultury w Sienie. Jan Condowicz - krytyk, tłumacz, wydawca, współpracownik „Tygodnika Po­ wszechnego"; wydal m.in. Marmur Josifa Broskiego, Słownik komunałów Gustawa Flauberta, Zoohgię fantastyczną uzupełnioną. Mieszka w Warsza­ wie. Grzegorz Graff - etnolog (absolwent UJ). Pracuje w Muzeum Etnograficznym im Seweryna Udzieli w Krakowie. Zuzanna Grebecka-Ćwiek - studentka KEiAK i MISH UW. Teresa Grzybkowska - historyk sztuki o wszechstronnym dorobku i zaintereso­ waniach, założycielka i dyrektor Zakładu Historii Sztuki w Gdańsku, profe­ sor Uniwersytetu Gdańskiego. Autorka licznych wystaw, min. wystawy Świat Obrazów Jacka Malczewskiego (Kraków 1996, Radom 1997) i Aurea Porta Rzeczypospolitej (Gdańsk 1997). Dorota Hall - studentka KEiAK UW Zbigniew Herbert - (t 1998) jeden z nawybitniejszych poetów polskich: autor min. takich zbiorów wierszy Elegia na odejście, Hermes, pies i gwiazda. Struna światła. Raport z oblężonego miasta, Rovigio, oraz zbiorów esejów 0 kulturze i sztuce Barbarzyńca w ogrodzie i Martwa natura z wędzidłem. Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, krytyk literacki. Profesor IBL PAN, wykładowca na UW. W latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m.in. Zygmunt Krasiński, debiut i dojrzałość (1962), Romantyzm. Studia o ideach 1 sylu (1969), Romantyzm. Rewolucja. Marfaizm. Kolokwia gdańskie (1972), Hermeneutyka. Poznanie i terapia (1974), Gorączka romantyczna (1975), Literatura wobec wojny i okupacji (1976), Odnajdywanie znaczeń (1980), Seria Transgresje. Czas formy otwartej; Wobec zla (1989), Życie pośmiertne Konrada Wallenroda (1990), Projekt krytyki fantazmatycznej (1991), Czy bę­ dziesz wiedział, co przeżyłeś; Kobiety i duch inności (1996), Płacz generała. Eseje o wojnie (1998). Agnieszka Kamińska - studentka KEiAK UW Anna E. Kubiak - antropolog kultury, adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjolo­ gii PAN. Autorka pracy na temat ruchów religijnych p.t. Delicje i lewa ręka Kryszny (IFiS, Warszawa 1997). Prowadzi badania nad holistycznymi idea­ mi i praktykami (New Age). Zygmunt Kubiak - filolog, znawca kultury antycznej, eseista, tłumacz; tłuma­ czył m.in. Wyznania św. Augustyna, Eneidę Wergiliusza, poezję angielską i nowogrecką, (m.in. pełne wydanie przekładów poezji Kawafisa), wydal ostatnio: Przestrzeń dzieł wiecznych (1993), Kawafis Aleksandryjczyk (1995), Brewiarz Europejczyka (1996), Mitologia Greków i Rzymian (1997) - ta ostatnia byta nominowana do Nagrody NIKE (zwyciężyła w plebiscycie czytelników). Grażyna Kubica-Heller - jest pracownikiem Zakładu Antropologii w Instytu­ cie Socjologii UJ. Jest autorką książki Luteranie na Śląsku Cieszyńskim oraz wspólredaktorką tomu Malinowski Between Two Worlds, CUP 1988. Intere­ suje się problematyką mniejszości religijnych oraz biografią i twórczością Bronisława Malinowskiego. Mieszka w Krakowie i Ustroniu. Krzysztof Lipka - muzykolog, historyk sztuki, literat; autor powieści filozoficz­ nej Pensjonat Barataria; redaktor w Polskim Radiu BIS. Krystian Lupa - ukończy! grafikę na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i Reżyserię Teatralną w Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie. Reżyser w Teatrze Starym w Krakowie (1978-1998). Początkowo specjalizował się w utworach Witkacego i Gombrowicza, a następnie w literaturze niemiecko­ języcznej kręgu austriackiego (Musil, Broch, Bernhardt, Rilke), którą niejed­ nokrotnie sam tłumaczył i adaptował na scenie. Profesor Państwowej Wy­ ższej Szkoły Teatralnej w Krakowie na wydziałach aktorskim i reżyserskim. Marta Miskowiec - absolwentka etnologii UJ. Pracuje w Muzeum Fotografii w Krakowie Marek Oziewicz - anglista, literaturoznawca, absolwent Instytutu Filologii An­ gielskiej we Wrocławiu. Obecnie doktorant 1FA Uniwersytetu Wrocławskie­ go, przygotowuje pracę doktorską na temat Kronik narnijskkh CS. Lewisa. Andrzej Pilichowski-Ragno - absolwent filologii polskiej (UJ), fotograf, czlo nek SPAF Magdalena Radkowska - studentka KEiAK i polonistyki UW. Tomasz Rakowski - student KEiAK UW i Akademii Medycznej w Warszawie. Sławomir Sikora - etnolog (studia UW). Zajmuje się antropologią filmu i foto­ grafii. Lech Sokół - docent w Instytucie Sztuki PAN, zastępca dyrektora ds. nauko­ wych, wykładowca Akademii Teatralnej w Warszawie, historyk dramatu i te­ atru, komparatysta. Autor publikacji o Witkacym, Strinbergu i Ibsenie, m.in. Groteska w teatrze S. I. Witkiewicza (1972), August Strinberg (1981), Witka­ cy i Strinberg: dalecy i bliscy (1995). Leonid Stołowicz (ur. 1929) - ukończy! filozofię na Uniwersytecie w Leningra­ dzie (1952), habilitował się w 1965 г., kierownik katedry filozofii na Uniwer­ sytecie w Tartu. Autor licznych prac estetyki. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie w Instytucie Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Tomoho Umeda - student KEiAK UW Elżbieta Waga - ukończyła Wydział Grafiki warszawskiej ASP (dyplom z wy­ różnieniem z grafiki warsztatowej w pracowni prof. Rafała Strenta; aneks do dyplomu: malarstwo w pracowni śp. prof. Janusza Przybylskiego i rysunek u prof. Juliana Rączko). Miała dwie wystawy indywidualne i brała udział w licznych zbiorowych. Obecnie jest studentką w SNS IFiS PAN. Zajmuje się neoplatonizmem i jego późniejszym dziedzictwem. Jerzy Sławomir Wasilewski - etnolog, doktor habilitowany, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W latach 1971 -80 byt uczestnikiem corocznej ekspedycji IHKM PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację et­ nograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz Ł o szamańskich misteriach, W-wa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, W-wa 1989. Jerzy Wojciechowski - historyk sztuki (studia UW), od 1989 r. pracuje w Gabi­ necie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Zajmuje sę rysunkiem europejskim, ze szczególnym uwzględnieniem rysunku włoskiego od XVI do XVIII w. Publikował w kraju i zagranicą. Tomasz Żukowski - absolwent Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant Instytutu Badań Literackich PAN. Zajmuje się powojenną poezją polską. �O podróżach, rzeczach, miejscach mitycznych w „Polskiej Sztuce Ludowej" i w „Kontekstach" pisali min.: nr nr nr nr nr 3-4/1985: Antoni Kroh, Łemkowszczyzna w wierszach Jerzego Harasymowicza 1-2/1986: Sławomir Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci. 1-2/1988: Ludwik Stomma, Piwnica pod Baranami 3/1988: Wojciech Zaleski, Kapliczki błagalne i święte sosny z okolic Supraśla 1-2/1989: Monika Krajewska, Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia: Bogdana Pilichowska, Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów nr 3/1990: Grzegorz Olesiak, Wyobrażenie „malej ojczyzny". Morfologia idealnego świata, Jerzy Bartmiński, Ojczyzna w pieśniach i wier­ szach chłopskich, Maria Kozłowa, Lamenty po wysiedlonej wsi, Eleonora Bergman, Dom cadyka w Kocku, Ryszard Ciarka, Święty obraz w szarym bloku (szkic do scenariusza filmowego). Danuta i Zbigniew Benedyktowiczowie, Symbolika domu w tradycji ludowej (cz, I) nr 4/1990: Danuta i Zbigniew Benedyktowiczowie, Symbolika domu w tradycji ludowej (cz. II), Zbigniew Dalewski, Zakładziny: obrzęd i mit. 0 słowiańsk ch zwyczajach i wierzeniach związanych z budową domu i zakładaniem miasta. Jakub Bułat, Przestrzeń sakralna domu wiej­ skiego albo okno i stół. Hanna Szewczyk-Wierzbicka, Semiotyka stołu w przestrzeni izby weselnej. Roch Sulima, Między Rajem a śmietni­ kiem (Ikonosfera warzywnych ogródków) nr 1/1991: Ludwik Stomma, Uroda ludzkiej pomyłki, Zbigniew Benedyktowicz, Widmo środka świata. Przyczynek do antropologii współcze­ sności nr 2/1991: Maria Giedz, Święta Góra Grabarka nr 3-4/1991: Michał Klinger, Podróż do klasztoru Św. Onufrego w dniu jego święta (24/25 czerwca, gdy schodzi się tam mnóstwo narodu), Krzysztof Czyżewski, List z podróży. Krzysztof Czyżewski, Podróż na Wschód nr 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, Teresa Rutkowska, Wędrówki Felliniego. Małgorzata Bara­ nowska, Pocztówka masowa i fotografia uczuć. Dariusz Czaja, Wenecja i śmierć: konteksty symboliczne, T. Jefferson Kline, Orfeusz transcendujący. „Ostatnie tango w Paryżu". Ludwik Stomma, Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek. Zbigniew Benedyktowicz, „Uciekające zdjęcia ". Rovnowa z Piotrem Skrzyneckim. Piotr Skrzynecki, Szkic do scenariusz filmowego pt. „O Groblach na Groblach" nr 1/1993: James Clifford, O kolekcjonowaniu sztuki i kultury, Michał Luboradzki, Daty, wydarzenia, komentarze [umierające syreny], Roch Sulima, Przyczynek do semiotyki śmierci [umierające syreny] nr 3-4/1993: Stanisław Stomma, Wilno. Vytautas Landsbergis. Vilnius Grigorij Kanowicz, Wilno, jakego już nie ma, Tamara Gordon, Wilno Żydów, Halina Kobeckaitć, Karaimi w Wilnie i Trokach. Aleksander Jac­ kowski, Wilno - Vilnius nr 1-2/1994: Umberto Eco, Przemysł i przemoc seksualna w społeczności doliny Padu, Czesław Robotycki, „Piwnica pod Baranami" - an­ tropologiczna interpretacja formuły kabaretu. Wiesław Szpilka, Raj utracony. Joanna Sarnecka, Gusła na Czarnem. Magdalena MichalskaCiarka, Warszawski Krzyż z kwiatów nr 3-4/1994: Andrzej Różycki, Notatki z podróży po Polsce. Jeremy Rifkin, Anatomia cheeseburgera nr 3-4/1995: Marek Nowakowski, Miasto. Grażyna Borkowska, Kresy zachodnie: genius loci. Dariusz Czaja, Wenecja jest kobietą, Ludwik Lewin, Ludwik Stomma, Paryż za dwa Ludwiki nr 1-2/1996: Władysław Panas, Brama, Witold Chmielewski, Środek świata w Lublinie. Sławomir Sikora, Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy (NY), Maryla Sitkowska, Sześć godzin temu (NY), Małgorzata Baranowska, Warszawa. Miesiące, lata, wieki (Fragment) nr 3-4/1997: ***, Jeruzalem. Jeruzalem. Z Narmi Michejdą rozmawiają Małgorzata Baranowska i Maria Jęczmyk. Bohdan Pociej, Siedem bram Jerozolimy nr 2/1998: Kirsten Hastrup, Poza antropologią, antropolog jako przedmiot przedstawienia dramatycznego. Henryk Jurkowski, Lalki w rytua­ le, Agnieszka Kamińska, Tamagotchi - ogniwo między lalką a zwierzątkiem. Wirtualne cmentarze dla cyber-stworzonka. : O Bronisławie Malinowskim pisalis'my już w numerze 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski w numerze 1-2/1997: Grażyna Kubica-Heller, Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem, Grażyna Kubica-Heller, Roz­ mowa z Heleną Wayne, Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Michaelem Youngiem, Helena Wayne (Malinowska), Wpływ kobiet na życie 1 dzieło Bronisława Malinowskiego, Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Flisie Masson, Terence Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów w numerze 3-4/1997: Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson , Bronisław Mali­ nowski, Pisane dla Anieli Zagórskiej w numerze 1/1998: Maria Ossowska, Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa". Clifford Geertz, Zaświadczają­ ce Ja. Dzieci Malinowskiego, Grażyna Kubica-Heller, Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908-1913, Bronisław Malinow­ ski, Dzienniki, Zeszyt 1 w numerze 2/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki. Zeszyt 2 Z powyżej wymienionych numerów są jeszcze do nabycia w Dziale Wydawniczym IS PAN ul. Długa 28, Warszawa następujące egzemplarze: 3-4/1991, 3-4/1993, 3-4/1994, 3-4/1995, 1-2/1996, 3-4/1996. 1-2/1997, 3^t/l997, 1/1998, 2/1998 Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" za rok 1999 kwartalna - 5 zł; półroczna - W zł; roczna - 20 zł Wpłaty na prenumeratę przyjmuje firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12 Konto: P K O BP V I I I Oddział Warszawa nr 10201084-77578-270-1-111 oraz UJCH, konto: P B K S.A. o/Warszawa, nr 11101053-16-551-2700-1-67 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki (RUCH). �W najbliższych numerach: Małgorzata Dziewulska, Tadeusz Kantor. Drugie życie przedmiotów Dariusz Czaja, Krzesło. Szkic do portretu Krzysztof Cibor, Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie. Propedeutyka wędrówki poza słownik Artur Setniewski, Świetlica, rzecz o dwóch królestwach Joanna Tokarska-Bakir, „Ślepy bibliotekarz". 0pisemnym wymiarze ustności Maksymilian Rejmer, Święty czas i święta przestrzeń Marc Shell, 0 Kej, czyli Obracaj ostrożnie Lew Łosiew, WenecjaJosifa Brodskiego Ireneusz Kamiński, Autobus Agnieszka Makarewicz, Piłka Tomoho Umeda, Hiperaudiofilo... Danuta Bolikowska, Dym Katarzyna Kuszyńska, Papieros i popielniczka Marceli Zygała, Fumare humanum est. Krótki leksykon używek tytoniowych wokół nas Marcin Szporko, Krystyna Gieryszewska, Zielone liście na ulicach Berlina Tomoho Umeda, Polifonia i polifoniczność Dorota Hall, Uciekanie przy ekranie Janusz Barański, Pluralis non maiestaticus, czyli ludzie jak rzeczy Dorota Kołakowska, Planeta Diana - próba analizy reakcji na śmierć księżnej Walii Magdalena Radkowska, Hiperrealnośc Lary. Lara Hiperrealności Jacek Olędzki, Zgredy, rule i ulotna sztuka niewinności Jarosław jot-Drużycki, Vlepka albo interpretacja swobodna Marcin Kafar, Żyć w rytmie 230 bitów na minutę Dorota Gut, Po drugiej stronie ekranu Iwona Rentflejsz, Dlaczego Henryk V, czyli krótka historia trzech premier Anna Wieczorkiewicz, Czyja jest kultura, czyje jest muzeum Wiesława Wierzchowska, Ireneusz Krzemiński, Jacek Sempoliński, Stefan Starczewski, 0 Obrazach ludowych Aleksandra Jackowskiego Jurij Łotman, Obraz odwrócony Wiesław Szpilka, Podróż: „Pod osłoną nieba" I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb0f8c8d28bb69082a9161b7508a620a.pdf 22c675690d1c6b79e4c8bc511687a25e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4436 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4127 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.246-251 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I I — V I Imprezy folklorystyczne i regionalne 20—22.11 — w B u k o w i n i e T a t r z a ń ­ skiej o d b y ł się „ G ó r a l s k i Karnawał", zorganizowany przez W o j . O ś r o d e k K u l ­ tury w N o w y m Sączu, Filię P o d h a l a ń s k ą w Nowym Targu o r a z G m i n n y O ś r o d e k Kultury i Dom Ludowy w Bukowinie Tatrzańskiej. W r a m a c h i m p r e z y o d b y ł się m . i n . przegląd zespołów kolędniczych, kon­ kurs na taniec z b ó j n i c k i oraz k u l i g z wa­ trą góralską. * * 4 . I V — w M a s ł o w i e o d b y ł się „ M a ­ słowski J a r m a r k L u d o w y " , zorganizo­ w a n y przez m i e j s c o w y G m i n n y O ś r o d e k Kultury i Świętokrzyski Klub STL. Podczas J a r m a r k u p r z y g r y w a ł a l u ­ dowa kapela Gminnego O ś r o d k a K u l t u r y w Masłowie pod kierunkiem Edwarda Zagnieńskiego. * ( 11.IV. — w p a r k u Szczytnickim we W r o c ł a w i u o d b y ł się d o r o c z n y ^ k i e r m a s z wielkanocny w y r o b ó w sztuki ludowej, zorganizowany przoz M u z e u m Etnogra­ ficzne oraz W r o c ł a w s k i P a r k Kultury i Wypoczynku. * 1 l . I V — w M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h o d b y ł się „ J a r m a r k W i e l k a ­ n o c n y " , zorganizowany przez M u z e u m , W D K i S T L — oddział w Opolu. Na program Jarmarku złożyły się: pokazy zdobienia kraszanek, w y s t ę p y zespołów o b r z ę d o w y c h ze Ś c i g o n i , O b r o w c a , S m o ­ ł a m i oraz s o l i s t ó w l u d o w y c h . Zorganizo­ wano także kiermasz w y r o b ó w ludowych — głównie kraszanek i p a l m nych. wielkanoc­ * 2.V — w Górnośląskim Parku Etno­ graficznym w Katowicach odbył się „Wiosenny Jarmark Ludowy". Program imprezy obejmował — prócz normalnogo z w i e d z a n i a s k a n s e n u — w y s t ę p y zespo­ łów regionalnych z Wisły i Kozłowej Góry, a t a k ż e kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych z terenu Śląska. * 6 — 9 . V — w M i e l c u o d b y ł y się V I Ogólnopolskie Spotkania Folklorystyczne — „ J a r m a r k Pieśni i T a ń c a — Mielec 76". W p r z e g l ą d z i e u d z i a ł w z i ę ł o 2 5 zes­ p o ł ó w i 15 k a p e l z r ó ż n y c h stron k r a j u . 246 ' A 1 9 7 6 Honorowe nagrody Jarmarku — „Złoto Skrzydjo I k a r a " otrzymali: w kategorii widowiska — Zespół Pieśni i Tańca Ziemi C i e s z y ń s k i e j w Cieszynie za widowisko „ N a d r z e k ą " ; w konkursie na u k ł a d i w y ­ konanie polskiego m a z u r a — Zospół Pieśni i T a ń c a , , P o l t e x " z Ł o d z i oraz ,,Rzeszow i a c y " z Mielca. N a g r o d ę o t r z y m a ł też „ J u h a s " z U j s o ł ó w za w i e r n e k u l t y w o ­ wanie tradycji ludowego t a ń c a i pieśni. * 7—9.V — z okazji „ D n i W r o c ł a w i a " o d b y ł a się w t y m m i e ś c i e „ C e p e l i a d a " , połączona z kiermaszem i występami zespolów ludowych. T I I I — w R a d o m i u o d b y ł się I „ T ę ­ czowy Jarmark", k t ó r y zainaugurował projektowany cykl spotkań mieszkańców miasta z l u d o w y m i t w ó r c a m i regionu. O r g a n i z a t o r e m tej a k c j i jest W D K w R a d o m i u . W pierwszej imprezie w y s t ę ­ powali artyści ludowi ziemi kozionickiej. K * 21-23.V — w Orawie o d b y ł a się „ O r a w s k a W i o s n a - 76 — Ś w i ę t o P a s t e r ­ skie", impreza regionalna, zorganizowana przez W o j . O ś r o d e k K u l t u r y w N o w y m Sączu, Filię P o d h a l a ń s k ą w N o w y m Tar­ gu, Gm. Ośrodek K u l t u r y w. Jabłonce oraz R e d a k c j ę „ N o w e j Wsi". W programie zademonstrowano wyp ę d b y d ł a i ptactwa na łąki i nad rzeki, w y s t ę p o w a ł y zespoły regionalne, o d b y ł się „ W i e l k i J a r m a r k " i o t w a r t o w y s t a w y : pokonkursową wystawę pn. „Sztuka lu­ d o w a O r a w y " , w y s t a w ę s p r z ę t u paster­ skiego, n a c z y ń , ziół lecznictwa ludowego oraz w y s t a w ę f o t o g r a m ó w Eugeniusza Kaczmarka i Stanisława Momota, pn. „Zwyczaje orawskie". * 27.V — z okazji „ D n i Stargardu" o d b y ł się w t y m mieście „ P o m o r s k i Jar­ m a r k Folkloru" połączony z kiermaszem - w y s t a w ą sztuki ludowej i a m a t o r ó w oraz „ S p o t k a n i e z folklorem", podczas k t ó ­ rego w y s t ą p i l i : Zespół P i e ś n i i T a ń c a Ziemi Pyrzyckiej, Ludowa Kapela Cym­ b a l i s t ó w z K a m i e n i a Pomorskiego oraz zespół K o ł a G o s p o d y ń Wiejskich z K o ­ bylanki. * 20.V — w Grójcu, z okazji trwają­ c y c h o d 19 d o 2 3 . V „ D n i K w i t n ą c e j Ja­ b ł o n i " , o d b y ł się koncert z e s p o ł ó w ludo­ wych. * 23.V — w Izbicy K u j . , w ramach Dekady „Gazety Pomorskiej" i „Dnia Działacza K u l t u r y " zorganizowano „ J a r ­ mark Folklorystyczny". Na program imprezy złożyły się: występy zespołów a m a t o r s k i c h z w o j . w ł o c ł a w s k i e g o oraz kiermasz sztuki ludowej. * 28-30.V — w Wolsztynie odbyły się „ S p o t k a n i a F o l k l o r y s t y c z n e " , zorga­ nizowane przez W D K w Zielonej G ó r z e , Lubuskie Towarzystwo Kultury, U r z ą d Miasta i G m i n y w W o l s z t y n i e oraz M u ­ zeum Ziemi Lubuskiej. Na p r o g r a m i m p r e z y z ł o ż y ł y się m . i n . : sesja f o l k l o r y s t y c z n a i s e j m i k k u l ­ t u r a l n y t o w a r z y s t w r e g i o n a l n y c h , otwar­ cie w y s t a w y f o t o g r a f i c z n e j p n . „ B i e s i a d y koźlarskie", w y s t a w y p l a s t y k i amator­ skiej p n . „Piękno regionu", wystawy „ S z t u k a l u d o w a " i „ S z t u k a l u d o w a na z n a c z k a c h p o c z t o w y c h " . O d b y ł się kon­ c e r t f o l k l o r y s t y c z n y , w y s t ę p y k a p e l ludo­ w y c h , k o n k u r s y dla dzieci, „Biesiada R y b a c k a " — pokaz tradycyjnego połowu r y b oraz kiermasz s z t u k i ludowej. * 29. V — r o z p o c z ę ł y s i ę „ D n i Jasia", z w i ą z a n e w t y m r o k u z p r z e g l ą d e m ak­ tywności kulturalnej ludzi pracy. Wśród i m p r e z s z c z e g ó l n y m p o w o d z e n i e m cie­ s z y ł y się k o n f r o n t a c j e k a p e l ludowych z z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h oraz jarmark sztuki ludowej. * 30. V — n a p l . D e f i l a d w W a r s z a w i e o d b y ł a się V „ C e p e l i a d a " . Podobnie jak w latach ubiegłych na estradzie odby­ w a ł y się w y s t ę p y z e s p o ł ó w folklorystycz­ nych i pokazy m o d y inspirowanej sztuką l u d o w ą ( „ P o z i o m " , „ M o d a i s t y l " ) , a wo­ k ó ł P a ł a c u K u l t u r y o d b y w a ł a s i ę sprze­ d a ż w y r o b ó w l u d o w y c h i p o k a z y ludo­ wego rękodzieła — rzeźbienia, malowa­ nia, haftowania, koronkarstwa i wyrobu ceramiki. W tegorocznej imprezie uczestni­ c z y ł o 7 0 t w ó r c ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h re­ gionów Polski, z r z e s z o n y c h w 28 ce­ peliowskich spółdzielniach. * V — w K o n i n i e o d b y ł się kiermasz sztuki ludowej, zorganizowany przez Muzeum Okręgowe. * V — w M i e l c u o d b y ł się „Mteleoki J a r m a r k L u d o w y " — doroczny przegląd amatorskich zespołów pieśni i tańca, kapel ludowych i zespołów regionalnych. W tegorocznej imprezie — odbywa­ jącej się w r a m a c h P r z e g l ą d u A k t y w ­ n o ś c i K u l t u r a l n e j L u d z i P r a c y — udział w z i ę ł o p o n a d 30 z e s p o ł ó w i k a p e l . * 3-6.VI — w Młodzieżowym Domu K u l t u r y w Ż y w c u o d b y ł się „Ogólno­ polski Festiwal F o l k l o r u Górali Polskich" o r g a n i z o w a n y przez W D K w Bielsku-Białej. W F e s t i w a l u w z i ę ł o u d z i a ł 20 zespołów z regionów: bielskiego, cie­ s z y ń s k i e g o , gorlickiego, limanowskiego, n o w o t a r s k i e g o , s ą d e c k i e g o , suskiego, wał­ brzyskiego, zakopiańskiego i żywieckiego. T W r a m a c h F e s t i w a l u o d b y ł się kon­ kurs Kapel Góralskich w Ujsołach, w k t ó r y m w y s t ą p i ł o 15 k a p e l . J u r y w y - �typowało na „ M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i w a l Folkloru Z i e m G ó r s k i c h " w Z a k o p a n e m następujące kapele i z e s p o ł y : w k a t e ­ gorii kapel a r t y s t y c z n i e o p r a c o w a n y c h — „Beskidy" z Ż y w c a i „ L i m a n o w i a tiie" z L i m a n o w e j ; w kategorii kapel autentycznych — „ H a r n a s i e " z P o r o ­ nina, „ J o d ł y " z Ż y w c a , „ I s t e b n a " z I s tebnej, „ I I k a p e l a M a ś n i a k i " z Z a k o p a ­ nego, „ Ś w a r n i " z N o w e g o T a r g u , „ I m . Sabały" z Zakopanego, „ Z a w o j a " z Z a ­ woi. Z e s p o ł y r e g i o n a l n e w kategorii autentycznych — „ M a ś n i a k i " z Z a k o ­ panego, z e s p ó ł i m . S a b a ł y z Z a k o p a n e g o i zespół z I s t e b n e j . Z e s p o ł y r e g i o n a l n e w kategorii a r t y s t y c z n i e o p r a c o w a n y c h — „Jodły" z Żywca, „ Ś w a r n i " z Nowego Targu, „ B e s k i d y " z Ż y w c a . Z e s p ó ł w k a tegorii s t y l i z o w a n y c h — Z e s p ó ł Ziemi (lieszyńskiej. * 4-6.VI — w Ostrołęce o d b y ł się „Jarmark Kurpiowski", zorganizowany przez W y d z . K u l t u r y i S z t u k i U r z . W o j . oraz W D K . W czasie J a r m a r k u o d b y ł s i ę p r z e ­ gląd z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h z w o j . o s t r o ­ łęckiego, b i a ł o s t o c k i e g o i ł o m ż y ń s k i e g o oraz o t w a r t e z o s t a ł y w y s t a w y s z t u k i l u ­ dowej r e g i o n u K u r p i Z i e l o n y c h i B i a ł y c h . * 4-6.VI — w Sieradzu o d b y ł się „Festyn Sztuki Ludowej i F o l k l o r u W o j . Sieradzkiego". F e s t y n r o z p o c z ą ł s i ę ga­ lowym koncertem, n a k t ó r y m w y s t ą p i ł Zespół T a ń c a i m . H a r n a m a , a w c i ą g u następnych dni o d b y ł y się: „ C e p e l i a d a " , występy zespołów pieśni i ' t a ń c a w o j . sieradzkiego, „ B i e s i a d a S i e r a d z k a " z u działom w y b i t n y c h twórców ludowych regionu. O t w a r t o t e ż w y s t a w y : sztuki ludowej w o j . s i e r a d z k i e g o i p r a c S t a n i ­ sława K o r p y . * 4 - 6 . V I — w Opocznio o d b y ł y się I Wojewódzkie D n i Folkloru, podczas których w y s t ą p i ł y p o p u l a r n e z e s p o ł y re­ gionalne i ś p i e w a c y l u d o w i , o d b y w a ł y s i ę spotkania z l u d o w y m i t w ó r c a m i , pro­ jekcje f i l m ó w o t e m a t y c e folklorystycz­ nej. O t w a r t a t e ż z o s t a ł a w y s t a w a , na której z a p r e z e n t o w a n o praco n a d e s ł a n e na o p o c z y ń s k i k o n k u r s p l a s t y k i o b r z ę d o ­ wej. Punktem kulminacyjnym Festiwalu było wręczenie laureatom nagród im. Oskara Kolberga. O d b y ł o się t e ż spotkanio z p o e t a m i ludowymi i F o r u m Folklorystyczne, na k t ó r y m d y s k u t o w a n o n a d miojscem sztu­ k i ludowej we współczesności. * 25-27.VI — w Kozienicach odbyły się doroczne „ D n i Puszczy K o z i e n i c k i e j " , w czasie k t ó r y c h z o r g a n i z o w a n o m i ę d z y ­ gminny turniej folklorystyczny połączo­ n y z pokazem tkaniny ludowej, popisem p i e ś n i a r e k i kapel oraz z a w o d a m i hafciarok. * V I — na Z a m o j s z c z y ź n i o o d b y ł y się „ D n i Folkloru", w których uczestniczyły zespoły muzyczne, folklorystyczne grupy teatralne oraz t w ó r c y l u d o w i tego regionu. W wielu miejscowościach zorganizowano kiermasze sztuki ludowej oraz k o n c e r t y z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a oraz k a p e l . Konkursy i I — w Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie c z y n n a b y ł a w y s t a w a prac szczecińskich t w ó r c ó w ludowych i piastyków-amatorów. * 14.1 — w g m a c h u C R Z Z w W a r s z a ­ wie została o t w a r t a w y s t a w a prac człon­ ków Woj. Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Lublinie, zorganizowana przy współudziale W R Z Z , Zarządu To­ warzystwa i Wydziału Oświaty, Kultury i Prasy CRZZ, pod hasłem „CzłowiekPraea-Twórczośó", w ramach przeglądu aktywności kulturalnej różnych środo­ wisk zawodowych. N a w y s t a w i e p o k a z a n o 72 p r a c e 3 4 a u t o r ó w . P r z y w y r a ź n e j przewadze ma­ larstwa, reprezentowane b y ł y t a k ż e inne dziedziny działalności artystycznej, jak: rzeźba, grafika, kowalstwo artystyczne. * 15.1 — w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Krakowie otwarta została wystawa rzeźb W i k t o r a Ćwierzyka, a r t y s t y ludo­ wego z Myślenic. * * 6.VI — w R a d o m i u , z okazji święta „Słowa L u d u " , o d b y ł się kiermasz s z t u k i ludowej. * 6 - 1 3 . V I — w C i e c h o c i n k u o d b y ł się doroczny „ F e s t i w a l F o l k l o r u " , w r a m a c h którego występowały zespoły ludowo oraz o t w a r t o w y s t a w ę o b r a z u j ą c ą tra­ dycje regionalnej sztuki kujawskiej, a z o r g a n i z o w a n ą przez M u z e u m O k r ę g o ­ we w e W ł o c ł a w k u . Festiwal z a k o ń c z y ł się w i e l k i m w i ­ dowiskiem f o l k l o r y s t y c z n y m i kierma­ szem s z t u k i l u d o w e j . * 18-20.VI — w Płocku odbył się „Ogólnopolski Festiwal Folkloru i Sztuki Ludowej". W tegorocznej imprezio wystąpiło 27 z e s p o ł ó w l u d o w y c h i 12 k a p e l . O t w a r t o wystawy: „Święto plonów w rzeźbie lu­ dowej", „ S z t u k a ludowa we współczes­ n y m w n ę t r z u " i w y s t a w ę t w ó r c ó w ludo­ wych. wystawy 15.1 — w S p ó ł d z i e l c z y m D o m u K u l ­ t u r y w M a l b o r k u otwarto w y s t a w ę prac plastyków a m a t o r ó w z 9 ośrodków kraju. Organizatorem wystawy był Zarząd G ł ó w n y Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h Praco­ w n i k ó w Spółdzielczości Pracy, uczestni­ k a m i — s p ó ł d z i e l c y . Prace najlepsze w y ­ t y p o w a n o na Ogólnopolski Przegląd w Kwidzynie. I — w Zielonej Górze rozstrzygnięty został konkurs doroczny na s z t u k ę lu­ d o w ą z terenu województwa. J u r y przy­ znało nagrody następujące: W dziedzinie rzeźby — nagrody I nie p r z y z n a n o , nagrody I I otrzymali: Tadeusz Borkowski, Wiechlice — za c y k l r z e ź b „ M u z y k a n c i " oraz Jan D o m ski, Dzikowice, za c a ł y zestaw p r a c . W dziedzinie h a f t u i stroju ludowego — — nagrody I przyznano Gertrudzie K u ­ bickiej, Przyprostynia, za całokształt p r a c i J a d w i d z e H i r t , C h r o ś n i c a , za t i u ­ l o w y czepiec h a f t o w a n y ; n a g r o d y I I — — A n n i e S a r b i c k i e j , Z i e l o n a G ó r a , za c a ł y zestaw prac i Jadwidze D ą b r o w ­ s k i e j , J o r d a n o w o , za czepiec w e s e l n y . W dziedzinie t k a c t w a — nagrodę I otrzy­ m a ł a M a r i a N a j d e k , W i c h ó w , za c h o d ­ n i k d e k o r a c y j n y , n a g r o d ę I I —• A l f o n s K r y n a j e w s k i , Z i e l o n a G ó r a , za d w i e t k a ­ n i n y dekoracyjne. W dziedzinie garncar­ s t w a i p l e c i o n k a r s t w a n a g r ó d I i I I nie przyznano. W dziedzinie plastyki obrzę­ dowej — nagrodę I otrzymała Broni­ s ł a w a K a m i ń s k a , Ś w i e b o d z i n , za k o l e k ­ cję p a l m w i l e ń s k i c h , n a g r o d y I I — Olga Macewicz, Zofia M ą c z a k , Zielona Góra, za k o l e k c j ę pisanek. W dziedzinie w y r o ­ b ó w ze s ł o m y — n a g r o d y I n i e p r z y z ­ nano, n a g r o d y I I o t r z y m a ł y : Genowefa L a s k o w s k a , O l s z y n i e c , za p a j ą k i W ł a ­ dysław Klejszta, Witoszyn Górny, za pająk. i Ponadto przyznano wyróżnienia. 9 nagród I I I * I — w M u z e u m w Głogówku czynna b y ł a w y s t a w a szopek oraz r z e ź b w drew­ nie M i e c z y s ł a w a T r e p y , ludowego t w ó r c y z Prudnika. * I — w Krzywej Wioży w Toruniu o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a prac plastyk ó w - a m a t o r ó w z terenu województwa, na której zaprezentowano dorobek kon­ kursu ogłoszonego w ramach Przeglądu Aktywności Kulturalnej Ludzi Pracy, pod hasłem „Człowiok-Praca-Twóre z o ś ć " . N a k o n k u r s n a d e s ł a n o 110 p r a c z zakresu r ó ż n y c h dyscyplin artystycz­ n y c h . N a g r o d z o n e p r a c e p r z e k a z a n e zos­ t a ł y n a P r z e g l ą d O g ó l n o p o l s k i do K w i dzynia. * 3.II — w Muzeum Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa pn. „ W y c i n a n k a ludowa woj. piotrkow­ skiego", zorganizowana przez M u z e u m Regionalne w.Radomsku, Muzeum Okrę­ gowe w P i o t r k o w i e T r y b u n a l s k i m oraz Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim. P o k a z a n o o b i e k t y ze z b i o r ó w m u z e a l ­ nych. * * 21.1. — w g m a c h u W i M B P w Zielo­ nej G ó r z e o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a p r a c p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z terenu b. woje­ wództwa zielonogórskiego. Wystawa — p r e z e n t o w a n a w r. u b . w W a r s z a w i e , zorganizowana została przez Lubuskie Towarzystwo Kulturalne. * 9.II — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa pn. „ K o r o n k a łomżyń­ ska". Wystawę przygotowało Muzeum Okręgowe w Łomży, prezentując kilka­ dziesiąt przykładów koronek klockowych w y k o n a n y c h p r z e d p o n a d 50 l a t y p r z e z łomżankę Leonię Górską. * 30.1 — w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu otwarta została wystawa pn. „Szopki Krakowskie", zorganizowana przy współudziale Muzeum Historycz­ nego w Krakowie. 10.11 — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t ­ nograficznym w Warszawie otwarto wys­ t a w ę „ P o l s k i pjlakat o t e m a t y c e etno­ graficznej". * * 347 �1 4 . 1 1 — w R a b c e r o z s t r z y g n i ę t y zos­ tał konkurs na s z t u k ę l u d o w ą z w i ą z a n ą ze s t a r y m i z w y c z a j a m i i o b r z ę d a m i z i m o ­ wymi. Konkurs zorganizowało Muzeum i m . W ł a d y s ł a w a O r k a n a w Rabce oraz Ośrodek Kultury. S p o ś r ó d 40 n a d e s ł a n y c h p r a c n a g r o ­ dy uzyskały : gwiazda kolędnicza Jana Rapciaka-ojca i Jana Rapciaka-syna z Orkanowskiej P o r ę b y Wielkiej, pająki Eleonory Jurczak z Tokarni i Stanisława S t o ż k a z P o r ę b y Wielkiej oraz p o d ł a ź n i c e Jana Gacka z Rabki-Słonego. * 15.11 — w s a l a c h M i ę d z y s p ó ł d z i e l nianego D o m u Kultury w Kwidzynie otwarta została ogólnopolska wystawa prac plastyków-amatorów, zorganizo­ wana w ramach Przeglądu Aktywności Kulturalnej Ludzi Pracy, pod hasłem , , C z ł o w i e k - P r a c a - T w ó r c z o ś ć ' '. Organiza­ torami byli: CRZZ, Związek Zawodowy P r a c o w n i k ó w Spółdzielczości P r a c y , Fe­ deracja Socjalistycznych Z w i ą z k ó w Mło­ d z i e ż y Polskiej oraz M K i S . D o P r z e g l ą d u z g ł o s z o n o 512 prac z całego kraju. J u r y pod przewodnictwem A l e k s a n d r a J a c k o w s k i e g o ( I S P A N ) za­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 266 p r a c , p r z y ­ znając nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziedzinie m a l a r s t w a — 2 n a g r o d y specjalne (po 5.000 zł) za c a ł o k s z t a ł t t w ó r c z o ś c i o t r z y ­ mali Bronisław i Eugeniusz Krawczuko­ w i e (ojciec i s y n ) z G l i w i c , n a g r o d ę I (5.000 zł) — S t a n i s ł a w O r a s z e k z W a r ­ s z a w y ; d w i e I I (po 2.500 zł) — E w a M a l ­ cher z P o z n a n i a i J a n D u d w a ł z R a d o m ­ ska; w dziedzinie g r a f i k i — n a g r o d ę I z d o b y ł J a n N o w a k z K a t o w i c za zostaw l i n o r y t ó w , I I — J ó z e f R o c k s t r o h z,_Ka>\ towic i K r y s t y n a Wiertelorz z R u d y Śl. ; / w dziedzinie r z e ź b y — n a g r o d ę I I — J a n G r a c z y k z U r s u s a za z e s t a w 3 r z e ź b , n a ­ g r o d ę I I I — M a r i a S z p a k o w s k a ze S z c z e ­ cina. W dziale t k a n i n y p r z y z n a n o 3 w y ­ różnienia, k t ó r e o t r z y m a ł y : B o ż e n a Sko­ wron z Puław, Jadwiga Wosik z Często­ c h o w y oraz Z e s p ó ł P l a s t y k i U ż y t k o w e j przy Zakładowym Klubie K u l t u r y Związ­ k u Z a w o d o w e g o W ł ó k n i a r z y ze S t a r g a r ­ du. N a uroczyste otwarcie w y s t a w y przy­ byli przedstawiciele centralnych insty­ tucji kulturalnych, organizatorów ruchu amatorskiego, organizacji związkowych oraz w ł a d z w o j e w ó d z k i c h i m i e j s c o w y c h . Otwarcia d o k o n a ł sekretarz generalny CRZZ, Stanisław Lewandowski, w asyś­ cie T a d e u s z a P a b i a n a , p r z e w o d n i c z ą c e g o Zarządu Głównego Związku Zawodowego Spółdzielczości Pracy. 16, 17.11 — w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ n y m w Toruniu rozstrzygnięte zostały 2 k o n k u r s y o g ł o s z o n e w r. ub. d l a t w ó r c ó w ludowych, p n . „ D z i e c k o w sztuce ludo­ w e j " i „ T w ó r c z o ś ć ludowa dla dziecka", zorganizowane przez M u z e u m E t n o g r a ­ ficzne w T o r u n i u p r z y w s p ó ł p r a c y M K i S i redakcji „ G r o m a d a — Rolnik Polski", przy poparciu Wydziału K u l t u r y Urz. Wojewódzkiego. W konkursie pierwszym udział wzię­ ł o 272 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i ł ą c z n i e 1103 p r a c e z z a k r e s u r ó ż n y c h dyscyplin a r t y s t y c z n y c h : m a l a r s t w a n a szkle, r z e ź ­ by, ceramiki, t k a c t w a i in. W konkursie d r u g i m u c z e s t n i c z y ł o 214 a u t o r ó w , n a d ­ s y ł a j ą c 1830 p r a c . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m doc. dr K r y s t y n y Czerniewskiej ( I W P w War­ szawie) p r z y z n a ł o u c z e s t n i k o m o b u k o n ­ kursów nagrody i wyróżnienia ufundo­ wane przez M K i S , „ C e p e l i ę " , R e d a k c j ę 248 pisma „ G r o m a d a - R o l n i k Polski", Wy­ dział K u l t u r y i Sztuki w Toruniu. W konkursie „ D z i e c k o w sztuce l u ­ dowej" nagrody I otrzymali: Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie, Jan Gajdowski z Grudziądza, Stanisław Korpa z R u d y , w o j . sieradzkie i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , w o j . rze­ szowskie. N a g r o d y I I — C z e s ł a w A m brożkiewicz z B ę c z y n a , w o j . lubelskie, Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego, Stefan F u s z S o k o ł o w a M a ł o p o l s k i e g o , w o j . rze­ szowskie, Z d z i s ł a w W a l c z a k z Zakopa­ nego, K r y s t y n a M o ł d a w a z Rędocina, w o j . kieleckie, Zdzisław P u r c h a ł a z Kossowa, w o j . częstochowskie. N a g r o d y I I I — Jerzy W i t e k z B ę c z y n a , w o j . lubelskie, Jan Rysiewicz z Grybowa, woj. nowo­ sądeckie, Zofia Gąsienica-Roj z Zakopa­ nego, M a r i a n K a r o l L e j a z Ł u k o w i c y , woj. nowosądeckie, Józef Citak z K r y ­ nicy, Józef Kaczmarek z Chyczy, woj. częstochowskie, Janina Jarosz z Zakopa­ nego, Stefan K w a p i s z z R ę d o c i n a , w o j . kieleckie oraz W ł a d y s ł a w W a l c z a k z Za­ kopanego . P o n a d t o p r z y z n a n o 17 wyróżnień, m.in. twórcom tak znanym jak: Edward Kołacz, Bolesław Grabski, Olimpia Jaro­ szewicz, J ó z e f Serwik, Z y g m u n t W a l e n ciuk i in. Wyróżnienie specjalne ze względu na o d r ę b n y charakter prac otrzy­ m a ł Stanisław Zagajewski z W ł o c ł a w k a . W konkursie „ T w ó r c z o ś ć ludowa dla dziecka" nagrody I otrzymali: Stanisław N a r ó g z Ż o ł y n i G ó r n e j , w o j . rzeszowskie, K a r o l Brej z Jasła, woj. krośnieńskie, Jan Ż a b o w s k i z P ł o ń s k a , w o j . ciecha­ nowskie. Nagrody I I — Józef R u m i a k z Lachowic, w o j . bielskie, J ó z e f H o d u r e k z Poręby, woj. krakowskie, Michał N a r ó g z B r z o z y Stadnickiej, w o j . rzeszowskie, S t a n i s ł a w B i e g u n z Ż y w c a , w o j . bielskie, Franciszek Biegun z Lachowic-Zagrody, w o j . bielskie, Michał K a n i a z B i ż o w a , woj. zamojskie. Nagrody I I I — Euge­ n i u s z P i o t r o w s k i z P u ł t u s k a , w o j . cie­ chanowskie, Jan Gajewski z U r z ę d o w a , w o j . lubelskie, Jan Gąsior i W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, woj. rzeszowskie, Czesław Latoszek i Z d z i s ł a w Plagowski z Pułtuska. P o n a d t o p r z y z n a n o 17 wyróżnień. Wszystkie zakwalifikowane prace z o s t a n ą zaprezentowane na wystawach w Warszawie i Krakowie. * 20.11 — w K l u b i e M P i K w e W r o c ł a ­ wiu otwarto wystawę U N E S C O pn. „Sztu­ ka Oceanii", na której oprócz dokumontacji fotograficznej pokazano t a k ż e ory­ ginalne obiekty sztuki ludowej. * * I I — w Muzeum Narodowym w Kiel­ cach otwarta została w y s t a w a malarstwa Marii Wiśnios (Rataje k/Wąchocka). Z a p r e z e n t o w a n o t u 22 o b r a z y tej b a r d z o interesującej artystki. * Państwowym w Warszawie * I I — w galerii B W A w N o w y m Sączu c z y n n a b y ł a w y s t a w a s z t u k i nieprofesjo­ n a l n e j , n a k t ó r o j z a p r e z e n t o w a n o dorobek X I I konkursu twórczości amatorów, zorganizowanego przez W o j . Ośrodek K u l t u r y , D o m K u l t u r y K o l e j a r z a i To­ warzystwo Sztuk Pięknych. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 199 p r a c 39 autorów, k t ó r y c h j u r y oceniało w dwóch grupach — „plastyków prymitywistów" i a m a t o r ó w . W grupie I n a g r o d y otrzy­ mali : Maria W n ę k z Nowego Sącza i An­ tonina Juszczak z Zawady — malarki, S t a n i s ł a w M i k a i W o j c i e c h O l e k s y z Pa­ szyna — r z e ź b i a r z e . W grupie I I — Joan­ na Elster z Nowego Sącza — malarka oraz K r z y s z t o f W i a t r z Nowego Sącza — rzeźbiarz. * 10.111 — w w a r s z a w s k i m „Domu Chłopa" otwarto pokonkursową wystawę pn. „ K o b i e t a wiejska regionu radom­ skiego w r z e ź b i o l u d o w e j " . W y s t a w ę przy­ g o t o w a ł o M u z e u m w R a d o m i u . Pokazano tu 105 rzeźb Stanisława Denkiewicza z J e d l n i K o ś c i e l n e j , W ł a d y s ł a w a Grusz­ czyńskiego (pracownika MO) z Radomia oraz Grzegorza Szewczyka z Kozienic. * 16.III — w Muzeum Okręgowym w Białymstoku otwarta została wystawa pn. „Skrzynie ludowe Pomorza Środko­ w e g o ze z b i o r ó w M u z e u m w Słupsku". * 17.III — w Wysokiem Mazowieckiem z a k o ń c z o n o w o j e w ó d z k i przegląd twór­ czości ludowej, zorganizowany przez W D K p r z y w s p ó ł p r a c y z r e j o n o w y m Do­ m e m K u l t u r y w W y s o k i e m Mazowiec­ kiem. W przeglądzie udział wzięło ponad 50 a u t o r ó w z t e r e n u w o j . ł o m ż y ń s k i e g o , k t ó r z y n a d e s ł a l i p r a c e z r ó ż n y c h dzie­ dzin sztuki ludowej, jak: rzeźba, tkanina, h a f t , ' w y r o b y ze s ł o m y . Szczególną uwagę zwracały dywany dwuosnowowe Jadwigi Stypukowskiej ze w s i P l e w k i , E u g e n i i W o j n o ze w s i Piec­ ki, Zofii Murackiej z Radziszewa-Królo oraz r z e ź b y J ó z e f a I d ź k o w s k i e g o z Kropiwnicy-Raciborów. * 22-29.11 — o d b y w a ł y się doroczne „ Z i m o w e D n i K r y n i c y " , w czasie k t ó r y c h zorganizowano w y s t a w y prac: Nikifora oraz d w ó c h r z e ź b i a r z y l u d o w y c h — J ó z e ­ fa C i t a k a i J ó z e f a Sikorskiego. W y s t ę p o ­ w a ł y też zespoły regionalne: „Sądeczanie" z Nowego Sącza i dziecięcy zespół „Krynickie Dzbanuszki". 24.11 — w Etnograficznym r z o s t a ł a w y s t a w a p n . „ R a d z i e c k i e wy­ dawnictwa etnograficzne", zorganizo­ w a n a z o k a z j i 25 Z j a z d u K P Z R . Muzeum otwarta I I I — w klubie międzyspółdzielnian y m „ R e l a x " w Rzeszowie czynna była w y s t a w a r z e ź b i p ł a s k o r z e ź b Franciszka Ś w i d r a , z z a w o d u stolarza i konserwatora mebli antycznych. * III — w Lesznie rozstrzygnięty został I I Międzywojewódzki Konkurs G r a f i c z n y p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w , zorgani­ z o w a n y przez D o m y K u l t u r y w Kaliszu i Lesznie oraz P a ł a c K u l t u r y w Poznaniu. Celom konkursu było zainteresowanie p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w t ą t e c h n i k ą artys­ t y c z n ą . U d z i a ł w k o n k u r s i e w z i ę ł o 48 a u t o r ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i w s u m i e 123 p r a c e , z czego 54 z a k w a l i f i k o w a n o na wystawę pokonkursową. Nagrodzono i w y r ó ż n i o n o 26 p r a c . �ł I I I — w Klubie Dziennikarza we Wrocławiu czynna b y ł a w y s t a w a r z e ź b dolnośląskiego t w ó r c y l u d o w e g o , S t a n i s ­ ława S u c h o c k i e g o . * III — w Państwowym Muzeum Et­ nograficznym w W a r s z a w i e c z y n n a b y ł a wystawa p n . „ L u d o w e s k r z y n i e w i a n n e " . * 5.IV — w M P i K w Białymstoku otwarto w y s t a w ę t k a n i n l u d o w y c h r e g i o ­ nu, z o r g a n i z o w a n ą p r z e z S p . P r a c y „ B i a ­ łostockie R ę k o d z i e ł o L u d o w e " , S p . Z r z e ­ szenie T w ó r c ó w L u d o w y c h i M P i K p o d patronatem W y d z . K u l t u r y i S z t u k i U r z . Woj. w B i a ł y m s t o k u . Na wystawie zaprezentowano doro­ bek k o n k u r s u , k t ó r e g o j e d n y m z g ł ó w ­ nych celów b y ł o o d k r y c i e n o w y c h t w ó r ­ ców l u d o w y c h , nie współpracujących d o t ą d z „ C e p e l i ą " . S p o ś r ó d a u t o r ó w 150 n a d e s ł a n y c h n a k o n k u r s p r a c 39 p r a c o ­ wało d o t ą d na w ł a s n y u ż y t e k . * 7-10.1V — W G a l e r i i W s p ó ł c z e s n e j Sztuki L u d o w e j w K r a k o w i e c z y n n a b y ł a wystawa m a l a r s t w a n a szkle S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej i W ł a d y s ł a w a W a l ozaka. W y s t a w a p o ł ą c z o n a b y ł a z p o k a ­ zem m a l o w a n i a n a s z k l e i s p r z e d a ż ą . * li.IV — w Muzeum Okręgowym w Zielonej G ó r z e o t w a r t a z o s t a ł a po­ konkursowa w y s t a w a sztuki ludowej woj. zielonogórskiego, zorganizowana przez M u z e u m . W konkursie u d z i a ł w z i ę ł o 121 t w ó r ­ ców, n a d s y ł a j ą c w sumie 880 prac, z czego p o n a d 2 0 0 n a j l e p s z y c h z a k w a l i ­ fikowano n a w y s t a w ę . N a g r o d y u f u n d o ­ wane p r z e z W y d z . K u l t u r y i S z t u k i U r z . Woj., Muzeum O k r ę g o w e , W D K , L T K , P T T K oraz p o z n a ń s k ą „ C e p e l i ę " o t r z y ­ mali: w dziedzinie stroju ludowego i haf­ tu: nagrody I — Gertruda Kubicka z Przyprostni i J a d w i g a H i r t z Chrośnicy; n a g r o d y I I — A n n a S a r b i c k a z Z i e ­ lonej G ó r y i J a d w i g a D ą b r o w s k a z J o r d a ­ nowa; n a g r o d ę I I I — R e g i n a B o g a n i k zo S t a n o w a . W d z i e d z i n i e r z e ź b y : (na­ grody I nie p r z y z n a n o ) , n a g r o d y I I — T a dousz B o r k o w s k i z W i e c h l i c i J a n D o m s k i z Dzikowie; n a g r o d y I I I — J ó z e f To­ maszewski z Z i e l o n e j G ó r y i Marian Krzysztołowski z Ż a g a n i a . W dziedzinie garncarstwa: ( n a g r o d y I i I I nie p r z y z n a ­ no); n a g r o d y I I I — K a r o l D r o z d o w s k i z Raculi i K a z i m i e r z Szyszko z L e t n i c y . W dziedzinie t k a c t w a : n a g r o d ę I — M a r i a Najdek z W i c h o w a ; n a g r o d ę I I — A l f o n s Krynajewski z Zielonej G ó r y . W dzie­ dzinie p l e c i o n k a r s t w a : ( n a g r o d y I i I I nie p r z y z n a n o ) , n a g r o d y I I I — Maria Morawska i M i c h a ł S t o p e r a z Ż a r - K u n i c . W dziedzinie p l a s t y k i o b r z ę d o w e j — O l g a Macewicz i Z o f i a M ą c z a k z Z i e l o n e j G ó r y . 1 1 . I V —- w Ł y s y c h o d b y ł s i ę V I I I Kurpiowski K o n k u r s Twórczości L u d o ­ wej n a P a l m y W i e l k a n o c n e i — w t y m roku r ó w n i e ż n a w y r o b y z d r e w n a . O r g a ­ nizatorami konkursu byli: Muzeum Okręgowe w Ostrołęce, K u r p i o w s k i e M u ­ zeum R e g i o n a l n e w Ł o m ż y o r a z W y d z i a ł y Kultury i Sztuki Urz. W o j . w Ostrołęce i Łomży. Na konkurs nadosłano 200 palm i 85 r z e ź b . P r z y z n a n o n a g r o d y i w y r ó ż ­ nienia. nicy-Szostaka, Stanisława Zubka nieszki Gąsienicy-Kotefnickiej. Na konkurs wpłynęło p r a c o k . 500 a u t o r ó w . ponad 600 I V — w D o m u Kultury w Wyso­ kiem Mazowieckiem otwarto wystawę — I Przegląd Amatorskiej Twórczości Plastycznej w W o j . Ł o m ż y ń s k i m . * I V — w C z e r s k u , z o k a z j i 50-lecia miasta, zorganizowano wśród licznych impjrez w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j miejsco­ wych artystów. Pokazano m.in. bogaty dorobek rzeźbiarzy, malarzy i hafciarzy. * * 13-26.IV — w „ D o m u Chłopa" w Warszawie czynna była wystawa pn. „Palmy kurpiowskie", zorganizo­ w a n a przez M u z e u m O k r ę g o w e w Ł o m ż y i „ D o m C h ł o p a " w Warszawie. 24.IV — w Muzeum w Gliwicach otwarta została wystawa plastyki nie­ profesjonalnej, zorganizowana przez: Woj. Ośrodek Kulturalno-Oświatowy — — filię w G l i w i c a c h , W y d z i a ł Kultury i Sztuki Urz. Miejskiego i M u z e u m w Gli­ wicach oraz T o w a r z y s t w o Miłośników Gliwic i Redakcję „ N o w i n Gliwickich". N a wystawie pokazano prace z kresu malarstwa, rzeźby i grafiki. Ag­ * * 12.IV — w Muzeum Okręgowym w Częstochowie otwarta została wysta­ wa prac n a d e s ł a n y c h na I W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d A m a t o r s k i e j T w ó r c z o ś c i Plas­ tycznej, z o r g a n i z o w a n y przez Wydział Kultury i Sztuki Urz. Woj., Woj. R a d ę Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h , W D K oraz Fe­ derację SZMP. i 3.V — w Galerii Towarzystwa Przy­ jaciół Sztuk Pięknych w Warszawie otwarta została wystawa rzeźb Bronisła­ wa Chojęty, t w ó r c y ludowego z Adamo­ w a , w o j . siedleckie. Wystawę zorganizowała Cepelia i TPSP. Z okazji wystawy wydano katalog, zawierający tekst A n n y Kunczyńskiej- I r a c k i e j oraz ilustracje. * 7.V — w M u z e u m w Z a b r z u o t w a r t o w y s t a w ę pn. „ M a l o w a n y Fajans Włoc­ ławski", zorganizowaną przy współudzia­ le M u z e u m O k r ę g o w e g o w e W ł o c ł a w k u . * za­ * 26.IV — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarto w y s t a w ę p n . „ F a j a n s W ł o c ł a w s k i " , zor­ g a n i z o w a n ą p r z y udziale M u z e u m Okrę­ gowego we W ł o c ł a w k u . * 2 7 . I V — w Salonie P l a s t y k i W s p ó ł ­ czesnej „ D E S A " p r z y u l . N o w o g r o d z k i e j w Warszawie otwarta została wystawa malarstwa Haliny Dąbrowskiej. * IV — w Wieluniu rozstrzygnięto konkurs na l u d o w ą sztukę obrzędową, zorganizowany z inicjatywy Muzeum Ziemi Wieluńskiej. W k o n k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 35 o s ó b , p r z e w a ż n i e s t a r s z y c h — z 23 w s i z W i e ­ luńskiego, Wieruszowskiego i Pajęczańskiego. Ogółem wpłynęło 262 prace, z k t ó r y c h część z w i ą z a n a b y ł a z określo­ n y m obrzędem, a część stanowiły obiekty u ż y w a n e t r a d y c y j n i e do zdobienia izby. Nagrody otrzymali: Wanda Majtyka z Popowie, H e n r y k Dudaczyk z Okalewa, Stanisław N o w a k z Szynkielowa, Antoni Chłód, A d a m Głąb z Nietuszyny i A d a m K u b i a k oraz a u t o r z y masek o b r z ę d o w y c h : Henryk Wróbel z Rudy, Antoni Małys z Cieszęcina, Leokadia Orłowska ze Słupska, Marianna Lipieta z Bojanowa, Zofia Ulfikowa z Ożarowa i Wincenty Mucha z Załęcza Wielkiego. * I V — w lokalu K l u b u „ T u r n i a " w Zakopanem otwarta została wystawa prac t w ó r c ó w ludowych, zorganizowana przez T a t r z a ń s k i e T o w a r z y s t w o K u l t u ­ ralne, S T L i M u z e u m T a t r z a ń s k i e . N a w y ­ stawie pokazano prace Zofii GąsienicyR o j , Zofii Czubernat, Bartłomieja Gąsie- 10.V — w M D K w M y ś l e n i c a c h i w Gminnym Ośrodku Kultury w Tokarni otwarta została wystawa ozdób bibuł­ k o w y c h pn. „ K w i a t y Polskie", na której zademonstrowano dorobek konkursu ogłoszonego przez Miejski D o m K u l t u r y w Myślenicach, Klub Plastyków Amato­ r ó w i T w ó r c ó w L u d o w y c h oraz G m . Ośr. K u l t . w Tokarni w porozumieniu z Wydz. K u l t . i Szt. U r z . m . K r a k o w a i K r a k o w ­ skim Domem Kultury. W k o n k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 32 t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h oraz 24 d z i e c i i m ł o d z i e ż y głównie z Tokarni. Nagrody I otrzymali: — Piotr Durł a t k a z Sierpawa, Eleonora Jurczak i A n ­ na K l u s k a z T o k a r n i oraz J ó z e f a Miłkowska z Wierzbanowej. W czasie t r w a n i a w y s t a w y z o r g a n i ­ z o w a n o szereg i m p r e z towarzyszących, m . i n . pokaz p r a c y t w ó r c z e j , lekcje wie­ dzy o kulturze ludowej, spotkanie twór­ ców ludowych oraz w y s t ę p y zespołów ludowych. Z okazji w y s t a w y w y d a n o folder, zawierający informację o konkursie, tekst w s t ę p n y Jana Koczwary, wykaz laureatów dotychczasowych konkursów myślenickich, listę, u c z e s t n i k ó w tego­ rocznego k o n k u r s u oraz p r o g r a m imprez towarzyszących. * 10.V — w Miechowie rozstrzygnięty został konkurs na sztukę ludową. W kon­ k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 25 o s ó b , p r z e w a ż n i e kobiet, a w ś r ó d n a d e s ł a n y c h prac wyróż­ n i a ł y się p a j ą k i . * 10. V — w M u z e u m w Ż y w c u o t w a r t a została wystawa rzeźb rodziny Ficoniów. * 11. V — w M u z e u m O k r ę g o w y m w Częstochowie otwarto wystawę pn. „ K o ­ w a l s t w o a r t y s t y c z n e r e g i o n u bielskiego 249 �i częstochowskiego". Zaprezentowano t u e k s p o n a t y p o c h o d z ą c e ze z b i o r ó w m i e j ­ scowych oraz M u z e ó w w B i e l s k u i B y ­ tomiu. A r t y s t y c z n e j . Z tej o k a z j i z o r g a n i z o w a n o t e ż j a r m a r k p l a s t y k i a m a t o r s k i e j i rze­ miosła. * * 14.V — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa „ R z e ź b a ludowa z oś­ rodka łukowskiego", na której pokazano 111! p r a c 8 a u t o r ó w : M a r i a n a A d a m s k i e ­ go, Tadeusza C ą k a l y , M a r i a n a Ł u b i a n i a , Adama W y d r y , Ryszarda Sęka, Wacława i Bolesława Susków, Bronisława Chojęty. Z okazji w y s t a w y w y d a n o w a n y k a t a l o g ze w s t ę p e m m g r Olędzkiej. ilustro­ Haliny * 20.V — z okazji o b c h o d ó w 840-lecia Łowicza otwarta została w Muzeum Ło­ wickim wystawa „ S z t u k a ludowa i fol­ klor jako temat współczesnego plakatu polskiego". * 29.V — w M u z e u m Górnośląskim w B y t o m i u otwarta została wystawa pn. „Koronki", zorganizowana przez Mu­ zeum Górnośląskie, Śląskie Muzeum w O p a v i e (CSRS) oraz Sp. Cepelia „ A r w " w Katowicach. * 29.V — w M u z e u m Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa „ R z e ź b a ludowa w zbiorach muz. woj. piotrkowskiego". Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum w Radomsku, Muzeum Regionalne w P i o t r k o w i e T r y b . oraz M u ­ zeum w Tomaszowie Maz. * V — w Domu Kultury w Ełku, z okazji „ D n i K u l t u r y K s i ą ż k i i Prasy" otwarto wystawę sztuki ludowej z terenu w o j . suw alskiego. P o k a z a n o p r a c e z za­ kresu: rzeźby, tkactwa, wikliniarstwa, haftu, wycinankarstwa i garncarstwa. r * V — w Klubie Dziennikarza w Łodzi o t w a r t a b y ł a w y s t a w a r z e ź b Stanislaw a Romaniaka, t w ó r c y ludowego z Siemko­ wic. : V — w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce otwarta została wystawa „Lu­ dowe skrzynie wianne" — b ę d ą c a kolejną prezentacją ludowej sztuki K u r p i ó w . * V — w Klubie Międzynarodowej Prasy i K s i ą ż k i w Lublinie zorganizo­ wana została wystawa rzeźby ludowej. Zaprezentowano na niej dorobek w y b i t ­ n y c h t w ó r c ó w z w o j . chełmskiego, lubel­ s k i e g o , s i e d l e c k i e g o , t a r n o b r z e s k i e g o i za­ mojskiego. W ś r ó d kilkudziesięciu ekspo­ n a t ó w z n a l a z ł y się t e ż r z e ź b y X I X - w i e c z n e ze z b . M u z e u m O k r ę g o w e g o . * r * V — w Gorzowie o d b y ł się I W o j e ­ wódzki Przegląd Amatorskiej Twórczości 2.50 Na konkurs nadesłano 300 prac, z k t ó r y c h n a j l e p s z e z a p r e z e n t o w a n o na wystawie. * 15. V I — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w W arszawie otwarta została wystawa pn. „Maski Meksykań­ s k i e " , z o r g a n i z o w a n a zo z b i o r ó w V i c t o r a J o s e M o y a p r z e z M u z e u m , M K i S oraz N a r o d o w o M u z e u m A n t r o p o l o g i i w Mek­ syku. r V — w M u z e u m O k r ę g o w y m w Częs­ tochowie otwarta została wystawa „ K o ­ walstwo artystyczne regionu Często­ chowy". Pokazano t u wyroby artystów ludowych i rzemieślników kontynuujących t r a d y c j e t u t e j s z e g o f o l k l o r u . W y r o b y te miały posłużyć również jako wzory pa­ miątek. * r * V — w Muzeum Okręgowym Ziemi Kaliskiej otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę projektów pamiątek z Kaliskiego. Z a p r e z e n t o w a n o 174 p r a c e 24 t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w z całego regionu. Wśród oksponatów dominowały hafty, rzoźba, ceramika i wyroby ze słomy. W d n i u o t w a r c i a o d b y ł a s i ę g i e ł d a za­ kwalifikowanych prac, w • k t ó r e j udział wzięli przedstawiciele „Cepelii" i „ R u ­ chu". * LVI — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta z o s t a ł a w y s t a w a p n . „ D z i e c k o w sztuco l u d o w e j — T w ó r c z o ś ć l u d o w a dla dziec­ ka". Zaprezentowano t u dorobek 2 kon­ k u r s ó w zorganizowanych przez M u z e u m Etnograficzne w Toruniu, Ministerstwo Kultury i Sztuki, W ydział Kultury i Sztuki Urz. W o j . w Toruniu, STL i „Gromadę-Rolnik Polski". Otwarcia w y s t a w y d o k o n a ł minister k u l t u r y i sztu­ ki Tadeusz Kaczmarek. T 16. V I — w s a l i S p . Z r z e s z e n i a R ę k o ­ dzieła Ludowego i Artystycznego w War­ szawie o t w a r t o w y s t a w ę p n . „Rzeźba l u d o w a " , z o r g a n i z o w a n ą przez „Cepelię". * V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na pamiątkę bieszczadzką, ogłoszony przez T o w . R o z w o j u Bieszczadów. Na k o n k u r s w p ł y n ę ł o 50 p r a c t w ó r c ó w ludo­ wych . * V I — w Stargardzie czynna była w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j p o ł ą c z o n a z kier­ maszem. * V I — w Muzeum Mazowieckim w Płocku otwarto pokonkursową wystawę „Obrzędy, zwyczaje i folklor regionu w m a l a r s t w i e i r z e ź b i e l u d o w e j " . Organi­ zatorami konkursu byli: Wydział Kultu­ ry i Sztuki Urz. W oj. w Płocku, „Ce­ pelia" i Muzeum Mazowieckie. r W konkursie I — pn. „Dziecko w sztuce l u d o w e j " — udział wzięło 272 a u t o r ó w , n a d e s ł a n o w s u m i e 1103 p r a c e , z k t ó r y c h na w y s t a w ę zakwalifikowano 87. N a k o n k u r s I I — p n . „ T w ó r c z o ś ć l u ­ dowa dla dziecka" — nadesłano 1830 p r a c 214 a u t o r ó w . N a w y s t a w ę z a k w a l i ­ f i k o w a n o 99 p r a c . J u r y n a g r o d y I n i e p r z y z n a ł o , na­ g r o d y p o z o s t a ł e o t r z y m a l i : n a g r o d y 11 — S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i , Z a w i d z Kościel­ ny, Stanisław K o p k a , Dzierzbiętów Duży, Filomena Robakowska, Witonia. Na­ grody I I I — J a d w i g a Matusiak, Witonia, J a n R y b c z y ń s k i , Ł ę c z y c a . P o n a d t o przy­ znano 4 wyróżnienia. Z okazji w y s t a w y wydano katalog o p r a c o w a n y przez m g r A l e k s a n d r a B ł a chowskiego, k t ó r y był t a k ż e autorem scenariusza w y s t a w y . K a t a l o g zawiera: informacjo o konkursach, wstęp Redakcji pisma „ G r o m a d a - R o l n i k Polski", proto­ koły jury z wykazem nagrodzonych t w ó r c ó w oraz w y k a z prac zakwalifiko­ w a n y c h na w y s t a w ę Komisarzem konkursu i autorom s c e n a r i u s z a o r a z w s t ę p u d o k a t a l o g u był Tadeusz Baraniuk. * V — w D o m a c h K u l t u r y w Ursusie zorganizowana została VIII Ogólno­ polska W ystawa P l a s t y k ó w Amatorów Z w . Zaw. M e t a l o w c ó w . W y s t a w ę poprze­ dził konkurs, na k t ó r y n a d e s ł a n o 127 p r a c , z czego z a k w a l i f i k o w a n o 94 praco 46 a u t o r ó w . Z a najlepsze p r a c e p r z y z n a n o nagrody i wyróżnienia. * 14. V I — w M u z e u m w Ż y w c u o t w a r ­ ta została V I I I pokonkursowa wystawa ludowego z d o b n i c t w a b i b u ł k o w e g o Ży­ wiecczyzny. Organizatorami konkursu b y l i : M K i S , Urz. W o j . w Bielsku-Białej oraz Sp. Zrzeszenie R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o i Artystycznego w Krakowie. 4.VI — w Muzeum Etnograficznym w Toruniu otwarta została wystawa „ S z t u k a ludowa Mazowsza". Pokazano t u e k s p o n a t y ze z b i o r ó w M u z e u m M a z o ­ wieckiego w P ł o c k u . * 9 . V I — w M u z e u m Ś l ą s k a Opolskiego otwarta została wystawa malarstwa, r z e ź b y i g r a f i k i z m a r ł e g o w u b . r. a r t y s t y ludowego — Mariana Kurdziela. * V I — w Klubie Międzynarodowej K s i ą ż k i i P r a s y w R a d o m i u o t w a r t o wy­ s t a w ę ludowej ceramiki figuralnej. Or­ g a n i z a t o r a m i w y s t a w y b y l i : K M P i K oraz Muzeum Okręgowe. * V I — w L i m a n o w e j o t w a r t a została p o k o n k u r s o w a w y s t a w a h a f t u , zorgani­ z o w a n a p r z e z l i m a n o w s k i e M u z e u m Re­ g i o n a l n e , M i e j s k i O ś r o d e k K u l t u r y oraz Towarzystwo Miłośników Ziemi Lima­ nowskiej. W k o n k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 2 1 1 haf­ ciarzy z całego w o j e w ó d z t w a , nadesłano o g ó ł e m 710 p r a c . �Nagrodę I w kategorii h a f t u ludo­ wego a u t e n t y c z n e g o o t r z y m a ł S t a n i s ł a w Budzyński z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j za komplet s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W k a t e g o r i i haftu a r t y s t y c z n e g o — A p o l o n i a Ś w i e r z -Zalewska z K o s t r z y z a z e s t a w p r z e d s t a ­ wionych p r a c . V I — w Tarnowie otwarto w y s t a w ę malarek z Z a l i p i a . W ś r ó d e k s p o n a t ó w p o ­ kazano m a l o w a n e p r z e z n i e skrzynie, talerze, o b r u s y . * V I — w Kielcach rozstrzygnięto konkurs na w s p ó ł c z e s n ą l u d o w ą s z t u k ę sakralną z województw radomskiego i kieleckiego. D o k o n k u r s u p r z y s t ą p i ł o 88 t w ó r c ó w z t a k i c h d z i e d z i n s z t u k i l u ­ dowej j a k : r z e ź b a i p ł a s k o r z e ź b a w d r e w ­ nie, k o w a l s t w o , c e r a m i k a o r a z w y c i n a n k i i bukiety ludowe. W grupie r z e ź b y l u d o w e j I n a g r o d ę zdobył W ł a d y s ł a w G r u s z c z y ń s k i z Ra­ domia, I I i I I I — G r z e g o r z S z e w c z y k i Stanisław P i w o ń s k i z Kozienic. Wśród kowali — I nagrodę zdobył Kazimierz M a r k i e w i c z z Wierzchowin, I I — Krzysztof Jakubiak z Rajca, a I I I — syn M a r k i e w i c z a — B o g u s ł a w , wszyscy z w o j . r a d o m s k i e g o . W grupie ceramiki — I n a g r o d ę zdo­ był S t a n i s ł a w K w a p i s z z R ę d o c i n a , a I I — Jadwiga Kosiarska z I ł ż y . W ś r ó d w y ­ cinarek — I n a g r o d ę z d o b y ł a z n a n a t w ó r ­ czyni Genowefa C z a c h o r z J a r o s z e k . Konsultantem n a u k o w y m wystawy, autorem scenariusza jest r a d o m s k i etno­ graf dr S t e f a n R o s i ń s k i . * Polska s z t u k a ludowa za granicą I V — w ośrodku uniwersyteckim pod Montrealem ( K a n a d a ) c z y n n a b y ł a w y ­ stawa p o l s k i e g o f o l k l o r u i s z t u k i l ą d o ­ wej, z o r g a n i z o w a n a p r z e z m i e j s c o w e o r a z kanadyjsko-polskie c e n t r u m kultury. * IV — w Wiedniu otwarta była wy­ stawa p o l s k i e g o rękodzieła ludowego i artystycznego. 2 6 . I V — o d b y ł a się t a m mini-Cepeliada, w czasie k t ó r e j z o r g a n i ­ zowano s p r z e d a ż wyrobów ludowych, pokazy r ę k o d z i e ł a . P r z y g r y w a ł a k a p e l a Regionalnego Z e s p o ł u P i e ś n i i Tańca „Cepelia" z Poznania. Nagrody V I — Przyznano doroczne nagrody i m . J a n a P o c k a , u f u n d o w a n e p r z e z re­ dakcję „ C h ł o p s k i e j D r o g i " dla t w ó r c ó w ludowych. W t y m roku otrzymali je: Bazyli Albiczuk, malarz z D ą b r o w i c y Małej, woj. bialskopodlaskie, M e l a n i a B u r z y ń ­ ska, p o e t k a ze w s i J a ś w i ł ł y , w o j . b i a ł o ­ s t o c k i e , E u g e n i u s z C a b a n , g a r n c a r z ze Szczekocin, w o j . c z ę s t o c h o w s k i e , J a n K o ­ walski, rzeźbiarz z Iławy, woj. olsztyń­ skie, A d a m Pach, g a w ę d z i a r z i pisarz z Zakopanego. N a g r o d ę zespołową przy­ znano kapeli „ M u z y k a Orawska" z Z u ­ brzycy Górnej, woj. nowosądeckie. . * V I — nagrody i m . Oskara Kolberga, fundowano przez R e d a k c j ę „ B a r w " otrzy­ mali w t y m r o k u : Zofia i Stanislaw C h r z ą s t k o w s c y z P o d e g r o d z i a — za w y ­ bitne osiągnięcia w dziedzinie kultural­ nej i s p o ł e c z n e j , za k o l e k c j ę zabytków kultury ludowej Sądecczyzny; Aleksan­ d r a Czelusta — za h a f t y i w y r ó b u n i k a l ­ n y c h nicielnic do krosien; O l i m p i a Jaro­ szewicz — za m i s t r z o w s k i e o p a n o w a n i e warsztatu tkackiego i nowe wzory biało­ stockich d y w a n ó w dwuosnowowych.; Jan K a w u l o k (pośmiertnie), pasterz z Isteb­ nej — za w y r ó b u n i k a l n y c h i n s t r u m e n ­ tów muzycznych; Władysław Kirstein — n a n c z y c i e l m u z y k i z G d y n i — za zbio­ r y p i e ś n i k a s z u b s k i c h i k o c i e w s k i c h oraz za k o n t y n u o w a n i e t r a d y c j i O s k a r a K o l ­ berga na P o m o r z u ; doc. dr Franciszek K o t u l a — za d o r o b e k n a u k o w y i w i e l o ­ letnią opiekę nad zbiorami etnograficz­ nymi na Rzeszowszczyźnie; Czesława K o n o p k a z K a d z i d ł a — za c a ł o k s z t a ł t działalności artystycznej i społecznej; Wincenty Krajewski z Zawidza — za działalność a r t y s t y c z n ą i zasługi w stwo­ rzeniu ośrodka rzeźbiarzy sierpeckich; J ó z e f D u r k a , d r w a l z N o w e g o S ą c z a — za oryginalne osiągnięcia w twórczości rzeź­ biarskiej ; Aleksander Oleszczuk — ża zbieractwo i popularyzację folkloru Pod­ lasia; Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego — za t w ó r c z ą k o n t y n u a c j ę malarstwa n a s z k l e ; K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z —• z a pracę badawczą i wieloletnią opiekę nad sztuką ludową; Zofia Pokusa z Kanady — za p r a c ę w zespole , , C r a c o v i a " , w L o n ­ d o n ; M a r i a S i w u l a z K a n a d y — za p o ­ p u l a r y z a c j ę k u l t u r y polskiej w ś r ó d dzieci i młodzieży z Deaborn; Mateusz Startek z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o — za w a l o r y ar­ tystyczne w y r o b ó w garncarskich; Józefa S i w e k ze w s i Z a k o ś c i e l e — z a c a ł o k s z t a ł t działalności artystycznej i społecznej; J e r z y W i t e k z U r z ę d o w a — za c e r a m i k ę figuralną; Prof. dr Maria Znamierowska-Prüfferowa—za dorobek n a u k o w y i wiel­ k i w k ł a d do opieki n a d k u l t u r ą l u d o w ą Polski północnej; Kapela Braci Bździuc h ó w z B i ł g o r a j a — za p ó ł w i e k u m u z y ­ kowania i kultywowania m u z y k i regio­ nalnej; Zespół „ T r z y Pokolenia" z Do­ m a n i c — za p i e ś n i , t a ń c e i s t r o j e l u d o w e Podlasia; Zespół Pieśni i T a ń c a i m . K l i m ­ k a B a c h l e d y z Z a k o p a n e g o — za k u l t y ­ wowanie tradycji góralskich w śpiewie i tańcu; Zespół Pieśni i Tańca Ludowego „ K o r o n k a " z B o b o w e j — za ś p i e w n o -muzyezne widowiska folklorystyczne; Zespół Taneczny „ K r a k o w i a k " z Bos­ t o n u ( U S A ) — za p o p u l a r y z a c j ę p o l s k i c h t a ń c ó w l u d o w y c h na terenie S t a n ó w Zjed­ noczonych; Zespół Tańców Ludowych „ J a n o s i k " z F i l a d e l f i i ( U S A ) — za w y s o k i poziom artystyczny i popularyzację fol­ k l o r u polskiego w a m e r y k a ń s k i c h ośrod­ kach studenckich; Zespół Taneczny „Unia-Juventus" z Kurytyby (Brazylia) za k u l t y w o w a n i e t r a d y c j i i k u l t u r y p o l ­ skiej w ś r o d o w i s k a c h polonijnych Ame­ ryki Południowej. * Ludwig Zimmerer, korespondent R F N , o d 1956 r o k u m i e s z k a j ą c y w Polsce, w y b i t n y znawca polskiej sztuki ludowej i jej kolekcjoner (pisaliśmy o kolekcji w n r 3 - 4 , 1975 r . ) o d z n a c z o n y z o s t a ł przez ministra K u l t u r y i Sztuki odznaką „Za­ służony dla K u l t u r y Polskiej". Inne 20, 27, 30.1 — o d b y ł y się w W a r ­ szawie — zorganizowane przez C e n t r a l ę Wytwórczości i Handlu Dewocyjnego „Ars Christiana"—spotkania z twórcami l u d o w y m i z terenu całej Polski. Celem o r g a n i z a t o r ó w jest pomoc a r t y s t o m l u ­ d o w y m , z%vłaszcza m ł o d y m , k t ó r z y nie mieli d o t ą d okazji zaprezentowania swych prac. * 2 3 . I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł a się u r o c z y s t o ś ć z o k a z j i 85 r o c z n i c y u r o d z i n T e o f i l a O c i e p k i , k t ó r y u d e k o r o w a n y zos­ tał K r z y ż e m Kawalerskim Odrodzenia Polski, p r z y z n a n y m m u przez R a d ę P a ń ­ stwa. * 27.111 — w W D K w O p o l u o d b y ł o się d w u d n i o w e spotkanie f o k l o r y styczne, zorganizowane przez W D K , M u z e u m W s i Opolskiej, Muzeum Śląska Opolskiego i Z a k ł a d F o l k l o r y s t y k i WSP. W spotka­ n i u u d z i a ł wzięli t w ó r c y l u d o w i i teore­ t y c y . W y s t ę p o w a ł o 12 z e s p o ł ó w , g r u p obrzędowych, gawędziarzy. Zorganizo­ wano też kiermasz w y r o b ó w ludowych. * 13.V — z m a r ł w Istebnej Jan K a w u ­ lok — najwybitniejszy przedstawiciel fol­ kloru Śląska Cieszyńskiego, muzyk, tan­ cerz, b a j a r z , d z i a ł a c z s p o ł e c z n y . Dom jego s t a ł się m a ł y m m u z e u m , odwiedza­ n y m przez tysiące t u r y s t ó w . * 19-29.V — w Parku Z i m o w y m w S z a m o t u ł a c h o d b y ł się I Ogólnopolski Plener R z e ź b y Ludowej, w k t ó r y m udział w z i ę ł o 17 p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . * V — w B i a ł y m Dunajcu dokonano otwarcia izby pamięci Andrzeja Florka Skupnia, poety ludowego. Uroczystość ta o d b y ł a się w r a m a c h spotkania artys­ tów ludowych z Redakcją „Chłopskiej Drogi". Uchwalono wprowadzenie do programu „ D n i Prasy i Książki" do­ rocznych s p o t k a ń poetów i artystów lu­ dowych w Białym Dunajcu, jako nową imprezę pn. „ F ł o r k o w e Pisania". 251 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/667e3a3b1d895c6873d42024afa68823.pdf 9d07267c3d5ff618911a79a9987d95c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4437 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4128 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.252-254 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S U M M A R Y K s a w e r y P i w o c k i — FOLK S O F CARVINGS T h e a u t h o r gives a s y n t h e t i c o u t l i n e o f o l d P o l i s h f o l k car­ vings destined above a l l for f o r e i g n readers. I n his o p i n i o n f o l k c a r v i n g s are a f i e l d o f P o l i s h a r t t h a t reflects m o s t f u l l y t h e na­ t i v e character of Polish art. I n the 14th a n d 15th century there was a rich development o f Gothic carving o f an expressive a n d decorative t y p e i n the Silesian a n d M a ł o p o l s k a regions. T h i s w o r k was the p r o t o t y p e for later f o l k c a r v i n g s . W h e n , a b o u t 1500, Renaissance a r t c a m e t o P o l a n d the Gothic c a r v i n g workshops c o u l d n o t cope w i t h the demands of the new ,,learned" art and began to move into the provinces a n d w o r k for the simple people. I n P o l a n d the Renais­ sance s t y l e w a s a d o p t e d a b o v e a l l b y t h e h i g h e r classes. T h e p e a s a n t s r e g a r d e d i t as , , a n i n v e n t i o n o f t h e n o b i l i t y " , a n d t h i s w a s u s e d as a n a r g u m e n t b y t h o s e p r o p a g a t i n g t h e c o u n t e r - R e f o r ­ mation. I n particular the Jesuits i m b u e d Polish Catholicism w i t h f o l k e l e m e n t s s u c h as t h e c u l t o f p a t r o n s a i n t s w a t c h i n g o v e r t h e everyday activities o f the people a n d miracle pictures. This c u l t and the custom of m a k i n g pilgrimages to places k n o w n for h o l y grace was later t o p l a y a n i m p o r t a n t role i n the d e v e l o p m e n t o f f o l k c a r v i n g a n d i n P o l i s h f o l k a r t as a w h o l e . I n t h e s e c o n d h a l f o f t h e 1 8 t h c e n t u r y , i n P o l a n d as i n o t h e r E u r o p e a n c o u n t r i e s , t h e p e a s a n t r y b e c a m e c l a s s - c o n s c i o u s . T h e of­ ficial a r t o f t h a t p e r i o d — classicism — was again a far c r y f r o m t h e p e a s a n t s ' u n d e s t a n d i n g o f a r t as a c r a f t . D u e t o t h e c o n t r a ­ d i c t i o n b e t w e e n t h e g r o w i n g class-consciousness o f t h e p e a s a n t r y and their estrangement f r o m the art of the ,,nobles", there was a flourishing development of peasant art created for the peasants. O f some i m p o r t a n c e here w a s t h e g r o w i n g p r o s p e r i t y o f some stra­ ta of the peasantry i n the 19th century. This was the ,.golden age" of folk carvings. C o n t r a r y to the eastern a n d southern Slavs, t h e Poles d i d n o t develop decorative carving. A b o v e all, the Polish folk artists concentrated on carving religious figures. T h i s k i n d o f a r t b e g a n t o d i e o u t as f r o m t h e s e c o n d q u a r t e r of the 20th century. N u m e r o u s sculptors a n d carvers w o r k i n g i n t h e r u r a l a r e a s t o t h i s v e r y d a y a r e , i t is t r u e , s t i l l c a l l e d f o l k artists, b u t the a u t h o r considers t h e i r w o r k a m a t e u r i n character or a n a r t i f i c i a l c o n t i n u a t i o n o f t h e o l d p a t t e r n s a n d desings. T h e o l d folk a r t h a d to give w a y to the r e v o l u t i o n a r y changes i n the m e n t a l i t y o f the people. T h e a u t h o r a n a l y s e s f o l k c a r v i n g o n a n a t i o n a l scale because o f i t s l a c k o f s t r o n g r e g i o n a l c h a r a c t e r , f o r i n h i s o p i n i o n t h i s is i n accordance w i t h the general u n i f o r m i t y o f the c u l t u r a l a t t i t u d e of the whole Polish nation. F o l k carvings were f o u n d all over P o l a n d i n peasant cottages a n d above a l l i n a l l k i n d s wayside shrines. Also figures b y the wayside. T h e y were v e r y numerous and the author analysed t h e m a c c o r d i n g t o basic t y p e s , e x a m p l e s o f w h i c h i l l u s t r a t e t h e t e x t . P i w o c k i argues against the R o m a n t i c thesis, d e e p l y r o o t e d i n earlier w o r k s devoted to Polish folk carvings, m a i n t a i n i n g t h a t the authors o f the carvings were peasants whose w o r k was spontaneous and w i t h o u t a n y t r a i n i n g i n the trade. The m a t t e r of carving wayside figures was, i n the author's opinion, t o o i m p o r t a n t for the peasants for t h e m t o entrust the c a r v i n g t o amateurs. A group o f master carvers came into being i n the rural areas, whose t r a d e i t w a s t o m a k e t h e f i g u r e s a n d c a r r y o n t h e traditions o f the o l d carvers' guilds. P i w o c k i mentions the best k n o w n names and w o r k s of this group. The author links a f o r m a l analysis o f the carvings w i t h a description o f t h e m o s t t y p i c a l subjects because i n his o p i n i o n the expressive f o r m o f the carvings was strongly l i n k e d w i t h their ideological function. T h e great m a j o r i t y of Polish religious figurines represent Christ. T h e y show the Crucifixion, Christ S t u m b l i n g under the C r o s s a n d t h e S a d C h r i s t . T h e l a t t e r is a n e x a m p l e o f a n e x t r e ­ mely individual treatment o f a subject imposed b y the old pat­ t e r n s . T h i s is a G o d s p e c i f i c t o t h e p e a s a n t s , a G o d r e f l e c t i n g o n tho evil of the w o r l d a n d the violence done to m a n b y m a n . A n o t h e r s u b j e c t n e a r l y as p o p u l a r as t h e l i f e o f C h r i s t is t h a t o f the V i r g i n M a r y . M a n y o f the carvings are copies o f m i r a ­ c u l o u s p i c t u r e s a n d f i g u r e s s u c h as t h e M a d o n n a o f S k ę p s k a i n the Mazovian region. However, the most frequent subjects — as t h e o n e s m o s t e a s i l y u n d e r s t o o d b y t h e v i l l a g e p e o p l e — • P E 3 K D M E A R T I C L E S — w e r e t h e M a d o n n a f e e d i n g C h i l d a n d t h e P i e t a , w h i c h , toge­ ther w i t h tho Sad Christ, were found generally all over Poland as f r o m t h e l a t e G o t h i c p e r i o d . N u m e r o u s f i g u r i n e s r e p r e s e n t v a r i o u s s a i n t s a n d t h e i r fun­ c t i o n as p a t r o n s o f t h e e v e r y d a y a c t i v i t i e s o f t h e p e a s a n t s , for i n s t a n c e , J a n N e p o m u c e n , p r o t e c t i n g t h e s p r i n g s a n d r i v e r s , or S t . F l o r i a n g i v i n g p r o t e c t i o n a g a i n s t f i r e . I t is i n t e r e s t i n g t o note t h a t even i n regions t h a t were separated f r o m Poland in t h e l a t e M i d d l e A g e s , t h e f a v o u r i t e s a i n t s w e r e P o l i s h o n e s , such as C a s i m i r , S t a n i s l a u s , H e d v i g a . T h i s i n d i c a t e s r e s i s t a n c e aga­ inst efforts to germanise the p o p u l a t i o n . A n o t h e r c h a r a c t e r i s t i c t h i n g is t h a t t h e c a r v i n g s o f p a t r o n s a i n t s w h o h a d a d e f i n i t e p r o t e c t i v e f u n c t i o n , s h o w n b y t h e res­ p e c t i v e a t t r i b u t e s , w e r e t r e a t e d b y t h e c a r v e r s w i t h less i n d i ­ v i d u a l i n t e r p r e t a t i o n . T h e i r r e p r e s e n t a t i o n d i d n o t g i v e so m u c h scope t o t h e a r t i s t s ' i m a g i n a t i o n . I n c o n c l u s i o n , t h e a u t h o r deals w i t h t h e h i s t o r y o f research i n t o P o l i s h f o l k a r t b y scholars a n d a r t i s t s a n d i t s role i n t h e conte­ m p o r a r y n a t i o n a l c u l t u r e as a s o u r c e o f i n s p i r a t i o n f o r s c u l p t o r s . T h e t r a d i t i o n s o f f o l k c a r v i n g i n w o o d are s t i l l a l i v e t o d a y , b o t h i n official a r t (the w o r k o f R z ą s a , K u l o n , S ł o n i n a ) a n d i n the works o f a m a t e u r s a n d m o d e r n p r i m i t i v e s . T h e y are a n i m p o r t a n t e l e m e n t o f t h e a r t i s t i c consciousness o f t h e Poles, c o n s c i o u s l y or unconsciously c o n s t i t u t i n g a p o i n t of departure or comparison, w h i c h e l s e w h e r e is t h e r o l e o f w h a t is k n o w n as , , g r e a t a r t " . T h u s i t is one o f t h e e l e m e n t s o f P o l a n d ' s c o n t r i b u t i o n t o the art of the world. T a d e u s z C h r z a n o w s k i SCULPTURES I N SILESIA — PRIMITIVE STONE T h e a u t h o r d e a l s w i t h p r i m i t i v e a r t as a m a r g i n a l o c c u p a ­ t i o n o r a v a r i a t i o n o f m o d e l s c o m i n g f r o m o u t s i d e , f r o m the basic t r e n d o f s t y l i s e d a r t . T h e a r t i c l e c o v e r s S i l e s i a n s c u l p t u r e i n s t o n e f r o m t h e ear­ l i e s t p r e - C h r i s t i a n e x a m p l e s a n d G o t h i c p e n i t e n t i a l crosses, t o m ­ bstones a n d e p i t a p h s d a t i n g f r o m t h e 1 6 t h t o 1 8 t h centuries, a r c h i t e c t u r a l o r n a m e n t a t i o n i n s t o n e , as w e l l as f i g u r e s a n d s h r i ­ nes b y t h e w a y s i d e , h e w n i n s t o n e . T h e f o r m a l analysis o f the m a t e r i a l was t a k e n b y the author as a b a s i s f o r t h e f o r m u l a t i o n o f g e n e r a l t h e s e s c o n c e r n i n g p r i ­ m i t i v e s c u l p t u r e . I n t h e e a r l y s t a g e w h e n S i l e s i a n s c u l p t u r e s were t a k i n g shape (in accordance w h i t the general laws o f phenomena a c c o m p a n y i n g t h o b i r t h o f a n e w b r a n c h o f a r t ) t h e sculptures h a d t h e f o r m a l f e a t u r e s o f p r i m i t i v e a r t ( p e n i t e n t i a l crossess e a r l y a r c h i t e c t u r a l o r n a m e n t a t i o n ) ; o n e also o b s e r v e s t h e trans­ m i s s i o n o f c e r t a i n elements f r o m tho p a s t t o sculptures belonging t o l a t e r periods (relics o f sepulchre a r t f r o m t h e t u r n o f t h e Gothio a n d R e n a i s s a n c e p e r i o d s ) , as w e l l a s i n c l i n a t i o n s t o w a r d s t r a d i ­ t i o n a l i s m , the p r e s e r v a t i o n a n d special v a r i a t i o n o f models that h a d a l r e a d y become o u t - d a t e d i n t h e m o r e c e n t r a l places. Ano­ t h e r c h a r a c t e r i s t i c f e a t u r e o f m a n y o f t h e S i l e s i a n s c u l p t u r e s is r o u t i n i s m resulting f r o m serial p r o d u c t i o n (tombstones). T h e l a s t g r o u p o f s c u l p t u r e s d i s t i n g u i s h e d b y t h e a u t h o r are w o r k s a r i s i n g f r o m a specific social d e m a n d , n a m e l y sculptures f o u n d e d b y t h e l o w e r classes, w h i c h a c c o r d i n g t o t h e author, g a v e b i r t h t o a u t h e n t i c f o l k a r t . T h i s g r o u p i n c l u d e s Silesian way­ side f i g u r e s . R o m a n R e i n f u s s — F O L K S C U L P T U R E S I N STONE IN T H E WESTERN FOOTHILLS T h e a u t h o r g i v e s t h e r e s u l t s o f h i s f i e l d r e s e a r c h i n t h e Gor­ lice r e g i o n . H e f o u n d a q u i t e l a r g e c e n t r e o f s t o n e - w o r k a t Jodł ó w k a T u c h o w s k a a n d several workshops operating individually in villages. T h e a u t h o r i s o n e o f t h e f e w r e s e a r c h e r s so f a r i n t o P o l i s h f o l k s c u l p t u r e s i n s t o n e ( a n e a r l i e r s t u d y c o n c e r n e d t h e a r t of t h e Ł e m k o w i e ) . U n t i l r e c e n t l y t h i s k i n d o f s c u l p t u r e s w a s regar­ d e d as t h e e x c l u s i v e d o m a i n o f c r a f t s m e n i n t o w n h a v i n g n o t h i n g in c o m m o n w i t h folk art. �Reinfuss d r a w s a t t e n t i o n t o t h e f a c t t h a t t h e a r t i s t i c g e n e ­ alogy o f m a n y s t o n e w o r k e r s m a k i n g w a y s i d e f i g u r e s i n s t o n e c a n be traced t o r u r a l c r a f t s m e n w h o m a d e s u c h t h i n g s as m i l l - s t o n e s , g r i n d i n g stones, w h e t s t o n e s , e t c . . H e d i s c u s s e s i n d e t a i l t h e t e c h ­ nical p r o c e d u r e a p p l i e d b y t h e s t o n e w o r k e r s o f J o d ł ó w k a b e g i n ­ ning w i t h t h e i r m o t h o d o f c h i p p i n g s t o n e a n d a n a l y s e s t h e w o r k of the l o c a l w o r k s h o p s t h a t h a v e e x i s t e d f o r s e v e r a l g e n e r a t i o n s and wore s t i l l i n o p e r a t i o n t i l l t h e f i f t i e s o f t h e p r e s e n t c e n t u r y . I n some case h e h a s m a n a g e d t o t r a c e t h e p a t t e r n s u s e d b y t h e stone m a s o n s . A m a t t e r u n e x p l a i n e d so f a r is w h e r e t h e s t o n e masons f r o m J o d ł ó w k a t o o k t h e i r f i r s t m o d e l s f o r m a k i n g s t o n e figures. T h e a u t h o r t h i n k s — o n t h e b a s i s o f h i s r e s e a r c h so f a r — • — that the first stone masons o f J o d ł ó w k a m a y h a v e l e a r n t t h e i r trade f r o m t h e s c u l p t o r s i n t h e t o w n o f C i ę ż k o w i c e . A p a r t f r o m t h e sculptors w h o , l i k e t h e ones f r o m J o d ł ó w k a , originated f r o m centres o f c r a f t s m e n w o r k i n g i n s t o n e , t h e r e were also s c u l p t o r s i n t h e w o s t e r n f o o t h i l l s w h o d i d n o t b a s e t h e i r work on the t r a d i t i o n s o f t h e local c r a f t s m e n a n d d e v e l o p e d t h e i r own i n d i v i d u a l s t y l e i n v i l l a g e s . T h e a u t h o r a n a l y s e s t h e w o r k of t w o o f t h e m : M a r i a n D z i a d z i o f r o m R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i and W o j c i e c h J ę d r u s i a k f r o m T u r z a . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — CARVED CROSSES AND W O O D E N M O N O L I T H I C F I G U R E S I N T H E MAŁO­ POLSKA REGION T h e a u t h o r e s s a n a l y s e s m o n u m e n t a l crosses m a d e b y f o l k sculptors i n t h e n o r t h p a r t o f t h e M a ł o p o l s k a r e g i o n . T h e g r e a t majority o f the k n o w n relics, o f w h i c h there are a b o u t 90, h a v e survived to this d a y i n villages. T h e y w e r e discovered i n recent years d u r i n g f i e l d r e s e a r c h c o n d u c t e d m a i n l y b y t h e A r t I n s t i ­ tute o f t h e P o l i s h A c a d e m y o f Sciences (the a u t h o r e s s p a r t i ­ cipated i n t h i s research) a n d b y t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Cracow. T h e o l d e s t k n o w n e x a m p l e s a r e f r o m t h e e n d o f t h e 18th c e n t u r y a n d t h e b e g i n n i n g o f t h e 1 9 t h c e n t u r y . M o s t o f them date back to the last q u a r t e r o f the 19th c e n t u r y a n d the most recent ones w e r e m a d e i n t h e t w e n t i e s o f t h e p r e s e n t c e n t u r y . M o n u m e n t a l s c u l p t u r e s i n t h e M a ł o p o l s k a r e g i o n are — —apart f r o m t h e examples f o u n d i n s o u t h e r n W i e l k o p o l s k a — — the o n l y large g r o u p o f m o n o l i t h i c , c a r v e d crosses a n d w o o d e n f i g u r e s a n d w a y s i d e s h r i n e s d i s c o v e r e d so f a r . O t h e r e x a m p l e s similar to those i n M a ł o p o l s k a a n d W i e l k o p o l s k a h a v e been f o u n d , t h o u g h v e r y f e w i n n u m b e r , i n o t h e r r e g i o n s as w e l l ( p a r t i c u l a r l y in the Podlasie a n d K u r p i e regions) a n d t h i s leads t h e authoress to the c o n c l u s i o n t h a t t h i s k i n d o f p e a s a n t w a y s i d e m o n u m e n t could h a v e boon g e n e r a l a l l o v e r t h e c o u n t r y . T h e t e c h n i c a l s k i l l i n c a r v i n g t h e w o o d , w h i c h is o n q u i t e a h i g h l e v e l , l e a d s t h e authoress t o assume t h a t t h e y are l i n k e d u p w i t h t h e g e n e r a l national traditions o f c a r v i n g i n P o l a n d . All the examples k n o w n to the authoress were founded b y peasants, b e i n g f i n a n c e d c o l l e c t i v e l y b y a w h o l e v i l l a g e , a f a m i l y or b y t h e m o s t w e a l t h y p e a s a n t s . T h e m a k e r s o f t h e c r o s s e s a n d figures w e r e s c u l p t o r s w o r k i n g f o r t h e v i l l a g e c h u r c h e s a n d also peasants w i t h a k n o w l e d g e o f w o r k i n g i n w o o d , c a r p e n t e r s a n d village w h e e l w r i g h t s . A m o n g t h e r e a l p e a s a n t s c u l p t o r s w a s t h e most well k n o w n o f t h e M a ł o p o l s k a carvers w h o l i v e d i n t h e second halt o f the 1 9 t h c e n t u r y — W a w r z y n i e c Szwej. Although there m u s t have been m a n y makers of m o n u m e n t a l sculptures i n M a ł o p o l s k a ( t h i s is seen i n t h e differences e v i d e n t i n the w o r k i n g o f d e t a i l s o f v a r i o u s crosses a n d f i g u r e s f o u n d i n the w h o l e r e g i o n ) , t h e y a l l c o n f o r m e d t o a c o m m o n c o m p o s i t i o ­ nal scheme a n d i c o n o g r a p h i e p r o g r a m m e . T h i s w o u l d i n d i c a t e the existence o f c o m m o n m o d e l s w h i c h w e r e m u c h o l d e r t h a n t h e examples w h i c h h a v e s u r v i v e d . I t is n o t o u t o f t h e q u e s t i o n t h a t the t r a d i t i o n s o f t h e c a r v e d crosses go b a c k t o t h e l a t e G o t h i c period. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY PTURES K N O W N AS F O L K A R T SCUL­ S c u l p t o r s h a v e a l w a y s b e e n less b o u n d b y c o n v e n t i o n t h a n craftsmen. T h e i r w o r k d i d n o t h a v e regional features, this being due t o t h e d i f f e r e n t f u n c t i o n i t p l a y e d i n t h e c o m m u n i t y a n d t h e different w a y t h e a r t i s t s a c q u i r e d t h e i r s k i l l . T h e v a r i e d degree of s k i l l i n w o r k m a n s h i p a n d p o s s i b i l i t i e s o f i n t e r p r e t i n g t h e i r subject h a d a s t r o n g e r i n f l u e n c e o n t h e difference i n a r t i s t i c approach t h a n local traditions. C o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e s differ f r o m o l d e r ones i n t h e i r c h a n g e d f u n c t i o n ( p a r t i c u l a r l y t h e c h a n g e - o v e r f r o m c u l t t o aes­ t h e t i c v a l u e s ) a n d t h e i r p u r c h a s e r s ( t o d a y t h e y a r e b o u g h t bypeople i n t o w n s ) . W h e r e a s i n t h e f o l k c r a f t s t h e o l d f e a t u r e s o f style are c a r e f u l l y p r e s e r v e d , i n c o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e s o n e observes considerable of the subject m a t t e r sculptors. This means a m a t e u r a r t is b e i n g differences, m o s t l y due t o the expansion a n d also t o t h e c h a n g e d m e n t a l i t y o f t h e t h a t the borderline between folk art and g r a d u a l l y erased. T h e a u t h o r considers t h e m o t i v e s l e a d i n g t h e a r t i s t s t o choose certain subjects a n d a t t r i b u t e s t h e m to t w o kinds o f creative personality, namely introvert and extravert. The former work f r o m a need f o r self-expression a n d t h e i r a r t is a n expression o f s o m e t h i n g t h a t f i l l s t h e i r t h o u g h t s . I n m o s t cases t h i s i n n e r s t i ­ m u l u s is f o u n d i n p e o p l e a l i e n a t e d f r o m n o r m a l l i f e a n d is also due to a greater sensitivity. T h e i n t r o v e r t sculptors do not borrow ideas f r o m others b u t create f o r m s t o suit t h e i r e m o t i o n a l state a n d g i v e t h e m t h o p o s s i b i l i t y o f expressing themselves i n scul­ p t u r e s . T h e i r w o r k is m u c h m o r e i n t e r e s t i n g t h a t t h a t o f t h e e x t r a v e r t artists, o f w h o m there are m a n y m o r e a n d w h o express themselves i n f o r m s created b y others before t h e m . V e r y often t h e y d o n o t u n d e r s t a n d t h e essence o f t h e f o r m s t h e y c o p y b u t j u s t i m i t a t e ist seeming message, whereas t h e artists w o r k i n g f r o m a deep inner need create authentic w o r k s . T h e i r strength is i n t h e i r i n d e p e n d e n c e f r o m b o r r o w e d f o r m s , a l t h o u g h s o m e ­ t i m e s t h i s is a l s o a w e a k n e s s . A s s u m i n g t h i s d i v i s i o n t h e a u t h o r discusses c o n t e m p o r a r y sculptures according to different groups: s p o n t a n e o u s r u r a l a r t ( f i g . 7 - 1 1 ) a n d u r b a n a r t ( f i g . 5 7 ) , p s y c h o p a t h ol o g i c a l a r t ( f i g . 12-15) a n d t h e w o r k o f such i n d i v i d u a l per­ sonalities as C h a j e o a n d Z e g a d ł o o r L u r k a ( f i g . 1 8 , 2 3 ) , whose sculptures are a n expression o f t h e i r r i c h personality. D e p e n d e n c e o n e x i s t i n g f o r m s a n d b o r r o w i n g s are f o u n d i n o t h e r groups: i n centres o f sculptors influenced b y fascination w i t h the w o r k o f one o u t s t a n d i n g a r t i s t or the d e m a n d for a certain k i n d o f s c u l p t u r e ( f i g . 24-35), i n families ( f i g . 36-38), i n sculpture of t h e r e l i c t y p e h a v i n g a d i r e c t l i n k w i t h o l d t r a d i t i o n s ( f i g . 1-4), i n s c u l p t u r e s p r o d u c e d f o r c o m m e r c i a l p u r p o s e s a n d also i n t h e w o r k o f amateur sculptors basing their art on the principles a c c e p t e d i n f o l k a r t . S i m i l a r t o t h e s e is t h e g r o u p o f i n t e l l e c t u a l s of rural origin a n d still e m o t i o n a l l y linked w i t h their villages, w h o p r o d u c e w o r k i n " f o l k s t y l e " ( f i g . 6 1 ) . T h e r e is a l s o t h e w o r k p r o d u c e d b y t r a i n e d c r a f t s m a n a n d a d u a t o s o f a r t schools for commercial purposes, n a m e l y , souvenirs for tourists. The last g r o u p consists o f sculptures m a d e i n villages a n d i n t h e su­ b u r b s i n f l u e n c e d b y t h e c u l t u r e o f t h o t o w n s , w h i c h are p r o d u c e d for the local people, catering for t h e i r tastes (fig. 5). A n a l y s i n g the changes t h a t h a v e t a k e n place i n contempo r a r y sculpture, the a u t h o r draws a t t e n t i o n to the greater freedom o f i n t e r p r e t a t i o n o f i c o n o g r a p h i c subjects (i.e. f i g . 16-23) a n d t o t h e increased r o l e o f o b s e r v a t i o n s f r o m n a t u r e (i.e. f i g . 3 6 - 5 0 ) . H e also emphasises t h a t c o m p e t i t i o n s a n d organised help for artists has c o n t r i b u t e d t o t h e d e v e l o p m e n t o f c o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e , w h i c h is d o n e b y s e v e r a l h u n d r e d a r t i s t s t o d a y . L u d w i g Z i m m e r e r — REFLECTIONS BEFORE THE F I G U R E O F ST M I C H A E L T H E A R C H A N G E L S C U L P T E D I N 1971 B Y W Ł A D Y S Ł A W C H A J E C O F K A M I E N I C A G Ó R ­ NA. T h e a u t h o r , F R G r a d i o c o r r e s p o n d e n t , d u r i n g t h e 20 y e a r s he spent i n P o l a n d gathered a huge collection o f contemporary f o l k s c u l p t u r e s a n d is o n e o f t h e b e s t e x p e r t s o n t h i s a r t . A n a l y ­ sing the w o r k o f Chajec, L u r k a , Z e g a d ł o a n d K r a j e w s k i he tries t o reconstruct the w o r l d o f i m a g i n a t i o n t h a t distinguishes the f o l k character o f religious t h o u g h t f r o m official religion. Chaj e c ' s S t M i c h a e l ( f i g . 2 ) is n o t a g r e a t p r i n c e , l e d a e r o f t h e h e a ­ v e n l y hosts, b u t an o r d i n a r y m a n , a peasant. I n the sculptures of Chajec, L u r k a a n d Zegadlo we f i n d a specific a u t o - i d e n t i f i c a t i o n . T h e y express t h e k i n d o f t h o u g h t s f o u n d i n f o l k tales i n w h i c h t h e p e a s a n t is n o t a f r a i d o f t h e D e v i l a n d s h o w s h i m s e l f to be m o r e c u n n i n g a n d the simple m e n , the son n o b o d y t h i n k s a n y t h i n g of, m a n a g e s t o p e r f o r m deeds t h a t m o r e p o w e r f u l m e n t h a n he h a d n o t been able t o do. T h e St M i c h a e l i n c h u r c h sculp­ t u r e s a n d p i c t u r e s c o n f i r m s t h e v a l i d i t y o f t h e d i v i s i o n i n t o lea­ ders a n d m e n , t h e h e a v e n o f the r i c h a n d t h e poor. T h e experiences o f t h e p o w e r f u l are d i f f e r e n t f r o m those o f t h e p e a s a n t . H e l l h o l d s n o fears f o r t h e m a n w h o l i v e s n e x t t o i t i n his e v e r y d a y life. S a t a n t e m p t s the r i c h m a n w i t h the p o w e r o f t h e t e m p o r a l w o r l d , b u t t h e d e v i l i n t h e villages is s i m p l y the p o w e r g o v e r n i n g p o v e r t y a n d b a d crops. T h e m o r t i f i c a t i o n c a l l e d f o r b y t h e c h u r c h c o u l d be a h e a v y sacrifice f o r t h e r i c h m a n , b u t for the poor m a n i t was j u s t his fate. T h e p i c t u r e s o f B a r a ń s k a ( f i g . 17) l i n k a b o l d a n d n a i v e transformation of paganism into christianism. I n their lush sensuality original sin a n d the p o v e r t y o f m a n disappear and the b o r d e r l i n e b e t w e e n t h i s a n d t h e o t h e r w o r l d is e r a s e d . T h e folk approach to religion links m a n directly w i t h the h e a v e n l y w o r l d , thus n e g a tin g the division i n t o priests and l a y m e n . 253 �T h e c o n s e r v a t i v e a t t i t u d e o f t h o c h u r c h , t a k i n g the side o f the rich a n d powerful, was c o n d u c i v e to this division. I t was expressed i n i c o n o g r a p h y , a f a r c r y f r o m t h e f o l k a t t i t u d e t o w a r d s r e l i g i o n . T h e ParUokrator a n d t h e Sad C h r i s t m a k e one realise the difference b e t w e e n c o n c e p t i o n s : t h e t h r o n e d one a n d the t i r e d G o d , w o r r i e d a n d s a d a b o u t t h e f a t e o f m a n ( f i g . 3, 5 ) . is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e i r w o r k s g i v e s h a r p e r e x p r e s s i o n t h a n t h e o l d f o l k a r t t o f e a t u r e s o f f o l k s p i r i t u a l i s m . W h e r e a s i n Chajec's w o r k s t h e i n t e r p r e t a t i o n o f i c o n o g r a p h i e s u b j e c t s is i n t e r e s t i n g , i n L u r k a ' s s c u l p t u r e s h i s a p p r o a c h is a r e s u l t o f h i s o w n m e d i t a t i o n s a n d h i s o w n c o n c e p t i o n o f f a i t h . F o r i n s t a n c e , h e shows C h r i s t c a r r y i n g t h e cross w i t h a l l m a n k i n d ( f i g . 12), or protecting p e o p l e so t h a t t h e y s h o u l d n o t f a l l i n t o t h e b o t t o m l e s s p i t ( f i g . 13) — t a k i n g the f o r m o f a tree-cross. Discussing the w o r k s o f Chajec a n d L u r k a , the a u t h o r stresses t h e i r e x c e p t i o n a l c h a r a c t e r i n P o l i s h f o l k s c u l p t u r e , b u t h e PE3IOME K c a B e p H n H B o K M — CTMX HAPO.ZI.HAfl C K Y J I B I l T y P A CKyjitnTyp iiacToanieM HacTOHmiiM — Tpyfl uieHHbiM CTapoii BHanajie npe/niasnaHeu MneHHio ariTopa OTpacJibio X I V poKoe pa3BMTwe OKOJIO 1600 nojiyHM.ua BMTbca B MMenno B caaji HOBOro Mace, BajiMCb HGCTM U,M3M ero KaK ne „ynenoro" M CJIOM o b m e c T B a . 3aTeio', KpccTbaue <ieM BOcnojib30- HapOflHWMM 3JieM6HTaMM, KäK ocoöea- nOJIbCKHM Haiip. KaTOJlM- KyJIbT CBHTblX iiuKpoBM-iejieii noBceflneBHoro 6biTa M HyflOTBopiibix o o p a 3 0 B . "3lGT K y j l b T , K a K M o ß b I H a Ü n a j I O M H M H e C T ß a K C B a i b l M MecTaM c b i r p a j j saHHM no3flnee cKyjibiiTypbi cymecTBenHyw M EOo6m;e pojib B Hapojinoro ocobo HTO M X BbinojineHiie AepeBHax Bo BTOpoíí nojiOBHHe tBpcneiiCKMx CBOio K J i a ^ c u b y i o CTBO TOrO ptiviecjia. IIIMMCa B. B OT Ha — C03IiaHMeM OnaTb ancKoe r .A>i. iii neKOTopbix nacTyr.atT B HSM dpaKT KpecTbaii- „30JIOTOM cpeflM Bcero CTaJia rM03iioro CTynMJi fleHb HMKOB BTopOM aBTOp CHMTaeT, MX MCKyCCTBO He npeoopaHceiiMM ABIOP SToro X X TBOP'ieCTBO noflpaJKaiineM MacuiTa6e, najibubiii no BCTpeTHTb xaTax a H TaKJKe no na TeppMTOpMM npeJKse B ero snjie acero B bbiTa nojibijiM: 6WJIO B ^epeBencKMx po^a 'lacoBeiiKax, opwryp, T MJIM 'leMaiHKOii, nocBa- B TaK, H B Iiojibme, KaK nanp. jinbo napa^y flu o co CBa3anbi c MX noBceflHeBiicrc HenoMyqeH, ^ITO flasKe B no3flneM flj^Biira. CKop- TOTMKM. CB. cpjiopnan, MHTepecno, CBMseTejibcTByeT IIOHHT- BoroMaTepi no3flHeii CBaTbix peKii, iianp. OflnaKü, naMOOJiee noKpoBMTe^eii C'iaiiMCJiaB, o'robpa- KaK BoroMaTepw. nOKpOBMTejIba.MM aBJiajIMCb Ka3WMeJK, TMB obpa3a, c nepMOfla em,e TeMaTMKa, CKyjibmopbi M3obpaJKeiiHa MCTOHHMKM aBJiaeTca CXeMbI, HaBH3aiIH0M n3o6pajKeHMa, KaneciBe M30bpa- TaMiecibW aBjiaeTca CKOMncKOii BCTpenajmcb no^ nacmiMa. iyflOTBopiibie pacnpocTpaneHHbie JIK)6MMbIMK ubi.-u cpyHKi^weii. KpecTbaHCKMíi, roproiouiMii 3Jia M MapMM. MHorne OT IIojibuiM, Ha 3eMJiax, cpeaneEcKOBbt nOJIbCKMe 3TO B conpoTMBjienMM CTe- npe^o- CBHTblt KaKOii TO iiacejieiiMH cTenpo- repMaHW3an.MM. XapaKTepHO TaKHîe, H T O cKyjibnTopw flyajiM3wpoBaJiM HMa CKyjibnTypw l npeflHa3Ha iaj!MCb GTjiMHajiMCb Tex MeHee MHAMBM- CBaTbix noKpOBHTejien, 4)yHKl(MM M K0- KOHKpeTHbie CBOMMH a T T D M O y T a M M . npe^0CTaBJia.7in Meiibme MetTa Mx M3o6pas<e- TBopnecKoü dpaiiTa- 3MM. B KOiqe CTaTbM xyao»CHMKOB CKyjibiiType, M a aBTOp OTMenaeT, MCCJieflOBaTejieu TaKjKe iiaiTMOHajibHOü K nojjHepicuBaeT KyjibType, öojibinoii nOjibCKOíí ee pojib KaK B cOBpeMen- xyfloxtHMKOB-CKyjibnTopoB. TpaAML(Ma ¡íapoflHOíi XMBa CKyjibnTypbi MCKyccTBe M B iio,nco3HaTejibHO McnojiHaeT TaK 3TO Ha3. KOTOPBIX 6MJIO o6pa30M anaJiM3MpyeT ocHOBHbie Twnbi HepTOíí nojibCKOro u aBjiaerca co3naHMH KaK M B >Koi;cbi, K y j i o n a , .THobMTejieíi MCKyccTBa »cecTBennoro JIM6O eme (CKyjibnTypbi paooTax BHfl Bee rastubiM npMMWTMBOii. ajicMeiiTOM Co3flaeM aBjiaeTca BKjiaaa MCKyccTBO '. cBceo6pa3HOM, B MMpoBoe xyflo- co3Ha.Tejibno TOHKy OTCneTa, K O T o p y i o „bojibiiioe TiepeBaii- o^MqwaiibnoM CjionHiibi) TBK cospeMenHbix noiiaKOB. miTepec HapoflHOü BfloxnoBHTejibHMnu HOÜ 3TOT MOJKIIO JJfiBe OT OTHH. neHH MCKyccTBa nocjiefliiMM nonyjiapuOM . ^aiiaioniMM a?e oömeü B Mwpe GTTOprHyTbix Topbie BjieperH;- 3TOT nacKB03b Hie KpecTbauMiia perym,Mü ceü napofla. CKyjibnTypw npn/iopoxcHbix ABTOP ee XpMCTa. Mnoro'iMCJieHHbie pe3- cKyjibnTypbi B OO- aToro ÄepeBeHCKOü cpe^bi, K B KK o p M a m a a cpyHKrniHMH liofi yiHTbiBaa pa3JiiiMHoro M ñ u t í a , aBiop M U X ïeMaTMKy, crabaiomeroca OÄIL(MM XpMCTOM, naHMHaa M JJaBaee CTOjib Bcero BaaílieMIIIHC 3 T O rjiaBHWM 0bpa3OM XpwcTa, Ma30Bei4KOM fljia inacTe- CKynbiiTyp )\IVA „xpMcTOJiorwiecKOji ' dpMrypbi no peBOJIIOUMOIlIlblX MHeHMio STO OTF.enaeT Bceit ^aure M MfleojioiHtiecKoíi XpMCTa. 3TO Bor nGCBÄLü,eiiHaa Hbie 'rpyfliio juooinejiaM. Ö O J I b i n U H C T B O I I O U b C K M X M 3 0 u i j a > K e H M M CBH- Eiapaiiiero noHTM KCTOpbIM MJ1M o6pa3iiaM. aHajiM30M ïMnwHiiyK) ero CKopbantero noBOfly flJiH peMecieimbix MMeiia Bbipa»eHna c PacnaTMa, iia- oflnaKO JIKlÖMTejIbCKMM nojibCKOro napoflHOii BEJiMKOe MHOJKecTBO. 254 napoflHbiMM, npoBOflMT anaJiM3 n a p o f l i i o ñ npoM3BeflenMH pejiw- TBop'iecTEa npaB^a, BBIlflV He dpopMa uopa3iiaMH. nero n;exoBbix I i p M M e p O M OCObOÍÍ M H / I , M B M f l y a j I M 3 a L I , M M npescfle napofla. n;erocyii,apcTBeHiioM xapaKTep; CJiaßa- BBMfly no HMeji nopynajiucb npMBOflMT iiawoojiee naMaTM KpecTa, cnpH- npocpeccMOi'.ajibiibix cjaopMajibiibiM OTjiMHaeTca jKenMa — MCKyccTBO cKyjibnTopoB cTapbiM MOrJIO C O X p a u M T B C a Torfla CKyjibnTypa BeKa. Ha3MBaioT OfliiopoflHOii K y j i b T y p e 3a?KMTOH- nojibiue BMfla flepeBencKMx B cosnanMM B dpHrypnaa neTBepTM no-npejKneMy MCKyccTBenHbiM fleiioparaBnoe 3aKaT MnoroHMCJienHMx B. MMeHiio BOCTOHHbIM M l O J K H b I M pe3H0e pa3BMBaTbca X I X CKyjibnTypbi. pacnpocTpaneHMa. xapaKTepa. EO B B G K " napoflHOÍí nojiaKCB ocoßoro K p e c T b a a . l/iineji T S K - KpecTbHHCTBa. npOTMBCnOJICIKHOCTb nojiyHMJio fljia KpecTb- c (JrpOMHOe uieHHOH TBcpuaMit C a M b l X M 3 3 e C T H b I X M3 H M X . CBH3ana TblX Kacia bw dpMryp 3na>ieHMe, nacjieflHMKOB nHBOU,KM H TO MCKyccTBa, ObOCObjieuHOCTM B03pacTaioiHeM cjioeB iiCKyc- npooyflMB- MCKyccTBO, c o 3 A a B a e M 0 e 3Ha>.eiine B MeJKAy CTBa M H y j K f l O C T i i „ n a H C K C r o " M C K y c c T B a p a c u B C u o jKe v. ocosnajio p e i B M l e.HbHO noi'.wMaHMa nporaBopeHMH KJiaCCOi-jOU KaK OdbMiTMajiBHOe KJiaCCMIIM3M KpecibHHCKOro no<iBe nojibiue KpecTbancTBo upMuaA^JKHOCTB. BpeMeuM OTMejKeuaJica KaK X V I I I cipanax, B03HMKJia CMJibHO cpiirypa flpyrwx Basinoe uHMTaa xaiOT MCKyccTua. Ttanca nocBameu- noflroiOBKM. npn/iopoJKHbix KpecTban <pcpMnpo- nojibCKOro Tpy/iax, KpecTbane, nojiaraTb, tiapafly fljlil lexcT poMaiiTMnecKoro B npeJKHMX npop^sccMOiiajibHOM Bonpoc paccMaTpMBaeT ne- npexiRd KOHTppecj?opMaiH«i. B M e a y M T b l H a C b l T M J l M B TO B p e M a MHeHMK) peneccaHC, paÖOTaTb BcaKOíi IlpOM3BeJ4eHHa Korfta peHeccanc óe3 TpaflMH,MM. nepBbiM nporas paoOTarauiMe pcB-CKyjibnTopoB, no- MCKyccTsa, HaHMIiaJIM „bapcKyio pacnpocTpaHMTejiM tTajia TBopnecTBa. BbicrynaeT yKOpenMBuieroca by^ro B jj,e- M yMeBiiiMx npunüpu-- ilojibCKMii Bcero 3aüHTepecoBaJi BepxnMe 6jiM3Kaa MJijnocTpnpyiom.Mx Hbix nojibCKOü HapoAHOíi CKyjibinype, ero xa- npMMepax 3TMX i i p o M 3 B e f l e H M Í i b b i J M TanHO KO'iopaa nojitme UIM- pa3BMBaTbca pesiMKOB, npOBMHL(MK) iiapo/n.bix BOCiipHUHJiM Ho TOM CKyjibnTypa, OHa napoflHOro iiojibme K TpeooBaHMaM Hya^fl rOTj«ecKan MaccaM. MacTepcKMe peHOCMJIMCb M Majioíí i?KcnpeccMBiiaa, no3flHeMiuero r. i roTM iecKne aajiaeTca OToßpajKaeT HanMOnaJibubiM TA r j i y ô o K O fljiH HwraTeJieii. TBOpnecTBa, rjiyôoKO 6BIJI CKyjibnTypa njiacraRecKOro nMBGirKM nocBH- sapybeJKHtix BB. B C m t e 3 M M niMpoKMM obpa3u,OM onepK, CKyjibnType, ucKyccTBa. M X V Kopa-iMtJiiaH HHTiiaH fljia o6pa30M paKTep nojibCKOro B nojibCKOü nap^/inaa nojibCKOro caMBiM j i y n i u M M cMHTeTMnecKMii iiapoflHOíi ;ia paooTbi. y ppyrMx M TaKiiM OTjiM^iMTeJibiioii MCKVCCTKO. �a A e y ni X m a n o B C K H — nPMMMTWBHAÍI MEHHAfl C K y . H b n T y P A B CMJIE3MM T KA- A B T O P Mccjie^yeT a B j i e i i M e n p M M M T M B u o r o T B o p n e c T B a , B03iiMKaioinero K a K K O C B e i n i b i e 3 J i e M e ¡ i T b i M J I M >Ke B M f l O H3MeneHHbie o6pa3Hbi, n e p n a e M b i e M S B H C , M3 ccHOBiioro Tenelína CTMJieBoro n c a y c c T s a . CBOMMM MCC.TieflOBaHMflMW a B T O p O X B a T b I B a e T CMJie3CKyio Kaiiennyio C K y j i b n T y p y , n e p s b i x eme AOxpncTnanCKMX naMHTHMKOB C T a p M u o i VI r O T M H e C K M X K p e C T Ü B K a K ) nj,nxca r p e n i H M K O B , a a T e M M o r M j i b i i b i e r u i w T b i vi snnraipMii n a H H X C X V I flo X V I I I B B . , C K y j i b n T y p H b i ñ a p x n TeKTypHbiü fleKop B n n o T b flo K a M e u H b i x npMjjppojKHbix (Jjuryp M > i a c o B e n . Ha o c n O B e npoBei;eHnoro (popMajibnoro a n a J i M 3 a í n a repnajia a s T o p ( p o p M y a u p y e T n e c K O j i b K O o 6 m n x T C S M C O B , KacaiOlUMXCH n p M M M T M B H C ñ C K y j I b n T y p b i : B HanajIbHOM cpa3e cpopMMpoBanwH CMJie3CK0M C K y j i b n ' r y p b i ( c o r j i a c u o oomeñ 3aK0H0MepH0CTM a B j i e H M Ü , c o n y T C T B y K ) i n ; n x p o ? K fleiIMK) HOBOít O r p a C J I M M C K y C C T B a ; , B 0 3 H M K a j I M npon3EefleiMa, O T j i n n a i o i n M e c a (popMajibHbiMM nepiaMM npnMM'iMBa (Kpt-CTbi K a i o m M x c a rpeiUHMKOB, p a n í i a a apxMTeKTypnaa c K y j i b n T y p a ) ; 3 a M e n a e T c a TaKHíe flBjieiiMe 3anMCTUOBaiiMa n e K O T o p b i x 3 J i e M e n T O B n p o u u i o r o B i i p o n 3 B e fleimax, iipmiaflji«Kam,nx yace K HOBOÍÍ anoxe (cxapMHH t i e MorwjibHbie n a M a T H M K M n a n e p e J i O M e T O T M K M H p e í i e c c a u c a ) ; TarOTeHne K Tpa,nnB,M0tiM3My, K coxpaueHMW M ocobOMy BMAOH3MeHeiiMK) o 6 p a 3 n O B , K O T o p b i e B n e n T p e CTaJin yxe n e p e j K M T K a M M . RJIH oojibmoro coopaHMH C M ae3CKMx c i c y B b n T y p x a p a K T e p u a T a K J K e p y T M H a , B b i 3 B a H iiaa cepuMiibiM x a p a K i e p o M npon3B0flCTBa (¡viorujibiibie njiMTbi). üocjiefliiaa, OTMenemiaa aBTopcM r p y n n a , Bb!,ie^ena M M BBMfly cneuMCpMKM o O i n e c T B e i n i o r o c n p o c a , c o r j i a c u o KOTOpCMy 3TM C K y j I b n T y p b l BbinOJlHHJIMCb. 3 T O 6 b I J I M 3 a Ka3w HM3UIMX e j i o e B c o m e c T B a . M n a n o « i B e S T H X s a n a J Ü B paSBMJIOCb, IIO M H 6 H M K ) a B T O p a , nOflJIMHHQ i-japofluoe MCKyccTEo. K 3Toro p o ^ a npon3Be/ieiiMaM npnna/(;iejKaT pacnpocipaneiiHbie B O n j i e 3 M n n p n f l o p o j K i i b i e t p K r y p b i . P o Ma H P e í i n c p y c c CKyjiBnxyPA — HAPOflHAH KAMEHHAfl 3AnA,n;Horo n o r y j K A A B T O P c o o 6 i n a e T o p e 3 y j i b T a T a x C E O M X Mccjie^OBanMíí, npoBefleinibix B O K p e c T u o e r a x ropjinu;. M M 6bui n a u s e a /(OBOJibno 6ojibmoM K a M e H O T é C H b i í í o;eHTp B MofljiyBne 'iyXOBCKOM VI HeCKOJIbKO MHJIMBMJJ.yajIbHbIX M a C T e p C T K M X B pa3JiMHHbix flepeBnax. A B T O P C T a T b M n p M H a f l J i e j K M T K HMCJiy n e M n o r n x M C cneflOBaTejiew, M 3 y H a B u i M x pp C M X n o p n o j i b C K y i o n a p o f l nyio K a M e n n y K ) C K y j i b n x y p y ( T S K I I M x e o 6 p a 3 0 M O H paHee HccjieflOBají n a M H T H M K M c i a p M H b i J I 3 M K O B ) . CymecTBOBano MHenne, H T O 3 T 0 r o p o f l a C K y j i b n T y p b i a B J i a r o T c a M C K J I I O •iMTeJibiio n p o n 3 B e f l e H M a M M r o p o f l C K w x p e M e c n e n n i i K O B vi lie MMeiOT H i i n e r o o 6 m e r o n a p o f l H b i M MCKyccTBOM. c Peünopycc oSpamaex B H M M a H w e H a T O T qJiaKT, H T O TBOp'ieCTBO MHOrMX K a M e i l O T e c O B — aBTOpOB npMflopojKHbix q>nryp — 6epeT CBOe H a i a j i o O T flepeBeHCKoro peMecjia — o6pa6oTKM K a M H a ; M 3 r 0 T 0 B j i e H K e MejibHMHHbix srepuoBOB M T O H M J I . B C T a T b e noflpo6no p a c c M a r p M B a i O T c a TexiiMnecKMe npweMbí K a i n e n o T e c o B M o f l j i y B K M , O T M O M C H Ta flo6biBanna K a M n a . A H a j i M 3 n p y e T c a fleaTejibHOCib MHOrax noKOjienMÍí, M B H M a c T e p c K M e p a ó O T a j i M ^o naTMfiecHTbix rOflOB H a r n e r o C T O J i e r a a . I I p M M c c n e ^ O B a n M M H e KOTOpblX M3 3TMX M a C T e p C K M X SbIJIM o 6 H a p y j K e i i w o6pa3I Í M , KOTopwMM n o j i b 3 0 B a j i M C B K a M e n o T e c b í . C M X nop üe Bbiacneno eu^e O T K y f l a n e p e H a n n w o f l j i o B c K i i e K a M e n o Tecbí nepBbie o6pa3u;bi fljia cpHrypHbix CKyjibnTyp. Ha ociiOBaimn p e 3 y n b T a T O B C B O M X noMCKOB a B T O p cxaTbM iipefliiojiaraeT, H T O B O 3 M O J K H O n e p B b i e K a M e n o T e c b í Vlo¡ijiyBKM y H M j i n c b peMecjiy y C K y . 7 i b n T o p o B M e c T e H K a I í e n j K KOBMqe. i H a p a f l y co C K y j i b n T o p a M J f , KOTopbie K a K B M o f l j i y B K e Bbipaciajín B p e M e c j i e i m w x K a M e a O T e c H b i x i;eiiTpax, B üoryjKy pa6oTajiM M T€, KOTopbie ne cjieflOBajín peMecj-.eimbiM T p a f l i i n n a M flaHKoñ cpeflbi vi MuflMBJiayajifaHO 'il.y,a;njincb B flepeBHHX. A B T O P aHajiM3npyeT TBop iecTBO flBonx M3 H M X : M a p w a n a ^ l , 3 a « 3 é M3 y K e n e H H W K a CTZKMmeBCicoro vi B o i í u e x a E n f l p y c a K a v¡3 Tyxvi. i AHHa — PE3HBIE K P E C AEPEBHHHBIE OMryPBI B K y H H M H b C K a - l l p a i i K a TBI M MOHOJIMTHBIE MAJIOH n O J l b l l I E anann3MpyeT n a M H M H K H napofluoñ M O i i y M e n CKynbnTypbi B ceBepuoü nacTM Majiow Dojibuin. ABTOP Ta.ibiiofí B nacToam.ee B p e M a M 3 B e c T i i b i O K . 90 o o t e K T O B , M3 K O T O pbix SojibinmiCTBO naxoflnTca B flepeBiiax. Ü H H 6bun-i oonapyjKeHbi B nocjieflHiie roflbi BO BpeMa MecTHbix M C C J i e A o s a n n ñ , K O T O p w e r j i a B H M M o6pa30M B e j í n M u c T M T y T M C K y c c r B I I o j i b C K O M A K a f l e M M n HayK ( B H M X npnunMaJia y n a c T n e a B T o p H a c T o a m e í i C T a T b n ) vi K p a K O B C K n ñ 3 T H O rpaopnHecKnñ My3eíl. CTapeñmne M3 n 3 B e c r H b i x Han oórbeKiOB flaTnpyíOTCH KOHIIOM X V I I I B. H nanajiOM X I X B . B o j i b n n i H C T B O OTHOCiiTca K nocne/jiieñ n e T B e p i n X I X B . HeKOTopbie 6biJin BbinojiHeubí B flsafliíaTbix ro~ flax n a u í e r o C T O j i e T n a . M O H y M e H T a J i b n a H C K y j i b n T y p a B M a j i o ñ riojibme c o ciaBJiaeT, napafly co cKyjibnTypaMn KJKHOÍÍ BejinKOn o j i b m n , eflMHCTBeHHbiñ M 3 B e c T H b i ñ n O K a K p y í m b í n K O M njieKc MOHOJIMTHO B B i n o j i H e H H b i x M 3 sepeBa n p n f l o p o j K H b i x K p e c T O B , c£>nTyp w n a c o B e n . OfliiaKO, B flpyrnx pernoHax Ilojibmn (ocoSenHO B KypneBCKOM paíiOHe), coxpaiinjincb B He6ojibmoM, n p a B f l a , R O j i n n e c T B e n a M H T H H K n , c x o j K n e c B e JiMKOnOJlbCKMMIl VI MajIOnOJIbCKMMM. Ha 3TOM OCHOBaHMM a B T o p n p e f l n o j i a r a e T , H T O no,i(o6Hbie K p e c T b a n C K M e npnflopojKHwe n a M a T H M K n M o r a n TaKJKe n a x o f l M T b c a n a T e p pMTOpMM B C e í í C T p a H b l . flOBOJIbHO BBICOKI1M y p O B e H b 0 6 p a ÜCTKH flepeBa BW3biBaeT npeflnojiojKenwe o I I X CBH3M c oOmenamioiiajibnoñ Tpaflwnneü n o j i b C K O f i pe3b6bi. ITofljiacnM VÍ Bce M 3 B e c T H b i e n a M f l T H H K H C T a p w n w Bbinojinajincb H a C p e f l C T B a K p e C T b a H C K M X n O J K e p T B O B a H M ñ , CTaBKJlMCb B C t í i ñ e p e B H e í í , Bceifi c e M b e ñ J I M 6 O n o j K e p T B O B a H n a M n caMbix C O C T O a T e J I b H b l X K p e C T b a H . T B O p i ^ a M H 3TMX OOrbeKIOB 6 b I J I H JIMSO C K y j i b n T o p b i , pa60Tawmne B flepeBencKnx KOCTejiax, JIMSO K p e c T b a H e , 3 H a B n j n e T a ñ H n K M c6pa6oTKM «epeBa, K a K n a n p . H J I O T H M K M M J I K KOJiecHMKw. K c T a T M K K p e c T b a n CKHM CKyjibnTopaM npnnafljieHcaJí caMbiíi BbiaaK>mMíic;i cpe/in ManonojibCKiix BaaTejiefí I I nojiOBnubi X I X B . — B a B J K n n e n ; IIlBeM. XOTH B Majioií nojibiue S B I J I O M H O T O C K y j i b n T o p o B -MOnyMeHTajincTOB, o neM CBnfleTejiBCTByiOT pa3JiMHna B o b p a o o T K e OTflejiBHBix K p e c T O B n o p n r y p , necoMnenno na Bceñ STOÍÍ T e p p n T o p n n o 6 a 3 b i B a j i a oóinaa KOMIIO3 M U M 0 H H a a c x e M a vi M K O H O r p a q p M H e c K a a n p o r p a M M a fljia K a j K / i , o r o BMfla S T O X C K y n b m y p . B O 3 M O J K H O , H T O S T O C B M fleTeJibCTByeT o c y m e c T B O B a H n n o6mnx o 6 p a 3 i í O B r o p a 3 f l o 6ojiee p a H H e r o n e p n o f l a , neM c o x p a H n B m n e c a naMHTHHKM. He n c K J i M H e H O , H T O T p a j i n n i i a pa3Hbix K p e c T O B n p M n a f l Jie?KHT K s n o x e n o 3 f l H e ñ r o T M K M . AjieKcaiiflp H I I K O E C K M — COBPEMEHHAH CKyjiBnTypA, HA3BIBAEMAH HAPO^HÜÍI C K y j i b n T y p n o e TBOpHecTBO Bcerna 6 b u i o Menee ycJiOBHbiM, H 6 M p e M e c j i o vi He H O C M J I O p e r w o H a j i b n o r o K J i e i í M a . O T O oO'bacHaeTca pa3JiMHneM B b i n o j n i a e M b i x o ó m c c T B e n u b i x cpyiiKij;Míí vi c n o c o S o B n p n o 6 p e T a H n a 3 i i a n M M . Pa3j i n n n e B y p o B n e M a e r e p c T B a vi B B 0 3 M O ? K n o c r n nmepnpeTau,nn T e M U cmibHee B J i n a j m n a p a 3 i m i r y B xyflüJ K e c T B e H H b i x p e L u e i m a x , n e i a M e c T u a a TpaflHL(na. C o B p e M e H H y í o C K y j i b n T y p y OTjinnaeT OT cTapoñ H 3 Menenne c p y H K u n ñ (oco6eHHO nepeBonjiomenne KyjibTOBoñ B 3 C T e T H H e c K y K > ) vi n O T p e 6 n T e j i a ( m m e H M aBjiaeTca ropofl). E C J I H H a p o f l H w e p e M e c j i a n o - n p e j K K e M y coxpanaioT cTapbie C T M j i e B B i e o c o B e n H O C T H ( n p n 3 i i a K n ) , T O B coBpeM e n H O í i C K y j i b n T y p e B W C T y n a w T 3 i i a H n T e j i b i i b i e pa3JiMHMH, C B H 3 a i i n b i e r j i a B H b i M o6pa30M c p a m n p e n n e M n p e ^ c T a B jiaeMOfi Te-MaTMKn, a T a K J K e c n e p e M e n a M n B cnocoóe Mbiuijienna xyjjpjKHMKOB. 3TO 3aTnpaeT r p a n n u b i Mexfly H a p O f l l i b l M VI J I K ) 6 n T e j I B C K M M T B O p H e C T B O M . A B T O P p a c c M a T p n B a e T MOTMBannw, K O T O P B I M M ncjib3yMTca CKyjibnTopw, ynnTbiBaa npn STOM flsa Bnija JIMH1IOCTM T B O p q O B fleííCTByiOIliMX M 3 BHyTpeHHMX IIOByJKa e i m ñ M J I M ate fleñcTByiomnx nofl B J i n a n n e M M3Bne ( B I I M M a n n e ! T e p M M H O J i o r n a P n c M a n a ) . T B o p n e c T E O nepBbix B w 3biBaeTca CTpeMjieHneM K caMOBbipajKennio, noTpe6HOCTbio M 3 j i M T b vi B b i C K a 3 a T b o 6 y p e B a e M b i e n x HyBCTEa. Hame Bcero B H y T p e H H n e C T M M y j i b i B b i C T y n a W T y J I M U ; , Bbi6poH i e H H b i x M3 K O J i e n H O p M a j i b H O í í JKM3HM M O T j i n n a i o m n x c a Sojibnien B n e H a T J i n T e j i b H O C T b i o . C K y j i b H T o p b i , noSyjKflaeM b i e K T B O p n e C T B y B H y T p e H H M M M CTOMyJiaMM, n e «myT o 6 p a 3 n p B , O H M c o 3 f l a i O T n a f l j i e j K a m y K ) cpopMy JJ,JIH B b i p a j K e n n a C B O M X n y B C T B vi 3 M O B ; M M B C K y j i b n T y p i i O M T B O p n e c T E e . Mx n p o M 3 B e f l e n M a r o p a 3 j j o M i i T e p e c n e e , H O M npoM 3 B e f l e n M H T e x , K T O n e p n a e T B f l o x n o B e i i M e n3Biie. 3 T M X nocjie^HMx 3HaHMTejiBH0 6 o j i b m e . O H M BbTCKa3biBaK)Tca B opopMax, c o 3 f l a i i H b i x flpyrMMM. O H M nacro flajKe ne 255 �noHMMawT cyniHOCTH n o j i p a j K a e M b i x H M H dpopM, nepeH H H a a JIMUIb MX B H e i I I H M M B M f l , B TO B p e M H K 3 K X y f l O J K - JIIOPKM, 3 e r a f l j i b i HMKM, XapaKTep TBoparqne CaMOSbITHbl UOB M B M3 r j i y S o K M x no6yjKJj,eHMM O H K He3aBMCMMbI O T o 6 p a 3 - M OpMrMHaJlbHM. 3TOM BHyTpenHMX 3aKJlMHaeTCH M X CMJia, XOTH nOpOM 3TO McxoflH M3 CKOe TaKoro fleJiemiH, caMOpofluoe TBOp^eciBo (MJIJI. ncMxonaTonorM'iecKoe aBTop (MJIM paccMaTpnBaex cnoHTaiiHoe), 7—11) M TBop^ecTBO jTepeseH- ropojrcKOe (MJIJI. (MJIJI. 12—15), T y p y TaKMX xyfloaKHMKOB, K a K X a m , 3 e r a s J i o 57), CKyjibn- (MJIJI. n a T M - JIMSO K p a e s c K o r o , M M p B O o 6 p a JKeiIMM, MMxaMJi Xaíiubi (MJIJI. COHMOB B 2) MbiurjienMa, nopoíi ne3aMeTHbiM M3o6pa>KaeMbiií KOHiiocTfa rax rpynnax: B03HMKJIM M3 6ojiee nOfl jTOjiJKaeT a TaKHce TBOpaUIMX XOflaiJJMX (MJIJI. B jiyioinaa flepeBHM TaKJKe KOMMepiecKMe peBHe fljia u.eJiM, rpynna, CBa3aHHbIX nanpMM. cyBenMpbi yHMJiMirr. K «JIH nocjiefl- TBOpMMaa K y j i b T y p b i ropo.ua, B coBpeMeHHOM BaeT nepeMenbi, BbinojinaeMaa cKyjibnTypw, aBTop, B B oBjiacTM 'iacTHOCTM, luBJieiiMe 6biTb aBTop noflMepKMBaeT HaMepeHHbix q¡x>pM coBpeMeHHOM BpeMH 3aHMMaeTCfl JIwjTBMr 3na'ienMe noneieiiMa, yKasbi- cKyjibnTypbi, HeCKOJIbKO H , M M M e p e p — 36—50). KOHKypcoB KOTopOM B paflMO, npe6biBaa rpoMa^Hyío poflHOM JiBafliiaTt KOJiJieKUMio CKyjibnTypw. jieT B najieHMe TOitaM 3Toro MCKyccTBa. A n a j i i ! 3 M p y a oár.::; BIEJ.ÍQ M MMpa fleimo co6jia3iiaeT M Ha KOTOpoMy B3biBaeT fljia Borana, cero HOUIHO SoraTbix M O flepeBCHCRMü SeflaMM M n e y p o s c a a M M . jiMiueHMeM HapoflHaa 'iejiOBeKa KOCTejí, a /rjia YMepMOTJIO 6eflHHKa cyjj,b6oü. (MJIJI. 17) O T o 6 p a » c a K ) T nEPE.II, M 3 B A H H M 3 KA- pacTBopaeTca 6eflCTB£HH, M HenocBHineHHbix. KOCTejia, KOTopbift naxojj,MJic CBOO flajieKa Tpone MMPOM, 3T0My Bcerjra jiyHiiiMM Ha3iia- Xaüiibi, pa3fleJ! 3TMX cy;!b6oM MKOnorpaqbMM, M XPMCTOC CKOP6HIHMÍÍ Bor nojiaraa CTynasoT -qepTbi i(bi MHTepeeHa yKa3biBaioi B o c c e f l a w r i i M M HE Bor, yflpyHenubiM TBopnecTBO OTHCTJIMBO KOTopaa Hapofliibra ropbKOM nejio- JIMPKM, aBTO¡ ( M J I J I . 3, 5 ) . XaMD,bi MX MCKJHOMMTejIblIOCTb CKyjibnType, 60Jiee CMJibiibix. 3 T C BooBpasceHHH KOimenqMM, M CTpaHCflyíoirfMM Ha sípeu;OB R0HcepBaTM3M Ha cropoHe B CBHSMBaei pa3/ieji cnoco6cTBOBaji 6biji Bbipa>Keiiiie XpMcroe-cyflMH BenecKOM OTpMD,aa O T pejiMrM03iioro pa3jiMHMe npeACTaBJiaeT coBpeMeimOM rpexo- cTMpaeTCH o^naKO, eaMa no M nOJIbCKOÍÍ H T OB i e M B CTapOM Hapofluoro B M X np0M3BefleHMH; HapOflHOM MCKyCCTBe Bbb enMpMTyajiM3Ma. ee6e HapOflHOf ECJIM y X a ü MHTepnpeTan,Ma icconorpa cpMnecKOM TeMaTMKM, T O y J I I O P K M OHa BbiCTynaeT cocTaBMJi cMejioe npeTscpeHMe asbiiecTBa Bxpw- pejiMTM03HOCTb nenocpeflCTBeiiHO c ne6ecHbTM PaccMaTpMBan CKyjibnTypbi 3a- M6JKJJ,y 3TMM M nOTyCTOpOHHMM M M p O M . ITojibiiie K TOJIBKO -qejiOBeMecKMe e npoM3BefleHMM CMJibiibix TeM, K T O flbaBOJí BapaHBCKOM 3anafliiorepMancKoro O H npMiiaflJiejKMT flejia, O H . CB. M Hapofl, MMpa, B T O BpeMH K a K K flypaneK, neM cero nacToamee P A 3 M H I H J I E H M H KoppecnoiifleiiT McnbiTauMa crpauíen jiMuib ero OTMeiaeT APXAHrEJIOM M M X A M J I O M " , H B I M B 1 9 7 1 T . BJIAflMCJIABOM X A Í l U E f t MEHMIÍBI ryPHEÍl. CTaTbM, nejiepa3BM- COT HejIOBeK. „CBHTBIM AETOP KpoMe M cnoco6cTByKHiiMx a TaKMe nojjTBepjKflaeT MMpa CTMancTBO. B 6 y p H 0 M cJiaflOCTpacTMM na MJIJI. B xocrejiax, M B T O JKe B p e M H n a M B i i o e Mace. (Hanp. TajKejibiM KapTMHbi MecKOM T e M a T M K M ( n a n p . M J I J I . 1 6 — 2 3 ) M H a 6 o J i e e B a j K i i y i o npMpoAbí KOTOporo n e 6OMT- 6ejrnbix. HHM. njioTM, aBjianocb pojib Ha6jiK)JieHMM MHTepnpeTanMio c jjbHBOjí y n p a B j i H e T 6bijia TMK) cBo6oflnyio CTajiKMBaeTca He ero, BepuiMT TOJIKOBBIM, cMJibiibix pa3JiMHHbi AH CMeTJiMBee Sojiee S o r a T b i x M JTJIH KpecTbaH. MKOiiorpadpM- Toro Ha Sojiee npoMcme/riiiMe fljia na ryriTecTBOM S p e H n o r o fle- 3 T O M c p e ^ b i B cotMBeTCTBMM c ee B K y e a M M (MJIJI. 5). AHajiM3Mpya cMJiy aejieHMa OfluaKO, M c Heü npecjie- peMecjiennMKaMM CKyjibnTypa, aBTOMflenTMdpMKaqMH, npoMC- CKyjibnTypa, npMynenHbiMM npMHaflJiejKMT M Ha nepMcpepMM npo- onMparoixrMxca MHTejIJIMreHTOB, M 3M0UM0IiajIbH0 CyurecTByeT rpynne ceMbax TpanMUMaMii jnoBMTejieíi, BbinycKHMKaMM xyjjojKecTBeHHbix iieM B KOTopaa cTapbiMM CTMJie" TypMCTOB, M3roTOBJiaeMbie M co Sjiaro- CKyjibnTypbi. M M 6jiM3Ka „HapOflHOM M3 61). 24—-35), neSo o/inoro BbinojiHaeMOíi c KOMMepHecKoíi B TBopiecrBe npMHLtMnbi Hapo/rHOM TBOpHeCTBa (MJIJI. flpy- Koxopbie M KOH'biOHKTypbi CKyjibnType, CBa3b 1—4), B c K y n b n r y p e , nejibio, na CKyjibnTypw B pejiMKTOBOM B ueiiTpax, BJIMatlMeM CKyjibnTopOB coxpaHHTb EbICTynaiOT cKyjibmypHbix rJlyOOKMM flJia 36—38), (MJIJI. Tex BMJTHBIX npMaTHOM (MJIJI. B M 3aMMCTB0BaHMe 23), M 3e- OToSpajKenMeM cbiHOBefi MMxaMJi, 18, noii M3 HOCTM. 3 a B M C M M 0 C T b (MJIJI. paflo- JIIOPKM Xafiubi, SbiBaeT flbasojia, caMwü Bescflb HejIOBeK, ca K O T o p b i x HBJiaeTca B b i p a j K e i i M e M M X a p K O f í MHjTMBM/xyajib- JIiopKa BeJitMoasa, CKa3KM. B H M XK p e c T b a i i M H He MJIM IiapOflHHM aBJiaioTca napoflubie KOTopbie jiMCTe) STO ne CBoeo6pa3iiaa XOJI TBOpHeCTBO TyjibHOM — CKyjibnTypax npoMCxoflMT BbipajKaeTca n w T a e T c a BOC- 3TO o 6 b I K H O B e H H b I M KpecTbHHMH. rajjjibi aBTop OTJIM'iaiOIUMÍi OT O C ¡ 3 M H M a J I b H 0 Í t p e j I M T M M . C B . pejIMrM03HOCTM IieBeCHblX roM cocTaBJiaeT M X cjiaSocTb. CKyjibnTypw: CTaHOBMTb co ero pasMwmjieHMHMM, BCCM 'lejicBeMecTBOM Fa-Kpec.Ta (MJIJI. 13). nanpMMep 3ainMm,aioiiTero c ero XpMCTa, (MJIJI. KOHu;enHiieM Hecyuíero KpecT 12), M J I M jiw/reM B CBH3I Bepbi. >Ke B O T nasenMH Bup,e E Oí BMCCT sepe nponacr �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej zł 72.— zł 36.— Prenumeratę na kraj przyjmują Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz urzędy pocztowe i doręczyciele •— w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I kwartał, I półrocze roku następnego i na cały rok następny — do dnia 10 miesiąca, poprzedzającego okres prenumeraty na pozostałe okresy ro­ ku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne składają zamówienia w miejscowych Oddziałach RSW „Prasa-Książka-Ruch". Zakłady pracy i instytucje w miejscowościach, w których nie ma Oddziałów RSW oraz prenumeratorzy indywidualni zamawiają prenumeratę w urzędach pocz­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 50%> droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „Prasa-Książka-Ruch", Centrala Kolporta­ żu Prasy i Wydawnictw ul. Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto PKO nr 1531-71 w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. Sprzedaż numerów bieżących i archiwalnych: — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN, sprze­ daż gotówkowa i wysyłkowa numerów bieżących i archiwalnych płatność go­ tówką, przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: OR PAN, Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912 I Oddział Warszawa. Orders for this periodical from abrcad can be placed with „Ars Polona" Krakow­ skie Przedmieście 7, 00-068 Warszawa, Poland or with — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 München 34, Postfach 68, Bundesre­ publik Deutschland. — Earlscourt Publications Ltd., 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lamarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Indeks 36 940 PL ISSN 0032-3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w War­ szawie 1976. Nakład 2000 egz. Objętość 20,70 ark. wyd.: 16,00 ark. druk. Papier ilustracyjny k l . I I I 90 g. 61 X 86. Oddano do składu 10.IX.1976. Podpisano do druku w marcu 1977 r. Wydrukowano w kwietniu 1977 r. w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. 501. F - l l . Cena 36.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/555d467a40fe7c766fb0f38a01132a7d.pdf 47e1fc176fb556ae00d21826e3e2599b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4440 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4129 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Antoni Kroh Piotr Szacki Norbert Lippóczy Maria Teresa Maszczak, Magdalena Kroh A.B.J. Aleksander Jackowski Ludwig Zimmerer Wojciech Siemion Ferdynand Kijak-Solowski Aleksander Jackowski Antoni Kroh Aleksander Jackowski Jan Pluciński Adam Hoffmann, Andrzej Wieluński Henryk Zawadzki Kazimierz Biela Pochwala zbieractwa Kolekcja im. Szymańskich w Zakopanem . . Kolekcja entograficzna Jana Michalskiego . „Semper sitio" - . Kolekcja Zofii i Stanisława Chrząstowskich oraz jej znaczenie dla wsi Podegrodzie . . . . Mini-skansen Eugeniusza Foryckiego . . . . Ludwig Zimmerer i jego kolekcja . . . . O swojej kolekcji Pamiętnik spotkań Zaczęło się od krakowskiej szopki . . . . W kręgu ludowych fascynacji — o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego Paszyński ośrodek plastyki ludowej . . . . Ewa Pape i jej kolekcja polskiej sztuki . . . Ludowe zbiory w chochołowskiej szkole — smutne wspomnienia 107 Kolekcja Adama Hoffmanna ze Żnina . . Moja kolekcja kropielniczek ceramicznych . Moje świątki 110 112 113 . . O KOLEKCJACH — W PRASIE 3 9 13 19 45 52 53 58 79 85 89 95 105 Ц4 RECENZJE Kazimiera Zawistowicz-Adamska Ewa Fryś-Pietraszkowa, Ośrodek garncarski w Lążku Ordynackim na tle ceramiki malowanej w Polsce 119 Jan Kurkiewicz (1915—1973) 121 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE A.B.J. KRONIKA 121 SUMMARY O F A R T I C L E S 127 РЕЗЮМЕ 128 Na o k ł a d c e : Bazyli Albiczuk, Dąbrowica D., pow. Biała Podlaska. Ogród, ol/pł., wym. 65 X 53 cm. 1967 r. Z kolekcji Ludwiga Zimmerera. Fot.: Piotr Barącz N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Katarzyna Gaweł, Zielonki, pow. Kraków. Ostatnia wieczerza, tempera, sklejka, wym. 46 X 55 cm. Fot.: Jan Swiderski �— P O L S K A S Z T U K A L U D O W A ROK XXVIII - 1 9 7 4 TREŚĆ ^ Brykowski Ryszard Sukienka wotum metalowe ze wsi TJlan (w nawiązaniu do artykułu dr hab. Jana Samka) s. 245—248 Derwiz Grigorij Tradycyjna sztuka ludowa republik radzieckich s. 83—97 . Hankowska Romualda Sto lat fajansu włocławskiego s. 135—158 Jackowski Aleksander Kopernik w ludowej rzeźbie s. 29—46 Jackowski Aleksander Sobota i inni s. 99—104 Jackowski Aleksander Plastyka amatorska w krajach socjalistycznych s. 117—126 Jackowski Aleksander Plastyka nieprofesjonalna s. 195—220 Kural Bożena Podhalańskie skrzynie malowane. Cz. I I s. 159—172 . . . Majka Maria Budownictwo drewniane w Norwegii s. 173—185 Milewska-Mlynik Anna Świadomość grupy społecznej a upodobania estetyczne (na przykładzie analizy wnętrz domów mieszkalnych we wsi Rościszewo) s. 47—56 ' Olędzki Jacek Malowidła współczesnej Afryki s. 3—28 Pokropek Marian Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty s. 105—115 . Samek Jan Do zagadnienia sukienek i wotów w sztuce polskiej opoki baroku (na marginesie komunikatu R. Brykowskiego „Sukienka — wotum metalowe z Parczewa") s. 243—245 Setkowicz Jan Karol Englert — rzeźbiarz ludowy z Przyłękowa s. 249—251 . Szczepanek Tadeusz Z badań nad twórczością Nikifora s. 221—242 . . . Więckowski Tadeusz Rola Cepelii w rozwoju współczesnej twórczości ludowej s. 75—82 Z ARCHIWUM nr nr nr nr nr nr nr nr nr ¿ 4 2 3 1 2 2 4 3 3 nr 1 nr 1 nr 2 nr 4 nr 4 nr 4 nr 2 HISTORYCZNEGO Gajerski Stanisław Statut cieszanowskiego cechu tkackiego s. 60—62 . . nr 1 RECENZJE Kunczyńska-Iracka Anna Maria Przeździecka. O małopolskim malarstwie, ikono­ wym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemys­ kiej i na terenach sąsiednich s. 188 MATERIAŁY DO SZTUKI Krasińska Ewa „Dźwierka na nalepę" s. 186—188 . LUDOWEJ . . Poloczkowa Barbara XVII-wieczna skrzynia wałaska z Istebnej s. 57—59 . WSPOMNIENIA nr 3 nr 3 . nr 1 POŚMIERTNE Orynżyna Janina Zofia Czasznicka (1889—1973) s. 63 Rss. Felicja Curyłowa (1903—1974) s. 252—253 RÓŻNE nr 1 nr 4 Kunczyńska-Iracka Anna I I I Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twórców Ludo­ wych, Lublin, 1—2.XII.1973 s. 127 nr Kronika V I I — I X 1973 s. 64—68 nr Kronika X—XII.1973 s. 128—132 nr Kronika I — I I I 1974 s. 189—192 nr Kronika I V — V I 1974 s. 254—268 , nr Summary of articles . . nr 1, 2, 3, РЕЗЮМЕ nr 1, 2, 3, 2 1 2 3 4 4 4 ^ ^ �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT S Z T U K I . ROK X X I X . 1975 . NR 1-2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W NAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Ewa Kostyrka (sekr. red.), Anna Kunczyńska-Iracka, Jerzy Ło­ ziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Układ gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/374d524eeceffad5a8f4e0cb8f49b285.pdf 2b4731a202d5586d4e2a9ef0bdfec9b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4028 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK XXXI - 1977 L U D O W A B r z o z o w s k i J u l i a n , O sobie, s. 181—185 nr 3 C i e ś l a - R e i n f u s s o w a Z o f i a , E r a z m Szyszko — nestor p o l s k i c h garncarzy l u d o w y c h , s. 167— —176 nr 3 C h ę t n i k A d a m , K r z y ż e i k a p l i c z k i k u r p i o w s k i e , s. 39—52 nr 1 D r a b i k W a n d a , Zdobione; p u s t a k i cementowe (Z b a d a ń n a d w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą ) s. <J—16 nr 1 H a n k o w s k a R o m u a l d a , M a k a t k i n a papierze malarek fajansu, s. 17—28 nr 1 H e r m a n o w i c z - N o w a k K r y s t y n a , Stan b a d a ń nad s t r o j e m w Polsce — p r ó b a oceny d o t y c h ­ czasowych o s i ą g n i ę ć , s. 3—8 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, W s p ó ł c z e s n e m a l a r s t w o ludowe i jego pogranicza, s. 79—94 . Jackowski Aleksander, Malowanki, nr 2 m a k a t k i , okrany (Współczesne malarstwo ludowe i jogo pogranicza) s. 147—166 nr 3 J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , Obrazy na p ł ó t n i e i papierze ( W s p ó ł c z e s n e m a l a r s t w o l u d o w o i jogo pogranicza) s. 195—210 nr 4 J a k u b o w s k i Z b i g n i e w , P l a k i e t k a w o t y w n a fundacji J a n a R u b i n k o w s k i e g o z 1680 r o k u w k o ś c i e l e B o ż e g o Ciała w K r a k o w i e , s. 119—120 nr 2 K o m o r n i c k a - R o ś c i s z e w s k a Teresa, K o n k u r s „ M a l o w a n a Chata," n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , s. 95—106 nr 2 K o t u l n Franciszek, W świecie a m u l e t u , s. 131—146 nr 3 K u r a l B o ż e n a , L u d o w o k w i a t y z w i ó r ó w , s. 211—214 nr 4 K u r e k J a n , K o n c e p c j a w s z e c h ś w i a t a w t w ó r c z o ś c i S t a n i s ł a w a Majewskiego, s. 215—224 nr 4 O l ę d z k i Jacek, P r a w d z i w y m p i ę k n e m jest n a t u r a (O t w ó r c z o ś c i malarskiej Bazylego A l b i c z u k a ) s. 29—38 nr 1 O l ę d z k i Jacek, D y w a n na suficie, s. 107—114 Oźminkowska Ewa, Chciałem mieć dom ładny s. nr 2 ( J u l i a n B r z o z o w s k i i jego m u z e u m ) 177—180 nr 3 Samek J a n , E l e m e n t y s z t u k i ludowej w z ł o t n i c t w i o k r a k o w s k i m (ryto p ł y t k i n a naczy­ n i a c h ł i t u r g i c z n c h z k o ś c i o ł a B o ż e g o C i a ł a i ś w . M a r c i n a w K r a k o w i e ) s. 66—58 nr 1 Smoluchowski Z d z i s ł a w , F o l k l o r s ł o w n y , obyczaj i l u d o w a k u l t u r a j a k o inspiracja t e a t r u amatorskiego, s. 225—230 nr 4 Stelmach A n t o n i , P a m i ą t k a zniesienia p a ń s z c z y z n y w Gorajcu, s. 53—55 T T u r n a u I r e n a , W p ł y w szlacheckiej i m i e s z c z a ń s k i e j w XVI—XIX wieku, o d z i e ż y na polski . . ubiór . nr 1 ludowy s. 67—78 nr 2 W a l l i s A l e k s a n d e r , W i e ż a Simona R o d i i , s. 115- -118 Z nr 2 A R C H I W U M И I ST O R Y СZ N E G O F r y ś - P i e t r a s z k o w a E w a , W a w r z y n i e c Dudziewiez, nauczyciel i garncarz, s. 231—239 nr 4 Falniowska-Gradowska A l i c j a , M a t e r i a ł y do d z i e j ó w o ś r o d k a garncarskiego we w s i Zalas h r a b s t w a t e n c z y ń s k i e g o , s. 240- -245 nr 4 S P R A W O Z D A N I A. Bartoszewski W ł a d y s ł a w , I I P r z e g l ą d T w ó r c z o ś c i L u d o w e j w o j . ł o m ż y ń s k i e g o w W y s o ­ kiem M a z o w i e c k i e m , s. 246 nr 4 R E C E N Z J E Blaszczyk S t a n i s ł a w , L o n g i n M a l i c k i . Kocietmka sztuka ludowa, s. 246—248 . Gajerski S t a n i s ł a w F r . , I r e n a T u r n a u . Ukórnictwo odzieżowe s. . iv Polsce XTI-X . nr 4 wieku. 186 nr 3 K a n t o r R y s z a r d , E m a M a r k o w a . Slovenske liidoce tkaniny, s. 186—187 nr 3 K u n e z y ń s k a - I r a c k a A n n a , S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k . Ludowa, plastyka kultowa w Wielkopolsce s. 121—122 nr 2 T u r n a u I r e n a , E k a t e r i n a I v a n o w a M a t o j k o . Ukraiński] narodnij odjag, s. 248 . . . . . nr 4 R Ó Ż N E L I S T D O R E D A K C J I ( B e r n a r d M ą c z y ń s k i , O m i n i a t u r a c h n a szkle), s. 187 Kronika VII—IX 1976, s. 59—62 1977, s. 188—189 K r o n i k a I V — V I 1977, s. 249-253 Summary Г o f articles nr 3 nr 1 K r o n i k a X — X I I 1976, s. 122—125 Kronika I — I I I . nr 2 , nr 3 nr 4 n r 1, 2, 3, 4 ��POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI . ROK XXXII . 19 7 8 . NR polska sztuka ludowa W R O C Ł A W - W A R S Z A W A ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H , T - K R A K Ó W - G D A Ń S K WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1 �CONTENS Jan Krzysztof M a k u l s k i The definition and scope of ethnography in the 'light of contemporary social require­ ments 3 Teresa Ambrozewicz The decorated 7 Aleksander Jackowski Pictures Anna K u c z y ń s k a - S k r z y p e k The interiors of workers houses at Ż y r a r d ó w in the late 19th and early 20th centuries . . 43 Eugeniusz Madejski Chapels in Krasiczyn and Gruszczyn . 51 S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa Pictures on glass done by B r o n i s ł a w Czech and his f a m i l y 33 FOLK r u r a l bread in Poland . . on glass 21 ART MATERIALS . REVIEWS Antoni Kroh Teresa J a b ł o ń s k a , A Catalogue of A r t Works in the W ł a d y s ł a w Orkan Museum i n Rabka 55 Irena T u r n a u D e r ż a w n y j muzei etnografii 56 Piotr Szacki Remarks on the T o r u ń f u r n i t u r e e x h i b i t i o n 56 CHRONICAL V I I — X I I 1977 58 REPORTS OF EXHIBITIONS SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ . . . . . . . 64 66 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. inacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman, Feiinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz chowska. redakcji — Ewa Ozminkowska. Redaktor 'techniczny — Halina Ż e l e ­ T ł u m a c z e n i a — Krzyszltof Bobiński (ang.) li Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58db87a9682cf9172bc99912af6979c8.pdf f9b1acea91c1fe1592106fbf067ee009 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4021 Title A name given to the resource Recenzje i drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.146-160 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONFERENCJA W JADWlSlNlE Aktualne zagadnienia plastyki ludotuej BOHDAN Zorganizowana w Jadwisinie przez P a ń s t w o w y I n ­ stytut bziuki w dniach 13, 14 i 15 maja br. Konferen­ cja poświęcona aktualnym zagadnieniom plastyki ludodowej była nawiązaniem do obrad Sekcji Sztuki L u ­ dowej krakowskiej Konferencji w Sprawia Badań Nad Sztuką. Znaczenia Konferencji Krakowskiej, wchodzącej w skład prac naukowych związanych z Kongresem Nauiii, polega na gruntownym przeanalizowaniu proble­ matyki naukowej wszystkich dziedzin sztuki. Dyskusja przeprowadzona w szerokim zespole twórców, teore­ tyków i historyków sztuki, dotyczyła przede wszyst­ kim podstawowych założeń metodologicznych i ideo­ logicznych, dokonała krytycznego przeglądu i oceny nauki polskiej w zakresie badań nad sztuką, wytycza­ jąc nowe kierunkF prac teoretycznych i histoiycznych. Konferencja przeprowadziła również podsumowanie dotychczasowego dorobku ideologicznego i metodolo­ gicznego, k t ó i y wyrastał w walce o realizm socjali­ styczny w polskiej sztuce, a hierarchię i kolejność prac naukowych podyktowały przecie "wszystkim wy­ mogi twórczego warsztatu sztuki polskiej. Konferencja Krakowska stanowiła przejście do nowego etapu ze­ społowych p i a ć naukowych, do rozwiązywania pro­ blematyki płynącej z leninowskiej teorii odbicia, jak również w n i o s k ó w w y n i k a j ą c y c h ze stalinowskiej teo­ rii narodu i narodowej kultury, a zwłaszcza ostatnich prac Stalina związanych z zagadnieniami językoznaw­ stwa. Zasadniczy problem kształtowania nowej sztuki polskiej socjalistycznej w treści i narodowej w for­ mie, określa problematykę sztuki ludowej Konfe­ rencja Krakowska wytyczając program prac nau­ kowych, mając na celu gruntowne przebadanie dziedzicta polskiej sztuki, zaakcentowała sprawę przera­ stania „ludowości" w ogólnonarodową twórczość artystyczną. "W dziedzictwie bowiem narodowego folkloru, w rozległych doświadczeniach ludu, wyrosłych z jego pracy i walki, z jego sytuacji klasowej, z radości ludu i z jego smutków, tkwią wielkie skarby mądroś­ ci i doświadczeń, sięgające tradycjami niekiedy we wczesnodziejową przeszłość narodu. W dziedzictwie tym tkwią zarazem i przesłanki narodowej formy. Zachodzi więc pytanie, w jaki sposób zamierzamy obecnie, w oparciu o analizę naszego dorobku sztuki warstw elitar­ nych i twórczości ludowej, przy pomocy czynnika nau­ kowego, zapewnić poszanowanie artystycznego dzie­ dzictwa sztuki ludowej, zapewnić pełne poznanie, prze­ badanie i wykorzystanie doświadczeń twórczych i war­ sztatowych, przy jednoczesnym włączeniu jej ż y w y c h sił twórczych w szeroki nurt rozwojowy współczesnej sztuki polskiej. Dyskusje krakowskie wykazały z jednej strony, du­ że bogactwo dorobku faktograficznego, szerokiego za­ sięgu badań terenowych, — z drugiej strony istniejące duże zaniedbania w zakresie prac teoretycznych, syn­ tetycznych, ujmujących całokształt zagadnienia twór­ czości ludu. 146 URBANOWICZ Tak w i ę c przed Konferencją Jadwisińską zarysowały Bię następujące zagadnienia: a) problem definicji, isto­ ty i zakresu sztuki ludowej, w oświetleniu materializ­ mu dialektycznego i historycznego; b) problem klasowości sztuki ludowej, jej stosunek do sztuki warstw elitarnych; c) wykrycie postępowych nurtów sztuki l u ­ dowej, jak również e l e m e n t ó w ludowości w sztuce warstw elitarnych, d) analiza i ocena dotychcza­ sowych metod opieki nad sztuką wsi polskiej (pra­ ce teoretyczne i krytyczne); e) zagadnienie tzw. twór­ czości amatorskiej; f) rola sztuki ludowej w kształto­ waniu jednolitej ludowej socjalistycznej kultury narodu polskiego; g) zagadnienie rzemiosła i przemysłu, me­ tody korzystania z dorobku ludowego, strona gospo­ darcza i kulturalna tego zagadnienia; h) problem kształcenia twórców ludowych i metody przyswajania dorobku ludowego w naszym szkolnictwie artystycznym oraz sprawa kadr pracowników naukowych. Streszczając, Konferencja Jadwisińską stanęła przed trzema zasadniczymi zagadnieniami: 1) określenie sto­ sunku do dorobku plastyki ludowej, 2) analiza aktual­ nej sytuacji, 3) przerastanie twórczości ludowej w sztu­ kę ogólnonarodową epoki realizmu socjalistycznego. Ogrom tych zagadnień przekraczał oczywista możli­ wości jednej parodniowej konferencji. Konferencja zgromadziła zespół etnografów, historyków sztuki, pla­ styków zawodowych i ludowych, jak również działaczy i organizatorów, oraz przedstawicieli instytucji gospo­ darczych, gdzie problematyka kultury ludowej posiada szczególne znaczenie. Konferencja miała charakter roboczy, pizy czym wy­ stąpienia poszczególnych uczestników nie posiadały charakteru wypowiedzi oficjalnych, reprezentujących stanowiska tej czy innej instytucji. Na obradach za­ ciążyła zbyt duża ilość referatów i przygotowanych wypowiedzi, co z jednej strony w p ł y n ę ł o na w a g ę kon­ ferencji, z drugiej strony skracało czas, przeznaczony na dyskusję. N i e w ą t p l i w y m brakiem była niedostateczna ilość referatów poruszających ogólne zagadnienia teorii sztuki i estetyki. Celem niniejszej pracy, jest wypunktowanie pro­ blematyki konferencji, omówienie szkicowe zasad­ niczych tez referatów i dyskusji oraz podanie w cyta­ tach istotniejszych sformułowań. Biorąc pod u w a g ę fakt publikowania przez „Polską Sztukę Ludową" sze­ regu referatów i wypowiedzi, nie zachowujemy właści­ wych proporcji przy omawianiu poszczególnych refe­ ratów i wystąpień, pomijając lub określając szkicowo wypowiedzi, niejednokrotnie wartościowe, które jed­ nak bądź stały na uboczu zasadniczej problematyki konferencji, bądź w y m a g a j ą szczególnych omówień. P o d s t a w o w ą wypowiedź, określającą stosunek do do­ robku plastyki ludowej, stanowi referat prof, dr К. P i w o c k i e g o pt. „ N u r t ludowo-narodowy w s z t u c e p o l s k i e j " . Cytujemy z refe­ ratu zasadnicze, uogólniające sformułowania, pomijając całą bogatą dokumentację historyczną tez referatu. �„Ujmowanie sztuki ludowej w jej historycznym roz­ woju napotyKaio i napotyka na znaczne trudności, — każdemu badaczowi rzuca się przecie wszysdom w oczy jej Konserwatyzm, przywiązanie ao form i procederów technicznym przecnoazącycn tradycyjnie z pokolenia na poKoieme. wszyscy uczeni wysuwali na czoio swych iOiwazLii Wiasrue zachowawczość tej sztuki — stad po­ jawiła się w nauce tendencja by przy pomocy nie­ zmiennych i jakoby wiecznotrwałych cech sztuki l u ­ dowej rekonstruować zaginione ogniwa naszej przesz­ łości artystyczntj. bkierowanie uwagi badaczy na eraay cyjność s a u k i ludowej przesłoniło im zrozumienie, ze jak wszytUio mne w zjawiskach społecznych, roz­ wija się ona, zmienia, usycha w niektóry cii swoich gaięziacn, że sztuka ludowa przecie wszystkim jest kate­ gorią historyczną. Pozorna niezmienność lorai sztuki ludowej, kusiła nas ao formułowania ogólnych prawideł twórczości ludowej, do zacieśniania zagadnień tej twór­ czości, do zjawisk najuporczywiej trwałych niezmien­ ny cń i prymitywnych. Tendencje te eliminują z zakre­ su badań ogromne działy przeszłości artystycznej. Inną trudnością w traktowaniu sztuki ludowej w aspekcie historycznym jest brak materiału zabytkowego sięga­ jącego głębiej niż wiek X V I I I " . Prof. I-iwocki stwier­ dza dalej, „ogromne połacie naszej spuścizny arty­ stycznej możemy uważać za nurt ludowy w sztuce pol­ skiej. Czy można go jednak nazwać narodowym? We­ dle klasycznego sformułowania Lenina, w każdym spo­ łeczeństwie klasowym płyną dwa równoległe nurty kultury, jeden służący interesom klas posiadających, drugi wyrażający potrzebę mas ludowych. Prądy te w ciągu dziejów niejednokrotnie się ze sobą splatają i krzyżują, gdyż niezorganizowana, ale żywiołowa siła tych mas, odgrywa w życiu każdego społeczeństwa de­ cydującą rolę. Odnosi się to także, oczywiście, do zja­ wisk artystycznych. Stąd pierwiastki ludowe przenika­ ją z reguły do najbardziej zdawałoby się ekskluzywnej sztuki, służącej potrzebom najwyższej elity społeczeń­ stwa klasowego. Tak należy, sądzę, rozumieć dialek­ tyczną jedność kultury mimo istnienia w niej dwóch antagonistycznych nurtów. Wspólnota kultury jest prze­ cież obok języka, terytorium, życia ekonomicznego i układu psychicznego — jedną z cech narodu w rozumie­ niu definicji Stalina. Wspólnota układu psychicznego i kultury objawiają się w sztuce przez narodową for­ mę sztuki, mająca w stosunku do szybko zmieniających się ich treści ideologicznych, służących każdorazowej nadbudowie — charakter bardziej statyczny, w y r a ż a ­ jący się w pewnych tradycyjnych nawykach przedsta­ wiania rzeczywistości, jej widzenia i odbijania. W tym sensie nurt ludowy sztuki polskiej, którego cecha, jest przecież kształtowanie obrazu plastycznego, w oparciu o tradycyjną formę, jest równocześnie nurtem narodo­ wym. Stąd waga badań nad sztuką ludową dzisiaj, gdy mamy praktycznie budować nową, bezklasową, jedno­ litą kulturę, narodową w formie, o nowej socjalistycz­ nej treści. Badania te nie są właściwie rozpoczęte. Ucze­ ni zajmujący się sztuką ludową ograniczali się niemal wyłącznie do twórczości X I X wieku, zrzadka cofając się w wiek poprzedni. Wartościowanie sztuki, oparte o obce wzory, nie pozwoliły nam na zwrócenie uwagi na niezmierne bogactwo polskiej tzw. prowincjolnej sztuki oraz na jej cechy wyróżniające ją od współcze­ snych dzieł na zachodzie Europy. Jej odrębna od wzor­ ców, swoistość form piętnowana była nazwą barbaryzmów". Prof. К. Piwocki konkluduje tezy swego referatu: „głównym celem była próba udowodnienia, że współ­ czesna sztuka ludowa posiada s w ą historię, swój nie­ przerwany rozwój od najdawniejszych czasów i że bezpośrednimi poprzednikami ludowych twórców była prowincjonalna sztuka" i że „sztuka prowincjonalna w swej istocie była równocześnie głównym nurtem sxtuki narodowej w formie". Prof. Stanisław S z c z o t k a , dając w swym re­ feracie obszerny zarys politycznej i gospodarczej hi­ storii wsi polskiej, zwraca u w a g ę na możliwości prze­ sunięcia głęboko wstecz badań na szaika. ludową, przy odpowiednim wykorzystaniu archiwaliów w postaci sądowych ksiąg wiejskich, zapisów testamentowych itp. Mgr. Zbigniew R e w s k i, polemizując z szereS-Kiri w y w o d ó w prof. Piwockiego, podkreślił w swej wypowiedzi konieczność przeprowadzenia dodatkowycn badań dla potwierdzenia szeregu uogólnień referatu. Wskazał on na ciągłość tradycji cechowej, przedstawił szereg przykładów „majstersztyków" krakowskiego cechu budowniczych i kamieniarzy, w których rzucają SxQ w oczy pewne odstępstwa od kanonów poprawności architektonicznego komponowania. Posiada to dla nas doniosłe znaczenie, gdyż jak stwierdza mgr. Z. Rewski omawiana sztuka prowincjonalna stanowi najsilniej wyczuwalną i wizualnie zrozumiałą grupą sztuki na­ rodowej. Jeśli chodzi o sztukę ściśle chłopską uważa on za możliwe (mimo braku bezpośrednich przekazów źródłowych) przyjęcie znacznie szerszego zakresu twór­ czości, od tego jaki zarysował się w referacie prof. P i ­ wockiego. Na marginesie tematyki konferencji, mgr. Rewski przedstawił nowe naświetlenie genezy architektury późnorenesansowej, określanej dotąd terminem lubelsko-kaiiskiej, a zawężanej do pewnej części architek­ tury kościelnej. Referent rozszerza zasięg tego typu do granic historycznej Małopolski z Krakowem na czele. Architektura ta występująca w szeregu miast prowin­ cjonalnych jak: Pińczów, Kielce, Sandomierz, l u b l i n , Tarnów, Jarosław, wiąże się z ówczesnym ż y w y m r u ­ chem budowlanym, rozwijającym się pod patronatem magnackich rodów małopolskich. Obejmuje ona zarów­ no zabytki budownictwa kościelnego jak i świeck.ego oraz cały zespół form plastyki architektonicznej. Mgr. Kazimierz P i e t k i e w i c z podkreśli ko­ nieczność uzupełnienia problematyki referatu pref. P i wockiego zagadnieniami rzemiosła wiejskiego, a w szczególności ceramiki, tkactwa itp. Badania prowa­ dzone w tym kierunku niewątpliwie poszerzyłyby znacznie zakres naszych wiadomości o twórczości ludu wiejskiego. Dr Roman R e i n f u s s w swej wypowiedzi, idzie po linii w y w o d ó w referatu, podkreślając między inny­ mi, iż badania sztuki ludowej dotąd szły zasadniczo w kierunku szukania istoty sztuki ludowej, pojmowa­ nia jej jako swoistego „ludowego stylu", w zasadzie swej niezmiennego, ponadklasowego i wspólnego wszy­ stkim ludom świata. Wynikiem tego były coraz bar­ dziej precyzyjnie rozbudowane określenia ludowego stylu, oparte na analizie cech formalnych wiejskiej twórczości artystycznej. Jako sztukę prawdziwie ludo­ wą uznawano sztukę „samorodną' wsi, przekazywaną z pokolenia na pokolenie w drodze tradycji ustnej i warsztatowej. Dr Reinfuss stwierdza, iż rozważanie 147 �rozwoju sztuki ludowej w płaszczyźnie wyłącznie for­ malnej, jest z gruntu ahistoryczne, nie ujmuje istoty zróżnicowania twórczości artystycznej na ludową i nieludową. Kryterium formalne powoduje zawężanie obrazu sztuki ludowej, eliminując z tych badań całe ich dziedziny. Warunki historyczne przyczyniały się do powstania odrębnej szluki ludowej determinując jej rozwój. O sztuce ludowej jako twórczości artystycznej, wyodrębnionej od innej nieludowej, można mówić do­ piero wówczas, gdy istnieje sam „lud", pojmowany j a ­ ko klasa społeczna; — w społeczeństwie żyjącym w warunkach wspólnoty pierwotnej nie ma wyodrębnio­ nej sztuki ludowej. Przejaw świadomości klasowej w twórczości ludowej dostrzega dr Reinfuss w tematy­ ce zbójnickiej obrazów na szkle i satyrze społecznoobyczajowej, zawartej w niektórych utworach ludo­ wej literatury. Prot'. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i podkreśla w dotychczasowych badaniach jednostronność zainte­ resowań sprawami zdobnictwa i ornametyki („zbie­ ractwa motywów"). ,,I to co w badaniach winno być opracowane na końcu, stało się podstawą do określeń i charakterystyki sztuki ludowej". Konsekwencje tych tendencji odczuwamy szczególnie silnie w praktyce przez sprowadzanie całej problematyki sztuki ludowej do zagadnień zdobiny, motywu, ornamentu, gubiąc w ten sposób cały złożony charakter tego zagadnienia. Prof, dr Juliusz Starzyński, podsumowując pierwsze wyniki dyskusji, akcentuje znaczenie i wartość prac prof. Niedosziwina oraz Fiedorowa Dawidowa piętnu­ jącego, między innymi, tendencje niektórych history­ ków sztuki „błędnie usiłujących z różnych dzieł prze­ szłości w y ł a w i a ć jakieś drobne aspekty i w nich w i ­ dzieć wyraz ludowości, — w ten sposób akcentowano przy analizie dzieła zjawiska drugorzędne, urzekając się faktem zniekształceń wzorów i apoteozując to, u patrywano w prymitywizmie cechy ludowości". Referat Aleksandra V/ o j C i e c h o w s k i e g o , publikowany w niniejszym numerze, był jakby k o n t y ­ nuacją referatu prof. Piwockiego; referent sumuje i wartościuje sformułowania teoretyków, traktujące 0 sztuce ludowej, omawia sposoby popierania twórczo­ ści ludowej i opieki nad istniejącymi ośrodkami tej sztuki w wieku X I X i X X , jak również formy łącze­ nia sztuki ludowej z rzemiosłem i przemysłem arty­ stycznym. Mgr. Mieczysław P o r ę b s k i (nawiązując do zagadnienia dziedzictwa przeszłości) starał się w swej wypowiedzi dać odpowiedź na pytanie: „co z tego do­ robku i w jaki sposób przejąć ma współczesne nadze malarstwo, rzeźba, grafika, architektura, rzemiosło 1 przemysł, dalej, jaki rna być stosunek sztuki ludo­ wej do tradycji artystycznych sztuki uprzywilejowa­ nej". Zadaniem historyków i t e o i e t y k ó w oraz badaczy kultury ludowej jest szukać odpowiedzi na te p y t a ­ nia, w oparciu o konkretny materiał faktów i o ogól­ ne zasady teorii materializmu dialektycznego i histo­ rycznego. Fakty przytoczone przez prof. Piwockiego przyczyniają się do zerwania legendy rzekomej „nie­ zmienności", „pierwiastkowości" i izolacji naszej sztuki ludowej, wykazując jej dialektyczne przemiany na przestrzeni dziejów, jej stałe zazębianie się ze sztuką służącą potrzebom kościoła, dworu, szlachty czy mie­ szczaństwa. Autor referatu rewindykuje w ten spo­ sób dla pojęcia sztuki ludowej czy ludowości nowe 14H obszary pogranicza, wskazuje nowe kierunki, w k t ó ­ rych powinny iść dalsze badania jej dziejów i dorob­ ku. Ale ta wymiana wartości pomiędzy szeroko histo­ rycznie pojętym podłożem ludowym, a kulturą i sztu­ ką warstw uprzywilejowanych, ten ruch podwójny występujący i zstępujący urywa się. W X I X wieku mamy już do czynienia właściwie tylko z ruchem „zstępującym". Wypieram przez konkurencję przemysłowo-kapitalistyczną rzemieślnicy cechowi wycofują się na wieś, pracują dla odbiorcy wiejskiego — który w tym okresie uzyskuje szersze możliwości kulturalnoartystycznego rozwoju. Sztuka cechowa przekazuje wsi szereg swoich zdobyczy, form i umiejętności, ulegając z kolei twórczemu przeobrażeniu i przystosowaniu — w dalszej walce z kapitalistycznym rynkiem, ta sztu­ ka ludu stopniowo traci pozycję po pozycji. Poprze­ stanie na tym obrazie, określałoby nasze wnioski r a ­ czej pesymistycznie — inaczej to będzie wyglądać, gdy uwzględnimy drugą nieodłączną cechę dialektycznego procesu „ruch wstępujący". Są to zjawiska związane bezpośrednio z siłami ludowego chłopskiego czy m a ł o ­ miasteczkowego podłoża, zjawiska pierwszego rewo­ lucyjnego wystąpienia sił ludowych — wyrażające się w zapoczątkowaniu naszej wielkiej ogólnonarodowej linii malarstwa historycznego i rodzajowego. Przecho­ dzenie do sztuki ogólnonarodowej jednostek twórczych na tym właśnie podłożu wyrosłych, z nim bezpośrednio związanych, lub tkwiących w jego problematyce, stwa­ rza właśnie ó w ruch „wstępujący" przenoszenia pro­ blematyki ludowej, jej realistycznego widzenia i k l a ­ sowego stanowiska na grunt sztuki ogólnonarodowej. Fakty te świadczą, że lud w okresie, o którym mowa, nie był już bynajmniej bierną izolowaną żyjącą w ł a s ­ nym tylko życiem masą — że stawał się coraz dobit­ niej żywą częścią narodu. Nurt ludowy w sztuce ó w ­ czesnej, nie płynął jakimś odosobnionym korytem sztu­ ki ludowej w sensie ścisłym, ale przelewał się w ogólny nurt sztuki polskiej, wnosząc w e ń najbardziej istotne i cenne wartości. Kol. Wojciechowski w referacie swym przypomniał nam jak to Norwid chciał podnosić „ludo­ we" do „narodowego". W tym wypadku Norwid kwito­ wał proces, który był warunkowany samą logiką dialektyki dziejowej. Ref. kol. Wojciechowskiego miał r ó w ­ nież w y d ź w i ę k i pesymistyczne. Przez cały długi okres „zajmowania się sztuką ludową nie umiano zrobić z nią nic rozsądnego i dziś — problemom nie widać końca". Zajmowanie się sztuką ludową nie mogło dać p e ł n i e j ­ szych rezultatów, to jasne, i to wynika wyraźnie z kla­ sowego uwarunkowania tego zjawiska. Istotnym jest jednak fakt, że od połowy X I X wieku żywa i zdolna do przemian sztuka ludowa jest ciągle aktualnym pro­ blemem, że jej istnienie będące wyrazem wzmożonej prężności sił chłopskich — zmuszało ideologów panu­ jącego systemu do takiego czy innego zajmowania dla niej miejsca w klasowej antagonistycznej strukturze społeczeństwa, a w gruncie rzeczy szukania ratunku wobec jałowości i bezpłodności takich w y k w i t ó w kul­ tur kapitalistycznych jak „style historyczne", secesja cz.y modernistyczny funkcjonalizm. Dziś cały ten pro­ blem dla nas nie istnieje. Nie chodzi już o znalezienie miejsca dla sztuki ludowej, ale o pełne rozwinięcie jej i przetworzenie w jednolitą już socjalistyczną w treści, sztukę całego narodu. Kamieniem probierczym w ca­ łym procesie nawiązywania i wytyczną przejmowania kultury ludowej jest kryterium realizmu. Kryterium �to będzie dla nas decydujące w określeniu przydatno­ ści poszczególnych elementów dziedzictwa dla tworzo­ nej przez nas sztuki realizmu socjalistycznego''. „Nie będę się tu zatrzymywał przy zagadnieniach fi­ guralnego malarstwa i rzeźby. Sztuka ludowa ma tu praktycznie stosunkowo mniejszą rolę do spełnienia, a dzisiejsza twórczość ludowa w tym zakresie wiąże się już raczej ze skomplikowanym problemem twór­ czości amatorskiej. Natomiast w zakresie rzemiosła i przemysłu zagadnienie dziedzictwa sztuki ludowej jest b e z w ą p i e n i a zagadnieniem centralnym, stanowiąc tutaj główne i podstawowe dziedzictwo naszej przesz­ łości. Rozumiejąc przez realizm prawdziwe odbicie rzeczywistości społecznej swojego czasu w jej istotnych cechach, uważamy za istotne przy tym cechy walki i wzrostu, wzmagania się i potężnienia postępowych sił społecznych — walki o awans klasowy, gospodar­ czy i kulturalny". ( Prof. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i w wypowie­ dzi swojej podzielił się z uczestnikami Konferencji do­ świadczeniami nabytymi w wieloletniej pracy w „War­ sztatach Krakowskich" i „Ładzie". Obszernej jego wy­ powiedzi na tym miejscu streszczać nie będziemy, gdyż ukaże się ona w całości w jednym z najbliższych nu­ merów Polskiej Sztuki Ludowej. Analizę metod opieki nad twórcami i ośrodkami sztuki ludowej otwiera wypowiedź mgr. K . P i e t ­ k i e w i c z a . Scharakteryzował on działalność R e ­ feratu Sztuki Ludowej, Min. Kultury i Sztuki w l a ­ tach 1945 — 1951. Referat Sztuki Ludowej, który rea­ lizował swe prace w zakresie opieki nad samorodną twórczością ludową na trzech odcinkach: 1) opieka n&d twórcą i twórczością, 2) oddziaływania na jej treść i formę w sensie artystycznym i ideologicznym, 3) upowszechniania wartości sztuki ludowej. W prak­ tyce akcja ta polegała na zakupie prac, udzielaniu za­ pomóg i stypendiów talentom samorodnym, przezna­ czonych na dokształcenie, pracę twórczą, narzędzia, materiały, umożliwianiu zdolnej młodzieży dostępu do szkół artystycznych, jak również organizowaniu kon­ kursów, krótkich próbnych kursów, opracowywaniu wzorców, reaktywowaniu wartościowych, a zanikają­ cych dziedzin sztuki i oddziaływaniu tą drogą na treść i formę sztuki ludowej i dostosowywaniu jej do potrzeb życia współczesnego. Po za tym zajmowano się upo­ wszechnieniem i naświetlaniem istotnych wartości twór­ czości ludowej przez planowe wystawy krajowe (regio­ nalne i objazdowe) i zagraniczne, prelekcje, wydawnic­ twa, dalej przez wprowadzanie plastyki ludowej do og­ nisk zbiorowego życia społecznego i kulturalnego (świe­ tlice, domy kultury, szkoły, zespoły amatorskie). Wpro­ wadzanie konkursów i wystaw z nagrodami ujawniało szereg talentów, zapoczątkowało proces ożywienia roz­ woju kulturalnego wsi. Twórcy ludowi zaczęli sobie uświadamiać swoją rolę i znaczenie uprawianej przez nich sztuki. Wiele młodzieży ze zaktywizowanych ośrod­ ków, skierowano do szkół artystycznych, rozpoczęła się akcja zakładania spółdzielni oraz zespołów artystycz­ nych i chałupniczych. Planowość akcji pozwalała na coraz silniejsze kształtowanie artystyczne ludowej na­ leciałości, z okresów rabunkowej eksploatacji przez spe­ kulantów z czasów kapitalistycznych, oraz przystoso­ wanie dawnych i cennych form sztuki do nowych wy­ mogów życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego. W latach 1945—1950 zorganizowano 45 konkursów, (1406 uczestników, 6876 eksponatów), 55 wystaw — 2860 uczestników, z 9241 eksponatami). Zorganizowano kilka wystaw objazdowych i 5 wystaw zagranicznych (Mo­ skwa, Kijów, Budapeszt, Paryż, Amsterdam, Londyn, Włochy, Austria, Szwajcaria, Meksyk, Stany Zjedno­ czone). W ostatnich latach sztuka ludowa uzyskuje co­ raz w większym stopniu zastosowanie w przemyśle (wzory druków na tkaninach, fajanse), dokąd dociera dzięki współpracy artystów ludowych zorganizowa­ nych w kolektywy z zawodowymi artystami plasty­ kami. Przemiany, zachodzące w życiu Polski Ludowej wy­ wierają swój w p ł y w na artystę ludowego. W jego twórczości zaczyna coraz wyraźniej odbijać się nowa rzeczywistość socjalistyczna, w tematyce uwidaczniają się zagadnienia pracy, walki o pokój, przemiany eko­ nomiczne i gospodarcze (wycinanka, malarstwo, rzeź­ ba). Przy rozwiązywaniu tych złożonych zagadnień pię­ trzą się przed praktykami trudności, wynikające z niesprecyzowania dotąd szeregu zagadnień teoretycznonaukowych. Dotychczasowe prace instytucji nauko­ wych ograniczały się do dokumentacji i inwentaryza­ cji faktów — pozostawiając praktykę procesom ż y w i o ­ łowego rozwoju. „Przed P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki i innymi pla­ cówkami naukowymi stoi obecnie pilne zadanie sfor­ mułowania założeń teoretycznych, oparta na nauce i estetyce marksistowskiej, które stanowiłyby wytycz­ ne w dalszej akcji ochrony ludowej sztuki. Teoria bo­ wiem winna wyprzedzać praktykę. Dotychczasowe de­ finicje w okresie szybkich przemian rewolucyjnych wsi i miasta, nie są już wystarczające. Sztuka ludowa żywiołowo wychodzi poza ramy środowiska chłopskie­ go, przy czym w tym środowisku przestaje pełnić do­ tychczasową funkcję. Następuje proces zbliżenia się twórczości chłopa do twórczości amatorskiej robotni­ ka. Stąd nasuwają się następujące zagadnienia do opracowania: 1) określenie pojęcia zakresu sztuki ludo­ wej ; 2) określenie wartości pozytywnych dorobku twórczości ludowej, istotnych dla kultury narodowej; 3) wypracowanie metod i form postępowania w zakre­ sie opieki, organizacji i oddziaływania ideologicznego na twórczość ludową. W dalszym ciągu mgr. Pietkiewicz stwierdza, iż no­ wa tematyka w p ł y w a na zmianę dotychczasowych tra­ dycyjnych form wypowiadania się plastycznego twórcy ludowego. Na odcinku tym obserwujemy dziś n i e w ą t ­ pliwie zjawisko poważnego przesilenia. Sprawa kształcenia i dokształcania twórców ludo­ wych oraz znalezienie w ł a ś c i w y c h metod przestawia­ nia ich twórczości na wzornictwo rzemiosła i przemy­ słu jest również jednym z pilniejszych zagadnień. Szereg nowych zagadnień w zakresie ochrony ludo­ wej sztuki wyłania się w związku z rozwojem spół­ dzielczości produkcyjnej na wsi. Akcja ta mogąca bar­ dzo silnie przyczynić się do intensyfikacji twórczości i produkcji artystycznej wsi do dziś dnia nie znalazła w ł a ś c i w y c h form organizacyjnych. Problem stworze­ nia w a r u n k ó w pracy dla wybitnych talentów ludowych w ramach wiejskich spółdzielni produkcyjnych wyda­ je się rzeczą absolutnie konieczną. Prezes Z. S z y d ł o w s k a , przedstawiciel Cen­ trali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, omawia problem aktywizacji twórczości ludowej w aspekcie ekonomicznym i gospodarczym. 149 �Prezes S z y d ł o w s k a stwierdza, iż C P L i A jest w y ­ k ł a d n i k i e m praktycznych p r ó b zorganizowania w y ­ twórczości ludowej. D e c y d u j ą c e przy powstaniu insty­ t u c j i były n a s t ę p u j ą c e zadania: a) aktywizacja rezerw wiejskich sił roboczych, b) wykorzystanie biernych gospodarczo t e r e n ó w wsi, c) stworzenie dodatkowego zarobku dla ludności wiejskiej. Jako problem w y o d ­ r ę b n i o n y akcentowano p o t r z e b ę równoległego u a k t y w ­ nienia i reaktywowania tradycyjnych o ś r o d k ó w ludo­ wej twórczości artystycznej. Referent p o d k r e ś l a zmia­ nę funkcji społecznej sztuki ludowej , a wsi. Daw-, na izolacja wsi od zdobyczy cywilizacyjnych w a r s t w wyższych — s t w a r z a ł a konieczność zaspakajania przez wieś wszystkich n a j ż y w o t n i e j s z y c h potrzeb iudności c h ł o p s k i e j : — dziś w fazie w i e l k i c h przemian k u l t u ­ ralnych (elektryfikacja wsi, mechanizacja produkcji rolnej, radio, u ł a t w i o n y kontakt z miastem i robotni­ kami) stwarza nowy ś w i a t w r a ż e ń i potrzeb wsi pol­ skiej. Obecnie d o p ł y w artykułów p r z e m y s ł o w y c h zas­ pakaja potrzeby wsi, k t ó r a zamiast produkować dla siebie zaczyna, jeśli chodzi o w y t w o r y sztuki ludowej, p r z e s t a w i a ć się na rynek miejski. Wiemy iż w a r u n ­ kiem istnienia i rozwoju wszelkich dziedzin 'wytwór­ czości jest popyt na wytwarzane produkty. Dziś ob­ serwujemy zjawisko k o ń c z e n i a się na wsi popytu na w ł a s n e wyroby artystyczne przy r ó w n o c z e s n y m niew y k s z l a ł c e n i u się jeszcze nowego odbiorcy. Tak więc m ó w i ą c o drogach organizowania i intensyfikowania wytwórczości ludowej musimy p a m i ę t a ć o k o n i e c z n o ś ­ ci zachowania i utrzymania zapotrzebowania na te w y ­ twórczość, w pierwszym rzędzie na wsi. nie m ó w i ą c już o zapotrzebowaniu i dostępności tych p r o d u k t ó w w samych o ś r o d k a c h jej produkcji. Dotychczasowe miejskie r y n k i zbytu ludowej w y t w ó r c z o ś c i artystycz­ nej m i a ł y formy spekulacyjne, lub były w y n i k i e m dzia­ łalności patronackich instytucji. W każdym razie pro­ dukcja tych w y t w o r ó w była obliczona na w ą s k i e k o ­ ło indywidualnych odbiorców, m a j ą c w y r a ź n i e charak­ ter zapotrzebowania typu elitarno-kfrrernlneRo. Dziś i ten odbiorca w ł a ś c i w i e nie istnieje. Szczególne t r u d ­ ności u p ł y n n i e n i a na rvnku posiadają ze względu na swa ceno produkty o wysokich walorach artystycznych (hafty, tkaniny dekoracyjne itp.). „ W a r u n k i e m n i e z b ę d n y m utrzymani:?, y.ywotnnści oś r o d k ó w w y t w ó r c z o ś c i ludowej jest stworzenie szersze­ go zapotrzebowania na jej p i o J a k e j ę . Zaczyna się dziś z a r y s o w y w a ć realna funkcja v.vtwórez::,5'.i l u ć o w e i , 'wy­ nikająca z rozwoju budownictwa socjalistycznego. Pow­ staje nowy lealny cdbisrca — m y ś l ą tutaj o inwesty­ cjach socjalnych z a r ó w n o na teremJe w r i jak domy k u l t u r y , świetlice, Jomy dziecka. Roapody ludowe, szko­ ły zespo'y teatralne — tam n ' o w a ' p n w ' e iwó' с о : ' / : 'wdowa winna znaleźć dla siebie w ł a ś c i w e miejsce i pod­ stawowy rynek". W z w i ą z k u z s a m ą działalnością Centrali rmesowuje się dobitnie, konieczność op armvama specjalnych i szczegółowych zasad konstruowani?, p i o n ó w produk­ cji, norm pracy i systemu płacy. Specyfika zadudnie­ nia, nie mieści się w kategoriach p r z e d s i ę b i o r s t w p r a ­ cujących w innych warunkach dla celów w y ł ą c z n i e gospodarczych i u ż y t k o w y c h . Koniecznością wydaje się przejście z systemu plac akordowych na system pre­ miowania. Podobnie zagadnienie podatku obrotowego i inwestycyjnego wymaga tu specjalnych n o r m i za­ sad. P o w y ż s z e sprawy w y n i k a j ą , z analizy obecnej sy­ 150 tuacji, z konieczności stworzenia w a r u n k ó w dla roz­ szerzenia odbiorczości i jej upowszechnienia. Zagadnie­ niem dużej wagi jest polityka surowcowa. P o w y ż s z e uwagi m a j ą na celu wskazanie przeszkód h a m u j ą c y c h jeszcze rozwój w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej. Wydaje się celowym wprowadzenie i w s p ó ł u d z i a ł w pracach Centra ii n i e z b ę d n y c h f a c h o w c ó w , e t n o g r a f ó w , -historyków i p l a s t y k ó w zawodowych. W a ż n ą r ó w n i e ż sprawa jest szeroka propaganda w a r t o ś c i kulturalnych wytwórczości wiejskiej na ł a m a c h prasy. Coraz m n i e j ­ szą rolę v/ pracach C P L i A posiada zagadnienie stwo­ rzenia dodatkowego zarobku dla ludności wiejskiej, £dyż rezerwy ludzkie v/si coraz silniej w c h ł a n i a n e są przez ruch budowlany i przemysł. Dyr. Wanda T e 1 а к o w s к a, przedstawiciel I n ­ stytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o ,zapoznaje uczest­ n i k ó w k o ą f e r e n c j i z dorobkiem k o l e k t y w ó w robotni­ czych, wiejskich i młodzieżowych, opracowujących wzorce i modele dla rzemiosła i p r z e m y s ł u lekkiego. Istotą takiego k o l e k t y w u jest połączenie wiedzy, do­ świadczeń technicznych i ś w i a d o m o ś c i artystycznej d o j ­ rzałego artysty-plastyka z d o ś w i a d c z e n i a m i , realizmem myślenia i i n w e n c j ą samorodnych t a l e n t ó w . W. Telakowska ilustruje swoją wypowiedź, p r z y k ł a d a m i prac k o l e k t y w ó w prof. E. P l u t y ń s k i e j , prof. Buszka i G r z e ś kiewiczów (fabryka f a j a n s ó w w W ł o c ł a w k u i Pruszko­ wie), Dewitzowej (fabryka jedwabiu w M i l a n ó w k u ) , da­ lej zespołów Bujakowej i Szczepanowskiej, młodzieżo­ wych k o l e k t y w ó w prof. Kenara i Miklaszewskiego, jak również w y n i k a m i działalności a r t y s t ó w malarzy Grześkiewiczów w opracowaniu w z o r ó w na tkaniny dla p r z e m y s ł u w zespole malarek wsi Zalipie. Poczynania te m a j ą charakter pionierski. Zespoły kierowane przez !•'••styków, potrafiły z jednej strony w y k o r z e n i ć w swo­ ich realizacjach wszelkie w p ł y w y p s e u d o l u d o w o ś c i . t a n ­ dety i złego smaku, z drugiej strony u t r z y m a ć t w ó r ­ cze tradycje techniczne warsztatowe, m a t e r i a ł o w e . Nie p o w t a r z a j ą c mechanicznie dawnych w z o r ó w i m o t y ­ w ó w stworzono ośrodki wciąż innej, nowej i żywej sztuki ludowej. W ten sposób p o w i ą z a n o a r t y s t y c z n ą tradycja ludowa z zaspakajaniem bieżących potrzeb naszych czasów. Istnieje paro sposobów n a w i ą z y w a n i a do twórczości ludowej i przejmowania jej dorobku: a) branie mo­ t y w ó w ludowych i aplikowanie ich mniej lub więcej mechanicznie na przedmiotach o dowolnym przezna­ czeniu, b) wprowadzanie ludowych sposobów kompozy­ cji i doświadczeń warsztatowych wiejskiego artysty do twórczości zawodowego plastyka, c) organizowanie zespołów t w ó m . e j w s p ó ł p r a c y plastyka zawodowego z zespołom ludowych t w ó r c ó w , na prawach równości i wymiany wzajemnych doświadczeń, s t w a r z a j ą c wzor­ ce, posiadające r e a l n ą v r r t o ś ć dla poi.izeb i zadań współczesnych. ó.tydajc się, że ta ostatnia droga p djęta przez B N E P i kontynuowana przez I n s t y t u t Wzornictwa Przemy­ słowego — okaże się w ł a ś c i w ą , g<1yż przyczynia sir; do przenoszenia dorobku ludowego na nowy szczebel tech­ niczny, dostosowuje go dla nowych celów i nowych treści społecznych, z drugiej strony wyprowadza zawo­ dowego plastyka w s p ó ł p r a c u j ą c e g o z t w ó r c ą l u d o w y m z k r ę g u kosmopolitycznych i konwencjonalnych spe­ kulacji, u ł a t w i a mu głębsze zrozumienie n a r o d o w o ś c i i ludowości sztuki, daje m u możność analizowania spe­ c y f i k i widzenia najszerszych w a r s t w społeczeństwa. �Prof, dr G a j e к omawia zagadnienie oddziały­ wania formy ludowej na produkt przemysłowy. Prze­ mysł seryjny posiada własne formy pracy, nie pozwa­ lające na wierne przenoszenie motywu ludowego na swój artykuł. Prof. Gajek widzi trzy metody rozwią­ zywania tego zagadnienia, pierwsza metoda polega na tworzeniu k o l e k t y w ó w twórców ludowych kierowanych przez przygotowanego technicznie plastyka, umiejącego zastosować te wzory do produkcji masowej, druga me­ toda polega na adaptowaniu przez samych plastyków elementów ludowych, trzecia metoda polega na bez­ pośrednim wykonywaniu wzorca przez robotnika, tkwiącego w tradycjach ludowych swej sztuki. Wyda­ je się, iż pierwsza metoda jest najsłuszniejszą. Druga metoda daje dotychczas rezultaty w tworzeniu indy­ widualnych dzieł dekoracyjnych, niepowielanych, trze­ cia metoda daje małe widoki pozytywnych osiągnięć skutkiem przytłoczenia twórcy ludowego całym skom­ plikowanym procesem techniki przemysłowej. Innymi słowy, najwłaściwszą wydaje się metoda przenoszenia wartości sztuki ludowej przez twórców ludowych i ro­ botników przy współudziale i kierownictwie plastyka, wykształconego w zakresie techniki i metod przemysłu. Dr Mieczysław G ł a d y s z w swej wypowiedzi omawia zagadnienia wsi jako środowiska produkcji ar­ tystycznej, (zagadnienie twórcy i odbiorcy wiejskiego), opierając swoje wnioski i uwagi na badaniach wsi śląskiej, ograniczając się do przykładów z końca ubieg­ łego i początku bieżącego stulecia. Wypowiedź ma od­ powiedzieć na następujące pytanie: „Jak właściwie społeczność wiejska zapatruje się na rozwój i zanikanie własnej twórczości, jak ustawia swojego artystę, przyjmuje lub odrzuca jego wytwo­ ry, jakie w swoim życiu przypisuje im znaczenie, z ko­ lei zdanie sobie sprawy jak artysta ludowy pojmuje r.woją pracę w jakich warunkach rozwija swą twór­ czość, jakie są obopólne w p ł y w y , kontakty itp. Odpo­ wiadając na te pytania dr Gładysz rozróżnia dwa ty­ py artystów ludowych, a mianowicie pierwszy tworzą­ cy dla siebie względnie swoich najbliższych, oraz drugi produkujący dla całej klasy społecznej, tej samej lub innej. Twórczość pierwszego typu nie jest celowo przemyślanym wysiłkiem. Potrzebę estetyczną poprze­ dza użyteczność przedmiotu, zdobnictwo jego w y p ł y w a z doskonalenia rzemiosła. Obiekt nieudany użytkowo, nie odpowiadający swemu celowi nie jest zdobiony. Ornamenty wykonywane na wielu przedmiotach peł­ nią przy tym funkcję znaków rozpoznawczych czyli niejako gmerków. Proces doskonalenia użytecznego przedmiotu, uzupełnianie go ornamentem, zdobiną jest wykazaniem odpowiedniej sprawności i umiejętności obchodzenia się z narzędziem, jest określaniem stosunku do przedmiotu, przywiązania do rezultatu swej pracy i troski. U artystów zwłaszcza wyczuwających głębsze znaczenie sztuki, rodzą się niekiedy zupełnie samorzut­ nie zastanawiające obowiązki społeczne: „jakom miołech w tym (tj. zdobieniu) uciechę, coby ludzi rozwei:etić" m ó w i J . Krężelok z Istehnej". „Miasto dostarczając szybciej i taniej regulując wy­ magania estetyczne ludu, wprowadziło zupełnie odręb­ ne elementy do twórczości ludowej. Poczyna zanikać powszechna sprawność ręki, a jednocześnie zaczyna się rozwijać drugi rodzaj twórców ludowych, grupa spe­ cjalistów, oczekujących na zamówienie zamożnych. Po­ siadanie ozdobnych przedmiotów staje się bowiem oz­ naką bogactwa. Poczyna się wtedy dawać coraz bar­ dziej wyszukane ozdoby, coraz mniej wiążące się z użytkowością przedmiotu. Okres ten tak charakterystycz­ ny dla czasów rozrostu wiejskiej klasy posiadającej, a zwłaszcza w zamożnych wsiach nizinnych, dostarczał odrębnych p.zeżyć pozaestetycznych. Tymczasem nie­ kontrolowany rozwój produkcji fabrycznej zaspakaja wymagania ludności ubogiej, wypaczając zupełnie jej dawny smak estetyczny. Ludność niezamożna przestaje być odbiorcą wiejskiej wytwórczości, a coraz większa troska o byt, stwarza warunki nie pozwalające na roz­ wój dawnych samorodnych przejawów artystycznych. Stosunki społeczne i gospodarcze zmieniły częściowo upodobania ludności wiejskiej i przyczyniły się do za­ niku estetycznych przeżyć. Nad rozwojem sztuki ludo­ wej zaciążyła klasowość wsi. W twórczości ludowej po­ czyna decydować gust odbiorcy. Powstają kanony „smaku", „im więcej tym piękniej". .Artysta wiejski staje onieśmielony wobec odbiorcy: „Najpierw dać do opływu czi szie bydzie ludziom po­ dobało" (Istebna). Strona estetyczna wyprzedziła uży­ teczność. Dążność by przez sztukę być społeczności wieiskiej pożytecznym zanika. Wreszcie wy wtóry sztu­ ki ludowej stają się przedmiotem handlu, a głównym jej odbiorcą jest miasto. L u d w szerokim pojęciu prze­ staje powoli brać udział w kierowaniu upodobaniami własnych twórców. Obecnie rozpoczyna się nowa faza w rozwoiu ludowej twórczości, a mianowicie uiawma się zamówienie społeczne, kierowane przez spółdziel­ nię produkcyjną. Jakie będą jej dalsze losy nie wiemy. Wydaje sie je-lnak. na podstawie ostatnich obse-wacji, że pozostał wśród śląskich twórców ludowych i to zu­ pełnie świadomie, ważki czynnik, a mianowicie tradycyina potrzeba pracy zespołowej". Dr G ł a d y s z cytuje szereg wypowiedzi świad­ czących o tej praktyce zespołowej, mającej czasem cha­ rakter jakby narad twórczych, nad użyciem takiego czy innego motywu czy sposobu rozwiązania jakiegoś mo­ tywu zaobserwowanego na zewnątrz. „Ślącka sztuka nie jest statyczna, środowisko jest źródłem nowych pomysłów, umyślnych i celowych zmian opartych jednak na tradycji. Potrzeba w y w o ł u ­ je zmienność, jednakże nie wyłącza zdobyczy trady­ cyjnych. Zjawisko to jest podstawowym w rozwoju sztuki ludowej. Fakt twórczości indywidualnej jest właściwie procesem współtwórczyni całego zespołu. Sztukę ludową tworzy nie jednostka lecz grupa. Przyj­ mowanie elementów z zewnątrz i ożywienie nimi tra­ dycyjnych tematów to znów niezmiernie ciekawe zagad­ nienie oczekujące wnikliwych badań terenowych. Rea­ sumując należy podkreślić, że sztuka ludowa związana jest jak najbardziej z życiem; mimo związku z trady­ cja rozwija się właśnie w zależności od rzeczywistości życiowych. Wartości dzieła sztuki nie warunkuje pięk­ no formalne a przeżycia estetyczne zjawiają się w związku z realną doskonałością obiektu użytkowego. Twórca ludowy służy przede wszystkim własnej grupie i rozwija się w w ł a ś c i w y m mu środowisku. Grupa też decyduje głównie o takich czy innych walorach dzie­ ła. Warunkiem rozwoju jest głębokie zrozumienie tra­ dycji, i umiejętność ożywienia jej elementami zaczerp­ niętymi z zewnątrz. Źródła jej formowania tkwią jed­ nak w warunkach materialnego bytu i społecznej struk­ turze środowiska. Nosi ona wybitne cechy społeczne, aktywne, oddziaływujące na środowisko. Jeśli nie słu­ ży własnej grupie, jeśli jej forma nie pozostaje w jed- 151 �ności z treścią nie jest zrozumiała dla środowiska, wte­ dy zamiera. Pomimo ogólnego biadania nad zanikiem ludowej sztuki, które zresztą przewija się przez naszą literaturę etnograficzną przynajmniej od stu lat, na­ leży stwierdzić istnienie nie tylko dużej wrażliwości estetycznej ludu, ale także istnienie żywotnych sił twórczych. Zdanie sobie sprawy z tych wielkich walo­ rów, pozwoli na wyzyskanie ich w nadawaniu kierun­ ku ogólnej sztuce narodowej. Ważne są one bowiem na równi, a może niekiedy ważniejsze dla tego celu od samych dzieł ludowej sztuki". Dotychczasowe badania, a raczej zbieractwo ograniczało się do formalnej reje­ stracji ludowej twórczości. Należy zatem przystąpić do badań nad samym twórcą i jego środowiskiem, w celu ujawnienia wyżej omawianych sił twórczych i pro­ cesów tworzenia zachodzących w środowisku wiejskim. Badacz podejmujący prace w terenie, poza specjalnym przygotowaniem winien być wprowadzony w całość problemów kulturowych danego środowiska oraz po­ siadać zdolność wnikliwej obserwacji i umiejętności pokonywania nieodłącznych z tego rodzaju badaniami oporów". Problematyka sztuki amatorskiej przebija się w sze­ regu wypowiedzi Konferencji. Obszerniej to zagadnienie omawia mgr Maria Ż y w i r s k a z Katowic, Po­ nieważ wypowiedź jej nie wychodzi zasadniczo poza ramy artykułu drukowanego w Polskiej Sztuce Ludowej (nr 1-5/51) poglądów autorki nie będziemy na tym miej­ scu szerzej omawiali. Prof, dr S z u m a n zwraca uwagę na trudności ustalenia definicji sztuki ludowej. Sztuka ludowa jako kategoria historyczna zmienia swój zakres i treść będąc czymś innym w ubiegłych okresach i dzisiaj. Jednak­ że możemy podać parę ogólnych cech, pomocnych w określaniu definicji. Tak więc cechą sztuki ludowej jest 1) powszechność współudziału w wytwarzaniu; 2) użytkowość wytworów, 3) kształtowanie otoczenia w którym twórca żyje; 4) prostota techniczna ma­ teriałów i narzędzi nie wymagających specjalnego szkolenia i specjalizacji; 5) bogactwo m o t y w ó w — oce­ na ciągłej zmienności, wzór nie jest tworzony mecha­ nicznie, naśladowany); 6) mniejsza refleksyjność; 7) na­ turalność. Cechy te wyraźnie zarysowują się w kon­ frontacji do sztuki uczonej, inteligenckiej. Nie mamy tutaj różnicowania się odbiorcy i twórcy, nie zaryso­ wują się wybitnie indywidualności ze swojej grupy. Jeżeli przyjmiemy istnienie potencjału sztuki ludo­ wej, to musimy stwierdzić, iż mówiąc o kończeniu się pewnego okresu czy epoki tej sztuki, musimy od razu widzieć poczęcie drugiego nowego jej życia. I jeżeli w naszych warunkach obserwujemy zanik powszech­ ności trwania jej form dotychczasowych, to w każdym razie za przesłankę jej odrodzenia w nowej roli i w nowych formach musimy uznać powszechność jej za­ potrzebowania. Rozporządzamy dziś bronią marksi­ stowskiej pedagogiki głoszącej kierunkowość kształce­ nia. Ważnym elementem rozwoju nowej sztuki ludowej jest właśnie konieczność kierunkowego budzenia po­ trzeb estetycznych w społeczeństwie. Prof, dr E . F r a n k o w s k i stoi na stanowisku traktowania sztuki jako „momentu biologicznego, wy­ ładowania fizjologicznego i psychologicznego". Prof. E. F r a n k o w s k i stwierdza: „żadne ratownictwo sztuki nie dało i nie da rezulta­ tów. Fakt obumierania sztuki ludowej nie świadczy 152 bynajmniej, że sztuka zaginęła, zawsze istnieje potrze­ ba wyładowania przeżyć i wzruszeń emocji wobec świata, z którym człowiek staje do walki zdobywając, tworząc syntezę wrażeń w danej chwili, a jutro już czego innego potrzebując. Dziś chłop wchodzi pełnym krokiem w społeczność ogólnopaństwową i jako taki musi korzystać ze wszystkich dóbr. Spółdzielnie pro­ dukcyjne, mechanizacja rolnictwa tworzą n o w ą psy­ chologię, musi ona znaleźć swój emocjonalny wyraz w odnowionej sztuce. Sztuka nie zginie, ale wycinan­ ki, strój ludowy mogą zginąć. Trzeba dać kulturę l u ­ dowi, a wtedy zobaczymy, że te tradycje, które tkwią w nim i w nas, znajdą swój wykwit i przejawy w wa­ runkach przeżyć, które są nieodzowne dla wytworze­ nia prawdziwej sztuki". Dyr. M a n u g i e w i c z podkreśla, iż przemiany w sztuce ludowej nie mają charakteru skoków rewolu­ cyjnych, w związku z tym polemizuje z szeregiem wy­ powiedzi, iż kwestią czasu jest zupełne zaniknięcie twórczości ludowej. Dyr. M a n u g i e w i c z twier­ dzi, iż nie możemy pozwolić na zniknięcie całego do­ robku istniejącej jeszcze sztuki ludowej i nie możemy stać na stanowisku spirytualistycznym, oczekiwani-, biernie czegoś co ma przyjść samo. Musimy bronić dziedzictwa kulturalnego chłopów, mając pełną świado­ mość jego twórczych przemian doskonalenia i odpowie­ dzi na potrzeby nowego człowieka. Dyr. M a n u g i e ­ w i c z podkreśla, że w Związku Radzieckim stosuje się indywidualną opiekę nie tylko nad twórcą ludowym, ale również i opiekę zbiorową — mamy tam dzisiaj całe zespoły, kolektywy produkujące i opierające się na wzorach tradycyjnych. Prof. J . S o ł t a n i prof. A. Ś l e d z i e ws к a w obszernych wypowiedziach omawiają prob­ lematykę sztuki ludowej w systemie kształcenia arty­ stycznego. Ze względu na wagę, zagadnienia te wy­ magają odrębnego i szerszego omówienia i przedysku­ towania ,czego nie była w stanie dokonać trzydniowa Konferencja. Podsumowanie Konferencji przeprowadził prof, dr J . S t a r z y ń s k i referując wyniki prac dwóch ko­ misji oraz rezultaty trzydniowej dyskusji. Tezy opra­ cowane przez komisję i uchwalone następnie przez plenum, zostały opublikowane w poprzednim numerze „Polskiej Sztuki Ludowej". Konferencja w y s u n ę ł a na czoło zagadnień sprawę opracowania szczególowego planu prac naukowych i badań sztuki ludowej, w oparciu o metodę materia­ lizmu dialektycznego i historycznego i o doświadcze­ nie nauki radzieckiej. — Podkreślono konieczność zre­ konstruowania całego przebiegu historii sztuki ludowej, od epoki wczesno-historycznej począwszy, posługując się wynikami wykopaliskowymi i pełnym wykorzysta­ niem źródeł pisanych. Przeprowadzono próbę oceny dotychczasowych kierunków i metod prac naukowych, badawczych i krytycznych. Podkreślono, iż prace na­ ukowe i badawcze winny mieć za zadanie aktywizację twórczości ludowej; — wyciągając wnioski z analizy obecnej sytuacji, prace te i badania należy podejmo­ w a ć ze świadomością ich oddziaływania i na warsztat twórcy plastyka, oraz na działalność organizacyjną, opiekuńczą i gospodarczą istniejących placówek i in­ stytucji. Sprawa przenikania postępowych wartości tradycji sztuki ludowej, w sztukę ogólnonarodową jest zasadniczą dziś problematyką. �P a ń s t w o w y Instytut Sztuki winien działać tutaj w ścisłej łączności z odpowiednimi instytucjami nauko­ wymi, jako centralny ośrodek prac i badań nad sztu­ ką ludową, w szczególności w zakresie zagadnień hi­ storycznych i estetycznych. P.I.S. winien również stać Gię ośrodkiem dokumentacji działalności wszystkich instytucji w zakresie sztuki ludowej. Zaakcentowano w a g ę i znaczenie wzmożenia prac faktograficznych, inwentaryzacyjnych, ikonograficz­ nych. Inwentaryzacja winna objąć całe terytorium k r a ­ ju uwzględniając całokształt czynników w p ł y w a j ą c y c h na sztukę ludową, twórcę i jego środowisko. Prace te winny być prowadzone ciągle, nie jak dotychczas se­ zonowo; — ciągłość pracy rozwiąże sprawę stałych kadr naukowych. Okres najbliższy winien dać okre­ ślenie zasadniczych wytycznych metod i techniki prac terenowych. Do prac tych należy zmobilizować nowe koła społeczeństwa i fachowców. Z całym naciskiem podkreślono konieczność opieki i aktywizacji istnieją­ cych ośrodków, gdzie praktyka posiada jeszcze ż y w e związki z tradycją sztuki ludowej jak również skiero­ wywanie twórczości ludu wiejskiego na drogę nowych zadań i potrzeb gospodarczych. Proces uprzemysławiania wsi wysuwa nowe potrze­ by, stwarzając nowe warunki życia, przesuwa proble­ matykę sztuki ludowej na wyższy społecznie i tech­ nicznie stopień rozwoju. Twórca ludowy musi mieć za­ pewnione pełne możliwości rozwoju kształcenia ogól­ nego i artystycznego — dostępu do szkół, oraz szkole­ nia warsztatowego. Wybitni twórcy ludowi, zweryfiko­ wani przez kompetentne instytucje, winni posiadać po­ dobne uprawnienia jak i twórcy plastycy zawodowi. Ustawienie tych zagadnień w ramach spółdzielni produkcyjnych posiada dziś rozstrzygające znaczenie dla przyszłości twórczości ludowej. Całokształt zagadnień wytwórczości ludu wiejskiego winien być rozpatrywany w aspekcie gospodarczym i kulturalnym. Planowanie wytwórczości, o ściśle arty­ stycznym charakterze musi być warunkowane odpo­ wiednim realnym oparciem w odbiorczość jej pro­ duktów. Na szersze upowszechnienie odbiorczości, przede wszystkim we wsi i w miejscach jej produkcji, w p ł y ­ nie właściwa polityka p l a n ó w produkcyjnych, specjal­ na polityka surowcowa, norm pracy, płac i podatków, licząca się z całą odrębną specyfiką wytwórczości ar­ tystycznej. Ważną rolę w upowszechnianiu odbiorczoś­ ci spełni współudział organizacji i instytucji wiejskich i rolniczych, jak również szeroka akcja prasowa i pro­ pagandowa. Oddziaływanie sztuki ludowej na kształtowanie wy­ razu artystycznego przedmiotu powszechnego użytku — produkcji przemysłowej, w szczególności przemy­ słu lekkiego, jest dziś zagadnieniem dużego znaczenia. Metoda opracowania wzorców przez kolektywy, ze­ społy twórców ludowych wiejskich i robotniczych, działających pod kierunkiem artystycznym i technicz­ nym plastyków, w obecnej fazie wydaje się właściwą. Konferencja była wyrazem najściślejszego wiąza­ nia problematyki teoretycznej i praktycznej. Teorety­ cy i plastycy znaleźli wspólny język, wspólne zagad­ nienia i wspólne wnioski, nie tylko ideologiczne, teo­ retyczne, czy metodologiczne, lecz organizacyjne i go­ spodarcze. Metoda pracy kolektywnej sprawdziła jej celowość i słuszność. Zorganizowany na Konferencji pokaz eksponatów współczesnej twórczości ludowej — przykłady działal­ ności spółdzielni, ludowych ośrodków chałupniczych, dalej prace plastyków zawodowych oparte na moty­ wach sztuki ludowej, jak również wzorce wykonane przez kolektywy chłopskie i robotnicze prowadzone przez plastyków — a opracowywane i częściowo rea­ lizowane przez przemysł — zawierający przykłady nie tylko w ł a ś c i w y c h ale i negatywnych rozwiązań — sta­ wały się cenną ilustracją dla poszczególnych wypowie­ dzi w p ł y w a j ą c w ten sposób na ich konkretność i real­ ność. Jasno i dobitnie sprecyzowano traktowanie sztuki ludowej w kategoriach historycznych i klasowych. Uznano za niesłuszne dotychczasowe tendencje za­ mykania sztuki ludowej w rozważaniach formalnych, ograniczających się do pojęcia „stylu ludowego" — pojmowania sztuki ludowej jako katalogu specyficz­ nych m o t y w ó w zdobniczych. Podobne ustawienie pro­ blematyki sztuki ludowej prowadziło w praktyce do mechanicznego kopiowania tych wzorów. Konferencja .podkreślając dialektyczne uwarunko­ wanie sztuki ludowej, jej związki i przenikanie się ze sztuką zawodową — wskazała perspektywy z jednej strony rodzenia się syntezy o nowych jakościowych treściach, — z drugiej strony w y k a z y w a ł a istnienie pogranicza, gdzie zacierają się różnice odrębnych nur­ tów sztuki ludowej i wykształconej. Na tym właśnie pograniczu znajdujemy dzieła sztuki, gdzie najdobit­ niej i najsilniej wyrażają się swoiste narodowe cechy, w ł a ś c i w e całej grupie narodowej widzenie i odczuwa­ nie formy. Przyjęcie kategorii dialektycznych i historycznych, przy określaniu sztuki ludowej, wyjaśniło klasową ge­ nezę odrębnych nurtów w sztuce, a jednocześnie wska­ zało dalsze perspektywy życia sztuki ludowej, która przystosowując się do nowych zadań wchodzi do sztu­ ki ogólnonarodowej. Innymi słowy pojęcie ludowości identyfikować się zaczyna z pojęciem narodowości sztuki. Zagadnienie ludowości z pojęcia klasowo w a ­ runkowego zamienia się w pojęcie naczelne i kierun­ kowe dla całej nowej tworzącej się sztuki. Granica dwu nurtów sztuki „ludowej" i sztuki „uczonej" zacie­ ra się. „Treścią całej sztuki dzisiejszej jest jej nierozerwal­ na łączność z ludem, służenie życiowym potrzebom ludu, wyrażanie spraw ludu, jego walk i zwycięstw, potrzeb i wartości" (Niedosziwin). Sformułowania te wyprowadzą nas z kręgu dotych­ czasowych pesymistycznych w n i o s k ó w co do losów i przyszłości sztuki ludowej, akcentują one konieczność poznania i przewartościowania całego historycznego i współczesnego jej dorobku, mówią o konieczności twórczej opieki nad istniejącymi przejawami sztuki ludowej, wyjaśniają proces jej przemian, przetwarza­ nia się w ludowość sztuki całego naszego narodu. Konferencja spełni s w ą rolę, gdy zarysowana pro­ blematyka znajdzie swój wyraz nie tylko w pracach naukowych, badawczych ale i w konkretach codzien­ nej praktyki. Opracował Bohdan Urbanowicz 133 �IV KONKURS CERAMIKI L U D O W E J ш K I E L C A C H ROMAN W czasach dzisiejszych gdy ludowa wytwórczość ce­ ramiczna chyli się coraz wyraźniej do upadku, jednym z najbardziej interesujących, jeśli chodzi o wyroby gliniane, zakątków Polski jest w o j e w ó d z t w o kieleckie, gdzie spotykamy jeszcze liczne ośrodki garncarskie o zróżnicowanej skali technik, form i sposobów stoso­ wanych w zdobnictwie. Ludowa produkcja ceramiczna w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego znajduje się pod stałą opieką Ministerstwa K u l ­ tury i Sztuki, które co pewien czas urządza tam kon­ kursy, mając na celu podtrzymanie tej gałęzi t w ó r ­ czości artystycznej i oczyszczenie jej z nawarstwiają­ cych się obcych naleciałości. Dnia 12 czerwca br. odbył się czwarty z kolei kon­ kurs tego rodzaju zorganizowany w Kielcach z ini­ cjatywy Departamentu Twórczości artystycznej Mini­ sterstwa Kultury i Sztuki przez miejscowy Wydział Kultury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej. Dzięki staraniom Naczelnika tego Wydziału Ob. Piotra G a n a, który nie szczędził osobistego w y ­ siłku w czasie przygotowywania konkursu, objeżdża­ jąc poszczególne ośrodki i zachęcając garncarzy do jak najliczniejszego udziału w konkursie. Impreza ta po­ wiodła się bardzo dobrze, dając przejrzysty i stosun­ kowo pełny obraz twórczości ceramicznej regionu kie­ leckiego. REIN FUSS Przechodząc do omawiania nadesłanych ekspona­ tów, uporządkowanych przez organizatorów konkursu według ośrodków i pracowni, zaczniemy od w y r o b ó w iłżeckich. Iłża jedno z najbardziej znanych w Polsce centrów w y r o b ó w ceramicznych posiada odległe tra­ dycje historyczne. Cech garncarski istniał tam po­ dobno już w X I V w., a wyroby iłżeckie za czasów zygmuntowskich sprzedawane były w w i ę k s z y c h mia­ stach polskich (Kraków, Gdańsk), nie mówiąc już o tym, że były również eksportowane zagranicę (np. do Szwecji). W r. 1823 Lewin Seliga Sunderland zakłada w Iłży fabrykę a ściślej manufakturę, w której wyrabiano fajanse. Manufaktura ta istniała jeszcze do I I poł. ub. stulecia, zatrudniając 36 robotników, rekrutujących się prawdopodobnie spośród miejscowych garncarzy. W bieżącym stuleciu ośrodek iłżecki staje się przed­ miotem częstych interwencji z zewnątrz, podejmowa­ nych pod hasłem uszlachetniania ludowej twórczości artystycznej. Nieprzemyślane te eksperymenty pro­ wadzone nieraz przez osoby zupełnie do tego niepo­ w o ł a n e spowodowały, że ceramika iłżecka coraz bar­ dziej oddalała się od tradycji ludowych, przesiąkając różnymi mniej lub więcej przypadkowymi w p ł y w a m i obcymi. W wytworach iłżeckich spotyka się naczynia o formach helenistycznych, plastyczne, naturalistycznie traktowane ozdoby kwiatowe (np. róże), świeczni­ ki o dziwacznych kształtach itp. Oprócz tej produkcji pozbawionej wartości artystycznej wyrabiano jednak w niektórych iłżeckich pracowniach garncarskich pięk­ ne kropielniczki, świątki, oraz różne drobne przed­ mioty gliniane (głównie ptaszki), sprzedawane na tar­ gach jako zabawki dla dzieci. Ten właśnie dział pro­ dukcji rozwinięty w latach międzywojennych p-zez wybitnego artystę - garncarza Stanisława Kosiarskiego (1893 — 1939) stanowi dziś najbardziej pod w z g l ę ­ dem artystycznym wartościową część twórczości ośrodka iłżeckiego. Jak wynika z materiału zebranego na konkursie, dziś cały szereg garncarzy iłżeckich zaj­ muje się tego rodzaju wyrobami. Wśród garncarzy w i dzirrw iednostki twórcze, utalentowane, umiejące dzie­ łom swej ręki nadać piętno indywidualnego wyrazu ar vstycznego, posiadaiące swój w ł a s n y styl i mniej uzdolnione, które nie starając się lub nie umiejąc zna­ leźć drogi własnej osraniczają się raczej do pracy c d twó-czej i powtarzają formy wypracowane przez i n ­ nych. + .Spośród licznych w y r o b ó w nadesłanych na konkurs przez garncarzy iłżeckich wybijały się prace Konstan­ tego Ciepielewskiego (1.49),, Wincentego Kitowskiego (1.52), oraz Jadwigi Pastuszkiewicz (1. ok. 26). Ryc. 154 1. Twardowski na kogucie. Wyk. Jadwiga siarska, Iłża. Fot. R. Reinfuss. Ko- Ciepielewski dał serię ptaszków i rzeźb, przedsta­ wiających sceny rodzajowe. Wśród ptaszków i rzeźb, zwracała u w a g ę niewielka, ale doskonała kompozycja, przedstawiająca dwa walczące koguty. Z rzeźb o te- �Ryc. 2. Dzbanek o polewie ciemno brązowej. Wyk. Stanisław Pastuszkiewicz, Iłża. Fot. R. Reinfuss. matyce rodzajowej była najlepszą figurka, wyobraża­ jąca chłopca, jadącego na oklep, trzymającego na r a ­ mieniu prymitywne radło, zatytułowana: ,,Z dawnej wsi" (ryc. na okładce). Wyroby Ciepielewskiego charakteryzuje świeżość i swoboda w traktowaniu formy i umiejętności syn­ tetyzowania. W rzeźbach jego ujętych w sposób dość realistyczny brak tej cyzelerskiej precyzji wykonania, tego przeładowania naklejanymi ozdobami, które spo­ tykamy w wyrobach innych pracowni iłżeckich. Z a ­ miast tego rodzaju ozdób stosuje Ciepielewski bardzo umiejętnie różnokolorowe polewy. Drugim obok Ciepielewskiego garncarzem iłżeckim, którego wyroby reprezentują niewątpliwy poziom ar­ tystyczny jest Wincenty Kitowski. Polubił on do tego stopnia pracę rzeźbiarską, iż niemal całkowicie oddał się lepieniu ptaszków i figurek. Podobnie jak Ciepie­ lewski tak i Kitowski wykonał na konkurs tradycyjne iłżeckie ptaszki oraz rzeźby o tematyce rodzajowejTematem kilkakrotnie przez niego opracowywanym jest kobieta dojąca krowę. W pracach jego również przebija się podejście realistyczne. Jadwiga Kosiarska, córka wspomnianego wyżej Stanisława Kosiarskiego jest kontynuatorką prac ojca. Wyroby jej to głównie ptaszki a wiec: kogutki, pawie, indyki, traktowane w sposób dekoracyjny, wykonane bardzo starannie. Ciała ptaków pokryte są piórkami. Ryc. 3. Dzban zdobiony rytem, polewa ciemno zielona, na wierzchu szkliwo. Wyk. Fryderyk Bąbel Denków (Koszary). Fot. R. Reinfuss. Ryc. 4. Dzban szkliwiony, polewa zielona na uchu brą­ zowa, powierzchnia brzuśca zdobiona ornamentem stempelkowym. Wyk. Józef Głuszek Chałupki. Fot. R. Reinfuss. i 55 �jej prac zwracała u w a g ę figurka, , przedstawiająca Twardowskiego na kogucie (ryc. 1). Stosunkowo słabo wypadł na konkursie dorobek rodziny Pastuszkiewiczów. Stanisław Pastuszkiewicz (1.66), nestor iłżeckich garncarzy wykonał na konkurs szereg naczyń o dziwacznych kształtach i świeczni­ ków, świadczących o tym, że twórczość jego jest sil­ nie skażona obcymi naleciałościami (ryc. 2). Córka Pastuszkiewicza Matylda (1.19) wykonała szereg świąt­ ków, odznaczających się dużą naiwnością w traktowa­ niu postaci ludzkiej. Prócz tradycyjnych figurek Chry­ stusa Frasobliwego znalazła się wśród nich postać po­ pularnego w Kielecczyźnie św. Emeryka (ryc. 9). Trze­ ci z rodziny Pastuszkiewiczów, Wacław (1.22), w y k o n a ł na konkurs kilkanaście zabawek dla dzieci w postaci małych miseczek i garnuszeczków. Listę garncarzy i ł ­ żeckich zamykał Franciszek Godzisz, którego wyroby (głównie ptaszki) są naśladownictwem prac Kosiarskich. Ryc. 5. Dzbanek kol. brązowego o wzorze rytym i ma­ lowanym na żółto. Wyk. Jan Purski. Sobótka. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 6. Misa zdobiona polewą w kolorze ierrakota i bia­ łym, nieoszkliwiona. Wyk. Fryderyk Bąbel Denków (Koszary) Fot. R. Reinfuss. z łuskowato nalepionych płateczków gliny, kogucie ogony robione są z cienkich w a ł k ó w glinianych o po­ wierzchni ozdobionej drobniutkim rytem. Kosiarska stosuje najczęściej polewy w kolorze jasno-żółtym i brązowym, przy czym poszczególne plamy barwne są od siebie starannie rozgraniczone, co w y w o ł u j e w r a ­ żenie niezbyt dla oka przyjemnej sztywności. Wśród 1% Bardzo ciekawie przedstawia się na konkursie pro­ dukcja ceramiczna Denkowa. Spośród garncarzy tego ośrodka wybija się Fryderyk B.ąbel (1.40 — D e n k ó w Koszary), który w y k o n a ł szereg bardzo pięknych na­ czyń glinianych zwłaszcza dzbanów i mis. Wśród nich dadzą się wydzielić dwie grupy, jeśli chodzi o techni­ kę wykonania i zdobienia. Jedną grupę stanowią na­ czynia (dzbany i misy) pozbawione szkliwa, wykonane z czerwonej starannie szlamowanej gliny, malowane polewami w kolorze brązowym i białym. Wzór składa się z białych i brązowych pasów szerokości 2 — 3 cm, obiegających poziomo ściany naczynia, na których to pasach malowane są linie zygzakowate na brązowych białe i odwrotnie (ryc. 6). Na dzbanach w miejscu przejścia szyjki w brzusiec wykonuje niekiedy Bąbel ozdobę plastyczną w postaci pierścienia o przekroju trójkątnym, którego grzbiet jest nasiekany gęsto krót­ kimi ukośnymi nacięciami. Obok w y ż e j opisanych wy­ rabia Fryderyk Bąbel również misy i dzbany ozdo­ bione na powierzchni rytem w postaci poziomo bieg­ nących pasów, złożonych z linii prostych, falistych lub jodełek (ryc. 3). Powierzchnia tych naczyń pokryta jest ciemną polewą (brązową lub zieloną) i szkliwem. Prócz Fryderyka Bąbla nadesłali swe wyroby z ośrodka denkowskiego Jan Bąbel, Tadeusz Bąbel, Edward Maj, Gustaw Poletek, (Kąty), Władysław Szymański, Stanisław Kaczmarski oraz Stanisław K i ­ towski. Była to przeważnie ceramika użytkowa, na ogół mało ciekawa. Spośród prac wymienionych garn­ carzy na u w a g ę zasługuje dzban Stanisława Kitowskiego (jedyny przedmiot jaki nadesłał na konkurs) 0 powierzchni pokrytej jednolicie kremową polewą pomalowaną w poziome pasy w kolorze terrakota, między którymi na środkowej i górnej części brzuśca biegły tej samej barwy szeregi kątów zwróconych w jedną stronę, zaś na szyjce linie faliste (ryc. 7). Stosunkowo bogato reprezentowany był ośrodek garncarski w Rędocinie. Wyroby tamtejsze dosyć róż­ norodne świadczą raczej o zaniku tradycji ludowej 1 są przykładem szukania nowych form. Z ciekaw­ szych prób tego rodzaju w y m i e n i ć należy garnki i dzbanki wykonane przez Jana Purskiego (Rędociu Sobótka), który powierzchnie naczyń zdobi rytymi motywami roślinnymi, powierzchnie pokrywa ciemno­ brązową polewą jedynie rowek rysunku malowany �jest na żółto, z e w n ą t r z naczynia jego pokryte są szkli­ wem (ryc. 5). Jan Szubartowski dał k i l k a g a r n k ó w 0 p i ę k n e j polewie koloru jasno-zielonego i bardzo starannie w y k o n a n y m szkliwem. Duże ambicje w y k a z a ł Andrzej Rokita. W y k o n a ł on na konkurs dwie duże p r z e ł a d o w a n e kropielnice, b r ą ­ zowego niedźwiedzia, pokrytego sierścią z gliny prze­ ciskanej przez płótno, oraz dzban o ł a d n e j polewie 1 szkliwie. P r ó c z wymienionych wzięli też udział w konkursie garncarze z Rędocina Czesław M o ł d a w a , S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i i W ł a d y s ł a w Lubartowski. Bardzo i n t e r e s u j ą c ą część m a t e r i a ł ó w zgromadzo­ nych na konkursie s t a n o w i ł y wyroby ze Szczekocin, n a d e s ł a n e przez Jana i Piotra C a b a n ó w oraz F :liksa F a b i a ń s k i e g o . Wyroby ich wykonane z gliny niepolewanej i nieoszkliwione wypalane są przy zmniejszo­ n y m dostępie powietrza skutkiem czego w y p a l a j ą się na kolor ciemno popielaty. W celu osiągnięcia ciem­ niejszej barwy do pieca wrzuca się ponadto smolaki, k t ó r e p o w o d u j ą powierzchowne okopcenie naczynia. Naczynia ze Szczekocin (dzbanki, m i s k i garnki, dwo­ jaki) p o s i a d a j ą k s z t a ł t y tradycyjne. Dzbany i garnki zdobione są na powierzchni prostym ornamentem geo­ metrycznym, w y k o n y w a n y m na w i l g o t n y m naczyniu przy pomocy gładzika. W y l e w y n i e k t ó r y c h d z b a n k ó w posiadają ozdoby plastyczne w postaci falistych k o ł n i e r z ó w (ryc. 8). Ceramika czarna wykonana w analogiczny sposób do wyżej opisanego była niegdyś na terenie Polski bar­ dzo rozpowszechniona. Skorupy z tego rodzaju n a c z y ń spotykano w ś r e d n i o w i e c z n y c h warstwach w y k o p a l i ­ skowych na obszarze Śląska, w K r a k o w i e i i n . Zasięg tych n a c z y ń , w y s t ę p u j ą c y c h jeszcze w ub, w i e k u w O p o c z y ń s k i m cofa się stale k u wschodowi. Szczekoci­ ny s t a n o w i ą dziś bodaj, że jedyny w Małopolsce p o ł o ­ żony na zachód od Wisły żywy ośrodek produkcji czar­ nej ceramiki. Najbliższe geograficznie centra wyrobu tego rodzaju n a c z y ń z n a j d u j ą się dopiero w w o j . rze­ szowskim (Niwiska pow. Kolbuszowa, Medynia G ł o g o w ­ ska pow. Ł ó ń e u t ) . 'j* }£' i*"* Ryc. 7. Dzban malowany kremową polewą z wzorem koloru terrakota nieoszkliwiony. Wyk. Stanisław Ki­ towski, Denków (Kąty). Fot. R. Reinfuss. C h a ł u p k i jeden z w i ę k s z y c h i ciekawszych o ś r o d k ó w garncarskich w Kielecczyźnie r e p r e z e n t o w a ł y jedynie wyroby Józefa Głuszka (1. ok. 40), zdolnego garncarza, k t ó r e g o prace odznaczają się p i ę k n ą f o r m ą i bogatym zdobnictwem. Szczególnie u w a g ę z w r a c a ł y w s p a n i a ł e dzbany (ryc. 4) z uchami zdobionymi plastycznymi wolutami, o b r z u ś c u p o k r y t y m ornamentem w y t ł a c z a ­ n y m przy pomocy stempla. Specjalnością pracowni Głuszka jest polewa w kolorze zielonym lub b r ą z o w y m z m a ł y m i nieregularnymi k r o p k a m i w kolorze ciemno brązowym. L i s t ę u c z e s t n i k ó w konkursu z a m y k a j ą Jan ski z Pierzchnicy i Leon Sus z Wierzbnika. Armań- W wyborze m a t e r i a ł u , k t ó r y garncarze przysłali na konkurs pozostawiono z u p e ł n ą swobodę. Organizato­ rowie konkursu niczego nie narzucali, niczego nie do­ radzali i stąd pochodzi owa rozbieżność jaka się d a ł a z a u w a ż y ć w charakterze w y r o b ó w dostarczonych przez poszczególne pracownie. Jedni bowiem garncarze przysłali na konkurs poprostu naczynia ze swej bieżą­ cej produkcji (Jan Szubartowski, Czesław M o ł d a w a ) drudzy sięgnęli po wzory do form starszych, dziś już nie wyrabianych ( S t a n i s ł a w K i t o w s k i ) i n n i wreszcie starali się w y r ó ż n i ć czymś w ich pojęciu n o w y m i nie- Ry:. S. Dzbanek nieoszkliwiony koloru ciemno popie­ latego. Wyk. Feliks Fabiański, Szczekociny. Fot. R. Reinfuss. �mysły skarbonek okazały się nie do przyjęcia. Było widoczne, że garncarze silą się na wypracowanie form niezwykłych, oryginalnych, efektownych, stwarzając w rezultacie serie potwornych dziwologów, które sta­ nowiły żałosny kontrast w stosunku do prawdziwie artystycznej ceramiki ludowej. Nieudany ten eksperyment powinien być poważ­ nym ostrzeżeniem dla czynników zajmujących się or­ ganizacją handlową ludowego przemysłu. Widać z po­ wyższego, że nie dosyć jest dać ludowemu artyście za­ mówienie. W niektórych wypadkach, zwłaszcza gdy artysta staje wobec zagadnienia dla siebie nowego, rzeczą konieczną okazuje się życzliwa pomoc i kultu­ ralna opieka. Ideałem byłoby gdyby w charakterze opiekuna doradcy występował plastyk zorientowany w zagadnieniach miejscowej kultury ludowej. Do­ świadczenie uczy, że współtwórczość artysty ludo­ wego z wykształconym plastykiem dawać może rezul­ taty bardzo pozytywne, natomiast obarczanie ludowe­ go twórcy (oczywiście gdy chodzi o przedmioty dla niego nowe) samym zamówieniem lub co gorsza do­ starczanie mu gotowych wzorów do masowej produk­ cji jest z punktu widzenia wartości artystycznej i przy­ szłości sztuki ludowej niewskazane. Ryc. 9. Sw. Emeryk. Wyk. Iłża. Fot. R. Matylda Reinfuss Pastuszkiewicz, z w y k ł y m dając w rezultacie rzeczy niezawsze stojące pod względem artystycznym na należytym poziomie lub wręcz dziwaczne. Jedyny wyjątek gdzie garncarze biorący udział w konkursie mieli przed sobą konkretne zadanie do roz­ wiązania, było opracowanie projektu glinianych skar­ bonek na zamówienie C P L i A . Rzecz charakterystycz­ na, że te właśnie wyroby u wszystkich niemal garn­ carzy wypadły najsłabiej. Poza kilkoma wypadkami, gdzie projektanci nawiązali do form tradycyjnych zna­ nych nam z niedawnej przeszłości, wszystkie inne po­ W wyniku konkursu podzielone zostały między uczestników nagrody pieniężne, wyznaczone przez De­ partament Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki i Wojewódzką Radę Narodową oraz książkowe zgło­ szone przez Redakcję Słowa Ludu w Kielcach oraz Redakcję Polskiej Sztuki Ludowej. Nagrody pieniężne otrzymali w wysokości 600 zł: Józef Głuszek, Wincen­ ty Kitowski, Jadwiga Kosiarska, 500 zł — Fryderyk Bąbel, Konstanty Ciepielewski; 350 zł — Tadeusz B ą ­ bel, Piotr Caban, Gustaw Poletek, 200 zł — Feliks F a biański, Matylda Pastuskiewicz, Jan Purski, Stanisław Seweryński, Władysław Szymański, 100 zł — Stanisław Kitowski, Andrzej Rokita, Jan Szubartowski, Włady­ sław Szubartowski. Nagrody książkowe Redakcji S ł o ­ wa Ludu otrzymali: Franciszek Godzisz, Stanisław Kaczmarski, Czesław Mołdawa, Stanisław Pastuszkie­ wicz, Leon Sus. Rocznik Polskiej Sztuki Ludowej uzy­ skali Edward Maj i Stanisław Pastuszkiewicz. �O T W A R C I E MUZEUM W Ryc. 1. Izba góralska w Muzeum Etnograficznym Krakowie. Fot. Z. Furman. ETNOGRAFICZNEGO KRAKOWIE w Dnia 3 czerwca br. nastąpił w Krakowie długo oczekiwany moment otwarcia P a ń s t w o w e g o Muzeum Ryc. 3. Izba dolnośląska w Muz. Etnograficznym w Kra­ kowie. Fot. Z, Furman. Ryc. 2. Izba góralska w Muzeum Etnograficznym, Krakowie. Fot. Z. Furman. w Etnograficznego. Zbiory te stanowiące pierwotnie w ł a ­ sność Towarzystwa Muzeum Etnograficznego, gnież­ dżące się przez okres 20-lecia międzywojennego w nie­ odpowiednim, napoły zrujnowanym lokalu na Wawelu, przez czas okupacji złożone w pakach, dopiero w Pol­ sce Ludowej uzyskały odpowiedni lokal w postaci oka­ załego budynku ratusza Kazimierskiego (plac Wolnica 1) i tu po ukończeniu adaptacji sal parterowych nastą­ piło otwarcie dla zwiedzających części Muzeum. W chwili obecnej wystawa obejmuje korytarz i siedem przyległych pomieszczeń. W korytarzu umie­ szczony jest szereg malowanych skrzyń z różnych stron Polski, na ścianach zaś zawieszone są reproduk­ cje sztychów i powiększone fotografie przedstawiają­ ce wnętrza mieszkań chłopskich. W salach po obu stronach korytarza urządzone są wnętrza domów mie­ szkalnych oraz niektórych wiejskich warsztatów prze­ m y s ł o w y c h (folusz, olejarnia, pracownia garncarska). Z pomieszczeń mieszkalnych wybrano izbę krakow­ ską, góralską, oraz dolnośląską. Dobór ten nie jest przypadkowy. Daje on bowiem obraz wnętrz miesz­ kalnych, różniących się od siebie charakterem, typem kultury i wyrazem plastycznym. Izba krakowska (z Zalipia koło Dąbrowy) działa przede wszystkim ko­ lorem. Jest tam okazały piec, ceglany, o pięknej archi­ tekturze, malowany w kwiaty (ryc. 4), podobnie malo­ wana powała, futryny drzwi, okien, krakowskie malo­ wane meble o tle zielonym, ozdobione kwiecistymi �Wzorami o jasnych ż y w y c h kolorach, nad łóżkami ma­ lowane na papierze „dywany" na ścianach znakomicie harmonizujące z całością wnętrza obrazy święte, ma­ lowane przez utalentowaną artystkę zalipską Zofię Barańską. Od jasnej grającej bogactwem barw izby krakow­ skiej odbija s w ą surową powagą izba podhalańska o ścianach i powale ze złotawego, heblowanego drzewa, z krzywym prymitywnym piecem, zastawionym ubo­ gimi góralskimi naczyniami (ryc. 1). Ozdobę izby sta­ nowi pięknie rzeźbiony tragarz. Sprzęty a więc łóżko, stołki, stół, kołyska, półka niemalowane, lecz zdobione rzeźbą (ryc. 2), na jednej ze ścian starannie dobrana galeria obrazów na szkle pod nią listwa z zawieszony­ mi smukłymi dzbanuszkami, które wyrabiane na Spi­ szu szeroko się po Podhalu rozchodziły. Przy piecu żerdki na ubranie, na których wiszą kożuchy i inne części góralskiej przyodziewy. Izba dolnośląska odbiega charakterem swym od obu wyżej wymienionych. Ściany murowane, wybie­ lone wapnem, poczerniała powała drewniana na trzech potężnych tragarzach, piec zielony kaflowy, meble malowane i rzeźbione, wśród których na plan pierw­ szy wybijają się: łóżko z baldachimem (ryc. 3) i duże szafy o niebieskim marmurkowatym tle z bukietami k w i a t ó w i postaciami świętych malowanymi na filunkach drzwi. Na ścianach obrazy na szkle, różne w typie od g ó ­ ralskich, na półkach zamiast glinianych misek i dzba­ n ó w fajansowe talerze malowane w kwiaty, w kącie stojący zegar w wysokiej malowanej szafce. Wnętrza, zwłaszcza izba krakowska i góralska, dają w wysokim stopniu złudzenie autentyku. Zwiedzając je zapomina się, że to jest muzeum, położone w centrum miasta, odnosi się wrażenie, że są to prawdziwe izby chłop­ Ryc. 4. Izba krakowska J60 (z Zalipia p. Dąbrowa) skie, z których co dopiero wyszli ich stali mieszkańcy. Wrażenie autentyczności potęgują drobne ale bardzo umiejętnie porozmieszczane akcenty jak np. suszący się serek nad piecem w izbie krakowskiej, trzaski i wiór?, w izbie góralskiej itp. Podobne złudzenie stwarzają dwa wnętrza o cha­ rakterze przemysłowym, a mianowicie folusz przenie­ siony w całości wraz z budynkiem z Jaworek koło Szczawnicy i olejarnia z Ochotnicy koło Krościenka. Osiągnięcie tak doskonałego efektu możliwe było jedynie dzięki temu, że przy budowie, urządzaniu i zdobieniu wnętrza zatrudnieni zostali rzemieślnicy i artyści wiejscy sprowadzeni, czy to z Powiśla d ą ­ browskiego, czy z Nowotarszczyzny. Prócz pomieszczeń, w których urządzono wnętrza udostępniona została dla publiczności jedna sala prze­ znaczona na wystawy zmienne. W chwili obecnej znaj­ duje się tam wystawa zdobnictwa wnętrz. Obejmuje ona wycinanki (kurpiowskie, łowickie, opoczyńskie, krakowskie), malowane dywany z Powiśla dąbrow­ skiego, trochę malowanych mebli (krakowskich i k u ­ jawskich), tkanin (kurpiowskie i opoczyńskie) oraz ceramikę. Bardzo interesującą z punktu widzenia ekspozycji jest próba pokazania wycinanek w przeźroczu. Wyci­ nanki naklejone są na taflach szklanych, umieszczo­ nych przed oknem i przykryte od strony widza matową kalką. W otwartej obecnie części muzeum udostępniony został dla publiczności zaledwie drobny ułamek boga­ tych zbiorów Muzeum Etnograficznego, reszta znajdu­ je się w dalszym ciągu w magazynach, dopóki nie zostanie ukończona przebudowa drugiego piętra. Cał­ kowitego urządzenia muzeum należy spodziewać się pod koniec bieżącego roku. w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Fot. Z. Furman. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2bffcf461b8235299eff378c21abe84.pdf ab61f96a96c8ca6e4c451e1afd11b3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4320 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4022 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.6 ; s.162 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK 1IE CZERTIEC 1949 NR 6 �Redaguje zespól kierowników Sekcji Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej Redaktor Naczelny Tadeusz Zygler * Wydawca Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej * Sekretarz Redakcji okładka i układ graficzny Barbara Suchodolska * klisze Państwowe Warszawskie Zakłady Graficzne i „Atlas" Warszawa, ul. Chmielna 61 * tłoczono w drukarni Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie pod kierunkiem Tadeusza Galewskiego * Redak­ cja i Administracja Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej — Warszawa, Krak. Przedni. 15. �J ' ^« UADAV;r~- POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART POPULAIRE Revue m ensиe P O L I S H O R P Tadeusz R O S W A С N I A — Polskie zabamki Iudome. D Z I A Ł Kazimierz C A R T r e v u e E A Seweryn IIe P E A S A N T M o n t h l y T POLONAIS I N Pietkiewicz nalne zdobnictmo F O R M A C Y J N Y — Konkurs ш Opocznie na regio­ Iudome. Leonard Życki — N a margi­ nesie Piermszej O g ó l n o p o l s k i e j Wustamu Amatorom Plas­ Marian Sobieski ludomej. Janina tykom. Ginett — O g ó l n o p o l s k i Festimal m u z y k i — Wojnarowiczowa — Wystaina sztuki i r ę k o d z i e ł a Iudomego ш W a r s z a m i e . R O K III C Z E R W I E C 1 9 4 9 Nr 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb36743ed1edc71e88bcb2fce40aad15.pdf bfec8008a238bc584b3ef30056ecd07f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:876 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:806 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.255-289 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 Ryszard Tomicki W KRĘGU MITÓW PERUWIAŃSKICH 1 „Jestem w Limie, bardzo wielkim mieście, g ł ó w n y m mieście dzikich señores ... To główne miasto señores my po troszeczku wywracamy, sercem naszym userdeczniamy, weselem weselimy, bo' radość człowieka o cierpiącym sercu ma w sobie wiele z nieba. Pieśniami przodków, które zapamiętaliśmy, i naszymi nowymi pieśnia­ mi to miasto z czasu zbrodni, z jego nieskończonych win uwolniony łzami, miłością i współczuciem, ogniem. Czymkolwiek! Aby już nie było' wrogiem. Tysiące tysięcy jesteśmy, zebrani, w i e ś przy wsi zebrani. Ściskamy mocno to miasto nienawidzące l u ­ dzi, miasto, które nami gardzi jak g ó w n e m końskim. Uwolnimy je! Ludzkim mias­ tem będzie, śpiewającym wielkość Tawantinsuyu, bardzo radosnym, dobrze pracu­ jącym, nie nienawidzącym, czystym jak śnieg Pański, który nie śmierdzi grzechem. Tak, tak na pewno będzie, Wężu, dzięki tobie, dzięki wodospadowi czystości, który płynie z imienia twego, wodospadowi, który bez odpoczynku migocze, wodospadowi, który drogę oświetla, który ludzki umysł wiecznie oświetla". José María Arguedas 1 Paradoksalność sytuacji, w jakiej znajdują się Indianie w Peru, jest w y r a ź n i e j ­ sza niż w innych krajach Ameryki Łacińskiej. Wystarczy przypomnieć, że stanowiąc od w i e k ó w co najmniej połowę ludności tego kraju jednocześnie nieprzerwanie znaj­ dują się na marginesie życia społeczeństwa peruwiańskiego. Pomijając nawet układ stosunków społeczno-ekonomicznych, w którym ludność indiańska od konkwisty była w y z y s k i w a n ą większością, marginalność ta wyrażała się także w ich „nieobecności" kulturalnej. Nawet dla badaczy — amerykanistów kultura współczesnych Indian niknęła zwykle w blasku zmitologizowanej przeszłości — inkaskiego imperium T a ­ wantinsuyu. Dopiero stosunkowo niedawno, w latach 60-tych, pojawiać się zaczęły oznaki wzrostu zainteresowania kulturą współczesnych Indian peruwiańskich w pos­ taci szeregu publikacji w czasopismach i w y d a ń książkowych. Rząd sprawujący od 11968 r. w ł a d z ę w Peru, dzięki realizacji szeregu postępowych reform, wśród których znalazła się m. in. reforma rolna i dwujęzyczne quechuansko-hiszpańskie szkolnictwo, walnie przyczynił się do uaktualnienia tzw. problemu indiańskiego. Z drugiej zaś strony nowa polityka w e w n ę t r z n a rozbudza w społecz­ nościach indiańskich nadzieje na przyszłość. Jednak trwający od kilku w i e k ó w kon­ flikt autochtonów z „kolonistami", zapoczątkowany w momencie przybycia F . Pizarra i od czasu do czasu przybierający otwarty, zbrojny charakter me został i nie może 1 J . M. A r g u e d a s , Wspaniałemu Wężowi, władcy, ojcu naszemu hymn — pieśń, tłum. z quechua J . Szemiński, „Literatura" nr 41/87, 11. X . 1973. Poemat po­ święcony Tupac Amaru I I , przywódcy indiańskiego powstania w Peru, w latach 1780-1781. �256 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E zostać automatycznie zlikwidowany. Wieki istnienia na marginesie w warunkach ucisku gospodarczego, zależności i dyskryminacji pozostawiły w świadomości mas indiańskich trwały ślad. A i dziś jeszcze ich sytuacja społeczno-polityczna wielo­ krotnie dostarcza argumentów za słusznością wypracowanej wizji świata, która b ę ­ dzie przedmiotem naszej szczególnej uwagi w tym szkicu. Każde pytanie o stan świadomości jakiejś grupy społecznej jest zwykle bardzo skomplikowane, a wszelka odpowiedź — szczególnie, gdy badacz starający się jej udzielić jest jedną ze stron konfliktu determinującego w znacznym stopniu tę świa­ domość — okazać się może co najmniej jednostronna. Zdanie to, będące być może truizmem, staje się bardzo ważne, gdy sięgamy do prac niektórych badaczy peru­ wiańskich, stawiających sobie za cel analizę tej części kultury indiańskiej, która stanowi bezpośrednie lub nawet pośrednie odzwierciedlenie i remedium na aktualną sytuację. Tak też jest z książką, która stała się g ł ó w n y m powodem poniższych uwag. Jej autorem jest peruwiański antropolog kulturowy Alejandro Ortiz Rescaniere, kilku­ letni słuchacz w y k ł a d ó w Claude Lévi-Straussa, usiłujący stosować w badaniach me­ todę strukturalistyczną. Tytuł książki brzmi Od Adanevy do Inkarri. Indiańska wizja Peru . Autor stawia przed sobą dwa zasadnicze cele: wykazanie logicznej (struktu­ ralnej) spójności mitologii indiańskiej, a tym samym odkrycie podstawowych kate­ gorii, jakimi operuje nryśl współczesnych Indian peruwiańskich, oraz udokumento­ wanie ciągłości kultury andyjskiej w tym aspekcie od konkwisty do dziś. A. Ortiz Rescaniere analizuje przede wszystkim mity współczesne, zapisane w różnych regio­ nach Peru w latach 50-70-tych X X wieku. Zastosowana metoda badawcza, jak też cele publikacji upoważniają go jednak do sięgnięcia po teksty z innych okresów historycznych oraz do niebrania pod u w a g ę etnicznej proweniencji mitów. Wykorzy­ stuje w i ę c zarówno mity Indian Quechua, jak i Aymara, uwzględnia wreszcie teksty zanotowane w X V I wieku. Zanim przedstawimy wnioski w y n i k ł e z przeprowadzo­ nej przezeń analizy i spróbujemy podjąć z niektórymi z nich dyskusję, wydaje się celowe poświęcić nieco miejsca na zaprezentowanie samych w y t w o r ó w kulturowych, które były przedmiotem analizy. Mity te są bowiem prawie zupełnie nie znane czytelnikom polskim, a tym samym cała dyskusja wokół nich zawisłaby w przysło­ wiowej próżni. 2 Składająca się z kilku rozdziałów książka A. Ortiza Rescaniere posiada wyraźną oś konstrukcyjną, którą stanowią dwie grupy m i t ó w zasygnalizowane w tytule imio­ nami bóstw. Grupy te tworzą także ramy książki — rozdziały pierwszy (Adaneva: o kontynuacji i podziale czasu) oraz drugi (Opozycyjne światy światła i ciemności) poświęcone zostały mitom o charakterze kosmogonicznym, natomiast rozdział ostatni zatytułowany Inkarri zawiera analizę cyklu m i t ó w związanych z tytułową postacią. Te dwie grupy m i t ó w o m ó w i m y nieco szerzej. K i l k a zaprezentowanych przez Ortiza współczesnych mitów kosmogonicznych ma s w ó j odpowiednik w micie przekazanym przez Lópeza de Gomara, a pochodzącym — jak się przypuszcza — z północnego wybrzeża P e r u . Podług niego- na początku świata Con, syn Słońca i Księżyca (jest on płci żeńskiej) uformował ziemię i stwo­ rzył ludzi. Była to pierwsza epoka w dziejach świata, zakończona nadejściem P a chacamac, również syna Słońca i Księżyca. Wygnał on swego brata Cona, jego- ludzi zaś zamienił w „koty o wyrazie twarzy murzynów" (małpy). Pachacamac stworzył nowych ludzi ..i zaopatrzył ich we wszystko, co mają. W podzięce za tyle łask uznali ? 2 A. O r t i z R e s c a n i e r e , De Adaneva a Inkarri. Una vision indígena del Perú, L i m a 1973. L ó p e z d e G o m a r a , Historia general de las Indias, Cap. C X X I I ; autor przypuszcza, López de Gomara czerpał z zaginionej kroniki Rodrigo Lozano, miesz­ kańca Trujillo; O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 19. 3 �257 ABTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E go za boga — czytamy w relacji Lópeza de Gomara — i odtąd mieli go i czcili w Pachacamac, zanim go chrześcijanie stamtąd nie wyrzucili" . Ortiz zapisuje ten XVI-wieczny mit w następujący sposób: 4 CON PACHACAMAC • • t w ó r c a pierwszej l u d z k o ś c i (natura) •twórca drugie] l u d z k o ś c i (kultura) Porównajmy teraz mit o Adaneva zanotowany w 1963 r. w indiańskiej w s p ó l ­ nocie Vicos, znajdującej się w Callejón de Huaylas na północ od L i m y . Oto jego treść: „Teraz opowiem wam o rodzinie naszego Boga Mañuco. Mañuco jest synem Ojca Adaneva i Dziewicy Mercedes. Adaneva żył przed starożytnymi (los antiguos). On ich stworzył. Zakochawszy się w Dziewicy Adaneva szedł za nią przez piękne pola kukurydziane, które ona sama zasiała. Pewnego dnia porwał ją i poszli przez góry i doliny, kochając się i dokuczając sobie. Kiedy urodził się Mañuco, Adaneva porzucił ją. Nasza Matka, Święta Dziewica Mercedes, odziała dziecko Mañuco we w ł ó k n a quenwa. Pasterze troszczyli s i ę o nią, karmili niesłodzoną mazamorra i niesolonym mięsem. Ze swym synem na plecach Dziewica Mercedes szukała Adanevy. [...] Nigdy nie połączyła się ponownie Nasza Matka Dziewica ze swym m ę ż e m Adaneva. Ale gdy nasz Bóg Mañuco był już dorosły zdołał spotkać swego ojca Adaneve. Wtedy Mañuco, aby umożliwić nasze przebudzenie na tym świecie, rozpoczął niszczenie starożytnych. N i e ł a t w o było położyć kres tym ludziom, którzy nie uznawali ogrom­ nej dobroci Mañuco. Zesłał na nich ogniste gradobicie. Wielu umarło, spalili się z go­ rąca i ognia, inni ukryli się w jaskiniach. Wtedy, pełen mądrości, wziął dwie kości ze swych w ł a s n y c h ud i raził nimi i zniszczył starożytnych, którzy jeszcze zostali. 5 1 6 Taki był początek naszego życia w Vicos i w świecie" . Ortiz zapisuje ten mit podobnie jak pierwszy: ADANEVA •twórca pierwszej ludzkości (natura) °j<jiec MAÑUCO -•twórca drugiej l u d z k o ś c i (kultura) Taki schemat, opisujący dzieje świata w kategoriach konstrukcja — destruk­ cja — konstrukcja, jest w e d ł u g Ortiza Rescaniere tradycyjnym elementem kultury andyjskiej. Istotnie, podobieństwo obu m i t ó w (do różnicy w stosunkach pokrewień­ stwa między bohaterami powrócimy nieco dalej), mimo dzielących je Stuleci, jest duże. Nie należy jednak dać zwieść się tej analogii i przenosić automatycznie opisa­ nej struktury w czasy przedhiszpańskie. Ortiz nie czyni tego, ale stawiany przez 4 Tamże, s. 19-20 (wszystkie tłumaczenia m i t ó w z wersji hiszpańskiej, podawanej przez autora obok oryginału w języku quechua lub aymara). Tamże, s. 9-10. Nieco inną wersję tego mitu, pochodzącą także z Vicos, podaje Ortiz na s. 13-15, oraz J . M. A r g u e d a s , Mitos quechuas post-hispánicos, [w:] Ideologia mesiánica del mundo andino. Antologia de Juan M. Ossio A., Edición de Ignacio Prado Pastor, L i m a 1973, s. 382-383. 5 6 17 — Etnografia Polska, X X / 1 �258 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E niego cel: poszukiwanie ciągłości kulturowej, może prowadzić do takiego wniosku mniej zorientowanych w przedmiocie czytelników. Przyjmuje się, przede wszystkim na podstawie relacji Felipe Huamana Poma de Ayala, znajdującej potwierdzenie w innych kronikach , że w państwie I n k ó w obowiązywała wizja przeszłości pięcioepokowej. Wymieniane przez P o m ę epoki — Huari Viracocha runa, Huari runa, Purun runa, Auca pacha runa oraz Inca pacha runa — podlegają jednak określonym prawom strukturalnym. Ich analiza pozwala s t w i e r d z i ć , że są one pogrupowane w e d ł u g dwóch podziałów. Pierwszy dzieli 4 pierwsze epoki na dwie grupy: Huari Viracocha runa i Huari runa są epokami, które cechuje byt nadludzki, „prymitywność" w zakresie gospodarki i kultury materialnej oraz cnotliwość obyczajów (m. in. czczenie jednego boga ) ; dwie kolejne epoki Purun runa i Auca runa cechuje, najogólniej mówiąc, rozwinięta kultura (pojmowana g ł ó w ­ nie jako wysoki poziom różnych dziedzin gospodarki i dobrobyt materialny) a z dru­ giej strony upadek obyczajów. Opozycja między tymi dwiema grupami epok wyrażana jest również w kategoriach przestrzennych, gdyż dwie epoki najdawniejsze kojarzo­ ne z nizinami (w sensie topograficznym) zajmują pozycję niższą (Hurin), natomiast dwie następne kojarzone z górami pozycję wyższą (Hanan). Podział ten przecięty jest przez drugi, przebiegający w e w n ą t r z każdej grupy epok: epoka 2 ma się tak do 1, jak 4 do 3. N a d m i e ń m y jeszcze, że przedstawiona tu w dużym skrócie struktu­ ra przeszłości (czasu) jest homologiczna do struktury przestrzeni — czterech regionów Tawantinsuyu , przez co piąta epoka, okres panowania Inków, jednoczy niejako czas i przestrzeń, stanowiąc zwieńczenie przeszłości. Wtedy to nastąpił też ostateczny upadek moralno-religijny (Inkowie wprowadzili idolatrię), ale w zakresie organizacji społecznej, doskonałości instytucji, infrastruktury (drogi, poczta) oraz pod w z g l ę d e m władzy i jej majestatu Inkowie osiągnęli szczyt m o ż l i w o ś c i . Krótka charakterystyka wizji Pomy prowadzi do d w ó c h wniosków. Po pierw­ sze — istnieje spora różnica między nią i mitem kosmogonicznym zanotowanym w X V I w., mimo pewnych podobieństw natury strukturalnej. Jeśli przyjmiemy, że kronikarz przekazuje jakąś tradycję przedkolonialną (Poma ukończył swe dzieło w 1612/1613 r.) sądzić można, że mit o Con i Pachacamac stanowi uproszczenie wizji pięcioepokowej, które dokonało się już po końkwiście, albo też — co wydaje się bardziej prawdopodobne — jest składnikiem jakiejś tradycji lokalnej. W każdym razie faktem jest, iż on w ł a ś n i e znalazł kontynuację w mitach XX-wiecznych, podczas gdy owa precyzyjna strukturalnie wieloepokowa wizja dziejów uległa zapomnieniu (nie wykluczone, że na skutek eliminacji nośników tej tradycji). Po drugie — m y ś l ą przewodnią wizji przeszłości przekazywanej przez P o m ę de Ayala jest idea ewolucji kultury. Każda kolejna epoka stanowi pod w z g l ę d e m rozwoju kultury krok naprzód, nie tylko w sensie wzbogacania materialnego dorobku ludzkości, lecz także kompli­ kacji stosunków społecznych. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że drugi nurt rozwo­ jowy w jego koncepcji — upadek obyczajów i przejście od monoteizmu do idolatrii, 7 8 9 10 11 7 Np. w kronikach F r . Martina de Murúa i Fernando de Montesinosa. J . M. O s s i o A., Guarnan Poma: Nueva Crónica o Carta al Rey. Un intento de aproximación a las categorías del pensamiento del mundo andino, [w:] Ideología mesiánica s. 155-213; N. W a c h t e l , Pensamiento salvaje y aculturación: el espacio y el tiempo en Felipe Guarnan Poma de Ayala y el Inca Garcilaso de la Vega, [w:] t e n ż e , Sociedad e ideología. Ensayos de la historia y antropología andinas, L i m a 1973, s. 165-228. Jako potomkowie Noego (por. przypis 12) Indianie byli „chrześcijanami", czcili jednego boga, dopiero z czasem — m. in. na skutek odosobnienia, braku łączności ze Starym Światem — popadli w wielobóstwo. W y w ó d ten, podobnie jak cała kro­ nika Pomy de Ayala, miał określony cel polityczny, był jednym z uzasadnień prawa do autonomii politycznej Peru, por. O s s i o, op. cit.; W a с h t e 1, op. cit. W a c h t e l , op. cit., s. 173 n. Tamże. 8 9 1 0 11 �259 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE jest efektem akulturacji, chrześcijańskiego wykształcenia autora kroniki oraz histo­ riozoficznych spekulacji, bardzo popularnych wśród hiszpańskich dziejopisarzy, uzna­ jących Indian za potomków Noego' . Idea rozwoju kulturowego ludzkości występuje również w obu przytoczonych poprzednio za Ortizem mitach kosmogonicznych, przyjmując, jak u Pomy, postać przejścia od Natury do Kultury, tyle że w znacznie mniej rozbudowanej formie. Warto szczególnie silnie podkreślić ten fakt, gdyż dość często zdarza się, iż umyka on uwagi badaczy zaaferowanych cyklicznością wizji czasu w społecznościach pier­ wotnych. Jak widać, cykliczność czasu nie wyklucza idei rozwoju. Podobnie rzecz ma się w przedkolumbijskiej Mezoameryce . Powróćmy teraz do pracy Ortiza Rescaniere. Zarówno w dwu cytowanych, jak i innych mitach o charakterze kosmogonicznym ciąg diachronicznych w y d a r z e ń jeslt jasny, co więcej ich struktura aktualna jest w skali synchronicznej: istniejąca w cza­ sie opozycja między światem pierwszym i drugim wyraża się w synchronu opozycją natury i kultury (pierwsi ludzie lub „starożytni" istnieją nadal jako małpy; niektóre wersje mitu o Adaneva utrzymują, że resztki pierwszej ludzkości żyją w jaskiniach). Analiza innych m i t ó w dokonana przez Ortiza wskazuje, aż obie epoki kojarzone są z szeregiem cech, np. pierwsza z nocą i głodem, druga zaś z dniem (jasnością) oraz Obfitością pożywienia i t p . Progresywność ewolucji jest w tym wypadku oczywista. Mamy w i ę c do czynienia z grupą mitów kosmogonicznych o określonej strukturze, zarejestrowanej już w X V I wieku i występującej w mitach współczesnych Indian peruwiańskich. Nazwijmy tę grupę typem A, dla odróżnienia od cyklu m i t ó w o I n karri, które oznaczymy jako typ B. Mity związane z postacią I n k a r r i stanowią grupę zdecydowanie odmienną od pierwszej, zarówno pod w z g l ę d e m strukturalnym, jak i funkcjonalnym, choć pozor­ nie nawiązują do m i t ó w kosmogonicznych. Można n a z w a ć je mitami kompensacyjnoemancypacyjnymi. Zanim jednak zapoznamy się z nimi bliżej, przytoczmy mit o Su­ paya, zanotowany w 1971 r. w Puno, w społeczności A y m a r a , będący doskonałym przykładem zmian, jakim uległa archaiczna struktura mitu typu A. Kiedy powstał świat, spotkali się Dziewica Maria, jej mąż Jesucristo i syn obojga, Supaya. „Wówczas Jesucristo stworzył dawnych ludzi, którzy byli bardzo dobrzy i mądrzy. Pierwsi ludzie, Adam (Adam) i E w a (Eva) nie rozmawiali ze sobą, nie umieli mówić". Jesucristo sprawił, że nauczyli się mówić. Supaya domagał się posiadania swoich ludzi, wtedy ojciec dał mu węże, ropuchy i jaszczurki. „Supaya miał wielkie bogactwa, nadmierne bogactwa. Jego konie i muły kroczyły wspaniale podkute. Biedny Jesucristo umiał chodzić tylko z bosymi nogami". Dalej mit opisuje szereg wydarzeń, w których Supaya okazuje się uosobieniem zła, prześladującym ciągle swego ojca i działającym ze szkodą dla ludzi. Jesucristo ukazany jest w roli ls 13 14 18 16 1 2 Zabieg ten miał na celu włączenie Indian w historię świata, której wzorem była Biblia, i stanowił argument za ich ludzką naturą, por. np. opowieść o zalud­ nieniu Ameryki przez Of ira, wnuka Noego [w:] F . d e M o n t e s i n o s , Memorias antiquas historiales y políticas del Perú {1644), „Revista del Museo e Instituto A r ­ queológico de la Universidad Nacional del Cuzco", No 1,6-17: 1957. Np. mit o epokach kosmogonicznych w Historia de los Mexicanos por sus pinturas. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 35-59. Imię Inkarri (czasem Inkariy, Inkarey, Redinka) powstało z połączenia słów Inka i rey (król); analogicznie, występujący w micie z Huamanga Españarrí jest zbitką słów España (Hiszpania) i rey. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit, s. 24-26; w przypisie 1 na s. 21 autor podaje, że w niektórych relacjach z Vicos Supaya jest b ó s t w e m pierwszej ludzkości; fakt ten potwierdza naszą reinterpretację — we wspomnianych relacjach schemat jest bowiem taki jak w mitach o charakterze kosmogonicznym (pierwsza epoka wartościowana jest ujemnie). 1 3 1 4 1 5 1 6 �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE herosa kulturowego: tworzy ogień do gotowania pożywienia, rośliny uprawne (rol­ nictwo), odzyskuje dla ludzi część zwierząt Supaya, tworzy świnie (pasterstwo i ho­ dowla). „W końcu ojciec został zwyciężony. Inni utrzymują, że teraz czasem prze­ w a ż a Bóg innymi razy Supaya. J a nie wiem, jak było. Dlatego każdy człowiek ma Boga i Supaya. Jedni więcej Boga, inni więcej Supaya. Kiedy Supaya skończył prześladować swego ojca, kiedy go zwyciężył, wyszli wszyscy jego przyjaciele i za­ częli świętować skacząc, pijąc, wznosząc okrzyki radości. Teraz świat jest taki". Ortiz rozpatruje ten mit łącznie z dwoma omówionymi poprzednio, rozpisując go swoim zwyczajem w następujący schemat: JESUCRISTO .1. • twórca dobra ojciec - • t w ó r c a zra Jak zauważa Ortiz mit o Supaya różni się od pozostałych, mimo wspólnej struk­ tury oraz przekazywanej informacji o powstaniu obecnego świata, ujawnieniem kwestii moralnych. „Fakt, że Jesucristo był ojcem Supaya — pisze on — że dobre i złe działania powstają podczas ścigania oraz jako odpowiedź na działania drugiego, wskazuje bez wątpienia, iż obie wartości określają jedną całość — moralność — oraz, że nie można zrozumieć ani wyjaśnić jednej strony, jeśli nie zna się drugiej. Mówiąc inaczej, dobro znajdowało się u źródeł zła [...]. W tym wyjaśnieniu jest obecny pe­ wien motyw mitu, który uzyskuje w ten sposób wyraźny sens: jedna z postaci jest biedna, druga bogata. Daje się w ten sposób do zrozumienia, że bieda powstaje wskutek istnienia bogactwa i odwrotnie. Obie kategorie u w a ż a n e są za opozycyjne, ale niewytłumaczalne same w sobie. Mit zdaje się ukazywać, iż tak jak opozycyjne, kontradyktoryjne, a jednocześnie komplementarne są relacje między ojcem i synem, bogatym i biednym, takie również są moralne pojęcia dobra i zła. Mit o Supaya — pisze dalej Ortiz — nie jest pojedynczym wzorem, ani jedynie refleksją nad moralnością. Porównując dobro i zło w terminach innych kategorii — społecznych, ekonomicznych i kulturowych — dostrzega się całość, ludzki wszech­ świat, który jednoczy te poziomy i czyni je paralelnými oraz p o r ó w n y w a l n y m i " . Przytoczyliśmy ten obszerny fragment, gdyż widoczny w nim sposób interpreta­ cji jest charakterystyczny dla całej pracy Ortiza, bez w z g l ę d u na to, jakiego typu mity są rozpatrywane. Bez większej przesady można powiedzieć, ż e poszukiwanie jedności jest autora, mającą wyraźne, lecz pozanaukowe przyczyny. Wracając do mitu o Supaya należy zauważyć, że w przeciwieństwie do dwóch poprzednich m i t ó w nie rozgranicza się tu wyraźnie dwóch epok, ale mimo tego ś w i a t dzisiejszy przeciwstawiony jest zdecydowanie początkom ludzkości. Co prawda czło­ wiek oraz otaczający go świat jednoczą w sobie dobro i zło, jednak panuje nad nimi Supaya; dobry i biedny Jesucristo został zwyciężony. Określiliśmy ten mit jako typ przejściowy, ponieważ w przeciwieństwie od m i t ó w kosmogonicznych w pewien sposób Obojętnych na aktualną rzeczywistość pojawia się w nim wyraźna refleksja nad współczesnością. W bezpośrednim związku z tym pozostaje zakłócenie struktury w ł a ś c i w e j mitom typu A. Cechy dostrzegalne w micie o Supaya potęgują się w cyklu Inkarri. Tam też występuje to, co Ortiz antycypuje w komentarzu cytowanym wy­ żej — dobro i zło odniesione zostają do innych kategorii, ale efekt tego zabiegu jest zupełnie odmienny od tego, który chciałby widzieć peruwiański badacz. Bowiem mity 17 idee fix « Tamże, s. 31. �261 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 0 Inkarri, choć operują wieloma tradycyjnymi elementami mitologicznymi, powstały w odpowiedzi na zupełnie inne potrzeby społeczne i w związku z tym ich struktura jest inna niż m i t ó w kosmogonicznych (typ A). Pierwsze informacje o istnieniu mitu Inkarri pojawiły się w latach 50-tych bie­ żącego stulecia; początkowo zanotowano go w kuzkeńskich comunidades, później stwierdzono znajomość tego- mitu w innych regionach Peru . Występuje on w wielu różnych wersjach mających jednak pewne zasadnicze cechy w s p ó l n e . Ortiz anali­ zuje pięć odmian mitu różniących się między sobą szczegółami, ale zbudowanych w o k ó ł jednego schematu. Przytoczmy niektóre z nich, aby ich tekst przemówił sam do czytelnika. * Oto relacja zanotowana w Chacaray z ust pasterza nie znającego j ę ­ zyka hiszpańskiego (1970 г.). l s 19 „Jestem czystym Indianinem, prawowitym. C i z mej wsi także. Panowie nie są Peruwiańczykami, panowie są Hiszpanami albo mieszańcami. Panowie są rodziną Pizarra. J a jestem królowie, rodzina Inkarey. Inkarri jest synem Matki Księżyca 1 Ojca Słońca. Inkarri przywiązał Słońce, aby trwał czas. Przywiązał również byka. Wielki człowiek rządził wszystkim, sprawił, że kamienie wędrowały. Hiszpania go zawołała. Dlatego zbudował most ze złota ponad morzem, aby udać się do Hiszpanii. Zanim go skończył, Pizarro zabił go bronią, kulami. Inkarri miał tylko waraka. Uciął mu głowę i w y s ł a ł ją do Hiszpanii. Jego ciało zostało tu. Mówią, że w Hiszpanii jego g ł o w a jest żywa, broda mu rośnie, każdego miesiąca ją golą. Teraz nie ma Inkarri. Kiedy umarł, przybył Jesucristo władca Nieba. On nie ma nic wspólnego z Inkarri, który znajduje s i ę w ziemi. Cristo jest na uboczu, nie miesza się do nas. Ma świat w dłoni, jak pomarańczę. Gdy świat się odwróci, powróci Inkarri i będzie chodzić, jak w dawnych epo­ kach. Wtedy wszyscy ludzie, chrześcijanie i poganie (gentiles) spotkamy s i ę " . Drugi mit zanotował autor w Vicos w 1965 г.: „Ojciec Słońce miał go [Inkę — przyp. R T ] z pewnej głupiej kobiety. T a biedna kobiecina ogrzewała swe ciało popołudniami, kiedy Słońce oddalał s i ę do innego ludu. Pewnego wieczoru Słońce wykorzystał głupią i urodził się przyszły Inka, jak każdy człowiek. Zaraz Ojciec Słońce zapomniał o głupiej. Rósł obrabiając jak my pola, pasąc zwierzęta. Był tylko trochę bardziej silny, i to wszystko. Będąc już dużym, był Inka dobry i mądry. Wędrował po świecie. Stworzył wojs­ ko. Przez to Prezydent nienawidził go i rozkazał swym ludziom, aby go schwytali i zawiedli do wielkiego miasta Limy. Inka nie chciał być niewolnikiem swego- wroga Prezydenta. Sam Inka rozkazał, aby mu ucięli głowę. Kiedy głowa przybyła do L i ­ my, zmieniła s i ę w pieniądze. Jego ciało, jego ekskrementy przemieniły się w złoto i srebro. One są zakopane. W Vicos przechodził Inka pomagając nam, w i ę c tu także znajdują się ukryte. 20 Ile go opłakiwaliśmy. Wszystkie wsie, cierpieliśmy z powodu jego śmierci. Gdyby był ż y w y między nami, gdyby zwyciężył Prezydenta, bylibyśmy bogaci, byłyby większe ziemniaki, w i ę k s z e choclos. Nie bylibyśmy biedni, jak teraz" . Trzeci mit pochodzi z Huamanga i zapisany został w 1972 г.: „Inka, mówią, przybył z Cuzco. Ptaki pichinchurro pozdrawiały go umilając mu 21 1 8 Por. J . F l o r e s O c h o a, Inkariy y Qollariy en una comunidad del Alti­ plano, [w:] Ideología mesiánica..., s. 302. Por. omówienie w A. P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej (XVI-XX w.), Wrocław 1974, s. 144-146. Pierwszej analizy mitów o Inkarri w Polsce dokonał Z. M. K o w a l e w s k i w re­ feracie Indiańska mitologia emancypacyjna u progu rewolucji socjalnej w Peru, wygłoszonym na Sympozjum Kultury Indian w Krakowie 23 I V 1972 r. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cii., s. 132. Tamże, s. 133-134. 1 9 2 0 2 1 �262 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E drogę [...]. Wsie, ludzie, mieszając s w ą krew z ziemią nauczyliśmy się uprawiać ją, tak, jak to robimy do dziś. Jego żona t e ż szła za nim [...]. We wsiach, gdzie przeby­ wali ona gotowała, przędła, robiła chichę. [...] była żoną wielkiego Inki, t ą która najpierw nas uczyła. Ojcem Inki b y ł Słońce, miał go z pewnej kobiety ciemnej, zaniedbanej, w y g ł o d ­ niałej. Może, aby nie cierpiała, dał jej tego syna, który w kilka lat stał się bardzo silny, silniejszy i młodszy niż obecni ludzie, którzy mają bojaźń w swej piersi i chodzą zapomniani, jak chrząszcze z dróg. Jego żoną, mówią, była Colla, dlatego zwali ją Collarri. Przybyli z Cuzco. [...] Kiedy dotarł do Wataqa, sandały Inkarri zużyły s i ę ; wtedy wziął s i ę do reperowania i stąd w Wataqa ludzie są dobrymi szewcami. Inka zrobił swym lamom odpoczynek na pampie Quilcata, teraz ci z tej wsi posiadają dorodne lamy. Gdy Inkarri i Col­ larri mieli ochotę jeść, zmuszeni byli w Inkawasi w y m i e n i ć niektóre z rzeczy, jakie nieśli, na jedzenie. Od tego czasu mówią, że tam i we wszystkich stronach odbywają się targi. Ojciec Słońce miał drugiego syna zwanego Españarrí. „Dlaczego mój brat jest tak ogromnie potężny i może robić wszystko? Mnie muszą poważać, a nie jego, co ma stopy zakrwawione. Jestem piękniejszy i moje genitalia są większe". Mówią, że tak powiedział z nienawiścią i góry zatrzęsły się. Españarrí poszedł szukać go i zostawił mu list. Kiedy przyszedł Inkarri, znalazł orędzie, zirytowany krzyknął: „Jaki ptak, jakie zwierzę poplamiło swymi łapami ten papier tak biały?" Ale Inkarri wiedział o swoim bracie, dlatego zostawił mu kilka ąuipu, które mówią, iż były z wełny. „Jakiegoż to nędznego człowieka s ą te szmaty, te farfocle". Ale Księżyc i Słońce połączyli się, byk i Amaru. Ś w i a t szedł naprzód. Ziemia zadrżała i ukrył g ł o w ę Inkarri jego brat. Od tego czasu powstali podcinacze gardeł. K r e w Inkarri jest ż y w a w głębi naszej Matki Ziemi. Twierdzi się, ż e przyjdzie dzień, w którym jego głowa, jego krew, jego ciało powinny się połączyć. Tego dnia będzie ś w i t o zmierzchu, gady będą fruwać. Wyschnie jezioro Parinacochas, w ó w ­ czas piękny i wielki lud, którego nasz Inkarri nie mógł wykończyć, będzie znów widoczny" . Jak widać, niewiele wspólnego mają przedstawione mity z mitami kosmogcy­ nicznymi. Podobieństwa między nimi s ą czysto zewnętrzne. Przede wszystkim znik­ nęła idea ewolucji ludzkości i kultury. Naszym zdaniem jest to jeden z w a ż n i e j ­ szych wskaźników odmienności mitów typu B, którego jednak autor pracy zdaje s i ę nie zauważać. Ortiz podkreśla podobieństwa — podział czasu na dwie nieprzejednane (irreconciliables) epoki, mające swych bogów, następowanie epok po sobie i dążenie świata przeszłego do zamanifestowania się w teraźniejszości, itp. Dla wskazania, ż e obie epoki tworzą część jednego systemu uwypukla w i ę z y pokrewieństwa łączące w niektórych mitach Inkę i jego przeciwnika. Mimo stosowania metody strukturalistycznej Ortiz nie zwraca w ogóle uwagi na fakt, że w mitach typu A dwie epoki łączy relacja koniunkcji, natomiast w mitach typu В — relacja dysjunkcji . Epoka zapoczątkowana śmiercią Inkarri jest odwrotnością poprzedniej pod każdym w z g l ę ­ dem; myśl, iż wraz z przybyciem Hiszpanów w miejsce dawnego porządku nastąpił swego rodzaju chaos, przewija się także przez wspominaną już kronikę Huamana Poma de Ayala. Wielokrotnie pisze on: „el mundo está al revés (świat jest na od­ wrót). Świadomość tego przetrwała do dziś. 1 2 2 23 22 Tamże, s. 137-139. Relacja dysjunkcji między ś w i a t e m „białych" i Indian w y s t ę p u j e także w fol­ klorze peruwiańskim w przeciwieństwie do folkloru Indian meksykańskich i gwa­ temalskich, N. W a c h t e l , La vision de los vencidos: La conquista española en si folklore indígena, [w:] Ideología mesiánica..., s. 37-81. 2 3 �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 263 Mity o Inkarri operują wieloma, elementami mitologicznymi, wieloma symbo­ lami, które w mitach o charakterze kosmogonicznym występują w określonych układach skorelowanych z następującymi po sobie epokami. W mitach typu В do­ konuje s i ę inwersja tych układów. Nadzwyczaj jaskrawym tego przykładem jest re­ lacja prezentowana przez Ortiza pod tytułem „Dlaczego dzieci nie chcą iść do szkoły". T a opowieść Indianina Quechua, z którym zaprzyjaźnił s i ę autor w Limie, zawiera wiele w ą t k ó w mitologicznych. Szereg opozycji, wokół których zostały one uporząd­ kowane, nie wymaga komentarza: Jezus i jego ś w i a t (obecny) związani są z: nocą głodem przerwaniem kontaktu z ziemią pismem kłamstwem antykulturą (nieporządkiem). I n k a i jego ś w i a t związani są z: dniem obfitością pożywienia łącznością z ziemią słowem prawdą kulturą (porządkiem) 24 Mit o szkole , jak w skrócie nazywa relację Ortiz, zawiera mit o Inkarri wzbogacony jednak o epizod, który stał się powodem tej nazwy. Zgodnie ze zna­ nymi nam już regułami Inka jest herosem kulturowym, który nauczył ludzi mówić, uprawiać ziemię i hodować bydło. Ma brata Jesucristo usiłującego go zniszczyć. Jesucristo osiąga w końcu s w ó j cel, korzystając z pomocy pum nie pozwala prze­ śladowanemu Ince zejść z gór w doliny i pożywić się. Inka umiera z głodu. „Gdy Inka nie mógł już nic zrobić, Jesus uderzył Matkę Ziemię, przeciął jej szyję. N a stępnie wziął się do budowania kościołów; tam znajduje się, on chroni i kocha nas. Ñaupa Machu ucieszył się, gdy się dowiedział, że Inka umarł. Ñaupa Machu musiał żyć w ukryciu w czasie, kiedy Inka przemierzał świat. Ñaupa Machu miesz­ kał w pewnej górze, która n a z y w a ł a s i ę Szkoła. Cieszył się, że bili Mama Pachę. Do niej [góry zwanej Szkoła — przyp. R T ] przyszli dwaj synowie Inki. Szukali swego ojca i swej matki. Ñaupa rzekł do nich: »•Wejdźcie, wejdźcie, ujawnię wam, gdzie jest Inka i gdzie jest Mama Paćha«. Zadowolone dzieci mówią, że przyszły do Szkoły. Ñaupa Machu chciał je zjeść. »Mama Pacha już nie chce Inki. Inka przy­ jaźni się z Jesucristo i żyją teraz razem, jak dwaj braciszkowie. Patrzcie na pismo, tu jest powiedziane-". Dzieci bały s i ę bardzo i uciekły. Odtąd wszystkie dzieci mają obowiązek iść do szkół. I jak d w ó m synom Mama Pachy, prawie wszystkim dzie­ ciom ń i e podoba s i ę szkoła, uciekają" . r 25 Opowieść o szkole wyraża w metaforyczny, ale nadzwyczaj przejrzysty sposób istotę dramatu indiańskiego w epoce Jesucristo. J a k zauważa Ortiz, dzieci idą do szkoły w nadziei odszukania swych rodziców, odnalezienia swej identyczności etnicz­ nej i kulturowej, ale Ñauma Machu, bóstwo c i e m n o ś c i , chce ich „pożreć" negując autonomię Inki i jego świata, proponując im rezygnację z tożsamości kulturowej. Synowie Inki uciekli jednak ze szkoły i obecnie wędrują gdzieś po świecie. Gdy starszy z nich będzie dorosły, powróci i wtedy nastąpi dzień Sądu Ostatecznego'. „Ale nie wiemy, czy będzie mógł powrócić. Chłopcy, dzieci, mówią, powinny szukać go, ciągle go szukają [...] Ale jeśli go nie znajdą, można umrzeć z głodu, jak ich ojciec Inka. Czy umiera się z głodu?" — kończy s w ą opowieść Isidro Huamaní. 26 2 4 Analiza tego mitu zamieszczona jest również w antologii Ideología mesiánica..., s. 238-250. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 146н149. Ñaupa Machu w innych mitach, np. micie o Roal z Q'ero, są to istoty zwią­ zane z pierwszą epoką świata (południowoperuwiański odpowiednik gentiles i auca), zniszczonymi częściowo wraz z nastaniem drugiej (aktualnej) epoki, por. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 36-38; M. M. M a r z a l , Origen del mundo y del hombre en Vrcos, [w:] Ideología mesiánica..., s. 266. 2 5 2 6 �264 ARTYKUŁY R E C E N Z ifJNE I R E C E N Z J E Ortiz Rescaniere podkreślając jasność ideowego sensu relacji — oczekiwanie na koniec obecnego świata i przybycie syna Inki — komentuje ją znamiennym py­ taniem: Czy młodzi będą słuchać wezwania mędrca z Ayacucho? Pytanie to wpro­ wadza nas niejako w sedno dylematu autora omawianej książki. Pozostawmy jednak tę sprawę na koniec. Zajmijmy się natomiast kwestią, która umknęła uwagi Ortiza, a wydaje się mieć duże znaczenie dla poruszanych przez niego zagadnień. Dopro­ wadzi nas ona również do pewnej dygresji tyczącej klasyfikacji mitów o Inkarri. Autor zwraca przy wielu mitach u w a g ę na związki pokrewieństwa istniejące między bóstwami — bohaterami mitu. Interesują go one o tyle tylko, o ile mogą mu służyć za: a) element zmniejszający kategoryczność relacji dysjunkcji między epokami, b) argument za ciągłością tradycyjnej kultury andyjskiej (to zbyt szerokie Określenie należałoby raczej zastąpić pojęciem struktur mitologicznych). Tymczasem związki pokrewieństwa i ich warianty wydają się odzwierciedlać zmiany, jakie na­ stąpiły w świadomości indiańskiej pod w p ł y w e m ideologii chrześcijańskiej. W i ­ doczne są one w samych imionach bohaterów mitycznych — Adaneva (zbitka Ada­ ma i E w y ) , Jesucristo lub jSucristo, "Virgen Mercedes, czy Virgen Maria — oraz w charakterze niektórych tekstów, np. mitu o Supaya. Wśród schematów pokre­ w i e ń s t w a dają się wydzielić dwie grupy relacji. Pierwsza to typ tradycyjny,, nawią­ zujący do mitologii przedkolumbijskiej, który reprezentuje między innymi mit o Conie i Pachacamac. Przy zapisie posłużymy się schematem stosowanym przez Ortiza, uzupełniając go jednak informacją o wartościowaniu epoki symbolizowanej przez dane bóstwo, aby na tym przykładzie wskazać jeszcze raz różnicę między mitami t y p ó w A i B. Zapiszmy w i ę c relacje typu tradycyjnego: Mit o Con, typ A — X V I w. I Słońce — Księżyc I Con (1 epoka: - ) Pachacamac (2 epoka: +) Ten sam typ z w i ą z k ó w pokrewieństwa pojawia się także w mitach typu B, a w i ę c tych, które poprzednio nazwaliśmy kompensacyjno-emancypacyjnymi. T u jednak następuje inwersja w wartościowaniu bóstw i epok: Mit o Szkole, typ В — X X w. I Bóg nieba — Ziemia Inka (1 epoka: +) I Jesus (2 epoka: —)- Mit o Inkarri z Huamanga typ В — X X w. | Słońce — Kobieta I Inkarri (1 epoka: +) Españarrí (2 epoka: —) Drugi typ stosunków pokrewieństwa jest w y r a ź n y m odbiciem ideologii (doktryny) chrześcijańskiej; pojawia się on, podobnie jak pierwszy w obu typach mitów, z tym, że w typie В z n ó w następuje inwersja w wartościowaniu. Mit o Adaneva, typ A — X X w. (1 epoka: —) I Adaneva —• Dziewica Mercedes I Mañuco (2 epoka: +) �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 265 Mit o Supaya, typ В (?) — X X w. (1 epoka: +) l Jesucristo — Dziewica Maria I i Supaya (2 epoka: —) Mit o Supaya znów okazuje się wariantem przejściowym, bowiem od tego typu relacji pokrewieństwa, jaki w nim występuje, istnieje już bezpośrednie przejście do schematu trójelementowego w ł a ś c i w e g o niektórym mitom millenarystycznym, w k t ó ­ rych związki pokrewieństwa schodzą na plan drugi, ustępując miejsca trójcy; sche­ mat uzyskuje w ó w c z a s następującą postać: Epoka 1: + | Epoka 2: — | -Epoka 3:' + Bóg — ojciec J Bóg '— syn | Duch ŚW. Taki wariant spotykamy w niektórych mitach z cyklu Inkarri o w y r a ź n y m charakterze millenarystyczno-soterycznym . Zwróćmy uwagę, że w mitach o Inkarri uwzględnionych powyżej kontynuowana jest tradycyjna struktura pokrewieństwa. Inka i jego przeciwnik są braćmi, podob­ nie jak Con i Pachacamac. Ale tak jest w y ł ą c z n i e w micie z Huamanga oraz w mi­ cie o szkole. W pozostałych trzech tekstach rozpatrywanych przez Ortiza (mity z Chacaray, Vicos i Puquio) tradycyjny schemat ulega zmianie — przeciwnik Inkarrí jest obcy, nie łączą ich żadne więzy krwi. W tym fakcie najlepiej przejawia s i ę świadomość, że mistis są obcy, że są potomkami Pizarra i wspólnikami Prezydenta, którzy zabili Inkarri i zniewolili jego naród. Świadomość tego znajduje potwierdzenie w słowach pasterza indiańskiego z Chacaray odmawiającego indagującemu go ba­ daczowi statusu Peruwiańczyka (jak podaje Ortiz na s. 153, także w chicherías Cuzco Indianie i Metysi m ó w i ą o sobie jako o Peruwiańczykach odmawiając tego miana Białym). 27 Zanikanie tradycyjnej struktury (dwaj bracia) na rzecz wariantu, w którym przeciwnikiem Inki jest przedstawiciel świata Białych (señores, mistis) wraz ze zmianą wartościowania dwóch epok świata i ludzkości oraz zanikiem idei ewolucji są zasadniczymi wskaźnikami odmienności m i t ó w związanych z postacią Inkarri, odmienności mającej swe źródła w zespole potrzeb społecznych, na które mity te są odpowiedzią. Jak można sądzić na podstawie kilkunastu mitów o Inkarri, których teksty zostały opublikowane w antologii Ideología mesiánica del mundo andino , przykłady braterstwa Inki i jego przeciwnika przedstawione przez Ortiza są jedy­ nymi. Ten nie wykorzystany przez autora aspekt mitologii indiańskiej świadczy nie­ zbicie, że dawne struktury ulegają w obliczu aktualnych potrzeb rozbiciu czy trans­ formacji, ustępując miejsca strukturom nowym, bardziej odpowiednim do opisania Obserwowanej rzeczywistości i zaspokojenia zrodzonych przez nią potrzeb. 2S Przypatrzmy się teraz bliżej budowie mitów o Inkarri. Składają się one w za­ sadzie z dwóch lub trzech części. Część pierwsza przedstawia obraz epoki symboli­ zowanej przez Inkarri — jest to świat, w którym Indianie żyją w dostatku, rządzeni i wspomagani przez własnego boga — herosa, utrzymując dzięki niemu kontakt z Matką Ziemią. Symbolem tego okresu jest często Cuzco, miasto zbudowane przez Inkę, będące jego stolicą i równocześnie „pulsującym sercem Peru". Nieraz prze­ ciwstawia się je Limie zbudowanej z gliny (Cuzco jest z kamienia), uważanej za „usta Peru" („i przez to — wg Isidro Huamani — już nikt, żaden Peruwiańczyk 2 7 Por. A r g u e d a s , Mitos quechuas op. cit., s. 387-388. rdeología mesiánica..., op. cit., s. 221, 223, 225, 277, 2(89-295, 297, 307-311, 323-329, 331-335, 349-351, 380-381, 384-385, 463-471, 475-477. 2 8 �266 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E nie chce m ó w i ć naszym językiem", tzn. quechua). Pierwsza epoka jest w i ę c okre­ sem szczęśliwości, złotym wiekiem zakończonym śmiercią Inkarri, której sprawcami, bez w z g l ę d u na jej formę, są przedstawiciele świata Białych. Opis drugiej epoki jest odwrotnością pierwszej — jest to okres dominacji Białych; Indianie są zniewoleni i wykorzystywani, pozbawieni wszystkiego, co umożliwia ludzkie życie. Te dwie części występują we wszystkich mitach, które można zaliczyć do cyklu związanego z postacią Inkarri. Aleksander Posern-Zieliński w nieco inny sposób analizując zawartość mitów, pisze, iż część wydzielona przez nas jako pierwsza, a przez niego nazwana z niezbyt oczywistych p o w o d ó w „najstarszą w a r s t w ą mitu", nie posiada bezpośredniego związku z aktualnymi wydarzeniami, n i e o d d z i a ł u j e na e m o c j e (podkreśl, moje — R T ) . Służy jedynie — pisze on — za pewien idealny wzorzec utraconego złotego wieku, w którym Indianie, posiadający wszystko, rządzili się samodzielnie pod opiekuńczymi skrzydłami Inkarri" . я Trudno zgodzić się z tym stwierdzeniem, a w szczególności z jego podkreśloną częścią. Jak bowiem zdają się w s k a z y w a ć mity omawiane poprzednio, wizja „złotego wieku" nie należy do tradycyjnego zasobu mitologii Indian peruwiańskich. Nie znaj­ dujemy jej w żadnym z mitów o charakterze kosmogonicznym, i' odwrotnie — po­ jawia się we wszystkich mitach „nieobojętnych" na aktualną rzeczywistość społeczną. Z tego powodu sądzimy, że stosowne jest wprowadzenie pojęcia mitu kompensacyj­ nego. Zgodnie z psychologicznym znaczeniem terminu kompensacja, pod pojęciem tym należałoby rozumieć mity, których funkcja polega na równoważeniu uczucia własnej niższości w pewnej dziedzinie przez dążenie do zaznaczenia swej wartości w innej. Mity kompensacyjne stanowiłyby oczywiście reakcję na stany frustracyjne, czyli stany przykrego napięcia psychicznego spowodowane niezaspokojeniem jakichś potrzeb albo niemożnością osiągnięcia jakiegoś celu. Dotychczas traktowano mity o Inkarri jako millenarystyczne i emancypacyjne. Istotnie, niektóre z nich można zaklasyfikować do tej grupy. Jednak wprowadzenie proponowanej przez nas kategorii ułatwia zrozumienie swoistej dynamiki mitu, J a k staraliśmy się wykazać korzystając z materiałów Ortiza i niektórych jego analiz, mitologia współczesnych Indian peruwiańskich jest zróżnicowana; na tle m i t ó w na­ wiązujących do tradycyjnych schematów, nierzadko sięgających epoki przedkolonialnej, cykl m i t ó w o Inkarri wyróżnia się jako mity kryzysowe (analogicznie do ruchów kryzysowych, dla których nierzadko stanowią one ideologiczną „nadbudo­ wę"), czyli mity powstałe na bazie potrzeb społecznych zrodzonych przez krytyczną sytuację społeczną. Wydaje się, że podstawowym efektem takiego stanu jest po­ czucie degradacji, świadomość obcej dominacji itp., czyli m ó w i ą c ogólnie relatywna deprywacja. W środowisku andyjskim, gdzie tradycja Tawantinsuyu jako niezależ­ nego i i n d i a ń s k i e g o organizmu p a ń s t w o w e g o trwa nadal, a co za tym idzie silne jest poczucie więzi z przeszłością oraz tożsamości „rasówo"-kulturowej, Wy­ tworzyła się szczególnie d o g o d n a sytuacja dla powstania mitu pełniącego funkcje kompensacyjne. Spełnia je zaś przede wszystkim część pierwsza mitu, która — zbu­ dowana w opozycji do części drugiej, będącej pewnym skrótem realnie istniejącej i odczuwanej rzeczywistości — podtrzymuje „wiarę w siebie", by użyć określenia metaforycznego. Obraz „złotego wieku" został stworzony — przy wykorzystaniu wąfck ó w tradycyjnych oraz e l e m e n t ó w społecznie dziedziczonej historiografii — jako wyraz konkretnych pragnień społeczności indiańskich, niemożliwych do zrealizowa­ nia w obecnie istniejącej sytuacji. Z tego właśnie powodu trudno nam się zgodzić z przypuszczeniem, jakoby dbraz ten nie oddziaływał na emocje. Określoną i w a ż n ą rolę pełni w micie stwierdzenie o utajonym życiu Inkarri. Jak wiadomo, nie zawsze wątek ten występuje; niektóre wersje „kończą się na sce­ nie egzekucji, nie sugerując ani dalszego utajonego istnienia głowy herosa, ani mo2 8 Posern-Zieliński, op. cit., s. 145. �267 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E żliwości jego powrotu z niewoli. Są to — pisze A. Poser-n-Zieliński — opowieści pozbawione e l e m e n t ó w prospektywnej dynamiki zmian i cech mesjanistycznych, nie mogą przeto posiadać związku z aktami protestu indiańskich mas, domagających się położenia kresu nadużyciom i bezprawiu" . I ta teza jest naszym zdaniem znacznym uproszczeniem, opisana bowiem wyżej forma mitu jest właśnie mitem kompensa­ cyjnym, dzięki któremu Indianie podtrzymują świadomość swej przynależności etnicz­ nej i kulturowej, a przede wszystkim własnej wartości. Istnienie zaś świadomości tego wydaje s i ę mieć mimo wszystko związek z ,,aktami protestu" czy przynajmniej „aktami obrony" przed presją Białych i ladinos oraz ich k u l t u r y . Wspomnieliśmy wyżej o dynamice mitu. Czas wyjaśnić tę myśl. Przedstawiona forma mitu jest jakby pierwszą fazą rozwojową mitu millenarystycznego, którym staje s i ę mit kompensacyjny w sytuacjach otwarcie konfliktowych. Nie bez racji zwraca się nieraz u w a g ę na fakt, że mit o Inkarri mógł ujawnić się w latach 20-30-tych X X wieku, w okresie nasilającej się fali powstań i n d i a ń s k i c h , choć jego geneza — jak przypuszczają niektórzy badacze — jest znacznie dawniejsza. W takich warunkach mógł on przybierać wyraźną postać millenarystyczną, jaką rejestrowano także w niektórych wersjach w 2 połowie bieżącego stulecia. Uzyskuje on wtedy część trzecią — wizja minionego złotego wieku ulega projekcji na przy­ szłość tworząc obraz mającej dopiero nadejść „doskonałej epoki", epoki ziemskiego zbawienia. W ó w c z a s mit odpowiada definicji mitu millenarystycznego, pod którym to pojęciem należy rozumieć w e d ł u g A. Poserna-Zielińskiego „taki zespół mitycznych obrazów, który będąc swoistą historiozofią i futurologią roztacza wizję rychłego, kolektywnego i zmaterializowanego zbawienia, dając jego interpretację i określając konieczność i nieuchronność nadejścia ery "absolutnej-" szczęśliwości" . Omawiane przez nas mity o Inkarri nie wypełniają całkowicie tego warunku, choćby dlatego, że nie orzekają z całą pewnością o powrocie herosa. Niewykluczone, iż jest to w jakimś stopniu efektem szczególnej sytuacji informatorów indagowanych przecież przez ludzi zaliczanych w poczet przeciwników Inkarri, którzy w związku z tym łagodzili w y m o w ę mitu. Niemniej jednak równie prawdopodobne jest istnienie mitu o Inkarri tylko w formie kompensacyjnej. W zależności od środowiska, od stopnia jego akulturacji, mit o Inkarri może ponadto ulegać przeobrażeniu z mitu soterycznego w mit eschatologiczny . Kończąc tę przydługą być może dygresję wypada powrócić do wspomnianego już dylematu A. Ortiza Rescaniere, autora omawianej pracy. Badacz ten, ś w i a d o m radykalnej pod w z g l ę d e m oceny sytuacji społecznej i sposobów jej rozwiązania wymowy mitów, stara się, jak kilkakrotnie wskazywaliśmy, złagodzić ją wykorzy­ stując w tym celu m. in. niektóre elementy mitologii indiańskiej. Trudno w inny sposób wyjaśnić specyficzny układ książki. Prócz różnego rodzaju mitów w s p ó ł c z e ­ snych Ortiz wykorzystuje także kilka wybranych z obszernego zbioru m i t ó w i legend z Huarochiri, pochodzących z końca X V I w. Stosowana przez niego metoda nie wy­ klucza oczywiście tego rodzaju zabiegu. Niemniej jednak w trakcie lektury w y b ó r 30 31 32 33 u 3 0 Tamże, s. 146. Por. uwagi dr Azzo Ghidinelli, włoskiego- socjologa pracującego w Gwatemal­ skim Instytucie Indiańskim, o potrzebie rozbudzenia wśród Indian gwatemalskich świadomości przynależności etnicznej i poczucia własnej wartości jako czynnika przeciwdziałającego presji kultury ladynoskiej, E . D z i k o w s k a , XLI Międzynaro­ dowy Kongres Amerykanistyczny, „Kontynenty", nr 3: 1975, s. 35. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., s. 143. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach spoleczno-religijnych Tupí-Guaraní, „Etnografia Polska", t. X V I : 1972 z. 2, s. 95-96. Definicje tych pojęć patrz: M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Koncepcja zbawie­ nia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej, „Etno­ grafia Polska", t. X V I : 1972, z. 2, s. 69-90; por. też P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Ruchy społeczne i religijne s. 147, 149. 3 1 3 2 3 3 3 4 �268 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E ten wzbudza niejakie zdziwienie, analizowane bowiem mity operują co prawda k a ­ tegoriami powtarzającymi się w mitach współczesnych, ale m ó w i ą o zjawiskach, które w tych drugich nie występują. Przy końcu książki okazuje się jednak, że tych kilka tekstów wybranych zostało z rozmysłem, potrzebne były bowiem Ortizowi dla wprowadzenia w ewidentny sposób idei mediacji między dwoma opozycyjnymi ele­ mentami (bóstwami, ale nade wszystko ich cechami — biedą i bogactwem). F u n k c j ę tę pełni w wybranych mitach z Huarochiri kobieta. Istotnie, w wielu mitach pe­ ruwiańskich, np. w micie o Conie i Pachacamac oraz o Adaneva, gdzie pominęliśmy te fragmenty, ziemia — Mama Pacha lub kobieta — Virgen Mercedes pojawiają się w tej samej roli, stanowią element mediacyjny między kolejnymi epokami i b ó ­ stwami. Jednak w mitach o Inkarri brak jakiejkolwiek próby „pogodzenia" obu epok; co w i ę c e j — być może świadomość istnienia tego tradycyjnego schematu każe informatorowi opowiadającemu mit o szkole podkreślić jako cechę epoki Jezusa zerwanie kontaktu z ziemą (podcięcie jej gardła',). Zanim przekonamy się, jak pe­ ruwiański badacz spożytkował swój pomysł, przytoczmy jego wyjaśnienie genezy m i t ó w o Inkarri. „Dychotomiczna wizja kultur i społeczeństw peruwiańskich" wy­ nika jego zdaniem z dwóch p o w o d ó w : „1. Relacje o Inkarri — pisze Ortiz — opisują rzeczywistość tragiczną. Peru jest głęboko podzielone na społeczeństwo nowoczesne, ekonomicznie dominujące oraz potomków dawnych społeczności peruwiańskich, s y n ó w słońca i ziemi. 2. Kultura andyjska jest głęboko naznaczona przez ciąg własnych tradycji duali­ stycznych organizacji społecznych i przez to prawdopodobnie dąży do analizy rze­ czywistości za pośrednictwem par symetrycznych i przeciwstawnych. Relacje o I n ­ karri mogą być manifestacjami tego fenomenu kulturowego" . Tyle Ortiz Rescaniere. O ile z pierwszym wnioskiem trzeba się zgodzić, zauwa­ żając jednak, iż autor.nie sięga do istotnych przyczyn tego rozdarcia, o tyle wniosek drugi w tak ogólnej postaci jest w zasadzie nie do przyjęcia. Zgromadzony przez niego materiał źródłowy świadczy wprawdzie o kontynuacji pewnych tradycyjnych Struktur, ale dualizm m i t ó w o Inkarri ma inny charakter, wynika bezpośrednio z tego, co Ortiz pominął, a mianowicie rzeczywistych przyczyn głębokiego podziału społeczeństwa peruwiańskiego. Obraz rzeczywistości ukazany w mitach jest przede wszystkim rezultatem miejsca zajmowanego przez Indian w układzie społeczno-ekonomicznym, określanym przez niektórych antropologów mianem kolonializmu we­ wnętrznego. W ramach tego systemu społeczność indiańska zawsze stanowiła grupę eksploatowaną, podkreślmy — grupę etniczną eksploatowaną przez inną g r u p ę . Oto istota dychotomii mitów kompensacyjno-emancypacyjnych. 35 36 W przemilczaniu tej niewygodnej dla wielu współczesnych Peruwiańczyków sprawy, kryje się myśl nieomal magiczna — nie nazwane nie istnieje. Cała analiza przeprowadzona przez Ortiza zmierza do zatarcia różnic istniejących między mitami o charakterze kosmogonicznym i mitami o Inkarri, do wykazania, iż taki a nie inny obraz świata leży w naturze Indian, ma źródło w tradycji andyjskiej, sytuacja zaś społeczno-kulturowa i ekonomiczno-polityczna stanowi jedynie czynnik uboczny, drugorzędny. Mimo wszystko książka Ortiza wyróżnia się korzystnie z szeregu prac reprezentujących ten sam kierunek myślenia, gdyż tu uważny czytelnik zdoła — dzięki przytaczaniu innych, niekompensacyjnych mitów — wyłuskać spoza komenta­ rzy autora ich rzeczywiste przesłanie i wszystkie cechy szczególne. W innych publi­ kacjach, a mamy na myśli kilka artykułów zgromadzonych w antologii Ideologia 5 5 O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 152. Por. G. F r a n k , W kwestii indiańskiej, [w:J Ameryka indiańska?, red. R. Romano, Warszawa 1971, s. 401-429; R. P o z a s , I . H. d e P o z a s , Los indios en las clases sociales de México, L a Habana 1971; Z. M. K o w a l e w s k i , Indianie w endokolonialnej strukturze Mezoameryki, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1, s. 129-158. 3 8 �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 269 mesiánica del mundo andino, autorzy rozpatrując mity o Inkarri w oderwaniu od jakiegokolwiek materiału porównawczego mogą naprawdę przekonać czytelników, iż cały problem sprowadza się do specyfiki myślenia ludności indiańskiej. Jest to jeszcze jedna z wielu prób sprowadzenia tzw. problemu indiańskiego na płaszczyznę w y ł ą c z n i e ideologiczno-kulturową, wytłumaczenia zmitologizowanych, ale faktycz­ nych potrzeb i dążeń Indian przy użyciu „obezwładniających" struktur myślowych, „każących" im niejako oczekiwać kataklizmu nie dlatego, że mógłby on zakończyć obecną sytuację społeczno-polityczną, lecz dlatego, iż tak po prostu musi być. Uni­ kanie rozwiązań sięgających istoty konfliktu Indianie — Biali spotkało się z krytyką ze strony José Cariosa Mariátegui już kilkadziesiąt lat temu; jego myśl kontynuuje i rozwija wielu współczesnych n a u k o w c ó w Mimo tego Juan M. Ossio A., we w s t ę ­ pie do wspomnianej antologii, poddaje krytyce wszelkie próby poszukiwania genezy ideologii mesjanistycznej oraz ruchów społeczno-religijnych w określonych warun­ kach społeczno-politycznych; stwierdza, że być może jest to uprawomocnione dla innych regionów świata, czy nawet Ameryki, ale nie dla regionu andyjskiego. Tutaj bowiem ideologia mesjanistyczna jest zdeterminowana przez cykliczną koncepcję czasu oraz koncepcję, podług której świat i porządek społeczny są „zaprogramowane" na wieczność. Ossio dodaje od razu, iż ta ostatnia koncepcja zgadza się z definicją millenaryzmu, ^ponieważ chłop andyjski oczekuje, że jego świat „taki jak jest, pojawi się ponownie dogłębnie zmieniony"^ . Trudno oprzeć się wrażeniu, iż jesteśmy świadkami konstruowania przez niektórych badaczy peruwiańskich swego rodzaju mitu naukowego, o określonych i łatwych do odgadnięcia celach pragmatycznych. Do nich, pomimo częstego używania przy ocenie obrazu świata zawartego w mitach przymiotnika „tragiczny", zdaje się należeć Alejandro Ortiz Rescaniere. W przeci­ w i e ń s t w i e do wymienionych badaczy, usiłujących zmistyfikować rzeczywistość, sami Indianie coraz częściej świadomi są przyczyn stanu, w jakim znajdują się od wie­ k ó w oraz przyczyn konfliktu istniejącego w społeczeństwie peruwiańskim, a nie le­ żącego bynajmniej w sferze ideologiczno-kulturowej; ś w i a d e c t w e m niech będą słowa Indianina z Puquio zapisane przez J . M. Arguedasa : „My [Indianie] chcemy tylko, aby rząd nakazał, żeby mistis i Indianie żyli oddzieleni i żebyśmy nie prosili pomocy jedni u drugich. Wtedy Okaże się, kto znaczy więcej w Puquio. My, biedni tacy jacy jesteśmy, możemy żyć; oni [mistis] płacząc przyszliby prosić nas o pomoc, ponieważ nie umieją orać, nawadniać, zbierać plo­ nów, hodować bydła. Nic, nic nie umieją, tylko jeździć konno i w s k a z y w a ć . Po­ marliby z głodu, gdyby byli zmuszeni żyć odseparowani". W tym kontekście wnioski Ortiza nabiorą pełnej jasności. Pisze on, że relacje o Inkarri nie stanowią „mechanicznego" odzwierciedlenia postawy Indian wobec „świata Pizarra", gdyż w rzeczywistości można w e d ł u g niego zauważyć dwie ten­ dencje. Jedna to dążenie do „anulowania lub przezwyciężenia opozycji", pragnienie zasymilowania się z kulturą i ś w i a t e m Białych, chęć ożenienia się z n i ą „jak prag­ nęli tego biedni Cuniraya i Huatyacuri" (bohaterowie mitów w Huarochiri), którzy wreszcie znaleźli swe miejsce w interpretacji Ortiza. Wyrazem tej tendencji ma być budowanie szkół, nauka hiszpańskiego, migracje do miast („idą do ludu dostat­ ku"). Oczywiście, istnieje też tendencja przeciwstawna, znajdująca wyraz w umac3 7 3S 39 3 7 J . C . M a r i á t e g u i , Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana, L i m a 1952 (praca ogłoszona w 1928 г.), por. polskie tłumaczenie dwóch części: Problem Indianina oraz Problem ziemi [w:] Ameryka indiańska?, s. 237-307. J . M. O s s i o A., Ideología mesiánica del mundo andino: introducción, [w:] Ideología mesiánica s. X X . J . M. A r g u e d a s , A. O r t i z R e s c a n i e r e , El mito de Inkarri y la comunidad de Puquio. Extractos de „La posesión de la tierra, los mitos post — hispánicos y la visión del universo en la población monolingüe quechua", [w:] Ideología mesiánica..., s. 227. 3 8 3 9 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nianiu własnych zwyczajów (Ortiz pisze to słowo w cudzysłowie), podważaniu war­ tości świata Białych, odmawianiu im miana Peruwiańczyków. Na tej podstawie autor wyznacza dwie perspektywy przyszłości Indian, wykorzystując znów wątki m i t ó w z Huarochiri. „Może, jak Huatyacuri zdołają ożenić się z kobietą ... [kobieta skorelowana w mitach z bogactwem jest tu symbolem świata Białych — przyp. R T ] i będą mogli uleczyć chorobę białego boga. Wówczas wyłoni się nowy heros, nowy Huatyacuri, który nie będzie negował w pełni zwycięskiego świata, lecz uleczy go, zawładnie nim, ożeni się z nim, jak to zrobił Huatyacuri [...] osiągając w ten sposób syntezę, prawdziwy metysaż. Ale jest również możliwe, ż e w końcu, dostatecznie spauperyzowani, zaakceptują rolę kobiecą, pasywną i zasymilują się do tego świata, którego fałszywy bóg jest chory . 40 Są to tylko pozornie dwie różne perspektywy, obie sprowadzają się bowiem do wspólnego mianownika — pozbawienia Indian ich tożsamości etnicznej i kulturowej, do przystosowania ich — oczywiście dla ich dobra! — do społeczeństwa ladinos. Praktyka to znana w wielu krajach Ameryki Łacińskiej; wystarczy przytoczyć sło­ wa Azzo Ghidinelli, pracującego w Gwatemalskim Instytucie Indiańskim charaktery­ zujące postawę ladino w stosunku do Indian: „Nie interesują go [...] języki indiań­ skie, dlaczego on miałby się nimi zajmować, skoro Indianin m o ż e nauczyć się hisz­ pańskiego? — Przecież w ten sposób zintegruje się ze społeczeństwem i szybciej przestanie być Indianinem. Wszyscy chcą na siłę [...] pozbawić Indian ich osobo­ wości, dla ich rzekomego dobra. A w rzeczywistości po to, by zwiększyć ich zależ­ ność" . 41 Na marginesie nasuwa s i ę refleksja, że historia mimo wszystko powtarza się, gdyż już Hiszpanie — jak zauważył Nathan Wachtel — wykorzystywali akulturację jako sposób zapobiegania lub rozbijania indiańskich ruchów o p o r u Tymczasem w peruwiańskim społeczeństwie indiańskim coraz jaśniejsza staje się świadomość dróg prowadzących do likwidacji stanu, który zrodził mity o Inkarri. „Comunero z Puquio czekał, ufny w zmartwychwstanie Inkarri. Takie zmartwych­ wstanie zaczęło się dokonywać. Wraz z otwarciem dróg pomnożyły s i ę zyski indiań­ skiej gospodarki. Wspólnoty pobudowały szkoły, odnowiły swe domy. Jego umiejące czytać i pisać (alfabetos) dzieci, »ci, którzy stali się cholos« (cholos emergentes), stali się »-bezczelni-« w stosunku do p a n ó w (se han »insolentado« con los señores). Już nie ustępują im z drogi. Oburzeni i bezsilni, starzy panowie, o lasce ze złotą rączką, wyemigrowali na wybrzeże, głównie do Limy. Z Puquio wyemigrowali pa­ nowie i metysi; młodzi comuneros idą i wracają. Właściciele ziemi i bydła, nowe po­ kolenie, qepa ñeqen, odkryli, że góry są jedynymi wysokimi poziomami ziemi (simp­ les promontorios de tierra), a nie bogowie; do nich nie docierało już przesłanie mitu o Inkarri. Nie potrzebują tego boga. Zdecydowali się zdobyć lokalną w ł a d z ę w prowincji. Starzy comuneros, ñawpa ñegen, obserwują ich ze zdziwieniem i entu­ zjazmem. "-Mówią tym samym językiem co my, ale nie rozumiemy się z młodymi. Usiłują zmusić nas do milczenia w cabildos i prawie zawsze to osiągają [...] Ale jesteśmy zadowoleni. Oni są zmetysiałymi dziećmi Indian, nie dziećmi metysów. Nie wiem, co zrobią panom. Może im zabiorą władzę [...]«" . 42 4S A. PAWŁOWSKI, Cyganie. Studia Lubuskie Towarzystwo Naukowe nad przestępczością, Zielona Góra 1973. Niewiele ukazało się w Polsce publikacji na temat Cyganów, ich ilość po> woj­ nie w okresie intensywnych przemian zachodzących w życiu Cyganów, które po4 0 4 1 4 2 4 3 O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 153. Cyt. za D z i k o w s k a , op. cit., s. 38-34. N. W a c h t e l , Rebeliones y milenarísmo, [w:] Ideología A r g u e d a s , O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit, s. 231. mesiánica s. 129. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 271 winny stać się przedmiotem zainteresowań badaczy — także zamyka się skromną liczbą. Nieprzystępność grupy, powszechna dosyć niechęć do nich, pokutujące ste­ reotypy powodują, że krąg osób interesujących się Cyganami jest wąski, piszących o nich jeszcze mniejszy. W polskiej powojennej literaturze dotyczącej Cyganów jest tylko 6 pozycji książkowych. Z tych sześciu 2 stanowią w ł a ś c i w i e kolejne wydania tej samej pracy J . Ficowskiego, jedna to zbiór reportaży autorstwa Z. Kaźmierczuka (Pożegnanie taboru), jedna jest pracą popularną (L. Mróz, Cyganie) i jedna to tłumaczenie wy­ danej w Stanach Zjednoczonych książki Yoonsa Cyganie, będącej opowieścią-wspomnieniem z kilkunastoletniego życia w społeczności cygańskiej, szóstą pozycję sta­ nowią Cyganie Pawłowskiego. Omawiana praca nie jest pierwszą publikacją P a w ł o w s k i e g o na temat stosunku Cyganów do niecygańskiego systemu prawnego. Autor co prawda m ó w i o prze­ stępczości cygańskiej, moim zdaniem jednak należałoby problem sformułować jako stosunek Cyganów do norm i reguł prawa niecygańskiego, to pierwsze określenie bowiem wprowadza pewien fałsz i element wartościowania i nadrzędności w na­ świetlaniu zagadnienia. O przestępczości m o ż n a by chyba m ó w i ć przede wszystkim w stosunku do reguł prawnych własnej ich społeczności. Jest oczywiste, że Cyganie przez fakt życia na terenie naszego kraju są zobowiązani do przestrzegania także norm krajowych, jednakże — o czym także autor pisze — są grupą wyraźnie wy­ różniającą się, dość skonsolidowaną, o istniejącej nadal własnej organizacji społecz­ nej i własnych normach. Odmienny i swoisty sposób ich życia, skomplikowana histo­ ria powodują, że nawet czyny przestępcze według naszych norm nie są tak jedno­ znacznie ł a t w e do określenia jako przestępstwa w odniesieniu do społeczności cy­ gańskiej. Dlatego wydaje mi się, że w ł a ś c i w s z e jest w tym przypadku m ó w i e n i e 0 stosunku Cyganów do naszego niecygańskiego prawa niż o przestępczości C y g a n ó w widzących te same czyny — niezależnie czy dopuszczają s i ę ich, czy nie — w sposób nieco inny. W roku 1968 w Pracach Lubuskiego Towarzystwa Naukowego (Komisja Prawa, z. 1, Zielona Góra 1968) ukazał się artykuł Pawłowskiego Rodzaje i technika oszustw popełnianych przez Cyganów, będący jakby wprowadzeniem, zapowiedzią omawianej obecnie książki, systematycznym uporządkowaniem typów wykroczeń, jakich dopuszczają się Cyganie, opisem i systematyzacją technik. Ten materiał został następnie w książce rozbudowany i zilustrowany danymi uzyskanymi podczas bada­ nia akt sądowych. Praca Pawłowskiego, rzetelnie przygotowana, uzupełniona literaturą przedmiotu, świadczy o znajomości zarówno nauki o prawie, jak i spraw cygańskich. Autor w wielu miejscach z wyraźną sympatią odnosi się do bohaterów swojej pracy, a wnioski k o ń c o w e wyraźnie tę tendencję potwierdzają. P a w ł o w s k i świadom jest również błędów, jakie zostały uczynione w stosunku do Cyganów w próbach ich „aktywizacji" i włączenia w nurt życia kraju. Niemniej sam nie ustrzegł s i ę pewnej ilości uproszczeń czy zbyt może pochopnych stwierdzeń. Prezentowany materiał „dowodowy" nie świadczy tak jednoznacznie na rzecz stwierdzeń autora. Istnieje możliwość innego interpretowania i wyciągania wniosków. Brak także często głębszej analizy opisywanych zjawisk, co sprawia, że stwierdzenia autora są zbyt aprioryczne. P o d s t a w o w ą niedoskonałością pracy jest to, ż e P a w ł o w s k i nie potrafi w y j ś ć poza określone ramy stereotypowego patrzenia na Cyganów i traktowania ich jako oporne wychowaniu dzieci, a nie jako grupę o odrębnych samoistnych wartościach kultu­ rowych. Mimo historii, która tak zróżnicowała samych Cyganów, i mimo iż od dawna stykają się z naszą kulturą żyjąc pośród nas — co wyraźny w y w a r ł o na nich w p ł y w — pozostało im szereg cech swoistych, tak dotyczących sposobu życia, jak 1 zasad etycznych. Zdając sobie sprawę z tej odmienności należy pamiętać o tym również przy analizowaniu tak w a ż n e g o zagadnienia, jakim jest przestępczość, czyli przekraczanie norm obowiązujących w określonej społeczności. P a w ł o w s k i ocenia �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Cyganów w e d ł u g naszych praw. Założenie, że powinni stosować się do praw miej­ scowych, w a ż n e jest dla pragmatyki prawnej, ale nie dla naukowego zrozumienia konfliktu, jaki rysuje s i ę przy zetknięciu ich filozofii, tak różnej od naszej, z naszym systemem prawnym. Poza tym historia Cyganów w Europie jest niemal wyłącznie historią prześladowań i prób pozbawienia Cyganów ich osobowości kulturowej, a często nawet fizycznej wolności. Nie należy się w i ę c dziwić, że na przestrzeni tych 500 lat ich bytowania w Europie nie doszło do w e w n ę t r z n e g o zbliżenia psychik i wzajemnego zrozumienia. Stąd i stosunek Cyganów do naszych zasad życia i norm prawnych; trudno, by był inny, bowiem „moralność ofiar nie może być moralnością prześladowców, mentalność niewolników nie może być mentalnością ich mistrzów" *. Jest chyba niemało prawdy w częstych dość w literaturze stwierdzeniach o stosun­ kowo swobodnym i lekkim traktowaniu przez Cyganów tak granic państwowych, jak i granic w ł a s n o ś c i . Świat jest po to, by wędrować, gdzie się ma ochotę, a po­ trzebne produkty można uzyskać po drodze. Ponieważ nie gromadzi się ich, nie bie­ rze na zapas, ale dla zaspokojenia doraźnych potrzeb, zatem nie jest to dla Cyganów czyn przestępczy. Nie sposób odmówić pewnej logiki temu rozumowaniu i nie na­ leży specjalnie dziwić się, że trudna jest droga do porozumienia przy zupełnie odmiennych postawach, przy zasadniczym konflikcie człowieka ustabilizowanego, osiadłego, i ruchliwego nomady. Podobnie przecież trudno było przedstawicielom wielu społeczności plemiennych zrozumieć głoszoną przez misjonarzy zasadę: nie kradnij. 2 Błąd wynikający z przyjęcia tej postawy w pracy staje się jeszcze bardziej widoczny przy omawianiu takich wykroczeń jak wróżba, czarownictwo, a zwłaszcza porwania i gwałty. Przez całe wieki oczekiwano od Cyganów wróżenia i przez c a ł e wieki znajdowali zbyt na t ę swoją umiejętność i ludzi, dla których ważne było usłyszenie zapewnienia, ż e otrzymają pieniądze, że czeka ich podróż itp. wiadomości, które pomogłyby przetrwać nużącą codzienność albo odnaleźć się w niepewnych momentach życia. Znajdowali takich, którzy chcieli — sami nie potrafiąc — przy pomocy cygańskich czarów odwrócić bieg losu. Nie od razu w i ę c umiejętność ta za­ ginie i nie jest prawdopodobnie całkiem zrozumiałe dla Cyganów, dlaczego mają być za to karani, skoro nadal pewna część społeczeństwa oczekuje od nich wróżbiarsko-czarowniczych usług. Jeszcze większym nieporozumieniem jest traktowanie jako karalne wczesnego zawierania przez Cyganów małżeństw i wczesnego rozpo­ czynania pożycia płciowego przez kobiety, skoro wieki historii taki wzór ich życia w y p r a c o w a ł y i skoro wyraźne s ą różnice fizjologiczne w stosunku do narodów otaczających. Sami Cyganie w e w n ą t r z swojej społeczności nie traktują tego jako przestępstwa czy czegoś odbiegającego od normy — co zresztą podkreśla Pawłowski. Zrozumiałe więc, ż e nie chcą się stosować do naszych norm i że będą je omijali, a przekonanie o uniwersalności naszych zwyczajów i praw jest dowodem nietoleran­ cji i etnocentryzmu, świadczy, że nie tylko niewiele wiemy o Cyganach, ale że przed wychowaniem i oceną innych należy rozpocząć od zmiany w ł a s n e g o sposobu patrze­ nia. Skoro w e d ł u g Cyganów ta forma zawierania m a ł ż e ń s t w — na przykład przez, choćby symboliczne, uprowadzenie — jest uważana za normalną i nie wywiera destrukcyjnego w p ł y w u na społeczność, nasze widzenie tego problemu może b y ć przez nich rozumiane tylko jako fałszywe moralizatorstwo. Chyba że idzie o c o ś i n ­ nego, nie obronę interesów społecznych, ale pozbawienie Cyganów ich osobowości kulturowej, wtopienie w społeczność, wśród której wędrują czy żyją. A to zdaje s i ę w y n i k a ć ze stwierdzeń autora, krytykujących nie tylko nasz sposób widzenia Cyga­ n o w i podejście do problemów ich egzystencji, ale metody postępowania nie dające 1 E . P i 11 a r d, Les Tziganes ou Bohěmiens, Geneve 1932, s. 37. Jedną z ciekawszych książek na ten temat, pokazujących cygański punkt w i ­ dzenia, są Cyganie J . Y o o r s a — patrz recenzja .Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 2. 2 �STE I R E C E N Z J E 273 dostatecznych rezultatów w procesie asymilowania Cyganów. Opisane na str. 38 trak­ towanie „starszych" w grupie, pomijanie ich i ignorowanie przez władze, jest iden­ tyczne z postawami, jakie przyjmowane były często przez kolonizatorów w kon­ taktach z tubylcami Afryki czy Ameryki i prowadzić miały do szybszego rozkładu grupy, bo w ł a ś n i e „starsi", darzeni często dużym szacunkiem, stali na straży spo­ istości grupy i zachowania zasad i norm uświęconych tradycją. I to stanowi dość istotny w y d ź w i ę k pracy. „Brak świadomości asymilacji" i niechęć Cyganów do wy­ zbycia się swej odrębności i świadomości kulturowej jest czymś dla władz różnych państw kłopotliwym, ale jednak chyba całkiem naturalnym i pozytywnym. Autor ś w i a d o m jest tego, uczynił krok pozwalający widzieć i wątpić, ale nie uczynił na­ stępnego kroku wiodącego do zerwania ze stereotypem oceny, nie powiedział wy­ raźnie, że n i e w ł a ś c i w e jest takie rozumienie problemu przez system prawny. Przechodząc do szczegółów: w pracy P a w ł o w s k i e g o budzi także wątpliwość materiał statystyczny. Przy omawianiu szeregu wykroczeń przeciwko polskiemu pra­ wu powtarzają się te same nazwiska, te same przydomki. Jeśli rozpatrywać indy­ widualnie każdy fakt — kradzież, wyłudzenie, bójkę itd., istotnie wychodzi spora ilość wykroczeń, ale jeśli poszeregować je według sprawców, okazuje się, że mamy do czynienia ze stosunkowo niewielką liczbą osób, które dopuściły się różnych wykroczeń, z pewnymi zespołami rodzinnymi, wyraźnie wyróżniającymi się wśród reszty Cyganów. Ilość tych przypadków jest niewielka, ale w niezbyt licznej popu­ lacji Cyganów w Polsce stanowi — zwłaszcza w rozbiciu na poszczególne wykrocze­ nia — procent niemały. Jest zrozumiałe, że fakt wspólnej egzystencji na określonym terytorium tak z róż­ nych grup jak osiadłe społeczności europejskie i Cyganie, prezentujący inną kulturę i inną psychikę, powoduje konieczność szukania reguł, które unormowałyby zasady współżycia, jednakże nie prowadzi do znalezienia takich reguł dążenie do pełnego wchłonięcia tej drugiej grupy. Na marginesie: pisząc o zasadach współżycia C y g a n ó w z nami P a w ł o w s k i myli chyba pojęcie asymilacji z adaptacją. W literaturze terminy te mają dość wyraźnie sprecyzowane i różne znaczenie. W przypisie na str. 210 autor wyjaśnia, co rozumie przez pojęcie asymilacji, jest to: „[...] dobrowolny udział mniejszości etnicznej w ży­ ciu społeczno-politycznym narodu dominującego na pewnym obszarze, przy zacho­ waniu równości wobec prawa, lecz bez utraty cech określających mniejszość jako grupy odmiennej", tyle że w e d ł u g przyjętej nomenklatury ten rodzaj współegzystencji określany jest mianem adaptacji. Asymilacja jest stadium dalszym i połączonym z wtopieniem się danej społeczności w drugą, zatraceniem odrębności i osobowości kulturowej. Jest to zjawisko powszechne na stykach różnych kultur na całym ś w i e ­ cie, rezultat historii, kontaktów itd. i jeśli przebiega „samoczynnie", ma charakter stosunkowo bezkonfliktowy, pokojowy; jeśli jednak jest celem działania, prowadzi często do katastrof i agresji i jest pewnego rodzaju zabójstwem kultury, zniszcze­ niem drugiej społeczności. Asymilacja samoczynna, idąca od w e w n ą t r z danej grupy asymilowanej, doprowadza do przejęcia nowych — obcych do tej pory — elementów, ale powoduje także stopniowe zmiany i przekształcenia wewnątrz grupy i jej kul­ tury; tym samym mimo zmian panuje pewien rodzaj równowagi. Jeśli asymilacja ma charakter nacisku idącego z zewnątrz, prowadzi z reguły do zachowania r ó w n o ­ wagi. A przy tym narzucając nowe treści powoduje raczej opór, próbę przeciw­ stawienia się niż chęć zmian, podcina tradycyjne wartości kultury i zasady jej istnienia, co prowadzi do dekulturacji i dezorganizacji społeczeństwa. Jednymi ze zjawisk powszechnie towarzyszących temu są zjawiska anomii — wzrost przestęp­ czości, prostytucji i t d . I chyba sporą część przypadków omówionych w pracy P a w ł o w s k i e g o można by odnieść właśnie do tej kategorii. 3 3 Porównaj L . J o c h i m s e n , gart 1963, s. 59. 18 — Etnografia Polska, XX/1 Zigeuner Heute. Ferdinand Enke Verlag, Stutt­ �274 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E Tym, co utrudnia działanie w stosunku do Cyganów, jest „brak zrozumienia przez Cyganów potrzeb wymiaru sprawiedliwości" (s. 203) i „brak świadomości asy­ milacji" (s. 210). Sądzę, że nie są to zjawiska złe, utrudniają może współpracę, ale przez sam fakt istnienia powinny prowokować do refleksji i rewizji naszych postaw. P a w ł o w s k i podkreśla w pracy o Cyganach tak istotny dla istnienia społeczeństwa fakt, jak silna solidarność grupy i umiłowanie wolności; cieszyć się chyba należy, że te cechy są tak wyraźne. To świadczy, że dotychczasowe doświadczenia nie zła­ mały Cyganów, że jest możliwość wypracowania zasad, które — nie pozbawiając ich kulturowej osobowości— umożliwią współegzystencję ich i nas. P a w ł o w s k i po­ daje zresztą zasady, jakie powinny być przestrzegane w dążeniu do wypracowania nowych form współżycia z nimi. Należy w i ę c : „— prowadzić osadnictwo w miastach, gdyż nigdy nie mieli oni skłonności do pracy na roli, a trudno o inne zajęcia w warunkach wiejskich; — nie wzbraniać zakładania w ł a s n y c h z w i ą z k ó w terytorialnych, od w i e k ó w bowiem potrafili żyć tylko w szerokim kolektywie i taka wyłącznie egzystencja przed­ stawia dla nich wartość; — popierać cygański folklor, a samych Cyganów widzieć jeszcze bardziej jako peł­ noprawną mniejszość etniczną, co zmniejszy do minimum ich obawy przed "-wynarodowieniem"; — zatrudniać w tradycyjnie wykonywanych rzemiosłach i zajęciach oraz ułatwiać organizowanie zespołów artystycznych, dzięki czemu będą mieli pracę, którą lubią i potrafią dobrze w y k o n a ć ; — udzielać systematycznie pomocy materialnej, lecz jej eskalację korelować z wy­ siłkiem o uczciwe dochody samych Cyganów, by w ten sposób zachęcić do asy­ milacji zarobkowej" (s. 227-228). Nasza historia także nie była zbyt radosna i tylko dzięki brakowi zrozumienia potrzeb obcego wymiaru sprawiedliwości, niechęci do asymilacji, solidarności i po­ trzebie wolności zachowaliśmy niezależność i w ł a s n ą kulturę — nie sądźmy teraz innych tak, jak nie chcieliśmy, by nas sądzono. Myślę, że uznanie tych zasad i w od­ niesieniu do Cyganów umożliwi wypracowanie sposobów postępowania sprawiedli­ wych dla obu stron. Przy tym patrzeniu na s p r a w ę współegzystencji stworzenie mo­ żliwości wzajemnego zrozumienia i świadomego uczestnictwa Cyganów w życiu kraju przy równoczesnym poszanowaniu ich odrębności kulturowej stanie się faktem możliwym. Tylko czy możliwe jest dojście do takiego etapu, skoro ciążą na nas na­ wyki poprzednich 500 lat prób rozwiązania „kwestii cygańskiej"? Poświęciłem tak dużo miejsca zwróceniu uwagi na postawę, jaką zajmuje na ogół społeczeństwo w stosunku do Cyganów, ona bowiem tak wyraźnie determinuje działanie. Uwagi odnoszą się zresztą nie tylko do Polski. Jest to bolączka dostrze­ galna w całej Europie n a przestrzeni wielu w i e k ó w . I jeśli tyle uwagi poświęciłem temu zagadnieniu, to ze względu na jego wagę, a nie dla zdeprecjonowania pracy Pawłowskiego . Jestem pełen szacunku dla pracy atuora, dla zawartych tam wielu szczegółowych opisów, jakich nie znajdziemy w naszej dotychczasowej literaturze, i przemyśleń, jakie powinny pomóc w wypracowaniu nowych zasad postępowania w stosunku do Cyganów — przemyśleń tym cenniejszych, że wypowiedzianych przez prawnika. Stanowi to, że książka Cyganie. Studia nad przestępczością Alberta Paw­ łowskiego jest pracą cenną i ważną nie tylko dla cyganologii. Lech Mróz 1 M. F O K R O P E K , Jarmark płocki. Katalog twórców ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968-1973, Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974, ss. 159, mapa, ilustracje w tekście Od 1968 roku Festiwalom Folklorystycznym w Płocku towarzyszą kiermasze wy­ robów ludowych prezentowanych przez twórców. Intencją organizatorów Festiwalu �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 276 było pokazanie szerokiemu odbiorcy możliwie pełnego obrazu artystycznej twórczości wsi i umożliwienie bezpośredniego kontaktu z twórcą i jego dziełem. W kierma­ szach brali udział znani i cenieni twórcy z całej Polski, reprezentujący prawie wszystkie dziedziny sztuki ludowej. Zazwyczaj z okazji imprez tego rodzaju wydaje się informatory i katalogi infor­ macyjne. Katalog Mariana Pokropka ma inny charakter, zawiera bowiem pełne wiadomości dotyczące wszystkich t w ó r c ó w ludowych biorących udział w 6 kolejnych kiermaszach od 1968 do 1973 roku. Katalog poprzedzony jest wstępem, zawierającym informacje o Festiwalach Płockich i innych imprezach tego rodzaju z terenu całej Polski. Podaje także krótką charakterystykę współczesnych u w a r u n k o w a ń rozwoju sztuki ludowej, efektów opieki nad nią różnych instytucji w Polsce Ludowej, kie­ runków przekształceń w wyniku zapotrzebowania nowego odbiorcy. Załączona mapa ilustruje miejscowości, z których pochodzą uczestnicy kiermaszów, z zaznaczeniem dziedzin wytwórczości. "Właściwy katalog charakteryzuje 130 twórców w formie szczegółowych opisów, zawierających nie tylko podstawowe dane o twórcach i ich dziełach, ale także podaje obszernie „z jakich wyrośli tradycji, co- i jak tworzą, jakie mają osiągnięcia t w ó r ­ cze". Uzupełnieniem opisów s ą liczne fotografie artystów i ich dzieł. Informacje za­ warte w katalogu pochodzą w większości z materiałów zebranych bezpośrednio od twórców. Znaleźć tu można jednakże nie tylko wypowiedzi samych twórców, ale także fragmenty artykułów, w y w i a d ó w zamieszczonych w prasie. Autor podaje także bibliografię prac zawierających informacje o poszczególnych artystach. Wielkim osiągnięciem tego rodzaju katalogu jest zawarcie w pozornie krótkich opisach historii ośrodków wytwórczych, uchwycenie tendencji rozwojowych lub za­ nikowych dziedziny reprezentowanej przez twórcę. Zgromadzenie w jednej publikacji sumy wnikliwych i rzetelnych informacji o współczesnej sztuce ludowej i jej twór­ cach pozwala na wyciągnięcie w n i o s k ó w ogólniejszych. Szczególnie interesujące jest prześledzenie kariery artystycznej kilkudziesięciu twórców różnych dziedzin, bodźców inicjujących i ukierunkowujących ich drogę twórczą, co najwyraźniej widać na przykładzie rzeźby, jako że jest ona najliczniej reprezentowana w katalogu (ok. 55 osób). [Na marginesie — szkoda, że we w s t ę p i e nie podano liczby twórców reprezentujących poszczególne dziedziny]. Rzeźba jest dziedziną twórczości ludowej najbardziej indywidualną, w minimalnym stopniu uza­ leżnioną od aktualnych w różnych okresach upodobań i gustów środowiska wiejskie­ go. Charakter twórczości nadają przede wszystkim osobiste uzdolnienia i możliwości artysty. W tkactwie, hafcie, zdobnictwie wnętrza, umiejętności wytwórcze, a także style i mody przekazywane były w procesie wychowania, kształtowane przez całe środowisko. Twórcy reprezentujący te dziedziny sztuki na jarmarkach płockich są przedstawicielami szerokiego niegdyś kręgu w y t w ó r c ó w i zazwyczaj należą do star­ szego pokolenia. Nowe bodźce spoza środowiska wiejskiego w y w o ł a ł y wprawdzie w ostatnich latach zainteresowanie młodego pokolenia twórczością ludową, nie zaw­ sze jednak umiejętności warsztatowe (wymagające dłuższego- przygotowania) pozwa­ lają na wykazanie się osiągnięciami artystycznymi. Inaczej w rzeźbie. Zapotrzebo­ wanie na rzeźbę ludową jest tak wielkie, że większość osób parających się rzeźbie­ niem ma szanse na uczestnictwo w konkursie, nagrodę, sprzedaż prac. Tkanina, haft, wycinanka, garncarstwo — mają swoje „kanony" regionalne (np. tkanina wykonana na Kurpiach w stylu „łowickim" czy białostockim nie otrzyma nagrody na konkursie), twórczość w tych dziedzinach musi tkwić korzeniami w tra­ dycji regionu. Rzeźba takich ograniczeń nie ma. Musi natomiast być „ludowa", tzn. nie za bardzo realistyczna, nie wykazująca zbyt wielkich umiejętności warsztatom wych, tematycznie najlepiej sakralna lub związana z życiem wsi itp. Wydaje się, że na tym polega przede wszystkim mnożenie się liczby rzeźbiarzy ludowych w ostat­ nich latach, a tym samym ilości uczestników kiermaszów płockich. Poziom prac �276 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE rzeźbiarskich jest bardzo zróżnicowany — od najprymitywniejszych prób uporania się z klockiem drewna do rzeźb doskonałych pod w z g l ę d e m wyczucia materiału, techniki, ekspresji formy. Nagrody natomiast uzyskują często równorzędne, zależnie od „konkurencji" w skali gminy czy województwa. Jedni rzeźbiarze dochodzą do osiągnięć twórczych w ł a s n ą drogą, inni pobudzeni zostali do działania przez różne bodźce zewnętrzne — powodzenie znajomego rzeźbiarza, notatki w prasie, zachętę różnych działaczy itp. Obserwujemy w ostatnich latach powstawanie całych ośrod­ k ó w rzeźbiarskich reprezentujących pewien pokrewny styl, często przez naśladownic­ two najzdolniejszych, jak np. Zawidz Kościelny. Tego rodzaju i wiele innych spostrzeżeń nasuwa s i ę przy u w a ż n y m czytaniu życiorysów twórców ludowych. Ciekawe też byłoby prześledzenie (czego nie może dać katalog prezentujący tak liczne grono twórców), jak „wyrabiał się" styl prac poszczególnych rzeźbiarzy od momentu „odkrycia" przez współpracę z różnymi insty­ tucjami handlowymi („Cepelia", „Desa"). Obserwuje się bowiem niekiedy rezygnację ze współpracy handlowej przez artystów, którym stałe dostarczanie prac na rynek, przeszkadza w rozwijaniu w ł a s n y c h koncepcji twórczych. Nasuwa się pytanie: w jakiej mierze reprezentacja twórców ludowych, uczestni­ czących w jarmarkach płockich jest reprezentacją wszystkich dziedzin sztuki ludo­ wej. Czy proporcje ilościowe w stosunku do powszechności w y s t ę p o w a n i a różnych dziedzin sztuki ludowej zostały zachowane? Wydaje się, że nie. Problem polega głównie na trudności wyboru rzeczywistych artystów wśród rzeszy w y t w ó r c ó w wykonujących wycinanki, hafty, kwiaty czy tkaniny. Rzeźba czy malarstwo nato­ miast są bezsprzecznie twórczością, a nie wytwórczością. Prace prezentowane na kiermaszach w Płocku obrazują, jak s i ę wydaje, sztukę ludową, taką jak chce ją widzieć odbiorca miejski, czyli nurt „tradycyjny". Rzadko na imprezach tego rodzaju prezentowany jest współczesny nurt twórczości ludowej, kształtujący się na naszych oczach. Jest to zresztą zjawisko zrozumiałe. Imprezy propagujące sztukę ludową organizowane są przede wszystkim dla środowiska miej­ skiego. Nowa twórczość wsi pozostaje nadal w ramach w ł a s n e g o środowiska, gdyż brak jest jeszcze należytego dystansu wobec nowo powstającej wartości. Maria Woźniakowa A. T H E I L E , Sztuka Afryki, Warszawa 1974, Wydawnictwa Artystyczne i Filmo­ we, seria: Kultury Starożytne i Cywilizacje Pozaeuropejskie, s. 279, ilustracje, biblio­ grafia Wśród rozpraw traktujących o sztuce Afryki można wyróżnić dwie tendencje. Pierwsza — to ograniczenie tematu do tradycyjnej twórczości plemiennej części kontynentu na południe od Sahary z dodaniem niekiedy opisu współczesnej twór­ czości o charakterze ludowym czy też pamiątkarskim, też jednak zawężonego do tej części kontynentu. Druga — to podejmowanie tematu w szerokim zakresie czasowym i terytorialnym, z uwzględnieniem malowideł i rytów naskalnych Afryki Północnej i Południowej oraz sztuki starożytnego Egiptu i islamu *. Ograniczenia stosowane w pierwszym przypadku można tłumaczyć tym, ż e twór­ czość naskalna bywa rozpatrywana jako przykład sztuki prehistorycznej niźli na1 Przykładem pierwszej tendencji mogą być takie prace, jak: D. P a u l me, Les Sculptures de VAfrique Noire. Paris 1956; E . L e u z i n g e r , Afrique. L'art des Peuples Noirs, Paris 1962; Т. В o d r o g i, Sztuka Afryki, Wrocław 1968; W. F a g g, African Sculpture: an Anthology, London 1964; czy A. T r o j a n , Sztuka Czarnej Afriki, Moskwa 1964; czy M. T r o w e l l , African Design, London 1960. et art africains, Geneve 1962; W. M i r i m a n o w , G. С z e r n o w a, Iskustwo Afryki, Moskwa 1964; czy M. Тг о w е 11, African Design, London 1960. �27? ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E skalnej, a jej cechą charakterystyczną s ą raczej odniesienia czasowe niż przestrzen­ ne; osiągnięcia artystyczne starożytnego Egiptu analizowane są w obrębie sztuki starożytnej strefy Morza Śródziemnego, bez nawiązań do strefy kulturowej „Czarnej* Afryki" ; to samo można powiedzieć o sztuce islamu — aczkolwiek jest ona teryto­ rialnie w znacznej mierze afrykańska, jednak jej źródła znajdują się w Azji, ściślej na Bliskim Wschodzie i podlegają innym kanonom społecznym oraz artystycznym niż źródła plemiennej sztuki A f r y k i . Całościowe natomiast podejmowanie tematu usprawiedliwiane bywa często tylko kryteriami geograficznymi — sztuka Afryki, w i ę c ta, która tworzona jest na kon­ tynencie afrykańskim, wśród wszystkich ludów, państw i n a r o d ó w . Oprócz takiego najbardziej prostego tłumaczenia można spotkać inne, głębiej uzasadnione. Otóż twórczość naskalna, będąca raczej przedmiotem dociekań prehistorii, jest ś w i a d e c ­ twem początków sztuki na kontynencie afrykańskim, dostarcza też cennego materiału ikonograficznego do badań nad rozwojem sztuki afrykańskiej, pozwala w n i o s k o w a ć 0 najwcześniejszych przemianach gospodarczych i społecznych l u d ó w tego konty­ nentu . Sztuka Egiptu, acz kraj ten zaliczany jest do orbity kultury śródziemnomor­ skiej, charakteryzuje się w tym kontekście przestrzenno-kulturowym daleko posuniętą swoistością, a swoistość tę zawdzięcza treściom miejscowym oraz idącym z głębi l ą d u afrykańskiego; z kolei zaczerpnięte z niej treści i formy miały rozprzestrzenić s i ę daleko na południe, wzdłuż doliny Nilu, i dojść aż do Zambezi, dając początki kultury Zimbabwe, na zachód zaś do l u d ó w zamieszkujących dzisiejszą Nigerię, przyczyniając się do rozkwitu kultury I f e . Wreszcie sztuka islamu, chociaż wywo­ dząca s i ę z Bliskiego Wschodu i związana z etnosem arabskim, w miarę przenikania tej religii do wnętrza Czarnego Lądu w y w i e r a ł a w p ł y w na plemienne poczynania twórcze, zwłaszcza w Afryce Wschodniej . 2 3 4 5 6 7 Albert Theile pisze o sztuce Afryki w całościowym, rzec można ogólnokontynentalnym ujęciu. Oczywiście nie jest dlań decydujące proste kryterium geograficzne. Nie negując też przytoczonych w y ż e j uzasadnień, poszukuje idei nadrzędnej. Jak się wydaje, jedną z nich, bodaj czy nie główną, jest przypuszczenie antropologów, że Afryka stanowi być może kolebkę ludzkości. Mają o tym świadczyć odkrycia L . S. B, Leakeya z 1959 r. i p ó ź n i e j s z e . Jeśli w i ę c Afryka była prawdopodobnie kolebką ludzkości, to równie prawdopodobnie była miejscem powstania pierwszych artystów 1 ich dzieł. Nie wdając się w dyskusje toczone przez antropologów, wypada jednak stwierdzić, że znalezienie szczątków kostnych i znalezienie zabytków sztuki to nie­ p o r ó w n y w a l n e kategorie działania. T y m bardziej że tych drugich nie znaleziono s * Egiptolodzy są zdania, że starożytny Egipt, mimo stosowanej świadomie izolacji od sąsiadów, kulturowo był jednak związany z basenem Morza Śródziemnego, nie zaś z Afryką. Wtręty tej ostatniej, widoczne w składzie etnicznym społeczeństwa, w kulturze prawie nie występowały. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Nie tylko pirami­ dy..., Warszawa 1966, czy A. M o r z e n, Aegyptische Religion, Stuttgart 1958. Por. E . S z y m a ń s k i , Islam, [w:] Religie wczoraj i dziś, Warszawa 1971; A. M r o z e k , Islam a naród w Afryce, Warszawa 1973. Przykładowo: W. B. Mirimanow, Afrika. Iskusstvo, Moskwa 1967. Por. też prace wymienione w przyp. 1. H. L h o t e, Malowidła kwitnącej pustyni, Warszawa 1964. Zdawał się to sugerować L . F r o b e n i u s , Kulturgeschichte Afrikas, Zurich 1954; t e g o ż , The Mystery of South Africa's Prehistorie Art, London 1929. J . S. T r i m i n g h a m , Islam in East Africa, Oxford 1964; M. A. K o w a l ­ s k i , Sztuka Afryki Wschodniej, „Etnografia Polska", 1. X V : 1971, z. 2. Brytyjski antropolog L . S. B. Leakey w 1959 r. odkrył w Tanzanii czaszkę w otoczeniu kamiennych narzędzi i nazwał ją Zinjanthropus boisei. Rok później natknął się na nowe znalezisko ludzkich szczątków kostnych pochodzących sprzed 600 000 lat. W połączeniu ze znacznie wcześniejszymi odkryciami Rajmonda Darta i Roberta Brooma z Johannesburga, dokonanymi w Sterkfontein i Kromdraai w Afry­ ce Południowej, znaleziska pozwoliły skonstruować przypuszczenie o pochodzeniu człowieka właśnie z Afryki. 3 4 s 6 7 8 �278 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E przy szczątkach Zinjanthropusa ani AuStralopitheka. Kolebka człowieka i artysty nie musi być tożsama, nie ma też pewności, by sztuka zaczęła się rozwijać z jednego tylko obszaru zamieszkanego przez człowieka. Drugim wyróżnikiem, pozwalającym m ó w i ć o sztuce Afryki w skali całego kon­ tynentu, jego historii i zamieszkujących go ludów, jest osadzenie jej w magicznym i religijnym kontekście. Według Alberta Theile, niezależnie od czasu i obszaru sztuka Afryki, mimo jej regionalnego zróżnicowania w formie i treści, jest refleksem tamtejszych wierzeń, religii i magii, czy będzie to sztuka plemienna, czy sztuka islamu, czy inna. Otwierający pracę rozdział Ryty i malowidła naskalne zwraca u w a g ę na to, iż były one przejawem magii płodności i magii łowieckiej. Nie wyklucza też autor, że dzięki ścisłym związkom z naturą zachowywanymi przez ówczesnych artystów, sztuka naskalna staje się przykładem chęci przetrwania człowieka w czasie, jego walki ze śmiercią i przemijaniem. Omijając, jak zwykle dyskusyjne, rozważania psy­ chologiczne, dla których brak ścisłej dokumentacji, trzeba zwrócić uwagę, iż Theile podkreśla rodzimość sztuki naskalnej. O ile ryty z tzw. „okresu m y ś l i w y c h " czy też „okresu bawołu" — sprzed około 9000 lat — s ą dziełem człowieka rasy kromaniońskioj należącej do odmiany białej, to późniejsze — twierdzi Theile za Henri Lihotem i Theodorem Monodem — wykazują pokrewieństwo ze sztuką, jak ją na­ zywa, murzyńską, za czym ma przemawiać symbolika i animizm tych m a l o w i d e ł oraz fakt, że przypominają one maski. Bez wątpienia już afrykańskie są malowidła naskalne Buszmenów z Afryki Południowej, dające dowód na związek prehistorii z teraźniejszością, czyli współczesny niemal czas ich powstania skojarzony z ich formą i techniką wykonania, nawiązującą do prehistorycznych naskalnych dzieł saharyjskich. Theilę nie daje tutaj jednak chronologii bezwzględnej, powołuje się natomiast w swoich spostrzeżeniach na Erika Holma . Pisząc o podobieństwach między sztuką staroegipską a „murzyńską" Albert Theile uważa, że czynnikami je powodującymi jest wykorzystanie przez tę pierwszą rodzimej inwencji artystycznej przy pewnej pogardzie dla w p ł y w ó w zewnętrznych i ś w i a d o m y m odgraniczaniu się kraju od s ą s i a d ó w oraz istnienie silnego etnicznie elementu negroidalnego wśród ludności starożytnego Egiptu, co w y w a r ł o w p ł y w na kształtowanie się sztuki. W rozdziale Sztuka starożytnego Egiptu bardziej jednak zajmuje się nie owymi podobieństwami, lecz religijnym znaczeniem sztuki egipskiej jako wyrazem walki ze śmiercią i przemijaniem. Niedostatecznie chyba podkreślone jest w książce, że — w przeciwieństwie do plemienne] — sztuka ta funkcjonowała w granicach państwa, co więcej — pełniła też rolę państwowotwórczą przez podnie­ sienie znaczenia władcy. Oczywiście niesposób odmówić jej religijnego znaczenia, ponieważ jednak religia stanowiła dla starożytnego Egiptu czynnik cementujący p a ń s t w o i świadomość etniczną, przeto nie można pominąć i tej funkcji sztuki. Upadek jej nastąpił, gdy zaczęła podlegać coraz silniejszym w p ł y w o m helleńskim, a wiązało się to jednocześnie z powolnym upadkiem państwa. Rozdział Sztuka hellenistyczna, Kartagina, sztuka rzymska jest nieco zaskaku­ jący. W dotychczasowych bowiem opracowaniach sztuki Afryki takiego punktu widzenia nikt nie podawał. Pojęcia: Grecja, Kartagina i Rzym, kojarzą się z kręgiem kultury śródziemnomorskiej, odległej od afrykańskiej. Wartością pracy Theilego jest 9 1 0 11 12 9 L h o t ě , op. cit. Jest to zapewne błąd popełniony przez tłumacza (w ogóle do przekładu można mieć wiele zastrzeżeń). Chodzi przypuszczalnie nie o animizm, lecz o animalizm — przedstawianie w sztuce m o t y w ó w zwierzęcych. E . H o l m , Felskunst im sildlicher Afrika, [w:] Die Steinzeit, Baden—Baden 1960. Por. przypis 2. Także J . Č e r n ý , Religia starożytnych Egipcjan, Warsza­ w a 1974. 1 0 11 1 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE i RECENZJE 279 zwrócenie uwagi na ten aspekt sprawy. Autor jednak w toku wywodu nie przedsta­ wia argumentów przemawiających za istotną łącznością kulturową między Afryką Północną a resztą kontynentu. Być może saharyjskie piaski legły już dostateczną zaporą, acz Theile zdaje się sugerować, że problem wart jest przebadania. Ciśnie się na marginesie wątpliwość, czy historyk sztuki zgodziłby się na samoistne trakto­ wanie' sztuki rzymskiej. Przyjęło się na ogół uważać, że była ona w kategoriach artystycznych repliką sztuki greckiej. O rzymskiej można mówić raczej w katego­ riach politycznych — jako sztuce w granicach imperium . 13 Rozdział zatytułowany Sztuka chrześcijańska jest chronologiczną kontynuacją poprzedniego. Podjęcie tego zagadnienia, w kontekście szerzej pojętej sztuki Afryki, też jest nowym ujęciem tematu zaproponowanym przez Alberta Theile. Rzecz oczy­ wiście dotyczy sztuki wczesnochrześcijańskiej. Opracowania innych autorów dostar­ czają co najwyżej omówień sztuki koptyjskiej i współczesnej etiopskiej, zwłaszcza przez badaczy włoskich . T u już autor swobodniej może przeanalizować, zrozumiałe zresztą, związki z kręgiem kultur Afryki. Podnosi w i ę c z jednej strony wykorzysta­ nie m o t y w ó w staroegipskich przez sztukę wczesnochrześcijańską i koptyjską, łącznie z doszukiwaniem się początków chrześcijańskiej idei Sw. Trójcy w egipskiej triadzie bóstw: Ptah — Izyda — Ozyrys. Z drugiej zaś strony dostrzega związki sztuki koptyjskiej i etiopskiej z plemienną, wyraźne zwłaszcza na południu Etiopii, w ś r ó d Galla czy Sidamo, wyrażające się w podobnych nieco formach rzeźb i motywach de­ koracyjnych . Podkreślając te związki w nadrzędnych kategoriach religijnej funkcji sztuki koptyjskiej, etiopskiej, jak i plemiennej, trudno atoli dostrzec bardziej szcze­ gółowe powiązania dwu nie przystających do siebie systemów religijno-filozoficznych: plemiennych wierzeń afrykańskich i ortodoksyjnego chrześcijaństwa monofizyckiego. Niewątpliwie zaś trzeba się zgodzić, że sztukę koptyjską i etiopską można nazwać ludową — w nieuczoności, uproszczeniach formy oraz swoistym skrzyżowaniu realiz­ mu z tkwiącą w niej symboliką zbliża się nieco do plemiennej. u 15 Sztuka islamu — kolejny rozdział książki — zwraca u w a g ę na brak w ł a ś c i w i e w tym kręgu podziału na sztukę „czystą" i stosowaną. Jest to, w e d ł u g przyjętej przez Alberta Theile koncepcji, konsekwencją religijnego znaczenia tej twórczości. Koran jest w e d ł u g niego regulatorem całego życia, również i tych sfer, które zali­ czylibyśmy do świeckich, zatem sztuka służy nadrzędnym wobec całego życia ideom religijnym . Autor polemizuje ze stwierdzeniami większości z n a w c ó w kultury arab­ skiej, iż Koran zabrania przedstawiać postaci ludzkie i zwierzęce — twierdzi, iż nie istnieje taki zakaz, chociaż zalecana jest tu powściągliwość. Są jednak, jak się zdaje, sury zakazujące przedstawiania postaci ludzkich i zwierzęcych, a najprawdo­ podobniej zależy to od interpretacji koranicznych p r z e p i s ó w . Ubóstwo m o t y w ó w ludzkich i zwierzęcych w sztuce islamu, zdaje się jednak świadczyć, że interpretacja szła w kierunku zakazu, stąd też tak częste motywy dekoracyjne: roślinne i geome­ tryczne. Motywy dekoracyjne o arabskiej proweniencji widoczne s ą zwłaszcza w Afryce Wschodniej. Ich symbolika i stylizacja zdają się świadczyć w e d ł u g autora o wspólnocie sztuki islamu i sztuki ludów pierwotnych — jak je określa — tego rejonu Afryki. 16 11 Rozdział Sztuka ludów pierwotnych stanowi u Alberta Theile odstępstwo w kon­ struowaniu schematu tego tematu w porównaniu z innymi opracowaniami. Jesteśmy przyzwyczajeni, że autorzy o m a w i a j ą działalność i osiągnięcia artystyczne poszczegól- 1 3 Por. К. К u m a n i e с к i, Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, szawa 1965. Np. P. S с o 11 i, L ' Arte dei popoli primitivi, Milano—Roma 1951. Zwraca na to uwagę również L e u z i n g e r , op. cit. A. M r o z e k , Koran a kultura arabska, Warszawa 1967. Tamże. 1 4 1 5 1 6 17 War­ �280 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nych ludów, kolejno, plemię za plemieniem, a chociażby szerzej zakreślanymi obsza­ rami stylowymi, jak np. basen Kongo, Gabon-Kamerun, basen Nigru, itd., wydzie­ lając z tego schematu sztukę Beninu jako przykład najwyższego wykwitu sztuki afrykańskiej tworzonej w ramach scentralizowanego państwa. Theile odchodzi od tego — rzeczywiście m o ż e już monotonnego — ujęcia, starając się przede wszystkim przedstawić za Placidem Tempelsem, afrykański, plemienny sposób myślenia, afry­ kańską filozofię życia i b y t u , a dzięki temu w y a n a l i z o w a ć z niej wartości swoiste dla sztuki plemiennej i wspólne dla sztuki całej Afryki. Sztukę plemienną można — w e d ł u g Theilego — interpretować w kategoriach przenikających ją magii i animizmu, totemu i tabu, wreszcie — pierwiastka seksualnego. Najlepiej zaś rozpatrywać łącznie z tych trzech punktów widzenia, przy czym za najważniejszy dla powsta­ wania sztuki uważa Theile impuls religijny. 18 Nie odrzucałbym, jak to czyni autor, ekonomicznej interpretacji sztuki plemien­ nej; jest ona widoczna chociażby poprzez interpretację religijną; temat nadaje się wszakże do bardziej szczegółowych rozważań, by go tu rozwijać. Dyskusyjne jest też wkomponowywanie totemizmu w system afrykańskich wierzeń i struktur społecz­ n y c h . Plemienny artysta nie musiał także być człowiekiem znaczącym społecznie w rodzie, klanie, plemieniu czy wiosce . Wreszcie nader hipotetyczny jest w p ł y w kultury starożytnego Egiptu na B e n i n . Z innych zarzutów można podnieść znaczne uproszczenia dające się zauważyć na mapie „rasy ludności Afryki" (str. 212), wyodrębnienie rasy etiopskiej (stanowią­ cej ciemnoskórą gałąź „rasy białej" — jak pisze autor) i zaliczenie do niej Etiop­ czyków, Wahimów, Watussi, Fulbe, Masajów i Tuaregów. Kryteria przynależności p a ń s t w o w e j mieszają się tu z kryteriami przynależności plemiennej, zestawienie zaś tych ostatnich też jest dyskusyjne. Razi wreszcie częste powtarzanie niezbyt precy­ zyjnego, a w naszej literaturze zarzuconego określenia „sztuka murzyńska" czy też „kultura murzyńska". Praca Alberta Theile jest interesująca dzięki przyjęciu wstępnych założeń trak­ towania sztuki Afryki jako organicznej całości podlegającej interpretacji religijnej i wykazującej w e w n ę t r z n e związki w twórczości poszczególnych l u d ó w i regionów. Jednakże wzajemne w p ł y w y kulturowe i artystyczne nie są należycie udokumento­ wane, generalna koncepcja zaś — jak zwykle, gdy idzie o sztukę — dyskusyjna. Co nie przeczy ani wartości poznawczej książki, ani konieczności podjęcia bardziej szczegółowych badań mogących owe związki, w p ł y w y i ogólną interpretację wyjaśnić, co zdaje s i ę sugerować autor. Marek Arpad Kowalski 19 20 21 ¡P. T e m p e l s , Bantu Philosophy, Pari® 1959. Nikt z autorów piszących o kulturach Afryki nie wspomina wprost o tote­ mizmie. B. S t e f a n i s z y n , Social and Ritual Life of the Ambo of Northern Rho­ desia, London—New York—Toronto 1964, wzmiankuje o możliwości jego istnienia w nie określonej bliżej przeszłości, natomiast A. M. Z o ł o t a r i e w, Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifołogija, Moskwa 1964, wręcz zaprzecza jakimkolwiek śladom to­ temizmu w Afryce. so Warto niekiedy przyzwać na pomoc literaturę piękną, zwłaszcza jeśli dzieło w y s z ł o spod pióra człowieka znającego tradycję i plemienne struktury z w ł a s n e g o doświadczenia. O tym, że rzeźbiarz plemienny może być z w y k ł y m mieszkańcem wioski, zdaje się poświadczać w swojej powieści po części autobiograficznej, nigeryjski pisarz Ch. А с h e b e, Boża strzała, Warszawa 1967. K u przypuszczeniom tym skłania się F r o b e n i u s, op. cit. Przeczą im now­ sze badania historii Beninu, np. W. F a g g , The antiquities of Ife, [w:] Image, London 1949; t e g o ż , A Bronze figure in Ife style at Benin, [w:] Man, London 1950, oraz W. i В. F o r m a n , Benin art, Prague 1960. 1 8 1 9 2 1 �281 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE A. E . T E R - S A R K I S J A N C , Sowriemiennaja skwa 1972, s. 204, ilustr. 12, tabl. 13 siemja u armian, wyd. Nauka, Mo­ Pierwsze wzmianki o charakterze etnograficznym, dotyczące rodziny ormiań­ skiej, pochodzą z końca X V I I I wieku głównie od podróżników europejskich • (G. Schober, G . Garber, J . Lerch). Kultura ormiańska ze względu na s w ą inność budziła w ó w c z a s powszechne zainteresowanie w Europie. Rola, jaką w kulturze tej odgrywał niezmiernie rozbudowany system rodzinny, powodowała, że zwracano na niego szcze­ gólną uwagę. Po przyłączeniu Armenii do Rosji (1828 rok) rozpoczęła się "penetracja tej części Zakaukazia przez Rosjan. Ogólne rozbudzenie zainteresowań ludoznaw­ czych nie pozostało bez w p ł y w u na n a u k o w ą działalność rosyjską w granicach c a ­ łego imperium. Również na tym terenie zaczęto prowadzić pierwsze badania nad kulturą chłopską, do których w latach późniejszych (2 poł. X I X w.) włączyli się także Ormianie. Publikowano małe monografie opisujące życie chłopstwa ormiań­ skiego, pobieżnie inne dziedziny kultury, w tym również i rodzinę. Umieszczano je głównie w wydawnictwach geograficzno-krajoznawczych, których wiele powstało w tym okresie. Bardziej kompletne, choć nieliczne publikacje pochodzą dopiero z wieku X X . Ujmują one historycznie instytucję rodziny — gerdastan i „azg". W latach ostatnich pojawia s i ę szereg artykułów na temat przemian zachodzących na wsi ormiańskiej na skutek zmian społeczno-ekonomicznych wprowadzonych przez w ł a d z ę radziecką. Obejmują one również rodzinę. Książka Ter-Sarkisjanea stanowi pozycję w y j ą t k o w ą w etnograficznej litera­ turze ormiańskiej. Są to pierwsze studia porównawcze nad rodziną. Analizując poszczególne aspekty życia rodzinnego, a w i ę c strukturę, liczebność, stosunki gospo­ darcze i wewnątrzrodzinne, obrzędowość, autor kreśli model tradycyjnej rodziny ormiańskiej, a następnie współczesnej, starając s i ę wyjaśnić przyczyny trwania lub zanikania starych form rodzinnych. Momentem przełomowym jest wprowadzenie w ł a d z y radzieckiej w Armenii, która zmieniła gospodarcze postawy istnienia ro­ dziny, co w konsekwencji doprowadziło do zmian społecznych i kulturowych we­ wnątrz niej. Praca oparta jest na materiałach uzyskanych w czasie badań terenowych pro­ wadzonych w latach ,1965-1968 we wszystkich trzech geograficznych strefach Arme­ nii — górskiej, podgórskiej i dolinnej, ponieważ w p ł y w a j ą one na charakter gospo­ darki, a co za tym idzie i na układy rodzinno-społeczne. Wykorzystany jest również bogaty materiał statystyczny. Autor konsekwentnie trzyma się w y ż e j wymienio­ nych kryteriów geograficznych przy analizie poszczególnych dziedzin życia rodzinnego i konsekwentność ta załamuje się tylko przy opisie obrzędowości rodzinnej. Ter-Sarkisjanc starał się ustalić obrzędy charakterystyczne dla całej Armenii. Nie jest to m o ż l i w e ze w z g l ę d u na trwałe kulturowe w p ł y w y tureckie i perskie (szczególnie widoczne w wioskach przesiedleńczych) oraz na silne zróżnicowanie regionalne naj­ bardziej uwidaczniające się właśnie w obrzędowości. Dlatego część pracy poświęco­ na temu zagadnieniu jest dość schematyczna i ogólnikowa. W odróżnieniu od szeregu poprzednich publikacji o tej tematyce w książce zamieszczona jest charakterystyka pracy, dokładny opis źródeł i sposób ich doboru, podana i zinterpretowana próba badawcza. Jak już wspomniałam, autor część pracy poświęca tradycyjnej rodzinie ormiań­ skiej. Do lat dwudziestych X X wieku, czyli do wprowadzenia w ł a d z y radzieckiej, a nawet później, podstawowymi jednostkami rodzinno-społecznymi była grupa azg i gerdastan (wielka rodzina), których elementy szczątkowe można znaleźć i we współczesnej rodzinie. ,,Azg" to grupa rodowa składająca się z 6-8 pokoleń liczonych po męskiej linii zstępującej i liniach bocznych . Miała ona rolę patronimiczną. 1 1 E. K a r a p e t j a n , Rodstwiennaja gruppa u armian, Erewan 1966. �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Oprócz więzi krwi łączyła jej członków jedność ideologiczna oparta na kulcie przodków, terytorialna, kolektywna organizacja gospodarki, obowiązek pomocy wza­ jemnej i krwawej zemsty. Azg był grupą egzogamiczną. W jego skład wchodzić mogło kilka wielkich rodzin, których podstawą, oprócz wyżej wymienionych ele­ mentów, była kolektywna własność, produkcja i p o d z i a ł . Obie formy rodzinne miały strukturę patriarchalną. G ł o w ą azgu był najstarszy jego członek — azgi metc, po­ dobnie gerdastanu — tak zwany tanuter. Kobietami i kobiecą częścią gospodarstwa kierowała w azgu — metc majr, w gerdastanie — tantikin, najczęściej żona najstarsze­ go członka grupy. Podział pracy oparty był na kryterium wieku, a w związku z tym pozycji w rodzinie, i kryterium płci. Starszy azgu decydował w sprawach gospodarczych, zawierania małżeństw, podziału spadku, n o r m o w a ł stosunki wew n ą t r z r o d z i n n e . Członków rodziny obowiązywał obyczaj „unikania", czyli różno­ rakie zakazy w stosunkach wewnątrzrodzinnych, głównie między krewnymi męża i żony oraz między m ę ż e m i żoną. Najbardziej rygorystycznie przestrzegane były formy zachowań między teściową i s y n o w ą *, Azg tworzył oddzielną dzielnicę, która brała od niego nazwę. Każdy gerdastan zajmował w niej jeden dom. Liczebność wielkiej rodziny wynosiła przeciętnie 50 osób, ale wielkość jej uzależniona była od ilości pokoleń, które się na nią składały. Grupa azg stanowiła liczebne zwielokrot­ nienie gerdastanów w y w o d z ą c y c h się od tego samego przodka. 2 s Rozpad wielkich rodzin i znaczne zmniejszenie w p ł y w u grupy azg pociągnął za sobą zmiany strukturalne wewnątrz rodziny. Proces ten trwa od 2 poł. X I X wie­ ku, czyli od okresu rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej w Armenii i tylko przyspieszony został na skutek wprowadzenia socjalizmu. Jako główną przyczynę tego rozpadu Ter-Sarkisjanc widzi kolektywizację zie­ mi. Każda rodzina dostawała w ó w c z a s działkę przyzagrodową wielkości od 1000 do 2500 m powierzchni. Przestała istnieć konieczność, a nawet możliwość zatrudniania w gospodarstwie dużej ilości osób, w związku z czym gerdastan zaczął się rozpadać. Sytuacja materialna rodziny nadal zależy tak od w a r u n k ó w geograficznych (strefy geograficznej), jak i społecznych. Obecnie głównymi grupami społeczności wiejskiej są kołchoźnicy, robotnicy i urzędnicy. Podstawą budżetu rodzinnego jest pensja z pracy w przedsiębiorstwie, ale niemały dochód pochodzi z działki przyzagrodowej dzięki uprawie winorośli i o w o c ó w w strefie dolinnej, a w górskiej — hodowli. Autor tylko wspomina o drobnej wytwórczości i przemysłach domowych, które w gospodarce i budżecie rodzinnym odgrywają niepoślednią rolę i s ą zjawiskiem bardzo częstym, jeżeli nie masowym. 2 Autor posługuje się pojęciem mieszkańcy wsi, nie zaś chłopstwo — co jest ogól­ ną tendencją w etnografii radzieckiej — z uwagi na to, że skład społeczny wsi jesit bardzo niejednolity (kołchoźnicy i chłopi indywidualni stanowią około 70°/o ludności), a jego struktura ciągle ulega zmianie w kierunku zmniejszenia liczby osób zatrud­ nionych w rolnictwie. Na wsi ormiańskiej dominuje obecnie rodzina dwupokoleniowa (około 50%> wszystkich rodzin), pozostałe składają się z trzech, rzadziej z czterech pokoleń, ale nie jak w przeszłości — z rodziców i kilku żonatych synów, lecz z rodziców i jedne­ go żonatego syna. Pozostali prowadzą w ł a s n e gospodarstwa. Najwięcej rodzin dwupokoleniowych jest w grupach robotniczych i urzędniczych, w mieszanych społecznie występują przede wszystkim trzypokoleniowe. Liczebność rodziny zależna jest od strefy zamieszkiwania — największa w rejonach górskich, oddalonych od ośrodków przemysłowych i przez to bardziej zachowawczych. Przeciętna wielkość rodziny 2 E. Karapetjan, Armianskaja siemiejnaja obszczina, Erewan 1958. W. В d o j a n, Krownorodstwíennyj azg i rodstwíenivy je otnoszenia u armian, „Sowietskaja Etnografia", 19511 nr 1. W. P a n j a n, Obyczaj izbieganija u armian i jego izżiwanije za gody Sowietskoj własti, „Istoriko-Fiłołogiczeskij Żurnał", 1968 nr 2. 3 4 �283 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E ormiańskiej wynosi 6 osób. Według autora wiele rodzin nierozdzielonych jeszcze istnieje. Ter-Sarkisjanc nie pisze jednak nigdzie wyraźnie, co uważa za rodzinę rozdzieloną i jakie są kryteria ją wyodrębniające, kiedy rozdzielenie s i ę jest tylko formalne, a kiedy faktyczne. Wprowadza to w tekście niejasności i stanowi błąd metodyczny. Z a najbardziej zachowawczą sferę życia rodzinnego uważa autor stosunki we­ wnątrzrodzinne. Jako przykład podaje pozycję kobiety w rodzinie. Mimo dekretów w ł a d z y radzieckiej w równouprawnieniu i kolektywizacji rolnictwa, włączających kobietę w proces produkcji ogólno państwowej, nie zmienił się jej status tak rady­ kalnie, jak tego oczekiwano. Demokratyzacja stosunków wewnątrzrodzinnych nastą­ piła tylko w małej rodzinie, a ta w czystej postaci występuje prawie w y ł ą c z n i e w mieście. Zmieniło się natomiast pojęcie i zakres władzy głowy rodziny. Mimo zachowania autorytetu starszych i szacunku wobec nich, faktycznie kieruje domem nie najstarszy członek rodziny, ale najbardziej wykształcony. Przemianom uległa obrzędowość rodzinna, w tym weselna, która była i jest najbogatsza i najbardziej rozbudowana. Skrócony został okres zaręczynowy i we­ selny oraz niektóre obrzędy straciły znaczenie magiczno-religijne i mają charakter przeżytkowy,, ale dawna forma całego cyklu została zachowana. Podobnie uprościły się obrzędy pogrzebowe. Tradycyjny rytuał pozostaje zachowany tylko przy pogrze­ bach starców. Obecnie zezwala się kobietom na uczestniczenie w pogrzebie, czego dawniej nie mogły robić. Obrzędy narodzeniowe omówiono w bardzo w ą s k i m za­ kresie, może dlatego, że nie były one nigdy ani bogate, ani widowiskowe. Proces industrializacji, wzrost kontaktów z ośrodkami miejskimi, propagowanie przez p a ń s t w o Określonego sposobu życia (np. wesela komsomolskie) w p ł y w a j ą na zmianę potrzeb ludności wiejskiej i zanik wielu tradycji. W p ł y w tych czynników jest najmniej widoczny w rejonach górskich, gdzie naturalne warunki utrudniają dotarcie nowym dla kultury ormiańskiej zjawiskom. Pracy Ter-Sarkisjanea można zarzucić przede wszystkim nieadekwatność tytułu do treści książki. Analiza przeprowadzona przez autora dotyczy tylko i wyłącznie rodziny wiejskiej, a nie jak sugeruje tytuł, rodziny ormiańskiej w ogóle. Ogólniko­ w o ś ć niektórych stwierdzeń i niewyczerpujące omówienie tematu stanowią duży mankament. Ponadto autor nie definiuje nigdzie terminów, którymi się posługuje, takich jak np. „rodzina x-pokoleniowa", „nierozdzielona", „rozdzielona", „mała", „wielka rodzina". Jednakże jest to jedyna praca ujmująca w miarę całościowo problem chłopskiej rodziny ormiańskiej i zmian w niej zachodzących i chociażby dlatego zasługuje na uwagę. Longina Jakubowska M. SUŻIKOW, G . D I E M A K O W , Wlijanije naci], Ałma Ata 1974, s. 199 podwiżnosti nasielenija na sbliżenije Procesy migracyjne, a ściślej różne ich aspekty, są przedmiotem wielu badań socjologicznych i etnograficznych jako jedne z najważniejszych problemów krajów łndustrializującyeh s i ę lub zindustrializowanych. M. Sużikow i G. Diemakow ukazują przebieg procesu migracji w okresie kapitalizmu i socjalizmu koncentrując się na jej w p ł y w i e na powstanie zintegrowanego, wielonarodowościowego społeczeństwa. M i ­ gracja ukazana została jako przyczyna zmian ilościowych i jakościowych, jakie zaszły w strukturze ludności zamieszkującej Kazachstan. Przeprowadzona przez autorów charakterystyka migracji w warunkach ustroju kapitalistycznego i socjalistycznego w Związku Radzieckim pozwala nam dostrzec istotne zmiany, jakie zaszły przede wszystkim w sferze świadomości w stosunkach �284 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E między narodami. Migracja rozpatrywana jest jako wynik ekonomicznej sytuacji państwa. Także motywy migracji w y w o d z ą się zawsze z przyczyn ekonomicznych (bezpośrednio lub pośrednio). Polityka carska w latach 60-ych X I X wieku zmierza­ jąc do likwidacji przeludnienia centralnej części kraju i znalezienia nowych źródeł dochodu, które widziano w rozwoju rolnictwa i przemysłu tekstylnego, posłużyła się przesiedlaniem ludności na tak zwane kresy, między innymi do Kazachstanu. W p ł y n ę ł o to początkowo niekorzystnie na stosunki społeczne, nowe bowiem układy kapitalistyczne nałożyły się na stare feudalne, powodując nowe konflikty. Typowe dla w a r u n k ó w kapitalistycznych konflikty społeczne w y s t ę p o w a ł y tam ze znaczną siłą, a polityka carska (poprzez preferencje dla ludności rosyjskiej) przyczyniła się do ich pogłębienia. W trudnej sytuacji znaleźli się koczownicy. Koncentracja ziemi i pastwisk w rękach feudałów p o w o d o w a ł a dalsze pogarszanie się sytuacji mate­ rialnej części ludności. Nie wszyscy mogli przystać na warunki dzierżawy, by zająć się rolnictwem i przejść do osiadłego trybu życia. Pozbawieni bydła, nie mający pieniędzy na opłatę dzierżawy pasterze, powiększali szeregi rezerwowej armii pra­ cy (s. 47-48). Autorzy nie zawsze doprowadzają do końca swoje rozważania. Niejasne jest dla nas na przykład, jakie szanse zatrudnienia mieli ludzie stanowiący rezerwową armię pracy. Trudne do wytłumaczenia jest także posunięcie rządu carskiego, który po pewnym czasie przestał interesować się przesiedleńcami i pomagać im w zagospo­ darowaniu się na nowym terenie (s. 48). Nie wiemy w ogóle, jakie zasady prawne określały warunki przesiedlania i jak wykorzystywany był dochód z rolnictwa, Do kwestii ogólności stwierdzeń jeszcze powrócę. Charakterystyka migracji w warunkach ustroju socjalistycznego, dana nam przez autorów, wskazuje na nasilenie migracji w latach 20-30-ych X X wieku. Przyczyną tego wzrostu był planowy rozwój przemysłu, industrializacja kraju. W Kazachstanie brak b y ł o rąk roboczych. P r z e m y s ł potrzebował wykwalifikowanej siły roboczej. Migrowali jednocześnie ludzie, którzy nie mogli zająć się rolnictwem na innych terenach, a tam znajdowali korzystne warunki po temu. Robotnicy miejscy z tere^ n ó w centralnych znajdowali zatrudnienie w kołchozach i sowchozach w charakterze traktorzystów, szoferów, rzemieślników itp. Migracja spowodowała zmianę w do­ tychczasowej strukturze narodowościowej Kazachstanu. Migrowali przede wszystkim ludzie z terenu Federacji Rosyjskiej, Ukrainy, Białorusi. O ile w warunkach ustroju kapitalistycznego konflikty między narodowościami były bardzo silne, to w nowym ustroju stała się możliwa współpraca narodów, wymiana doświadczeń, wzajemna pomoc. Praca zawiera bogaty zestaw danych liczbowych ilustrujących zmiany j a ­ k o ś c i o w e i ilościowe w Kazachstanie, jakie zaszły pod w p ł y w e m migracji, prowa­ dząc do integracji społeczeństwa. Są to zmiany społeczne związane z powstaniem nowych możliwości pracy. Migracja przyniosła także istotne zmiany w strukturze wieku ludności, gdyż do Kazachstanu napłynęło wiele młodzieży z innych terenów kraju. Dane liczbowe zawarte w pracy wskazują na dynamiczny wzrost liczby lud­ ności w latach 60-tych, wskazują też dokładnie, jak pod w p ł y w e m migracji zmieniał się skład narodowościowy Kazachstanu, ile osób napłynęło i z jakich republik, osie­ dlając się w mieście lub na wsi, w p ł y w a j ą c na zmianę składu narodowościowego i socjalnego omawianego terenu (np. tabele na str. 125, 146-147). Ukazanie procesu migracji w aspekcie jej w p ł y w u na zmianę składu narodo­ w o ś c i o w e g o i związanych z nim stosunków społecznych pozwala nam na zrozumie­ nie istoty przemian, jakie dokonały się w Kazachstanie po Rewolucji Paździer­ nikowej. Praca ma jednak i słabsze strony. Jedną z nich jest zasygnalizowana już zbyt­ nia ogólność niektórych stwierdzeń. Wiele m ó w i się na przykład o powstaniu społe- �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E t R E C E N Z J E 285 czeństwa zintegrowanego wspólnymi celami i ideałami, o powstaniu nowej socja­ listycznej kultury, o zbliżeniu narodów. Podobnie ogólnie brzmią rozważania o po­ wstaniu nowej kultury, sprowadzające się do wniosku, iż „migracja ludności sprzy­ ja zbliżeniu narodów, internacjonalizacji życia społecznego w socjalizmie" (s. 174). W tych samych warunkach wspólnoty duchowej następuje przekaz najcenniej­ szych wartości z dorobku poszczególnych narodów, które stają się wspólną w ł a s ­ nością. Trochę więcej uwagi poświęcają autorzy charakterystyce nowej, socja­ listycznej kultury, którą cechuje między innymi rozwój twórczości poszczegól­ nych narodów w różnych dziedzinach literatury i sztuki, wzrost wydawnictw w po­ szczególnych językach, wymiana doświadczeń i współpraca kulturalna dla w s p ó l ­ nego celu (s. 171-178). Autorzy nie określają, jak w ł a ś c i w i e pojmują proces integracji i kiedy m o ż n a m ó w i ć o jego zakończeniu. Przeprowadzona przez nich charakterystyka etapów p o wstawania socjalistycznego społeczeństwa zintegrowanego (społeczeństwa wielona­ rodowościowego) każe nam przypuszczać, iż proces ten nie został jeszcze zakończo­ ny, że będzie można o tym m ó w i ć dopiero w społeczeństwie komunistycznym (s. 167-168). Zamieszczone w pracy wyniki badań przeprowadzonych przez S. Baranowicza w Uzbeckiej S S R w latach 60-tych X X wieku są w e d ł u g autorów pracy dowodem na w p ł y w wspólnej pracy przedstawicieli wielu narodowości na proces integracji. Według mnie w y k a z u j ą one, iż nie można jeszcze m ó w i ć o p e ł n y m zintegrowaniu. Na pytanie: „Czy masz przyjaciela wśród ludzi z innych narodowości?" 83% odpowie­ działo tak 15'°/o — nie, a 2'°/o nie udzieliło odpowiedzi. 84% zaprasza ludzi z innych narodowości na święta rodzinne, 12% nie zaprasza, 3% nie udzieliło odpowiedzi. Na pytanie, czy uznaje się tylko w ł a s n e święta i tradycje narodowe czy ogólnopaństwo­ we 83°/o odpowiedziało, że uznaje ogólnopaństwowe, IO°/o uznaje tylko w ł a s n e , 7% nie odpowiedziało na pytanie (s. 181-182). Wydaje mi się, że brak tu wyjaśnienia, ile osób spośród tych 83% uznaje zarówno tradycje ogólnopaństwowe, jak i tradycje w ł a s n e g o narodu, a ile nie uznaje tradycji i świąt w ł a s n e g o narodu, a tylko ogólno­ państwowe. Jednoznaczne określenie terminu „integracja" znacznie ułatwiłoby nam zrozumienie w n i o s k ó w autorów. Wydaje mi się, iż powinni oni zachować większą ostrożność w formułowaniu stwierdzeń i wystrzegać się jednostronności w ocenie przebiegu procesu integracji. Z omawianej tu pracy można zaczerpnąć wskazówki metodyczne przydatne do badania procesów migracyjnych. Etnograf chciałby zapewne znaleźć w pracy o in­ tegracji narodowości odpowiedź na pytanie, jakie treści niosła ze sobą kultura każ­ dego z narodów, jak w y g l ą d a ł o zetknięcie się tych treści (choćby w kilku dziedzi­ nach życia) i jak przebiegał proces tworzenia się nowego obrazu kultury. Należy jed­ nak pamiętać o założeniach pracy i zainteresowaniach jej autorów, którzy nie są etnografami i nie skoncentrowali się na badaniu procesów kulturowych. Znajomość pewnych cech procesów migracyjnych, rozumianych jako splot określonych przyczyn i skutków, a także zdanie sobie sprawy z naszych oczekiwań wobec poruszonego tematu pozwala na stawianie dalej idących pytań, dzięki którym m o ż l i w e jest przejście od badania zmian ilościowych i jakościowych, które można wyrazić liczbo­ wo, do badania świadomości integrujących się narodów, do poznania i zrozumienia charakteru współczesnych procesów także kulturowych. Praca Sużikowa i Diemakowa ukazuje nam bogaty obraz przemian społecznych, ilustrowany materiałem sta­ tystycznym, pozwalając na zrozumienie kierunków zmian i wytłumaczenie sytuacji współczesnej. Szkoda tylko, że autorzy nie ustrzegli się ogólnych stwierdzeń i wiele pytań pozostawili bez odpowiedzi. Iwona Kabzińska-Stawarz �286 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE S I E M J A К А К O B I E K T FIŁOSOWSKOGO D O W A N I J A , Leningrad '1974, s. 148 I SOCJOŁOGICZESKOGO ISSLE- Niewielka ta praca jest przeglądem różnych koncepcji i badań związanych z rodziną i małżeństwem. Omówiono w niej ważniejsze koncepcje filozofii niemie­ ckiej i socjologii amerykańskiej, angielskiej i radzieckiej. Autorzy poszczególnych rozdziałów skoncentrowali się na przedstawieniu i porównaniu wybranych kon­ cepcji dla wykazania podobieństw i różnic w podejściu badaczy lub dla udoku­ mentowania omawianych przez siebie procesów. Raczej rzadki jest przypadek oce­ niania poszczególnych koncepcji. Mamy tam głównie generalne podsumowanie kie­ runków badań i charakterystykę procesów, których te koncepcje dotyczą. Nie mam zamiaru o m a w i a ć wszystkich przytoczonych w pracy koncepcji i w y n i ­ k ó w badań. Chciałabym jedynie scharakteryzować główne problemy badawcze, po­ pierając je wybranymi przykładami badań, co jest Chyba zgodne z podstawowymi założeniami pracy. Począwszy od przedstawienia poglądów Kanta, Fichtego i Hegla (co ukazuje nam mniej znane aspekty ich filozofii) przechodzimy wraz z autorami poszczególnych rozdziałów do badań najnowszych. Poglądy filozofów niemieckich na rodzinę i małżeństwo pozwalają nam na od­ tworzenie obrazu patriarchalnej rodziny niemieckiej na tle pruskiej ideologii miesz­ czańskiej. W obrazie tym rzuca się w oczy nierówna pozycja kobiety i mężczyzny w rodzinie, wywodzona przez tych filozofów z praw natury. Kobieta jest przed­ miotem, narzędziem w ręku mężczyzny, któremu musi być całkowicie posłuszna i od którego jest zależna, choćby przez fakt posiadania wspólnego majątku. Teore­ tycznie przysługuje jej prawo do swobody, ale słusznie pyta Fichte, po co kobieta miałaby tej swobody pragnąć, będąc zawsze uzależniona od woli mężczyzny: ojca, męża (s. 18). Kobieta określona została jako strona pasywna, mężczyzna zaś jako aktywna i stąd ma płynąć jego przewaga w życiu politycznym, naukowym, w eodzlnie. Wszyscy wymienieni filozofowie zgodnie uznają małżeństwo za instytucję o cha­ rakterze rzeczowo-osobowym. Powinno ono być zawarte zgodnie z prawem, bez przymusu, podstawą trwałości ma być wspólnota majątkowa, a cechować je po­ winna dozgonna trwałość. Kwestia uczucia jako podstawy m a ł ż e ń s t w a nie jest raczej brana pod uwagę. W koncepcji Hegla w a ż n e jest dla badaczy rodziny pod­ kreślenie przez filozofa związku rodziny ze społeczeństwem, jednostki z grupą, co zostało potem wykorzystane przez myśl dialektyczną Marksa. Na ten aspekt zwraca się także u w a g ę we współczesnych badaniach socjologicznych, co wyraźnie ukazuje nam charakterystyka badań zamieszczona w dalszych rozdziałach pracy. Na lata 30-40 X X wieku przypadają początki silniejszego zainteresowania ro­ dziną w USA, procesami, jakie w niej zachodzą, co znajduje swój wyraz w groma­ dzeniu materiału empirycznego. W latach 50-60 powstaje wiele koncepcji zmian, których autorzy zwracają u w a g ę między innymi na problematykę osobowości, socja­ lizacji młodzieży, zmian społecznych i politycznych, rozwoju ekonomicznego i na ich związek z rodziną. Od lat 60-tych do dziś trwa nowy etap badań, który przynosi nowe wyniki (s. 42-43). Jak można zorientować się z przedstawionego nam materiału rodzina rozpatry­ wana jest zazwyczaj w aspekcie więzi z innymi instytucjami społecznymi oraz więzi wewnątrzrodzinnych. Układy, w jakie wchodzi rodzina, ulegają jednak istotnym zmianom. Ilustruje to dobrze przykład koncepcji W. F . Ogburna, który zapoczątko­ w a ł w ł a ś c i w i e w 1929 roku badania nad zmianami funkcji rodziny i stwierdził zanik pewnych funkcji przejętych przez inne instytucje. Wychowanie młodzieży zostało w znacznym stopniu przerzucone na szkołę, kwestia spożywania posiłków została rozwiązana przez bary, stołówki itp., kwestia prania przez pralnie itd. (s. 43-44). Jak wynika z przedstawionego nam materiału i z wniosków, do których doszli �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 287 autorzy pracy, zmiany zachodzące w rodzinie mogą być spowodowane czynnikami istniejącymi obiektywnie poza rodziną, na przykład industrializacją, urbanizacją, układami politycznymi, ekonomicznymi, jak i przemianami społecznymi w p ł y w a j ą ­ cymi na dezintegrację systemu pokrewieństwa. „Poglądy o stopniu zmiany i jej kie­ runku oscylują między przeświadczeniem o upadku rodziny jako instytucji społecznej i jej rozpadzie [С. C. Zimmerman] a teorią reorganizacji rodziny jako »normalnego« procesu społecznego [Parsons, Burgess], który może być określony jako dezin­ tegracja przejściowa [Parsons]" (s. 64). Cytowany w pracy E . S. Markarjan stwier­ dza, iż „żaden z badaczy, z wyjątkiem Ogburna, nie ustanawia zasadniczych zależ­ ności. Wskazują oni tylko na związek między dynamiką wydzielonego przez nich czynnika a zmianami rodziny [...]" nie wychodząc w ten sposób poza ramy rozwa­ żania kooperatywnego typu z w i ą z k ó w w odróżnieniu od związku subordynadji (s. 68). Zamieszczone w omawianej przeze mnie części pracy wyniki badań socjolo­ gicznych wskazją na zmianę modelu rodziny od związku prawno-osobowego do związku opartego na uczuciu i przyznaniu kobiecie równych praw. Autor artykułu o socjologicznych badaniach rodziny w U S A krytykuje jednak takie podejście porównawczo-typologiczne i uważa, że proces zmiany rodziny powinien być rozpatrywany w układzie „konkretno-historycznego badania socjologicznego" z dokładną lokaliza­ cją historyczną modelu tradycyjnego i współczesnego (s. 68). B. W. Gołofant, autor artykułu, nie uzasadnia jednak swojej koncepcji. Wyznaje on niewątpliwie poglądy materializmu historycznego, lecz przy formułowaniu zarzutów powinien uczynić je bardziej konkretnymi i wykazać braki krytykowanej metody. Chciałabym jeszcze dodać, że w rozdziale p o ś w i ę c o n y m socjologii amerykańskiej przedstawiono koncepcje W. F . Ogburna, M. F . Nimkoffa, R. F . Wincha, W. J . Goode, C. C. Zimmermana, F . W. Burgessa, H. T. Loche'a, W. Wallera i T. Parsonsa. Osobny rozdział obejmuje badania roli rodziny i społeczeństwa w procesie socja­ lizacji jednostki. Przedstawiono w nim głównie koncepcje i wyniki badań socjolo­ g ó w radzieckich О. I . Iwanowa, О. I. Szkaratana, L . P. Bujewej, B. G . Ananjewa, A. G. Charczewa, E . W. Sikiewicza i in., porównując niektóre wyniki ich badań z badaniami amerykańskimi i angielskimi. О. I . Iwanow podkreśla w a g ę społeczną problemu i stwierdza, iż wielu badaczy uznało rolę rodziny w socjalizacji jednostki za najważniejszą z ról (s. 84). W p ł y w rodziny na jednostkę zależy od wielu czynników. Badania A. Charczewa, G. A. Ż u r a w l e w e j , E . W. Sikiewicza i W. N. Szubkina obejmują związki dprosłych członków rodziny ze społeczeństwem, wyrażające się między innymi w wielkości dochodu rodziny, stosunkach w rodzinie, kulturalnym poziomie rodziców. Czynniki te określają miejsce rodziny w społeczeństwie, a często i sytuację dziecka (s. 87). Badania W. N. Szubkina i W. W. Wodzińskiej przeprowadzone w latach 60-tych uka­ zały w p ł y w pracy rodziców na wybór zawodu przez dzieci, a także związek między charakterem pracy rodziców a oceną różnych rodzajów pracy przez dzieci (s. 88-90). Za najważniejsze instytucje oddziałujące wychowawczo na młodzież uznano ro­ dzinę, szkołę i grupę rówieśniczą (badania W. B. Gołofanta i W. T. Frołowej, s. 93), wskazując na największą rolę grupy rówieśniczej i rodziny w kształtowaniu potrzeb młodzieży. Dla porównania badania amerykańskie J . S. Colmana ukazały w p ł y w na przykład grup sportowych, stanowiących ideał dla wielu młodych ludzi, na po­ głębianie się konfliktów między wartościami świata dorosłych i świata dorastającej młodzieży (s. 94). Osobne zagadnienie to rola ojca i matki w rodzinie. Autorytet rodziców może być określony przez ich pozycję majątkową, jak i przez cechy osobowościowe, w p ł y w a j ą c e na utrzymanie więzi z wybranym członkiem rodziny, głównie z matką (np. badania prowadzone przez K . Pippinga, R. Koniga i L . Rosenmayra w R F N , s. 97). Zbyt ogólne wydaje mi się twierdzenie A. Charczewa o dominacji osobowo­ ściowych cech wychowawcy, zarówno ojca jak i matki, w określaniu autorytetu �288 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E w krajach socjalistycznych, podczas g d y w krajach kapitalistycznych autorytet ten określa się głównie na podstawie wielkości własności prywatnej (s. 97). Chyba r ó w ­ nież w państwie socjalistycznym można znaleźć grupy ludzi cieszących się autory­ tetem i szacunkiem tylko przez wzgląd na ich sytuację materialną, ocenianą jako dobra. Jak wynika z badań przeprowadzonych w Z S R R i U S A coraz w i ę k s z e g o zna­ czenia nabiera rola obydwojga rodziców w wychowaniu dziecka, zwłaszcza wtedy, gdy matka pracuje zawodowo. Taka pracująca poza domem matka wywiera także określony w p ł y w na psychikę dziecka, wyrabiając w nim samodzielność, umiejętność podejmowania decyzji. Córki uczą się od matki, jak powinna wyglądać rola kobiety w rodzinie, określają s w ó j stosunek do innych ludzi, a przede wszystkim do ojca (badania G. S. Slesariewa, Z. A. Jankowej, A. G. Charczewa, L . W. Hoffmana, E . Devereux, R. Rogersa i U . Bronfenbrennera). Cechą rodziny jako grupy społecznej jest zmienność jej form i funkcji, co jest w znacznym stopniu związane z relacjami rodziny i społeczeństwa. Problemem zmian rodziny, które prowadzą do zjawiska określonego przez autorów badań jako dezintegracja, zajęli się już K . Marks i F . Engels, badając społeczeństwo kapitali­ styczne 2 poł. X I X wieku. Postęp techniczny w tym okresie spowodował podniesie­ nie się poziomu życia głównie robotników wykwalifikowanych, nie zmieniając sy­ tuacji drobnego proletariatu i w p ł y n ą ł na dezintegrację życia rodzinnego (s. 110). Proces dezorganizacji rodziny trwa nadal. Według A. Charczewa we współczesnych społeczeństwach kapitalistycznych wyraża się on w zmniejszeniu liczby członków rodziny i spadku przyrostu naturalnego, w upadku społecznych i kulturalnych war­ tości, w dążeniu do możliwie największej izolacji od społeczeństwa, w zwiększeniu liczby rozwodów, nieślubnych dzieci i nieszczęśliwych rodzin (s. 110). Szkoda, że autor nie wyjaśnia, co rozumie przez „upadek społecznych i kulturowych wartości rodziny w społeczeństwie burżuazyjnym". Jakie wartości ma na myśli i w czym widzi przyczyny tego upadku? Rodzina współczesna jest uwikłana w konflikty w e w n ę t r z n e i zewnętrzne z in­ nymi instytucjami społecznymi (szkoła, kościół). Naruszenie struktury ról społecz­ nych spowodowało dezorganizację funkcji rodziny, wyrażającą się w zwiększonej ilości rozwodów, nieporozumień rodzinnych zarówno w krajach kapitalistycznych, jak i socjalistycznych. C. Kirkpatrick widzi przyczynę naruszenia ról społecznych w Obiektywnej nierówności kobiety i mężczyzny z jednej strony, a głoszeniu idei równości z drugiej (s, 111). Niestety nie mamy rozwinięcia tej myśli. Nie wiemy, skąd czerpie autor pomysł o „obiektywnej nierówności" płci i co przez to rozumie. Badania prowadzone w Z S R R umożliwiły ustalenie wielu przyczyn dezintegracji rodziny, który to proces zachodzi w tym kraju nieprzerwanie od Rewolucji Paździer­ nikowej. Tacy badacze, jak C. Urłanis, A. G . Charczew, A. B. Sacharow, E . M. Moriew, N. Sołowiew, W. S. Orłów, Ł. M. Żłobin, K . Cetkin i in., widzą przyczyny dezintegracji w ogólnych procesach ekonomicznych (industrializacja, urbanizacja), w ekonomicznej samodzielności kobiety, ułatwiającej jej uzyskanie rozwodu, w dermograficznych i psychologicznych skutkach wojny oraz w znacznym uproszczeniu procedury rozwodowej (s. 118). Ogólnie można chyba stwierdzić na podstawie materiału zawartego w artykule, iż na dezintegrację rodziny w p ł y w a j ą zarówno procesy przebiegające niejako poza nią, jak i te, które są zależne od osobowości jej członków. Niewielki rozdział poświęcono specyfice wychowania w rodzinie w różnych społecznościach i kulturach. E . W. Sokołów i B. N. Dukowicz przypomnieli znane dobrze etnografom koncepcje F . Boasa, M. Mead, R. Benedict, A. Kardinera i P. L i n tona o kształtowaniu s i ę jednakowych cech charakteru uczestników jednej kultury, które to cechy w innej kulturze nie występują wcale lub nie są równie silne. Cechy te to na przykład pasywność i aktywność, różny stopień umiejętności adaptowania �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 289 się do nowych warunków, podejrzliwość, otwartość itp. Dla przykładu przytoczono badania A. Kardinera nad związkiem systemu wychowania z kulturą u mieszkańców wyspy Alora na Oceanie Spokojnym i u Indian K o m a ń c z ó w oraz badania D. Riesmana nad zmianami osobowości pod w p ł y w e m warunków wychowania. Wszystkie te poglądy zostały ocenione przez autorów artykułu jako zbyt schematyczne. Zakła­ dają oni także, iż każde społeczeństwo (w myśl zasad materializmu historycznego) dąży do tego, by przekaz dziedzictwa kulturowego nie polegał tylko na powielaniu, ale na rozszerzaniu tegoż przez następne pokolenia. Omówiony tu przeze mnie przegląd badań daje nam możliwość uchwycenia i zrozumienia procesu zmian, jakim podlegała i podlega nadal rodzina i małżeństwo. Instytucje te poznajemy nie dzięki bezpośredniemu opisowi, ale poprzez udostępnie­ nie nam i omówienie w y n i k ó w badań i koncepcji badawczych czołowych socjologów amerykańskich, angielskich, radzieckich i niemieckich. Wyniki badań nad rodziną i m a ł ż e ń s t w e m pozwoliły im na wysunięcie w n i o s k ó w dotyczących szerszej rzeczy­ wistości społecznej. Niektóre koncepcje mają swoje słabsze punkty, co wykazali autorzy prący lub co starałam się sama wykazać w trakcie omawiania książki. Pod­ stawowym niedociągnięciem jest niejasność i nadmierna ogólnikowość głoszonych poglądów. Błędów tych jest jednak niewiele i należy stwierdzić z całym przekona­ niem, że książka ta dostarcza nam wiele informacji o historii badań nad rodziną. Jej wartość poznawcza wyraża się nie tylko w przybliżeniu nam wielu koncepcji ba­ dawczych współczesnych socjologów. Dzięki niej poznajemy prawdziwą, zmienia­ jącą się rzeczywistość społeczną, a ukazanie związków rodziny z szerszym kon­ tekstem społecznym umożliwa nam zrozumienie pewnych procesów, np. dezintegracji, roli rodziny i innych instytucji w socjalizacji jednostki. Zamieszczenie w pracy kon­ cepcji socjologów radzieckich oraz amerykańskich i zachodnioeuropejskich pozwala nam jednocześnie uchwycić pewne różnice i podobieństwa w przebiegu niektórych procesów społecznych w różnych ustrojach i w podejściu metodologicznym do ba­ dania rzeczywistości. Iwona Kabzińsfca-Staiuarz 1» — Etnografia Polska, Х Х Д � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a09c4d3d64fa578d47292b7d6d175f9.pdf 4952e7ad77675fd41de667f113e3a1ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:878 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:807 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XX Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1976 �R E D A K T O R : WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : J O Z E F BURSZTA, MARIA B I E R N A C K A , MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T B Z E B A - P O J N A B O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres. R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny Maciej Printed in Ksycki Poland Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1976. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 16,70, ark. druk. 14, ark. form. Aj 19. Papier powiek, kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 3 I 1976. Podpisano do druku 3 I 1976. Druk ukończono w czerwcu 1976 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 'nr 105/76 L-15 — Cena zł 55.— �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Gerhard К 1 o s к a — W p ł y w wartości n a p r o c e s b a d a w c z y w naukach spo­ łecznych 11 Streszczenie Zbigniew T. w W i e r z b i c k i monografiach Zofia Sławoj j . angielskim — 34 Metodologiczne rozważania o ponownych w i e j s k i c h społeczności l o k a l n y c h Sokolewicz — S z y n k i e w i c z Tradycyjny — Grupy 35 wzór k u l t u r o w y pasterzy mongolskich k r e w n i a c z e u Mongołów. S t u d i u m 67 orga­ n i z a c j i w społeczeństwie p o s t r o d o w y m Streszczenie w 85 j . rosyjskimi Janina S z a t k o w s k a 144 — Ruchliwość społeczna k a s t w I n d i a c h . . . . 147 STUDIA I MATERIAŁY Janusz Bohdanowicz podcieniowej" Janusz Alicja Bohdanowicz Czekalińska, Małgorzata — P r z y c z y n e k do rozważań n a d genezą na Warmii „chałupy i Żuławach — Plecione 171 beczki n a ziarno Longina J a k u b o w s k a P r e w e n c k a — Motywy . . . . Małgorzata zawierania . . 181 J a s i с z e k, małżeństw wartościowania. A n a l i z a materiałów ze w s i W ó l k a Z a m k o w a , . a system w o j . biało­ stockie 201 KRONIKA Tematyka i problemy międzynarodowej d ó w słowiańskich" — Maria s e s j i poświęconej S e s j a Stałej Międzynarodowej 29 V I — 5 V I I 1975 — Edward naro­ 215 T u r y s t y k a c z y n n i k i e m a k t y w i z a c j i r e g i o n u — Małgorzata XVIII „Etnografii Gładyszowa Konferencji Tryjarski Orlewicz Ałtaistycznej, . . . . 220 Bloomington 222 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Герхард К л ё с к а — Влияние ценности на исследовательский процесс в обществен­ ных науках 11 Резюме на английском языке 34 Збигнев Т. Вежбицки — Методологические рассуждения о вторичных монографиях локальных сельских обществ 35 Зофия С о к о л е в и ч — Традиционный культурный образец монгольских пастухов Славой Шинкевич . . ции в после-родовом обществе 85 Резюме на русском языке Янина Шатковска 67 — Родственные группы в Монголии. Исследование организа­ 144 — Общественная подвижность каст в Индии 147 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Януш Б о г д а н о в и ч — К вопросу о генезисе „избы сгалереей" на Вармии и Жулавах Януш Б о г д а н о в и ч — Плетеные бочки для зерна 171 . Алиция Чекалиньска, Лонгина Якубовска, Малгожата Ясичек, 181 Гражина П р е - венцка — Мотивы вступления в брак и система ценностей. Анализ материалов из деревни Вулька Замкова, белостоское воеводство 201 ХРОНИКА Тематика и проблемы международной сессии по „Этнографии славянских народов" — 215 Мария Гладыш Туризм как фактор активизации района — Малгожата Орлевич 220 X V I I I сессия постоянной международной алтаистической конференции, Блумингтон 29 V I - 5 V I I 1975 - Эвард Триярски 222 �CONTENTS PAPERS Gerhard K l o s k a — T h e I n f l u e n c e of V a l u e s on the R e s e a r c h P r o c e s s i n the S o c i a l S c i e n c e s 11 Summary 34 Z b i g n i e w Т. peated Zofia in English W i e r z b i c k i Monographs Sokolewicz golian Sławoj — Methodological of — the R u r a l L o c a l C o n s i d e r a t i o n s about the R e ­ Communities The Traditional Pattern 35 of the C u l t u r e of Mon­ Shepherds 67 S z y n k i e w i c z — K i n Groups among the Mongols. A Study of Organisation in a P o s t - T r i b a l Society Summary Janina 85 in Russian S z a t k o w s k a 144 — Social Mobility STUDIES AND Janusz Bohdanowicz the " A r c a d e Janusz Alicja Czekalińska, Grażyna P r e w e n c k a — . . 147 MATERIALS and Żuławy 171 P l a i t e d C a s k s for G r a i n Longina — Jakubowska, Motives E v a l u a t i o n . A n A n a l y s i s of M a t e r i a l s Białystok . — A C o n t r i b u t i o n to t h e S t u d i e s on t h e O r i g i n of H u t " on W a r m i a Bohdanowicz of the C a s t e s i n I n d i a of Marriage from 181 Małgorzata and the V i l l a g e J a s i с z e к, the System Wólka of Zamkowa, District 201 CHRONICLE Topics and Problems Slavonic Nations" of the I n t e r n a t i o n a l S e s s i o n — Maria on " E t h n o g r a p h y of t h e Gładyszowa 215 T o u r i s m as a F a c t o r of A e t i v i s a t i o n of a R e g i o n — Małgorzata Orlewxcz The for 18th S e s s i o n of the P e r m a n e n t Bloomington, J u n e 29 — International Conference J u l y 5, 1975 — Edward Tryjarski . . 220 the A l t a i , . . . . 222 �JIŘI HORÁK W w dniu wieku Wieloletni kierownik Po I I wojnie nych 14 s i e r p n i a 1975 r o k u 91 l a t . Członek umarł w Martinie prof, ambasador C S R w naukowych. d r Jiří e m . prof. U n i w e r s y t e t u K a r o l a w Instytutu Folklorystyki i Etnografii światowej placówek ČSAV, Odznaczony CSAV Z S R R . Członek w i e l u najwyższymi w Horák Pradze. Pradze. zagranicz­ odznaczeniami krajo­ w y m i i zagranicznymi. Z nauką polską łączyły G o w i e l o l e t n i e i m o c n e więzy, zwłaszcza ze s t a r ­ szą generacją. polskiej. Odszedł od n a s w i e l k i u c z o n y i szczery przyjaciel etnografii � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ccccc22a3984266854174674b12b683.pdf dcfb92105de9a93a29356100d01ae1d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:875 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:805 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.237-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 NOWY KSIĘGOZBIÓR N A U K O W Y Od siedmiu lat działa w Polsce ośrodek naukowy, którego księgozbiór może dostarczyć etnografowi nader cennych materiałów z dziedziny zjawisk społeczno-kulturowych Trzeciego Świata. Z końcem roku 1967 utworzono przy obecnej A k a ­ demii Rolniczej w Krakowie międzywydziałowy Instytut Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych, którego biblioteka liczy obecnie 2640 to­ mów. Instytut w swoim profilu badawczym nastawia się przede wszystkim na rol­ nictwo i leśnictwo strefy tropikalnej i subtropikalnej, ale nie ogranicza się by­ najmniej do zjawisk przyrodniczych czy technicznych. Przeciwnie, pragnie badane przez siebie zjawiska dostrzegać w jak najszerszym kontekście kulturowym, społecz­ nym, gospodarczym i politycznym. Stąd ponad połowa gromadzonych w bibliotece książek to prace traktujące o człowieku w aspekcie kulturowym. Z tej w ł a ś n i e przyczyny pragnąłbym zwrócić u w a g ę na księgozbiór nowej pla­ c ó w k i naukowej tych wszystkich, którzy interesują s i ę problematyką społeczności pozaeuropejskich. Trudno zaprzeczyć, że znakomita większość tych społeczności ży­ jących w obrębie krajów określonych umownie „Trzecim Światem" to społeczności rolnicze oraz takie, których pierwotna gospodarka polega na przyswajaniu sobie dóbr czerpanych z środowiska naturalnego, w jakim żyją. Współczesna naukowa literatura antropologiczna z roku na rok coraz wyraźniej uwzględnia ten aspekt w badaniach nad kulturami człowieka strefy gorącej. Ponieważ omawiany Instytut nastawiony jest na badania problemów rolnictwa, w ł a ś n i e taki typ książek przeważa w jego księgozbiorze. Obok monografii poświęconych pierwotnym praktykom rol­ niczym społeczności plemiennych, przedstawianych na tle całokształtu ich życia, mamy tu także ciekawe studia nad gospodarką pierwotną, nad wydajnością pracy człowieka posługującego się prymitywną technologią. Znajdujemy tu dalej studia ekologiczne, obrazujące efekty, jakie kultury plemienne w y w o ł u j ą w środowisku naturalnym. Jednakże oprócz szczegółowych monografii poszczególnych plemion Instytut zgro­ madził w swoim księgozbiorze szereg dzieł poświęconych problemowi zmiany kultu­ rowej, dających przykłady zarówno w postaci konkretnych, drobnych społeczności, plemion, wiosek czy dzielnic miast tropikalnych, jak też przykłady operujące całymi zespołami krajów, regionami geograficznymi lub syntetycznie omawiającymi wy­ brane przejawy zmiany w skali ogólnoświatowej. Poważna ilość książek traktuje o problemach kulturowych w perspektywie hi­ storycznej. Możemy poznać dzieje kształtowania się poszczególnych plemion, regio­ nalnych zespołów państw, dzieje lokalnych instytucji społecznych. Te dzieła, oma­ wiające przeszłość, stanowią w a ż n e uzupełnienie licznie reprezentowanych w księ­ gozbiorze pozycji, zajmujących się współczesnymi procesami państwowotwórczymi, tworzenia się nowych narodów, ponadplemiennych lojalności, problemów języka jako więzi ponadplemiennej, roli środków masowego przekazu. Etnograf, którego interesują problemy kulturowe Afryki, Azji czy Ameryki Ła­ cińskiej, obok wymienionych w y ż e j zespołów dzieł z zakresu zjawisk kulturowych �238 KRONIKA znajdzie w omawianym księgozbiorze także szereg pozycji wprowadzających go w podstawy przyrodnicze gospodarki człowieka w tropiku i subtropiku. Ponadto w Instytucie istnieje możność przekonsultowania różnych kwestii przyrodniczych, 0 które zahaczają rozważania etnograficzne, z poszczególnymi członkami zespołu naukowego placówki. T a możność międzydyscyplinarhych kontaktów i konsultacji jest dość chyba istotnym walorem instytutu, gdyż przy dzisiejszej specjalizacji pra­ cownik nauki nie jest w stanie sam zgłębić specyfiki dyscyplin, znajdujących się na marginesie jego głównych zainteresowań. Biblioteka Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropi­ kalnych Akademii Rolniczej w Krakowie jest praktycznie rzecz biorąc jedyną w Polsce placówką naukową, która zajmuje się systematycznie gromadzeniem ma­ teriałów właśnie w aspekcie rolnictwa, gospodarki leśnej i ekologii strefy tropikal­ nej i subtropikalnej, aczkolwiek oczywista książki z tych dziedzin trafiają również 1 do innych księgozbiorów naukowych w kraju. Jednak profil Instytutu umożliwia systematyczne gromadzenie, katalogowanie i udostępnianie czytelnikowi tych infor­ macji naukowych, które dla pozostałych księgozbiorów naszych są zasadniczo pew­ nym marginesem. Terytorialnie najobficiej reprezentowana jest w księgozbiorze Afryka. Liczebnie słabiej i mniej kompletnie reprezentowana jest Azja, aczkolwiek tu znów stosun­ kowo bogato występuje literatura poświęcona różnym problemom współczesnym P ó ł w y s p u Indyjskiego. Skromniej także reprezentowana jest w bibliotece Ameryka Łacińska, chociaż w ostatnich latach księgozbiór wzbogacił s i ę o szereg interesują­ cych pozycji w języku hiszpańskim i portugalskim. Najskromniej reprezentowana jest Oceania, aczkolwiek w ł a ś n i e stamtąd Instytut dysponuje niezwykle ciekawym dziełem na temat wydajności pierwotnej gospodarki papuaskiej, tradycyjnych ustro­ jów agrarnych społeczeństw wyspiarskich oraz obrzędowości rolniczej. Przeważająca większość pozycji to literatura w języku angielskim, mniej liczne są prace w języku francuskim i niemieckim. Pewna ilość dzieł specjalistycznych, przyrodniczych napisana jest po rosyjsku. Stosunkowo nikły procent zgromadzonych materiałów stanowią wydawnictwa polskie, co świadczy o proporcjonalnym ubóstwie polskiego piśmiennictwa naukowego na tematy tropiku i subtropiku, jeżeli nie uwzględnimy obszernej publicystyki i wydawnictw popularnych typu podróżniczego, nie gromadzonych naturalnie w omawianej bibliotece. Ambicją Instytutu jest tworzenie ogólnokrajowego ośrodka informacji naukowej z w y ż e j wymienionych dziedzin. Stąd biblioteka już obecnie dysponuje także syste­ matycznie prowadzonymi katalogami nabytków zarówno warszawskiego Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, jak i Instytutu Rolnictwa Tropikalnego i Wete­ rynarii Uniwersytetu im. Karola Marksa w Lipsku. W najbliższej przyszłości zało­ żone zostaną podobne katalogi nabytków dla dalszych ośrodków naukowych, przede wszystkim polskich. Właśnie idea tworzenia ogólnopolskiego ośrodka informacji i dokumentacji rol­ nictwa i leśnictwa tropiku i subtropiku skłoniła placówkę do systematycznego po­ większania księgozbioru drogą z a m ó w i e ń zagranicznych i zakupów na targach książ­ ki. Dla przykładu ilość nowych nabytków za rok 1974 zamyka się liczbą 422 książek. Instytut Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie mieści się tuż poza obrębem miasta, w miejscowości Prusy (poczta 32-010 Kocmyrzów, tel. 462-478). Korzystać na miejscu z księgozbioru może każdy w godzinach od 8 do 15. Wypożyczenia poszczególnych książek odbywają się na zasadach normalnych wypożyczeń międzybibliotecznych, za pośrednictwem Biblio­ teki Głównej Akademii Rolniczej w Krakowie. Ponadto biblioteka Instytutu służy poradnictwem zarówno na miejscu, jak i drogą korespondencyjną. Warto dodać, iż w -ostatnim roku księgozbiór uzupełnia się archiwum przeźroczy, systematycznie gromadzonych w czasie w y j a z d ó w pracowników instytutu. �KRONIKA 239 W dobie rosnących zainteresowań naukowych Trzecim Ś w i a t e m i rozwijających się kontaktów Polski z krajami tropiku i subtropiku sprawne informowanie o mate­ riałach naukowych, nowych i aktualnie uzupełnianych staje się rzeczą istotną dla przedstawicieli wszystkich dyscyplin naukowych badających tę problematykę. Dzia­ łalność nowego krakowskiego ośrodka naukowego może przysłużyć się nie tylko przyrodnikom, technikom czy ekspertom handlu zagranicznego, lecz z pewnością po­ móc może etnografowi i socjologowi, który zajmuje się społecznościami strefy go­ rącej. Leszek Dzięgiel Z P R A C E K S P E D Y C J I ZAKŁADU ETNOGRAFII I H K M P A N W M O N G O L I I — R O K 1974 Prace polskiej ekspedycji etnograficznej w Mongolii w roku 1974 podporządko­ wano kilku celom, z których zasadniczym było zakończenie fazy badań terenowych w studiach nad m ł o d y m pokoleniem pasterzy. Badania te podjęto we współpracy z Mongolską Akademią Nauk w roku 197;1, ich założenia i przebieg referowane były rokrocznie także i na tych łamach Prowadząc je w 1974 roku z maksymalną, jak na warunki mongolskie, operatywnością zebraliśmy pokaźną ilość materiałów: 56 wy­ w i a d ó w na temat sytuacji społecznej, w a r u n k ó w bytowych, kwalifikacji zawodowych i aspiracji młodzieży pasterskiej oraz 48 w y w i a d ó w na temat znajomości tradycji w tym pokoleniu (są to wywiady towarzyszące, zbierane równolegle u tych samych informatorów). Została w ten sposób przekroczona założona na początku naszych badań suma stu w y w i a d ó w podwójnych, która to liczba wydaje się wyznaczać gra­ nicę istotności próby. Razem z materiałami zebranymi w latach ubiegłych dysponu­ jemy bowiem 111 parami w y w i a d ó w , licznymi danymi statystycznymi i pomocni­ czymi. P o n i e w a ż większość w y w i a d ó w przeprowadziliśmy z konieczności z dziewczętami-dojarkami (ze względu na nieobecność mężczyzn, oddelegowanych na grupowe sianokosy) nie została niestety w y r ó w n a n a dysproporcja płci: znaczna przewaga kobiet-informatorek. Zrealizowaliśmy natomiast zamiar objęcia próbą także młodych ludzi niechałchaskiego pochodzenia. Wśród tegorocznych informatorów mamy repre­ zentantów różnych grup etnicznych: Darchatów, Caatanów, Chotgojtów, Miangatów, Torgutów i in. Te szerokie badania umożliwiły nam sporządzenie raportu dla Mon­ golskiej Akademii Nauk, który uzupełnia i weryfikuje nasze wnioski ubiegłoroczne. W sprawozdaniu tym wskazaliśmy pewne posunięcia w dziedzinie polityki rynko­ wej, gdzie dzięki wprowadzaniu do stałej sprzedaży niektórych artykułów trwałego użytku niezbędnych dla pasterza-araia można by wzbudzać i rozwijać dążenie do podnoszenia kwalifikacji i wzrostu produkcji pasterskiej. Tym samym celom mo­ głoby też służyć wprowadzanie gradacji rang w obrębie jednolitego dotąd zawodu pasterza. Byłby to bodziec niematerialny i chyba skuteczny, albowiem w tradycji społeczeństwa' mongolskiego leży wysoka ocena dla społecznie nadanych tytułów. Proponujemy też udoskonalenie wzoru pasterza lansowanego przez środki masowego przekazu, zmianę obrazu miasta, które w oczach młodego pasterza rysuje się w po­ staci zbyt „różowego" stereotypu, stanowiąc dodatkowy magnes w tendencjach mi- 1 Patrz: J . S. W a s i l e w s k i , Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspe­ dycji etnograficznej, „Etnografia Polska", t. X V I I : 1972, z. 2; S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakladu Etnografii IHKM PAN nad kulturą i społeczeństwem Mongolii w roku 1972, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1; t e n ż e , O badaniach nad społeczeństwem mongołskim prowadzonych przez Zakład Etnografii w 1972 г., „Kwar­ talnik Historii Kultury Materialnej", rocznik X X I : 1973, nr 3: J . S. W a s i l e w s k i , Sprawozdanie z prac ekspedycji mongolskiej Zakladu Etnografii IHKM PAN w ro­ ku 1973, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 1. �240 KRONIKA gracyjnych. Mamy na swoim koncie pewne propozycje dotyczące polityki zatrud­ nienia, sugestie w sprawie poborów do wojska, nieuchronnych, lecz drenujących gospodarkę pasterską z najbardziej dynamicznej i przyszłościowej części młodzieży. Ekspedycją kierował, jak co roku, prof, dr Witold Dynowśki. Ponadto w bada­ niach uczestniczył prof, dr Ludwik Bazylow, prowadzący w Ułan-Bator poszukiwa­ nia archiwalne w zakresie historii Mongolii. W badaniach terenowych brali udział: dr Sławoj Szynkiewicz, mgr Lech Mróz oraz niżej podpisany. Odbywały się one w dwóch fazach. Pierwsza, miesięczna, przebiegała w północnej strefie Mongolii, w ajmaku chubsugulskim (stolica — Muren). Zetknęliśmy się tam z kilkoma intere­ sującymi grupami etnograficznymi nie należącymi do dominującego w M R L zespołu chałchaskiego. A w i ę c przede wszystkim Darchaci, trzon ludności tej części kraju, grupa, której geograficzny locus classicus stanowią obszary na zachód od jeziora Chubsuguł. Tam właśnie, na terenie somonu Rinczin-Lchumbe, przebiegała zasadni­ cza część badań nad młodymi pasterzami. Pod w z g l ę d e m geograficznym jest to rejon modrzewiowej tajgi, poprzerzynanej skalistymi górami i rozległymi dolinami rzek, stanowiącymi latem bujne pastwiska wykorzystywane przez wszystkie hodowane w Mongolii rodzaje zwierząt (owce, kozy, krowy, konie, wielbłądy, jaki i renifery). Ciepłe i słoneczne lato trwa tylko 45 dni, przy tym jest ono nadzwyczaj wilgotne (ciągłe deszcze), przez pozostałą część roku warunki egzystencji są bardzo trudne ze względu na syberyjskie mrozy i śnieg. Dzisiejsi Darchaci są potomkami dawnych łowieckich grup leśnych, które w p ł y w o m kulturowym ze stepu, niesionym przez grupy chałchaskich pasterzy, ulegały powoli — poczynając od X I I I w., tj. pierwszych podbojów Czyngis-chana. Ich odrębność widoczna była jeszcze w X I X w., a i dziś dostrzec ją można w takich zjawiskach, jak stosunkowo słabe rozpowszechnienie re­ ligii lamajskiej, niewielka orientacja w zakresie zasad tej wiary, zupełne n i e w y s t ę ­ powanie w jurtach ołtarzyków domowych. Tradycja szamanizmu jest za to jakby żywsza niż gdzie indziej (drzewa szamańskie, rozbudowane owony — miejsca kultu związane z szamanizmem, acz z reguły wykorzystywane przez lamaizm). W zakresie szczególnie mnie interesującej problematyki jurty jako jednej ze sfer przestrzeni stanowił ten teren dość specyficzne pole badań. Historia jurty jest tu stosunkowo krótka — do X I X w. przeważającą formą domostwa był szałas, jurta została przejęta tylko jako wynalazek materialny, bez towarzyszącej ideologii czy mitologii. Wydaje się zresztą, że i w innych sferach kultury duchowej współcześni Darchaci są grupą jakby uboższą od sąsiadów; być może sprawił to fakt przypisania ich w ubiegłym stuleciu jako poddanych (szabinar) głowy klasztoru lamajskiego w Mongolii, urgijskiego Dżebdzundamba-chutuchty. Poddaństwo to w p ł y n ę ł o z pewnością na zatarcie tradycji starszych, przedlamajskich, nie przyniosło natomiast widocznie wystarcza­ jącej ilości nowych a trwałych treści w zakresie kultury duchowej. Kolejną grupą, z którą zetknęliśmy się w ajmaku chubsugulskim, byli tzw. Caatanowie. Nie jest to w ł a ś c i w y etnonim (sami używają nazwy „TJrianćhaj"), lecz określenie upowszechniające się obecnie u ich sąsiadów, a znaczące w języku mon­ golskim „pasterze renifera". Niejasności terminologiczne biorą się stąd, że grupa ta — o d ł a m T u w i ń c ó w — dopiero od niedawna uczestniczy w życiu p a ń s t w o w y m , poprzednio zaś koczując w strefie granicznej między niepodległą Republiką Tuwy a Mongolią nie wchodziła w skład stałej ludności kraju. Jeszcze na początku lat 50-tych były to niewielkie, zubożałe grupy pasterzy renifera, żyjące w tajdze pora­ stającej Sajany, w. rejonach odległych od skupisk ludności mongolskiej. Proces prze­ obrażania się tej grupy przebiegał błyskawicznie i jak się zdaje bezboleśnie, mimo że zainicjowany był dyrektywami administracyjnymi. Obecnie tylko część Caatanów prowadzi wysokogórską hodowlę renifera (somony Rinczin-Lchumbe i Ułan-TJuł) w ramach spółdzielni produkcyjnych analogicznych jak na pozostałych obszarach Mongolii. Znaczna część żyje w stałych osadach, takich jak np. rybacka osada nad jeziorem Cagaan Nuur, gdzie prawie wszyscy rybacy to Caatanowie, a w i ę c ci, którzy �241 KRONIKA jeszcze przed kilkunastu laty nie tylko ryb nie łowili, ale (jak większość grup pa­ sterskich Azji Centralnej) wcale ich nie jedli. Z Caatanami przeprowadziliśmy wy­ wiady dotyczące przebiegu procesu przejścia z pasterskiego trybu życia na osiadły; zbieraliśmy też materiały dotyczące ich tradycyjnej kultury (np. ciekawe zjawisko zbliżane do szamanizmu rodowego) traktując to jako badania penetracyjne i biorąc pod uwagę fakt istnienia już gruntownych studiów w zakresie etnografii T u w i ń c ó w w ZSRR. Ostatnią wreszcie grupą etnograficzną, z którą zetknęliśmy się w północnej Mon­ golii, byli Chotgojci, mieszkańcy południowej części ajmaku ehubsugulskiego. Jest to dziś grupa zupełnie już upodobniona do Chałchasów, zarówno jeśli chodzi o tryb bytowania i kulturę materialną, jak i zagadnienia społeczne i duchowe. Druga faza badań terenowych, w której uczestniczyli Sławoj Szyńkiewicz i ja, to pobyt na przeciwległym, południowo-zachodnim krańcu Mongolii w ajmaku kobdoskim (stolica-Kobdo). Rejon ten charakteryzuje wielkość drobnych grup etnogra­ ficznych zarówno pochodzenia mongolskiego (Torguci, Dzachczinowie, Eleci, Urianchajowie, Miangaci, Derbeci i in.), jak i etnicznie obcych — Kazachowie, Uzbecy, Chińczycy, Rosjanie. Krótkie badania penetracyme prowadziliśmy w Bułganie już na południowy zachód od pasma Ałtaju Mongolskiego, nad granicą z C h R L . Trzon jego ludności stanowią spenetrowani przez nas Torguci oraz Kazachowie (z którymi ze względu na odrębność języka przeprowadziliśmy tylko parę w y w i a d ó w ) . Torguci Bułganu są w znacznej mierze potomkami tych spośród Ojratów (zachodnich Mon­ gołów), którzy w pierwszej połowie X V I I w. wędrowali jako Kałmucy nad Wołgę, w 1771 roku zaś zdecydowali się na tragiczny powrót w stepy Mongolii i Dżungarii. Odyseja Kałmuków, w trakcie której lud ten został zdziesiątkowany, żyje do dziś w tradycji ustnej Torgutów. Właśnie ta heroiczna tradycja bardzo wyróżnia ich spośród innych grup; sam inwentarz materialny jest tu bowiem zbliżony, podobnie jak i te treści kultury duchowej, które są zuniwersalizowane w całej Mongolii, np. wiara lamajska. P o n i e w a ż nasze krótkie badania nad życiem rodzinnym i domo­ wym przyniosły niezwykle ciekawe rezultaty, prace etnograficzne zaś nie były tam nigdy szerzej prowadzone (byliśmy też zapewne pierwszymi Polakami na torguckiej ziemi), zamiarem ekspedycji jest kontynuowanie działalności badawczej na tym w ł a ­ śnie terenie. Perspektywą takich badań mogłoby być włączenie ich do studiów nad integracją grup etnograficznych i mniejszości narodowych we współczesny naród mongolski. Jerzy Sławomir Wasilewski A F R Y K A N I S T Y C Z N A K O L E K C J A R O G E R A D E L A BURDĘ Rzeźba i snycerka tradycyjna Afryki Zachodniej fascynują od lat zarówno uczo­ nych, jak i kolekcjonerów. W miarę, jak wykupywane są autentyczne, przedstawia­ jące istotną wartość zabytki, okazy sztuki plemiennych artystów — wzrasta ilość falsyfikatów i pospolitych produktów „turystycznej koniunktury". Rośnie także war­ tość owych autentyków sprzed kilkudziesięciu lat, kiedy szansa na zakup cennych obiektów sztuki afrykańskiej była o wiele większa. Na peryferiach amerykańskiego miasta Richmond w stanie Wirginia znajduje się jeden z najciekawszych chyba zbiorów rzeźby zachodnioafrykańskiej, jakie są w posiadaniu prywatnych kolekcjonerów. Właścicielem jego jest Roger de la Burdę, który mimo francuskiego nazwiska przyznaje się do polskiego pochodzenia. Ojciec właściciela, Rudolf, zapoczątkował gromadzenie owej kolekcji w pierwszych dziesię­ cioleciach naszego wieku, przebywając na terenach dzisiejszej Nigerii. Następnie po­ większono zbiór przez włączenie do niego kolekcji, jakie zebrali K . Tomczek i W. Świątek. Pod koniec lat 60-tych obecny właściciel, będąc zresztą etnografem, 16 — Etnografia Polska, Х Х Д �242 KRONIKA odwiedził południową Nigerię, gdzie prowadził badania nad sztuką tych obszarów i jej funkcją w tradycyjnej kulturze plemiennej. Kolekcja rodziny de la Burdę jest — w przeciwieństwie do wielu prywatnych zbiorów sztuki egzotycznej — nie tylko obszerna, ale i starannie od strony etnogra­ ficznej udokumentowana. Dr Roger de la Burdę stoi na stanowisku, ż e pomimo konserwatywnego i unifikującego środowiska swej kultury plemiennej artysta afry­ kański zachował swoją indywidualność twórczą. Owej sile wyobraźni czarnych rzeź­ biarzy z południowej Nigerii służyć ma ekspozycja zbioru i pod k ą t e m tej w ł a ś n i e idei jest zorganizowana. Dodajmy, że mocną stroną kolekcji jest jej homogeniczny charakter, jej zwartość tematyczna. Aczkolwiek większość obiektów zgromadzonych w kolekcji posiada naj­ w y ż s z e walory estetyczne, to jednak nie tylko takie kryterium przyświecało twór­ com zbioru. Bardzo często brały górę zainteresowania naukowe etnografa. Z ważniejszych obiektów w y m i e n i ć należałoby ozdobny napierśnik z muszli kauri, u ż y w a n y przez kapłankę kultu Szango z poludniowonigeryjskiej wioski Imeleke koło Owo, a także zwieńczenie laski przedstawiające mitycznego króla i założyciela owego kultu. Kolekcja dotyczy dość niewielkiego obszaru na zachód od ujścia Nigru, położonego- m. in. na bagnistych wybrzeżach zatoki Beninu. Etnicznie ze wschodu terytorium to graniczy z plemieniem Ibo, od zachodu z Jorubami, a od północy z Igbira. Z tego samego więc obszaru pochodzą obiekty związane z różnymi, lokalnymi formami kultu, jak np. przykłady rzeźb podwójnych, przedstawiających kobietę i męż­ czyznę, związanych z kultem bóstwa Edan. Ekspozycja umożliwia prześledzenie ewo­ lucji stylu. Brązy. Jorubów, z których plemię to słynęło od w i e k ó w znalazły w kolekcji swe odzwierciedlenie w szeregu bransolet. Można na ich przykładach zaobserwować prze­ miany, jakim ulegało to rzemiosło- artystyczne poczynając od X V I stulecia po dzień dzisiejszy. Większość bransolet zakupiona została w Afryce w latach 1912-1928. Niektóre nosili lokalni w ł a d c y jako oznakę w ł a d z y i bogactwa. Inne Wkładali człon­ kowie wspólnot kultowych Ogboni i Oro. Właśnie z tymże kultem Oro w i ą ż ą się dwa wielkie zwieńczenia głowy, jakie wkładali niegdyś jorubscy członkowie tego bractwa, udając się na uroczystą procesję. Orszak taki ruszał do chaty człowieka oskarżonego o zbrodnię i wymierzał mu karę śmierci, na jaką skazał przestępcę plemienny trybunał. Ubiór ten zakupił w roku 1908 W. Świątek w jednej z rybackich wiosek Jorubów w Epe. Ciekawy zespół tworzą maski kultury Benin-Bini, które autorzy kolekcji da­ tują n a X I X , a nawet i na X V I stulecie. Przedstawiają one zarówno wizerunki wo­ jowników, jak i zwierząt, które czczono. Wśród nich znajdują się maski w kształcie baranich głów, przywiezione przez nie wymienionego z nazwiska polskiego podróż­ nika w roku 1885 z kraju Bini. Nie tylko przedmioty kultu reprezentują zresztą dawny kunszt, zachodni oaf rykańskich rzeźbiarzy. W kolekcji znalazł się zespół ozdobnych naczyń drewnianych, po­ chodzących także z terytorium plemiennego Jorubów. Służyły one do przechowywa­ nia orzeszków, u ż y w a n o ich w czasie przyjęć, ofiarowywano w prezencie. Kolekcja rodziny de la Burdę jest dziś znana w Stanach Zjednoczonych zarów­ no w kołach amatorów, miłośników sztuki afrykańskiej, jak i wśród etnografów interesujących się tymi zagadnieniami kultur Afryki. Swego czasu jedna z masek, związana w Afryce z kultem płodności Epa, zdobyła nagrodę na dorocznej wystawie kolekcjonerów w Virginia Museum of Fine Arts. Dla nas, niezależnie od wartości naukowych, dodatkową ciekawostką będzie polskie pochodzenie właścicieli i to, że część eksponatów pozyskali w Afryce Zachodniej polscy podróżnicy i misjonarze. Leszek Dzięgiel �243 KRONIKA B A D A N I A NAD K U L T U R Ą LUDNOŚCI CYGAŃSKIEJ NA P O D T A T R Z U W końcu lat sześćdziesiątych Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń­ skiego w Krakowie rozpoczęła badania nad Cyganami zamieszkałymi na terytorium Polskiego Spiszą. Badania te, w okresie późniejszym zakreślone na szerszą skalę, wchodzą w zakres kompleksowych studiów, prowadzonych przez Katedrę na Spiszu od lat kilkunastu *. Mają one charakter badań grupowych w kilku wybranych dzie­ dzinach kultury Cyganów i obecnie obejmują teren całego Podtatrza, a prowadzone s ą pod kierunkiem dr. Z. Białego. Materiał terenowy pozyskiwany jest głównie przez studentów etnografii, którzy prowadzą badania pod kątem wybranego tematu przyszłej pracy magisterskiej. W badaniach wzięli też udział przedstawiciele innych dyscyplin, są one również Ryc. 1. Osiedle cygańskie, Czarna Góra, 1972 Fot. A. Bartosz kontynuowane przez absolwentów etnografii. I tak w roku 1971 przeprowadzono ba­ dania antropologiczne Cyganów w Czarnej Górze i Jurgowie (w sumie około 150 osób) . W tym samym czasie zinwentaryzowano w tych osiedlach budynki cygańskie. W najbliższym czasie przystąpi się do studiów nad cygańską muzyką. Materiały z za­ kresu higieny i zdrowotności Cyganów zawierają wyniki badań prowadzonych na wakacyjnych praktykach przez studentów Akademii Medycznej i Akademii Rolni­ czej z Krakowa. Prowadzona jest praca nad współczesnym modelem rodziny cy­ gańskiej na podstawie materiału zebranego w osiedlu cygańskim w Szaflarach. 2 1 Efektem tych badań jest około 35 prac magisterskich z różnych dziedzin kul­ tury, wykonanych w Katedrze Etnografii Słowian U J w Krakowie. Zob. też Z. B i a ­ ł y , Główne kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad problematyką wsi gór­ skich, „Prace Etnograficzne", Zeszyty Naukowe U J , nr 6: 1972, s. 44-52. Inicjatorem i autorem badań antropologicznych był K . Kaczanowski z K a ­ tedry Antropologii U J w Krakowie; wyniki zostaną opublikowane. 2 �2U KRONIKA Przedmiotem badań są też kontakty Cyganów ze Spiszą z rodzinami zamieszkałymi w Nowej Hucie. Aby zainteresowanym problematyką cygańską studentom dać podstawy teore­ tyczne do naukowych badań w tej dziedzinie, Katedra uruchomiła w roku akade­ mickim 1973/1974 (w semestrze zimowym) wykład wprowadzający w zagadnienia cyganologiczne, prowadzony przez prof. Т. Pobożniaka. Efektem badań etnograficz­ nych, poza pokaźną liczbą opracowanych w y w i a d ó w i materiału ilustracyjnego, są pierwsze prace magisterskie oraz przygotowane do druku artykuły. 3 Ryc. 2. Cygańskie domy w Kowańcu, 1973 Fot. A. Bartosz Zainteresowanie Cygnanami Karpackimi (Wyżynnymi) datuje się w Polsce od drugiej połowy X I X w., a w y p ł y n ę ł o zasadniczo na marginesie szerszych zaintereso­ w a ń problematyką karpacką . Cyganami Karpackimi zajmowano się głównie w okre­ sie poprzedzającym I I w o j n ę ś w i a t o w ą , natomiast późniejsze prace cyganologiczne 4 5 3 Tematy prac A. B a r t o s z , Gospodarowanie Cyganów na Spiszu (1972); M. D ł u g o s z , Obrzędy rodzinne i ich funkcje społeczne u Cyganów na Polskim Spiszu (1974); A. J a k l i ń s k a , Osiadłe społeczności cygańskie Polskiego Spiszą w opiniach miejscowych górali (1974); E . W i l c z y ń s k a - D ł u g o s z , Pożywienie Cyganów spiskich w XX w. (1974). Cyganie stanowili istotny akcent w kulturze wsi karpackich, por. M. G ł ad у s z, Z problematyki badawczej w Karpatach Polskich, [w] Ludová kultura v Kar­ patech, Bratislava 1972, s. 67. I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes, Kraków 1926-1930; J . R o z w a d o w s k i , Język cygański, [w:] Encyklopedia polska, t. 3, dz. 3, cz. 2, K r a k ó w 1915, s. 461; t e n ż e , Worterbuch des zigeunerdialekts von Zakopane, Kraków 1936; S. E s t r e i ­ c h e r , Cyganie w Polsce, [w:] Encyklopedia polska, t. 3, dz. 3, cz. 2, Kraków 1915, s. 457 n.; E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny rabczańskiej, tom Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski, Kraków 1927, s. 267-282; t e n ż e , Cygańszczyzna w „Chacie za wsią" Kraszewskiego, Kraków 1931. 4 5 �245 KRONIKA 6 niemal zupełnie ich p o m i j a j ą . Zwraca przy tym uwagę fakt, że prawie wszystkie prace o Cyganach Karpackich poświęcone były w pierwszym rzędzie ich językowi. Jedynie dzięki zanotowaniu w celach językoznawczych tekstów bajek i opowiadań mogą one służyć za źródło badań folklorystycznych. Inne dziedziny kultury tych Cyganów zostały słabo w pracach cyganologicznych udokumentowane. Odnośnie wcze­ śniejszych okresów, nic objętych tradycją ustną trzeba się więc zdać niemal zupełnie na przypadkowe zapiski w opracowaniach monograficznych oraz w relacjach podróż­ ników. Nieco informacji zawierają archiwa kościelne, Powiatowe Archiwum w No­ wym Targu oraz archiwum. Wydziału Spraw Wewnętrznych UP' w Nowym Targu. Cyganie Karpaccy stanowią w Polsce grupę wyraźnie różniącą się pod w z g l ę d e m kulturowym i językowym od innych grup Cyganów, zamieszkujących nizinną część kraju (Cyganie nizinni, Kelderari, Lowari i inni) . Są oni z dawna osiadłą grupą C y g a n ó w ; na Podtatrzu zamieszkują co najmniej od X V I I I w . Sądzi się, że ich przybycie na tereny Karpat związane było z okresem migracji w o ł o s k i c h . W ó w c z a s to, porzucając terytorium Bałkanów, gdzie przebywali przez czas stosunkowo dłuższy, wyruszyli wraz z gromadami koczowniczych pasterzy w kierunku północnym. Cyganie, trudniący się najczęściej obróbką metalu, pozostawali być może w pew­ nych, mniej lub bardziej luźnych związkach z ludnością wołoską, wykonując na jej rzecz najrozmaitsze wyroby kowalskie, mosiężnicze itp. Przy tym te związki ekono­ miczne, zapoczątkowane na Bałkanach, były kontynuowane w czasie wspólnych mi­ gracji oraz potem, po ich ustaniu. Na północ, do Europy środkowej prowadziły ich dwa odwieczne szlaki migra­ cyjne. Jeden biegł zewnętrznym łukiem Karpat, z Wołoszczyzny, wzdłuż Prutu i Dnie­ stru, dalej na zachód. Drugą trasę wytyczała dolina Dunaju i Cisy, wewnątrz ł u k u karpackiego i prowadziła z Niziny Węgierskiej na Słowację i poprzez przełęcze kar­ packie do Polski. Obraz osadnictwa cygańskiego z przełomu X I X i X X w. w y r a ź n i e wskazuje na te dwa szlaki, na których stopniowo Cyganie się osiedlali . Cyganie, nawet osiedleni w stałych osadach, przez długi jeszcze okres byli ele- _ mentem bardzo ruchliwym. W okresie szczególnego zapotrzebowania na usługi i wy­ roby kowalskie (na wiosnę) porzucali swe siedziby i migrowali do wsi, gdzie znajdowali korzystniejsze warunki zarobku. Szybki rozrost populacji cygańskiej zmuszał ich także do stałej emigracji i osiedlania się w coraz to nowych wsiach. W ten spo­ sób Cyganie rozprzestrzeniali się niemal z każdym pokoleniem, dając początek no­ wym osadom. Obraz pierwotnego osadnictwa cygańskiego na tych terenach uległ pewnemu za^tarciu na skutek bardzo ż y w y c h migracji Cyganów po ostatniej wojnie. Migracje te, , nie zakończone jeszcze, choć już o wiele słabsze niż w latach bezpośrednio po I I wojnie, miały — jak wszędzie — charakter jednokierunkowy — migrowano do miast. Niektóre skupiska Cyganów zupełnie w ten sposób zniknęły. Definitywnie opuścili swe dawne siedziby np. Cyganie z Kacwina i Trybsza. W innych wsiach ich liczeb­ ność uległa znacznemu obniżeniu. Okres powojenny zaznaczył się nie tylko w strukturze rozsiedlenia Cyganów na _ Podtatrzu, ale też radykalnie zmienił całe ich dotychczasowe życie. Zaraz po wojnie 7 8 9 10 u 6 Zob. bibliografia, którą podaje J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965, s. 381-383. ' Tamże, s. 130 n. Na podstawie pewnych źródeł (H. S a m s o n o w i c z , Rzemiosło wiejskie w Polsce w XIV-XVI w., Warszawa 1954, s. 182) można wnosić, iż osadnictwo to da­ tuje się mniej więcej od wieku X V I , zob. też L . M r ó z, O problemie cygańskim, „Etnografia Polska", 10: 1966, s. 184. Liber Mortuorum 1799, Archiwum Parafialne w Jurgowie. " R o z w a d o w s k i , Język cygański..., s. 457, K . M o s z y ń s k i , Kultura lu­ dową Słowian, Warszawa 1967, s. 374; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa 1971, s. 225-226. E s t r e i c h e r , Cyganie w Polsce..., s. 459. 8 9 11 �24в KRONIKA rozpoczęto usilne starania o przesiedlenie Cyganów na tereny, gdzie istniał brak rąk do pracy, ewentualnie zapewnienie im pracy na miejscu. Największy odpływ ludności cygańskiej z tych terenów przypada na lata 1948-1955. Wtedy to budowano N o w ą Hutę i pewna liczba Cyganów udała się tam, znajdując bardzo dogodne w a ­ runki pracy. Część Cyganów wyjechała na ziemie zachodnie, głównie w okolice Głubczyc i Kłodzka. Ci, tak nisko w swych wioskach postawieni ludzie, widząc duże możliwości awansu społecznego, poprawy swojej dotychczasowej, nienajlepszej doli, wykazali się niejednokrotnie wielką ofiarnością i zapałem do pracy. Przybysze z ubo­ gich wsi podtatrzańskich musieli jednak przeżyć wiele upokorzeń zarówno ze strony Ryc. 3. Osiedle cygańskie w Szaflarach, 1973 Fot. A. Bartosz nie-Cyganów, jak też i obcych im kulturowo Cyganów wędrownych, zanim wtopili się zupełnie w n o w ą społeczność miejską. Pewna część Cyganów, napotykając trud­ ności w adaptacji do życia w społeczności uprzemysłowionej, powróciła po jakimś czasie do rodzinnych wiosek, gdzie do dziś pozostaje. Cyganie do połowy lat pięćdziesiątych powszechnie trudnili się kowalstwem, które było podstawowym źródłem ich utrzymania, uprawianym zresztą tradycyjnie, jeszcze podczas ich dawniejszych wędrówek. "V\^ związku z tym, że zajęcie to nie dawało jednak dochodu wystarczającego w zupełności do zaspokojenia potrzeb ro­ dziny cygańskiej, podejmowali się oni najrozmaitszych innych prac, jak tłuczenie kamieni na drogach, muzykowanie, praca najemna w gospodarstwach góralskich i in­ ne. W mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu cygańskie kobiety żebrały, zachodząc do góralskich d o m ó w ; obecnie zwyczaj ten zanika. Nie mając żadnych możliwości pracy poza najbliższym środowiskiem wiejskim, Cyganie pozostawali do wspomnianego okresu w dość bliskiej symbiozie gospodar­ czej ze społecznością góralską. Symbioza ta była istotnym warunkiem określającym egzystencję cygańskich rodzin. Model ich gospodarowania zakładał bowiem czerpanie środków do życia wyłącznie z zewnątrz. Ich gospodarstwo domowe, odmiennie niż się to dzieje w każdej rodzinie chłopskiej, nie wytwarzało żadnych dóbr alimentacyj­ nych. Wszelkie dobra konsumpcyjne, głównie żywność, pozyskiwali od górali w za­ mian za s w ą pracę lub w postaci jałmużny. �247 KRONIKA Od drugiej połowy lat pięćdziesiątych następuje stopniowe uniezależnienie się od społeczności wioskowej Cyganów, którzy przestają na rzecz tej społeczności wy­ k o n y w a ć dotychczas świadczone prace. I tak, usługi kowalskie zostają przejęte przez wysoko kwalifikowanych rzemieślników niecygańskich, a praca najemna przestaje Cyganom odpowiadać w sytuacji, gdy znajdują możliwości korzystnego zarobku w przedsiębiorstwach państwowych. Dawny układ społeczno-ekonomiczny, który do pewnego czasu określał rodzaj więzi występujących między Góralami i Cyganami, uległ rozpadowi, a tym samym zaistniały zupełnie nowe warunki, w których obie społeczności stały się ekonomicznie od siebie całkowicie niezależne. Kyc. 4. Cygan z Czarnej Góry, 1970 Fot. W. Dudziak Nie wszyscy Cyganie z równą aktywnością potrafili skorzystać z nowo powsta­ łych możliwości poprawy dotychczasowego życia. Dlatego też władze lokalne, zwłasz­ cza w ostatnich latach, służą Cyganom wszelką pomocą, ułatwiając im dorównanie w poziomie życia pozostałej ludności. I tak, daje się im pierwszeństwo w otrzymaniu atrakcyjnej pracy; dla najbiedniejszych rodzin udzielane są zapomogi pieniężne i rze­ czowe; umożliwia się im indywidualne budownictwo itd. Trzeba przy tym zauważyć, �2-Í8 KRONIKA że rejon nowotarski, obejmujący obszar Podtatrza, to największe skupisko ludności cygańskiej w porównaniu z innymi terenami P o l s k i . Znając problemy, jakie w ł a ­ dze napotykają w administrowaniu tą grupą ludności, można sobie wyobrazić, jak wiele wysiłku trzeba, aby działalność aparatu państwowego była zadowalająca dla obu stron. Jest to o tyle trudne, że większość Cyganów mieszka na wsi i nie­ rzadko władze gminne nie dostrzegają istotnych potrzeb zamieszkałej na swym tere­ nie ludności c y g a ń s k i e j . W o wiele lepszej sytuacji są Cyganie, którym przydzielono mieszkania w mieście. Najczęściej mieszkania takie otrzymują te rodziny, których członkowie są zatrudnieni w przedsiębiorstwach państwowych i wykazują s i ę w ł a ­ ś c i w y m (według uznanych przez nie-Cyganów norm) podejściem do pracy. Mieszka­ nia te dostają w pierwszym rzędzie rodziny najuboższe, nie mogące sobie o własnych siłach zapewnić minimum w a r u n k ó w należytej egzystencji . Ci, których stać na to, dostają mieszkania spółdzielcze. Inne rodziny budują domy na miejscu pierwotnego osiedla, wykupując odpowiednią parcelę od gminy czy właścicieli prywatnych. Osiedla cygańskie, podobnie jak dawniej, z reguły sytuowane są w pewnym oddaleniu od zabudowań wiejskich, na nieużytkach, przy potokach, na terenach zalewowych. Z da­ leka wyróżniają się charakterystyczną, zwartą na ogół zabudową, pozbawioną najczę­ ściej budynków inwentarskich. Mimo to, iż buduje się coraz więcej nowych domów, liczba rodzin zamieszkujących w bardzo nędznych warunkach jest jednak jeszcze dość pokaźna. 12 ls 14 Interesujący nas Cyganie, choć w dużym stopniu ulegli asymilacji, do dziś zachowali bardzo sprawny i w dalszym ciągu aktywny język. W rozmowach między sobą posługują się wyłącznie językiem cygańskim. (Dzieci w wieku przedszkolnym mają nawet pewne trudności z językiem polskim, co jest jeszcze widoczne w pierw­ szych klasach szkoły podstawowej.) Język ten wykazuje wiele zapożyczeń z języka polskiego, słowackiego, a także węgierskiego i innych, co wskazuje na kierunki migra­ cji i kontaktów. Postępująca coraz gwałtowniej w ostatnich czasach asymilacja społeczności cy­ gańskiej nie objęła jeszcze wielu dziedzin ich kultury. W dalszym ciągu obrazuje ich swoista obyczajowość, rządzą się właściwymi im normami. Zarówno życie ro­ dzinne, jak też organizacja ponadrodzinna, wykazują cechy specyficzne, cygańskie. W obrzędowości rodzinnej na szczególną u w a g ę zasługuje obrzęd zaślubin odbywany w tradycyjnej formie, z udziałem „starosty" celebrującego akt małżeństwa. Slub bywa zawierany przed osiągnięciem przez narzeczonych przewidzianego prawem wieku, ale po kilku latach jest legalizowany w odpowiednim urzędzie i zazwyczaj w kościele. Również w sferze działalności gospodarczych przejawiają się cechy od­ mienne niż u społeczności chłopskich, w otoczeniu których Cyganie żyją. Społeczność cygańską charakteryzuje odmienny stosunek do pracy, do akumulacji dóbr. Ich dzia­ łalność produkcyjna w całości niemal podporządkowana jest konsumpcji bieżącej. Dopiero w ostatnich latach następują dość istotne zmiany w stylu gospodarowania, co przejawia się w zewnętrznych formach życia — buduje się nowoczesne domy, wyposażone nie gorzej niż domy bogatych górali; w wielu rodzinach zauważa się duże zmiany, w sposobie odżywiania się, ubierania itd. 1 2 W Nowotarekiem (Podtatrze) zamieszkuje 1180 Cyganów — dane z 1972 r. Około 75°/o Cyganów w Nowotarskiem mieszka na wsi. Pozostałe 25% w mia­ stach — w Zakopanem, Nowym Targu, Szczawnicy. Trzeba jednak zaznaczyć, że np. w Nowym Targu mieszkają przeważnie na dalekich przedmieściach. W latach 1962-1966 Prezydium M R N w Nowym Targu przydzieliło mieszkania 6 rodzinom cygańskim, w tym 3 mieszkania w nowym budownictwie. W Rabce osiedlono we w s p ó l n y m domu (w 8 mieszkaniach) — 6 rodzin, które mieszkały w trudnych warunkach w lesie. Podobnie zatroszczono się o Cyganów w Szczawnicy. W latach 1966-1967 mieszkania otrzymało 17 rodzin z terenu powiatu (68 osób). W Czarnym Dunajcu wybudowano na koszt gminy 2 domy dla 4 rodzin. Materiały z Powiatowego Archiwum P a ń s t w o w e g o w Nowym Targu. 1 3 1 4 �249 KRONIKA Celem krakowskich etnografów jest między innymi rejestracja wskazanych prze­ j a w ó w tradycyjnej kultury cygańskiej oraz ukazanie kierunków zmian tej kultury w warunkach życia współczesnego. Dotychczas zebrany materiał pozwoli na cało­ ściowe opracowanie kultury Cyganów ze Spiszą. Opracowanie to przewidziane jest jako jeden z t o m ó w monografii kultury ludowej Polskiego Spiszą. Adam Bartosz B A D A N I A NAD P R Z E M I A N A M I W , R O D Z I N I E W I E J S K I E J ( W A L E R I A N Y I NOWA H U T A , W O J . S K I E R N I E W I C E ) — S P R A W O Z D A N I E Z BADAŃ Współczesna rodzina wiejska i kierunki jej przemian były tematem badań prze­ prowadzonych przez studentki: D. Kalinowską, A. Kuleszę, M. Nowik, B. Osińską, E . Regulską, pod kierownictwem dr. Andrzeja Woźniaka z Katedry Etnografii Uni­ wersytetu Warszawskiego. Badania ograniczone zostały do dwóch wsi woj. skiernie­ wickiego, oddalonych od siebie o 6 km: Walerian i Nowej Huty. Współczesnych publikacji na temat tego terenu brakuje. Informacje o historii wsi znaleźć można w „lustracji w o j e w ó d z t w a rawskiego 1789", u Oskara Kolberga (Mazowsze. Obraz etnograficzny", t. I cz. 1) oraz w Słowniku geograficznym Kró­ lestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich Z uzyskanych danych wynika, że Waleriany powstały w X V I I I w. z leśnej osady „budników". Wieś należała do majątku Korabiewice. Pod koniec X V I I I w. mieszkało w niej 9 gospodarzy. Bada-jąc wsie budnicze Kolberg stwierdza, że w X I X w. zauwa­ ża się tendencje do rozszerzania upraw rolnych przy jednoczesnym zaniku tzw. „przemysłów leśnych" stanowiących przedtem podstawę utrzymania mieszkańców. Na zasadzie analogii można to stwierdzić o Walerianach. Na temat Nowej Huty informacji brak. W wyniku badań terenowych wykonanych w okresie 27-30 I V i 9-13 I X 1974 roku uzyskano 37 w y w i a d ó w (24 z Walerian, gdzie mieszkają 43 rodziny, i 13 z Nowej Huty, na 23 rodziny); przeprowadzono zbiorową ankietę z młodzieżą uczącą się lub pracującą, ankietę w szkole podstawowej (12 z Walerian, 7 z Nowej Huty), skorzy­ stano z danych statystycznych z Urzędu Gminnego dotyczących ludności (skład ro­ dzin, wiek, pochodzenie), powierzchni gospodarstw i ich jakości, podziału wsi, uzy­ skano informacje z miejscowej parafii w Puszczy Mariańskiej. Materiał ten stanowi podstawę do dalszej analizy, przy czym należy zaznaczyć, że ze względu na sprawozdawczy charakter artykułu niektóre problemy potrakto­ wano skrótowo. Warunki społeczno-ekonomiczne wsi polskiej okresu przedwojennego były na tyle odmienne od tych, jakie ukształtowały się w Polsce Ludowej po 1945 roku, że w y d a ł o nam się wskazane rozpatrywanie przemian w strukturze i sytuacji rodziny wiejskiej z uwzględnieniem podziału na dwa w./w. okresy. Brak zasadniczych różnic w strukturze społeczno-ekonomicznej Nowej Huty i Wa­ lerian przed 1939 r. pozwala na łączne o m ó w i e n i e tematu dla obu wsi. W 1921 r. istniało w Nowej Hucie 16 gospodarstw, a liczba mieszkańców w y n o s i ł a 107 osób; w Walerianach — 20 gospodarstw i 154 mieszkańców. Gospodarstwa były zróżnicowane pod względem wielkości, żadne jednak nie przekraczało 20 ha. Średnia wielkość gospodarstwa wynosiła 2-4 ha. Mało urodzajne 1 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych Krajów X I V , Warszawa 1880-1895; t. V I I — 1886 i t. X I I — 1892. Słowiańskich, t. I - �250 KRONIKA gleby — klasa V , V I , rzadziej I V — warunkowały strukturę upraw. Uprawiano głównie żyto, owies, ziemniaki, łubin, rośliny pastewne, w niewielkiej ilości warzy­ wa. Gospodarstwa nie były nastawione na specjalizację zarówno w uprawach, jak i w hodowli. W dużym stopniu realizowano model rodziny samożywieniowej. Natomiast w mie­ ście lub na targu zaopatrywano się powszechnie w artykuły przemysłowe i te arty­ kuły spożywcze, których nie można było w y t w o r z y ć w ramach w ł a s n e g o gospodar­ stwa. Praca w gospodarstwie wykonywana była w obrębie rodziny. Punktem wyjścia do powstania rodziny jako jednostki społeczno-gospodarczej było zawarcie małżeństwa. Poznanie się następowało zwykle w tradycyjnych miej­ scach spotkań mieszkańców wsi, tzn. n a zabawach, weselach, targach, w kościele, u rodziny lub młodzi znali s i ę od dziecka. P o n i e w a ż w tych miejscach spotykali się ludzie z najbliższych okolic, dlatego też małżonkowie pochodzą najczęściej z tej samej wsi, parafii lub gminy. Gdy o małżeństwie decydowało uczucie, zasadniczym kryterium branym pod uwagę były cechy charakteru przyszłego współmałżonka. W ó w c z a s decyzje podej­ mowali sami młodzi, często nawet wbrew woli rodziców. Rzecz charakterystyczna — w tym przypadku nie w y s t ę p o w a l i pośrednicy. Innymi motywami zawarcia związku był majątek kandydata (decyzję o małżeństwie podejmowali rodzice, a dziewczyna była zmuszona podporządkować się ich woli) lub chęć zabezpieczenia gospodarstwa i opieki dzieciom (wdowy). Znamiennym dla tego rodzaju sytuacji b y ł fakt w y s t ę ­ powania pośredników, którymi zawsze był ktoś z rodziny. Różnica wieku między małżonkami była m a ł o w a ż n y m czynnikiem. Kobiety wstępowały w związki mał­ żeńskie w wieku 17-30 lat (w 65% poniżej 21 lat), a mężczyźni 20-44. Wyprawianie uczty weselnej, z reguły w domu panny młodej, było powszechnie przyjętym, a jednocześnie niezbędnym elementem dopełniania się obrzędu zaślubin. Zwykle fundusze pochodziły od rodziców obojga młodych, ale zdarzały się wypadki całkowitego finansowania wesela przez przyszłego męża — wówczas, gdy był on bądź wdowcem, bądź też starym kawalerem i występowała dość znaczna różnica wieku. Wyposażenie młodych małżeństw było zasadą powszechnie przyjętą. Najczę­ ściej otrzymywali oni inwentarz, ziemię, w y p r a w ę , rzadziej pieniądze. Młodzi zaraz po ślubie dążyli do usamodzielnienia się, ponieważ dopiero posia­ danie rodziny, dzieci oraz gospodarstwa nadawało status pełnoprawnego członka spo­ łeczności wiejskiej. Na podstawie uzyskanych informacji można wnioskować, że w zdecydowanej większości częściowe usamodzielnienie się nastąpiło zaraz po ślubie (do roku). Polegało ono na samodzielnej uprawie i hodowli. Problem posiadania w ł a s n e g o domu był dużo bardziej złożony. Młodzi albo z a ­ kładali oddzielne ognisko domowe (gdy kupowali ziemię wraz z budynkami), albo mieszkali przez okres 1-3 lat u rodziców, wznosząc w tym czasie nowy dom. Niektó­ rzy pozostawali na stałe w domu rodziców, zwłaszcza jeśli mieli objąć po nich go­ spodarstwo. We wszystkich jednak przypadkach młodzi prowadzili oddzielne gospo­ darstwo domowe. Kierunek inwestycji w nowo zakładanych rodzinach był w zasa­ dzie podobny: tzn. budowa lub naprawa b u d y n k ó w gospodarczych i mieszkalnych, dokup ziemi, zakup sprzętów gospodarczych i rządzie] kupno zwierząt. Rodzina jako jednostka gospodarczo-społeczna spełniała jeszcze inne funkcje: prokreatywną, zabezpieczeniową i wychowowczą. Celem małżeństwa, co podkreśla każdy informator, było posiadanie dzieci. Stanowiły one rękojmię trwałości związku. R ó w n i e w a ż n e w y d a j ą się względy natury praktycznej, przy ówczesnym bowiem poziomie technicznym prac rolnych warunkiem niezbędnym do prawidłowego pro­ sperowania gospodarstwa była „duża ilość rąk do pracy''. Poieważ rodzina wielodzietna była w stanie sama obrobić małe lub średnie gospodarstwa, a te dominowały, dlatego też stosunkowo rzadko korzystano z pracy najemnej. Wśród rodzin mniej licznych lub posiadających m a ł e dzieci występowała powszechnie zasada wzajemnej pomocy. �KRONIKA 251 Jedynie w dużych gospodarstwach najmowano ludzi z rodzin najbiedniejszych luto wielodzietnych, płacąc zwykle w naturze, rzadziej w pieniądzu. Posiadanie dzieci łączyło się z funkcją zabezpieczeniową rodziny. Rodzice nie­ zdolni już do pracy pozostawali na dożywociu u dziecka, zwykle tego, które obej­ m o w a ł o gospodarkę. Wzmiankowano także o wzajemnej pomocy w rodzinie w wy­ padkach losowych — choroba, śmierć, nieurodzaj. Polegała ona zwykle na opiece lub pomocy w naturze. Wszystkie te czynniki w p ł y n ę ł y na ukształtowanie się mo­ delu rodziny wielodzietnej. Przeciętna ilość dzieci w rodzinie w a h a ł a się w grani­ cach 4-6, a nierzadko dochodziła do 10-12. Obowiązek opieki oraz wychowania dzieci spoczywał przede wszystkim na matce. Ojciec b y ł niepodważalnym autorytetem — decydował o sprawach gospodarstwa, jego obowiązkiem było zabezpieczenie rodzinie bytu. Stosunek do kształcenia dzieci był z reguły pozytywny, lecz jednocześnie ogra­ niczony możliwościami finansowymi rodziny. Nauka w zasadzie ograniczała s i ę do 4-klasowej szkoły podstawowej. Dzieci od najmłodszych lat były wdrażane do wszel­ kich prac związanych z gospodarstwem — w polu, w zagrodzie i domu. Początkowo były to prace lżejsze, jak pasanie krów, pilnowanie domostwa, opieka nad m ł o d s z y m rodzeństwem, jednak już w wieku 12-13 lat chłopiec był zdolny do wykonywania ciężkich, typowo męskich prac. W rodzinie wiejskiej istniał dość ścisły podział pracy. Do obowiązków kobiety Obok troski o dzieci, należało utrzymanie domu, doglądanie dobytku, uprawa warzyw i inne. Męskie prace to ciężkie roboty polowe (orka, siew), prace naprawcze w gospodarstwie. Zajęcia wymagające dużej liczby rąk (sianokosy, żniwa, zwózka, wykopki itp.) wykonywano wspólnie. Ziemia była w ł a ś c i w i e jedynym źródłem utrzymania. Zajęcia poza rolnicze w y s t ę p o w a ł y sporadycznie. Miały one charakter prac sezonowych, dorywczych. Okres wojny i okupacji spowodował znaczne zniszczenia w Obu wsiach, a jed­ nocześnie przyczynił się do zahamowania rozwoju rolnictwa. Tuż po wyzwoleniu rozpoczyna się proces odbudowy i rozbudowy wsi. Ilość gospodarstw w obu wsiach zwiększała się osiągając w połowie lat 50-tych maksymalnie liczbę 30 w Nowej Hucie i 43 w Walerianach. Wzrosła również liczba mieszkańców. Było to wynikiem zarówno rozwoju demograficznego, jak i możliwości nabycia ziemi po niskich cenach — co spowodowało n a p ł y w ludności z innych gmin, a nawet w o j e w ó d z t w . Jednak już od początku lat 60-tych rozwój obu wsi nie b y ł równomierny. W a ­ leriany w wyniku zbudowania szosy łączącej Żyrardów ze Skierniewicami uzyskały bardzo dogodne połączenie komunikacyjne z ważnymi, pobliskimi ośrodkami prze­ m y s ł o w y m i i administracyjnymi okręgu. Pociągnęło to za sobą dalsze zmiany: w 1962 r. w i e ś zelekryfikowano; założona spółdzielnia ogrodnicza wprowadziła kontraktację ogórków i kapusty — co częściowo zmieniło we wsi strukturę upraw. Przy ogólnej powierzchni ziemi ornej 168,2 ha dalej przeważa żyto — 59,6 ha, owies — 25,3 ha, ziemniaki 41,8 ha oraz łubin i seradela. Jednak coraz więcej gruntu przezna­ czają mieszkańcy pod uprawę warzyw kontraktowanych. Faktem decydującym o obec­ nym charakterze wsi była możliwość zatrudnienia jej mieszkańców w miejskich ośrodkach przemysłowych. Dlatego mieszkańcy Walerian to w większości rodziny chłopo-robotnicze. W uzasadnieniu decyzji podjęcia pracy w mieście informatorzy najczęściej wymieniają takie czynniki, jak: przymus ekonomiczny, zabezpieczenie fi­ nansowe na starość w postaci emerytury lub renty. Znamienny wydaje się fakt, że pracujący poza rolnictwem nie zamierzają na stale przenosić się do miasta. Po­ dobny jest stosunek ludzi młodych, którzy obecnie uczą się w szkołach zawodowych lub technikach i w niedalekiej przyszłości podejmą pracę w przemyśle. Zdecydowani są oni mieszkać na stałe na wsi. Nie wszyscy jednak utożsamiają to z pracą na roli. Większość wyraża chęć sprzedania w przyszłości gospodarki po rodzicach, przy za­ chowaniu jedynie domu i małej działki na warzywa. Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w drugiej wsi — Nowej Hucie. Od- �252 KRONIKA dalona od Walerian o 6 km w kierunku Skierniewic i o 3 km od szosy, otoczona dookoła lasami, do tej pory nie nawiązała żywszych kontaktów gospodarczych i kul­ turalnych z ośrodkami miejskimi. Jeszcze w 1971 r. nie było we wsi światła. Stale zmniejsza s i ę liczba mieszkańców (obecnie 85). Na 30 gospodarstw 7 jest całkowicie opuszczonych. Pozostałe gospodarstwa nastawione są na tradycyjną gospo­ darkę rolno-hodowlaną bez wyraźnej specjalizacji. Stały jest odpływ ludzi młodych do ośrodków miejskich. Obecnie na 23 rodziny zamieszkujące N o w ą Hutę aż w 9 wy­ padkach to staruszkowie nie mogący podołać pracy na roli. Gospodarstwa te nie mają następców. Dzieci, zdobywszy wykształcenie zawodowe, przeniosły się do miasta i tam pracują, pomagając niekiedy finansowo rodzicom. Tych, którzy we wsi zostali, warunki zmuszają do szukania dodatkowej pracy poza rolnictwem. Możliwości takie stwarza P a ń s t w o w y Zakład Poprawczy znajdujący się w sąsiedniej wsi — Studzieńcu. Mężczyźni pracują tam najczęściej jako wartownicy, a kobiety w kuchni. K i l k u mężczyzn ze wsi pracuje także w Puszczy Mariańskiej na kolei. Większość informa­ torów zgodnie podkreśla, że bez dodatkowych źródeł zarobków nie utrzymaliby ro­ dziny. Wraz ze zmianą podstaw ekonomicznych stopniowo przekształca się model ro­ dziny. Rozpatrując okoliczności kojarzenia małżeństw nie zauważamy zasadniczych zmian w porównaniu z okresem przedwojennym. Kryterium terytorialne w dalszym ciągu dość istotnie ogranicza możliwości doboru współmałżonków — młodzi najczęś­ ciej pochodzą z tej samej wsi, razem chodzą do szkoły, często spotykając się. W po­ koleniu najmłodszym (ur. po 1950 r.) sytuacja niekiedy przedstawia się inaczej — miejscem poznania jest zakład pracy. Zdarza się, że małżonkowie pochodzą z dość odległych okolic, a także z różnych środowisk społecznych. Uczucie stanowi główny motyw zawarcia związku. Średnia wieku młodych zawierających małżeństwo wynosi 21-23 lata dla kobiet i 23-26 dla mężczyzn. Natomiast ciekawe zjawisko można zaobserwować w obu wsiach w ostatnich latach (1968-1975) — w związki małżeńskie wstępują ludzie coraz młodsi. Rodzice narzeczonych nie mają w ł a ś c i w i e żadnego w p ł y w u n a podjęcie decyzji o małżeństwie. Istotną różnicę między okresem przedi powojennym można zauważyć w wyposażeniu młodego małżeństwa. O ile dawniej podstawę stanowiła ziemia, inwentarz i wyprawa, obecnie młodzi częściej otrzymują od rodziców pieniądze na zagospodarowanie się. Po wojnie obserwujemy stały i sy­ stematyczny spadek liczby dzieci w rodzinie. W latach 40-tych kształtowała się ona w granicach 3-5. Podobny model rodziny utrzymuje się do połowy lat 60-tych. Od tego okresu obserwujemy dalszy spadek urodzeń. Małżeństwa najmłodsze posiadają maksymalnie dwoje' dzieci i taką liczbę u w a ż a j ą za najkorzystniejszą. W dalszym ciągu podkreśla się, że posiadanie dzieci jest obowiązkiem, a jednocześnie przywi­ lejem rodziny. Natomiast tylko w sporadycznych wypadkach i, rzecz charaktery­ styczna, wśród rodzin najliczniejszych, podkreśla się czynnik ekonomiczny; zdecy­ dowana większość informatorów ogranicza liczbę dzieci warunkami ekonomicznymi rodziny. Liczba dzieci powinna być uzależniona nie tylko od możliwości zabezpie­ czenia najbardziej podstawowych potrzeb (wyżywienia i odzieży), ale jednocześnie od możliwości ich wykształcenia, dania zawodu, zapewnienia przyszłości. Dzieci, podobnie jak dawniej, wdrażane s ą do wszelkich prac w gospodarstwie domowym, natomiast dużo mniej czasu poświęcają na pracę w polu i zagrodzie. W wychowaniu dzieci istotną rolę odgrywa szkoła — umożliwia bowiem młodym zdobycie zawodu, co zapewnia im pracę lżejszą, a jednocześnie bardziej opłacalną pod w z g l ę d e m finansowym. Charakterystyczny wydaje się fakt, że urodzeni po 1950 r. posiadają wykształcenie ponadpodstawowe. Są to zwykle szkoły zawodowe. W kilku wypadkach młodzi z tych wsi są po wyższych studiach — odeszli jednak do miast. Zdobycie wykształcenia jest jednocześnie najczęściej podawanym moty­ wem ucieczki ze wsi, zwłaszcza w Nowej Hucie. Wyraźnej zmianie uległa również rola ojca i matki w rodzinie w związku z pod- �KRONIKA 253 jęciem pracy zarobkowej. Jeżeli tylko dzieci pracują poza rolnictwem, to ojciec na­ dal odgrywa rolę głowy rodziny. Jeśli m ą ż pracuje poza rolnictwem, w ó w c z a s w i ę k ­ szość funkcji związanych z pracą w gospodarstwie przejmuje żona; ona podejmuje w a ż n e decyzje (struktura upraw, kupno nawozów, kontraktacje, sprzedaż produktów rolnych itp.). Pomoc męża i dzieci ogranicza się do wykonywania najcięższych prac polowych. Kobieta pracuje zawodowo zazwyczaj tylko wtedy, gdy posiada w domu matkę lub teściową, która jest w stanie zająć się domem i dziećmi, ewentualnie wówczas, gdy dzieci są już dorosłe. W Nowej Hucie dominują ludzie starzy, gdyż dzieci założywszy w ł a s n e rodziny odeszły do miasta lub innej wsi. Natomiast w Walerianach zdecydowanie przeważają rodziny 2-pokoleniowe, stanowiące V3,8°/o wszystkich rodzin. Danuta Kalinowska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f55f1ab7517cb71c4ce2ed90f347fab.pdf ad51293b745a695943572b82b06c6e3a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3693 Title A name given to the resource Strona tytułowa i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 1 P A Ń S T W I U ROK O W Y VIII I N S T 1<)54 Y T V 7 S Z T U K I �Malowanka ścienna. M a l o w a ł a Janina S i k o r H h k a . Chotyzie (pow. starachowicki). ZESPÓŁ REDAKCYJNY D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r S t a n i s ł a w H i ż (zastępco redaktora naczelnego), M g r Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), D r Ksawery Piwocki, D r Roman R e i n fuss, M g r Jan Sadownik, M g r M a r i a n Sobieski, M g r Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja i korekta: Jerzy Bokiewicz. REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 SZTUKI �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI TREŚĆ str. Stanisław Piotrowski Janina Rosen-Przeworska Zofia Cieśla-Reinfussowa Współczesne dowego zagadnienie stroju lu­ 3 U b i ó r na ziemiach polskich w okre­ sie wczesnego Średniowiecza (Ma­ teriały do historii ubioru ludowego) . 14 Dywany dwuosnowowe braci S k ł a danowskich 36 Roman Reinfuss Malowanki ścienne z Chotyziów . . 50 Aleksander Wystawa pokonkursowa w y c i n a n k i kurpiowskiej w M y s z y ń c u . . . Wystawa sztuki ludowej B i i g o r a j szczyzny 55 Blachowski Maria Przeździecka 62 » ROK 1954 STYCZEŃ-LUTY P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T NR 1 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f13834b81760b4e65a806e11644932ae.pdf fd652768af07c4200e3df34bbf9d1383 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3692 Title A name given to the resource Spis treści tomu VII r.1953 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.384 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A L U D O W A R. VII — 1953 SPIS Il I I — 1 IIIIIU TREŚCI 3. 3-8 nr 1 nr 3 nr nr nr nr nr nr nr 1 3 1 6 1 1 4-5 nr nr nr 4-5 4-5 6 nr nr nr nr nr nr 2 2 6 3 6 2 nr nr 6 6 nr 4-5 nr nr 3 4-5 nr 4 -5 nr nr 3 1 nr nr nr 2 3 3 nr 1 nr 3 ARTYKUŁY Bazielich Barbara Ludowy haft śląski s. .165—171 Cieśla-Reinfussowa Zofia Materiały do sztuki ludowej Mazowsza Płoc­ kiego s. 38—55 Czasznicka Zofia Zdobione gorsety ludowe s. 159—164 Dzięgiel Leszek Malowane kafle z Leżajska s. 33—37 Frankowski Eugeniusz Hafty kurpiowskie s. 382—383 Jackowski Aleksander O wartości poznawczej folkloru s. 9—25 . . Kotula Franciszek Leżajski ośrodek ceramiczny s. 26—32 . . . . Kotula Franciszek Rzeszowska majolika ludowa s. 303—319 . . . Krassowski Witold Chałupa polska na przełomie X V I i X V I I wieku s. 281—302 Krzyżanowski Julian Ludowość w poezji Kochanowskiego s 345—356 . Pieńkowska Hanna Dekoracja malarska kościoła w Orawce s. 335—347 Pietkiewicz Kazimierz Zagadnienia opieki nad twórczością ludową s. 95—106 Piotrowski Stanisław O twórczości ludowej s 67—72 Piwocki Ksawery Próba definicji kilku pojęć s. 323—326 . . . . Przeździecka Maria Nieznany drzeworyt ludowy s. 153—158 . . . Przeźdsiecka Maria Zdobione „duhy" podlaskie s. 377—381 . . . Reinfuss Roman Aktualne zagadnienia ludowej plastyki s. 83—94 . Reinfuss Roman Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludo­ wym s. 327—334 Reinfuss Roman Polskie ludowe kowalstwo artystyczne s. 348—376 . Rosen-Przeworska Janino Z zagadnień renesansowego ubioru ludowego s. 357—380 Seweryn Tadeusz Niszczenie dzieł sztuki wynikiem zabiegów magicz­ nych s. 149—162 Seweryn Tadeusz Ludowa grafika staropolska s. 201—244 . . . . Starzyński Juliusz O ludowości i sztuce ludowej polskiego. Odrodzenia s. 199—200 Telakowska Wanda Próby włączenia twórczości ludowej do wzornictwa przemysłowego s 135—141 Vetulani Cecylia Pasłęckie formy piernikarskie s. 56—58 . . . . Wojciechowski Aleksander Z dyskusji nad pojęciami — „sztuka ludowa" i „ludowość w sztuce" s. 73—82 Wojciechowski Aleksander Wycinanka sannicka s. 142—148 . . . Zaręba Alfred Tańce ludowe w Szwecji s. 172—177 SPRAWOZDANIA, RECENZJE, KRONIKA Cieśla-Retnfussou>a Zofia Wystawa sztuki ludowej w Wysokiem Ma­ zowieckiem s. 59—60 Glapa Adam Elementy ludowe w pokazie szkół artystycznych Poznania s. 186—137 . . �Glapa Adam Recenzja przewodnika Stanisława Błaszczyka .,Dział kul­ tury i sztuki ludowej w Rogalinie'' s. 190—192 Głowa Zofia Barbara V I I powojenny konkurs szopki krakowskiej s. 62—63 Grzeszczak Maria Recenzja książki „Zarys rosyjskiej ludowej twór­ czości poetyckiej epoki radzieckiej" s. 131—132 Grzeszczak Maria Recenzja książki: M. P. Sztokmar „Issledowanija w obłasti russkowo narodnowo stichosłożenija" s. 192—196 Przeździecka Maria Wystawa „Tkactwo Świętokrzyskie" w Kielcach s. 61—62 Przeździecka Maria Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego wojewódz­ twa łódzkiego s. 178—185 Przyłuska Zofia i Wierzchów" Aurelia Z konferencji twórców ludowych s. 107—130 Reinfuss Roman Recenzja albumu „Architektura po'ska do połowy X I X wieku" s. 187—189 Reinfuss Roman Recenzja teki „Manesove narodopisne studie" s. 189 Reinfuss Roman Recenzja „Katalogu garncarstwa ludowego wojewódz­ twa rzeszowskiego" s. 189—190 W. T. G. W. Andrzej Czarniak Pająk s. 64 nr 3 nr 1 nr 2 nr 3 nr 1 nr 3 nr 2 nr nr 3 3 nr nr 3 1 �Wszystkie wydawnictwa Państwowego Instytutu Sztuki są do nabycia w więk­ szych księgarniach „Domu Książki", a w szczególności w następujących punktach: BIAŁYSTOK — Rynek Kościuszki 12/14. B Y D G O S Z C Z — Dworcowa 14. B Y T O M — Stalina 10. CZĘSTOCHOWA — A l . N.M.P. 14. GDAŃSK-WRZESZCZ — Grunwaldzka 8. G L I W I C E — Zwycięstwa 35. K I E L C E — Sienkiewicza 30. K O S Z A L I N — 1 Maja 14. KRAKÓW — Podwale 6. L U B L I N — Krakowskie Przedmieście 52. ŁÓDŹ — Piotrkowska 147. O L S Z T Y N — Plac Wolności 2/3. O P O L E — Ozimska 8. POZNAŃ — 27 Grudnia 23. RZESZÓW — 3 Maja 2. STALINOGRÓD — 3 Maja 12. S Z C Z E C I N — Sikorskiego 6. TORUŃ — Rynek Staromiejski 30. WARSZAWA — Krakowskie Przedmieście 7. WROCŁAW — Stalinogrodzka 21. Z A K O P A N E — Krupówki 28. Z I E L O N A GÓRA — Żeromskiego 16. Księgarnie te przyjmują zamówienia na czasopisma PIS. Poza tym czasopisma PIS są również do nabycia w Klubach Międzynarodowej Książki i Prasy. S t o ł e c z n e Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, W i ś l a n a 6. Zam. 2781. Pap. ilustrac. kl. III 100 g A l ł kred. III kl. 90 g BI + karton cham. III kl. 250 g B I . Nakład 2600 egz. — 4-B-20775. pap. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f27be696d4eb461ae5abf03826c9fb9.pdf c2703ebfc2ef580cbd4ddfa2799ca97e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4673 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4339 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Roman Reinfuss Z badań mad budownictwem ludowym w jewództwie kieleckim Antoni Kroh Zbójnik podhalański w kulturze polskiej . . 79 Józef Furdyna Józef Wrona •— rzeźbiarz ludowy z Tokarni . 99 Z A R C H I W U M wo­ 67 H I S T O R Y C Z N E G O Jerzy Czajkowski Budownictwo ludowe w w połowie X V I I I wieku okolicy Częstochowy 103 R E C E N Z J E Ryszard Brykowski 117 1 K R O N I K A S U M M A R Y Anna Pytlińska-Spiss. Przegląd wybranej lite­ ratury z zakresu muzealnictwa skansenowskiego O F A R T I C L E S P E 3 I O M E Na okładce: Na stronie 2 5 12*> 127 Adam i Ewa, drewno. Wyk. Piotr Zelek, Krzyżówka k. Krynicy. Fot. Jan KurkieWicz tytułowej: Bóg Ojciec w karecie, obrazek na szkle. Podhale. Fot. Jan Świderski �W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c i o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iracka, Jacek Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s ( z - c a r e d . nacz.). S e k r e t a r i a t r e d a k c j i — W i t o l d Kaliński. R e d a k t o r t e c h ­ n i c z n y — Z b i g n i e w Cieślik. U k ł a d g r a f i c z n y — J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.), N a t a l i a Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 3 1 3 2 7 1 , w e w n . 20 l u b 64. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5377d34e97f950bdd1de92c6b3e9bda.pdf e325a79257a0639d04aabbdec590d1fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2233 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2075 Title A name given to the resource Poglądy i opinie / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.177-182 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I.ud. II. POGLĄDY t. 83, 1999 I OPINIE PRZESĄD I ZABOBON ODMIENNE ZACHOWANIA KULTUROWE Zarówno w języku potocznym, jak i naukowym, terminy "przesąd" i "zabobon" stosowane są zamiennie. Wydaje mi się jednak, że język wyraża intuicję merytorycznych różnic obu tytułowych terminów. Zgodnie z tą intuicją pragnę określić przesąd jako akt przekonaniowy, a zabobon jako akt czynnościowy (zachowaniowy). Uzasadnienie zaproponowanej terminologii opieram na etnograficznej anal izie historyczno-ku Iturowej. Zakładam, że oba interesujące zjawiska wywodzą się przede wszystkim z wcześniejszych od nich mitów i rytuałów kultury magicznej. Nawet jeśli rodzą się nowe zachowania omawianego rodzaju, to mają one oparcie w wyobrażeniowym świecie magii, a to oznacza myślenie według określonych, z góry powziętych przesądzelli . Jeśli tworzone są nowe treści, to zasadzają się one na istniejącym już ..szablonie" skojarzeniowym. Jednak zdecydowana większość przesądów i zabobonów wywodzi się z odleglejszych czasowo okresów kultury, \v której powszechniej funkcjonował światopogląd magiczny. Z licznych prac etnograficznych wiemy o związkach genetycznych i funkcjonalnych mitów (przekazów światopoglądowych) i rytuałów magicznych. Na te związki zwrócili uwagę przede wszystkim strukturaliści i funkcjonaliści, ale także wcześniejsi od nich ewolucjoniści (Tylor 1896; Radcliffe-Brown 1952; Mauss 1973; Levi-Strauss, 1978, s. 55 i n.). Wykazali oni, że oba zjawiska wzajemnie się warunkują, a czasem wzajemnie odtwarzają, jedno na płaszczyźnie działall, drugie w sferze pojęć, tworząc całe struktury i systemy (LeviStrauss, 1970; 1978). Przypuszczam, że więź występująca między nimi uległa kiedyś zerwaniu i zaczęły one funkcjonować w postaci oderwanych wątków nazywanych tu przesądami i zabobonami. Jest to myśl nienowa, przedstawił ją już E. B. Tylor w postaci znanej teorii "przeżytków kulturowych" (Tylor, 1896). Pomysł, na którym opiera się część niniejszej pracy, jest zaczerpnięty z teorii powstawania obyczajów E. Kobylińskiej (1985, s. 22-57) i J. Grada (1983, s. 91-120). E. Kobylińska stwierdza, że mity i rytuały o tyle tworzą zwarte systemy, o ile żywotne są mity, które spajają, systematyzują i usensowniają praktyki rytualne (Kobylińska, 1985, s. 25). Gdy mit obumiera, wówczas on sam, jak i współwystępujący z nim rytuał ulegają rozkładowi na szereg odrębnych wątków. Rozproszone, zwolna zaczynają funkcjonować autonomicznie, część z nich staje się obyczajami, a część bezpowrotnie zanika. Te, które przetrwały, uzyskują zazwyczaj nowe skonwencjonalizowane sensy i są opatrywane nową I W artykule nic hC;d'l poruszane kwestie społecznej funkcji i przyczyn ciągłej żywotności przesądów i zahohonów. Opracował to zagadnienie G. Jahoda (1971). �178 kwalifikacją etyczną. Ich semantyka oparta jest na wyuczonej konwencji, gwarantującej skuteczność i powszechność komunikacyjną. Na tym poziomie znajomość pierwotnych założeń znaczeniowych leżących w micie i rytuale nie jest potrzebna do rozumienia komunikatów i zwykle też nie jest znana uczestnikom danej kultury. Geneza, na przykład, współczesnego obyczaju pozostawiania jednego wolnego nakrycia na stole przy kolacji wigilijnej wywodzi się z zaduszkowego obrzędu ku czci zmarłych i otwarcia nowego cyklu wegetacyjnego w życiu danej zbiorowości wiejskiej. J. S. Bystroń pisze na tcn tcmat: ,.Pamiętano o nieobecnych, wspominano ich, zostawiano dla nich wolne siedzenie przy stole, podobnie jak i dla zmarłych. Uczta wigilijna miała wszystkich łączyć razem, pozostawiano więc czasem jadło na stole przez noc dla duchów zmarłych lub też wynoszono je przed dom, widocznie chrześcijańskic święto przyjęło szczątki dawnego obchodu ku pamięci zmarłych" (BystrOJl 1960, s. 40-4 ł). Ten wątek zachowaniowy nie stał się zabobonem dlatcgo, że uzyskał kwalifikację obyczajową z nowąjego racjonalizacją. Ze względu na ciągle jeszcze występujące żywotne wątki tradycyjncj kultury O cechach magicznych, historyczny proces opisywanego rozkładu może być długotrwały i złożony. Generalnie jednak E. Kobylillska i J. Grad konkludują. że da się z danych empirycznych ustalić, iż proces ten, powtórzmy, polega na odrywaniu się od mitu, a następnie rytuału, ich składowych wątków symbolicznych, które zaczynają funkcjonować samodzielnie. Z niegdysiejszego więc systemu mityczno-rytualnego pozostały oderwane formy i treści, a ich sakralny wymiar całkowicie zanikł. W to miejsce pojawiły się obyczaje, które zamiast rytuałów i mitów pełnią społeczną funkcję integrująco-różnicującą. W ślad za przedstawioną koncepcją możemy przyjąć, że część wątków sprzężonych pierwotnie w systemach rytuałów i mitów nie uległa naszkicowanemu powyżej procesowi przemiany w obyczaje, lecz poczęła samodzielnie funkcjonować jako przesądy i zabobony, zachowawszy swoje magiczne podłoże myślowe. W przedstawianym ujęciu przesąd hyłby odszczepionym fragmentem mitu i zachowaniem przekonaniowym, zabobon zaś elementem rozczłonkowanego lub zredukowanego rytuału magicznego i zjawiskiem czynnościowym. Należy raz jeszcze zwrócić uwagę, że cechą przesądu i zabobonu jest ich magiczność, która powoduje, że oba, w odróżnieniu od obyczaju, pobawione są moralnej oceny - liczy się tu, tak jak w magii, fizycznie oczekiwany efekt, a nie etyczny sposób jego pozyskania. Czasami też oba omawiane zjawiska mogą, tak jak obyczaj, wpływać konsolidująco na niektóre grupy społeczne, np. młodzieżowe (Jahoda, ł 971). Należałoby teraz, na podstawie przedstawionej teorii, zrekonstruować źródła kilku przesądów i zabobonów, Przesądami. na przykład, są takic przekonania jak to, że ludzie, którzy mają zrośnięte razem brwi, ulllrą śmiercią nagłą, albo też takie, że małżellstwa zawierane w maju będą nieszczęśliwe. Zródła obu przekonall tkwią w zapomnianych już wątkach mitologicznych, które teraz skrótowo zrekonstruuję. �179 Pierwszy z wymienionych przesądów wywodzi się z wątku mitycznego, według którego cechą niektórych istot demonicznych są zrośnięte nad nosem brwi. K. Moszyóski twierdzi, że "mamy tu do czynienia ze skojarzeniem się w myśli ludu obrazu dwu gęstych zrośniętych ze sobą brwi z obrazem dwuskrzydłej ( ... ) Zmierzniey, duszy ludzkiej ( ... ), wiedźmy lub zmory (Moszyński, 1967, s. 607). I dalej podaje. że według wierzel1 "duch ten wylatuje z nich w postaci ćmy, napada na pogrą7.onego wc śnie wroga i uśmierca go jeśli taka jest jego wola" (MoszyJlski, 1967, s. 607). W przekonaniach ludowych, przyszłe demony lub półdemony posiada/y określone oznaki cielesne zapowiadające ich przyszły status oraz sposób jego osiągnięcia. Skądinąd wiemy, że część istot demonicznych pochodzi z dusz ludzi zmarłych tragicznie, względem których nie zostały dopelnione rylualne "przejścia" w odmienny stan (Stomma, 1981, s. 24-44). W opisanym przekonaniu wątek demonologiczny uległ "zapomnieniu" i tylko uderzająca cecha tizjonomiczna pozostała w związku z magicznym przekonaniem o fatalnej śmierci,jaka czeka tego, który tę cechę posiada. Drugi z podanych przykładów wywodzi się naj prawdopodobniej jeszcze ze starorzymskich, potem słowiaJlskich ludowych wierzell powiązanych z wiosenną - i tu, i tam - obrzydowością zaduszną (Klinger, 1931). Według Klingera ..u starożytnych Rzymian cały maj miał znaczenie pory złowróżbnej, kiedy to pod groźbą rychlej śmierci nie wolno było zawierać małżeJlstw ( ... ). Była to prosta konsekwencja przeświadczenia, że w tym czasie dusze przodków goszczą wśród ludzi na ziemi. Okresem specjalnie im poświęconym była trzydniowa uroczystość Lemuriów, przypadająca na 9,11 i 13 maja" (Klinger, 1931, s. 16). Oczywiście, obrzydowe źródło wymienionego przesądu dla jego wyraziciela nie jest znane. Zabobonami, z kolei, są takie zachowania, jak odpukiwanie w niemalowane drewno, czy też świadome wystrzeganie się witania lub żegnania w progu domu. Oba zabobony stanowią okrojone i reliktowe zabiegi magiczne związane pierwotnie z domniemaną aktywnością demonów. Odpukiwanie w niemalowane drewno miało za zadanie pobudzanie do czujności duchy opiekuńcze domostwa w razie zagrożenia. Ich siedziba mieściła się między innymi pod stołem (nie malowanym) lub w jego obrębie i ich aktywność musiała być jakoś związana z surowym drewnem (Klinger, 1926, s. 36,38,47,49 i n.). Drugi z wymienionych zabobonów wywodzi się z magicznej wiary w przebłagiwanie złośliwych istot demonicznych na wszelkich granicach, zarówno przestrzennych, jak i czasowych (stąd bierze się złowróżbna wymowa godziny północnej). Demony czyhają na nieostrożne ofiary by wyrządzić im szkodę na duchu lub ciele (Stomma, 1981, s. 41-43). Część zabobonów uległa dalszej transformacji i przybrała postać języko\\ych wyrażeJl idiomatycznych, takich jak "trzymać kota w worku" - wyrażenie związane prawdopodobnie z wypędzaniem z worka czarnego kota uosabiającego ducha zapustów (Glogcr, 1900, s. 109), czy ,jak grochem o ścianę" - wzięte od rytualnego wywoływania wilka na wieczerzę wigilijną i odpowiednich in\\okacji (Klinger, 1931; 45). �180 Z magii wywodzi się nawet termin "zabobon", jak wskazują T. Wróblewski i A. Bruckner. Pierwszy z nich wiąże ten termin z nazwą nieznanego już dziś bliżej demona zwanego "bubo" lub "bobo" (Wróblewski, 1967, s. 445). A. Bruckner natomiast twierdzi dokładniej, że opisywane zjawisko "za czasów chrześcijańskich my pogardliwie przezwaliśmy zabobonami, Czesi bobonkami (od boba, straszydła dziecinnego)" (Bruckner, 1985, s. 265). I na koniec słów kilka na temat warstwy znaczeniowej terminu "przesąd". Semantyczna wymowa tego terminu tłumaczy się niejako sama, gdyż zawiera on orzeczenie jednej z zasadniczych cech magicznego sposobu myślenia. Jego właściwością jest właśnie p r z e s ą d z a n i e z góry o nieuchronnym następstwie zdarzeli wskutek podjętej symbolicznie akcji lub też nieuchronnych związkach między elementami otoczenia pozostającymi w związkach magicznych. Stąd też kategorię przesądu można by nawet rozszerzyć, zawierając w niej zabobon, gdybyśmy chcieli określić ich myślową podstawę. W praktyce jednak są to zachowania o wyraźnie odmiennym sposobie manifestowania się. BIBLIOGRAFIA BrUckncr A. 19&5 Mitologia słowiańska i polska, Warszawa. Bystroń.l. S. 1967 'D::ieje obyc::ajów w dawnej Por~ce. Wiek XI ·1-X/·III. Warszawa. Gloger Z. ł 900 Rok polski w :::ycill,tradycji i pieśni. Warszawa (reprint). Grad J. 1983 Obyc::ąj - system komunikacji międ::ykullllrowej ... Lud" t. 67. Jahoda G. 1971 Psychologia pr::esądu. tlum. J . .ledlicki, Warszawa. Klinger W. 1926 Obr::ędowość IlIdowa Bo:::egoNarodzenia. Pozmui. 1931 /Joroc:ne .~więta IlIdowe a tradycje grecko-r::ymskie. Kraków. Kobyliliska E. 1985 Hermeneutyc::na wi::ja kllltlll~v. Warszawa - Pomań. Lćvi-Strauss C. 1978 Ritllal and Myths oj'Neighbollring People, w: Struclll/'(/I ,/nthropoloł-,')' 2, Glasgl)\\ 1970 Antropologia strukluralna. Ilum. K. Pomian. Warsza\\ a. Mauss Moo Hubert H. 1973 Zmys teorii magii. w: M. Mauss, Antropologia i socjologia. I/urn. M. Król i K. Pomian. Warszawa. Moszyński K. ł 967 Kullura ludowa Slowian. l. 2. cz.l. Warszawa. Tylor E. B. 1&96 Cllwili::acja pierwollla. tłum. I. Kowerska. l. I. Warszawa. Wróblewski T. '967 Demony i Ho'ier::eniademonologic::ne. w: A:ultll/'(/ ludowa Wielkopolski. red . .I. l3urszta. t. 3. Poznań. Doru/a AngUlek �181 JAKIE ZNAKI I CZYJEGO ŚWIATA? PYTANIA a ZNACZENIE KOWALSKIEGO LEKSYKONU. ZNAKI ŚWIATA PIaTA W krótkiej przedmowie do Leksykonu. Znaki .{:wiata2 Piotr Kowalski napisał, że jego opus maxnulI1 ,Jest próbą opowiedzenia o sposobach doświadczania i porządkowania świata w kulturze magicznej", której nadał walor wszechobecności - nie ograniczając się ani do Słowiańszczyzny, ani do basenu Morza Śródziemnego (pisząc a kontekstach rodzimych i a egzotycznych). Według autora, uważny czytelnik, "który pamiętając a znanych mu przykładach, rozpozna ukryty pod powicrzchnią naj rozmaitszych zjawisk dawny, głęboki sens zachowaJl, wierzcJl, praktyk religijnych" w rezultacie wnikliwej lektury i własnej pogłębionej refleksji "będzie mógł poczuć się etnologiem". Zachęty autora potraktowaliśmy poważnie. Czytając Lelaykon przyjęliśmy - obiecywana, zatem pewnie i spodziewaną - rolę etnologa krytycznego, acz eliminującego swoje uprzedzenia. Uwagi, jakie w związku z taką perspektywa się pojawiły, dla większej przejrzystości, podzieliliśmy na cztery grupy. Oto one: I. Leksykon. Różnego rodzaju słowniki, leksykony, wydawnictwa encyklopedyczne są cechą charakterystyczną dla współczesności, której przepych rzeczy i zjawisk oraz ich interpretacji jest tak oszałamiający, że łatwie.jszy do wyliczenia niż uporządkowania. Zaletą takich ujęć jest to, że w innych okolicznościach nie kojarzone ze sobą fenomeny ustawia obok siebie dyktat alfabetu, Sytuacja powyższa owocuje z kolei nowym spojrzeniem, odświeżającym, bardziej otwartym na paradoksy i nieoczywistości. A tego nigdy za wiele. 2. Znak. "Znak jest to przedmiot, który ktoś tworzy po to, by dzięki pewnym jego własnościom wywołać w pewnym odbiorcy myśl o przedmiocie innym niż on sam" - pisał przed laty Mieczysław Wallis3. Tak sformułowana definicja, zapewne użyteczna operacyjnie na gruncie nauk o sztuce, w odniesieniu do kultury magicznej jest za to ograniczająca. Potrzeba by tutaj raczej drobiazgowego wyliczania (w rodzaju słynnej definicji Taylora), bo w tym kierunku wyraźnie skierował się Kowalski. Nie pisze on bowiem wyłącznie o wytworach człowieka - co implicite zakładał Wallis - ale także o roślinach (np. orzech i tytOli), zwierzętach (żaba i łasica), owadach (pszczoła i motyl) oraz zjawiskach atmosferycznych (deszcz i rosa). Z takim pojmowaniem znaku trudno się nie zgodzić. Znak ma przecież, w naj przeróżniejszych ujęciach i zastosowaniach, charakter przede wszystkim relacyjny: opiera się na związku tego, co znaczące, z tym, co znaczone. W kulturze magicznej znaczone było zaś i to, co ludzkie, j to, czego nie stworzyła ręka człowieka. Przyjęte przez Kowalskiego rozumienie znaku w innym miejscu staje się problematyczne. Oto na tym samym poziomie znajdują się obok siebie magia Alkmeny i siekiera, apotropeion i palec, substytucja i włosy. Następuje tu po- ~ P. Kowalski. l.ek.-vykol1.Lnaki świata. Omen, pr::esąd, ::nac::enie. Warszawa - Wrocław 1998. 1 M. Wallis. S::luki i ::naki Pisma semiolyc::ne. Warszawa 1983. �182 mylenie zjawiska z jego interpretacją, czy dokładniej, mamy do czynienia z arbitralnym zrównaniem narzędzi magicznych z narzędziami badawczymi etnologa. Koncepcje i terminy zaczerpnięte z tradycji strukturalno-semiotycznej staja się tym samym, poprzez beztroski gest autora !>ck.\ykoJJlI, integralnymi częściami świata znaków kultury magicznej. Okazuje się zatem, że przywołane przez Kowalskiego we wstępie oparcie się na wyobraźni i wrażliwości, doczekało się realizacji w zaproponowanym przezeI1 obrazie kultury magicznej obrazie ukształtowanym w dużym stopniu z wyobraźni i wrażliwości. Znaki Lehykonuodsyłają właśnie do nich. 3. Omen, przesąd. Raczej trudno podawać w wątpliwość okoliczność taką. że kolekcjonowanie, cenzurowanie, ochranianie i kontekstowe wyjaśnianie omenów oraz przesadów (które to zabiegi dominowały w obrębie następujących po sobie szkół myślenia o kulturze) zrodziły w rezultacie instytucjonalną etnologię i przesądziły ojej rozwoju. Lehykon nie jest zapowiedzią czegoś nowego w tej materii, wróżbą zmiany paradygmatu ocalania (jak się wyraził Clifford). czy adekwatniej w odniesieniu do zajmującej nas tutaj pracy - paradygmatu ocalania poprzez interpretację. 4. Znaczenie. Teksty kulturowe zaleca się dzisiaj traktować jako przestrzenie zmiennych znaczeń. Jeśli tedy, na mocy prostych metonimicznych zastępstw, potraktować Lek.\ykon w kategoriach tekstu, to walio posłuchać użytecznej podpowiedzi Terry'ego Eagletona: ,,lnaczenie zawarte w tekścieczytamy u niego - nigdy nie jest w pełni reprezentowane w jakimś pojedynczym znaku, ale jest raczej rodzajem stałego, wspólnego migotania obecności i nieobecności,,4. W tak zarysowanym kontekście Lek.\ykon można potraktować jako heterogeniczny zbiór znaków nie tyle kultury magicznej, co raczej znakó"" odnoszących się do niej. Obecne są bowiem w nim zarówno konteksty biblijne, jak i folklorystyczne. ujęcia zaczerpnięte z prac teologów, jak i historyków. W całość próbuje je scalić systematyzujący porządek strukturalno-semiotycznej metody stosowanej przez Kowalskiego, co doprowadza w efekcie do wspomnianego wcześniej zrównania ze sobą tego, co się opisuje, z tym, poprzez co się to czyni. Zupełnie uzasadnione staje się w tym świetle pytanie o znakach jakiego świata traktuje w istocie Leksykon? Wydaje się, że w takim samym stopniu dotyczy on znaków świata kultury magicznej, co i znaków świata jej wyspecjalizowanych badaczy. Tendencja taka zresztą - JJomen omen - dotyka większości interpretacji konstruowanych obecnie (czego, na szczęście, Kowalski jest świadom i czego nie skrywa za opoką scjentystycznej powagi). Czy jest to zatem znak naszego świata, czy też tylko przesąd o nim? I może właśnie w tego rodzaju pytaniach ukryte jest dla etnologa znaczenie Lek.\ykoJJlI? Wuldel/wr Kul igoH'ski 4 T. Eagleton. Ulerary {heO/y An Inlroduclion. Minnl:a[Jolis 19X3. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d81666bf4cf26ab4e4632d5f07eb325.pdf 061930a277ee701a22411e96940cc144 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2234 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2076 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.183-226 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 HI. RECENZJE SlUdia Unologiun.: i Antropologiczn.:. l. 2. Kul/ury regionalne i pogranicza Katowice 1999. ss. 385. kul/urowe a .ilriai/onwii' ('Illicna. r.:d. Ir.:na Bukowska-Flordlska. Od 1997 ukazuj.: si.,: z inicjatyw y Zakładu Etnologii przy Filii UniwCfsytetu Śląskiego w Ciesz> nic rocznik ... Studia 1':UlOlogiune i Antropologicznc'". W tym roku Wydawnictwo Uniwersytetu Śhlskiego wydalo drugi tom lego periodyku. Ty tu! tomu Kullury regionalne i pogranicza kllllllrmr(' a .ill·lai/oll/o.i,"'etnlclla oddaje istotO; głównego problemu. osi tematycznej wszystkich 28 zawartych w rra.:y arlykult'l\\. Tom ten prezentuje dorobek konfcrencji. która odbyła się \\ Cieszynie jesieni,j 1996 roku pod hasłem ..Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionali/Jnu w spo!cezeństwach nowoczesnych". Zarówno tematyka konferencji jak i pn::zentll\\ anei pracy IhioJ'(l\\ej dowodzą. że \\ spółczesna etnologia coraz częściej odchodzi od trad)'C)jnego przedmiotu bad,u'l etnograficznych - kultury niewicikich. względnie izolowan) ch spokC/ności w siron.,: dykmatów wielkich. nowoczesnych społeczcństw masowych. których zasadniu,\ cech'l.iest permanentna zmiana społeczna i kullUrowa. Perspektywa ujmowania zia\\isk i procesó\\ kulturowych w ich ciągłym ruchu zdaje się dominować w tematyce oma\\ iancj pracy. Artykuly zostały pod/.idone na cztery cz<;ści. względnie jednorodne. z wyraźnie wyodrębniomi. Picn\sza nosi tytul Region. regionali~fI1 I pogranlee klll/lIrowe jako j'l rełlcksja Ireny BukO\\skiej-f'lon:óskiej na temat przemian kultur regionalnych \\ nO\\'oC/esnych spolcczclistwach. których obraz wewnętrzny ulcgł wzbogaceniu o no\\'e luh zmoderni/Owane wartości. AUlorka proponuje. by współczesna etnologia zajęła ,;it; nie tylko badaniem tradyeji. /miamj i modernizacją. ale także diagnozowaniem stanu degradacji spo!ccznej i kulturowej oraz konsekwencjami kulturowymi (ekologia kulturowa). funkcją tradycji w nO\vocz.:snym spo!cczeJistwie i na pograniczach kulturowych. Jerzy Damrosz dokonuje ,;~slematyki poj.,:ć i prohlemów w zakresie tematyki: wyznaczniki lokalno-regionalne i etniczne. usytuowane \v konkretnej prze:arl.eni społeczno-kulturowej w badaniach zróżnicowania kultury no\\oezesnych spo!cczeristw. Wyznal:zniki takie w sytuacji radykalnych zmian w sferze politycznej. gospodaruej i oŚwiaIO\\·o-kulturalnej mog'1 stanowić. jak zauważa autor. przedmiot dociekań elnologiuno-anlropologiu,nych dotycząC) ch kultur regionalnych i regionalizmów wc współczesn)ch SPO!cUdl,;t\\ach. gdzie nieuslannie ścierają się warslwy nowoczesności i tradycji. Micczysla\\ Trojan dokonuje refleksji na temat studiów etnologicznych nad kulturami europejskimi. n) mi osiami lemalyC/n) prohl{,/Il blil/ml'C::l'. J{ozpoC/yna których interesuj'lcą perspektywę hadawczą może stworzyć skrzyżowanie dwóch płaszczyzn hada\\ezyeh: poslr/.eganie Luropy jako swoistego fragmentu układu globalnego, lub też plejady lokalnych mikrostruktur. ale lakże jako kontiguracji regionów. Swoislcgo przeglądu europejskicj literatury dotycz'll:ej sl.luki lucltl\\ej pod kątem regionalizmu dokonała Barbara Bazielich, prezentując różnorodn,( temalykę monografii z tego zakresu. Anna Szyfcr sformulowala pytanie. czy regiony pogranicza to grup> czy zhiorowoŚć. czy w dobic współczesnej można mówić o regionach. szczególnie na ob';l,arach poddanych różnorodnym wpływom kulturowym i ••ciŚnieniu racji politycznych". takich jak pogranicza. Dorota Simonides omówi la proccs renesansu .,małej ojczyzn)" i \\i<;ziach dla niej charakterystyemych. których podstawą są: wspólne dziedzictwo kulturO\\e i wspólne tradycyjne \\'arlości odziedziczone po przodkach. rodzinie. Pierwszy cykl tcma1\ [~czny kwiczy artykuł f/aheli Bukraby-Rylskicj anali/) zmieniaj'lccj siO; r/eu~ \\istości dzisiejSl.emu uJO\\ ieko\\·i. uwiklanemu lorka konfronluje zaloż.enia przesIaniem aksjologiC/nym. Drugi cykl artykul()\\ leordyczne nosi tytuł: poświęcony dysponuje nauka. \\' skomplikowany nauk o kulturze lder~enle zgodnie z takim tytu!cm. analizo; empirycznych zachodl.'jcych na pograniczach. /.e szczególnym zagadnieniu. jakimi narzędziami oraz jakich wskazań może ona udzielić nurt zdarzeń. W tym kontekście auz głoszonym i peenlkanie przC/ nie. jak to określa. kl/ltl/r /w pogranlc=ach i zawiera. egzemplifikacji procesów społeczno-kulturowych ukicrunkO\\anicl11 na Śląsk. To ukicrunkowanie �184 nie jest przypadkowe - wszak konferencja której pokłosie prezentuj..: olmmiana praca. odbywała się w sercu Śląska Cieszyńskiego. gdzie od czterech lat przy Filii Uniwersyktu Śląskiego runkejonuje i dynamicznie rozwija się kierunek etnologia. W swoim programie kierunek tcn. o nachyleniu antropologicznym. ale też zabarwieniu fillklorystycznym. deklaruje badania śląskoznawcze jako podsta\V~ swoich poszukiwań tcoretycl.llych i cmpirycl.llych. W tej części znajdziemy refleksję Urszuli Kaczmarek na temat dyfuzji kulturowej na pograniczu polskoniemieckim opartą na szezeeillskieh badaniach empirycznych na lemat charakt..:ru i siły proeesó\\ powstawania. adaptacji i przyswajania sąsiedniej kultury drugiego narodu. Zbigniew Jasicwicz pisze o lokalizmie i rcgionalizmie jako dwóch odmianach terytorialności w kontekście procesó\\ migracyjnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych. gdzie więzi regionalne S'l fllktem społeczno-kulturowym. którego specyfika jest jednak jeszcze dosyć slabo l.aryso\\<lI1a. Najbardziej popularny w badaniach nad kulturą problem wielokulturowości podejmuje I\nna Barska. odnosząc go do Śląska Opolskiego. Szczególny wymiar wielokulturowości w tym regionie to. jak stwierdza autorka. postępujący proces wzajemnej akceptacji ludności rodzimej i nap/ywO\\ej. Tego samego regionu dotyczy opracowanie Marii Śmielowskiej. która podejmuje relleksję na temat kwestii narodowej na Śląsku Opolskim. pytając między innymi o toi.samość kulturową i identyfikacje narodowe Ślązaków. Również Urszula Swadźba prezentuje wyniki badań nad identyfikacją narodową i relacjami między kulturą polską a niemiecką na Opolszczyźnic. Omawiany cykl kończą dwa artykuły poświęcone Górnemu Śląsku. W pierwszym Marck S. Szczcpaóski wskazuje na cecby konstytuujące tcn rcgion jako skomplikowane układy społecznc oraz na clemcnty utrwalonej tożsamości regionalnej. na najnowsze oblicze regionu - wielokulturowość. Krystyna Kossakowska-Jarosz podejmuje problem badań ś/ąskoznawczych. cechujących sir,: nieobecnością zagadnień związanych z kulturą popularną. co nie pozwala. zdaniem autorki. na przyjęcie perspektywy uniwersalizującej. koniecznej w badaniach kultury tak spccyticznego regionu jak Śląsk. Artykuły zamieszczone w trzeciej części pracy. zatytułowanej Pr::vnale:':l1oś(-regionalna a .~wiadomośĆ' lo:':samo,~ci kul/lirowej i elnic::nej. można uznać za swego rod/.aju pogłębienie i uszczegółowienie omówionych wyżej zagadnień. Znajdziemy tu przedc wszystkim refleksje na temat różnorodnych wyznaczników tożsamości ctnicl.llej i kullurowcj. Różnc aSpekl) tej problematyki zawierają artykuły ks. Leona Dyczewskicgo. Roberta Szweda i Piolra W'lsala prezentujące wyniki badań prowadzonych na terenie Euroregionu Bug. Ks. L. Dyczewski pisze o elementach znaczących tożsamości kulturowcj rcgionu środkowo\\schodniej Polski. poszukując ich w dziedzinie wartości. miejsc i obiektów. \\ ydarzeń. osób i legcnd. opowiadań. zwycząjów. obyczajów i imprcz kulturalnych. Dystans między grupami etnicznymi analizuje R. Szwed. Autor ten podejmuje też rcfleksję na temat uwarUnkOWall postaw Polaków wobec Białorusinów. Niemców, Ukraińców. P. Wąsala poświęci I swojc opracowanie jeszcze innemu aspektowi badań prowadzonych pod kierunkiem ks. L. Dyczewskiego: funkcji lidera w społeczności lokalnej. Z kolei E. Kłosek podejmuje problcm tożsamości etnicznej śląskiej ludności rodzimej. ujmując tę tożsamość jako. z jednej strony. clement świadomości pOlOCZnej, a z drugiej. przedmiot naukowej refleksji. Małgorzata Michalska natomiast analizuje religię jako wyznacznik tożsamości etnicznej Polaków zaolziaJlskich. podkrcślając ważność funkcji społccznych i integracyjnych religii. Prezento\\any cykl kończy artykul ks. Franciszka M. Rosińskiego na temat roli duchowieństwa w kształtowaniu kultury regionalnej. zwlaszcza w najnowszych czasach. które zdają się sprzyjać działaniom duchownych na rzecz kultury. szczególnie regionalnej. Ostatnią część omawianego tomu komponują artykuły pod wspólnym tytulem Odrębności i ::ró:':nicowanie re/?ionalne. Opisują one to. co zapowiada tytul cz.;ści: róznorodność kulturową rozlicznych społeczności zjej wyraźnymi cechami kulturowymi. Cykl ten otwiera refleksja Teresy Smoliński",j na temat spo/eeznych inicjatyw folklorystycznych podejmowanych przez różne instytucje i towarzystwa regionalne na Śląsku Opolskim. Rysnrd Kantor pisze o kulturotwórczej. a zwłaszcza narodotwórczej roli regionalizmu podhalańskiego w kontckście hislorii ruchu podhalańskiego. Z kolei I\nna Brzozowska-Krajka analizuje podhalanizm i jego Illutaeję amerykańską jako swoistą formę jak najszerzej pojmO\vanej religii - swoistą kocgzystcncję religii wiar~ i religii wierności. Także kolejny szkic - Pa\\ła Schmidta - dolyczy Podhala i polskiego Spisza. �185 przeJawó\\ loi.sa1l1ości spolcezne.j \liśród mieszkańctJ\v regionów. a przede \\ szystkim przejawianej pr/.a nich wi.;zi I h:rytorium. miejscem. gdzie są u siebie. Iwona Kabzińska stawia pytanie, czy zróżnieO\\anie regionalne I.najduje odbicie w świadomości. j.;zyku, wiedzy potocznej mieszkmiców Bialorusi. czy lci. wśród różnych poziomów idcntyfikacji i typów wi.;zi o charaktcrze regionalnym. Kolejne dwa artykuły poświęcone są społeczności żydowskicj: Olga Goldberg~vlulkiewiCl. pisze o zróżnieowaniu regionalnym. z jego paradygmatem kulturowym, ludności żydowskiej zamieszkuj'lcej ziemie polskie, a Andrzej Peć zdaje relację z badań nad tożsamością społeczno-kulturową i.ydów polskieh w USA. Nie przypadkowo tom kończy relleksja Kazimiery i Jacka Wod/(H\i na lemat n:gionali7.mów w perspcktywie większość - mniejszość. Autorzy preLCilluj'l rói.ne rolumienia terminu regionalizm. ukazując najnowsze tendencje w rozumieniu tego zjawiska i w I.akresie d/.iałań podejmowanych wobee różnorodnych zbiorowości regionalnych. Ten szeroki \\achlarl prohlemów i zainleresowań. jaki podejmuje i wykazuje - jak wynika I pO\\ yi..s/ej prl'lentacj i - wsp()lczesna etnologia jest świadectwem, że dyscyplina ta przybiera postać nO\\'ouesnej dziedziny wiedzy o I.rói.nicowaniu kulturowym świata i jego przemianach. Stawia pytania i !tlrlnułujc hipotczy w zakn:sie daleko odbiegającym od swoich korzcni. tradye:-jnych kicrunk(H\ hadań. Wkraua na grunt wielkich nowoczesnych społeczeństw zabierąjąc głos \\ kwestii ich stahiliz.acji kulturowcj. ale przede wszystkim w kwestii przemian kulturowych. Relkksjc z,marte w prczel1\owanym lomie podejmuj,) dyskusję nad zagadni<:niem hędącym nieodł'lczn:- m clemenlem przemian w nowoczcsnej Europie. jak np. tradycyjne kultury regionalnc a nowouesność. pr/emiany ogólnosystcmowc. rewolucje. wojny czyli procesy kształtującc \\ pr/.eszlości i ohecnie ohlicz.<: calych czl;śei tcgo kontynentu. Jak w tym kalejdoskopie przemian sylllują sil; kullury regionalne z.e swoim wielkim bagażcm tradycji'? Czy mają szansę przetrwania i czy moi.na im to; S/ans.; stworzyć') Jakim przeobrażeniom ulegąią w kontekście przemian spoIecznych. polilycznych i ekonomicznych') Jakie wyzwania taka sytuacja LV sferze kultury stawia \\spólezesnej etnologii') Oto pytania. które wyznaczają wa/ny kierunek poszukiWali etnologiczn:-eh i kll')ry malazł wyraz \\ drugim lomie "Studiów Etnologicznych i Antropologicznych". Opraeo\\ania 1.'l\\arle w tej ważnej puhlikaeji na \viele postawionych wyżej pytań udzielają odpo\\i<:dzi. ale lei. \\skazuj'l kierunki przyszlych zadali i poszukiwań. Z wielkim pożytkiem dla etnologii hyłoby. jak moi.na prz.ypuszczać choćby po lekturze omawianej pracy. postawienie pytanie\. e/.y d/jedzina ta \\e \\szystkich ważnych dla świata kultury kwestiach nadąża z ich naL\\aniem. opisaniem. opatrzeniem refleksj'l teoret)'czml? Czy jest już gotowa do analizowania i \\yjaśniania istoty nowego por/e\dkU kulturowego w Europie. który jest wyraźnie stymulowany przez 110\\,1 fal.; etniczności. I. .iaką mamy do czynienia. szczególnie w naszym regionie tcgo kontynentu') Warto zapytać. cz.)' jcst dohrze przygotowana do tego. co prawdopodobnie stanie się punktem wyjścia i punktem dojścia etnologii przyszłości. a mianowicic: uporanic sil; z wielokulturowości,! ś\\ iata i \\ł'lC/.enie siO; w jej kreowanie poprzez szeroko pojętą i jak się wydaje niezhędną, edukacj.; clnologiu.ną !latina Rusek .. Danee krse:-. Studies", Wielka \\! maju t. 1-20. IlJ76-1996/1997. red. Roderyk Lange. Centre for Dance Studies. Brytania. 19lJ9 roku ukazal siO; pod redakcją Profesora Roderyka Langego pierwszy tom rocz- nika "Studia Chon:ologica". którego wydawc'l jest Instytut Choreologii w Poznaniu. Otwiera on no\\ą st:rię rocz.nik()\\ choreologicz.nycil. która zastąpiła wydawane przt:z Centre for Dance Studies (Jersey. Wielka nrylania) pismo zatytulmlianc .. Dance Studies". pod tą samą redakcją. \\! slJlnie \\ okresi..: od 1976 do 1997 roku ukazało się 20 jego tomów. Omówienic treści tomu d\\ udliestego. \\ całości poś\\i.;con..:go zagadnieniom tańca tradycyjnego w Polsce, wraz I. krótką infonnacj'l na temat jego aUlora i zarazem redaktora calej serii. 7Ostalo opublikowane w tomie 82 . ..Ludu" (1l)l)X, s. :>2&-D2). Ie \\/ględu na istotną rolę rocznika .. Dance Studies" w rozwoju �186 studiów i badań nad tańcem. ze szczcgólnym uwzględnieniem perspektywy etnologicznoantropologicznej i kulturoznawczej. warto podsumować ten znac/.<lcy jakościOllo i ilościowo dorobek. Ramy recenzji nie pozwalają na szczcgółowe omówienie zawartości dwudziestu obszernych tomów, dokonamy więc przeglądu oraz krótkiej charakterystyki najistotniejszych zagadnień. odsyłąjąc przy tym zainteresowanych Czytelników do poszczególnych tomów i artykułów. Zakres tematyczny opracowań naukowych opublikowanych na łamach ..Danee Studies" jest bardzo rozlegly. Tom pierwszy oraz druga część tomu drugiego w calości zostały poświęcone zagadnieniom kinetogratii jako uniwersalnego systemu analizy i notacji rucbu ludzkiego. w tym ruchu tanecznego. Zdecydowana większość artykułów i monografii opuhlikowanych w ..Dance Studies" opiera się na analizie tańca II' konkrctnych kontckstach kuilUrowych na podstawie materiałów zebranych przez autorów w trakcie badań terenowych. Lokują si.,: one w ramach antropologii i etnologii tańca. tanecznej folklorystyki lub etnochoreologii, o wyraźnym nastawieniu empirycznym albo empiryczno-teoretycznym. Wszystkie są bogato ilustrowane reprodukcjami zabytków ikonograficznych lub fotografii rejestrujących często unikatowc momenty taneczne. Szczególne znaczenie w rozwoju choreologii jako dyscypliny akademickicj mąją ogólnotcoretyczne artykuły syntetyzujące autorstwa R. Langego. a także jego i innycb autorów opracowania z zakresu historii oraz metodyki i metodologii badań i studiów naukowych nad tańn:m. Poza tym znalazły się tutaj teksty poświęcone zagadnieniom pedagogicznym i artystycznym. którc znacząco poszerzają zakres problematyki tanecznej omawiancj w roczniku. Kinetograt1a stanowi podstawowy instrument warsztatu naukowcgo współczesncgo choreologa. Z tcgo wzgl<;:dujednym z głównych założcń redakcji ..Dance Studies" było promowanie tcgo systemu poprzez publikowanie opracowań poświęconych problemom notacji ruchu ludzkiego według metody Labana-Knusta oraz umieszczanie licznych przy"ładów "inetograficznych nicmaiże w każdym tomie. Tom pierwszy. dedykowany Albrechtowi Knustowi. otwiera artykuł autorstwa R. Langego ukazujący wkład tego wybitnego choreologa w rozwój Labanowskiej notacji ruchu. W tomie znalazło się 10 artykułów analitycznych na tcmat konkretnych l.astosowari kinetografii w różnych dziedzinach badań nad tańcem oraz praktyki pedagogicznej i artystycznej. Przykładowo artykul L. Ullmann - uczennicy R. Lab,ma - poświ.,:cony jest szczcgółowym problemom notacji wybranych zestawów ruchowych (s. 19-29). M. Topaz publikujc tckst dotyczący metodyki nauczania "inetografii (s. 5-14), aG. Rebcr omawia zagadnicnia metodycznc związane z wykorzystaniem kinetogralli w "sztalceniu studentów uczestnicz<lcych w lekcjach tańca historycznego i ludO\"'ego (s. 53-64). Autorzy innych arty"ulów wykazuj'l u/.)'teCl.ność kinetografii w toku pracy artystycznej m.in. w klasie tańca jazzowego (13. Mahoncy. s. 15-1Il) oraz prz)' tworzeniu kompozycji choreograficznych (N. Chilkovsky-Nahumck. s. 30-37). Opracowanie J. Challe!llaas poświęcone jest natomiast analizie struktury technik tańca klasycznego w oparciu o zapisy kinetograt1czne (s. 76-83). a artykuł M. Backer dotyczy zastosowania kinctogramów w rekonstrukcji tańców z XVIII wieku (s. 74·75). W drugiej części tOmu drugicgo ..Dance Studies" znalazły się dwa artykuły: R. Langego omawiający podstawowe zasady Labanowskiej notacji ruchu decydujące o jej uniwersalności (s. 57-63) oraz I. l3aier-Fraengcr - stanowiący raport z historycznego już dziś kongresu .,Dance Notation and Folk Dance Rcsearch" (DrC/.no. 1957), podczas którego około 60 specjalistów z różnych krajów rekomendowało kinctografię jako jcdyny pdny system notacji ruchu spelniąjący wymogi kompletnej dokumentacji Iallca oraz jako fundament wszelkich analiz ruchowych w badaniach nad taricem tradycyjnym (s. 64-75). Tom 9 .. ,Dance Studies" stanowi IV całości podręcznik kinetografii autorstwa R. Langcgo poprzcdzony krótkim wprowadzcniem oraz wykazem podstawowej literatury kinetograliczncj. a także czołowych ośrodków dydaktycznych i archiwów w zakresie kinctogralii. f'odręcl.l1ik tcn. którego pierwsze wydanie ukazało się w Polsce 1975 roku (R. Lange. Podręc::nik kine/ograjii według me/ud y Lahana-Kn/ls/a. PWM. Kraków). potwierdził praktycl.l1ą użyteczność IV nauczaniu tego systemu dzięki klarowności opisu i logicznemu układowi treści. Analiza zawartości dwudziestu tomów ..Dance Studics" wskazuje Ivyraźnic. iż seria ta w znaczący sposób przyczyniła się do ugruntowania oraz rozwoju etnologicl.llych i antropologicznych badań nad tańcem w perspektywie mi.,:dzynarodowej. Szczcgólnie blisb n:daktorowi omawianego rocznika jest antropologia tańca. czemu dał wyraz m.in. w cztercch artykulach o charakterze �187 programowym. wskazująl:)'l:h istotne kierunki badawcze i problemy teoretyczne. a mianowicie: Some Nutes on the Anthrupologv oj"Oance (vol. I, s. 38-46). Dance Folklore and the Urbanised World (vol. 2. s. 1-13). The Sucial and Cultural Significance of Dance as seen in Peasant and Urban Societies (vol. 3. s. 45-(4) i /Jance Folklore and the Non-Professio/1Cl1Dance (vol. 14, s. 11-35). Stanowią one swoiste wprowadzenie do szczegółowych zagadnień omawianych IVartykułach i szerszych opracowaniach monograficznych. Do artykułów monografkmYl:h o charaktcrze antropologicznym lub etnologicznym w ujęciu kontckstualnym można 7aliayć opracowania J. Blackinga na temat tańców rytualnych ludu Venda z. Afryki Poludnio\\l:j (vol. 2. s. 34-56). R. Langego poświęcone uroczystościom religijnym Calungan nu wyspie Buli (vol. 15. s. 9-67), .I. Shennun zawierające charakterystykę tanecznej terminologii MaorysólV (vol. 15. s. 68-99). N. de Shane dotyczące tańców Indian Ksan z.amieszkująl:ych Kolumbi.,: Brytyjskil \\" Kunadzie (vol. 15, s. 100-136). A. Iyer na temat znaczenia skod) tikO\vanych gćstów \V kulturze tunecznej Indii (vol. 18, s. 51-III). Chua Soo Ponga ukazujące chillski taniec leatralny z Mulakki (vol. 18. s. 113-128). E. Popescu-Judetz o roli zawodowych tuneerzy i tuneerek w kultur7.ć Turcji (vol. 6. s. 46-58) oraz o ludowym widowisku muzycznym ..Jienii·· z Moldawii (vol. 17. s. 77-130). V. Proea-Ciortei poświęcone zwyczajowi ,.Calu~" \\" Rumunii (vol. 3. s. 1-43). E. Ocmusa stanowiące opis porównawczy tradycyjnego repertuaru tanecznego dwóch si\siaduii\cych ze sobą greckich wiosek w regionie Epiru (vol. 16, s. 9-33), l. Yiannukisa na temat greckich tradycyjnych zabaw i gier ruchowych (vol. 17, s. 9-47) iM. Zografou o roli tańca w obrzędzie weselnym pontyjskich Greków mieszkających obecnie \\ Macedonii (vol. 17. s. 49-75). Na szezególm\ uwag.; zaslugują trzy obszerne monogrutie etnologiczno-historyczne na temat tuńca trudycyjnego orublikowune jako osobne tomy serii ..Dance Studies". Pierwszą z nich jest praca R. Langego zalylUlowana 7he Dance Folklore Fam Cuiavia (vol. 12). przygotowanu \\' oparciu o intensywne hadania terenowe autora przeprowadzone na Kujawach w latach 19541965. Zustosowane zoslało w niej strukturalno-funkcjonalne podejście w kontckstualnej unali7ie materiału tanecznego. Zbliżony charakter posiadają monografie Y. Guillardu Ew'ly Scullish Reel S'ct/ing Steps Ol/d the Injluence u/the French Quadrille (vol. 13) oraz J. Henderson The TraditionalVonces ofllle Outer Hehrides (vol. 19). W trzech wyżej wymknionych monografiach 7.aStOso\\uno metod.,: porównawcz<l w oparciu o zestawienia kinetogaficzne. W grupic opracowań o orientacji alllropologicznej można umieścić również artykuły problemowe takich autorek juk: A. Panagiolopoulou na temat relacji między taneerzcm prowadzącym a \"spółtuncerzumi w greckim folklorze tunecznym na przykładzie regionu Dorida (vol. 18, s. 949). A. Giurchcseu o improwizacji w tańcu ludowym (vol. 7. s. 21-56) oraz o turyzmie jako kulturowym uzasadnieniu fillkloryzmu tanecznego (vol. 14, s. 47-63) czy E. Balaci poświęcony przemianom dawnych trudycji tanecznych w Rumunii (vol. 8. s. 49-66). W rocznikach ..Dance Studies" znalazły się również wużne z metodologicznego punktu widzenia artykuly z zakresu lillklorystyki tanecznej i etnochorcologii. oprucowane w oparciu o materiuły terenO\\e z krajów eurorejskich. Sil to pruce: E. Pesovara na temut tańców typu Verbunk (vol. I. s. 47-52) i hislorycZllego znaczeniu tradycji tanccznych Cyganów na Węgrzech (\01. II. s. 73-143). w kt('lrych autor stosuje metodę typologiczną opartą na analizie strukturalnej. O. Mladenović poświ<;cona anulizie wybranych form i typów tańca tradycyjnego z Serbii (vol. 4, s. 53-!D): A. lIievej o przemianuch stylistycznych w bulgarskim folklorze tanecznym (vol. 7, s. 57-71): L. Torp zawicraj'lea charakterystykę porównawczą udokumentowanych w Europie tańców łallcuchowych i kołowych (vol. 10. s. 13-48) oraz A. Giurchescu skoncentrowana na analizie rumlIlIskich suit i cyklów tanecznych nu tle porównawczym (vol. II, s. 9-71). W tomie 4... Dance Studies" zamieszczony został znakomity artykuł R. Langego zatytułowany fhe /Jevelopment o/llnthropological /Jance Research, \v którym oprócz rysu historycznego oraz krytycznej occny dotychczusowcgo (do roku 1980) dorobku badań antropologicznych i etnologicl.llyeh nad tańcem znalazla się kategoryzacja i krótka charakterystyka podstawowych metod badawczych stosowanych w choreologii. Opracowanie to opatrzone jest licznymi notami bibliografic/.nymi oral. wieloma ilustracjami. Dopełnieniem tego artykulu są trzy opracowania �188 na temat historii i aktualnego stanu badań nad tańcem tradycyjnym IV Norwegii (I':. Bakka. vol. 5. s. 22-47). na Węgrze<:h (G. Martin. vol. 6. s. 9-45) i w Danii (II. Urup. vol. 7. s. 7-20). Zagadni<:nia metodyczne i metodologicznc badali nad tmicem olllll\vion..: /Ostaly ponadto w kilku osobnych opracowaniach. W tomie ósmym znalazla si.,: kompi<:ksowa roi'prawa R. I.angego poświ<,;<:oIHl metodzie t<:rcnowych badań nad tańcem tradycyjnym \1 uj.,:ciu holislycznym (s. 7-48). Zalącznikami do tego tckstu są m.in.: szczegółowa lista pytar] i prohi<:mów dotyczących tradycyjncj kullury tanccznej i jej przcmian. traktowana jako ni..:m!/o\\na pomo<: w sporz'ldzaniu terenowcj dokumentacji oraz wzory kart maleriałowy..:h słui.ącyeh r..:.j..:stracji i wst.,:pnej analizie podstawowych danych na temat konkretnego inl(JrI11atora i okr..:ślon..:go laliea (lub zaba\\y tanc<:zncj). W tym samym tomie opublikowano artykuł F. M. R. d..: Ay..:stan'm zatY1Ułowan) Hethodoloy;y in the Reconstruction o/Ićxtinct Folk /Jances. i'.awicrający u\\agi na l..:mat badania historycznych mal..:rialów tane<:znych i tańca funkcjonuj'lc..:go aktualni..: w obi..:gu kulturowym (s. 67-74). Z koki elementy metodyki analizy dokumentacji Jilmow..:j w badaniach porówna\\..:zych na przyldadzie grc..:kiego Jalica Zeimb..:kiko. omówion..: zoslaly \1' artykui<: K. Savrami (vol. 16. s. 57-103). Wykorzystanie bezpośredniej obs..:rwacji i wY\\'iadu w kontekstualny<:h badania..:h procesu dydaktyunego w klasic tanecLllej jest natomiast t..:mat..:m opra<:owania J. Alter (vol. 10. s. 49-101). Wiei..: istotny<:h kwestii z zakresu m<:todologii badali dlOr..:ologi..:znych omówionych zostało w artykuła<:h: R. Langego Semiotics and Ol/nce (vol. 5. s. 13-21) oraz A Salt..:ra Structure and Substance in Dance (vol. 4. s. :\7-52). Opracowania te wprowadzają Czytelnika w krąg zagadnicń s..:miotyki i scmiologii tmica. Jeśli chodzi o problematyk<,; pedagogiczną. to wymi..:nić naki.y prz..:d..: wszystkim artykuł) dwojga greckich autorów: D. Stratou (vol. 2. s. 14-33) oraz 1\. Ran isa (vol. 14. s. 65-71 i vo I. 16. s. 35-55) poświęcone omówieniu założeń i rezultatów działalności nastawion..:j na wskrzeszanie tradycji tanec7.l1y<:h (ang. - .. revival") w tormie secni<:znych r..:konstrukcji. prowadzonej od wiciu lat \\ Atenach. oraz realizowanej w jej ramach oryginalnej koncepcji nau<:zania twica tradycyjnego. Systemowi kształcenia nauczycieli talica w Wiclki..:j Brytanii poświę<:ony j..:sl t..:kst S. Stevens (vol. 14. s. 73-S5). P. Brinson II' artykule The Changing iVature (!I' f)once SI/ulies przedstawia natomiast model komplemcntarnych studiów tanecznych jako osobn..:j dyscypliny akad..:mickiej: opierąjący się na ś<:islym zespoleniu pracy naukowcj i dydaktyki (vol. 3. s. 65-76). Serię .. Dance Studies" ..:echuje kultura edytorska na wysokim poziomic. oparta na dającej się wyraźnie zidentylikowa6. konsekwentnie realizowanej myśli prz..:wodniej ryczn..:j. ale również na wielkim zaangażowaniu i sp..:cyfil:znie osobistym i konl'..:pcji mery topodejściu Rodayka Langego. oral. polskie jej redaktora. Świadczą o tym m.in. opracowania polskich aulorlm akcenty w różnych toma..:h. Wspomniane wyżej tomy 12. i 20. \\ całości poś\\i.,:eonc są prohkmatyce tań<:a trady..:yjnego w Polsce. W kilku innych swoi<:h opracO\I·wlia..:h It Lange przyta<:za \Iicle przykładów form i zwyczajów tanec7.I1y<:h udokumenlo\\"<lIlych na zi..:mia..:h polski<:h. W artykule na temat rozwoju antropologicznych badań nad talicem podkreśla zna<:z'l":y dorobek polskich etnochoreologów. W tomie pierwszym opublikowany został t..:kst Marii I>rab..:cki..:j - wybilnego cksperta w zakresie rekonstruowania dawnych tańców dworskich oraz dokum..:nto\\ania folkloru tan..:czn..:go - na t..:mat chorcot..:chniki galiardy (s. 65-73). natomiast w tomi..: 14. ukazał się artykuł Ewy Dahlig - etnomuzykologa z Instytutu Sztuki PAN - poświ.,:cony problemowi synkretyzmu zachowali muzycznych i tane<:znych w polskiej trady..:ji ludll\\cj (s. :;7-46). Tom 12. został poświccony pamięci Ireny Ostrowskicj - \Iielce zaslużonc.i rcdaktorki scrii monografii clno<:horeologicznych wydawanej w Warszawie. Wszystko to świadczy dobitni..: o \\ielkim zaint..:r..:so\\aniu redaktora .. Dancc R. Lange opublikował listkach w zakresie Studies" rozwijaniem oraz promO\\ani..:m ró\\ni,,:7. dwa \\spomnienia o niei.yjc\cych kinetogralii szej współpracowniczce (vol. 10. s. 98-101). (vol. - Dianie Badd..:ley-Lang..:. 5. s. 3-12) oraz Tom 6. zadcdykowany został Giscli swojej R..:bcr. natomiast II' ś\\iccie jui. t!l\óch polski..:j chorcologii. znami..:nitych sp..:cja- ioni..: i prl<:l wide \\spMpracowniue<: pami.,:ci (j.lartina lal najhliżA. Knusta - najwybitniej- szego w<,;gierskiego etnochoreologa . .. Dance Studies" było ważnym pismem ehoreołogicznym na świ..:..:i..:. \\yrażni..: eksponującym ..:uropcjskie badania i studia nad twicem. Podejście ..:mpiryczno-leorcty<:zne stosowane w \I iększości opublikowanych tu opracowali moi.na zddiniować jako holistyczn..:. kOll1..:kslualnc doku- �189 mcnlowanic i analizo\\anic malcrialu tancczncgo i ruchowcgo). gl<;boko osadzone w antropologii kultunH\ej. kst to gló\\ny i nit.?\vykle aktualny kierunck współczesnc:j choreologii. Przemyślana i konseb\cntna sdckcja jakościowa maleriałów publikowanych w roczniku przyczyniła si9 II rezultacie do krystalizacji podstaw epistemologicznych i mctodologicznych europejskiej ..slkoly chon:ologicznej". której jednym z czolowych reprczcntantów jest R. Lange. Warto więc gor'lco /ach.;cić \\S/.ystkidl Czytelników zainleresowanych naukową problematyką tańca do lektury .. Dancc Studics··. /.wlaszcza ;i.c komplet dwudziestu tomów tego rocznika dostępny jest I'Ó\\ nie;i. \\ kilku hihliOlckach akademickich w Polscc. DarilIs:: Kllbinowski OV/l!lIlall' lO::.\·all/o.\'cil!U ro/Njsk ich pod konil!c drugiego lvsiąclecia. TonIIi 1997. ss .. ,2X. red . .I. Mucha. W. 01- szc\\ski. Opracollali dot)CZ'lcych Lu ropy poja\\ia sit; \\iele. również \V naszej dyscyplinie. Prohlcmaty ka curopejska przcstaje bowicm być domeną historyków i politologów (obecnie ich optyka dominujc). ale zaczyna interesować clnologów. wśród nich badaczy identyfikujących sit; z po\\Stająe;l u nas anlropologi;1 kuhurow<\- Ś\\iadczą o tym ostalnie konrerencje naukowe: ..The Task or Ethnology/Cultural Anthropology in lJnilying Europe" ("omań. listopad 1996), .. Structuring or Identities in 20th Celllury ł':urope: East/West Convergencies and Divergencies" (Konstancin .kziorna.. listopad 1997) o nil ... Cultllral Problems or Europe at the 20th Century" (Bachotek, listopad 1996). Wit,:kszość rercratów maty to:::salllo.\:cieuropejskich wygłoszonych pod na ostatnicj koniec drugiego z nich uwzględniono Opracowanie tysiąclecia. w tomie Dy/eto zasługuje na U\\agt,:. chocia;i sklania do uwag krytycznych. Publikacja zawicra cztcrnaścic anykułów. ujętych w cztery panie: ..Jedna Europa czy dwie Europy" ... Wiclokulturowość na Zachodzie. wielokulturowość na Wschodzie", .. Migracje a tożsamość narodowa" ... Badania empiryczne nad tO;i.samościami narodO\vymi: wielość konccptualizacji i mClodologii··. Pod wzgl<;dcm zakresu problcmalyki ninicjszy tom prezentuje się raczej okazak. Calość poprl.cd/Ona zostala wprowadzeniem pod wymagającym tytułem "Dylematy toL.samości gl(m'nYIll problcmem kulturowym Europy'!" Jest ono jednak tylko stresz.czeniem POsz.Cl.cgólnych rozd/.iah·)\\. IIbrcw przcwrotncj deklaracji jego autorów. żc nim właśnie nie jcst (s.6). Konfiguracja /aprc/en\!lwanych dylematów \!l/.samościO\vych w Europie usztywniona została \\ izją polilyCl.nego jcj podziału na Wschód i Zachód. który w jednym tekście znalazł przedlużenie \\ dualnym podziak: ..swoi·· i ..obey" (w istocie nazbyt wyekspono\' •.any wymiar analizy). Dylematy tożsamości europejskich. s/.czcgólnie w okresie milenijnego przelomu. posiadąją wiele \\ymiaróII - od Imałości identylikacji lokalnc.j (niekiedy regionalnej). przez rysujący się kryzys idcntytikacji narodowej. do nicwiek znaczącej przynale;iności do .,globalnej wioski" - zdecydo\\'anie ponadcuropejskiej. Tylko w tożsamościach mieszkańców wschodniej Europy można dostrzec wiek odcieni w \1 ielu krajach posowieckich. Polska i Czechy to już bardziej ..Zachód", a II istnienie j.:dnolitcj 10;isalllości /achodnioeuropcjskiej nakży wątpić (poza elitami). Inaczej \\ y gląda lO I.ja\\isko \\ Skandynaw ii ( ..nordyckoś6" a ..europejskość""). inaczej w Nicmczech lub \\c francji. j.:szczc inaczej li Illicszkariców pt:ryfcrii śródziemnomorskich. proclIrop.:jska jest wei'l;i slaba. a skra ..eurolobii" znaczna. Na tk całości korzystnie prezcntują się glównie opracowania \\ S,l\\eeji M. Abdalli (chociaż zapomniano w nim o świecie kobid). podn;czniktm Ii'ancuskich (T. NiClllaidis) ... wicloetnicznego gdzie identytikacja dotyczące Asyryjczyków proeuropejskit:go klimatu komplcksu współczcsnej kultury rosyjski.:j"" (S. Czcl"\\"onnaja). Walory analityczne i klarownoś6 argumentacji wyróżniąją też opraCt.l\\anie T. Faista na tcmal imigrantów. chociaż wybór lileratury brytyjskiej zdaje sit; być przy padkowy. Na uwagt; /aslugujc równie;i artykuł K. Szymańskiej o cudzoziemcach w Polsce, coral bardziej widocznych \\' nas/.Ylll ;i.yciu społecznym. Jednakże i \V tym opracowaniu pojawiło �190 się kilka spłyceń i pochopnych uwag, które wynikają z niedostatków <maliz.y. jak np. teza o powszechnej ksenofobii Polaków (ta ujawnia się w niektórych grupach naszego spoleezeństwa. jest zjawiskiem niejednorodnym i dość zmiennym). Pojawiające sil,: futurystyczne wizje też do udanych nie należą W artykule S. Czerwonncj razi schematyzm tezy o nieuchronnym rozpadzie Federacji Rosyjskiej pod wpływem ruchów etnicznych: w tekście W. Olszewskiego, z kolei. nie można się zgodzić z prognozowaniem sytuacji etnicznej na byłych polskich kresach. W tytułach paru opracowań znalazły sil,: również potoczne zwroty. a w tekstach przenośnie i ozdobniki. traktowane tak, jakby mialy własną moc analityczną (s. 25. 71. I JJ). Skądinąd wiele informacji zawartych w recenzowanej pracy zaskakuje. ehoeiai. trudno się z nimi nie zgodzić. Zaliczyłbym do nich m.in. przyklad o podn,:cznikaeh francuskich. w których trdei narodowe zostają powoli podporządkowywane ..europejskim". \\Iliosek o kryzysie identyfikacji narodowl:j młodzieży austriackiej (J. Langer). wreszcie dyskusyjn<ljui: wizj.,: alternat)'w)' powszechnej globalizacji w postaci odżywającego korporatyzJnu (B. van Stecnbergen). Właśnie w tym zakresie znaczenie niniejszej pracy wydaje mi sil,: istotne: ukazujc olla szerokie spektrum współczesnych procesów społeczno-kulturowych. niekiedy zasadniczo odmiennydl w poszczególnych strefach europcjskich. pomimo iż specyfika dylematów \vsehodniocuropejskich nie została uwzględniona w stopniu zadowalającym (szkoda. że zabrakło komentarza redaktorów w' tej właśnic sprawie). Natomiast artykuly kilku autorów nic wnosz.<1 wicie nowego do rozumienia całości, gdyż są to jedynie przedruki wczcśnil:jszyeh prac. Zawodzi również kompozycja niektórych opracowań, np. wnioskowanie jedynie na podstawie jednostkowych faktów. w jednym przypadku przerost zbędnych informacji statystycznych, mało zasadne. chociaż dość poważne prezentowanie kwestii tożsamościowych sprzed tysiącleci (!). Dostrzega sil,: też uproszczony. nie zawsze precyzyjny charakter argumentacji. jak np. podanie in Ii.JrInaej i o późnych narodzinal:h antropologii Europy. Ta wszakże nie wyloniła się z pracą 7he ./II/hro/)()/ogy o/l-.lImpe (1994). lecz jej rodowód i in.). Niedostatków jest wcześniejszy. co najmniej o dwadzieścia lat (prace J. Davisa. J. Boissevaina również np. w artykule 1'. Kivisto o kontrowersyjnym tytuk Wie!oks=lalll/jącv lO=samo.fć narodową ej w d=isiejs=ej /,'lIropie Lachodniej. nic brakuje kU!ll/rowość jako cynnik Przede wszystkim zawodzi uwzględniona w nim literatura. w którcj na próżno szukać kłasYl:znydl już prac: lhe Case Jor !mercu/lura! Educalion (A. I'erotli. 19(4). 'the Concept o/a .1111!tiCIlIll/ra! ",'ocielI' (J. Rex. 1985) oraz kilku innych. np.: Racism and Migration in Western f:uropf! (red. J. Wrench, J. Solomos, 1993). czy też Raciali=ed Boundaries ~ o l:Zytdnym nal:hykniu teministycznym (F. Anthias, N. Yuvał-Davis, 1(92). Ponadto autorowi zdarzyło sic,: posłużyć dzivmym przykładcm w sprawie mapy etnicznej Europy /.aehodniej (s. 1(7). W tym kontekście bowiem zarówno Flamandowie, jak i Walonowie nie mogą być traktowani jako mniejszości narodowe w Belgii. Wprawdzie w Wielkiej Brytanii problemy nowyl:h imigrantów zyskały wymiar szczególny (również w antropologii). nic jest ona jednakże synekdoeh<l dla całej Europy Zachodniej. W poszczególnych krajach zjawisko wystc,:puje w innej skali. odmienne są kierunki napływu łudności (ciążenie powiązań kolonialnYl:h). dotyl:hczas(ma polityka imigracyjna. systemy edukacyjne. itp. Nie brakuje w pral:y niedoeiągnic,:ć technicznych, rzutująeYl:h niekil:dy najej wartość merytoryczną. W pierwszcj kolejności chodzi tutaj o taką kompozycjc,: artykułów. która polega na sklejaniu cytatów z przypadkowych nieraz wypowiedzi. Ponadto nalei.ą do nil:h: niekonsekwencje w zapisie prac. np. vol. 2. part 2. s. 4-5. niedokładności tytułów prac i nazwisk ich autorów: poprawnie M. Abei'::s, a nie M. Abele. E. Gellner nic zaś E. Geller (to ol:Zywiśeic błqd literowy). przypadki niezgodności (V. Tishkow(v) również pomyłki czy informacji dotyczących W. A. Tyszkow, \V tytułach publikacji ..socjology". \V w tekście M. Kymlieky. obcojl,:zycznych. (np. wymienione "Nations and Nationality" itp. Wreszcie. jak to coraz częściej bywa np ... Mac Donaldization" literatury M. Kymlicka. niekiedy w spisie oraz M. Kymlickil. leż w tytułach bibliografii Spotyka się czasopism należałoby podać jako ..Nations and Nationalism") pracach zbiorowych. typowych bł.,:dó\V literowych. Thomas\. Kazachstański. wydają się skądinąd spolszczenia tylU/ÓW w spisil: treści. w wersji obcojęzyezllt.:j, a posiadają jedynie streszczenie góry lJralu. nic brakuje. Zbędne podczas gdy w pral:)' znajduj<l się one w jc,:zyku polskim (pic,:ć przypadków l. �191 Słabo uzasadnione jest równió. eytowanie tekstów. które dopiero w tym tomie ujrzały światło dzienne (s. 144). Wreszcie ostatccllla uwaga: ..dniclllośC to nie jedyne pole, na którym manifestują si~ współczesne dylematy tożsamościowe mieszkańców Europy. Takie i podohnc potkni,,:eia nie umniejszają jednak wartośei pracy i nie psują jej wizerunku. Ja\\i sit; ona howiem jako interesująca, konstruktywna oraz godna uwagi, i taką też jest bezsprzecznie. W nicustajllcej dyskusji o kontekstach (hardziej precyzyjnie: wymiarach) tożsamości oraz randze prohlemów towarzyszących badaniom i refleksji nad nimi recenzowany tom artykułów stanowi znaczne osiągnit;cic. Miec=yslaw TrrJjan Lvropsln; ku//umi twos/or jedno/a v ro::mani/os/i: Shornik :: 10. e/nokar/ograjickeho ::ia. red .. 1. Yareka. M. lIolubovit. L. Pelrar\ova. Praga 1997. ss. 248, mapki. ił. sympo- Milośnikom literatury etnograficznej dotyezącej Europy nie wypada obecnie narzekać na brak lektury. gdyż intercsująee prace zaczynają sic;:pojawiać z dość znaczną regulamośl:ią. Niektóre inicjatywy zmierzają do przypominania klasycznego dorobku. inne do rejestracji zachodzących współcześnie zjawisk. kolejne znów znajdują wyraz w refleksji nad stanem dyscypliny. Recenzowana praca mieści si.; zasadniczo w ostatnim nurcie. Ukazala sic;:ona w torrnic specjalnego suplementu do czasopisma "Cesk)' Lid" jako pokłosie dziesiątcj konferencji etnokartograticznej. kt(Ha miała mieisce w Ti\:śt" w dniach 25-29.03.1997 roku. Ty tul jej nawiązuje do jednego Le sloganów współczesnej wielokulturowości - jedność w różnorodności C.Unity in Diversity" . ..Einheit in Yiełlitlt"). Chociaż puhlikacja I.imina kilka artykułów. które z kartogralią etnograficzną mąją niezbyt wiele \\sp()lnego - gdy;; Sil to studia ściśle historyczne. poświęcone glównie budownictwu \\ Czechach - całość prezentuje sit; dobrze. W książce znajdują się opracowania w trzech jt;zykach: angielskim. niemieckim. czcskim i są to zwykle tcksty krótkie. raczej sprawozdawcze. Autorom i redaktorom udało sit; ukazać - w sposób mniej lub bardziej zamierzony - kondycjt; europejskiej "ctnokartogralii" w jej obecnym stanic. W kilku artykułach dość rygorystycznie trzymano sit; zarysowanego w tytule problemu, co nic zawsze było korzystne, niekiedy też autorL) dostrzegalnie roz.ll1ino;lisię z celem zawartym w tytułach artykulów. Niektóre informacje okazaly si,,:nic tylko interesuj'lce, ale również zaskakujące dla polskiego czytelnika. Zaliczyłbym do nich chociażhy: wiadomość o post'tpach słowackiej etnogratii w kartografowaniu kultury ludowej własnej mniejszości na Wt;grzech (P. SlavkovskY). tworzeniu centrów dokumentacji komputero\\ej - na przykład \\ odleglej icei Schippers). rozważania ... na temat zupy \\ środkowej Europic (E. Kisban). a nawet tezę M. Heinza o zapominaniu o Cyganach w ujęciach kartograficznych. W całym tomie zaskakuje nas stosunkowo duży rozrzut zainteresowań, podejść badawczych i propozycji warsztatowych. Jedni badacze dążą do modernizowania refleksji nad dyfuzją, zdecydowanie nawi'llując do instrumentarium klasycznej orientacji "Kulturraumforschung" (Z. Kłodnicki), niektórzy poczynili interesujące eksperymenty w zakresic (jedno) tematycznych studiów porównawczych (L. I'elr;'li\ovil, S. Kovaccvicova), jeszcze inni dążyli do spożytkowania rezultatów opracowań atlasowych w próbach regionalizacji. Reprezcntanci kolejnej grupy gotowi są natomiast przekraczać dotychczasowe granice. badając np. euroregiony (H. L. Cox, J. van der r.:.ooi). trasy pielgrzymek (G. Barna) czy też procesy etniczne w strefach pogranicznych (J. Liszka). Część inicjatyw została \\yraźnie nakierowana na ~iawiska wspólczesne, niekiedy calkiem ciekawe. jak np. agroturystyka (I\. Schrutka-Rechtenstamm), wprowadzanie technik multimedialnych do elnokarlogralii (T. Schippers). konstruowanie nowych symboli narodowych w Macedonii (D Schell). er. �192 nimi Dla mnie bardzo intercsujące są np. próby wprowadzcnia nowych pOl1lyslów i inspirowania dość tradycyjncgo środowiska etnokaI1ograf('l\v europcjskieh: dzisiaj nic wicmy jeszcze I.jakim skutkiem. Chodzi głównie o adaptowanie terminu ..tożsamośC. któr) pojawił siC; \\. ty tułach aż czterech artukulów (.,identity"). Z jednej strony zabiegi te mus/ą cieSlyć. I. drugiej zaś dostarczają kolejnych przykładów w sprawie nadużywania "atrakcyjnych" pomys/(l\\' \\ etnologii europejskiej oraz funkcjonowania w jej ohrębie swoistych mtH.!. W jednym przy padku stało siC; lo nawet podstawą do dość zabawnej rozbieżności mic;dz) tematem (znaczenie jcdnego z atlasów w kształtowaniu się europejskiej tożsamości) a treścią artykułu (historia kartogralii etnograficznej na Słowacji). Dziśjcdnak, kiedy o mcntalnyeh mapach pisze siC; uc;ściej niż o klasycmych kartogramach. ten .kicrunek poszukiwań należy uznać za sensowny i konieuny. Niniejszy tom. podobnie jak ostatnia - jedenasta jui koni"cn;ncja "International European Ethnographic Working Grqup". która miała miejsce jesienią I <)<)Xw polskim Cicszynie (z udziaIem badaczy z ośmiu krajów) dowodzi. :l.e t07.samość europejskicj elnokartogralii /.Ostała w istotnym stopniu nadwątlona. ale o głęhszym kryzysie nie można na Sluc;śeie mówić. I wiciu wypowiedzi wynika, mniej luh hardzicj bapośrcdnio. żc \\ najhlii.szych latach nalcży siC; spodziewać głównie wzmożonej refleksji mctodologiunej. W zwi'Vku z tym zaczynają siC; jui pojawiać wcale cenne pomysły. których realizacja - z pc\\'tlością nielatwa, poz\\oli hyć moi,e na scnso\\ną modernizację kartografii etnograficznej. Dotyczy lo zart)\\ no poszuególnyeh krajów. calej Europy oraz inicjatywy ,.atlasu etnograficznego ziem sIO\\'ial\skich". Pomimo dostrzegalnych niedostatków. niekiedy splycell. zdarzaj<lcyeh siC; tu i ówd/.ie pomyłek literowych. praca jest bezsprzecznie ciekawa oraz wyj'ltko\\'O konstruktywna. Potrzehc; takiego opracowania odczuwało się ostatnio bard/O wyrainie, Należy \\i:;c pogratu!lmać .I. Varece. który posiada w Polsce licznych przyjaciół oraz jego wspólpracownikom z lIstav pro !-:lnogratii a Folkloristiku Akadcmie Vcd w Pradze. wkladu \\' rolwijanie tej wai.ncj dla nasIej dyscyplin~ slcry studiów, Recenzowana praca Evrop.\Av klll/llrni pros/Ol' jednoflI v m::/l/ol1i/osli przyczynia się bowiem istotnie do post9pu w tym zakresie. ,\/iecyslml' hojo/1 Ilalina G r z y m a I a - M o s z C I Y ń s k a. Ewa N o \\ i c k a . (;(I.~cie i gospodar::£', Problem adap/atji kllllllrowej w obo::acll dla /lchod:3ców om:: %cojącvelij(' -,/)()I('cn().~('ioch lokoln..-ch. Zakład Wydawniczy NOMOS. Kraków 199X. ss. 190. Po latach konieczności wertowania wyłącznic biuletyntl\\' pnl\\ nicz)'ch. eod/.iennej pras~ i mozolnego wypisy\\ania spomiędzy książkowych wicrsly \vzlllianek na \l;lllal lagadnienia uchodźstwa., 'polski czytelnik doczekał si9 nan;szeie pierwszego s\\ego rodzaju kompendium wiedzy na ten coraz bardziej aktualny dziś temat. Ilistoria najnO\\'S/.a polskiej demokracji to zaledwie ostatnie dziesięć lat. Do końca emitującym w świat setki tysic;cy ze znanej tylko naszym wschodnim o azyl. Stany Zjednoczone Ameryki. lat osiemd/.iesiątych hyliśmy he/spr/.ec/nie atrakcyjne miejsca dla polskich obywnteli. Według cytowanych pr/e/. auton')\\ danych w roku 1997 z Polski wyjechalo na stale 12 000 osóh, Dane te nic uW/.glc;dn iaj,! wS/akże skladanych prze/. Polaków wniosków o wizy emigracyjne. jaka \\'plywa rokroC/nie np. do sady Stanów Ijednoczonyeh. Powszechnie wiadomo. ie InaC/nie pr/.ewyis/.a ona liczhę wanyeh decyzji pozytywnych. Po roku 1989 nasl11pił jednak nie/wyklv przc!om \\ systemie cjonowania naszcgo państwa na arenie międzynarodowej. bowiem do grupy społeczel\stw funkejonuj<lcych wedlug gospodarki. do takich stając zasad się tym samym krajem lud/i pos/ukuj'leych swojego Illl\\ego miejsca. slynących towarzyszom pomyslo\\ości w sposohach uhiegania si.; Australia i tzw. Europa Zachodnia. to nadal jeszcze bardzo potencjalnym miejseelJl dostc;pu nic mają. Jak ukaz.uj'l przytocl.One GUS-u IiC/h: Amba\\ydafunk- Od lego lJlomentu przyłąc/.ylism~ /.asad demokracji i \\olnorynko\\e.i uhiegania w opracowaniu siC; o azyl tych. którz~ dane. jest to na razie �193 j~szcze II Polsce prohlem racz~j teoretyczny. Rzeczywistym pascm granicznym ..świata zachodu" staniemy się jednak po Ilst'lpi~niu do Unii Europejskiej. O tym między innymi. jak naszc spolcczeństwo postrzega dziś cudzoziemca właśnie w roli swojego ..gościa" i jak skonstruowany jest dzisiejszy kanon polskości. opowiada omawiana przeze mnie ksi'lżka. Ohok rcmltalóll' hadali przeprowadzonych IV latach 1995-1996 na temat ..społecznego standardu stosunku do inności etnicznej"" ohowiązująccgo wśród Polaków oraz przedstawienia podsta\\ll\\ych inli)rmacji prallnych dotyczących cudzoziemców w ustawodawstwie polskim i międzynarodowym. autorkom. jak pisze II. Grzymala-Moszczyńska. przyświecał jeszcze jeden cel ahy zehraną IVopracowaniu wicdzę mogli ..wykorzystać ci wszyscy, którzy w swojej pracy zalI'odowej stykaj'l się z uchodźcami". Książkę można podzielić niejako na trzy różniące się. także autorstwem. części. Część prawniczą. socjologiczno-anlropologiczną i psychologiczną. Pierwsza, którą można by nazwać ze względu na swój charakter takl.e formalno-prawną. jest ogólnym wstępem autorek, zapowiadającym treść. jaką czytelnik znajdzie w opracowaniu. Przedstawia takżc miejsca cele i narzędzia przeprowadzonych badali. Część tę uzupclnia rozdział pierwszy. autorstwa Ewy Nowickiej i Słallomira I.oziliskicgo. gdzie obok rozważania nad funkcjonującą w naszym społeczeństwie delinicją pojęcia "cudzozicmiec" i ..uchodica. azylant". możemy znaleźć szczegółowe dane statystyczne i krótk'l historię regulacji prawnych dotyczących cudzoziemców w Polsce. na tle konwencji przyjętych w Europie po roku 1949. Zamieszczono tam również szacunki co do nielegalnego napływu imigrantów i dane o przeste;pczości cudzoziemców w Polsce. Tyle informacji nalllry prawnej. Kolejne dwa wl.działy (II i III) autorstwa Ewy Nowickiej to przedstawienie rezultatów konkretnych już badarl przeprowadzonych w ostatnich lalach w społeczeństwie polskim na temat naszego postr/.egania ..obcych". Te. jak określila sama au lorka od lat zajmująca się tematyką tolerancji. "ohserwacje porównawcze" wzbogacone zostały o analizę nowego w polskim społeczeństwie prohlemu - postrzegania i wspólistnienia Polaków z osiedlającymi się w Polsce uchodźcami. "Opracowanie wyników zebranych w trakcie kilkuletnich badań nad adaptacją uchodźców w Polsce i adaptacją Polski. tj. poszczególnych społeczności lokalnych i urzędów adminislracji państwowej do uchodźców. ma na celu zarysowanie siatki problemów, które z różnym stopnic:m pilności I\'ymagać będą rozwiązywania". Omówiony został bardzo dokladnie dobór próby i sposób przeprowadzania badall. a takl.e. co wydaje mi si.,: niezwykle istotne. dystans. jaki należy zachować '.Iobec rezultatów wszelkich badali dotyczących świata normatywnego Jednostki. Postawa deklarowana lo niekoniecznie bowiem rzeczywista ,.osobowoŚć·' badanego. Podkreślam tę wl[L~nie uwagę autorki. gdyż stwierdzenie to nic należy do zbyt popularnych II miecie oczekującym maksymalnej wydajności wszelkich badań opinii publiczn~i. Tak. jakhy zapominano. ii. nie lak łatwo jest otwarcie. publicznie przyznać się. że się jest np. zagorzałym rasistą. Ewa Nowicka ujeła to w sposób bardziej elegancki, mówiąc o ..możliwości celowego fałszowania trcści przCl. odpowiadającego podawania wYPOlviedzi «o normie obowiązującej» za wypowiedź «o własnych postawach»". W rozdziale trzecim poświęconym postawom młodzieży wobec cudzoziemców autorka poŚIIięcila lakże miejsce na królk'l polernike z przyjętą przez nauki społeczne hipotezą, iż kontakt z innością wpływa dodatnio na przyjmowaną wobec niej postawę. Zaznaczyła konieczność ullzględnienia "gotowości poznawczej" i charakteru kontaktu przy każdorazowym rozpatrywaniu 1.:g0 lypu zależności. Trzecią. Ilyrói.nioną pr/.eze mnie częścią są ostalnie rozdziały książki autorstwa lIaliny Grzymaly-MoszClYliskiej. Poświecone są omówieniu sytuacji. jaką jest uchodźstwo w jego aspekcie psychologicznym. Tcmat ten pomijany. a często nawet bagatelizowany i traktowany przl:Z lobby urzędniCle jako nieislotny. jest zdaniem autorki niezbędnym elementem analizy lak złożunego zjawiska. jakim jest uchodźstwo. Sytuacja wymuszonej akulturacji. konieczność ż~eia II swoistym z311'ies/eniu spoleczno-kulturowym. wreszcie konstruowanie zupełnie nowej tożsamości na wygnaniu i ograniczone pole podejmowania decyzji co do swojej przyszłości, to tylku niektóre z wymienianych przez autorkę zjawisk związanych z "procesem stawania się �194 i bycia uchodźcą". Podkreśla ona. że są to czynniki. obok sytuacji prawnej i ckonomicmej. mające ogromny wpływ na funkcjonowanie jednostki na uehod/.stwic. I'r/.cdslawiony jcsl lakże zarys poja\\'iająeych się w sytuacji uchodźstwa spusobów akulturacji. Autorka zapoznajc czytelników z takimi pojęciami. jak. między innymi. szok kulturowy. według koncepcji antropologa Kal"cro Oberga. oraz zc specyłiką faz proccsu adaptacji. wcdług 1'. S. Adlera. dcliniującego model szoku kulturowego jako pięciostopniowy proccs edukacyjno-rozwojowy. Wydaje mi si,,:. iż w rozdziałach tych brakuje jednak wyraźncgo zaakcentowania konieCl:no~ki dokładnego pomania zaplecza kulturowego uchodźcy. To właśnie wyjściowy system normatywny i modde /aclHmań Sil malr)cą w konstruowaniu wszelkich interpretacji rzeczywistości przez. uchodie,,: i jego sposobu radzenia sobie z nowymi realiami. Znajomość ..kultury wyjścia" uchod/.cy jest zatem niezwykle \\ai'na przy próbach na\\'iązywania dialogu z azylanicm. Fakt ten. może oczylI ialy dla ..wtajcmniczonego". nie jest. jak myślę. łatwy do wyłowienia z omawianej przel.c mnic lektury. i zwłaszcza dla czytelnika. nit: zaangażowanego bt:zpośrcdnio w badania nad kulturowym /T(lżnicowaniem. Jedna rzecz, która natomiast zwróciła szczególnie moją uwag,,: i II'pra\lila mnie IV sian S\\Oistt:j zadumy to fakt. iż w polskojęzyeznt:,i literaturze ł;lChowej. jak podaje autorka ... nic ma opracowań badalY psychologicznych poświ,,:conych uchodi.com". Fakt tcn zadziwił I1lnie. prl.yznam. znacznie bardziej niż reterowanc w książ.ce rezultaty badań. W rozdz.iale VI /.amieszczune S'l dane z przeprowadzonych przez autorkę wywiadów WŚr()d mics/.kaJicll\v wybranych polskich ośrodków uchodźstwa. W aneksie zamieszczono wzory ankiet zastosowane przez. aulorów. Ciek<l\lym rozwi'lzanicm jednej z nich. jest ulokowana w metryczce tabela odnotowująca stopic,") religijności respondcnta . ..Gość w dom - Bóg w dom" nasuwa się znanc polskic powied/cni.:. Ni.: I.nałc;iono jcdnak spccjalnych zależności między deklarowanymi postawami wobcc "obcych" a stosunkicm ankieto\\anych do I\iary . .lak zatem przedstawia się przysłowiowa ..polska gościnność'''' laintcrcsowanych ods) lam do lektury hędącej swoistą .,jaskółką" z zakresu puhlikaeji na lcmal uchodźstwa. jakic ukazal~ si" dotychczas na polskim rynku wydawniczym. ..lgllies::li({()le.'kmric::-l'opiel S::kice:: socjologii medycyny. red. M. Libiszowska-Żółtkll\\ska. M. Ogr)"/lo-Wiewil·lrowska. W. Piątkowski. Wydawnictwo Uniwcrsytetu Marii Curic-Skłodowskicj. Lublin I<'><'>X. ss. nR. S::kice :: socjologii mecó"cYIIYsą pracą zbiorową. która w z.amicr/eniu jej rcdaktorów ma być prezentacją wybranych kierunków badal1 socjologów llni\vcrsytelu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz współpracuj'lcych z nimi badaczy z innych polskich uc/elni 1\' dziedzinie socjologii medycyny. Jest to subdyscyplina nic w pełni ukształtowana. st'ld nadal posIlIkująca swej przedmiotowej i metodologicznej to7samości. lawarte w tomie artykuly dotycl.<\ dwóch spośród jej różnych nurtów - socjologii tzw. lecznictwa niemcdyunego oraz lanatosocjologii. Picrll SZ) z obszarów może budzić szczególne zaintcresowanie ctnologól\. co najmnicj / dl\óch prz) czyn. Badania nad kulturowymi aspektami zdrowia i choroby oral. tradycyjnymi pr/ckonaniami i praktykami leczniczymi mają w niej już długą historię. drogą swoistej ewolucji I\)'odn;bniły się pod postacią etnomedycyny luh antropologii medyczncj. Drugi I. powodól\' ma charakter znacznie ogólniejszy. Jestcśmy dziś świadkami wzrastaj'lcego. jak si.; wydaje. laintcrcsowania niekonwencjonalnymi metodami leczenia i to pochodZ<lCymi z ró/nych obSl.aról\ kułturlll\ych: co I\i.;cej zainteresowanie to obejmuje różne kręgi spolcczne wspMczcsnych spoleczcństw. W Polsce. jak wynika z przywołanych w ksią7ce badań CBOS. w I<'>91roku sprawami leC/.nictwa praktykowanego poza medycynę oliejalną. w większym lub mnicjszym stopniu. inlcrcsOllala si.; ponad p%wa dorosłych Polaków. Ta slera lecznictwajcst wi.;c Icnomencm ogólnospo!ccznym. Charakter wprowadzający do dyskusji o pozaakadcmickicj mcdycynic. stanic badai1 i tcorii w tym z.akresie ma artykuł W. Piąlkowskiego. I/' .1'11'0111: socjologii leC=lIidlt"U lIiellledvcl1f!go. �195 /)r~eg/ąd llThmnn'h IJrol'o::nji hwlawc::ych. Autor fórmuluje w nim m.in. postulat koniecznej interdyscyplinarności w podejściu do analizowanych zjawisk. zwłaszcza społeczno-kulturowego kontckstu ..innej medycy ny" ohok socjologii ważną rolę przypisuje antropologii kulturowej i psychologii. Dostrzega dwie istotne przeszkody w rozwoju tej dziedziny badań - kłopoty z ujednoliccnicm nazc\\nictwa dla metod i technik leczenia. odrzucanych lub przyjmowanych l wyraźną rezerW'l przez olicjalną medycynę oraz negowanic przez tę ostatnią istnienia zjawisk i pojęć wyjaśniaj'lcych dzialania terapeutyczne podejmowane poza jej obrębem. Ostatecznych rozstrzygnięć \\ tym pief'\\szym zakresie. czego domaga się autor. nie ma i chyba być nic może. Icrrniny u/.ywane dotąd. często synonimicznie. m.in. lecznictwo (lub medycyna) nicoficjalne. niekonwencjonalne. alternatY\\Ile. komplementarne. nicmedyczne wskazuj'l w gruncie rzeczy na \\ ielO\\ymiarowość i kontckstowość zjawiska. także historycznie zmieniające się do niego podcjście. Krytykę od lat postulowanego przez W. Piątkowskiego terminu ..lecznictwo niemedy czne" podejmuje D. Penkala-G,męcka w opracowaniu Radania etn%gicne nad medycyną komplementomą. lo drugie pojęcie jest. jej zdaniem. bardziej adekwatne. gdyż wskazuje na jej charakter uzupclniaj<lcy (nic alrcrnatywny) w stosunku do medycyny oficjalnej. W obu przypadkach w'ltpli\\ości pozostają Pierwszy z. terminów - ..lecznictwo nicmedyczne" jest i niezręczny i sprzeczny wcwnętrznic. \\ koricu medycyna to ogólnie ..sztuka leczenia" (czy tylko ciała czy lak/c ducha lo ju/ inna spnma). Nazwa "medycyna komplementarna" byłaby terminem możli\\ ym do przyjęcia. gdyhy zawsze taką hyła. w rzeczywistości. w wielu sytuacjach, jest jednak altcrnatywną. D. Pcnkala-Gawęcka slusznie podkreśla, iż perspektywy "etnologiczna" i ..soejologiCLna" dopclniają się wzajcmnie. choć różnie rozkładają akcenty w analizie zjawiska zdrowia i chorohy. Pozoslałc artykuly niach prozdrowotnych Heligio 11' frosee religii. ~lo/li\\Ośl' podcjmują już bardziej szczegółową problematykę. Rolą religii w działai leczniczych (uzdrawiających) zajmuje się M. Libiszowska-Żóltkowska. ::drO\1'ic. I/ \'hmnc ::agodnienia ::pogranic::a socjologii medycyny i socjologii przczw \cię/cnia chorohy poprzez wiarę i religijne praktyki jest obecna chyba I\C wszystkich doktrynach tcologicznych. Autorkę interesują zwłaszcza reprezentowane przez \\Spółczcsnc kośl'iclly chrzcścijańskic. w szczególności katolicki. J . .łeszke, /listoryc::ne źródła \t'.\póic::esnveh nlll'/()'l' lec::nie/ml niemedvc::nego i ich spolec::nej akceptacji, pochodzenia prakty k tcrapcutycznych stosO\\:lI1ych \\ dzisicjszej ,.inncj medycynie" poszukuje w czterech różnych źródłach: I. X IX-wicczll\:j mcdyeynie akademickiej (homeopatia, mesmeryzm), 2. lecznictwie \\y\\odzącym sic z nurtu plcbcjskiego (zwłaszcza wodolecznictwie). 3. tzw. lecznictwie ludowym (chlopskim). 4. lecznictwie ..etnicznym", rozwijąjąeym się w kulturach pozaeuropejskich. Do perspektywy historycznej sięgają również dwie kolejne autorki - B. Płonka-Syroka, Postawy !"kar::v flu/skich genel'llcji /830-/859 wubec homeopatii i ich społec::ne uwarunkowanie oraz A 13orysiewicl.. /nuc::ellil' elementów /uumalurgic::nych w lec::nictwie ludowym i w wybranych dok/rvnach medvCl'nv akademickiej. Ten drugi artykuł podejmuje zwłaszcza kwestię roli przekonań i praktyk magicznych \\ dawnym lecznictwie. Cz.,:ść pierwszą książki zamyka tekst M. Komorskiej. Lec::llie/H'OlIiemedvc::ne II' rehahilitucji młod::ie::y niepelnosprawnej. Analiza socjololi gicna flamir;lnikliw. Część druga S::kicriw :: socjologii medVLyny jest w calości niom lanatosoejologii. Śmierć jest wpisana c!ość śmierci w zmicnny. warunkowany na przestrzeni dl.iejll\\. W J'undamentalnym tę e\\olucyjność: m.in. poczucia poświęcona wybranym zagadniew losy każdego z nas, ale nieuniknioność i tąjemnikulturowo sposób określała postawy wobec niej dziele C::/owiek i :,'mierć. P. Aries zdokumentował jej bieguny to "śmierć oswojona" ciąglości cgzystcneji i przynależności i "śmierć na opak". Pierwsza była wyrazem do ..innych", druga. której początki sięgają XIX w .. indywidualizacji życia i segmentacji kultury. W tej drugiej rolę wspólnoty prl.~imuje medycyna. Zawarte w tomic artykuły podejmują różne spoleczne i kulturowe aspekty zjawiska umierania i śmicrci. Roz\\a/anie M. Libiszowskiej-Żółtkowskiej, Religia wobec fenomenu :,'miersię przede wszystkim wokół zagadnienia wpływu, jaki wy- ci lIier::l'niu i flos/aw\'. koncentruje \1 ierają wyobrażenia eschatologiczne Pięć pozostalych opracowali 1'1190. Zbiór l\\orzą artykuly: w różnych systemach religijnych na ludzkie zachowania. jcst już mocno osadzona w realiach empirycznych, głównie Polski M. Ogryzko-Wiewiórowskiej, Komunikowanie o umieraniu i śmierci �196 w warunkach odd:::ialll s:::pita/nego: I. Drozd. SamobójsIwo a rod:::ilw: T. Poldepy. I/ospicjllmjako lealr: B. Muraczyńskiej. SIres :::awodov.·y W opiece paliatywnej pr:::eg/ąd hadwl oraz M. Komorskiej. Pos/(m~1' wobec .fmierci - H~vbrane :::agadnienia. Już sam tytuł omawianej książki - '<-,:::kice:::... wskazuj c na to. iż celem nie jest systematyczny wykład. niemniej jednak podejmuje ona w interesujący sposób poruS/.anc km:stie. a S'\ one przecież elementem naszej codzienności. Jacek Fo/k/OIystyka na pr:::e/omie wiekólr. Bednarski red. K. O. Kadiubiec. Cieszyn 19<)<). ss. 367. Współczcsna folklorystyka to dyscyplina otwarta i nieustannic poszukująca. zakorzcniona w etnologii. coraz częściej swoimi badaniami nad folklorem. mcchanizmami jego funkcjonowania w kulturze i tym podobnymi zagadnieniami wkracza na teren \1 ielu pokre\\n)"Ch sobie dziedzin nauki: socjologii. demografii. psychologii. kulturoznawslll·a. religioznawstwa i innych. Dowodcm na to są publikacje z zakresu folklorystyki z ostatnich lal. ukamjąCl: t.,:dyscyplinę jako dziedzinę świadomą ważności pytaó o swoją istotę i odrębność. o przedmiot badali i różne jego zakresy i świadomą swcj dojrzałości w procesie udzielania odpowiedzi na te pytania. 1)0 takich publikacji można zaliczyć niewątpliwie książkę FolklOlJ'-vryka IW /Jr:::elolllie lI·ieklilF. która pod rcdakcją K. D. Kadłubca ukazała si.,:w 1999 roku w Cicszynie. Ta obszerna praca zbiorowa (zawiera artykuły napisanc aż prza 32 autorów) jest pokłosiem dwóch międzynarodowych konferencji. jakie zorganizowal Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej Filii Uniwcrsytetu Śląskiego w Cicszynie. Pierwsza poświ.,:cona była ..Folklorystyce w kontekście nauk humanistycznych" (20-21./1.1996). a druga ..Współczesnej komunikacji folklorystycznej"" ( 19-20.1 1.1997). W książce tej autorzy. licznie reprezentujący Śląsk Cieszyr\ski. inne regiony Polski. Zaolzia. ośrodki naukowe na SłO\I'acji - w Nitrze i Bratysławic. prezentuj~l przede wszystkim współczesne problemy z zakresu rolklorystyki. Opracowania zalvartc II' tej publikacji są różnorodnc: o profilu teoretycznym i. jak określił lo K. D. Kadłubiee wc wprowadzcniu. pragmatycznym. Nawi,jZują do rozlicznych dziedzin wiedzy o kulturze: nauki o literatur/.e. j.,:zyku. rdigii. teatrze i w dużej części muzyki. Chociaż \V książce nie wyodrębniono cz.,:śei. czy działów obejmujących wzgl,,:dnie jednorodne zagadnienia (zabieg ten na pewno uczyniłby konstrukcj,,: książki bardziej przcjrzystą). teksty tworzące całość układąją się w pewne ogólniejsze kategorie. cykle tematyczne uporządkowane według określonych kierunków poszukiwań lolkłorystycznych. Pierwszy cykl artykułów dotyczy dylematów metodologiczno-teoretycznych współczesnej lolklorystyki i rozpoczyna si.,: rozważaniami na lemat metodologicznych aspektów tej dziedzin) w kontekście jej interdyscyplinarności. a przede wszystkim różnych zakn:s(')\\ rozumienia temlinu folklor (K. D. KadIubiec). Tu też zawierają się rellek~ie nad klasylikacj~ł kultur w aspekcie jej dwóch przeciwstawnych systemów: oralnym i cyrogralicznym (E. Kosowska). Inną kwestią poruszoną w tej zbiorowej pracy są związki badaó etnologicznych z demograficzno-socjologicznymi. które to zllią/ki wynikają ze wspólnego dla ctnologa i socjologa krajobrazu kulturOllcgo Kania). Nic zabrakło w tej części refleksji na nieustannie aklUalny lemat ekologii i ckologizmu. i \1 tym kontekście wizerunku rólkloru jako niel<>rmalnej edukacji środowiskowej (M. A. Luko\\ska). Mówi si.,: tu takżc o roli lillkloryslyki na przelomie slUleci i na przełomie dyscyplin. kiedy folklorystyka staje wobec wymogó\\ pows/echnej interdyscyplinarności (Z. Protill1tolaj. Znajdziemy w tej części również odpowiedzi na pytanie. jak wyglądają współczesne sytuacje wykonawcze. użyteczne zwłas/.cza przy analizie pragmatycznej tekstów (olkloru (J. Lugowska). Do tego cyklu opracowań można zaliczyć rl\\lnieJ rclleksje nawiązujące do teorii komunikacji: szkic poświęcony folklorowej komunikacji diadycznej. komunikacji ..0 dwóch twarzach". której podstawą jest nadawca i odbiorca komunikatu (A. Brzozowska- er. �197 Krajka): rcłkksj.,: na lemal roli patrzenia i widzenia w sytuacji komunikacyjnej (P. Kowalski): głos w b\cstii sporu. czy I.asadne jest włą<.:Zanie wątków kultury ludowej w obszar masowo konsum()\\anej roz.rywki na przykładzie plyty G. Ciechowskiego .,oj D/\D/\ na" (A. Kunce. B. Wesolek) oral opracowanie na temat usytuowania komunikacji tolklorystycznej w kontekście cdukaeji wiclokulturowej. aktualnej problematyki przekazu kulturowego na przykładzie animacji kurpiowskich (M. Samoraj). Drugi cykl opracowali wyrai.nie nawiązuje do badań językoznawczych i literacko-etnologicm)ch. czego s/.czcgółnie intercsującą egzemplifikacją są poszukiwania zależności między folklorystyką a tekstem literackim. lingwistyką tekstu i gramatyką (J. Labocha). Inne opracowania z tego zakrcsu dotyczą utworu literackiego jako przedmiotu zainteresowania folklorysty (.I. Lugo\\ska). ideoleksykalncgo i gramatycznego aspcktu tolkloru narracyjnego (J. Bogocz) takLc retleksje na temal współczesnej problematyki przysłowioznawczej (K. Wrocławski). W cyklu tym mieści si.,: artykuł tego samego autora poświęcony balladzie ludowej w perspekty\1 ie hadall kulturolJlawczych. W ramach omawianego C) klu znalalJa równie7. miejsce interesująca relacia ze słowackich badań na temat związhm slownych nazwisk osób i rodzin z nazwami miejscowości (.I. Cukan). Wśród prezentowanych w omawianej książce tekstów znalazły się również takie. które dotyczą badania lólkloru II jego kontekście kulturowym. eksponując speey1ikę funkcjonowania folkloru II obiegu społecznym. czyli folkloru środowiskowego. Przykładem jest tu artykul dotyczący tolkloru dzieci.,:ecgo \\ kontekście tołklorotwórczej roli szkoly. ściśle związancj z tworzeniem się spec) licznej suhkullllry uczniowskiej (I\. 8Iaszczyk). jak również opracowanie dotyczące now~j kategnrii had,lIi ctnologicll1ych. jaką są legendy miejskie. nazywane legendami współczesnymi. mitem współezesnym itp .. a wyrastającymi na hazie nowych sytuacji egzystencjalnych, które przyniosła zc SOh<\cywilizacja miejsko-przemysłowa (D. Czuhala). Pewna C7..,:Ś~tekstów mieści się w zakresie jednego z najważniejszych nurtów współczesnej t()lklorystyki. jakim jest rejestrowanie t()lkloru. Znajdziemy tu retlek~je na temat wielkanocnych procesji konnych \\ Racioorskim (K. Lach). obrzędowości weselnej i jej funkcji magicznokreacyjncj (K. Leliska-B"k). starannic pieh;gnowanych tradycji mikołajowych w Lące kolo Pszczyny (.I. lJchyła-l.roski). ale równit:ż opracowania łączące badania empiryczne z konkretnymi teoriami - np. hermeneutyczne spojrzenie na picśni życzące zimowe i wiosenne (K. DadakKOlicka). Cykl poś\li~cony różnym aspcktom folkloru muzycznego otwiera refleksja na temat kapel cieszYliskich. l\IOrnleych spccyficzny kontekst sytuacyjny muzycznego folkloru cieszyńskiego. którego charakter II' dużej mierze wyznacza pograniczość Śląska Cieszyńskiego i jego skomplikowanc dl.icje (/\. Wójcik). Dwa artykuły dotyczą współczesnych tendencji w badaniach t()lkloru muzycznego na SI<lwaeji: pierwsz)' mówi o aktualnych zmianach w repertuarze słowackiej tanecznej muzyki ludo\\cj (B. <iaraj). a drugi o miejscu ludowej pieśni w słowackich programach szkolnych. dosy~ skromnie wyposażonych w treści związane z narodowym folklorem (M . .Iagerova). Oryginaln'l prohlematyk.,: omawia artykuł poświęcony muzycznym tradycjom regionalnym i ludowym \1 p<lISkim radiu (P. Dahlig). Inne zagadnienia z zakresu wiedzy o folklorze muzycznym omawiane IV pracy to kwestie żywotności folkloru polskiego na przykładzie żywotności muzyki ludowej (B. Linette). śpiewy pogrzebowe w Polsce i ich cechy regionalne (P. Dahiig) oral Lhva pOl.i<lmy wariantywności w folklorze pieśniowym - wariant dialektowo-stylowy i \larianty\vnoś~ sporadyczna w folklorze wschodnioslowiallskim (G. Kutyriowa-Czubala). Cykl ten i cal" prac.,: kończy szkic POŚ\\i<;cony tcmatyce prac magisterskich o pr01ilu tolklorystycznym podejmo\vany na kicrunku wychowanie muzyczne w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie (K. lurck). Można \\ tym miejscu postawi~ pytanie. czy potrzebna jest w recenzji jakiejkolwiek pracy zbioH)\\ej prezentacja jcj poszczególnych czyści (z konieczności ograniczająca się do wyróżnienia ich tytulów czy kluczowych poję~). W przypadku anałizowanej pracy zbiorowej na pewno jest to zahieg potrzchny. lIkalanie tak rozległego spektrum problematyki podejmowanej przez folklorystów pol.wala potwierdzić tezę o niezwyklej ekspansji folklorystyki na teren różnorodnych bardl.iej i mniej pokrewnych sohie dziedzin nauki. To już nie jest wąska specjaliza"ia �198 w ramach etnogratii. Iccz dzicdzina wiedzy nawiązująca do fOz.legkgo i wieloaspektowcgo programu nowoczesnej antropologii. nic tracąccj ze swojego pola widzenia ealościowcgo kontekstu życia człowieka. Mo/na s<ldzić. że tak wieloaspektowa i inlerdysc) plinarna jak prz.edstawiona prac,L jest współczesna folklorystyka. Pomimo. że publikacja nie posiada uporządkowanego prezentowania tekstów wedlug wyraźnie określonego klucza i rclkk~ji podsumowującej. to jednak praca zbiorowa Folkloryslyka na pr::elomie wiekólv zasługuje na u\\ag.,: nic tylko etnolog()\\. ale wszystkich badaczy współczesnej kultury. Jó::e.!lJudniak S"::tuka ludowa Pomorskie Kujaw. Towarzystwo Pr::es::lo.';ć i lera::niej-l'::mi(\ red. Kulturalne. Bydgoszcz 1997. ss. 312. W. Szkulmll\\ska. Kujawsko223 ił. cz.arno-białych. 1/7 il. barwnych. Ksi,\żka jest picrwszą próbą monograficznego opracowania szluki ludowej Kuim\·. Autorz) poszczegółnych rozpraw to pracownicy muzeów i placó\\ek naukowych w Toruniu. Poznaniu. Bydgoszczy. Włocławku. Warszawie. Krakowie. Lodzi. Inowrociawiu i Koninic. Artykuly /0slaly oparte na kwerendach i archiwaliach zbiorów muzealnych. badaniach lercnowych oraz na dotychczasowych publikacjach. które niejednokrotnie zostaly zwerylikowane i uzupełnione przez przedstawienie zmian. jakie zaszły w ostatnich dziesiyciokciach. Poj.,:cicm szluki ludO\\ej autorzy obejmują artystyczną twórczość wsi. głównie plastyczną. ak tak/.e muzyczm\ i taneczną służącą zaspokojeniu potrz.eb estetycznych ludu. W dziedzinie plastyki lo prz.ede wszystkim rzeźba i malarstwo o cechach indywidualnych nadanych przez twórców (zgodnych jednak z lokalną tradycją). r,,:kodziclo artystyczne i plastyka obrz,,:dowa. Na skutck i/lllacji wsi Sttuka la dlugo nosila swoiste pi~tno odręhności. Musiała zaspokajać gusly odhion:ó\\wiejskich i odpowiadać przyj<;:tym kanonom estetycznym i ob) uajowym. Dziś ta S) tuacja odeszla w prteszłość. Kultura ludowa zanikła. a sztuka przestala służyć swemu środowisku. Powstaje glównic na zamówienie miast na konkursy. dla muzeów. gakrii. sklepó\\-. Odbicga od s\l)ch pierwowzorów. jest innym zjawiskiem. Autorzy starali si.,: uchwycić zmiany zachodz'Iee po II lIojnie światowcj. Ksią/kę wzbogacają liczne ilustracje (ponad 300 t(}togralii barwnych ezarno-białyeh i rysunków). Podano też przykłady melodii i pieśni. Autorty próbuj<1 w)jaśnić róiniee t<lchodt<lce mi.,:dz) tradycyjną sztuką ludową a ..Iudowopodobną". Książka jesl w pewnym sensie hołdem zł%nym mieszkańcom Kujaw. którzy świadomie kultywuj'l własnc lokalne tradycje. przenosząc jc we współczesność i tym samym tworzą baz,,: dła swej regionalnej to/samości. Szczegółowe opracowania poprzedza rozdtiał autorstwa Jana Swi.,:eha dOlyu.'lcy Kujaw jako regionu historyezno-etnograticzm:go. Artykul uzupełnia mapa Kujaw i ich subregionów. W związku z tą drugą mapką trzeba nadmienić. że podział nie wypadł na niej całkielll jasno. Nie wiadomo, czy jest to podział trójczłonowy. tj .. czy Kujawy Polne znajduj'l si.,: mi.,:dzy, adwiślańskimi a Czarnymi. czy też przymiotnik Polne odnosi si" do Kujaw Nadwiślariskich. Trzeba powiedzieć. że podział ten przedstawia się nicjasno także w innych puhlikacjach wydanych przed laty. W swym artykule Z ::agadnie/l demograjic::nvch KujalI' opublikowanym \1 .. I.iteraturze I.udowej'" w 1963 roku. R. Kukier pisze o podziale Kujaw zc stanO\\iska geogralicznego na Czarne czyli Bydgoszczą. geograta Polne Toruniem. R. Galona o przcwadze czarnoziemu Włocławkiem w 1929 roku. Natomiast i ::wyc::ajach weselnych Kukier wyodn;bnia tcj publikacji to tylko okolice Inowrocławia. Nadwiślańskie ciągną na zachodnim zaplcczu si,,: od Bydgoszcz.y krawędzi i Białe - piaszczyste. a Oobiegnicwem. dolnej jak i Nadwiślańskie nie mają charakteru dlatego trudno je wiązać z subregionami na mapce Podział lesiste. jak np. miydz) ten z.ostał wprowadzony opuhlikowanej \I 1975 roku \V Kujawy Ctarne od Polnych. Kuja\1 y Czarne Radziejowa i Brześcia Kujawskiego. Kujawy po Oobiegnicwo. Wisly. W kai.dym lokalnego. kulturowymi. a Kujall"y Polne lo odn;hna razie terrniny Czarne pr:tel Ohr::i(dach według Białe- jednostka i Białe. zarówno Zostały \I"prowadzone przez geografów. Slusznie \\-io;c w dalszym ciągu Swięch �199 do nich nic na\\ i'l/uje. Kullurt; Kujaw wiqżc autor przcde wszystkim z Wielkopolską. aczkolwick nie uważa Kujaw za Cl.t;ŚĆ Wielkopolski. Podkreśla rolę to7.samości kulturowej w społconości kuj'l\\skiej. kh'ml pozllolila na zachowanie odrębności kulturowcj Kujaw jako regionu etnograficzncgo. Dość sZClcg,'IIO\\o omawia stan badań kultury ludowej tego regionu. a także stan muzealnict\\a n::gionalnq;o. I'odkrdla znaCl.nij rolt; Muzeum Etnograficznego \V Toruniu i Muzeum Kujawskicgo lIC Włoclawku oral Muzcum .lana Kasprowicza w InowrocIawiu w badaniach kultury lud()\\cj Kujaw. wydawaniu publikacji oraz organizowaniu konkursów z zakresu sztuki ludo\\(.:j. Om,l\\ia 1<::i li/jogralit; rcgionu i historyczne warunki kształtowania się kultury chłopskicj. I'odkrdla odd/iał; wanic lakich Clynnikó", jak dwór czy obcc osadnictwo . .I. Slli<;ch opraco\\<i1 również rozdział poświęcony budownictwu. Można mieć zastrzeżenia. cz; ta dziedzina kultury zalicza sit; do sztuki ludowej. Zc względu jednak na liczne elem..:nty zdobnicze \V ludowcj architekturzc. rozdziały poświęcone temu zagadnieniu znajdują się we wszystkich ogólnopolskich opracowaniach poświ<;conych sztuc..: ludowej. Szkoda tylko. że w tym opracowaniu brak l\łaśnic danycil o zdobnictwic. Autor podkreśla harmonijność krąjobrazu kułturowego dallnej wsi. niClaklóC<lIlic pit;kna naturalncgo środowiska dzialalnością człowieka. Omawia typy wsi. zagnid i hudynków micS/kalnych. Przy omawianiu rozkładu budynków i ich wnętrz przydaIyb; si" ich plany. Uzupełnicnicm lcgo rozdzialu jcst opracowanic pióra E. Kraszewskiej-Sikorskiej poświęcone drellnianej arcilitcktur/c sakralncj Kujaw. Pisząc o zdobnictwie wnętrza K. Pawłowska przytacza dane I litcratury. a taUe piSl.e o II spółczesnych artystkach ludowych. malujących ręcznie wzory kil iaLO\It: na ścianach. i o makatkach papierowych. jak również o twórczyniach pąjąków ze slom;. sztuC/n; ch k Iviall')\\', o artystkach sypiących wzory piaskicm. Poświ.;ca też uwagę problemowi ludo\\ości 11/.orl)\\' na nl.iansie włocławskim. Mówiąc o wzorach sypanych piaskiem. autorka ulega pokusic. cl.t;ste.i u hadaC/y sztuki ludowcj. przypisywania motywom "Drzcwka życia". ksi';:i; ca. słOlica arcilclypiC/nemu myślcniu magicznemu. "którc ulcgło zapomnieniu". Tymcza,;em sarna technika sypania piaskiem na naszych ziemiach nic wydąjc się czymś archaicznym i chyba trudno II iq/.ać .1;\ z azjatycką mandalą Ciekawe natomiast są wiadomości o czerpaniu lllOn'lw z J..obiercc'm dllorskich. a takżc o wpływie na tę sztuk.; haftu kujawskiego. Nie wiem, doiak odległcj trad;eji można IHIII'iązywać wit:szane pod sufilt::m na Ziclone Święta ptaszki ze slomy i papil'l'u lub I. drCl\'lla. o skrzydłach z łupanych deszczułek. które miały symbolizować Ducha Swi"tego. Te ostatnie znane są \1' J"('lżnych regionach Polski. między innymi na Lubelszczyinie. gdzit: m,1\\ iano. :i.t: ich II'ykunawe; nauczyli si.; strugania takich ptaszków w więzieniach ros;.iskich. Jest jednak mo:i.! iII c, że ta galąi. twórczości. podobnie jak wykonywanie innych ptaszkÓII I drewna. mogla powstać w różnych miejscach niezależnie od siebic. Wnętrzu domu po511i<;con; jest rllll n ież rozdzial dOlyc/'lcy meblarstwa. autorstwa Iwony Świ.;ch. Ta sama autorka omawia tt::i J..owals!llo. plecionkarstwo i garncarstwo. Bardzo cickallie pr/edSla\\ia się artykul autorstwa A. Blachowskiego dotyczący stroju, II którym autor wykorzystał niel.l1ane dotąd zbiory zachowanc w Rosyjskim Muzeum Etnograliclllym w Sankt I'dersburgu. Na podsta\\ic klocków drukarskich. znajdujących się w muzcach Torunia i Włocławka. autor dochod/i do wniosku. że naj starsze motywy zdobnicze, funkcjonujące na Kuj<1lvach co najmniej od XVIII wieku. odżyły w hallach na strojach kujawskich z lat 30. ll<ISl.cgo stulecia. IlaiCiarki miał; się jakoby wzorollać na ornamentach z druków na płótnie. \\ dalslej części opmcowania autor omawia krytycznie ..tYPowoŚć·· ubiorów. która na podstawie Slroju kujml'skiego mÓII I.cspoló\1 II ./lIasie f'olskieh I(llklorystycznych. SlrojrJlII Autor wytyka Ludowych stała się wzorcem nicścisłości w harwnych scenicznych tahlicach kostiu- zamieszczo- l1;eh w lej puhlikacji. BlaehO\\ski podaje delinicję typowości odzieży zastrzeg:\iąc. że typowa dla danego regionu jest tylko taka I(Jrlna. która nie posiada analogii II' sąsiednim regionie. chyba że zostala tam lapo:iyelOna. / tym stwierdzeniem można by polemizować. gely:i sam autor podąjc prl; klad clel'\lonej jaki II ystępująccj zarówno na Kujawach. jak i w Wielkopolsce lub na MalOI\ SIU. nic llumaCląc. jakimi drogami miałyby przebiegać te zapożyczenia . .lako absolutnie oryginalnc kuiawskie ((lrmy Ilymienia aulor kapelusz pilśniowy czarny o twardej główce rozszerzającej się ku gl)r/c. kalian I. pólrękawkiem. z doszytymi rękawami czerwonymi lub z tkaniny II!.Orzyslej. kiereję sukicnll<l z kapiszon..:m. sukmanę granatową lub czarną z peleryną i ..potrze- �200 bami". kobiece czepce białe. haftowane płócienne lub batystowe czy tiulowe. rozłożyste. zwisające z tyłu lub z okrągłym denkiem. owijane wokół głowy zrolowanymi chustkami i nigdy nie mąjące taśmy do wiązania pod brodą, jak to było w czepcach paluckich. Za unikatowe. występujące jedynie na Kujawach. autor uważa również fartuchy z czerwonego inletu zdobione białym haftem. Te jednak występ(J\vały tylko w strojach odświętnych kOllca X IX wieku. Nigdy nic było w typowych strojach kujawskich hal10wanych koszul ani gorsctów. Autor stwierdza. że. biorąc pod uwagę lazy stroju kujawskiego i odmiany lokaInc. nie możemy stworzyć jcdnej wzorcowej formy. Za najbardziej klasyczny ludowy strój kujawski autor uznaj c tcn. kll')ry udokumentował Gerson. a opisał Kołberg. a więc odzież z lat 1850-1870. Po 11\70 roku w ubioracb zamożniejszych Kujawiaków zaczynają przeważać elementy typowc dla miasta. W tym czasic tradycyjne stroje z dużym wkładem ,vłasnej pracy nosi warstwa uboższa. l tu tcż nic do kOllca mol.na się zgodzić ze zdaniem autora, gdyż już i te stroje z połowy XIX wieku nosiły ccchy ubiorów miejskich. tyle. że z wcześniejszego okresu. Dalej autor szczegółowo omawia zdobnictwo stroju i czynniki na nie oddzialujące. jak pisma kobiece, koronki fabryczne itp. Twierdzi. żc praca u podstaw prowadzona w dobie pozytywizmu przez dwory mogła się przyczynić do rozwoju hafciarstwa ludowego na Kujawach w kierunku wzornictwa miejskiego. Bardzo szczegółowo omawia wszystkie części stroju w poszczególnych okresach w odniesieniu do plei i stanu nosicieli. Zwraca też uwagę na trudność w stworzeniu jakiejś modelowej 1<mny stroju ze względu na lazy rozwoju oraz na odmiany lokalne. Przedstawia te odmiany na rysunkach. Uważa. że problematyka strojów kujawskich nie została w pełni omówiona i zasługuj c na pełnicjszą monografię. W innym rozdziale Błachowski zajął się dawną rzeźbą. Na wstępic podkreśla. żc termin "dawna" określa dzieła powstałe przed 1939 rokiem i wykonane przcz rz.eźbiarzy. którzy zmarli przed rokiem 1945. ale także tych. którzy urodzili się w wieku XIX. nawet jcśli ich dzieła powstały po II wojnic światowej. Za datę graniczną pomiędzy dawną a wspólezesną rzeźbą ludową autor uważa rok 1945. gdyż: I. wojna polożyła kres tradycyjnym formom kultury. 2. mecenat powojenny ukierunkowuje ją nawołując do rcalizaeji tcmatyki świcckiej. 3. inspirująco działał nowy pozawiejski rynek zbytu. 4. powstały nowe stereotypy "stylu ludowego". Do autentycznie ludowych twórców działających jeszcze dziś autor zalicza ludzi obdarzonych wewnętrzną potrzebą tworzenia. nie przełicząjących swej pracy na złotówki. Obok dawnych świątków. które powróciły do kapliczek po roku 191\9 (nie jest prawdą. żc wczcśnicj ich tam nie było. tylko często były wykradane przez "miłośników" sztuki ludO\vcj T.K.) poja\viają się nowc. zamawiane u miejscowych twórców. Wcdług autora. ludowa rcligijność stoi na straży sztuki tradycyjnej. Autor zwraca uwagę. że do kujawskiej sztuki ludowej można zaliczyć tylko te rzeźby. o których wiadomo, że powstały na tcrcnic Kujaw. a nic wszystkic. którc tam zostały znalezione. Analiza form zachowanych zabytków pozwoliła autorowi wyłonić trzy zasadnicze grupy rzeźb. Do pierwszej należą takie. w których koncepcja rze/.by rozwiązywana jest samodzielnie bez naśladownictwa łarm stylowych epoki. T\vórca dążyl do realistycznego ujęcia postaci. ale nie umiał tego osiągnąć. Starał się wysunąć na pierwszy plan clementy pełniące funkcję symboli. Czasem tacy twórcy przez powtarzanie pewnej formy dochodzili do rutyny i tworzyli własny indywidualny styl. Druga grupa - to samoucy, rzeźbiący jednak zawodowo. Do tej grupy należy zaliczyć prace tych twórców. którzy nie starali się opanować kanonów stylowych. lecz kierowali się intuicją. Trzecią grupę. nazywaną przez historyków sztuki barokowo-ludowymi. autor zalicza do autentycznych ru. i ich egzystencja twórców była związana ludowych. Tworzyli z wsią. Są to rzeźby oni na zamówienic z wicku paralii X V II. X V III i picrwszcj lub dwopołowy XIX. Znajdują się w wielkich kościołach lub w kapliczkach przydrożny ch. Dużą grupę stanowią tu figury Matki Boskiej Skępskiej. bardzo popularnej na Kujawach (ale tylko w byłym zaborze rosyjskim), choć miejsce jej kultu leży w ziemi dobrzyńskiej. Po po"staniu styczniowym. gd: na skutek represji władz carskich oslabl ruch pielgrzymkowy do Skępego. zaCięto r/eźbić Matkę Boską Skępską na Kujawach. Autor przypuszcza. że niektóre z figurck o ccchach bardzo prymitywnych były rzcźbione przez samych pielgrzymów jako tigurki wotywnc. W roldziale tym autor �201 pr7.~d,ta\\ ia ró\\ni~ż bi<lgrafie kilku artystów. 7nanych nam z przełomu XIX i XX wieku, których zaJicza do grupy drugiej. Rzó.bie wspóh:/esnej poświyconc jcst opracowanie Iwony Święch. Zwraca ona uwagę na trudności \1 /.akwali likO\\aniu niektórych twórców. Są tacy. jak Stanisław Zagajewski czy .\ndrzej RusocKi. Kt(,rych prace odbiegaj'l od kanonów przypisywanych sztuce ludowej. Niektór/y 7. oma\\ianych tW(lre<'m swoją biografią są bardzicj związani z miastem niż ze wsią. Większość z nich tworzyła na zamówienie muzeów. prywatnych kolekcjon~rów. C~p~lii, czas~m Kościola. AutorKa zbija jednak CZysto prezentowany pogląd. że środowisko wiejskic nic aprobuje t\\ón:zości s\lych artysl(·l\\. I'r/ytacza przyklady z.achwytu mieszkaJlców wsi dla ich rzeźb, a lak t. żc rzdby te nic traliaj,\ do środowiska \\iejskicgo. tłumaczy ich wysoką ceną. W dalszym ciągu prZCdSla\\ ia biogralic i t\IÓITIOŚĆ dwunastu spośród trzydziestu najbardzi~j znanych i wielekroć nagradzanych artystó\V Kllja\l·skich. I'laslYK~ \\ obm,:dach i Z\\'yczajach micszkańców wsi kujawski~j omawiają Hubert Czachowski i Krystyna l'awlo\\sKa. Na wst.ypic przcdstawiają tlo ludowcj obrzędowości. jej związek l. da\\nymi Kultami agrarnymi czy z.aclusAowymi. Aczkolwiek rekwizyty obrzędowe posiadają \\alory plastyczne. ich Ilmkcja eslelycma byla raczej drugorzędna. Żywot ich był zwykle krótkotrwaly. gdyż wyKon) wano jc ze słomy. papieru. Na pierwszy plan wysuwają się tu rekwizyty związane z obrzydowością zapustną. żywą na Kujawach do dziś. Autorzy mówią o dwóch poziomach działa!! w tych ohrz.ydach magicznym i społccznym. Pierwsz~ przcjawiały się w barwnych Korowodach /.arustnych prz.cbieraileów z maszkarami zwierzycymi na czcle. Wegetacyjny scns tych dziahul zachowaj się w wypowiadanych t~kstach. a także w symbolicznych postaciach \\egćlacji. jaK koza. bocian. K0I1. nied/wiedź. Symbolikę postaci podkreślają kostiumy zawierające Kosmalość. słomy. dz\\onKi mające odr~dzać zlo. Akccnty spoleczne przcjawiają się w zaba\\ ie rodKozioIKo\\ej. kdnoC/eśnie jednak i tu pojawia się symbolika magiczna w postaci chłopca-golaska luh kozioib. mająca repn:zentować płodność. Inne postacie występujące w tych obch<ldach to lm .. .inni" . .i.yj'lcy roza społcC/.ności,\ wiejską - przedc wszystkim Żydzi i Cyganie. labe \\ydnl\\ny dziad i haha. W lalach mi~dz.ywoiennych do obchodów zapustnych przeniknyły postacie z jasełcK czy \\ido\\isk herodowych. jak aniol. diabeł. śmierć. a także przedstawiciele rÓinych zawodów. nI', kominiarz. fotograf. Autorzy podkreśląją rolę Muzeum we Włocławku \\ podtrzymywaniu tych Z\\ycz.ajów rrzcz organizowanie przeglądów grup z maszkarami zapustnymi. połączonych z przemars/\;m grup karnawałowych ulicami Włocławka. Wymieniają organizatoró\\ ciekawszych zespołów. Podkrcślaj,! też rolę zespołów folklorystycznych w organizowaniu tych imprez .. W dalszym ci'lgu został omó\\iony okrcs wielkanocny. z którym związane są palmy. kolaIki, baranki z cuKru i gliny. jajKa malowane. gaik. który na Kujawach wiązal się jednak z Zielonymi SIl i~tami i bl! jaKhy Kontaminacją Z\\ yczaju gaikowego z ohchodzcnicm domów z kogutkiem dyngusowym. W Z.\\ i'VKu /. Zielonymi Ś\\i<;tami zostało też omó\vione .. Św·ięto Pasterzy". Sporo miejsca roś\\ięcono rebliz.) tom i.niwiarskim i związanym z Bożym Narodzeniem (szopki. choinka). a [,ikże clemen10m plastYKi weselnej. \\' rozdziale poś\\i~conYIlJ zabawkom ludowym Bożena OlszeWSKa omawia różnice występujące \\ zabawkach \\ yKonanych przez dzieci. doroslyeh członków rodziny i artystów ludowych, Vliędzy innymi Z\\TaCa uwagę na rowszcchne w okresie miydzywojennym i w pierwszych latach po wojnie dre\\nial1(; bąki wprawiane w ruch batem. Chłopcy konstruowali te7. pistolelY i różne dn:\lniane narz~dzia. dziewczynki wykonywały lalki z gałganków, Pośród zahawek wytwarzanych przez dorosłych czlonKów rodzin do naj powszechniejszych należaly wiatraki, Konstruowali oni ró\\nió. KołySKi dla laleK. sanlOloty ... kółKa-karuzclki". konie. Niektórzy specjalizowali się \\ pC\lnych \\)Tobach zostały zaba\\li jui za młodu. a w \\'ieku doroslym zostawali rzeźbiarzami. Omówione też ceramic/.ne. I.nalaz/o się \\ ksiqice n'mniei miejsce dla tarica i muzyki \\ rozdziałach aulorstwa Roderyka l.ang.ego i Aleksandra Pm\laka. Aulor charakteryzuje Kujawy jako obszar. na którym dominuj'l 1') Imy mazurkO\\e (Kuja\\ iaK. mazurek. ohcrcK l. przy czym kujawiak jt:st tailcem picrwszoplano\\) m. Podkreśla plynność i harmoniy ruchów. charakterystyczną dla tego tańca. Omawia charakter)styczny dla ohrz.~dO\lości weselnej tanieć ..chodzony", w którym drużba jakby pokazuje �202 pannę młodą zebranym. Autor podkreśla ró7nicl; między kujawiakiem. który stał sil; tariccm narodowym i był tariczony w salonach. a kujawiakiem wiejskim. Omawia równiei pozostałe tarice, podaje kinetogramy i nuty. W związku z tarieem zostal omówiony szczegółowo zwyczaj podkoziołka. Sporo miejsca poświęcono dawnym kapelom. R. Lange podkreśla lei charakterystyczną dla Kujaw krótkość tekstów śpiewanych, w których muzyka instrumentalna dominuje nad śpiewem. O pieśniach z Kujaw pisze w swoim artykule A. Pawlak. Przcdstawia on charakterystykę pieśni obrzędowych związanych z obrzl;dami dorocznymi. Zwraca uwagl; na analogię pieśni "podkoziolkowych" z weselnymi. omawia też przyśpiewki i pieśni weselne. Publikacjl; zamykają dwa artykuły Wandy Szkumlowskiej traktującc o zespołach folklorystycznych i o ochronie sztuki ludowej i folkloru. Autorka wyróżnia ((liklor tradycyjny istnicjący jeszcze po II w~jnie światowej, udokumentowany przez badania terenowe przeprowadzone przez PaJlstwowy Instytut Sztuki, Muzeum Etnograficzne w Toruniu oraz przCl redaktor Annę Jachninę I. Rozgłośni Polskiego Radia w Bydgoszczy. Krytycznie ocenia działalność instruktorów zespołów folklorystycznych. tworzących masowo po II wojnic światowcj przy domach kultury. świetlicach zakladowych i różnych instytucjach oraz stowarzyszeniach. Wil;kszość z nich "ulepsza/a" folklor tworząc aranżacje dalekie od oryginału. Związek I fi)lklorem stawal sil; coraz trudniejszy do odczytania. Autorka zwraca uwagę na niebezpieczeństwo. jakim było zapożyczanie piosenek. tańców i sposobu icb wykonania od innych grup. czasem z odległych n:gionów. a takie ..upolitycznianie" folkloru. Do momentów pozytywnych zalicza organizowanic od 1967 roku Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Spiewaków Ludowych w Kazimierl.ll Dolnym. gdzie jest promowany wyłącznie folklor autentyczny. Festiwale te udowadniają, żc folklor nic lTIusibyć stylizowany. Jako imprezl; pozytywną wymienia również Ogólnopolski Festiwal Folkloru w Płocku w latach 1969-1980. a także. jeśli idzie o Kujawy. imprezy organizowanc od 1972 roku w ramach" Wiosny pod Tężniami" pod nazwą Festiwal Folkloru Kujaw. Autorka ulvaża. że ten kstiwal przyczynia się do integracji regionu. a jednocześnie inspiruje zespoły do przygotowyll.ania programów opartych na miejscowych tradycjach. Jest też miejscem popularyzacji sztuki ludowej Kujaw. Podobną funk~ję pclnią międzywojewódzkie przeglądy zespolów folklorystycznych. Stymulującą rolę pełnią też przeglądy organizowane przez Wojewódzki Zwi,jZek Kółek i Organizacji Rolniczych. Autorka omawia również kapele dawne i współcz.esne oraz I.espoły prezentujące folklor rekonstruowany. zbliżony do autentycznego i zespoły specjalizujące si.; w j(llklorze opracowanym artystycznie i stylizowanym. Powstawały one zwykle z inspiracji zewn.;trznej. były powoIywane do życia przez placówki kulturalne i szkoły. Był to folklor l\yuc7.ony. nic autentyczny. Wreszcie mowa jest o zespołach kół gospodyń wiejskich. W rozdziale poświęconym ochronie sztuki ludowej autorka omawia badania naukoll'C nad folklorem. podejmowane w latach 1945-1975. prowadl.One przcz l'aństwO\I y Instytut Sztuki. Muzeum w Toruniu i wc Włocławku. Polskie Radio w Bydgoszczy. a także prze/. różne ogniwa administracji państwowej oraz stowarzyszenia. przede wszystkim Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Omawia też zmiany, jakie zaszły w zakresie opieki nad sztuką ludową i 1()lklorem w związku ze zmianą podziału terytorialnego krąiu w 1975 roku. Podkrcśla roll; konkursów tematycznych. organizowanych przez Muzeum Etnograficznc w Toruniu i we Włocławku. a także o organizowaniu przez te lTIuzea wystaw zagranicznych. Wspomina również. o opiece Muzeum Etnograficznego we Włocławku nad twórczością ludOI,,! Kujaw. mil;dzy innymi o znaczącym fakcie. jakim było otwarcie Kujawsko-Dobrzyńskiego Parku Etnograficznego IV Klóbcc. Organizatorem konkursów na sztukę kujawsk'l jest równicż od 1979 roku Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. Podkreśla też roll; Bydgoskiego Oddziału Polskiego Radia w popularyzowaniu folkloru. Aneks do książki stanowi wykaz i omówienie zbiorów. dotycz'lcych Kujaw. II· poszczególnych muzeach Polski oraz obszcrna bibliografia. Wszystko to. a takie wysoki poziom graficzny. sprawia. że książka stanowi ważne kompendium wiedzy o sztuce lud(l\\ej Kujaw. l"<'I'esa IJ/ll1ill-l\arwicka �203 Ludwik K o I. o I u h. Rodzima wieś opolska. Kultura i ::ycie społec:::ne. SlIIdium socjologic:::no-etnograjicne. Opok I Y98. ss. 271. Ksiąjka. która pojawiła si.,: w ubieglym roku nakladem wydawnictwa Uniwersytetu Opol~kiego warta jesl. nie\\<ltpliwie. poświl,:eenia jej uwagi. wychodzi bowiem naprzeciw niezwykle aktualnej oheenie potrzehie określenia swojej etnicznej. narodowej i kulturowej tożsamości. Rozprawa Ludwika Kozołuha jest studium jednego regionu - jest to ohszerne studium OpolszcZ~lny. jej historii. problem(m i specyfiki - jednakże same mechanizmy decydujące o indywidualnym charakterze regionu oraz narz.,:dzia badawcze i metody analizy wyników badań zastosowane przez autora mogą poslużyć do zrozumienia specyfiki zróżnicowania kulturowego w znacznie szerszym aspekcie. Omawiana pozycja składa si.,: z szcściu głównych cz.;ści. podzielonych na mniejsze rozdziały: część pierwszą zatytułowaną "Zasadnicze pojęcia teoretyczno-poznawcze" autor poświęcił na omówienie poj<;:ć. jakie pojawiają sil,: w dalszych partiach pracy. W poszczególnych rozdziałach zostaly omówione takie zagadnienia. jak: świadomość społeczna. narodowa i religijna. tożsamość jednostki i grupy. problemy związane z wi<;:ziąspołeczną i postawami społecznymi oraz integracją i dezintegracją rcgionalną. "obejmujące swoim zasi<;:giem aspekty etniczne. językowe. kulturowe .. ze szczególnym uwzględnieniem kultury ludowej - oraz prohlemy gospodarcze r~gionu" (s. 47). Kolejnc dllie części omawianej ksią/ki zostaly poświęcone historii regionu od czasów najdawniejszych aj do czas(m współczesnych. z uwzględnieniem takich zjawisk. jak masowe wy.iazdy ludności Opolszczyzny do ówczesnego RFN oraz sytuacja na wsi opolskiej w latach siedemdziesiątych. Najnowszcj historii regionu trwającej do dziś a zapoczątkowanej zmianami polityczno-społecznymi po roku 1989. poświęcona jest część piąta zatytułowana "Wieś opolska a procesy tkmokratyzacji po 1989 roku". W tym rozdziale autor szczegółowo omawia zagadnienia związane z postawą ludności wsi opolskiej po roku 1989. powstaniem i działalnością Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Opolszczyźnie. a także potencjalnymi zagrożeniami hezkonl1iktowego współżycia mieszkańców wsi opolskiej. Ostatnią część tego rozdziału stanowi omówienie i ocena działalności wspomnianego Towarzystwa SpolecznoKulturalnego Mniejszości Nicmicckiej. Z kolei dwie powstałe cz<;:ścidotyczą problemów stricte kulturowych. Pierwszy z nich poŚII ięeony jest wspólczesnej kulturze ludowej wsi opolskiej. bowiem - co autor podkreśla w tytule kultura występuje tu jako "płaszczyzna integracji i podkreślenia tożsamości" (s. 135). Można II nich znaleźć opis tradycji. zwyczajów i obrzędów występujących na terenie Opolszczyzny. Autor oma\\ia ich liJnkcjc oraz przedstawia (na podstawie badań) ich współczesną rolę. I tak, przykładowo - .J dniem św. Andrzeja (30 listopada) związana jest tradycja różnorodnych wróżh. które w czasach nam współczesnych zatraciły swój pierwotny charakter i przybrały raczej formy zabawy. Wró/by andr/ejkowe znane są prawie 100% badanych. Praktykowane są przez młodzież, a tematyką ich sCI w zasadzic sprawy matrymonialne. Nąjbardziej znaną wróżbą jest lanie do wody roztopionego wosku - wymienilo ją 95% respondentów" (s. 155). W podobny sposób Autor omawia inne zwycząje i obrzędy. dokumentuje pewne aspekty współczesnej kultury opolskiej wsi. Natomiast drugi z rozdziałów poświęconych zagadnieniom kultury dotyczy zjawisk kultury współczesncj. ich funkcjonowania oraz wpływu. jaki wywierają na spoleczno-kulturowy charakter regionu. Podrozdzialy tej części zatytułowanej ..Współczesne oblicze wsi opolskiej"' dotyczą takich zagadnierl. jak szkołą i szkolnictwo. rola Kościoła katolickicgo. funkc:ionowanie bibliotek oraz /ycie kulturałnc i autoidcntytikacja mieszkańców wsi opolskich. Ludwik Kozolub w swojej ksią/ce podejmuje również kwestie związane z pograniczem kulturowym i wymieSlanicm kultur. jakie nastąpiło na ziemiach Opolszczyzny podczas wielowiekowych skomplikO\~anych procesów historycznych. W zakończeniu podkreśla. iż "rozprawa, zgodnie z założeniem. ukazujc na tic historycznym proces kształtowania się i różnicowania tożsamości rodzimych mieszkańców wsi opolskiej, przemian kultury ludowej i jej roli we współczesnym życiu tego środowiska" (s. 232). �204 Uzupełnieniem treści merytorycznych zawartych w omawianej pozycji jest aneks. w którego sklad wchodzą m.in. kwestionariusze do badań terenowych. zdj<;cia oraz wykaz nazw wsi. w których zostały przeprowadzone badania. Ponadto książka zawiera obszermt hihliografi.,:. a także liczIle mapy i tabele. które obrazują omawianą problematykę. Jest to więc szczególowa i w drobiazgowy sposób uj.,:ta mOllo,g,ralia regionu. którego indywidualny charakter i specyfika jcst wyraźnie zaznaczona na mapic Polski. zarówno tej kulturowospołecznej. jak i administracyjnej. do czego w dużcj micrze przyczyniła si.; postawa mieszkańcó\\ i ich poczucie więzi regionalnej. Stanisław G a d o m s ki. Krajobric:: kaplic::ką. Cjórnośląska ()Iieyna Wydawnicza. Katowice 1997. ss. 79: Ałicja G a I e c k a - I' a d u c h o w a. Kaplic::ki IIr::vliro:://(' ::it'mi raciborskiej. Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska. Kalowice 19Y7. ss. 165: Maria L i P o kB i e r w i a c z o n e k. Pr::y śląskich drogach. Muzeum ŚI'lskie. Katowice 1998. ss. 220. Recenzją obj<;te są trzy prace dotyczące małej architektury i rzcżhy sakralnej z. obszaru Górnego Śląska, powstale w latach 1997-1998. Religia i religijność od dawna wiązaly siO; z matcrialnymi ośrodkami J)'cia religijnego. wyrażającymi się w postaci wielkich i malych form architektury i rz.dhy sakralncj. Świ'llynic. kapliczki. figury i krzyże przydrożne hyły i sq matcrialnym wymiarem modlit\\y i rcligijnego kultu. charakterystycznego dla całego obszaru Polski. a szczególnie Śląska o silnie zakorz.enionej tradycji rcligijnej. Mimo upływu czasu i zmiennych losów historii. te z.aCh<l\\alle małe obiekty architektury i rzeźby sakralnej stanowią po dziś dzień charakterystyczny element polskiego krajobrazu. Otulone gałęziami drzew. często zniszczone i poszarzałe. przesyconc zapachem ziół i śpiewem ptaków emanuj'l ciepłem. budząc poczucie bezpicczeństwa i bliskości Boga. który jesl lu .,na wyciągnio;cie ręki..:· Przcl. dlugic lala mala archilektura i rzeiha sakralna z.epchnil,:ta na margines badań, nic doczekała siO;ambitni.:.jszych opracO\\ań. Pierwszą. klasyczną już pozycją prezentującą małe formy architektury i rZe/by sakralnej niemal z calego obszaru Polski była wydana (w okresie socrealizmu') nakładem \\ydawniclwa PAX. książka Tadeusza Seweryna: Kaplic::ki i kr::y::epr::ydro::ne w !'olset' (1'J5X). W IYX9 roku ukazalo się obszcrne opracowanie rzeiby ludowej Romana Reinlussa LlIliowa r::e:':bakamienna w Polsce. Kolejne lata przyniosły szereg opracowań o zasi.;gu lokalnym. Od kilku lat obserwowany jest wzrost zainteresowań rrohlclllatyk,t badawC/ą w zakresie małych form architcktury i rzeiby sakralnej, stanowi,\cych c/I,:sto jedyne ślady dzicdzictwa kulturowego .,małych ojczyzn". Społeczności lokaInc. chcące określić \\łasną tożsamość ... na nowo" odkrywają pio;kno rrzydrożnych kapliczek i krzyży. Wielu historyków i etnologów rodcjmujc próby ich zinwcntaryzowania i opracowania. W ostalnich latach plonem tych dociekań jest kilka pozycji obejmujących tercn Górnego Śląska. W 1997 roku Górnośląska Oficyna Wydawnicza i Centrum D/icdzklwa Kulturowcgo Górnego Śląska wydały dwie albumowe książki: Krajobra:: :: Iwplie::ką S. Cjadomskicgo oraz A'aplic::ki i kr::yże pr::ydro::ne ::iemi raciborskiej A. Gałcckiej-I'aducho\\l:j. PiemsJ:a z nich. z krótkim wstępem. stanowi fotograłiczną prezentatCil,: kapliczek przydrożnych i krzyży z wybranych miejscowości obszaru województwa katowickiego. S. Gadomski. znany fologralik. na barwnych fotografiach ukazał galerię różnorodnych form kapliczek. ligur i krzyży w malowniczego pejzażu śląskich osiedli, miast i wsi. Ten fotograficzny przekrój przybliża przecietnemu mieszkallco\\i Górncgo Śląska ność. piękno i wartości malej architektury sakralnej. Pozwala zauważać \\ najbliższym to. co było dotąd nicdostrzegane. Książka jest zaopatrzona \\ mapkI,: ohrazująq czek. krzyży i figur przydrożnych zamieszczonych w albumie oraz opis u'cści kładnym określenicm roku tundacji kapliczek i krzyży (hel. fundatora). 75 około 150 otoczeniu różnorodotoczeniu położenie liltogralii. kapliz do- �205 Ciekaw'l rucihorskiej. Raciborz,a Pictrowice pozycj.,: stamm i praca 1\. Gałc<.:kic.j-I'aduchowc.j Kaplicki i kr:y:':epr:ydro::ne :iemi maj'lca charaktn iluslrowanego katalogu obiektów znajdujących si.,: na tcrenie i kilku okoliu.nych Wielkie i Rudnik. gmin: lawiera Krzanowicc. Krzyżanowicc. królki wst.,:p. fotograficzny Kuźnia Raciborska. Nędza. katalog z opisem oraz indeks Ilszystkich kapliu.ek. ligur i krzyiy przydrożnych ziemi raciborski~i. sporządzonych przez aulork.,: na podslal\'ie karl adresolvych wykonanych w 1995 roku przez A. Owczarek-Kowalczyk na zlecenie Centrum Dz.iedzict\la KuilllrOI\'ego Górnego Sląska. Książka zaopatrzona jest II sln:szu.cnia 1\ j.,:z.ykach czcskim i niemieckim. W krótkim \vst.,:pic autorka wyjaśnia genez.,: powstania i lundacji kapliczek. figur i krzyży przydrożnych. Illai'lcych naju..,:ściej eharakler dzi.,:kczynny. Opisuje również najczęściej spotykam: typy kapliczek na ziemi racihorskiej. jak np. kapliczki domkowe. stawiane na rzucie kwadratu lub proslok'lla. z ccgły. krytc dwuspadowym daszkiem zwieńczonym trójkątnym szczytem lub fry zem. Wiele u\\agi ,wtorka poświ.,:ca rzcźhie sakralnej. dziykczynnemu votum. najbardziej rozpoIlszcchnionym kultom Śll ięty ch: .lana Nepomuccna. Urbana. Floriana i Matki Boskiej. Choć /amiarcm autorki (jak ZaLnaua wc lIstępic) było opraco\HlJlie przewodnika po ..raeiborskich kaplicznych ścieżkach". ksi,\ż.kę lę można I.aliczyć w poczet opracowań popularnonaukowych. I'iemszą. plmażną prl)hcl naukowej rcJ1cksji. dotyczącą małej architcktury i rzeźhy sakralnej na (iórnym Śh\sku. jest \\ydana w 19')X roku pr/ez Muzeum Śląskie. książka etnologa i pracownika tutejszego muzeum M. Lipok-Bierwiaczonek Pr:y ..iląskich drogacI/. Praca ma charakter albumowy (część fotograliczllo-dokumentalna). jak i popularno-naukowy. systematyzujący dotychczasową wiedzę o maki architckturze i rzd.bic sakralnej z wyjaśnieniem meandrów ich hi:;torii. Składa si.; z dwóch cz.;ści: fotogralicznej i opisowej. Fotografie (ok% 250). w większości czarno-hiałe. wykonał J. Bierwiaczonek. Przedstawiają one kapliczki. krzyże i rzeźbę sakralną z obszaru zachodniej cz.ęści (iórnego ŚI'lska (bez Opolszczyzny) oraz niektóre obiekty położone na ziemi rybnickiej. \\' części llpisOl1 ej autorka dokonuje krytycznego przcglądu opracowań małych obiektów ar- chitektury i r/e/hy sakralnej. które ukaz,liy si.,: od końca XiX wieku do okresu wspókzesnego. t:w<lża. ze żadna I d<llychczasol\ych pozycji nil: wyczerpuje w pełni tcj problematyki. W kolejnych rozd/iajach przed·;!a'.lia I wyjaśnia okoliczności powstania kapliczek. figur i krzyży przydrożnYlh. wskazujcl" na Ich religijny i kullllrowy charakter. Kapliczki. ligury i krzy iC h.,:dc)Ce sakralnymi elementami przestrzeni. porządkowaly ją. nadaJ,lc określony sens. znaczenie i symholikę. Budowane były na rozwidleniu dróg oraz na krańcach dallnej zahudowy: na granicy przestrz.eni znanej (orbis interior) i obcej (orbis exterior). aby każdy. klo \\chodzil lub wjeżdża! do wsi. musiał najpierw pokłonić się Bogu. Odmienność miejsca sacrum ccchO\\ało wyral.ne jego wyodr.,:hnienie. podwyższenie łub oddzielnie ogrodzeniem. Lokalizacja malych ohicktów architektury i rzeźby sakralnej miała także wymiar symboliczny i magiC/,ny. n,lwiązujący do okrcsu pogatiskiego ... Odganiała" si/y groźne dla człowieka oraz bronila im dostępu do siedlisk ludzkich. Pogańska symbolika widoczna jest też w stawianiu kapliCLek i krzyży w sąsiedztwie wysokich. wickowych drzew - symboli wiecznego trwania i odradzania się życi:.!. Male obiekty architektury i rzcźby sakralnej by/y zazwyczaj prywatnymi fundacjami pańskimi luh chłopskimi o charakterze intencyjnym oraz dzi.;kczynnym. Często ich wzniesienie wiązało :;ię z jakimś w'ażnym I\ydarzcnicm historycznym. inspirując ludzką wyobraźnię do tworzenia /mitologi/.llllanej wersji historii danej miejscowuści. Maria I.ipok-Biemiacz.onek i r/óhy sakralnej na (jt"mlym przedstawi/a w swej ksią:icc ŚleIsku. wskazując na wyraźną II krzyżach kamiennych Ilożych Mękach. o cokole pokrytym najC/.;ściej dreWllianc krl,yże z blaszaną postaci,! ukrzyżowancgo , ierll\\nomierna ;;akralnej. jest tu lakże częstotliwość Fakt ten I,p'y autorka z dost.,:pem występowania do surowca bogactwo specyfikę lorm malej architektury tego obszaru, widoczną płaskorzeźbami. Chrystusa. małych (piaskO\,viec) Tu też występują form architektury oraz lokalizacją i rzeźby warsztatów kamieniarskich. Ie względu na znikomą ilość źródeł. trudno do końca ustalić ich właścicieli. czy też II skazać lII'órcóII. Cz.,:Ść pOlOslaje nadal anonimowa i SIanowi wyzwanie do dalszych badań. �206 Na podstawie dobrze zachowanych inskrypcji oraz dokumentacji archiwalnej autorka ustaliła że naj starsze zachowane obiekty architektury i rzdby sakralnej pochodni z XVIII wieku. najwięcej zaś powstało ich w wieku XIX. Skupienie naj starszych zachowanych krzyży na ziemi pszczyńskiej nasUlva przypuszczenie. że ta torma rzeźby sakralnej sląd wlaśnie upowszechniła się na sąsiednich ziemiach Śląska. W zakończeniu autorka wyraża obawy i troskę o przyszlość małych limn an:hitcklury i rzeźby sakralnej. postulując profesjonalizm w prowadzeniu prac konSef\\aIOrskich i zabiegóI\' renowacji. Pozwoliloby to uratować dla potomnych ",nadszarpnięte czasem" małe obiekty sakralne oraz odsłonić dalsze ich nieodgadnione tajemnice. Praca M. Lipok-Bierwiac7.0nek Pr::y śląskich drogach. starannie wydana i napisana piękną. poetycką polszczyzną w oparciu o bogatą dokumentację źródłową i lolograficzną. stanowi cenny przyczynek i inspirację do podobnych hadań i opracowali innych ohszarów Górnego Śląska. również hagatych w małą architekturę i rzeźbę sakralną. Stanowi też punkt wyjścia do opracowania całoksztaltu religijności ludowej na tym obszarze. Trudno nie podzielić poglądu autorki. że ..zasobność śląskiego skarhca" i jcgo wielorakie bogactwo są niewyczerpalnym źródłem badań dziedzictwa kullurowego ..małych ojczyzn"'. zarówno pod względem historycznym jak i etnologicznym. Przedstawione w niniejszej recenzji książki są na to niezbitym dowodem. Krvs/yna Kierela Ga/i::ien. f}hnographische Erdkundung bei den Bojken und / lieu/en in den harpa/en. Beg/ei/buch ::1IrJahres a1lss/ell1lng /998 des Etnographischen Museums ,<"'Ch/OS.I· Kil/see (BIII'genland). Osterreichisches Museum tlir Volkskunde, Wien- Kittsee 199X. ss. 244. Książka stanowi jakby popularnonaukowe wprowadzenie do wystawy o Bojkach i Huculach sprzed okolo stu lat. otllartej od czerwca 1998 roku w salach muzeum ctnogra!il:Zł":go w Kitsee. Wcześniej ukazało się w niewielkiej książce pl. Elhnographie o/m!! (Jren::en pięć artykułów wiedeóskich etnografów a galicyjskich zhiorach OMVW. Są lo rozszcrzone tekst)' retCratów z kontCrencji ..Etnogral1a hcz granic". Lwów. wrzesień 1996. Zasluguje ona na uwagę także u nas, nie tylko muzealników i etnografów. ze względu na jej oryginalnie i przejrzyście ujętą treść. która wprowadza czytelnika. zwłaszcza potencjalnego widz.a tej wyslawy. w s/.erszą historyczno-kulturową problematykę wschodniej zwłaszcza Galicji w lalach. gdy istniala jako część monarchii austro-węgierskiej. Warunki bytu i kultura ruskich górali. Bojków i IlucułÓw. ukazane zostały przez hogate zabytki muzealne. zgromadzone do 19IX roku. uzupełnionych przez nieco dawnych fotografii i obrazów oraz współczesnych wytworów rzemiosła huculskiego. W 1999 roku dołączono fotografie ze współczesnej Huculszczyzny Andrzeja Poleca z Warszawy. We wprowadzeniu do omawianej książki Klaus Beitl wskazałna bogate zbiory zgromadzone IV OMVW. które przez wiele dziesięcioleci stanowiły jakby ..uśpiony skarh" tego muzeum. W nowych warunkach politycznych 1991 roku stało się moi.liwe (zapoczątkowane już kilka lat wcześniej) ponowne ich odkrycie dla ludoznawstwa austriackiego i ukraińskiego. Z okazji zbliżąiąeej się setnej rocznicy ukazania się tomu Galicja w II ielkicj serii .I/anarchia austro· węgierska w słowach i ohra::och (Kronprinzwerk). urz<\dl.Ona zostala w 19')6 roku wystawa ..Galicja w obrazach z Kronprinzwerk" (Lwów. Kraków. Wiedeń) oraz sympozjum we Lwowie ..Etnogralia bez granic. Początki zbioru ludoznawczego i hadal'] karpackich w ich ówczesnym kontekście i ich obecne znaczenie". z udziałem etnografów' auslriackich. ukraińskich i polskich. W 1998 roku została otwarta w Kitlsee wspomniana wystawa. poświęcona Bojkoll1 i Hucułom: II związku z nią kilku etnografów austriackich udało się na krótki zwiad do miejscowości. z których głównie pochodziły eksponaty sprzed okolo stu lal. W kI\ietniu 1')<)<) roku wystallę przeniesiono również do Wiednia na okres 4 miesięcy. �207 Jedenaście rozdzial,)\\ omawianej książki opracowalo siedmiu autorów z Austrii, po jednym i Ukrainy. Wśród nich jest jeden profesor uniwersytetu, trzech dyrektorów muzeó\v etnograticznych i trzech innych pracowników naukowych w stopniu doktora. Zwraca uwag« kompetentnc i przcjrzystc opracowanie każdego z rozdziałów przy zawężonej jednak bazie źródłl)\\ej. pozhav.·ioncj. poza jednym wyjątkiem. publikacji autorów polskich. Podstawą źródłową były publikacje IV jt;zykach niemieckim. angielskim oraz ukraińskim (jeden przypadek). W załączonym wykazie hlisko 120 publikacji naukowych (.. Wybrana literatura dotycząca Galicji") znajdujemy zaledwie 4 artykuły polskich historyków. a wśród 35 pozycji z zakresu publicystyki i literatury 5 aulorów polskich (Schulz. KuśniewicI.. Polec. Witllin. Vinzenz). W dwóch rozdziałach A. Woldana o llucu!aeh i Bojkach IV literaturze zostali wymienieni czterej autorzy polscy i fragmenty ieh tebtó\\' (Karpirlski. Korzeniowski. Pol. Vinzenz). Zabrakło polskich etnografów. II tym nawe! Kolberga. a także wzmianki o pierwszej wystawie sztuki huculskiej w Kolomyi. którą w 1880 roku zwiedził sam cesarz Franciszek Józef. Publikacjc w j«zyku polskim były niedost.,:pne dla aulOrów książki z powodu jcgo nieznajomości. A polskich publikacji z zakresu etnogratii. odnoszących sit; do Galicji. nic mamy. nicstety. w j<;zykach obcych. i w tym ustępujemy ukrairiskim badaczom. którzy zacz.,:li publikować IV Austrii od schyłku XIX wieku i dostarczać zbiory eksponatl'l\\ dla ()MVW. Wśród nich Iwan franko' dostarczył najcenniejszych obiektów etnogralicznych z BojkolIszczyzny. I. Niemiec Autorzy omawianej bi,)żki przedstawili więc obraz południowo-wschodniej Galicji (a nie całej. jak by (o sugerOlval tyluł) i jcj etnografii takim. jakim on jest w oczach Austriaków oraz Ukraińców. zwłaszcza tych. którzy publikowali po niemiecku i później po angielsku. On może różnić si.; mniej lub bardziej od naszego. opartego głównie na polskich. choć także ukraińskich badaniach. Obydwa powinny uzupełniać i wzbogacać obraz warunków bytu, kultury materialnej i sztuki górali ukrairiskich Karpat. Edward Pielras::ek ha K r c k o v i Ć o V {l. /.wischen Tolemn:: lind Barrieren: dos Bild der Zigellner lind Juden in del' slovokisclwll {-olklore. Pctcr ł >ang. Frankfurt am Mein 1998. ss. 317. Eva Kn:kovićov{l kologii w Slowackicj jest profesorem ludoznawstwa ze specjalnością folklorystyki etnomuzyAkademii Nauk. kj książka Lwischen Toleron:: und Borrieren: dos Bi/d der Zigeuller und .ludell in der slovakischen Folklore podejmuje problematyk.; etnocentryzmu i obrazu Cyganów oraz. i.ydÓw II' słowackim folklorze. I.asadniczo praca składa się z sześciu rozdziałów. choć można podz.iclić ją na dwie czt;ści. Pierwsza z zakresu historii kultury i folkloru podejmuie tematykt; wicioclnicznych i wielokulturowych ccch większości narodowościowej (von "Sieh selbst") i mniejszości narodowościowej (..den Fremden" albo .. Anderen"). Druga cz.;ść jest swego rodzaju przcgl,]lkm stcreotypOl\ych. ludowych wizerunków Romów i Żydów uzyskanych poprzez analizt; matcriałów archiwalnych. a popartych dodatkowo badaniami w terenie. Korpus badań stanowi 85 tys. pioscnck. przyslów i ludowych opowiadań od picrwszej do współcze,ności. Profc'llf ":va Krekovicova jako przedmiot swoich badań gólnc motyli). atrybuty o post3lvach Słowak,)\\" informacji o stosunkach ohrazów i cz.,:stotiiwoŚć strukcj.; obrazu autorka ukazuje zasad.,: miczna parodia. ohraz romantyczny) IV puje jako wiclOl\arslwowy obraz innej tekstów i poszczcgólny<:h atrybutów. W II występowania do innych grup etnicznych (Romów mit;dzy \viększością i mniejszościami motywu polowy XIX wieku przyjmujc poszczedająccgo i Żydów). co stanowi narodowościowymi. świadectwo cenne źródło Poprzez kon- przedstawienia rzeczywistości (obcy. inny. figura koodniesicniu do faktu. że wizerunek Żyda i Roma wystęgrupy etnicznej. a jest reprezentowany poprzez zbiór centrum uwagi znajdują się Romowie. a część o Żydach , Wspomnieć można. że ostatnio wsIał odsłonięty pierwszy poza granicami laśnie II" WIcdniu. gdzie na tamtcjszym uniwersytecie uzyskalon tytul doktora. Ukrainy pomnik I. Franki �208 j.:st traktowana jako uzupdni.:nie. Autorka w sposób plastyczny ukazuj.: zaki.ność pomiędzy t:1nocentryzmem na ł<:renic Słowacji a odzwierciedleniem lego .:tnoc.:nlryzmu II' I<Jlklorzc. Pieśni analizowanc w trzech ostatnich rozdziałach ksi,!żki uporzqdkOlI'anc S'I I"cdlug dominujących wątków. W.: wstępi.: pracy profesor Fva Kreko"icova wyjaśnia zjawisko "SIIOjCgO" i obcego" objawiając.:go siC; w postaci mentalnych obrazów (dwoistość z.naczenia obccgo: "Fn:mdcn" i "And,:r.:n") i tego. co w lolkiorze nazwała wyimaginollanym. Autorka pisze. ie obral "swojego" i "obcego" (.. Frcmden" i "Andercn") musi być rozpatrywany II kordacji z warunkami historyC/nymi. Ponadto uważa. że właśni.: w ni.:których gatunkach folkloru odkrywanc przCl. nią wizcrunki ..obcego" i ..inncgo" ("Fremden" i "Anderen") pozostają w niczmienionej postaci albo ulegają transformacji. W pierwszym i drugim rozd/jalc książki aulorka zajmujc się ctnoccnlryzmem i stereotypem Żydów i Cyganów w siollackim 1()lklorze. Wskazując na wply" lalciności historycznych i pokoleniowych. swoją uwagę kicrujc między innymi na stereolypy słowne. które I. \.;olei kszlałtują obraz ..obcego" na przykładzie Zig.:uner". co można tłumaczyć Cy ganów ("Cicrny si jak .,j,:sleś czarny ja\.; Cygan"). Cig(IIl"· .. Du bist schwanz wi.: ein Trzeci rozdział jest ana!i/"l obrazu Cyganów w tymż.: folklorl':. Krekovicov(\ prCl.:ntuje zebrane materialy (pios.:nki. przyslollia. opOIliadania ludolI':) i do\.;onuje ich analizy ze IIzględu na poszczcgólnc atrybuty Cyganów. Poprzcz analizę zjawis\.; ta\.;ich ja\.;: wi/ ..:rune\.; potoClny: język różnorodność ze wzglC;du na plcć (np. młoda Cygan\.;a ni.:szczęśliwie za\.;ochana): szczególne przyzwyczaj en ia oraz normy moralno-etyczne a) skra moralntH:tyczna. b) róinorodne cechy ncgatywnc. c) specyticzne traktowanic dzieci poloż.:ni.: socjaln.:: zatrudnicni.: i praca: wyznanie: wygląd zewnętrzny: dawne zwi'l7.ki historyczne międ/:y Romami a nic-Romami: romantyczny obraz Cygana i Cygan\.; i w oczach Słowa\.;óll. Dzię\.;i lIskazanym wyiej wyrói.ni\.;om analizy autor\.;a zbliża się do omówienia problematyki I.asięgu tolerancji Slowa\.;{lII wobec obcych (bt-'isc/ien 701eran= /Ind l3arriercn ...) W czwartym rozdziale autor\';a snuje rellebje na temat genealogii iydows\.;iej II słOIlackim folklorzc. Analizuje - podobnie ja\.; II' przypad\';u Cyganówmalerialy i.ródloll'':. by Ily\.;azać granice tolerancji w stosunku do tej mniejszości narodowościowcj. listala. podobnie ja\.; II przypad\';u Romów. porZ<ldek dziC;\';i któremu łatwiej jest konstruować Ilnios\';i o "obcości" i ..inności". W przypadku Żydów robi to jedna\.; na nieco mni.:jS/cj próbie materia/(m. Potwierdzeniem stosunku Slowa\.;ów do Romóll' i Ży dów jesl material I.,marly II V I wIdziale książ\.;i. który stanowi analizę i \.;omentarze Krekol'icovei nad granicami tolerancji II IIII"lorze. Jest to część objętościowo największa ze wzgl.;du na liczbę tckStÓII' piosenck II ory ginale oral: ich llumaczenia na język niemiecki. Dlatego. jak się wydaje. [en rozdzjał jest najhardziej interesujący. Dodat\.;owym jego alutem jest \';Iasy/ikacja pioscne\.; według porz"dku: dnonimy: oheślenie ję/·yhmego stereotypu: języ\.; (stanowiący mieszan\.;ę języb slollac\.;o-roros\';iego): ję/.y\.; "parodii" imitujący brzmienic zarabiania mowy Romów: pr/.yzwyczajenia na i.ycie. zatrudni.:nie: stereotypy życiowc i menlalność: poloż.:nie socjaln.:. sposób Żyda i Cygana II oczach Slowa\.;ów: romantyczny obraz Cygana. Przy omawianiu \.;olejnych rozdzialów pracy Lvy Kre\.;ovicovej pominęlam rozdzial pr/cdostatni. \.;tóry stanowi odpowiedź na tczę zawart,!1V tytule ksiąili /.lI'i.l'c/iell !'o/I!/'{//,e /l1U/Barricren ... Omawia ona w nim wyznacmi\';i "swojskości" i ..obcości" i zalcżnośei pomiędzy nimi. IV zlViąz\.;u z historyczną koegzyslencją na tym samym terytorium. SlIoje obrazu badania (\.;orzcni.: i Żyda najczęścic.j li" (żydłaczyli). autorka uprzedzeń). prowad/ila IV trzech tolerancja ukazy Ivane Sil poprz.:z a Cyganie mówili Stwicrdza. stereotypy jyzykoll': "prl:C7. zęby" Słowacy różnicują swój stosunek do obcych brych" można zaliczyć np. Il'ygląd fizyczn)'. a do ..złych" np. "-radzicż cz.y lichll·ę. badaczka zalicza: ncgatywne cmocje. plaszczy;.nach. i bariery. i "przez !ntercsowały .i'r stereotypizacja i.e Ilyobrai.enia i obraz)' nos". II izualnc: Nawd dOlYC/'lce Roma Żydzi - ..Iaj\.;a- ta\.; zllani lokrancyjni Ivsbzując na ich dohre i I:le cechy. Do cech "dotalent Illllzyczny albt) zdolność do handlu \.;mimi. Trzeci,) poruszan,! plaszczy/.n'l uprzcdzcnia i labu II slosun\.;u Sil uprzedzenia. do mniejszości do których elnicznych. �209 Olle typom; haril:ry rozpatrywane są w trzel:h warstwach: pSYl:ho-etycznej, społecznej i kulturolIej. Przykładl:m tahu jest zakazzawil:rania małżeństw poza wlasJ1<\grupą etniczną. Książka Lv)' Krekovicovej porusza problematykę ..swojego"' i ..ohcego"' . .lej walorem jest rozróżnil:nil: znaczenia ..ohl:ego"' na: ..fremden'· (..ohcego") oraz ,.Anderen"' ("innego") . .Jednak najeiekawszl: jest zamieszczenil: części analizowanego materiału źródłowego (rozdział VI). Zwłaszcza dla haJal:l.Y po(kjmujących tematykę ..obcego". a w szczególności tematykę cygańską. OWl:matl:riały mogą stanowić przyczynek do szerszego rodzaju retlek~ji nad społecznością Romów. Dlatl:go tó warto sięgnąć po książkę Krekovićovej Zwiscllen 7a/eran:: und Barrieren ... Omawiana praca. stanowi'lc analizę stosunków i zależności między ..swoimi" a .,obcymi" na terenil: Słowacji. może równil:ż inspirować badania polskie. Na koniec wypada dodać, że książka zaopatrzona /.Ostala w fotogratie i stanowi kolejny tom (2 ł ) cykłu poświęconego hadaniom nad Cyganami. !::ahe/a Po/ańslul S/oW/kia !c'ul"OpeanConlexls o/llIe Fo/k C'u/lure. red. R. Stolicna. Veda Publishing House of the Slovak Acadcmy of Scienc.:s. Bratislava 1997. ss. 366. ił.. mapy. W ostatnich dzil:sięciokciach l:tnologia słowacka może poszczycić się szeregiem osiągnięć. Ograniczając się tylko do puhlikacji. należy wymienić wychodzący od 1953 roku kwartalnik ..Slovensky narodopis". od 196& roku ukazuje się międzynarodowy rocznik ..Ethnologia Slavica" (ostatnio pod tytułem ..Ethnologia Slowaca et Slavica"). Wymieńmy jeszcze .,Narodopisne informacic". klórl: po roku 199(, wychodzą pod nowym tytułem - ..Etnologickć rozprave". Szereg liuących się monogralii zapoczątkował Rudolf Bednarik publikacją Ducllovna a hmolnó ku/lura s/ovenskJ!Io rudu (..Slovl:nska vl,l'itiveda"', 1943). Kulturę ludową Słowacji przedstawiono II drugiej części prac)' I.hiorowcj (eskos/ovenska v/asliveda, cz. 3 Lidovó ku/lura (Praha 196&). W 1972 roku ukat.ała się kokjna praca zhiorowa Die s/owakische Volkskll/lur - Die maleriel!e lind Rei.W~r:e}..·/I/l/lr(red. E. Ilurv<'lIhova i V. LJrbancova). Trzy lata póżniej opublikowano ohszaną prac;; S/ovensko 3. u. 2 !:/ld (rl:d. 13. Filova i 1. Mjartan). W ostatnich latach ukazały się trz)' znaczące praCl: zespołowl: przygolowane głównie przez hadaczy skupionych w Ustal' etnológie Słowacki.:j Akademii Nauk. W roku 1990 opublikowano F.lnograjick)! al/as S/ovenska (red. S. Kovacl:vicova). pięć lat póiniej ukazała się dwutomowa Encyklopedia rlldovej kU/lWy S/ovenska (red. J. Botik i 1'. SlavkovskY). a w 1997 roku drukarnię opuściła książka pl. Slovakia - European Contexls o/l!le Fo/k CU/IIII'e pod redakcją Rastislavy Stolicnej. Niewielki nakład i trudny dostęp do tej pozycji sklonil rl:Cl:nzenta do szcrszego przedstawienia publikacji. Slovakia jl:Sl pracą I.hiurową piętnastu autorów. Wielu z nich brało udzial w opracowaniu etnograticznego atlasu Słowacji. Jest to istotna informacja, gdyż recenzowana praca ma na celu opisanic i wyjaśnienie przyczyn zróżnicowania kulturowego Słowacji. Autorzy nie poprzestają więc na ukazaniu rozl\oju tradycyjnej kultury w zależności od środowiska geograficznego i różnorakich uwarunkOWali historyc/.nych, w tym zwłaszcza osadnictwa woloskiego. niemil:ckiego, węgierskiego i in.. ak sięgają po prace polskie, czeskie, niemieckie, austriackie, węgierskie i ukraińskie. ahy odczytać procesy zapożyueli, które zachodziły w drodze dyfuzji. Autorzy Iviększości rozdzia/óI\" poprzedzają opisy i interpretacje etnologiczne zarysami historyl:znymi sięgąjąl:. tam gdzil: to było możliwe, do danych archeologicznych. Trudno jest recenLOI\"aćw krytyczny sposóh prac;; zhiorową ohejmującą nieomal całą kulturę ludową. Nad tonami polemicznymi i uwagami hędzil: dominować styl re/ata re/ero. Rolnictwo wraz I. uprawą winnej latorośli. hodowlę i pasterstwo przedstawił Peter Slavkovsk~. którl:go poznaliśmy wczl:śniej jako autora książki !?olilik a je/w próca (Bratislava 198&). Swój obszerny artykuł opatrzył IV pięć map. Na jednej z nich (s. 56) przedstawił obszary, na których już w końcu X IX Ivieku rolnicy posługiwali się narzędziami produkcji fabrycznej (południowo-wschodnia Słowacja oraz okolice Koszyc). na innej (s. 57) zaznaczył zgeneralizo- �210 wam; zasięgi narzędzi i prac archaicznych w pierwszej połowic XX wieku. a mianowicie jednej orki w roku. drewnianego pluga oraz siewu ro;cznego i młocki ccpami. Owa archaiczna strefa obejmujc obszary górskie. podczas gdy obszary nizinne były już w tym czasie nasycone innowacjami. Niekiedy jednak i na południu Słowacji można spotkać stare elementy kulturowe. jak choćby młockę pod gołym niebem przez wydeptywanie przez konie ziarna ze snopów rozłożonych na podwórzu. W tym przypadku mamy jednak do czynienia z półnoen,\ graniq rozległego (i też archaicznego!) obszaru występowania tej techniki młócenia zhoża w ohn;bie Starego Sil iata. Podział Słowacji na te dwie strefy często będzie siO;pojalliać II reccnz.OIlanej pracy. Pisząc o ogrodnictwie P. Slavkovsky wspomina o roli. jaką odegrali hulgarsey ogrodnicy w szerzeniu się upraw nowych warzyw. jak i sposobów n<l\ladniania ogrodów. W poludniowej SlolVaeji do dziś uprawia się winną latorośL eImlnicj pólnocna granica tego Kr/CIHI sięgała rozkgłymi dolinami aż do okolic TrenClyna. Autor wyodrębnia dwa typy winogradnictwa: \V miastach ella niektórych mieszkańców było to główne zajęcie. we wsiach natomiast bylo uzupdnicniern gospodarki rolnej. Zauważa też wplywy osadników niemieckich w tym z.aKresic. Autor omówił także hodowlę bydła i koni oraz pasterstwo OlI icc. To ostatnie rozwijało się w wiekach XV-XVII. Szałaśnictwo słowackie i sposoby przerobu mleka owczego wykazują oczywiście wiele podobieństw do t(lrm znanych z innych c/o;ści Karpat i Bałkanów. P. Slavkolsk)' oparł się głównie na pracach Jana Podolaka, zabrakło jednak próby uka/"lIlia szerszcgo środkowo- i południowo-europejskiego tla kulturowego. Na rozwój rzemiosła silny wpływ wywarła koloni/acja I X III i X IV wieku. głównic 7 krain nicmieekojęzyeznych. Dane ctnograticzne z dwu ostatnich w'ieków świadcz'l. Idaniem Michala Karavskiego. o wpływach kulturowych I obszaru Czech. Śląska. Austrii i Niemiec na sklllackie rzemiosło i wytwórczość wiejską Na ogól rzemieślnicy wiejscy i małomiasteClkowi praCll\lali na potrzcby własnego rynku. liwaga ta dotyczy głównie rzemiosł zllią/anych z ohróhką drell"ll<l i skóry (wyrób siodeł. uprzęży. pasów itp.). kożusznictwa czy garncarstwa. Ale od lej reguły bywa/y intercsujące wyjątki. Oto koszykarzy I l3ardejowa można było spotkać daleko poza Słmlacją. trzosy kupowali polscy kosiarze chodzący na żniwa na Wielką Nizinę Wo;gierską (uw'aga Z. K.l. liptowscy wytwórcy kożuchów sprzedawali je na przyleglych ziemiach polskich. ceramika z warsztatów w Iloncie. Gemerze i Zcmpłinie rozchodzi la się dosyć daleko. między innymi na obszarze dzisiejszych północnych W<,;gier. a sukno wyrahiane w niektórych okolicach Słml<lcji w XVIII i XIX wieku wywożono na obszary d/isiejszyeh Węgier i bylej północnej Jugosławii. Wyroby niektórych rzemieślników trafiały na odlegle nicrai rynki d/i.,:ki szerokiemu zasięgOlI i handlu. Szereg rzemiosł wykonYllali domokrążcy. Kraje s<lsiadująee ze Slowacją przemierzali druciarze. szklarze. kastratorzy. 1nni szukal i pracy sezonowej. np. murarze I. (il')rnej Orawy (także z naszej l.ipnicy Wielkiej - przyp. 'l. K.) najmowali siO; do prac)' w Wiedniu i Iludapeszeie. Rzemieślnicy w trakcie dalekich niekiedy wędr{mek poznawali nowe lecllOiki i lechnologie. doskonalsze wyroby. Prócz lego z szerokiego świata przynosili do swoich miejsCl)\\ości róine nOllinki: roznosili je rzecz jasna także wzdłuż szlaków swoich w.,:dróllek. Któż d/iś w ie. ile im zawdzi<;cza tradycyjna kultura środkowej Europy. Cenne inl()rmaeje na ten temat mo/cm)' znalcźć w nieznanym M. Karavskiemu artykule R. Reinfussa (JIIJIYI1! ::(/1t'Odów ll'l,'drOll'/n'ch 1/lI ks::wltowunie się kllltllry IlIdowej li' KG/patach. w: Stlldia :: ::akresll socjologii, etnografii i historii ofiarowane Ka::imier::oll'i f)obrowolskiemll. Kraków 1972. s. 143-152). W lradycy'jnej kulturze slowaekiej poważn<\ rolę odgrYI\al handel. I.icme wzmianki o obnośnych handlarzach i domokrążnych chii austro-węgierskiej nienie to. mocno ICanova. Za Janem spotykamy zazębiającc C:aplovićcm rzemieślnikach także II' polskim się z rzemioslem i Pallem pochodzqeych fólklorze i wytwórczości'l Dobsinsk)'m autorka I rozległych i literaturze I\iejską Ilymicnia obsl.arów etnogralicz.nej. opracowała olejkarzy monarZagad- I:ubica sprl.edając~ Fach olejki i preparaty lecznicze. handlarzy olejem (głównie lnianym l. borml iC/karzy sprzedający ch destylat z borówek. szafraników. dalej handlarzy koronkami. pł{l<.:icnnik{l\\. II tym handlar/~ suknem pytlowym. rzy bydłem. rzy zhożcm. handlarzy kożuchami. szklarzy i sprzedawców owocami. jar/.ynami. garbarz). sprzedawcl'l\\" mI cz..ego sera i masła. wyrobów sl.klanyeh. sprzeda\lcl'l\I wosku dalej szmaciarzy. sprzedawców kwicz.olów. handla- i miodu. handlagarnków: kolo- �211 dziejów. slclmachów. spr/.edawców ohręczy do sit. sitarzy. sprzedawców koryt. hednarzy, handlarLy brdami. gonciar/y. spr/eda\vców kolomazi. wapna. druciarzy. blacharzy, obraźników. koszykar/Y. miotlarzy. handlal'lY zabawkami. sprzcdawców kos i in. Do I wojny ŚII iatowcj m,:drowali oni po wszystkich krajach Austro-Węgier. zapuszczając się do najdalszych krajów curopcjskidl. a nawet do pólnocnej Afryki. Azji i obu Ameryk (sic!). Niektór/y dorobili się i II różnych krajach zakładali maga/yny lub warsztaty. czasem zostawali w nich na stale. S/cz..:gl·)lni aktywni byli druciarlc ("garnki drutuję!"): \1' końcu XIX wieku było (1kolo 10000 druciar Iy r..:krulUj<lcych się IC 150 wsi słowackich. W 1870 roku w samym tylko Wiedniu nalic/ono ich I 123. Nic wi.;:c dziwncgo. że w wiciu krajach druciarz byl synonimem Słowaka. Olcjkar/.y obliczano na około 3 000 osób: rekrutowali się głównie z 40 wsi w okolicach Turca naśl'lldkow..:j Slowacji. Poza Slowacj<\mi..:li swoje ccntra w Amstcrdamie i w Warszawie. \\' Poiscc i w Rosji il<vywano ich Węgrami. gdyż Słowacja stanowiła wówczas część Węgicr. /. początkiem X IX wi..:ku część I nich poszerzyla swój asortyment. glównie o szafran. stąd w literaturl.": spotykamy ich często pod na/wą .,szafranicy". Założony w Warszawie w 1878 roku dom handlO\I y hraci Ors!.ilgo\'ców skupialokoło 150 olcjkarzy pochodz<lCych głównie z okręgu turczańskicgo. I.ależnic od I.amożności handlarze ci przemierzali szlaki bądź picszo, niosąc towar przymocowany do nosilck naplccl.l1ych luh w koszach. a nawct płachtach na plecach. albo transportując wozami. Pojawienie się kolei ulatwiło im dalekosiężny handel. Wspomnijmy przy okaIji. żc handlarl.": wyrobami szklanymi z Vd'kćho i Malćho l:3oro\'ćho (polskich wsi na Liptowie) mi..:li swoj..: c..:ntra handlo\l": II KrakoIlic i Warszawie. a II' każdym z nich pracowało po około 100 pracownikó\\ i uczniów. Przygotowywani..: poi.YI\i..:nia oraz formy i zwy..:zajc związane z posiłkami opracowała Rasti,lava Stolicn<'l. autorka m.in. książki Jed/a a ne/poje na.i:ich predkov (Bratislava 1991). Artykuł zilustnman)' j,,:sl dwi..:ma ci..:kaw) mi mapami. Na jednej z nich (s. 112) autorka ukazała regionalizację Słówacji z..: wzg.l.;:du na rodzaje tradycyjnych napojów alkoholowych. Strefa wina obcjIlluje poludniowozachodni" część kraju i okolice Koszyc. na pozostałych obszarach tradycyjnym napojcm alkoholow)'m byla wódka. Wśród potraw zhoż.owych znajdujemy szereg podobnych do polskich. Ni..:kt()r..: s,l lap":1II1": bardzo archaiczne. jak choćby kisiel ( .. kysen - polewka z owsian..:j m<,ki. któn\ pl'l..:d ugotowaniem zalewano wodą i zostawiano do swobodnej fermentacji. Kisi..:! taki jadano ni..: tylko Ile wschodniej Słowacji. ale i na Ukrainie oraz we wschodniej Polsce i da!..:.i na pół no..:. ell najmnicj po iemen. a zapewne i dalej. Przcl Sltl\\aeję przcbiega południowa granica slrefy. którą zdaniem I.nawców problematyki charakleryzui'l taki..: poll'<lWy luh ich składniki. jak chich. jarzyny. mięso, piwo i wódka domowcgo w)Tobu: tu bini.": pocl.ąt..:k str..:fil. w któr..:j ważką rolę w pożywieniu odgrywają sery. wina owocowe i ryi .. Autorka zwraca uwag.ę. że chich strdY północnej wyrahiany jest głównie z mąki ż)'tni..:j (tzw. c/.arny ch!..:.b). Na j..:dnej z Illap ukazano. żc na obszarach górskich jeszczc w pierwsze.i polowi..: XX wieku wypickano chleh z mąki owsianej i jęczmiennej. często z dodatkiem mąki żytni..:j. natomiast poludnie i wschód Słowacji charakteryzowal chleb wypiekany z mąki żytnicj micszan..:j I. pSl.cnn,\ luh tylko I. pSl.ennej mąki. lzw. biały chleh (znowu skrąj wiclkiej południowej strefy kullurowcj). Od XVIII wieku miejsce prosa zaczyna zastępować gryka. a od połowy XIX wieku - kukuryd/.a. Robiono z nich między innymi kasze. W XX wieku upowszechnił się ryż. I. któr..:go robiono kaSI": na słodko oraz dodawano do kaszanek i mięsa. Autorka zwraca ullag.ę na zachodnioeuropejskie. słowacką. Doprowadziły one do zmiany charakteru dallnych porannych oblitych "iazwa "ohcd" nadal dotyczy ajbardzi..:j tmały charakl..:r n~ch. Moimir Ikni.a jest aulor..:m arlykułu lustrował swoj..: I\Yllody. Europy. Autor wyodręhnia skladowymi: zasadnicze "obed(lIv" główncgo wykazuj'l głównie niemieckie wpływy posiłków rannych i południowych na kuchnię - miejsce ząjęly lekkie .Jristyki" (kawa. chleb. np. ze smalcem). posiłku. który podawany jest już w porze poludniowej. potrawy podawanc podczas świąt dorocznych i rodzino ubiorze ludowym. na szc/eg.óln<\ uwagę zasługują trzy I.asadnicze typy ubiorów koszulami. spodniami. lilrtuehami t~ Pl' ubior(lI\ kobiecych. któr..: rMnią i pasami. Wśród kilkunastu te. które obejmują męskich i zajmuje Na obszarze się glównie lannami map, którymi Słowacji koszuł zi- obszar środkowej się ich częściami istniały dwa - bez rękawów �212 (..ruhas") i z rękawami. Mniej uwagi poświęca autor spódnicom. /ywotkom (..i:ivótik") i fartuchom. Wśród czepców u/ywanych przez kobiety do nakrywania glowy M. łknza wyodrębnił pięć typów. W północno-zachodniej Słowacji jeszczc w pierIVSIej połowic XX wicku kobiety używały prostokątnych płacht o nazwie ..podvika". W przeszłości tego rodzaju nakrycic głowy było w Europie pospolitsze. Autor zwraca też baczną uwagę na formy obuwia rozpoczynając od kierpców (łapcie z łyka nic byly tu znane). Na podkreślenie zasługuje orientacja autora w literaturze etnologicznej krajów sąsiednich. Na koniec autor podkreśla rolę ubioru jako znaku etniczncgo. przypominając. że w przeszłości w wielu krainach kierpce były ..symbolem" Słowaka. Osadnictwo i budownictwo opracowała Sona Kovael:vicova. autorka kilku książek. między innymi Ć'lovek tvorco (Bratislava 1987). Sicć osadnicza odzwierciedla proccsy kolonizacyjne. te zaś w znacznej mierze zależały od warunków geograficznych. Do połowy XIII wieku zasiedlone zostały niziny (południowe części krąiu) i rozległe doliny rzeczne Morawy. Wagu i Nitry, a na wschodzie - Torys)' i Ciroch)'. Większe wyspy zwartego osadnictwa ukształtowały się na Spiszu. Liptowie i w okolicach Żyliny. Na pozostałych, a więc górskich obszarach środkowej i pólnocnej Słowacji. dominowało rozproszone osadnictwo górnicze. później pasterskie. Z upływem wieków obraz ten mocno się zatar!. między innymi przybyło sporo osad rozproszonych. a na północy upowszechniły się wsie typu łańcuchowego. Ściany budynków były drewniane. a na nizinach - gliniane. Od końca XVIII wieku w niektórych okolicach upowszechniły się domy murowane z kamienia. W tym samym mnicj więcej czasic typowe rozplanowanie ..izba-sień-komora" zaczęło się różnicować wskutek wprowadzenia komina (w sieni). W zamożnych wsiach zachodnicj i poludniowej Słowacji. a gdzie indziej głównie u bogatszych gospodarzy, drobnej szlachty i rzemieślników. upowszechniły się wówczas domy o układzie .,izba-sień-izba·'. Zwróćmy jeszcze uwagę na fakt, że w zagrodach południowo-wschodniej Słowacji nie było stodół. gdyż mlócono tam przez wydeptywanie przez bydło. Tam taki.e nie było spichrzy. a wymłócone ziarno przechowywano w jamach ziemnych. Autorka zwróciła szczególną uwagę na powiązania kulturowe w zakresie konstrukcji i materiałów budowlanych oraz typów budynkóv;, gospodarskich między Slollacją a krajami sąsiednimi. Wśród czynników różnicujących budownictwo wiejskie wymienia uwarunkowania etniczne. wyznaniowe (sic'). gospodarcze. a przede wszystkim geograficzne. Sona Kovacevicova nie podjęła natomiast próby naszkicowania typów i odmian domów; nąjpewniej zdając sobie sprawę z niepewności takich prób. Pomija nawet tego rodzaju literaturę. jak np. V. Mencl, UdoWJ architektura v Ceskoslovensku (Praha 1980). Społeczność wiejską i rodzinę opracowały Katarina Apiithyova-Rusm\kov(1 i Rastislava Stoliena. Autorki opisują społeczność wi<:jskl! w paru aspektach. a mianowicie: wiejski samorząd w jego historycznym rozwoju (od XI wieku). formy spolecznego użytkowania wspólnej własności wiejskiej. problematykę stratylikaeji społeczeństwa wiejskiego. Początkowo kolonizowano kraj według prawa norymberskicgo albo magdeburskiego (tZII. prawo /yliliskie). W wiekach XV-XVII w północnej Słowacji ,.ałoi.ono około 200 wsi na prawie wołoskim. Na uwagę zasluguje wielka emigracja w XVIII wieku. kiedy lo z poludniowych części dzisiejszej Słowacji ludność przenosiła się na tereny dzisiejszych Węgier. wyludnionych w wyniku tureckiej okupacji i zarazy. Na miejsca opuszczone przez emigrantów napłynęła ludność z północy Słowacji. Poważny wpływ w zakresie zarządzania wsi,! nastąpił wskutek zniesienia poddaństwa w 1848 roku. kiedy to administracja przeszla w n;ce urzo,;dnik(nv paIiSlwowych. Mimo przemian, w widu wsiach zachowało się. aż do kolektywizacji po II wojnie światowej. prawo wspólnego użytkowania lasów. łąk i wód. Pamięć o udziałach wc wspólnej własności przetrwała do dziś. Autorki opisują także organizację wypasu owiec. która jest oczywiście podobna do tej po polski<:j stronie Karpat. Struktura społeczcństwa wiejskiego byla mocno zróżnicowana. Ciekawym jej odbiciem był sposób zajmowania miejsc w kościele w zależności od pici. wieku i stanu cywilnego. Ponieważ jest to pierwszy od pół wieku opis zachowań obrzo,;dowych w kościele w Słowacji. zatem wart jest przybliżenia. Do mężczyzn należala prawa strona nawy i galeria_ kobiety zajmowały tylko nawę �213 z lewej slrony. Panny-dziewice stały z przodu na miejscu symbolicznej czystości; miejsce dla dzie\\czyny "prespanki" bylo w tyle kościoła. Mlode i jeszcze bezdzietne mężatki stal y tuż la pannami. Róv,niei. młodz.iei. m.,:ska stała z przodu, za nimi siedzieli gospodarze według swego statusu społecznego. starcy siedzieli na ostatnich ławkach. Przy drzwiach kościoła stali członkowie sP0!cczllośei stojący w nicj najniżej. np. żebracy. Rodziny wiejskie. jeszcze w początkach XX wieku patriarchalne, przeobraziły się w rodziny partnerskie. Dawna wielodzietność (12-16 porodów w okresie rozrodczym) charakteryzowała społeczności katolickic. natomiast w miejscowościach zamieszkałych przez kalwinów i luteranów zabiegano o to. aby w rodzinie było tylko jedno dziecko. Autorki opisały również bardzo ciekawy. po cz.,:śei obrz.,:dtl\vy podział izby. W dalszej cz<;ści wiele miejsca poświęcają sprawom uposażenia synów i córck zawicn~iących małżeństwo. Artykuł kończy opis stosunków pokrewieńst\\'a i instytucji kumostwa. Obrzędami dorocznymi zaj.,:ła si.,: Viera Feglova. Autorka zwróciła uwagę na wpływ wyznania na obm,;dowość ludow'l i w zwi,\zku z tym przypomniala geografię kościołów: rzymskokatolickiego (od Bratysławy i Nitry po Spisz), greckokatolickiego. prawosławnego. luterańskiego i kalwińskiego (ewangelicy skupiają się głównie w małych miastach górniczych wschodniej Słowacji. gdzje dawniej osiadali koloniści niemieccy. kalwini natomiast głównie na południu kraju wśród mniejszości w.,:gierskiej). Wiele obrzędów przypomina polskie i inne środkowoeuropejskie. różniąc się jedynie w szczegółach. W obrzędach okresu zimowego spotykamy przebierańców i maski, szczególnie podobne do tych z krajów naddunajskich. Wiele obrzędów łączyło się z dniem św. Lucji. Szczególnie bogata obrzędowość świąt Bożego Narodzenia wiąże się z kultem zmarłych oraz magią agrarną i hodowlaną Podobnie jak w Polsce, choinka upowszechnia się na Słowacji od końca XIX wieku zwłaszcza poprzez miasta, w których mieszkali koloniści niemieccy. ,.Faśiangy" (z niemieckiego ..Varschang") to okres od Trzech Króli do środy popielcowej nasycony licznymi obrz<;dami mającymi zapewnić pomyślność w rolnictwie, elementami kultu przodków i średniowieczną miejską kulturą karnawałową. Taki..e wiosenne i letnie obrzędy słowackie mają swe rozległe środkowoeuropejskie parantele. Obrz.,:dy wynoszcnia słomiancj kukły (..Morena", ..SmrC·, ..Kiser') praktykowane były w zachodniej i środkowej Słowacji. Ich nieobecność we wschodniej części kraju autorka tłumaczy wpływem wschodniego typu kultury i kościoła wschodniego z juliańskim kalendarzem świąt. Odnotujmy powszechnośc stawiania ..majów" na I. maja i majenie domów na Zielone Świątki. \\! wigiii.; Ś\\ . .lana. niekiedy w inne dni, palono obrzędowe ognie ..vajano" (we wschodniej Słowacji ..SObolky". a wi.;c podohnie jak w południowo-wschodniej Polsce). U Słowian zachodnich ognie obrzędowe hyły cz.,:stsze. aniżeli autorka sądzi (zob. mapę przy książce Die Termine der .Jahre~jeller in r:llropa. Forsc!lItngen =lIm I::thnologischen Atlas £lIropas und seiner Nachbarlander. t. I. red. M. Zender. Giittingen 1980). Dodajmy jeszcze i to, że istnieją różnice jeśli idzie o geograli<; ogni dorocznych w Słowacji; częściowo odmiennie rysują się one we wspomnianej wyżej pracy na mapie opracowanej na podstawie danych z literatury przez Jana Podolaka, a inaczej na mapie E. Klcpacovcj w t;tnograjicJ..Ym atlasie 5'1ovenska. W zakollczeniu V. Feglova podkreśla istnienie dużych różnic w zakresie obrzędowości dorocznej - tłumaczy je odmiennością wyznania i kalendarza juliańskiego wc wschodniej części Słowacji i silnymi wpływami kulturowymi idącymi wraz z kolonizacją niemiecką w pozostałej części kraju. Pewną roI.; przypisuje również kolonizacji wołoskiej. Zwyczaje i obrzędy rodzinne opracowały Viera Feglova i Kornelia Jakubikova. W ogólnych zarysach ohrz.,:dowość rodzinna jest taka sama jak w pozostałych krajach środkowoeuropejskich. Pewne różnicc kład'l autorki na karb szczególnej zachowawczości charakteryzującej tradycyjną kulturo; Słowacji. Do połowy XX wieku w pewnych okolicach przetrwał zwyczaj izolowania matki z dzieckiem przez sześć tygodni w kącie izby oddziclonym od reszty pomieszczenia płachtą. Co najmniej przez tydzień pożywienie dla niej. jej rodziny. a nawet dla sąsiadek odwiedzających położnicę, przynosiła kuma. niekiedy bahka. która odbierała dziecko przy połogu. Reliktem zwyczajowego prawa był obrzęd położenia dziecka na podłogę lub pod stół. skąd podnosił je ojciec, potwierdza- �214 jąc tym samym prawo dziccka do życia i jcdnoczt:śnie swoje ojcostwo. Kumostwo poszerzało krąg krcwnych; na Horchroniu potomkowit: rodziców chrzcstnych uważali si.,: za krcwnych aż do piątego pokolcnia. Ślub i wt:sele wiążą się z wieloma obrzędami wyłączającymi młodych z kr.,:gu młodzieży i włączającymi ich do grupy doroslych. Towarzyszyly tcmu licznc zwyczajc i obrz.,:dy mające zapewnić nowemu małżeństwu dostatt:k. potomstwo i zabezpieczyć od zlych sil. Autorki uważają, że istnieje jt:den zasadniczy scht:mat (struktura) zachowałl obrz.,:dowych w tym zakresie i stwierdzają jego wyst<;powanie w innych krajach naszego regionu. Niektóre z zachowalI obrzędowych autorki odnoszą do czasów wspólnoty indoeuropejskiej. I.apewne archaiczne są ślady nocy poślubnej. sp.,:dzanej ongiś przez pann;,; mlodą ze starszym dru/bą Śmierci towarzyszyły nie tylko obrzędy wylączającc zmarlego zc świata żywych. ale także chroniclcc przed negatyvmym oddziaływaniem nicboSlczyka. ocnc ulI\vanie przy zmarlym. placzc pogrzebowe. sposoby zabezpieczania się przed upiorami znane są oczywiścic na obszarach graniczących ze Słowacją. Wc wschodniej Słowacji do lat trzydz.ieslych naszego wieku przc!rllai prastary zwyczaj przcwożt:nia trumny ze zmarlym na saniach takŻI.:latem. Warto podpOII iedzieć. że tt:go rodzaju tradycja przetrwała na Ukrainie (C Vovk .. ')fudii :: ukraiJl.i:koi e/nograjii ta on/rop%hil. Praha brw .. s. 338n.) i u Rosjan (D. Zclenin. Russische (os/s/lIFische) I 'o/ksk/lnde. Berlin - L.eipzig 1927. s. 325-326). Teatr ludowy opracował Daniel Luther. Źródła teatru ludowego tk wiq w dawnej obrz;,;dowości pogańskiej związanej z ząjęciami rolniczymi i pasterskimi. Chrzcścijallstwo wniosło tematyk.; wiążącq się głównie z narodzinami Pana Jezusa i kgendami o życiu świ<;tych. zwłaszcza o św. Dorocie. Widoczny jcst także wpływ kultury miejskiej, który docierał na wieś między innymi za pośrednictwem szkoly i studentów. Autor zwraca uwago; na z.achowania obrz.,:dowe okresu zimo\\eg,o, zwłaszcza Ś\\. Lucji. św. Mikołaja (przebicrai\c). Ilerod) i jasełka. rekwizyty o charakterze symbolicznym) <lraz na karnawałowy charaktcr ZaChl)\\ml zapustnych. Niektóre obrzędy. jak np ... pochówek basów" (albo innych instrumentów muzycznyl:h). rzadkie .icszue \I' piemszci połowic XX wicku, szerzyly się dopiero w latach siedemdziesiątych i osiemdz.iesiątydl. Daniel Luther omówił także dramatyczną stronę obrzędów weselnych. Także i tu mamy do czynienia z przebierańcami. np. przybycie dwunastu ..zbójników" (zachodnia Słowacja) tallcz'lcych .janośikovsky odzemok" (taniec zbójnicki). W widowiskach ludo\lych cz;,;ste S'I postacie druciarzy. miśkarzy. kowali. kominiarzy, szklarzy. szmaciarzy. ale najcz.;stsze są motywy pasterskie. Na koniec autor wspomniał o amatorskich teatrzykach. które 11Tal..z repertuarem przyszły z Zachodu. Orga Danglova jcst au lorką rozdziału o sztuce ludowej. Zalicza do niej to. co wytwarzałi na wlasne potrzeby mieszkańcy wsi, jak i to. co przcjmowano z zewnqtrl z kullury elitarnei i miejskiej. Kształtowanie siO;udrębnej sztuki wiejskicj na obszarzc W;,;gier (a Ili;,;c i Słowacji) przypada na wieki XIV i XV. Autorka podkreśla wpływ stylu i.ycia na sZlllk.,:. a wi.,:c samowystarczalność i rzemiosło wiejskie uprawiane zwykle zim,! przez rolnik()I\. Od polowy XIX wieku zakładano spółki. szkoły i organizowano kursy. np. tkackie. u.epkarskie. \\YSl)'wkarskie. rzcLbiarskie, zabawkarskie i koszykarskie. Coraz szybszy proces urbanizacji dotknąl także sztukę ludową; wiejscy twórcy. podobnie jak pozostali mieszkarlcy wsi. przejmowali limny nieskornplikowane. Regionalne cechy, wyraźniej widoczne w wytworach wiejskich, w)'kor/.ystywano np. w ornamentyce naściennej. Rzemicślnicy wiejscy przeważnic odd/.iaływali na wi.,:kszc obszary ujednołicając je; dość lu wspomnicć o tkaczach z pogranicza morawsko-slll\\ackiego i z 2:itneho ostrova. We wschodniej Słowacji natomiast do niedawna tkano na własne potm:by. a wyrabiane tkaniny wyróżnialy się gamą barw i zróżnicowaniem regionalnym. Ludowi rzeźbiarze i rzemieślnicy znajduwali szerszy zbyt. Ich dzidami były przydrożnc tigury, krzyże i kapliczki. ohrazy świ;,;tych. wyposażenie lokalnych kościólków i in. Pewien wplyw na sztukę ludową wywarły klasztory. mio;dzy innymi poprz.ez produi-;cję i upowszechnianie obrazów świętych i woskowych replik rzeźb. Rzemieślnicy byli pośrednikami mi.;dzy ś\\ialcm miejskim i wicjskim. światem elit i niższych warstw socjalnych. Autorka wspomina także o speeyticznej twórczości górników z okolic Bailskiej Szczawnicy. zwłaszcza o drewnianych rzeźbach i szopkach z malowanymi pejzażami w tic. oraz tlaszach z różnymi motywami przedslawienio- �215 Ilymi wcwnątrz. Szcroki zasic;g miały malowanc na szkle obrazy o tematyce religijnej. wyróżniaiące siC; hogal<[ (kkoracią kwiatową Traliały one do domów katolickich. protestanci natomiast wieslali na śl:ianal:h oZ.dohnie Ilykonane i umieszczone IV ramce cytaty z Biblii. mające chronić dom i .iego mieslk'Hll:(l\\. Orga Danglova zwral:a też uwagę na style w sztuce wyższej. które II różnym stopniu odz.l\krl:iedliły siC; w szllKe ludowej Słowacji. S'I to glównie tradycje gotyckie i renesans()\\e. w mniejszym stopniu barokowe. Rozdz.iał pośll'ie;wny prozil: ludowej opracowała Gabriela Kili3nov3. Tak7.e literatura ludowa Slo\\aklm Ilykaz.ujc liunc pm\i,vania z tradYl:jami krajów sąsiednich. zwłaszcza Czech, Polski i WC;gicr. Na jcj roZ\\(lj i trwałość wpłynął analfabetyzm. który sprawił. że jeszcze na początku XX wieku prz.ekaz ustny hył głównym kanałem transmisji kultury sIO\\a. Z drugiej strony, co najmnicj od pol()\\y XIX \\ieku. rozwijało się piśmiennictwo i od tego czasu daje się zaobserIlować prz.cnikame ,lo ludowej proz)' motywów. stylistyki i językowych środków języka literackiego. Równil:ż II drugiej połowic ubiegłego wieku gromadzi siC; i publikuje podstawowe zbiory (Pavol Dobsinsk)). Po powstaniu Repuhliki Cz.echoslowaekiej zintensyfikowano badania folklorystyczne, uzna.iąe folklor za wain'l ezc;ść dz.it:dzielwa kulturowego Słowaków. Od połowy lat szcśćdziesiątych folklorystyka słml acka nawiw.ala kontakt z. folklorystyką światową wprowadzając nowoczesne metody bada\\·eze. Autor"a pokrótce omawia wszystkie gatunki prozy ludowej. Z braku miejsca wspomnijmy tylko o opo\\icśl:iach historYl:ZI1ych. jak podania o państwie wielkomorawskim. S\\iC;lopclku. Cyrylu i Metodym. o grodach i zamkach. które IV większości dotarły na wieś w XIX \\ ieku wraz z rosnilcym doste;pem do literatury pisanej. Opowiada się również o sprawiedliwym "rólu MaciejlI. Marii Tcn:sie i .Iózelic II. o Turkach i o zhójnikach z Jurajem Janosikiem na czele. Autorka podkreśla mic;dzynarodowc cechy 1()lkloru słowackiego. a jednocześnie jego większą archaiczność. Odnajduj'lc w nim wątki znane w rÓ7.nyeh częściach Europy. uważa Słowację za obszar. gdzic krzy iuj,! siC; \\plywy id'lee z Zachodu. Wschodu i Południa. Jest w tym dużo racji. ehociai to samo mo/na PO\\ iedzicć o wielu innych krajach curopejskieh. Pieśni ludowc opral:()\\ala 1':V<1 Krekovicov3. Słowacja nic miała tego szczęścia co Polska zbiory Hma Kollilr<l z. lat t!"Z)"dziestych X IX wieku zawieraj'l nieco ponad 2600 pieśni, są więc znacznit: mniejsze od tych. które pozostawi I Oskar Knlbcrg. Od ISSO roku ukazywały się S/uvellSke S/Nn': IV ci,lgu Irz.ydzicslU lat opublikowano w nich 2077 tekstów z melodiami. Warto też przypomnieć dwa t()(l1y S/m'cIIshd, /z/dovvch piesni Beli Bartóka. Dopiero w XX wieku zgromadzono IV archiwach ,Iowackich hardzo bogate zbiory. Zaehodz,[et: procesy Sil podobne do tych. które obserwujemy w Polsce; mamy więc (ołklor) /ln. pnp-Inusic. 1"lk i stylil.:Ici.,:. Istnieje jednak godna zazdrości różnica - w wiciu okolicach po dawnenlU śpiclI a si,: jcszLle tradYl:yjne pieśni. a (lIklor pieśniowy wchodz.i obecnie IV zakres kSl.lakenia og.(,incgo. a naste;pnie 'I.ezcgulnie SlIoisly .. kult" siC; żywcgo do dl.iś mitu o plchL:jskim popierany ji)lkloru przel. IIIadzt: wprowadzony już kOlllunisryane. charakterze Słowaków. w okresic doprowadził Analizując międzywojennym, do ukształtowania kolędy. autorka zwraca u\\agę na granice; stanml i'le,) odhicie zróżnicowania wyznaniowego i częściowo etnicznego wschodnia Słowacja z.al1liesz.kana pr/.ez ludność ukrailiską (wyznania prawosławne i greckokatolickie) wyral.rlie prz.eciwslawia siC; reszcie Słowacji konlynuującej tradycje zachodniocuropejskie. Inleresujący jt:st opis przt:nikania świeckich pieśni owczarskich do repertuaru kolędowego i szopek. W dalszt:.i aęści I:. Krekovicovij analiwjc melodie pieśni ludowych odwołując się między innymi do dorohku A. i O. t-:lschek()w. Odnotujmy Iylko wyodre;bnienie pieśni Izw. starej kultury. upo\lszechniaj'lce siC; 1\ XVII wieku. od zachodniego moIO\\t:j (od kOllea X VIII wieku pod wplywem miasta). go. zdanielll autorki. nawiązują \\ folklorze dzieei.,:cym (pieśni. noszeniu 'lorcny. pr/.ynoSleniu nimI ych i nOlloHKznych pochodzenia pieśni o mclodycc durNąjstarsze przejawy !(llklorll pieśniowc- do tradycji wschodnioeuropejskiej. g.ry. wyliczanki) oraz w fołklorze lata. przy płaczach kolc;dach i pml"inszowaniach. oraz w przejawach stylislycznyl:!l. tzw. rolnil:Zej proponuje rol.\\a:i.yć i Ie; lllożliwoŚć. i/. wschodnie pogrzebowych. w pieśniach 7,achowały obrzędowym siC; one zwłaszcza (pieśni przy wy- IV niektórych hożonarodze- świętojańskich i podobnych (kwarttonalnejJ kultury muzycznej. Recenzent związki są wynikiem większ.ej zachowawezo- �216 ści Wschodu. inaczej - w grę może wchodzić raczej stara przynalóność do strefy archaicznej. aniżeli jej oddziaływanie na wschodnią Slowację. Rozdzial O tańcu opracował Stanislav Dużek. DO\viadujemy sil,":.że specjalistyczne hadania nad tą dziedziną kultury rozpoczl,":ro dopiero w latach pil,":ćdziesi<ltyehXX wieku. Prowadzą je naukowcy z t'Jstavu hudobnej vedy Słowackiej Akademii Nauk. I. trcśei artykułu nic wynika. aby badacze słowaccy posługiwali się zapisem kinetogralicznym LabamI. Autor zwraca uwagę na przemiany w zakresie choreografii pod wpływem prądów kułturlmych płynących od Zachodu. a różnorodność tańców częściowo przypisuje zróżnicowaniu etnicznemu na zicmiach słowackich i w ich sąsiedztwie. Kolonizacji wołoskiej należy zawdzięczać między innymi ..odzcmok·· (.,hajdusky tanec". ,.zbojnicky" itd.) ... medvedi tanec" i podobne. Wraz z kolonizacją niemiecką szerzyły się tańce cechowe i karnawałowe: ""pływy h::, jak i późniejsze kontakty z Austrią i Niemcami. odzwierciedliły się również przy wprowadzeniu lendlera i waloyka. Poważny wpływ na zapóźnienie kulturowe północnej części dzisicjszej Słowacji. widoczne również w fblklorze tanecznym. miała turecka okupacja (160 lat). która odizolowała tę część kraju od Niziny Dunajskicj. Rozwinęły się tu tzw. hajduckie tańce. które przyjęły się w wieloetnicznym wojsku węgicrskim i wśród szlachty. skąd wróciły do środowiska pasterskiego i rolniczego. aby wreszcic stać się narodowym tańcem słowackim. W ostatnich stuleciach powstał i upowszechni! się męski solowy •.verbunk" i czardasz. Wiek XX przyniósł nowe tańce. upowszechniąjące się często poprzez miasta. podczas gdy dawniejsze zaczC;l)' przechodzić do stery folkloryzmu. Wiele podobieństw w zakresie kultury tanecznej łączy Słowaków /. Morawianami i Węgrami. Wiele wspólnych tańców i melodii odnajduje autor w Polsce (mazurki. polonezy). a zwJaszcza w Karpatach polskich (zbójnicki). Słabiej przebadane są tańce ludności ukraińskiej zamieszkującej wschodnią Słowację: autor odnotowuje korowody ... odzemok" (..koz[\ćik") i kołomyjki. Szerokie europejskie tlo słowackiej muzyki i pieśni ludowej zarysował Oskar Elschek. Wyodrębnił on dwie wielkie tradycjc muzycznc: pasterską, charakteryzującą obszary górskie Europy i Kaukazu, oraz rolniczą. Podział ten znąjduje odbicie w rodzajach pieśni związanych z pracą. rytuałami i obrzędami. Autor wyróżnił ponadto trzy zasadnicze tradycje - staroeuropejską. średniowieczną i nowożytną. W muzyce i pieśni słowackiej zauważ.a relikty pochodzenia średniowiecznego. na które w XVIII i XIX wieku nałożyły się wpływy barokowe. klasycystyczne i romantyczne. Zapewne rację rna O. Elschek pisząc, że muzyka i pieśń curopejska. kształtowały siC;między innymi pod wplywcm ludów przybywających w średniowieczu do Luropy. Chyba jednak niewiele o tym wiadomo. Przy okazji następnego wydania S/ova!iii należałoby uporządkować w recenzowanym artykule chronołogicznie kolejność przybywania rÓŻnych lud{m czy narodów do Europy i sprostować nicdokładności i błędy (raczcj nic nalei.alo wymieniać równorzędnie Maurów obok Arabów. ani Tatarów obok Mongołów, nic jcst też prawdą. żc Wandalowie i Goci są przybyszami spoza Europy. ani lo. iż u progu średniowiecza Wandalowie asymilowali się na naszym kontynencie). Autor zwraca uwagę na brak w Słowacji epickich limn picśniowych. znanych choćby w Chorwacji (formy epiczne). na Ukrainie (byliny) czy w Rosji (dumy). Natomiast do picśni typu balladowego. szeroko znanych w Europie, nawiązują pieśni zhójniekie. Duża część repertuaru pieśniowego łączy się z obrzędami dorocznymi i rodzinnymi. Obecnie traC!1one pierwotną funkcję i podlegąją zmianom o charakterze estetycznym. Interesujące jest spostrzeżenie O. Elscheka. iż długotrwale sąsiedztwo słowaeko-węgicrskie sprawiło. że np. pewne archaiczne formy słowackie zachowały się zwłaszcza w węgierskich enklawach w zachodniej Słowacji. Analizuj!IC muz)kę słowacką na tle środkowoeuropejskim autor zwrócił również uwagę na kształtowanie się instrumentarium muzycznego pod wpływem przybyszów na ziemie słowackie oraz zapożyczeń od sąsiadów. Do wpływów najintensywniejszych i najbardziej różnorodnych. a prly tym łatwych do wyróżnienia. zaliczył ludową muzykę węgierską. Mimo lo słowacka ll1u/.yka ludowa zachowała wyraźną archaiczną specyfikę nawiązującą zwłaszcza do wschodniej i południowowschodniej Europy. Wzmagające się w dobie nowożytnej wpływy Zachodu sprawiły. Że obecnie stanowi ona symbiozę dwóch tradycji. �217 Wie,:kszość au[o("(')\\,zwraca haczną uwag<; na gcografię opisywanych dementów kulturowych W tym celu należało IIrjść poza terytorium tego niewicIkiego kraju, Ta dyrektywa legIa LI podstaw prezentowanej monografii, Wie,:kszość autorów wykorzystala mapy i komentarze Etnografickeho atlasu S/ovenska, l'0 nie\Vątplill ie spralliło. ie jakość wnioskowania jest wysoka, Właśnie ta baza, którą stanowią materialy uzyskane podczas gromadzcnia materiałów do At/asu w 250 wsiach słowackich. jak i sam ..ItIas, a takie uI\z~,de,:dnieniedanych porównawczych z krąjów sąsiednich sprawiły. że recenzowana monogralia etnologiv.na jest Ilyraźnie /cpsza od poprzednich. W świetle opral'owań skladających "ie,:na n:l'en/O\Vaną ksiąike,: rysuje "ie,:podzial Słowacji na niewielką i w znacznej mierze kulturowo arehail'zną ue,:ść wsehodni'l i półnomo-wsehodnią. zamieszkałą przede wszystkim przez ludność ukrainską i IcmkOl\sk<\ wyznania greckokatolickiego i prawosławnego (CO odbija si<; głównie II ohr Z":UOII OŚl'iI. Pomsta l;! Sło\\acja dz.ieli się na dwie strety: górsk", znowu archaiczną i nawiązując,! do cze,:ściwschodniej. i nizinną bliską kulturowo terenom węgierskim. a w zachodniej części _. austriackim i czeskim (monl\\skim). Osadnictwo awarskie. węgierskie. później niemieckie, które dolar/o tu jUi w polowic średniowiecza. i jeszcze późniejsze wołoskie. pr/.eorały najdawni<:iszą kultur.,: pr/yniesion'l przez Slllwian osiedlających sio,:tu zapewne w dobie wędrówek ludów. Interesujące byloby szukanie odpowiedzi na pytanie o ślady kulturowe po językowych przodkach dlisiejsz.ych S!<lIIaków. Dziś taka próba ma szanse powodzenia dzięki opublikowaniu rel'enzOl\ancj pracy. jak i /,'Inograjicke!zo atlasu S/ovenskll. ;\utorzy zrobili wiele w tym zakresic i nie,:h te słowa be,:d'loceną mcryloryczn'l rccenzowanej ksiąiki, Na koniec dodajmy łyżk,,: dziegciu do beczki miodu: autorzy nie wykorzystali w pełni najlIainiejSlej literatury etnologicznej z krajów s<lsiednich. Dość powiedzieć. że polskich pozycji recenzent naliczył 25: A:Il/lllra /Ildowa S/owian K. Moszyi\skicgo (w minimalnym stopniu ll\\lgle,:dniająca materialy slowackie!) była cytowana trzy razy. t;li70grajia Po/ski ~ Przemiany ku/tury /udoll'ej dwa razy. a Po/ski at/as ('(nograjic::ny tylko raz. W wii;kszym stopniu, jak się zdaje, IIykorzystano literatur.,: czeską. w<;gkrsk" i niemieckojęzyczną Braki te w pewnym stopniu autorzy IIypclnili odmlłuj,w si.,:do opracOl\(ui uwzględniających ju:i literature,:obcojęzyczną Ksiqika laopatrwna jest w indeks geograficzno-rzeczowy. Dowiadujemy się z niego między innymi. ie alllorly najcze,:ściej przywołują materiały porównawcze z Węgier. Moraw i Polski. r/adziej z Czech. ;\ustrii i Ukrainy. Na dalszych miejscach znajdujemy odwołania do kultury . 'iemiec i Rumunii. a nawet daIszyeh krajów: Bułgarii. Jugosławii i innych. Nieliczne usterki I\' zapisach hihliograficznyeh "I chyba nieodlącznym zjawiskiem w publikacjach. Jeśli idzie ('I stronę bardziej ł<lrInalną lo należy dod;!ć. że książka wydana jest z wielką dbałością. Wśród 307 ilustracii pr/eważaj" pie,:kne ł\ltograłie kolorowe i czarno-białe. Na podkreślenie zasługują tcż mapy opracowane II' ten sposób. ahy czytelnikjuż na pierwszy rzut oka orientował się w ich treści. Lycząe lespolowi wydania pracy także po słowacku sugeruję. aby tę cenną książkę uzupełnić artykułem wpro\lad/aj'leym do wiedzy o kulturze ludowej Słowacji. i próbuje Ilyjaśniać ich prz,yczyny posługując sio,:metodą etnogeograficzną Zygmunt K/odnicki Czechy \I' //alvcIvlli /hohrajicInyj dowidnyk. opr. A. DrbaL M. Krił, A. Motamy, V. Motom)' . .I. Topmka, L\\iw ł99X. ss, 119. Ten inł\lrmator hiogralil'lny został opracowany przez pięciu członków stowarzyszenia Ceska bescda I\e Lwowie i pr/.y współpracy paru osób z Uniwersytetu Lwowskiego. Stowarzyszenie to, lalo/Olle Ile l.wowie jeSlcze w l8ó7 roku. istniało do 1939 roku. a po wieloletnicj przerwie !Ostalo restytuowane w roku 1990 skupiaj_w Czechów ze Lwowa i Ukrainy Zachodniej. Autor prlcumowy. honorOl"y człllnek Ceskej hcsedy profesor Mikołaj Kokssa. przypomniał, że w 1924 roku hl'(}\\ski Clech I,ud\\ ik Fejgl IIydal ksiąi.kę pl. Sto lat cIeskiego :':ycia we Lwowie. a w roku 1995 WYSila IV Prad/e ksi'lika praskicgo Ukraii\ea pl. Ukrajinci w lIechii i na Mormrii (1894199-1i �218 Obecnie wydany niewielki informator podaje zwięzłe dane o Cze:chach. którzy przybyli do Galicji glównie w latach panowania austriackiego i osicdli tu na stałe lub tylko krócej zaznaczyli swą obecność. Obejmuje tylko część z nich (366 nazwisk). przeważnic L. (jalicji wschodniej. Niedostrzeżeni zostali nawet niektórzy ważniejsi spośród nich. jak Franciszek Matejko L. Moraw. który osiadł w Krakowie jako nauczyciel muzyki. a był ojcem najwybitniejszego spośród polskich malarzy historycznych. Jana Matejki. Przykłady można by mnożyć. Nie miejsce tu. aby rozważać dobór postaci w tym infOrmatorzc. Byłoby dobrze. gdyby ukazało się większe opracowanie o roli czeskich przybyszy w b. Galicji a także: ich potomstwa później. wrośniętego w społeczności polską i ukraińską. Znaczna część tych przybyszy. których było zapcwne kilka tysięcy. to byli ludzie o dobrych fachowych umiejętnościach. nic tylko urzędnicy. jak głosi I obiegowy slereotyp. lecz także artyści, zwłaszcza muzycy (jak ojciec .lana Matejki), nauczyciele. także ludzie nauki, jak wspomniany w tym przewodniku. urodzony już w Sanoku syn czeskiego urzędnika Dominik Zbroiek. który został profesorem i reklorem politechniki we Lwowie. członkiem AU w Krakowic. nawet oficerowie WP. jak gen. F. I.atinik. dowódca jednej z polskich armii \\ 1920 roku. Podobnie czeskiego pochodzenia byli wybitni przedstawiciele polskiej nauki i kultury. jak K. Szajnocha. M. KridL L. slarr Mniej ich wchlonęlo środowisko ukraińskie Galicji. a przy tym bardziej tu może niż w Polsce sporo z nich zachowało świadomość swej czeskiej przeszłości. pełniąc ważne funkcje w życiu spokczeristwa ukraińskiego, jak przybyli później do Lwowa autorzy tego informalora. wśród nich trzech pracowników naukowych (w tym profesor filologii słowiańskiej) i dwóch inżynierów. Problem czeskich zwłaszcza a także niemiecko-austriackich przybyszy w Galicji oraz ich potomków tu pozostałych. wydąje się interesujący i ważny poznawczo nie tylko z historycznego. lecz także z socjoetnologicznego punktu widzenia. Poż.yteczne więc mogło by się okazać przebadanie świadomości i postaw wybranego zbioru osób czeskiego pochodzenia (lak XIX-wiecznej jak i świeższej daty) m.in. odnośnie ich świadomości pochodzenia. zachowania czeskich tradycji. oceny cech Polaków i Czechów. oceny obydwu narodowości i ich dorobku. utrzymywania łączności z żyjącymi w Czechach krewnymi i przy'jaciólmi. lakże z innymi osobami czeskiego pochodzenia w Polsce i in. Wiemy. jak duże znaczenie przypisywane jest z naszej strony utrzymywaniu więzi wśród polskich wychodźców i ich potomków zagranicą działaniu ich stowarzyszeń. Na tym tle zastanawiający jesl brak ognisk Ceskej besedy IV Małopolsce. gdy takie istnieją na Ukrainie. Swoją drogą opracowanie dobrego in!i:lrmatora hiograliClnego przybyłych du nas (z\\laszeza do Galicji) i osiadłych Czechów oraz przynajmniej wai.niejszych ich potomków. zaopatrzonego w historyczny i socjoetnologiezny komentarz. warte byłohy zachodu przy odpowiedniej polsko-czeskiej współpracy. To samo odnieść można do osiadłych u nas Niemcó\\ i Austriaków. także Ukraińców i osób innej narodowości. Fdward Antoni G i z a. hemie macedońskie Pietras::.ek na pr::.ełomie Xf)( i XX wiekII. Szczecin 1996. ss. 188. Dla polskich etnografów Macedonia jest krajem pólegzolycznym i słabo znanym. Wprawdzie wydana praca ma charakter historyczny - i tak ją należy postrzegać -- ale może ona również zainteresować etnologów. głównie z powodu niedostatku rodzimych opracowań na temat macedońskiej kultury ludowe{ Dlatego też przedmiotem recenzji są tylko wybrane rozdziały lej pracy. TylU! książki sam podpowiada problem. jakim jest pytanie o kształt kultury ludowej na prze/umie wiekó\\. ówczesne warunki życia wsi i zainteresowanie tymi prohlemami IV klasycznej ctnogralii Europy. Recenzowana praca jest niewątpliwie wartościowym opracowaniem historycznym. Ukazuje sytuację polityczną całego regionu IV tym okresie. zwracąjąc przy tym uwagę na kwestie złożo- 2 Wyjątek stanowi praca M. Pokropka i T. Strączka Sporedbena b/onica i polski/e .le/a Piętki i Twarogi. Skopje 1992. lIIollografiJa na lIIakedonskoto se/o Ja- �219 nych stosunków społecznych i na uwarunkowania etniczne. W związku z tym informacje o ówczesnej sytuacji gospodarczcj i życiu kulturalnym schodzą niejako na dalszy plan. Tym bardziej istolne jest lo. i.e aulor usiłował odnieść się do zagadnień etnogralicznych, korzystając nawet z trzech klasycznych pozycji. Niestety. tutaj spotkały go pewne niespodzianki. gdy i. imię autora W,.ó:':cly i [Jojlldnanill - Stanisława Ciszewskiego nie rozpoczyna się na literę .I, a życzliwie przyj.;ta ponad slo lal temu ksiąi.ka /y::ń jewropejskich naroclow nic wyszła spod pióra niejakiego . Wodowozowa, lecz L N. Wodowozowej. Ważne jednak jest to. że autorowi niniejszej pracy udało się ukazać rangę kilku zjawisk, które w klasycznej etnografii Półwyspu Bałkańskiego były eksponowane, a mianowicie trwałość struktur rodowych. tradycje krwawej zemsty. nad/wycząi niski do końca ubieglego wieku wskaźnik urbanizacji kraju, stan zaniedbań w rolnictwie. powodzenie ruchu hajduckiego. początki rozwoju oświaty. '-.Jienależy oczywiście oczekiwać od autora pełniejszt<i charakterystyki życia wit<iskiego. Etnograliczna literatura na len lemat pochodzi głównie stąd. że ta część Półwyspu Bałkailskiego była dawnym poligonem terenowym dla badaczy ze strety niemieckojęzycznej. a klasyczna etnogratia dała wcale sensowny obr,v hislorii kulturowej tego rcgionu. Dla autora pomocne byłoby skorzystanie i.e znanych dzieł o I\romunach (Kuco-Wołochach) oraz o Macedonii w ogóle) ~ ta druga przypomina charaktery styune dla tei cz.;ści Europy zjawisko dość częstego związania określonych ząjęć z grupami o etniczno-j.;zykowym rodowodzie. Z kolei dość ciekawe wyjaśnienia w sprawie zwycząjów rodzinnych. zabaw i !c.)lkloruw ogóle przynosi praca K. Simiczijewa4. Czytelnika mogą natomiast martwić uproszczenia w argumentacji na temat istoty zjawisk, ich przyczyn. czy leż mniej g!l;bokie wnioski dotyczące niektórych zależności. Na przykład pasterstwo rozwijało si.,: u AlbaiH:zyków oraz Kuco-Wołochów mniej z powodu ich uprzywilejowanej pozycji w państwie tureckim. lecz ze względów naturalnych oraz z powodu siły dawnych tradycji. Prawd~ jest. że zarówno I\rnauei (górak albańscy). jak i grupy wołoskie w niewielkim stopniu mogly podlegać presji wladzy. kcz wynikało to głównie z powodu peryferyjnej lokalizacji ich siedzib. Polityka religijna Turków nic była zaś zbyt rygorystyczna. a ekspansja ich religii była II ostatnich stulcciach /jawiski<:m raczej płytkim. Niektóre grupy albańskie wywalczyły sobie natomiast w przesz/ości dość istotny zakres swobód, na przykład prawo do noszenia broni (głównie Mirydyci z właściwej I\lbanii). a Turcy wykorzystywali ich wojownicze skłonności do ochrony stref nadgranicznych - nic musieli dokonywać konwersji wyznaniowej. Słusznie natomiast dostrz<:gł autor dwa charakterystyczne ~iawiska dla świata posttureckiego z przełomu wicków - dewastacj.; gospodarki od Macedonii po Wołoszczyznę (spowodowaną przez wadliwy system dzierżaw) oraz źle widziany przez słabsze nacje wzrost oddziaływania greckiego. głównie dzi.;ki cerkwi (..fanarioci"). Te właśnie kwestie należały bowiem do grupy zjaII'isk najcz.,:ściej dostrzegany<:h przez polskich podróżników, którzy odwiedzili wówczas Bałkan)". Niekiedy tej zaskakują nas uproszczenia i pochopne opinie autora w sprawach podstawoI\ych. jak chociażby: ..Na przelomie wieków zasadniczo nic się w Macedonii nie działo" (tymczasem działo si.,: hardzo wiele. a dowodzą tego m.in. liczne przykłady z recenzowanej pracy) oraz: ,.W historii cywilizacji i kulturze ogólnoeuropejskit<i Macedończycy odegrali niewielką rolę" - dla clnogra!c.iw wszakże wszelkic kultury ludowe to przykład swoistego (w pełni demokratycznego) ud/jalu w kulturz<: ogólnoeuropejskit<i. Z kolei sformułowanie "charakter narodowy" moje rodzić u czytelnika odmienne skojarzcnia - oznacza ono bowiem zespół cech i nawyków wzgl.,:dnie swoistych dla określonych nacji i niekoniecznie musi zostać odebrane jako miernik procesów narouotwórCl.ych". ; Cj. Weigand. Oie iI ro/lll/nen. Ethnographrsch-phi!ologisch-his/orische Un/ersl/chl/ngen l/ber das Volk Jer sogenanJ1len Makedo-!?o/llanen ocia Lin:aren. t. 1.2. Lipsk 1895; Tenże. Ethnographie von Makeclonien. Geschiclllhch-nalllmaler I/nJ sprochlich-s/a/is/ischa Tei!. L.ipsk 1924. , K. Simiczijew. MocedrJliska IlIJAa II/doll'a, Wrocław 1976. , Przykłady IV opracowanej przeze mnie antologii I.udy i kultury Europy 11' relacjach Polaków. Wrocław 1995. " W tym kontekście na uwagc zasługuje przede wszystkim artykuł L. M. Danfc.)rth.Claims /0 Macedonian IJen/it)". lile MaceJunian (JI/es/ion and the Breakup of Yugoslavia. "Anthropology Today" vol. 9 (4), 1993, s. 3-10. Spotykamy IV niej ciekawe uwagi w sprawie symboliki narodowej. �220 Fascynujące natomiast, przynajmniej dla mnie, są niektórc przyponlllianc polonica, np. inlonnacja a aktywności stronników A. Czartoryskiego w tej cz.,:ści świala. udzial Polaków IV tworzeniu ideologii ..naczertania" i inne, równic ciekawe. Wszelkie uwagi. które by/oby można skierować pod adrcsem autora. mają jednak wymiar jednostkowy i nie ma właściwie miejsca dla ich szczegółowego rozwini.,:cia. Autor sam jest świadom niedostatków pracy. ale musimy też pamiętać, że przezwyci.,:żyl on podslawow'l trudność niedostatek materiału źródłowego. Jcdnakże pomimo drobnych usterek technicznych (niezgodności w zapisie prac), książka A. Gizy zasługuje na uwag.,:. również ze strony środowiska etnologicznego. Aliec::.ysloll' ]i-ojlll7 ./agna W oj c i c k a on the rower /:,'0.1'/ S b a r fI', King Kong on -/'1' Su·eel. Families wili/he Side, Westview Press I 'io/etlce oj'l'over/y 1998. ss. 258. Jagna Wojcicka SharIf wyklada antropologie; w City University w Nowym Jorku oraz w Center for Worker Education przy tym uniwersytecie. Jej ksią:ika jest rczultatem pi.,:lnastolctnich badań etnograficznych prowadzonych przez autorkę oraz przez zespół pod jej kierunkiem IV Lower East Side, ubogiej dzielnicy Nowego Jorku. zamieszkiwancj głównie przez ludność latynoskiego pochodzenia. W latach 1974-1980 badania prowadził staly czteroosobowy (włączając autorke;) zespól, do którego czasowo, dla wykonania specjalnych zadali prlewidzianych w projekcie, dohlczono konsultantke; j.,:zykową oraz speejalistk.,: od żywienia. Nast.,:pnie, do 1990 roku. autorka kontynuowała badania samodzielnie, II' rodzinach, klóre wC/cśniej jui. dobrze poznała. W ten sposób praca uzyskala znaczną gle;hię czasową. co pozwolilo ukazać przemian~ w poszczególnych rodzinach. zarówno te. wynikające z naste;pstwa pokoleniowego, jak i innc. be;dące rczult1!tem zmieniających się czynnikóII' polityczno-ekonomicznych. MieszCl.<le si.,:. generalnie. w nurcie badań antropologii miasta. ksiąi.ka Ilyrói.nia si.,: specyliCl.nym. oryginalnym podejściem i stylem narracj i. .Jak pisze autorka w dodatku omawiającym zastosowaną metodoiogi.,:. przyj.,:tym punktem wyjścia była teoria materializmu kulturowego Marvina Ilarrisa. Stąd wynikało zastosowanie podejścia "etic" - gromadzenie danych o ..zdarzcniach kulturowych. wzorcach z.aehowali. artetaktach .. przekonaniach i ideologiach" w taki sposób. by dane Ie byly obicktywnie wcryfikowalne i miały wartość dla badali międzykulturowych (s. 237). W programie badall zawarto m.in. ustalenie budżetu rocznego 36 rodzin, zebranie danych na tcrnat wyż~ wienia. ksztalcenia dzieci. stosowania narkotyków. Niemniej jednak. w książce przewija si.,: również uje;eie ..emie" - II łicznych wypowiedziach bohaterów. ukazuj,\cych ich punkt widzcnia. ich uczucia. myśli i wartości. Jagna Wojcicka SharlT polemizuje ze sposobem przcdstawiania lzw. kultury ubóstwa II' II ielu opracowaniach z zakresu antropologii miasta. Według niej nllsz}we jest twierdzcnie. iż ludzie hiedni sami są odpOlviedzialni za to. le nie mogą się wyrwać z (mego ..zakl.;tego kr.;gu ubóstwa". We wste;pie określa wprost cel swcj książki .. ukazanie perspeklywy. welłlug której odpowiedzialność za ubóstwo obwinia czynniki zewne;trzne. jak zmiany strukturalne w ekonomice i ich społeczne konsekwencje. Drastyczne pogarszanie si.; sytuacji ekonomicznej mieszkaneów badanej dzielnicy. podobnie jak i innych ubogich dzielnic ośrodków miejskich w USA. od polowy lat 70 .• było wcdług autorki rezultatem generalnej zmiany polityki gospodarczej i społeczncj - ..walkę z ubóstwcm" zamieniono na ..walkę z ubogimi". wytoczono n·)lmiei. hatali.,: przeciw narkotykom i generalnie skutków. losów - .. proklamowano a nic przyczyn poszczególnych ubóstwa. rodzin. wojnę Jagna z przestępczością". Wojcieka że zachowania czy poza prawem (jak handcl Sharfr uznawanc zatem przekonująco zaj.,:to si.,: z.IValczaniem pokazuje. za dcwiacyjnc. narkotykami) Sil II istocie działania na granicy prawa wawczymi rosnącego wynikaj'lcymi z poszukiwania sposobu przeż.ycia. utrzymania rodzin)' bezrobocia i zmniejszenia nakładów na pomoc spoleczną DramatyCl.ne na przykladzie podejmowane strategiami przystoso- w warunkach ograniczcnic �221 możliwości l.Ilalai~nia pracy zostało spowodowane ..deindustrializacją'· Nowego Jorku. które z centrum produkcji :lostalu przekształcone w ..postindustrialny" ośrodek finansów, ubezpieczeń i komunikacji. Autorka prograllHl\\U re/Y gnuje z .. przydlugiej akademickiej analizy". by uczynić książkę przystępną i dolr/e": du S/erokiego kręgu odbiorców. znaleźć ludzi dobrej woli. którzy podjęliby działania dla połcps/enia sytuacji ubogich. stworzenia ..bardziej sprawiedliwego spoleczeństwa" (s. 7). Nie kryje silnego zaangażowania. przejęcia losem swoich informatorów i zarazem przyjaciół. którzy slali się jej bliscy w ciągu wieloletnich badall. Bez owego akademickiego. suchego wykładu ksiąi.ka bynąjmniej nie traci wartości naukowej. \\' Ż) \Iej. inten.;suj'leej. a nieraz II ręcz pasjonującej narracji przeplatąją się obserwacje autorki (która nic tai rll\\nici. Sil ojej I\łasn~j roli w życiu społeczności) z wypowiedziami i opowieściami bohaterów. l'oszC/ególne antropologicl.ll~ tematy prz.~dstawione są poprzez opowiadania o historii poszczególnych rodzin. prz} czym wkle uwagi poświęcono losom dzieci. Dowiadujemy się w ten sposób o wielu charakterystycznych cechach kultury społeczności latynoskiej - m.in. o znaczeniu więz.i pokrcwi~l1stwa i likcyjnego pokrewiel1stwa. przyjaźni. problemach relacji płci. roli ll1ałż~l1stwa i II ięzi pozamałż~liskich. tradycyjncgo znaczenia płodności kobiet dla pozyskania i utrzymania partnera. Autorka wskazujc tak7.e na czynniki prowadzącc do coraz szerszej akceptacji i upO\IS/echnienia zwiqzków nie sankcjonowanych formalnie - mianowicie. zawarcie legalnego małidlstlla f10zbawia kobielę i jej dzieci prawa do otrzymywania pomocy społccznej: dodatku na utr/.ymanie oraz. opieki zdrowotncj. Ślcdzenie losów rodzin w ciągu wielu lat pozwoliło ukazać procesy przemian. Rodziny nuklearne przekształcaj" się w matryfokalne. potem ponOllnie mog'i przcobrażać się IV nuklearnc albo poszcrzonc, przy czym na te przekształcenia \I zasadniczy sposób wpływają czynniki ckonomicZIlC. W ksią7.ce ukazano wyraziście szczególne znaczenie kobiet w i.yciu społecz.ności - ich odpowiedzialność za utrzymanie dzieci i kierowanie ieh rozllojcm. co wi<lże się z. malejącą rolą ojca wskutek nietrwałości związków małżeńskich i partn~rskich. Kobiety pc/nią także role mediatorskie, przez co nieraz zapobiegają krwawemu rOZl\iw.)'waniu konlliklll\\·. Wspomniałam tylko kilka z interesujących wątków przewijąjących się w książce. jakby II ..naturalny" sposób objawiających sil< poprzez opowieści. spisane barwnie i WCiijgające cz.ytc/nika. Poslaci kobiet. takich jak Meri czy Eti. oraz ich dzieci. stają się nam bli"kie. a ich lusy nicobojętne. i o to chyba również chodzilo autorce. Danuta Penkala-Gawęcka Maciej /. il b c k.. ·lmh(}lrie :: /)01' /lamid. Społecno.~ć' w .\ytuacji ::agro:':enia ekologicnego. \Vyd. Akademickic Dialog. Wars/alVa I <;l<;lX. ss. 288. Świat spolecz.ności arabskich inlryguje wielu badaczy, o czym świadczy bogata światowa literatura. Polskie badania S<l dużo skromniejsze, dlatego też prace podejmujące tę problematykę godne są odnotowania i zarekomcndowania. Maciej /.ąbek / tJniwersytetu Warszawskiego. etnolog i afrykanista w książce pt. Arabowie :: nar I (I/tllid. ,){){)(ecl/o.vi \V svtuocji ::aRro:':enio ekologicnego ukazal kulturę wybranych plemion arabskich zamicszkujilcych Sahel7• w Sudanie. 7. perspektywy etnologa szczególnie inlereso\\ał się stupniem cając eulościowemu zując wpływ lktcrminacji zjawisk kulturowych. opisOll'i kultury wybrancj grupy kultury na środowisko już na wstępie a także politycznych. wiele uwagi poświęplemion arabskich ze strefy Sahelu. Analizauważa. iż relatywne wpływy środowiska i kultury na siebie ni~ są rlm ne. Praca sklada dzając czytelnika się / Wpnllladzenia. II problematykę szcściu rozdziałów. stylu życia spoleczności Bibliografii, ali'ykańskich Aneksu i mapy. o arabskim Wprowa- rodowodzie . Sahel . to tcrtllin uznaC/.aj'lC\' rozgranicz.cnic miejsca suchego od mokrego. a także wybrzeże morskie i brzeg pustyni. �Autor wYJasnla m.in. terminologię. Tłumaczy znaczenie słowa dal". któn: w języku arabskim w węższym znaczeniu oznacza obszerny dom. a w szerszym kraj lub ziemię zamieszkiwaną przez grupę rodzinną. Natomiast słowo Hamid jest imienicm Icgendarncgo przodka. załużycicla plemienia. Dar llamid to ..kraj lub ziemia Hamida" (s. II). Rozważania na temat z\\'iązków kultury i środowiska. nierównych wz(~jcmnyeh oddzialywali są wynikiem obserwacji uczestniczącej. swobodnej rozmowy. słllrmalizowancgo wywiadu i ankiety. jakie Autor prowadził \V trakcie hadań terenowych w Sudanie w latach 1985. 19891991. Rozdział pierwszy zatytulowany ..Terytorium Dar I łam id i środowisko przyrodnicze stretY Sahelu" opisuje rzeźbę terenu Sahel. jego wodne zasoby. warunki glebowe. klimal i świat zwierzęcy uraz roślinny. W rozdziale )I • .Proccsy etniczne i osadnicze w Kordufanie w ich ll\varunkowaniu historycznym i środowiskowym" omawia historyczne ksztaltowanie się grup plemiennych. wyjaśniając pochodzenie Arabów z Dar Hamid. a także zwraca uwagę na wzajemne przcnikanie stylu życia miejscowej ludnuści i przybyszów z Egiptu. Zauważa istotn'l rolę. z jednej slrony islamizacji i arabizacji Afrykanów. a z drugicj. afrykanizacji Arabów. Interesujące okazuje się również i to. iż ..niektóre z plemion uważanych dziś za arabskie. np. Bederija. jeszcze na pocz'ltku X IX wieku nie używały języka arabskiego" (s. 27). Próbując ustalić pochodzenie mieszkaliców Dar Hamid stwierdza. iż są oni .. w dużym stopniu rezultatem (... ) dwukierunkowego procesu. mimo iż nie stanowią - z punktu widzenia ich genezy - jednorodnego procesu. Wi<;kszość tzw. arabskich plemion dzieli się na dwie zasadnicze grupy: Dża'alin-Danagla i Dżuhajna-Fczara" (s. 27). Grupa Dżuhajna-Fezara wywodziła się z Ilidżazu w Arabii. zawierała leż między sooą związki małżeńskie i odegrala istotną rolę w podboju Egiptu. Natomiast nazwa Dża'ałin lączona jest z nazwą Dangala. co oznacza niedawno zarabizowane plemiona nubijskic. Opisując wewnętrzny podział plemion Dar Hamid oraz ich historię na tle uwarunkuwań politycznych. Autor wskazuje na znaczącą rolę okresów: obecnuści tureckiej (od 1821-1881). panowania Mahdiego (1881-1889). kondominum angloegipskie (1889- ł 956) i nicpudleglego państwa Sudan od 1956 roku. Powstanie Mahdiego (1881) miało również wyraźne cechy rewolucji kulturowej. gdyż podważono ustanowiony przez wladze tureckie nie tylko system administrowania. aie także tradycyjne prawa i zwyczaje. Mahdi zabronil używania amulctów. magii. świętowania z okazji obrzezania. a także zawierania małż.eństwa. muzyki i pielgrzymek do grobowców świętych. co wywołało nieufność wobec systemu podważąjąccgo plemienne prawa (s. 46). Należ) podkreślić. iż system brytyjski przyznawał społecznościom lokalnym pewne przywileje. W aspekcie historycznym Autor prezentuje uwarunkowania przyrodnicze struktury osiedleńczej badanej grupy w XIX i XX wieku. Akcentuje historyczne i środowiskowe czynniki. które składaly się na procesy etniczne i osadnicze stanu kuntederacji Dar Ilamid. Rozdział III ..Kultura Araoów z Dar Hamid na etapie względnej równowagi ckologicznej'" ukazuje tradycyjną kulturę plemion arabskich z terytorium Dar Hamid. Na podstawie zebranych materiałów Autor stwierdził. że wyraźne zmiany wśród ludności dokonały się dopiero IV iamch 50. Ich konsekwencje stały się zauważalnc w latach 60. aż do okresu wiclkiej suszy w latach 1984-1985. kiedy to uświadomiono sobie stan zagrożenia ekologicznego na tych terenach. Określił liczbę 250 tysięcy mieszkańców za granicę ostateczną. po którcj przckroczeniu. przy nie zmienionych sposobach gospodarowania. następuje wyraźny spadek wydolności środowiska (s. 64). Rozdział ten stanowi analizę takich problemów. jak: przepowiadanie pogody na podstawie gwiazdozbioru. zachowania zwierząt. ptaków i planet. opisuje chów zwianlt: techniki i metody uprawy ziemi na sawannie i w oazach (proso. sorgo. sezam): inne dziedziny gospodarki: przetwórstwo płodów rolnych i hodowlę. przemiał zboża: budownictwo. a także ubiory i praktyki higieniczno-kosmetyczne. Analizuje również wpływ środowiska przyrodniczego na stosunki społeczne i wierzenia religijne. Opis rodziny i sposób organizacji przeslrzeni charakteryzuje poprzez zwrócenie uwagi na zagrodę. podstawową jednustkt; gospodarcz'l i spoleczną, zamieszkaOll przcz elementarną rodzinę składającą się z matki. ojca oraz ich dzieci stanu wolnego. lJ ludności osiadłej zagrodę tworzy chata, u koczowników namiot. ..Każda dorosła i zamężna kobieta posiada własną zagrodt; i opiekuje się swą małą rodzill<l (... ) w przypadku małżellst\\ �223 poligamicznych m.;żczyżnic przypada rola dostarczyciela żywności dla kilku zagród'" (s. 164). LJ koczowników namioty są własnością kobiet a prawo wstępu do nich mąją tylko jej mąż i synowic. M.;żczyżni. zwłaszcza starsi. mają własny obiekt. w którym spędząją wolny czas. Mogą im towarzyszyć jedynic kobiety w starszym wieku. Chociaż kobiety nie biorą udziału w debatach. to jednak mają istotny wpływ na podejmowanie decyzji przez mężczyzn. Związki małżeliskic zawierane są najcz.;ściej wśród własnej grupy zamieszkującej obóz. tworząc tym samym wsie krewniaków. co zobowiązuje do wząiemnej sąsiedzkiej lub rodzinnej pomocy. Dystans mi.;dz} zagrodami świadczy o stopniu pokrewieństwa. ,.Odległość między namiotami dwóch sióstr jest mniejsza niż np. między namiotem jednej z nich i namiotem żony jej syna lub namiotami dwóch kohiet h.;dących żonami tego samego mężczyzny. choć między nimi nie ma żadnych innych namiotów'" (s. 166). Przestrzegane są tam muzułmańskie zasady pokrewieństwa i sposoby rozwiązywania związku małżeńskiego. O statusie rodziny decyduje stan mąjątkowy. co należy rozumieć jako liczebność posiadanych zwierząt ilość złotej biżuterii noszonej przez kobiety. a także ohszar uprawianej ziemi i kapitału kupieckiego w postaci towarów i pieniędzy. Opisywaną społeczność ze względu na posiadany mąjątek Autor klasyfikuje w trzech grupach: hogaczy - mających jcdzenie nic tylko dla siebie. biedaków - którym jedzenia wystarcza na cały rok i nędzarzy - którym jedzenia wystarcza tylko najeden dzień (s. 173). Również wykształcenie stanowiło istotny czynnik zróżnicowania społecznego. Islam. zarówno wśród plemion Dar Hamid. jak i w całym Sudanie. jest zróżnicowany. Zdaniem Autora. różne cechyetnokulturowe znalazły odbicie w religijności. przy czym isłam nie naruszył zhyt mocno życia rodzinnego i tradycyjnego stylu życia ludności. Dopuszczano współistnicnic dwóch systemów. muzłumańskego i rodzimego .. .z jednmej strony istnieją otoczeni szacunkiem ortodoksyjni uczeni mU7LIłmańscy. pełniący funkcję prawodawców (... ). z drugiej zaś - np. kapłani miejsccm ych kultów duchów" (s. 177). Podobnie jak w Maghrebie (np. kult marabutów). tak i w Sudanie dostosowywano tradycje rodzime do muzulmańskiej formuly. pozostawiąj'lc je w zasadzie bez zmian. Rozdział czwarty zatytułowany ..zderzenie z cywilizacją przemysłową w środowisku przyrodniczym (od IX9Xdo 19X5 roku)" ukazuje zmiany. jakie dokonały się po zetknięciu się kultury sudariskiej z wpły\\ami europejskimi. zwłaszcza w sferze gospodarki i relacji między przyrostem ludności a uprawą ziemi. Rozdział piąty pl. ..Proces zmian w kulturze w sytuacji kryzysu i zagrożenia ekologicznego po roku 1985" zwraca uwag.; na przeobrażenia. jakie dokonały się w kulturze Arabów z Dar Hamid. Susza. niewłaściwa polityka gospodarcza rządzących doprowadziły do kryzysu środowiskowego. a w dalszej kolejności do podejmowania działań zmierzających do odwrócenia sytuacji. Momentem szczególnym okazał się brak równowagi i odpowiedniego tempa wzrostu zmian kulturowych. Rozdzial szósty ..Pcrspekty\\y rozwoju gospodarczego w strefie Sahelu'·. będący zakończeniem badali ukazuje nicz\\yklc złożoną sytuację społeczności afrykańskich generalnie. Z jednej strony rozwój ekonomiczno-o społeczny. a z drugiej wzrost ludności w połączeniu ze wzrostem upraw i hodowlą zwierząt w strefie Sahelu. naruszył próg wydolności środowiska (s. 256). Zaistniałą sytuację Autor charakteryzuje poprzez czynniki doprowadzające przynąjmniej część spo!cczności do zmian. czego przykładem są migracje zarobkowe. a w konsekwencji inwestowanie zarobionych pieniędzy w handel. rolnictwo. transport itp. Trudną sytuację badanej społeczności Autor upatruje w strukturze własnościowej ziemi i wody. które są wprawdzie komunalne. ałe praktycznie otwarte dla wszystkich użytkowników. co sprawia. iż tereny te traktowane są jako niczyje (s. 262). Uwagę zwraca niewydolny system bankowy. który wymaga przekształceń. aby zachęcić ludność wiejską do oszczędzania i inwestowania linansowych nadwyżek z produkcji rolnej (s. 263). Postuluje stworzenie pozarolniczych sektorów gospodarki. aby odciążyć wieś z nadmiaru rąk do pracy. Ponadto zwraca uwagę. że ..wielka złożoność relacji łączących człowieka ze środowiskiem przyrodniczym wymaga przy analizie przyczyn i skutków pustynnienia zarówno znąjomości środowiska przyrodniczego. tradycji kulturowych. jak i uwzględnienia przemian ekonomicznych i politycznych. Konicczność całościowego podejścia do tematu, nąjlepiej w mikroskali �224 na przykładzie konkretnego terenu. sprawia. że wśród przedstawicieli wiciu dyscyplin /.ajmujących się zagrożeniami środowiskowymi ni..: powinno zaoraklHlć antropolog(')\\ kuituf(myco" (s.264) Książka M. Ząbka j..:st swoistą monografią spokcznoś..:i alrykailski..:j o pochod/eniu arabskim. bardzo interesującą i wartościową. a tahde. schematy. kolorowe zdj.,:eia i rysunki. m.in. stroj..:, fryzury oraz wzory barwienia henną dłoni i stóp dodają j..:j walorów nie tylko inl(lrmac)jnych, ale i estetycznych. Zainter..:suje ona zapewne etno!og{l\\. antropologów. alrykanistó\\'. arahistów, socjologów, a także ekologów. .,Inna 8arska Joanna Warszawa S i e rak o w s k a - D Y n d o. ł998. ss. 207. Granice 1Vvohra:'ni jlo/ill'CIW/ ..1/gllllc::ykrJW. Dialog. Co pewien czas świat obiega wiadomość. że w Alganistanic POIHl\\ nie loc/.y si.; wojna. Gdy taka rzecz ma miejsce w innych regionach powoduje to s/.ybsz:\ lub wolniejsz,\ reakcj.; światowych organizacji. ale w sprawy Afganistanu od pewnego czasu nikl ni..: chce si.,: mieszać. I'róhowałi Brytyjczycy i niedawno Rosjanie. Jak wszyscy pami.;tają. SkOl·lU.yło si.; to I~ltalnic. ZadziWil\iąee wydają się nieustanne konflikty. szcz..:gólnie woh..:e braku zagro/enia ze strony sąsicdnich krąjów. Pojawia się pytanie: czy jest jakaś logika lej walki'! Jakie I.asady rządzą afgatiską polityką') Co organizuje życi..: mieszkaticów') I wreszcie pytanie fundamentalne. jakie są wspomnian..: Vi tytule granice wyobraźni polilyczn..:j Afgaticzyk{m. a tc pytania stara się dać odpowi..:dź autorka, której kompetenej..: do zajmowania się tym lematem potwierdza fakt, że jest sp..:cjalistką od j.;zyków iratiskich. Dzi.,:ki t..:mu mogla korzystać z wielojęzycznych publikacji, w tym afgańskich, co sprawia. że t..:mat j..:st uj.,:ty I. różnych punktów widzenia. Cennym wkład..:m jest bel. wątpienia wykorzystanie prac rosyjskoj.;zycznych. na klóre autorka często się po\\·oluje. Wyłania się obraz kraju bardzo skomplikO\\anego politycznie. społccznic i religijnie. Afgańczycy nie t\\Orzą narodu \~ naszym tego sł<l\\a rozumieniu. Jeśliby pokusić się o jakieś porównania. to można hy ich przyrównać do XVII-\\ieeznej sz.lachty polskiej, nade wszystko ceniącej wolność i swohody oral. równość (oczywiście tylko wśród \\lasnej klasy), ale jednocześnie w..:wnętrznie skłóconej i wakz'lcej o \\pływy. Idea narodu jest w Afganistanie stosunkowo nowa. gdyż liczy kilkadzi..:sillt lal. I'róhy sl\\(lrzenia se..:nlralil.Owanego państwa, podejmowane prz..:z wybitnych przywódcó\\ od XVIII wieku. przynosiły raczej miern..: i krótkoterminowe wyniki. Trzeba było dopiero z.asadnicz..:j prz ...:miany \\ sposohie myślenia i zachwiania tradycyjnych wartości, aby koncepcja narodu mogła oyć częściowo realizowana w ostatnich latach. Należy pamiętać. że nawet dzisiąj w ohliczu przcmian. które laszly \\ świadomości ludzkiej. tradycyjne struktury rodowo-plemiennc są nadal hardl.O siln..:. Ksillżka 1. Sierakowskiej-Dyndo porusza szcreg problemów z\\i'lzanych z..: zmianami w sposobie organizacji afgańskiego świata, powoln..:go przekształcania struktur plemi..:nno-rodowych we w miarę zwartą organizację polityczną. Wartym podkreślenia .i..:st fakt. że czytelnik jest wprowadzany stopnio\\'o w coraz to nowe i bardziej skomplikowane z.agadnienia i dzięki temu może łatwiej przcśledzić procesy kształtujące życic spokczn..: i polilyCZ.lH:. Duiym walorem pracy jest ukazanie historyczno-kulturowego tla. na które naklada aulorka proc..:s pr/emian świadomościowych, czynią..: je bardzicj czytelnymi, a przy Oklllj i daje mo/.Iiwość u/.yskania pewnej bardziej ogólnej wiedzy o Afgańczykach. Lektura sprawia, i.c zaczynamy dostr/egać logikę w tym. co ma tam miejsce. nadal obowiązują Okazuje i sprawiają, się. że tradycyjnc że pewne wydawałoby wartości jak \\olność si.; logiczlle Dowiadujemy się dlaczcgo plemiona, klórc niedawno wakzyly skom radzieckimi teraz są w stanic wojny. Książka jest dobrym polity..:znych bec su/izmu i religijnych. zdobywąiąccgo myśli, kompromisy mowy i czynu nic są moili\\e. ramię w rami.,: prz..:ciwko wojstudium stosunk{)w społeczno- Odwieczny konflikt tadżycko-algailski naoiera nowego wymiaru wocoraz więce.j zwolenników. ł'rzekonuj'lce S'l wyjaśnicnia upatrujące �225 przyczynlakiej sytuacji w Irudnym proccsic wzajemncgo przcnikania sit; przeciwnych sposobów organizacji i:ycia. Chodzi oC/.)\viścic o tradycyjną atgańską strukturt; koła. dla którcj podstawo\\) mi wartościami są rtl\\ność i konscnsus oraz strukturt; piramidy. czyli zhierarchizowanej wladzy. której nośnikiem jest sulizm. To właśnie ekspansja tej formy islamu spowodowała zachwianic tradycyjnymi wartościami. Doprowadziła do sakralizacji władzy, która dotychczas byla \\" sferze prol'ctnum .. .Proccs uświt;cania władzy. który stopniowo. wraz z rozwojcm suJizmu, lOrcl\\al sohie drog..,: do społeczncj wyohraźni. stal się podstawą państwotwórczej ideologii \\. okrć.sie rZ'ldów Abdur Rahmanu. Pańsiwo. na czele którego stanął cmir. hyło słabe, silnie zdecentralizowanć.. a norm) pnmnć.. religijno-moralnc i obyczajowe nic tworzyły jednej całości" is. 159). Sam Rahman wypowiadał sie,: o swych rodakach słowami: .. Musialcm zaprowadzić porządck z tymi sclkami drohnych przywódców. rabw.;iów. rozbójników i rzezimicszków. Wymagało to z.lamania feudalnego i plemiennego systcmu i zastąpienia go jcdną \\'ielką społecznością podporządkcl\\an'l jednolitemu prawu i jednej władzy" Cj. w.). Emir ogłosił. że władza jest czymś danym od Bog.a. a kn',lm\ie pełnią role,: pasterzy strzeg'lcych stada. Stąd mają prawo do pełnicnia rządów na I:iemi \\ I:aste,:pst\\ie stwórcy. Pewicn postęp cywilizacyjny. który mimo ogólnego I:acolilllia dokonal si.,:. jest nasl.,:pnym czynnikiem łamiącym odwieczną strukturc,:. Pojawiła się inlcleklUalna elita nic z.\\i;vana ani z wladzą poszczególnych plemion. ani z autorytetem religijn) m ... Wpł) \\ duc!w\\'ic(ls\ \\a zoslał ograniczony do minimum. gdy władza przeszła w ręce Ludowo-Demokratycznej Partii Alganistanu ( ... ) w społeczeństwie dokonały się poważne przemiany. które pogl<;biala tOćl.ąca ~i<; wiclc lat wojna. Po obu stronach walczących Afgańczyków nowym źródlem prestiiu i wpływów slały si<; stanowiska partyjne" (s. 145). Ograniczenie roli rad) plemiennej i konsensusu doprowadzi lo do możliwości pode.jmowania arbitralnych decyzji przez jednostki spra\\uj'lce \\Iadze,:. Potwierdzenicm tego jest ruch Talibów skupionych wokół Mohamlllada Omara. swcgo charyzmatycznego przywódcy. Jego władza nie wynika z tradycyjnie pasztUllskich wartości jak mc,:st\\"(l na polu walki. czy fizyczna sprawność. Jest ona wynikiem przd\\ iadczenia jego z\\olenników o boskim posłanniclwic Omara. Drugą stroną konfliktu są Tadżycy. Iradyeyjni \\spólmieszk;u\cy Iych ziem. W latach 70. uzyskali oni polityczną i liczebną przc\\agc,: na skutek migracji I:nacznej liczhy Pasztunów do sąsiedniego Pakistanu. Wynikiem lego b) lo pojawienie sic,: na areni..: politycznej wielu charyzmatycznych przywódców niepasztuńslieh. jak choćby slynny Ahmad Szah Massud. Wydawało się w tym momencie. że ostatecznie p.,:kl) bariery tr/.ymaj,\ce Afganistan \\ krc,:gu tradycyjnych zasad. Sukccs Talibów pokazał. żc jest inaczcj i dawne wz.orce nadal S'I gl<;boko zakorzcnione w ludzkiej świadomości. Odpowiedzią na ..ladż) i-;izacj{' areny politycznej była mobilizacja Pasztunów i znaczna radykalizacja postaw. co \\ dalsz.ej perspekly\\ie doprowadziło do powstania ruchu Talihów, związanych glównie z plemieniem Dunani. wychowanków szkM islamskich. Jak więc widać po ustaniu zewnętrznych zagroi.eJl nadszedł Clas by ustalić wewno;trzny układ sił i wyznaczyć kierunki. w jakich .-\fganislan. W)niki tych zmagałl zna każdy. kto czyta gazety. Większość kraju zajmują pójdzie ohecnie Talibowie. a poparcie spoleClnc. jakim sie,: cieszą, nie maleje mimo surowych rZ'ldów, jakie zaprowadzi Ii. OCLywiśeie. to tylko niektóre zagadnieni,L którymi zajmuje si<; autorka. Styl jej pisania spra\\ia. i.e na\\cl najbardziej z;f\vile problemy st,~ją się dla uwai.nego czytelnika zrozumiale. Książka .ie~t godną poleccnia pozycją dla \\szystkieh zainteresowanych problematyką Afganistanu. Znajdą \\ niej różnc inllmllacjc zan'l\\no osoby zainteresowane kulturą i życiem społecznym. jak i zagadnieniami polityczn) mi i ClniCl.nymi. Książka powinna historii tego regionu. mimo że nic stanowi opracowania znaleźć uznanie również u milośników chronologicznego wszystkich faktów dziejc)\\ kraju. /.asadniczą \vartości'llcj pracy jcst to. że LIczy krytycznego które w naszym spoleClelislwie s'! postrzegane jako przejawy fanatyzmu. I ie La religijnym !rozumienia fllndamentalillllem algmiskiej kryją sic,: zasady. których poznanie spojrzenia na sprawy. Okazuje sil< bowiem. może być kluczem do spec~ liki. Michał KlIf/i/1ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6542fb611c8c8fcf38797823b29954dd.pdf d80cec6e721d76922ba96e8f8e4c1cdb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2077 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.227-262 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 IV. KRONIKA SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ZARZĄDU GLÓWNEGO POl.SKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO 7.A OKRES OD WRZEŚNIA 1996 DO WRZEŚNIA 1999 ROKU 20 września 1996 roku na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL w Zielonej Górze odbyły się wybory do Zarządu (;łównego. Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: Elżbietę Berendt. Janusza Bobdanowicza. Alfreda Gaudę, Jana Heidcnreicha. Zbignicwa Jasicwicza. Krystyn!,: Kaczko. Zygmunta Kłodnickiego. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską. AI1I1I,:Kwaśniewską. Teresę Lasową. Bogusława Linette. Marię Parnowską. Andrzeja Rataja. Magdalenę Rostworowską. Teresę Smolińską. Zbigniewa Torońskiego. Irenę Soppę. Romana Tuhaja. Bemadetę Tumo. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium Zarządu Glównego w następującym składzie: prezes - Zygmunt Klodnicki. wiceprezesi Bronisła\\a Kopczyńska-Jaworska i Teresa Smolińska. sekretarz generalny - Magdalena Rostworowska. zastępca sekretarza - Alfred Gauda. skarbnik - Zbigniew Toroński. zastępca skarbnikaJanusz BohdanowicL W skład Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Jerzy Adamczewski, Maria Gołubkow. Wojciech Sadowski. Zastępcami czlonków CKR zostali: Mieczysław Soppa i Irena Wronkowska. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: Anna Brzozowska-Krajka, Stanisław Chmielowski. Aleksandra Tyszkowa. W październiku 1996 roku zmarł członek Zarządu śp. Jan Heidenreich i na Jego miejsce Prezydium ZG na posiedzeniu 14.02.1997 roku powołało, zgodnie ze statutem. dr Annę KowalskąLewicką. Natomiast IV grudniu 1998 roku zmarł śp. Janusz Bohdanowicz. pełniący przez wiele lat funkcję zastępcy skarbnika. Zmiany pracownicze w Towarzystwie: 31 stycznia 1998 roku została rozwiązana umowa o pracę z Antonim Kuczyńskim i od tego czasu prace wyda\\nicze pro\\'adzone są na zasadzie zlecenia; I października 1997 roku na stanowisko dyrektora biura PTL powołana została Paulina Suchecka: 31 maja 1998 roku odeszła z pracy w OdilE Maria Niewiadomska; od I stycznia 19'19 roku sekretarz redakcji ..Literatury Ludowej" Bożena Kuczyńska wykonuje swoje obowią/.ki na zasadzie pracy zleconej. gdyż nie jest już pracownikiem zatrudnionym na etacie. W okresie sprawozdawczym odbyło się 10 posiedzeń Prezydium ZG. 4 posiedzenia Rady Wydawniczej oraz 7 zebrań Komisji Rewizyjnej. przy czym przewodniczący GKR lub jego zast.;pea uczestniczyli niejednokrotnie w posiedzeniach Prezydium ZG. Plenarne posiedzenia Zarządu Głównego połączone są zawsze z Walnym Zgromadzeniem Delegatów oraz sesją naukową: 73. WZD odbył si..; w 1997 roku w Mszanie Dolnej wraz z se~ją zatytułowaną ..Między Lachami a Góralami"; 74. WZD odbył si..; w Krakowie IV 1998 roku. a sesja związana była z obchodami stulecia krakowskiego oddziału PTL i nosiła tytuł ,.Przed 10 laty i dzisiaj. Ludoznawstwo i etnografia między Wiedniem. Lwowcm. Krakowem a Pragą"; 75. WZD odbył si..; w Golotezyźnie kolo Ciechanowa. zaś sesja była poświęcona ..Roli szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego". W pierwszym roku działalności obecnej kadencji Zarządu Głównego praca Prezydium skupiała się głównie na sprawach związanych z Pracownią Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga IV Poznaniu. 1'0 wielu próbach uratowania tej pracowni i niemożności utrzymania jej przy PTL ostatecznie utworzony został w Poznaniu Instytut im. Oskara Kolberga, a prezesem Zarządu tego Instytutu został prot: Wojciech Burszta. �228 Wiele czasu i staraJ1 poświ<;:cono też zabiegom mającym na cclu utrzymanie dotychczasowej siedziby Biblioteki i Archi\\'um PTL, które micszczą siv w budynku należącym do Uniwcrsytctu Wrocławskiego. Dzięki życzliwości rektora. zarówno 13ibłioteka jak i Archi\\um pozostały na tym samym miejscu i na dotychczasowych warunkach. 7:agrożony byl r{l\mież byt Ośrodka Dokumentacji i Inlormacji Etnograficznej w Lodzi. ale i tu szC/<;:śliwie udalo si.,: placówkę uratować. Warto podkreślić. żc na posiedzeniu Ogólnopolskiego Przeglądu Dorobku Twórców Ludowych i Popularyzatorów Kultury Ludowej im, Oskara Kolberga została przyznana Ośrodko\\ i nagroda honorowa im. Oskara Kolberga ..Za zasługi dla kultury ludowej (medal i dyplom). Sprawy linanso\\e. poruszane na wszystkich zebraniach Prezydium. \\ naj\\ i.,:kszej cz.,:ści dotyczyły wydawnicl\\. Przychody Tomlrzystwa pochodz'l bowiem gl(l\\nie z ich sprzedaży. totcż często radzono nad usprawnieniem rozprowadzania ksi'lżek i czasopism wyJ,manych przez PTL - czy to drogą kolportażu. czy też sprzedaży komisowej. Dzi.,:ki :I,aangażowaniu całego zespołu pracowników PTL w sprzedaż wydawnictw (biuro. ksivgo\VoŚć. magazyn i sam prezes) ostatni rok kalendarzowy udało się zamknąć bez zadlużcl1. Aby poprawić sytuacjv linansową Towarzystwa nieustannie czynione są starania o pozyskiwanie sponsorów nie tylko na cele \\'ydawnicze. ale szczególnie na org'Hliz,owanie walnych zgromadzeń i sesji naukowych. Pcwnym utrudnieniem dla gospodarowania linansami Towarzystwa jest bardzo późne. CZysto po upływie kilku miesi.,:cy bież,'lcego roku kalendarzowego. przekazywanie ich przez KBN na konto PTL. W związku z wprowadzaniem do szkół programów dOly"CZ'łcych d:l.iedzict\\a \..ulturowego poczynione zostały starania związane ze sporządzaniem monografii regionalnych. W akcj.,: tv winni włączyć się w jak najwiyl\szym stopniu członkowi~ naszego Towarzystwa, Na zebraniach Prezydium wysunięto tel. propozycję zorganizowania przy współudziale Minislerstwa Edukacji Narodowej. konlcren~ji poświęconej programom szkolnym. u\\'Zględniającym wiedzę () kulturze ludowej. Na Uniwersytecie Lódzkim planowane jest studium dla regionalistów i nast.,:pnie wprowadzanie tego przedmiotu do szkól: w przygotowaniu podręu-nika z części'l poświ.,:conil kulturze łudowej mógłby wziąć udział Ośrodek Dokumentacji i łnIllflll<ICji nnograliu-nej w I.odzi. Przedmiotem zcbrań Prezydium ZG były także spm\\'y dOlyu-'lce przygotowal1 do corocznych walnych zgromadzeń delegatów i sesj i naukowych. Przy 7:arządzie Głównym zarejestrowane są oddziały terclHme. przy czym IiClba ich się zmienia. W roku ł996 powslał Oddział w Biclsku-l3ialej. \\ roku 1997 rozwią/,a! się Oddział w Kaliszu. Natomiast oddziały \Ii Szczecinie i Rzeszowie. choć oficjalnie nic zostały rozwiązane. to praktycznie nie istnieją, a zatem w chwili obecnej jest IX oddziałów liczących "lcmie 884 członków. Przy oddziałach w Gdal1sku i Krakowie I'unkcjonujq Koła zainteresowań Kulturą Ormian. przy Oddziale w Opocznie - Kolo Miłośników I'ulkloru Opou-yrbkiego. a w Krakowie ponadto Klub Ilall.:iarski. natomiast z Oddziału Lódzkiego odcszlo Kolo Miłośników Folkloru Lódzkicgo. W roku 1999 przy Oddziale Warszawskim I'TI. Zll\\ iązalo się Koło i'aintcreso\\ań Kulturą Gruzji. Niektóre oddziały prowadzą na swoim terenie róż.norodne prace. Są lo: pisanie arlykuló\\ i prac naukO\\'yeh. badania terenowe. wygłaszanie odczytów. refcrat(m. pr:l.ygotowywanie seminariów. sesji 'naukowych. organiz(manie i współorganizowanie wystaw. konkursów. kiermasz). festiwali. wycieczek. uczestniczenie w pracach komisji artystyc:l,nych. różnych spotkaniach. udział w audycjach radio\\)eh. lekcjach muzealnych itd. Wyczerpuj'lce. S/,czególowe inlormacje zawarte są \\ sprawozdaniach poszczególnych oddziałó\\. Do bardzo aktywnych oddziałów, regularnie nadsyłaj'lcych do /.ei sprawozdania ze swej działalności. należą przede wszystkim oddziały w Krakowie. Lublinie. Lodzi. eidaósku. Mszanic Dolnej. Opocznie. Działalność W okresie wydawnicza sprawozdawczym "Lud": tomy 80, 81. 82; "Literatura Ludowa": kolejne ukazaly zeszyty się: w tomach 40. 41. 42. i 43: �229 "Lód/kie SlUdia Ltnogralicrne": l.35 - Wohec kllllllrV. Prohlemy al1lropologa: 36. 37 - Wid \,·spólc.esl/o. }':Oll1l'/I/I({cj({ i ::miol/o: !\ome/lli1r::e do polskiego ({II({sll ell/ograjicnego: t. 3 i 4: ...'\rehiwulll '·:tnograiiune": t. 36 /Jr::o::owa i okolica /aklicvna. cz. 2. oprac. J. Swi.,:tek: /Jihliogralil/ ('llIograjii Ilolskiej. 193-1-/939 - oprac. A. Andrunik. /986-19911- oprae. J. Ko~cidska: .·lIlas I'olskich Slmjri\l' I./ldmn:ch. l. 33 .. SIrój Górali I.ąekich - w opracowaniu J. Wielka; "I'racc I·:lnologiun.:": (iórale .llll/S11 ,\larokw1!;kiego R. Vorbricha; "Bihlioh:ka Zcshnka": /)\1'1/ polskie pamięmiki :: .):vberii ,. wiek ){J'II i XI '111; Kędy ka::achski sIep. /)::ieI1l1ik deporlm!'allej Z. Kil:rskil:j. Svberia wryla w pamięć d::iecka Z. Fedusa or~l/: !:arol/Jollllal/owic. S::kic I)(lrlrelll hadaca A::ji - oprac. Z. Wójcik . .l-lię<l::.\·/Jo,vllią. I//lklll!'illą .. 'ierhią i I)olską Duśana Drljaćy. W drugim pólroczu 1999 roku \\)jd<l drtlki.:m. /.godnie z planem. nast.,:puj'lce pozycjc: "l.ud" - t. 83: "Lill:ratura Ludo\\a" " t. 43 zes/.)ty 4-5 i 6 (za IlJ99 r.): "l.ódzkil: Studia 1':UlOgraliczne" - t. 39 (tom 38 wyjdzie w roku 2(00): "Archi\\um I:tnogralic/nl:" t. 36. cz. 3 Brzozowa i okolice 7akliezyna - oprac. J. Swiętek: !\omel1lar::e do Ilolskiego allas/I ell/ograjic::nego. t. 5. Ob.:cn ic \\ ydawn ict \Va I'Tl. ukazuj,! si.,: hl:z opóźnień. Na posil:d/l:niu Rady Wydawnic/.cj 25.06.1999 roku ustalono. że we wrzcśniu. w czasie Walnego Zgrtlmadzl:nia Ikkgatll\\. zostanic zgłoszona kandydatura prof. B. Jaworskiej na stanowisko prze\\odnicz,!cej Rady Wyd<l\\niczej oral. dr J. Karpińskiej na stanowisko sekretarza Rady. Ustalono [(:i .. i.c \\ skład komitctó\\ redakcyjnych serii i czasopism PTL będą wchodzić najmniej 3 osoby z \dasnych środo\\ isk. a ponadto zalecane jest uczestnictwo w nich prezesa lub sekretarza gl:nl:ralnl:go PIL Biblioteka im .. 1. Czekanowskiego Biblioteka gromadzi publikacje głównie z zakrl:su etnografii i ctnologii oraz ważniejsze ctl\\ania z nauk pOkreWIl)l:h: archeologii, historii. antropologii. socjologii. j.,:zykoznawstwa Bihliokka pO\\io;ks/a /biory poprze I. zakupy. wymiano;: wyda\\nictw. dary oraz publikacje oprai in. wła- snej produkcji \\ythl\\nivcj. W okresil: sprawozdawczym zakupiono 202 pozycje. z wymiany pr/ybyło 672 \\OIUIlliny. / darów 274 woluminy. a z własnej produkcji wydawniczej 54 pozycje. I.<[vnie ksi.,:go/bi()r powi.,:kS/yl si.,: o 1202 woluminy i liczy obecnie 39 318 pozycji. Jak \\ idać. gl(l\\nYIll i.ródlelll po\\io;kszania księgozbioru jest wymiana wyda\Nnictw. którą bihlioteka pnmadzi z 38 instytucjami krajowymi i 160 /agranicznymi. Wymiana zapewnia staly dopl) w najno\\s/l:j iikratury clnogralicznej. zwłaszcza czasopiśmienniczej. Dzięki wymianie ró\\niei. publikacjl: \\Iasnl:. \\)dawane prza PTL. docien~ją do najważniejszych ośrodków naukO\\·ych. mU/,dm i lowar/ystw zagranivnych. 7. ksi.,:go/.bioru kor/ystaj'l pracownicy naukowi i studcnci Katedry Etnologii Uniwersytetu Wrodawskil:go i MU/.l:um I-:tnogralicznl:go: ponadto stałymi czytelnikami są historycy. archeolodzy. kulturo/.n<l\\cy. lilolod/.). gl:ogra!()\\ il:. redaktor/y radia i telewizji i inni zainteresowani z Wrocla\\ ia i Dolnl:go Sląska. W czytl:lni w tym .:zasil: udosto;:pniono 10 107 woluminów'. na /cwn<\lrz \\ ypożyuono 3 139 \\'oluminlm: wypożyczono \\ ramach wypoiy ul:li III i.,:dzybi bl iotecznych. Co roku \\ysyłany jl:st do Cl:nlralncgo Katalogu Biblioteki czasopism zagranivnych. k[t'lIT wply\\ają do bibliott:ki PTL.. Biblioteko; prowadzi mgr .Iath\iga Klodnicka. również. kilkanaście arodowcj woluminów w Warszawie Archiwum Naukowe Zbiory archi\\alnl: to gh'l\\'Ilie malerialy sybirackie liczące obecnie 834 numery \\.:. Korzystaj'l/. nich pr/.l:tk wszystkim studenci historii. etnologii i kulturoznawstwa. wykaz inwentarzopracowni- �230 cy naukowi. doktoranci UniwerS)1etu Wrocławskiego. Uniwersytetu Lódzkiego i WSI' w Krakowie. Co roku wypożyczanych jesl około póltora tysiąca tek. Archiwum prowadzi mgr Paulina Suchecka. Alagdalello 74. WALNE Rostworowska ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIE(iO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZL.:GO. KRAKÓW 24.09.1991{ 74. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa I.udoznawczego otlvorzył prezcs PTL praC Zygmunt Klodnicki witając serdecznie wSl-ystkich zebranych członków Towarzystwa oraz gospodarzy - dr Annę Spiss. prezesa Oddziału Krakowskiego. i mgr Marię Zachorowską, dyrcktora Muzeum EtnogralCmego w KrakO\I"ie. W imieniu organizatorólv uczestników obrad gorąco powitała Anna Spiss. praes Oddziału Krakowskiego. 1'0 powitaniach prezcs Zygmunt Kłodnieki złożyl na ręce Anny Spiss kwiaty i podziękowania za zorganizowanie 74. WZD oraz z okazji IOO-lecia Oddziału Krakowskiego życzenia dalszych. wspaniałych lat pracy. LisI gratulacyjny. życzenia kolejnych 100 lal oraz piękny wieniec dożynkowy podarowali gospodarzom przedstawiciele Oddzialu II' Mszanie Dolnej. Prezes Klodnicki zlo):ył lakże na ręce .lana Kapłona. z podziękowaniami za zorganizowanie w Zielonej Górze. Jan Kapłon przypomniał o jeszcze 73. jednym WZD pr<:zesa Oddzialu oraz juhileuszu. wyrazy II' Mszanie podziękowania a mialHmieic dr Anny Dolnej. list Oddziałowi Kowalskicj- Lewickiej. która obchodzi pięćd/.iesięeioleeie swojej dzialalności II' TlJl\arzystwie. Prezes Zygmunt Kłodnicki przypomniał. ):e Kraków jest dla Towarzyslwa miejscem szczcgólnym. Wśród najznakomilSzych członków Oddziału Krakowskicgo hyli: Seweryn Udziela jeden z inicjatorów powstania Towarzystwa Ludoznawczego i Jan Świętek - zalożycicl Oddziału w Krakowie. znakomici uczeni. jak Tadeusz Seweryn i Kazimierz Moszyński. Musimy pamiętać o nich w tc:i szczególnej chwili. gdy obchodzimy stulecie naj starszego i najbardziej zaslużonego Oddziału PTL. Dodał także. że ponad stuletnie starania poprzedników mają obecnie swój linał. Na naszych oczach dobiegają szczęśliwego zakończenia działania zmierzającc do włączenia problematyki dzicdzictwa kulturowego do programu edukacyjnego. Prezcs przypomniał. żC PTL zabiegał o to wielokrotnie przez ponad 100 lat. W Iym roku udało się to osiągnąć i mamy w tym swój udział. Nie może jednak zabraknąć członków Towarzystwa przy realizacji zamierzeń władz oświatowych i kulturalnych. Bez pomocy pracowników muzeów. instytutów i katedr etnologii, pracowników domów kultury i szerokiej rzeszy regionalistów. miłośników i twórców ludowych nic da się zrealizować ambitnych zamierzeń. Drugie stulecie Oddziału Krako'lskiego będzic zatem czasem realizacji szczcgólnych planów nakrcślonych przez Antoniego Towarzystwa . .lcstjednocześnic ogromną szansą i wyzwaniem dla Polskiego znawczego. W dalszej części I. Powitania: prezes przedstawił porządek obrad Zgromadzenia: 2. Wybór prze\lodniczącego zebrania: 3. Wspomnienie zmarłych członków PTL: 4. Sprawozdanie Sekretarza Gcneralncgo: 5. Sprawozdanie 6. Sprawozdanie Skarbnika: Przewodniczącego 7. Dyskusja: 8. Sprawozdania oddziałól\: 9. Wolne wnioski. Głównej Komisji Rel\izyjllej: Kalinę. założyciela Towarzystwa Ludo- �231 ad 2. Pre/es /) gnlllnl Klodnieki zaproponował prowadzenie obrad dr Annie KowalskiejLewickiej. Innych propozycji nic zgłoszono. Wyboru dokonano przez akłamację. Dr Anna Lewicka obejmujac przewodnictwo podziękowała zebranym za zaufanie. ad 3. W okresie od poprzedniego WZD zmarli następujący członkowie Towarzystwa: - z Oddziału Krakowskiego: .Janina Bober. członkini Kola Zainteresowań Kultura Ormian i ks . .Jan Mach. człowiek. który wiele zrobił dla zachowania miejscowych tradycji; - z Oddziału II' Mszanie Dolnej: Malwa Barycz i Zofia Kmiecik; - z Oddziału Poznańskiego: Medard Tarko. Zebrani uczcili minutą milczenia pamięć zmarłych kolegól\. Dr Anna Kowalska-I.ewicka przypomniała zebranym. że pani Malwa Barycz była poetką i wiele swoich wierszy poświęciła Polskiemu Towarzystwu Lud07.l1awczemu. Niedawno. ale niestety już po jej śmierci. ukazał się mały tomik jej wierszy. którego kilka egzemplarzy członkowie z Oddziału w Mszanie Dolnej przywieźli do Krakowa. ad 4. Dr Magdalena Rostworowska. sekretarz generalny PTL przedstawiła sprawozdanie z działalności /arz'ldu Głównego PTL za okres od wrzcśnia 1997 do września 1998 roku. W sprawozdaniu omówiono spraw)' organizacxine. dzialałność wydawniczą oraz sprawy biblioteki i archiwum naukowego PTI.. ad 5. Spruwozdanie finansowe wygłosił mgr Zygmunt Toroński. skarbnik PTL. ad 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił dr .Jerzy Adamczewski. Główna Komisja Rewizyjna podkreśliła. te do 31 lipca 1998 roku zostały uregulowane wszystkie zobowiązania płatnicze Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W związku z występuj'lcymi problemami linansowymi i rosnącymi kosztami opIat pocztowych i bankowych Główna Komisja Rewizyjna wnioskowała. aby redaktorzy poszczególnych periodyków w preliminarzach umieszuali pozycje obejmujące wyżej wymienione wydatki. Dotychczas koszty te ponosi Zarz'ld Główny. W dalszcj części omówiono działalność wydawniczą. Główna Komi~ia Rewizyjna podsumOlI uj tę część sprawozdania wnioskolvała o: I. urealnienie i uaktualnienic skladu rad wydawniczych poszczególnych serii i czasopism. 2. wystt;powanie do Komitetu lladań Naukowych i Ministerstwa Kultury i Sztuki o dolinansowanic zad at] wydawniczych wyłącznie wtedy. gdy w tece redakcyjnej znajduje się gotowy maszynopis ze wszystkimi wymaganymi dokumentami. 3. zlikwidowanic etatu sekretarza redakcji dwumiesio;cznika ,.Literatura Ludowa". Wzorem "Ludu" i "Lódzkich Studiów Etnograficznych" wszystkie prace sekretarza winny być wykonywane na podstawie umowy-zlecenia. 4. udzieknic absołutorium Zarządowi Clównemu za okres od września ł 997 do września 1998 roku. ad 7. Przystąpiono do dyskusji łącznej nad sprawozdaniami. Pierwsza zabrała glos dr Anna Kowalska-Lel\icka. która zl\Tócila uwago; na to, że tak wielka instytucja. jaką jest PTL. funkcjonuje mimo minimałnej liczby etatów. Biblioteka. która liczy 38.872 woluminów i prowadzi wymianę z wieloma ośrodkami \I kraju i za granicą. zatrudnia jedną osobę. Również jednego pracOlll1ika ma archiwum I'TL. Pani Paulina Suchecka. która je prowadzi. przyjęła z początkiem roku dodatko\\o li.lllkcję dyrektora biura . .lest to funkcja bardzo potrzebna. Dyrektor biura nic ma sekretarza i wszystkie prace związane z jego prowadzeniem wykonuje sama. Magazyny mają takżejednego pracownika. który stara sit; pomagać II' bibliotece i przy sprawach bieżących. Księgowość zaś prowadzi pani Anna Lubańska. zatrudniona na pół etatu ma wiele obowiązków. Prezes. skarbnik i sekretarz pracują społecznie. a nadto bywąją narażani na przykrości. W dobie. gdy wszystkim rz,jdzi pieniądz. osoby te należy uważać za dobroczyńców Towarzystwa. bo sponsorują go własnym czasem. Przewodnicząca 74. WZD wszystkim tym osobom serdecznie podziękowała za wysilek i pract; na rzecz Towarzystwa. Delegaci nic mieli pytań co do sprawozdań przedstawionych przez sekn::tarza generalnego i skarbnika. W dalszej ezt;ści Anna Spiss. odpowiadając na zarzut GKR o małej aktywności oddziałów. w tym Krakowskicgo. tłumaczyła. że na nic innego nie starczyło czasu. Zorganizowanie tegorocznego zjazdu było bardzo czasochłonne. "C �232 Przewodnicząca obrad zapytała. czy wiadomo. co sil,: d/icje I odd/ialem \\ /akopanem. /ygmunt Kłodnicki poinformował. 7.e oddział od czasu do czasu od/ywa si.;. W Mszanic Dolncj delegaci z Zakopanego byli jeszc/c obecni. Krystyna Kaczko zapytala o losy ..Słownika ctnogralt)\\' polskich". /\nna Ko\\'alska-I.c\\icka wyjaśniła. że K13N trzykrotnie odrzucal wniosek 1''1'1. o dnfinanso\\'anie prac nad słownikiem. natomiast zatwierdzil wniosek grupy z Warsza\\'Y na opracowanie biogramlm ctnograli·)\\. To. że praca PTL była gotowa do druku. nie przekonało KBN. Prezes Kłodnicki dodał. /e Towarzystwo występowało z wnioskiem o dotację trzykrotnie do K13N i raz do MKiS. /a ka/llym razem słownik byl bogatszy o nowe hasla. Można by spróbować wydać go pod inn'l na/wą np. móglby stać się częścią dluższej scrii o charakterze encyklopedycznym. w kl<'lrejznala/./yby si.; tak/c instytucje etnologiczne. muzea etnograficzne. a z czasem cala kultura ludowa. Jcśli lamysłlcn spolkałby się z aprobatą środowiska. to wówczas można by wyst,jpić z wnioskiem do KHN. Istniejący slownik bylby pierwszym tomem serii. Dr Anna Lewicka I pr/.ykrością nUI\\ a/.yła. /.e boi się angażować czlonk{)\\ w takie d1.iałania. Towarzysl\\'\l \\ jej odClueiu slraeiło l:aul~lIlie publiCInc. bo jako instytucja nie potrafiło dopnll\adzić sprawy do pomyślnego kmica. Przykre jest lo tym bardziej. że dużo osób zaanga/owalo się \\. prace nad slownikiem poś\\·i.;caj'Ic \\ iele Clasu. Sprawa wygląda nicdobrze. Tr/.eba ją odloi.yć jeszcze o rok. Mo/.e coś sil,: zmieni. a mo/.e nale/.) poszukać pieniędzy gdzie indziej. W dałszej części zebrania Jerzy Bruś zaLl\\a/.ył. i/ sytuacja finansowa Towar/.)stwa jest bardzo zła. Z docierających inlilnnaeji można \\Ilioskować. /e rygor hud/etO\\·y \\. sferze oś\\iat). nauki i kultury w prl.)'szlym roku będzie jeszcze większy ni/ w roku bicJ.ącym. Nale/y si.; wi.;e liczyć zc zmniejszonymi nakladami c/.y utrudnionym dostl,:pem do jakichkolwiek dotacji. Mo/c w tej sytuacji należałoby spróbO\\ać pozyskać fundusze z zewnątrz. np. I. funduszy linii Europejskiej. Następnic dodal. że jego zdanicm nastąpi lo odłączcnic Biura \\c Wroelawiu od oddziałów. czego dowodcm może być fakt nadesłania tylko przez 4 oddzialy spra\\ol:d,lIi do /.arządu (,Iównego. Poza tym w ciągu calego roku Oddział w Katowicach nic otrzymal I. Wrocławia żadnego pisma i sam tcż nic nic \\)'sylal. Brak jest więc wsparcia organizacyjnego i nic ma w t) m niCl)jej winy. Po prostu hrak jcst środków . .lerzy Bruś podkreślił. /e \\edlug nicgo /.arz'ld (,I<')\\'ny koncentruje się na d/iałalności wydm\niezej. co jest zrozumiałc. jeśli osoby lalrudnione w nim z tego są opłacanc. Trzcba jednak poważ.nic zastanowić się \\' nadchodz'leym roku nad moż.liwością zmiany statutu. oraz nad opracowaniem pewnych koncepcji. jak pO/.yskać pieni'ld/.e na działalność mcrytoryczną i statuto\\'1 Towarzystwa. Bez picnil,:dzy. nicstel) . nic zrobi sil,: nic. Przed wojmj do Towarzystwa należeli ludzie bugaci. posiadający maj'ltki. /daniem .lerlego Brusia trzeba zastanowić się. w jaki sposób stwor I:yć bazę. klóra zarobi laby na siebie i jeszCle wypracowala środki na działalność merytoryczną. Bardzo dobrze. że jest prowad/.()na d/.ialalność wyda\\nicza. ale nie ma środków pieniężnych na to. aby Zarząd Gł{l\vny /.()rgani/.()\\ai .iak'lś sesję naukową czy popularnonaukową. Jerzy Bruś podkrcślił. że sprawą niepokojącą jest brak nowych. młodych ctnografów. Młodzi mó\yią \\prosl. ŻC PTL nic im nie moie I.ankrować. Przewodnicząca zebrania stwierdziła. /e jesl to okres przcjści'l\\Y. Tak jak \\ iele osób. tak i wide instytucji nic może się odnaleźć w nowych warunkach. SZClególnie I.agubione jest pokolenie starszc i średnic. Dr Kowalska-Lewicka dodala. /e po \\) słuchaniu spra\\ol:daJi odniosła wra/cnie. iż Towarzystwo zaczyna sobie radzić coraz lepiej. nd 9.1'0 przel'\\ie sprawozdania z działalności Odd/.ial(m I'TL pr/.cdsta\\ iii: Oddziału Krakowskiego: Malgorzata Oleszkiewicz: Oddziału Lubelskiego: Anna Brzozowska-Krajka: Oddziału w Mszanie Dolncj: Jan Kapłon: Oddziału TorUliskiego: Hanna Muzalcwska: Oddziału Zielonogórskiego: Irena Soppa: Oddziału Poznmiskiego: Irena Kabat: Oddziału Gdańskicgo: Martyna Michalska: Oddziału \\- Bidsku-l1iałej: Elżbieta Filip: Oddziału Warszawskiego: Helena Kozicka: Oddziału Katowickiego: Jerzy Bruś: �233 Oddziału /alll()jskićgo: !'v!arta Fornal: Oddziału ()pllćzyllSkićgo: .lun łuczko\\ski; Oddziału Opolskićgo: Tćrćsa Smolińska: Oddziału Lódzkiq!ll: 1ałgorzata Wilbik. Anna Kowalska-I.ewicka serdecznie podziękowała delegatom za sprawozdania. Podsumo- Ilując w kilku słowach działalność oddziałów przewodnicz<lca szczególny nacisk p%żyła na konićczność aktYI\izacji dzialalności poszczególnych oddziałów. Niestety. ze względu na pÓ7.ną por.,:. dyskusja nad sprawozdaniami z działalności oddziałów nie odbyła si~. Prezcs Zygmunt Kłodnicki prz.)pomnial. żc w dalszym ciągu nie zgłosił się żaden oddział do zorgani/llllania prz.)szłorounćgo ~iazdu. Czasu jest już bardzo mało. gdyż w połowic paLd/iernika trzeba zloi.yć \~niosek do KBN o dolinansowanic sesji towarzyszącej WZI>. We wnio,ku powinno si.,: podać mićjsce i temat sćsji. Należy więc jak naj,zybcicj zastanowić si~ nad lćmalćm sesji nauk(l\\ej. Oczywiścić pomogą w tym koledzy z uni\\crsyteckich katedr i instytutówetnologii. Anna Spiss podz.i.,:kowala dyrcktorowi Muzeum Etnograficznego w Krakowie za bezpłntnc udostępnienie sali. w któn:j mogły odbyć si~ obrady 74. WDZ oraz umożliwienie bezpłatnego korzy stnnia z teldiHlllll. a \\szystkim wspólpracownikom za pomoc \V orgnnizowaniu Zjazdu. Wydziałowi Kultury Urzędu Wojewódzkiego za stinansowanie opracowania broslllrki pl. Stulecie I\mkOll"skiego Odd::ialu Polskiego 'l'OIl'ar::yslwa Ludo:nawc::ego 1898-1998 oraz mgr Aleksandrze .Iachćr-Tysz.Kowćj. która jćst jej autorcm i która. gdy okazało si.,:. że picniędzy przekazanych na broslllr.,: jest za malo. doloi.yfa potrzebną kwo(~. Prezes Klodnicki pr/ypomnial. że nie /Ostały jeszcze przeprowadzonc glosowania nad wnioskami zglosz.onymi przcz (illl\\m\ Komisio; Rcwizyjną. Wnioski zostały przyjęte. Na zakoricz.cnić dr i\nna Spiss przcdstawiła kilka komunikatów organizacyjnych i zaprosiła I\szystkkh do zlożćnia podpisll\\ w Księdze Jubilcuszowcj. Na tym 74. Walnc !.gromadzenic Delegatów PlL z.ostało zakOl'lczonc. Małgor:ala Wilhik WSPOMNIENIE / 74. WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATÓW ł'OLSKIH.;O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I. OKA1JI IDO-LECIA OI)DZIAI.U KRAKOWSKIEGO. KRAKÓW 24-26.09.1998 Właśnie II spomnicnić. a nic zwykle sprawozdanie. s7Clcgólnic dla nas. krakO\\ ian \\ainy. Wszak pO\\()łał do życia. naj starszy obccnie. Oddział bo przecicż był lo Zjazd Jubileuszowy. to 100 lat temu. 4 grudnia 1898 roku Jan Świętck Towarzystwa Ludoznawczego w Polscc. Decyzję o organizacji zjazdu \\ Krakowie podjął Zarząd Główny rok wcześnicj na wspaniałym zjeździc \\ Mszanie Dolncj. a Oddzial Krakowski ochoczo podjął wyzwanie. Czujqc od samego pocz.ątku brzcmię odpowiedz.iałności. 7arząd Krakowskicgo Oddziału. pod kierunki<.:m pre/cs Anny Spiss. przez. caly rok z zapałem obmyślal strategię najlepszego wykorzy- stania tego, co Krakó\\ ma gościom do zaoferowania. przygotowując się do zjazdu, w którym o,latecznie \\z.io;ło udział 13D osóh. Wszystkie wysiłki szly równocześnie w kilku kierunkach. z których m\jwai.nicjsz.ymi z.daly się ohmyślanic programu i pozyskiwanie sponsorów. których trudno tu \\szystkich wymienić. W pracach nie tylko brali udział. ale najwięcej czasu i sil poza Panią Prczes poświ.,:cili zjazdowi: skarbnik, a zarazem główny kwatermistrz Alicja Ma/cta i sckretarz. Jan Tomaszcwski (m. in. organizator wycicczki). pomagało też kilku c7.łonków Oddziału. nie tylko I Zarz<ldu. Oddział zdołal wydać jubileuSlOWą broszurę autorstwa Aleksandry .Iacher-Tyszlo\\<.:j Slulecie Arakowskiego Odd::ialll Polskiego TowClr::ystwa LlIdo:nClll'c=ego 1898-1998. \\raz. z.malcrialami Biorąc pod uwag.; zjazdO\\ymi. któn\ oliarowano rakt. i;i sporo osóh z krakowskicgo Ltnogralicznym im. Sć\\\:ryna c/.lonkini Oddziału jt:sl nam wszystkim oddzialujest uczestnikom. zatrudnionych Udzieli. a Maria !.achorowska. dyrektor niczmiennie żyt:l.liwa. biuro organizacyjne Muzeum. zjazdu IV Muzt:um a zarazcm ulokowano �234 w budynku Muzeum przy Placu Wolnica I. Tu równie/ odh) ly si.; 2~ \\T/.eśnia ohrady I'n;/ydium Zarządu Głównego PTI. oraz Walne Zgromadzenie [)elegall·l\\. podczas których omówiono bie;lące sprawy PTI.-u. a 14 delegatów odczytalo sprawo/.dania ro<.:l.ne. Na pewno nie tylko milym. ale i aromatycznym dodatkiem do oh rad była kawa. sel'\\ll\vana \\ przcrw ic prz<.:l. nas/ych sponsorów pp. Zofię i Krzysztof;! Drohomireckich. W h;n sam dzie,"l Il'\\ala w ylę/ona praca hiura organizacyjnego. Nie ohyło się. prz) pewnym zamieszaniu spO\\odowanym gorącymi powitaniami. bez drobnyeh pomyłek polegających na zamianie plakietek identylikacyjnych. alc nie spowodowało to żadnych komplikacji dyplomatycznych. a jedynie ro/.ladO\\ało nerwO\v,\ atmosterę wśród organizatorów. Nastc;pny dzieI\. 25 września. hyl poświęcony sesji naukowej pl. .. I'r/ed 100 1<11) i dzisiaj. I.udOl.nawslwo i etnograJia między Wiedniem. I.\\·o\\em. Krakowem i I'rag;,". Oholl i;IZki sekrelarza naukowego pełnil prot'. dr hab. Wiesial'I' Bielikowski. Sala odczytowa Muzeum Etnograficznego .jest zhyt mała. ahy pomicścić \\ s/)'stkich u<.:lcstników sesji. na tę okazję \\'Y'najęlo \\ic;c okalałą salc,: tealraln'l w P;lIislwO\\ej Wy/s/.cj Szkolc Teatralnej. Tematyka sesji koncentrowala siC; wokół poez'ltk<')\\ ludOl.ll<I\\stwa i etnogralii (prot: dr hab. Wiesław BieI\kowski. prot: dr Richard .Idahek. dr Mieu.)'sła\\ Trojan). pO\\stawania katedr. muz.eów etnogralicznych. to\\arzystw ludoznawczych. (mgr Aleksandra .lacher-Tyszkowa. prot: dr Josef Vaf'eka). a także współczesnego stanu hadań elnograli<.:l.nyeh i Il)lklorysty<.:l.nych w Polsce i Ukrainie (prof. dr hab. Ryszard Kantor. prof. dr Slcpan Pawluk). /apre/cntowano też specyfikę hardziej lokalnej tematyki tych badań (dr RÓ/a (Jodula. dr Anna Kowalska-!.e\\ icka. mgr Bogdana Pilichowska). Materialy z sesji znajdują siC; ohecnic \v druku. Sesja z udziałem wybitnych i znanych etnografó\v i etnologó\\·. polskich i zagranicznych. zostala poprzedzona miłym kiego. i uroczystym akcentem. a mianowicie wręczeniem prezesa Zarządu Gló\\'I1ego. listów gratulacyjnych przcl prof dr. hah. Zygmunta Klodniczaslu/onym (;;.Ionkom ()ddzialu Kra- kowskiego: Aleksandrze .Iilchcr-Tyszktl\\ej. Urszuli Janickiej· Kr/)'wda. Janus/O\\i Kamockiemu. Jadwidze Klimasze\\sk iej. Annic Kowalskiej· - I.c\\ickiej. K Iemenso\\i 1'.1'/) SZloll)\\ iClO\\ i. Romilnowi Reinfussowi. Annie Spiss. Adamowi Tcrleckiemu i Marii Zaelloro\\skiej. Drugi dzieli zjazdu został zakoliczony wieczorkiem towarZ) skim \\ nastrojowych pil'I' nicach lokalu ..Chimera". Była lO oka~ja do mniej już. pO\va/nych i naukowych rozm<'m. spoIkania d;l\\'no nie widzianych kolegów ze studiów czy wymiany doś\\iadCl.eli z działalnosci i prac) lawodowej pomiędzy członkami ró/nych oddzialów PTL umiejscowionych nieraz \\ odlcglych zakątka<.:h Polski. ROZlll()\\'y były tak interesui'lce. /e przygry\\ aj'l<.:e.i młod/.ic/O\vcj kapcli !l)lkowej nie udalo się porwnć do talica wic;kszośei uczestników. W pamic,:ci ohccnych I. pemlOsci;\ utm'alila się niespożyta energia. jaką emalllJ\vał nie tylko w taIicu Jan Kapłon. prezes Oddziału w Mszanie Dolnej. Spotkanie wprawdzie trwajo do późnych godzin nocnyell. ale nic do samego rana. gdyż na następny dziell zaplanowano wy<.:ieezkę. Już kilka dni wcześniej spowite mglą poranki i niepe\\na pogoda. spc,:d/.aly scn z powiek or- ganizatorów zjazdu. I)okladilno \\ szelkieh starari. ahy WSI.) st ko si.; jak naj Iepil:i udalo. ale prze<.:ież na warunki atmosferyczne. które były \\ai.nym elemcnlem \\)cicC/ki. nikl nic mial \\plywu. Najgorsze przewidywania sprawdzily się i ranek 26 \\ rleśnia \\ Krako\\ ie okazał się chłodny i mglisty. Wyrus7.0no trzema autobusami w kierunku malo\\·niCl.ej i)oliny Mnikowskiej. klóra hyla piel'\\s/ym etapcm zaplanowanej wy<.:ieczki. Przed stu laly \\ podohncj scenerii. <.:hoć w innej dolince. sllJlografówali sic,: czlonkO\\ie Oddzialu KrakO\\skicgo na krajoznawczcj wy<.:icczce. Idąc siadami nasI.) ch poprzednikó\\ zaplanO\\ano \\ ykonanie podohnej fotografii. Po dotarciu na miejs<.:c okazało się. że chmury sic,: przerzedził). \\yjr/.alo stOlice i pO\\staly nadspodziewanie Mnikowska. łudność dohre warunki do dzialalności której wizerunek wymalo\\'any zwykła Wykonano przy<.:hodzić. ahy się modlić nie tylko to jcdno silt wszyscy uczestnicy przyjaciół totograf(maly pamiątkO\\e rótograficznej. Mo/e spO\\'odowala to Matka Boska na skale góruje nad dolin;,. Tu przecic/ okoliczna m.in. o pogodę. zdjęcie pod skałą na którym I trudcm pomieścili \\ycieczki. ale poszly \\ ruch apilraty: kolejno \\S/ystkic oddziały się za\vzięcic. mając na w/.ględ/.ie kolejne slulecic 1'1'1 .. Znala/la i grupy sic,:16 lampka szampana. którą wzniesiono toast na cl.eść uC/cstnikl'J\I !..ja/dll. a do tcgo malopolskie specjaly. jak: kielbasa i kukidki lisieekie. bunc O\\czy i OSC) pki IIlillldO\\anl' przez \\ ieloletniego �sympatyka P II. i pr/yjacicla krakowskiego Muzeum Etnogralicznego .lacka Lodzińskiego. 1'0 tych pr/)jemJl)ch. pr/rth: \\s/ystkim dla ciała. chwilach nad strumykiem. trzeba było zadbać o ducha. \\i.;c \\)TuS/.ono dakj. do polożonej opodal Alwerni. W i\h\crni /\\ieJ/ano ri.;knie położony na zalesionym wzgórzu zabytkowy. XVII-wieczny kościól _. sanktuarium dedyko\\ane św. FralH;iszkO\\·i. przy klasztor/.e 00. Ikrnardynów. W tamlejs/)'m kościele majduje si.; otoc/on) Cl.cią obra/ Pana .lezusa Miłosiernego. zwanego Galicyjskim. Cieka\\( \\ tej miejscowości okaz,do si.; również naj starsze w Polsce Muzeum Pożarnictwa. Duże /ainlereso\\anic \\/.bud/i/a ekspo/ycja poś\\i.;cona dziejom i\lwerni. a także dawnym pojazdom konnym i mcchanic/nym ui.ywanym prze/o strażaków. Nic bez /naczenia było serdeezIK pr/)j.;cic uCl.cstnikll\\ przCl. pana Wiesława Rogalskiego l. micjscow..:go Samorządowego Ośrodka Kullur). który pod/.ielil si.; obs/erną wiedzą na temat miejscowości i jej zabytków. Po krótkim spacer/c po Rynku / rcs/tkami zabytkowej zabudowy. udano si.; do Nadwiślańskiego Parku I·:tnogralio.ncgo \\ Wygicłzowie. aby tam spo;dzić reszt.; dnia. Wygicldm pr/yj.\ł uCl.cstnik<'m wycieczki pod każdym wzglo;dem wspaniale. a przypomnieć nah:ży. ie skanscn obchod/il \\laśnie jubikusz 30-lecia. Po oticjalnym powitaniu przez Jerzego \Iotyko;. dyrcktora ·1u/cum \\ Chrzanowie. którego Park jest oddziałem. i Henrykę Haducb. kićro\\nika Parku. pr/y di.wio;kach kapeli ludowćj. \\sz.ys<.:y /Ostali ugosz<.:zeni spc<.:jałnośeiami micjsl:ll\\ej ku<.:hni. przygo\o\\lllJymi przez Koło GospodYI] Wicjskieb z Groj<.:a. Jednocześnie już widać by/o pr/ygoto\\ania do /iiec::ol7ego (danie I. /it:mniaków. boczku. cebuli itp. pieczone \\ Ieli\\ ny III gal'llku na ognisku). Posileni goś<.:ie. zostawiają<.: jednak te zabiegi micjscowym ł~Kh{)\\com. ruszyli do /wićd/ania ekspozycji skculsenowskicj. na której terenie pracownicy Parku ch.;tnie udzićlali \\vćlkich \\yjaśnień. Można siy też b)'lo zapoznać z pracą garnearza i \\ ikliniar/a. Wspaniała pogoda pO:l\volila tym. których sil)' nic zawiodly i tym. którzy zdołali oderwać siO; od /Iiec::ol/eg() oral. wszćlki<.:go innego jadła i napitku. pochlanianyeh przy wtórze przyśpie\\ćk gospodYI] - autorćk tych specjałów. na wędrówky do ruin zamku w Lipoweu. aby zć s/uytu \\ ieży lamkO\\ćj pod/iwiać I'O/ległą panoramę okoli<.:)'. Prl.) przygolowaniach i organizacji Zjazdu nic ustrzeżono siO; od nicdociągnio;ć. ale przecież zado\\oknić i uśmićch na \\\arzaw ue/estników. słowa sćrdeeznyeb podziękowań stanowiły dla organi/.atllrll\\ satys\;,kci.; i nagrod.;. Wyd.mać h;. si.; m0t!lo. i.ć 7-1. Zjazd PTL musi al pozostawić po sobie same dobre wspomnienia. ak jćdnak kładzit: si.; na nich cićJl. WS/.y"y z pe\\Ilością pamiętaj,\ spotkanie z prof Rćinlussćnl ho;d'lcym \\ I.nakomitćj limnić \\. dzień sćsji naukowcj. Nast.;pnego dnia. w ten piękn;. roz~lonćuniony d/idl. spo;d/.Ony przC/ uoestników zjazdu na wycieczce. odszedł od nas I'roksor. ,'ić ma tćż już \\·śród nas Jana Kapłona. zasłużonego prezesa Oddziału w Mszanie Dolnej. który I.marl JO gIlIdnia I tJtJX roku. którcgo zapał i energio; wszyscy podziwiali podczas ly<.:h trzeeh dni. Możć jćdnak dohrze. że w ten \vlaśnie sposób. w otoczce miłycb wspomnień /ja/du. po/.Ostan'l Oni \\ pami.;ci ćzłonków PTL. Odd/ial Krakowski PTL swlecie swojego istnienia i wejście w nastypny wiek działalności postarał siO; gm.lnie uocić dopt:iniaj'lc obchody zapoczątkowane na Zjeździe Towarzystwa uroczystym zebraniem \\Sl.ystkich czlonków. które odbyło si.; 4 grudnia 1998 roku w krakowskim Mulćum I·:tnogrationym. Dala ta ni..: /.Ostała wybrana przypadkO\\o. ponieważ dokładnie 100 lat \\cz..:śnić.j. \\ d/idl Ś\\. Barbary. /chrali się e/łonkowie-zalożyciek Oddziału. Na współczesnym ,potkaniu odu;. tano pro\okól 1 tćgo pierwSl.ego posi..:dzenia. dlOĆ nie bez przeszkód. gdyż okres lć gr;. p i prl.oi.;hidl nić tylko /.dl.ićsiątkO\\ał oraz wpl;. 11<11 na I.mian<; programu I're/ćs. limo to. postarano ctlollków spotkania. si.;. aby nić tylko Odd/ialu. nic pozwalając alc tci odbierał odpowiednio chwilami zamknąć nm\ y mi silami i pom) slami na dals/.q d/iałałność. \\ kroczyć projćktó\\ I.dćcydowano si.; na utworl.cnie sekcji \\ycieokowcj. I zuj'lć \\)cićuk.; na silmacki Spisl. im na przybycie glos <.:zytającej go pani mijając..: stulecie. ak też w następne lata. Wśród wiciu która rozpocz.;!a żywot organi- 15-16 maja ł 9tJ9 roku. ,'vIalgor::atll Oles::kiewic:: �236 JUHILUJSL PROFESOR A 50-LECIA PRACY NALJKOWU Y CZEKANOWSKIEJ-KLJKLI . SKII':J UroczYSIOŚĆ jubileuszowa odbyła się 8 października 1999 roku. w Sali Senatu Uniwersytetu Warszawskicgo. \\' Palacu Kazimierzowskim. ZainicjO\l'ana zostala przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Wydzial llistoryczny Uniwersytetu Warsza\\skiego oral Instytut Muzykologii tegoż Uniwersytetu dla uczczenia I'roJesor Anny Czckano\l'skiej-Kukliliskiej. \\ybitnego c!nomuzykologa. autorki podstawO\\ yeh dla tej dyscypliny prac. takich jak /:'llIogl'll/io 1I111:.1'c::no, Alelodo/agia i melo(Źvka. 1971 (II wyd. 1998. tlum, rosyjskie 1983): /1:lIlllIn' 1111cvc::ne11:ji. 1981: Glówne kierlInki i orienlacje ellloll1l1::ykologii wspólC::l!slll!j. Nej/eksie lIlelodologic::ne. 1983. (II wyd. 1987): Polish Folk MIlsic: Slavonic flerilage Polish hodilioll ('Ol1fellll)()rW)' hellds. kierownika Zakładu Muzyki Ludowej Instytutu MUl.ykologii UW. a \\ latach 1<)76-19<)0 dyrckto1''1 tcgoż Instytutu. wykładająccj na wielu uniwersytetach l.agraniCl.nych. I.aangażowanej od roku 1975 w prace International Folk Music Counsil (od 1981 roku Inkrnational Council for Traditional Music) i szeregu innych stowarzyszeń naukowych zagranicznych i krajowych. cl.łonka Warszawskiego Towarzystwa Naukowego i Polskiego Towar/ystwa Ludol.nawczego. wielokrotnie wybieranej do Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Spotkanie otworzył rektor Uniwersytetu Warszawskiego proC Piotr Węglarbki. Mówił o poważnym dorobku naukowym i dydaktycznym ProCesor Anny Cl.ekanowskicj i o widkiej roli wybitnych prolesoró\\ w rozwoju Uni\l'ersytetu, Po złol.eniu gratulacji Juhilatce przckazal prowadzcnie posiedzcnia w rltce przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Prof'. Z. Jasiewicz. obejmując prze\l'odnictwo uroczystości. podkrcślił znaczenic prac naukowych Profesor Anny CzekanO\l'skiej dla nauk etnologic7.l1yeh. \\ ramach których lak wai.ne miejsce zajmuje etnomuzykologia. Wskazał na to. że przedmiot zainteresO\\ań Profesor!\. Czekanowskiej - niuz) ka. rozpatrywana była przez nią jako dziedzina kultury i w kontekście kultury. jako kultura muzyczna. a ludowe kultury muzyczne. którymi si.; /.ajmowała przede wszystkim jako terenem badań użytecznym. jak Jubilatka napisała w jednej ze swoich prac. dla ..przysporzenia wniosków do ugólnej tcorii kultury". Mówił także o przejęciu i rozwinięciu przez prof A. Czckanowską jednej z interesujących cech polskiej etnologii i antropologii. jaką było i jest łączenie przez wiciu badaczy studiów nad kulturą własnego kraju z hadaniami pozaeuropejskich. w czym Juhilatka poslJa w ślady SI'\\:go Ojca. Etnologiczne co ma charakter łokalny. etniu.ny. narodowy od tego co jest uniwersalne. tcrenó\v odległych. ro/.rói.nienie tego globalne. uczyniła jednym z założeń swoich prac. 7.wrócił także uwagę na zasługi Prof Anny Czekano\\skiej. pracującej w ścisłym kontakcie z nauką światową. \viele publikująccj \I' uasopismaeh zagranicznych i uczestniczącej \I' wielu konferencjach międzynarodowych. dla otwarcia humanistyki polskiej na świat. ważnego zawsze lecz szczególnie po 1956 roku. kicdy pojawiły się pierwsze w tym zakresie możliwości. Przedstawił takżc uroczystość jubileuszu jako ważny zwyczaj środowisk naukowych. stwarl.ająey okazj.; do podziękowań za długoletnią pracę a jednoczcśnie pozwalający na dostrzeżenie osoby uczunego w rozwoju nauki i kszta!tuj,\cy właściwe wzory stosunków w obr.;bie społeczności naukowej. Z kolejnymi przemówieniami gratulacyjnymi wystqpili: prodziekan Wydziału Ilistorycznego UW prof. Wojciech Tygielski. przewodniczący Komitetu Nauk o Sztucc PAN prof'. Juliusz Chrościcki oraz dyrektor Instytutu Muzykologii UW prof Sla\\omira Żerańska-Kominek. Życzcnia złożyli ponadto: prof Zolia Helman z Instytutu Muzykologii !JW. prot: I.olia Sokolewicz z Katedry Etnołogii i Antropologii Kulturowej UW. ks. prot: Jerzy Pikulik z Uni\vcrsytctu Kardynała Stefil.l1a Wyszyńskiego. ks. prof. Ścibor z KUL. prot: Zygmunt Sl.\\eykO\\ ski z Kateelr:- Muzykologii UJ oraz inni przcdsta\\icicłe środowiska naukowego, OdCl.ytano także niektóre z nadesła- nych telegramó\\ i listów gratulacyjnych. W części uroczystości zatytulO\\Unej .. I-:tnomuzykologia polska \\ kontekście dorohku Profesor Anny Czekanowskiej" omó\\ienie roli Jubilatki w ro/woju ctnomuzykologii splatało się ze wspomnieniami. Mówili: prof'. Ludwik Rielawski - /,jl7omu::ykologia 1/(/ pr::e1ollli •... : prof'. Jan Stęszewski -- /-fanka Pro./esor Anna C::ekanowska, Si!?gaiąc pomif,'cią do k0l1Cl1fal -lO. i pOc::ąlkufal 50.: prot: Slawornira Źcrańska-Kominek - Z d::iejó11' hadOli lI1u:yki kufwr I)(GIl'UrOI!l!jskich �237 oraz mgr Tomasz Nowak - /:'Inollllcykolod::y piąlej generac:ii. Zamknięciem tej części spotkania była prczcntacja i \\T<;Cl.cnic Jubilatce specjalnie przygotowanego tomu Anna C::ekanowska. /'allnl'llvs o/UllllOl1l11sicology. dokonane przez dr. hab. Piotra Dahliga. Wystąpicnic swojc ProlCsor Anna Czekanowska poświęciła przemijaniu i obrazom. którc ono pozostawia. () s\\oim /yciu zawodowym mówiła jako ,.nudnym·'. związanym tylko z jedną instytucją. \Ii którcj pracll\\ała - Uniwersytetem Warszawskim a jednocześnie urozmaiconym i bogatym dzięki nauC/.aniu. badaniom i pobytom w innych ośrodkach naukowych. Swoim biografom. nJwnió /artobliwic leC/. stanowczo. wytknęła mitologizację dla potrzeb rytuału jakim jl~st jubileusz. Podzi<;kll\\ala swoim przyjaciołom. nauczycielom i wspólpracovmikom. Po przemówieniu dlugo odbierała /yC/.enia składane przcz zebranych. Uroczystości towarzyszyły występy Chóru Kameralnego Uniwersytetu Warszawskicgo ColIegiul11 Musicum oraz grupy studentów muzykologii UW uczestniczących \Ii warsztatach mgr Ewy Wróbel. W Sali lłotej na uC/.estników Jubileuszu oczekiwała ekspozycja publikacji Profesor Anny CzekaIlOwskiej oraz spotkanie z Jubilatką przy winie. Organizatorami całości uroczystości hyli: dr hab. Piotr I)ahlig. mgr Tomasz Nowak oraz mgr Ewa Wróbel. Ważnym świadcct\\em dotychczasowej działalności Profcsor Anny Czekanowskiej a jednocześnie Jubileusm pOlOslanic księga Palhways of /l411sicology. 5()'iI Anniversary of Research Work oj'/'ro/i's.wr .Inna C::ekanowska. Warszawa ł999. ss. 336. wydana przez Instytut Muzykologii Uniwcrsytetu Warszawskiego. zredagowana przez Piotra Dahliga, Ludwika Bielawskiego i Slawomirę i.era(lsk;,-Kominck. Księga zawiera wybrane. opublikowane już. ale takżc znajdującc się w druku albo jeszcl..e nic wydane prace Profesor Anny Czekanowskiej. ogłoszone w języku angielskim. nicmicckim i rosyjskim _... rozproszonc i dlatcgo dotąd trudno dostępne". Dołączona bibliografia prac Jubilatki umo/liwia zidentylikowanie micjsca i czasu wydania lub wygłoszenia tekstów zamicsl.Cl.onych w tomie. Bezpośrednio związana 7. Jubileuszcm jest Tabula Gratulaloria. biografia Proksor Anny Czekanuwskicj. lista magistcriów i dOKtoratów obronionych pod jcj kierunkicm. artykuł Ludwika Bielawskiego F:.'lhnon11lsicoloK}' on the Tum i Piotra Dahliga On the Continuitv ill J-:tlll1ol1lusicologyoraz zcspół intcresujących fotogralii. Ad mllllo.\' (/ni1o.\·' Zbigniew Jasiewicz SII:DI·:MD/.lr-:SII;CIOLI::CIE PROfESORA KLAUSA BI::ITLA 16 b\ietnia 1999 roku odbyla siy w Austriackim Muzeum Ludoznawczym w Wiedniu (OM VW) uroczystość uczcl.en ia 70-lecia wieloletniego (1977- I994) dyrektura tego muzeum i przewodniCl.ącego Stowarzyszcnia Ludoznawczego w Wiedniu (VVW). proC hon., dr. Klausa Beitla. Wśn')(ł ponad stu I.gromadzonych osób byli obecni przyjaciele i współpracownicy Jubilata z Austrii i z innych kraj{)\\': l. iemiec. Francji. Węgier. Chorwacji. Czech. Słowacji. Polski. Jubilatowi został \Hęczony poświ.,:cony mu. duży zbiorowy tom pl. l\'et::werk f'o/kskllnde. /deen lind Wege. I.awierająey artykuły 46 autorów z 12 krajów Europy. Laudatio oraz życzenia w imieniu ludoznawcll\\ /. obs/aru dawnej Galicji złożył F:. Pictraszek. podkreślając jego życzliwe zaintercsowani..: dla polskiej i ukraińskiej ctnografii tej krainy. Dyrektor Bcitl był jesienią 1979 roku w Polsce. gdzie odwiedził kilka muzeów i zakładów etnograficznych. a kilka lat późnicj zaprosil dyrektora i paru kustoszy z Muzcum I::tnogralicznego w Krakowic du przeglądnięcia bogatych zbiorów z Galicji. głównie wschodniej oraz ich inwentarzy. znajdujących się w Wiedniu oraz w Muzeum Ltnograticznym Schloss Kittsee. Był inicjatorem konterencji nt. etnografii Galicji. zorgani/.o\\·anej \\ pai.dzicrniku 1996 roku we Lwowie (niegdysiejszej siedzibie jej \\'ładz naczelnych) z udziałem uC/.estników z Austrii. Polski i Ukrainy. wystawy pt. Galicja \\ obrazach (z Kronprinl..\\'erk). przcdstawiunej wc Lwowie. Krakowie i Wiedniu. oraz przedsta\\ionej w Kittsee i w Wiedniu od lata 1998 do lata 1999. dużej wystawy ze zbiorów austriackich i ukraińskich. ukazuj;lccj kultury BQjków i I łuculów. �238 Klaus Beitl urodził sii( w marcu 1929 roku w Berlinie jako syn znanego później ludoZIH1WCY Ryszarda Reitla. który pod koniec wojny powrócil do rodzinnego Voralbergu w zachodni<:j Ausll·ii. Tam jako gimnazjalista miody Klaus ujawnił zainteresowanie dla jo;zyków i kultur romańskich. które rozwinął póżniej. obok zainteresowania dla filologii niemieckiej i ludoznawstwa. w czasie studiów uniwcrsyteckich w Wiedniu. 1'0 dopdnicniu swych studiów na Sorbonie oraz w Musće National des Ans et Traditions Populaires II' Paryi.u uzyskal w 1957 roku doktorat na podstawie porównawczej pracy o maskach obrzi(dowych. a w 1960 roku rozpoczął długolctnią pracy IV Osterreichisches Museum mI' Volkskunde in Wien ()MVW). stai'lc siO; hliskim współprClcownikicm jego dyrektora I.eopolda Schmidta. wybitnego I.nawcy austriackiej kultury ludowej. W ciągu około 40 lat lIydał 5 ksiąi.<:k. oglosił kilkad/.i<:siąl anykullm II kraju i zagranicą. kilkasct hasel w wydawnictwach encyklopedycznych i inne. Rcdagowal 10 serii wydawniczych. współpracowal z kilkoma wydawnictllami bihliograficznymi. zainicjoll'at II 1965 roku i lIydawał austriacl\,! hihliografii( ludoznawczą. zostal współwydawcą mio;d/ynarodowcj hibliografii ludoznawczej. W 1977 roku został nasto;pq I.. Schmidta jako dyrektor {)MVW. od 1979 roku jest także dyrektorem muzeum w Kitls<:e (EMK). od 19K3 roku prezesem VVW. Od 1973 roku zapraszany na wykłady przez uniwersytety w Wiedniu i w Grazu otrzymał póżni<:j tytuł profesora honorol\'ego. Wybrany został do widu slOwarzyszer1. komisji i komitet(l\\ naukowych w Austrii i zagranicą. w tym do władz ICOM. Z rozszerzaniem swy ch funkcji podejmował liczne wyjazdy zagraniczne. początkowo do zachodnich. a później. zwłaszCl.a po usulli.;ciu ..i.elaznej kurtyny". także do Il'schodnich krajów Europy i licznych krajóII pO/aeuropejsk ich. N,l\\ i,jZywaniu i utrzymywaniu przezdl licznych kOlllaktów naukowych sprzyjal i nadal spr/.yja jcgo ujmujący. pogodny chClrakter i autentyczn<: zaangażowanie 1\' to. co rohi . .lak odnotowala autorka jcgo zwięzlcj biogralii w Ne/::ll'erk "o/k.l'klll1de. nićwicIe jcst znaez.,cych Illuzdnl' c!nogralicznych w Europie. których Klaus Beitl nie zwiedził i z których nic gościlhy kogoś z wizytą li siehie w Wiedniu. Określany był więc nierzadko jako buduj'lcy pOlllosty porozumienia i wspólpraey ludoznawczej w skali Europy. Osiągnięcia zaś kierowanych przez niego mU/.dm II' Wiedniu i 1\ Kittsce godne są wyróżnienia tym hardziej. że dokonywal ich i dokonuje nie\l·iclki. sprawnie kierowany zespół kilkunastu osób. Obecnie kieruje nim dr Franz (jrieshol'cr przy hliskiej I\spółpracy ze swym poprzednikiem. który nadal jest prezes<:m WW i dyrektorcm hlisko zlli'łZancgo z ()MVW muzeum dnograficznego w Kiltscc. ohejmująccgo zakrcsem dz.ialalności caly ooszar dawncgo państwa Ilabsburgów NAGR.ODA IM. IIUGO (1\ jego czyści austriackiej). STI:':INHAUSA wi.;c takżc (ialick DLA DR.. ANTONII(iO KllC/yŃSKłL<iO Kapitula Nagrody im. Hugo Steinhausa. pracująca pod pr/.cwodnictwcm prof. Ew: ł.o;towskiej. wyróżniła 1\ roku 19<)8 dr. Antoniego KuczYllskicgo. dnologa I. lJnil\crsytetu Wrocławskiego. Dr A. KuC/.yr1ski od wielu lat jest związany z .. Ludcm": jcst autorcm licznych artykułów i rccenzji zamicszczonych w piśmie. wydawał w nim ważne dokumenty do historii etnologii. np ... 111/ohiografię .lana Witorta. inspirował pisarstwo innycl1. m.in. badaczy rosyjskich. przcz kilkanaścic lat zasiadał ponadto w Komitecie Redakcyjnym .. Ludu". Nagroda im. Hugo Steinhausa ustanowiona została II' 1994 roku przez Polsk" Fundacjo; Upo- wszechnienia Nauki oraz Towarzystwo Popicrania i Krze\lienia Nauki i prz.y I.nawana jest corocznie przcmiennie za najlepszą książkę popularnonaukową polskicgo autora. za wyhitną działalność organizacyjną w zakresie upowszechniania nauki i osi"gnio;eia w popularyzacji nauki w prasie. radiu i telewizji. Uroczystość wręczenia dr. A. KUCZYllskiemu tcj prestiżowej nagrody odbyła sii( w Sali Lustrzanej Pałacu Staszica 1\ Warszawie K k widnia 1999 roku. I.audację wygłosił prof. Krzysztof Jakubowski. Dr Antoni KuczYliski otr/.ymał .i'l za dllutomo\lą książkę Polskie opisanie świata. ,'-;(lIdia:: d::iejów pU::llallia kll//ur /UdIJllych i e/ellliellm'C!l. l. I A::ja i Ali~vka. l. II /Imelyka. Alls(ralia :: Oceanią. Wydawnictwo lJnil\Crsytelu WrOl:łall·skicgo. Wroclaw 1994-1997. Książka. znakomicie wydana i przynosząca wide inlill'lll<lcji. stano\li polączenic �239 sl<mnika hiogralicznćgo i antologii tćkstów z próbą całościowcgo ujo;cia zjawiska gromadzenia i anali70wania przu. Polaków rnah:rialów etnologicznych z tcrenów pozaeuropejskich. Koncepcja ..polskiego opisania świata". hudząea wątpliwości z naukowego punktu widzenia. okazała się przekonuj'lea w pisarstwie popularyzującym naukę i w odbiorze spolccznym. Dzio;ki II)Tó/nićniu /.Ostał dostrz.ćżony i nagrodzony I\ieloletni i efektywny wysiłek pisarski i II) d <lI1 niczy dr. A. Kucz.yr\skićgo. skiaowany przede wszystkim ku dziejom badar\ i obscrwacji eliHllogicznydl dokonYI\anyeh przo Polaków na obszarze ćalcgo świata. Ze szczególnym jednak zaintćresOllanićm dr A. KUCZYllski zajmowal sit; terenami azjatyckimi. zwłaszcza Syberią. Dalekim Wschodem i Kazachstanem. Poszerzyl je zresztą. prz.enosz<\C z autorów tekstów etnologiczn)ch rÓlmic/ na inn)ch Polaków. którzy znalci.li siO; na rozległych obszarach za Uralem. W tym zakresie zaslu/yl si.; m. in. jako zało/yeicl i redaktor Biblioteki Zesłar\ca. autor kilkakrotnie wznal\ianc.i bią/ki .\\·h<'l"/u. (':/<'rvsla la/ polskiej dim.pory (1994. 1995. 1998) oraz współredaktor ohszćrnćj pracy zbionmej Polacy w Ka:achslanie. flisloria i wspólc:esnnść ( 1996). Nagroda ma znaezćnić nić tylko dla laureata. ale również dla całego środowiska etnologicznego. Wskazuje bOllićm na moi.liwości i szcrokic zaintcresowanie popularyzacją wiedzy etno 10gicmćj. ini'ormujć o ćtnologii i budujć .jej obraz w spolcczer\stwie polskim. Zhigniew Jasiewic: HOR YS I\-IAI.KI - 1:1 OGRAF - PRZYRODNIK - KOLEKCJONER Niezw) kk trudno jćst pisać o dorobku i zasługach osoby /yjącej. szczególnie wtedy. gdy pisz<\cych biCZY widoktnia znajomość I. bohah:rem artykulu. Pozwolimy wi.,:c sobie raczej na garść osobist)eh relkksji. nii w pćłni naukowy i wyważony tekst o bliskicj nam pod względem profesji osobie. Borys Malkin (Malkin) to etnolog. przyrodnik. kolekcjoner. fotograf i 111mowiec - dokumentalista. Wybitny badacz ~ullury materialnej tubylczych ludów Ameryki Południowej obszaru pozame/.Oamćl") kail.'kiego i pozaand)jskiego (surowce. technologie. wiedza tubylcza. w szczcg61ności etnoz{'(llogiuna). z.nawea świata przyrodniczego kontynentu poludniowoamerykailskicgo. specjalista II zakrćsie bezkr.,:go\\'ców. rzc;du chrząszczy. rodziny biedronek; człowiek o niezw ykk b<lmnym i praeol\ itym iyeiorysie. Przyszedł na Śll iat w' Witćbsku. w roku 1917. W roku 191X jego rodzicc przenieśli siC; do Warszally. Tu uu,;szClal do kil~u kolejnych gimnazjów . .lego ..kariera" edukacyjna skor\ezyla si.; .jćdnak na piątej klasić ginlllazjalnćj. gdyi. jak sam wspomina. sprawiał niejakie kłopoty natury lIyehol\aI\czej . .lu/ w hardzo mlodym w'ićku wykazywał dużć zainteresowanie światem przyrod) (szczćg(')inie owadami) oraz. gćogralią. Brak matury skłonił go do wyjazdu w roku 1938 za oećan. do krel\n) ch matki. mieszkających w liSA. Borys Malkin zamieszkał w Nowym Jorku. gdzić uczył si.; <lIlgielskiego i parał dorywczą pracą. a weekendy spędzał na krótkich wycieczkach za miasto. low iąc z wicl~ im z.apalem owady. Szybko nawiązał pierwsz.e kontakty naukowe. glóI\ nie I. entomologami s~upion) mi przy American .Huseul11 of Nalural flis/ary w Nowym Jorku. W I ')41 roku przeniósł sit; do Eugene. w stanic Oregon. gdzie uczo;szczal do szkoly zawodowej. W tym samym roku został warunkowo przyjc;ty na Universily ol Oregon i otrzymał stypendium z fundacji udziclaj<lcć.i pomocy młodym emigrantom. Stypendium zostaje przedłużone o I rok. ak lakm 1942 roku Borys Malkin otrzymal konkurencyjne ..stypendium" podpisane prza prc/ydćnla F. D. I{oosevdta - pOll'Olanie do wojska. Prz)d/ielony do sil powietrznych t:Si\ (obsługa nazielllna). sp.;dzil warmii ponad trzy lata (1942-1946). z tego około półtora roku hazach \\'ojskOl\ ych na Pacy liku: na Nowcj GI\ inei Ilolenderskiej. IV północnej. wschodniej i zachodniej Australii i na Filipinach. Caly wolny czas poświęcilna zbieranie pająków dla nowo.iorskicgo :11I/('ricClI1\!II.I'l'11I1l o!,"o/lIralllislol)' oraz owadów dla waszyngtoilskiego Smithsonian IlIs/ilulion. W rezultacie powstaljćden z trzćch najwit;kszyeh zbiorów stawonogów. jakie zostały zćhranć przCl iolnićrzy am<:ryka,'lskich w okresie wojny. Po ;akor\czeniu slużby wojskowej l\Tóeił na L'l1in'rsil\' o!,Oregol1 b) kontynuować rozpoczęte przed wojną studia. Po roku udał siC; II �240 do Anglii. na University College w Londynie'. Tam uczo;szczał na wyklady związane z antropologią. bywał również na wykladach w Instytucie Archeologii I_ondon School ojlc·eonomic.\" oral. Institute ofAfi'ican Studies. Z California Academy ofSciences w San Franeis(;(J otrzymal fundusze na wyjazd do Afryki. gdzie spędzi I przeszlo rok. Trasa podróży wiodła przez Trypolitanio; (obecnie Libia). Tunezj~. Algierię. Niger. Nigerio;. Wybrzeże Kości Sloniowej. Brytyjski i Francuski Kamerun. I~yspę Świętego Tomasza, Angolę i RepublikO; Południowej Afryki. Po powrocie z A tryk i Borys Malkin wraca do Stanów ZjednOClOnych. Decyduje si\ na kontynuację studiów na University of Washington w Seattle (stan Washington). W roku 1<)52 odbył czteromiesięczną podróż. po rozległych przestrzeniach zachodnich stanów USA. poznaj'lc tereny dotychczas mu nie znane: Góry Skaliste - od Idaho po Colorado. Ari/ono;. Nowy Meksyk. Teksas i Kalifornię. W roku 1957 ukończył studia uniwersyteckie i rozpocZil1 pracę w charakt<.:rzc wyk/adowey na University of Minnesota w Minneapolis (stan Minnesota). Przez dwa lata wykładał antropologię ogólną. po czym stwierdził. że.... woli podróżować i zbierać kolekcje etnograficzne i zoologiczne dla muzeów i innych instytucji naukowych. niż z,\imować się dydaktyką lub pracą w muzeum. W ten sposób rozpoczyna się nowy rozdział w życiu Borysa Malkina licz'lcego wówczas lat czterdzieści! (Szczególowy wykaz wyjazdów badawczych i kolekcjonerskich znajduje się w aneksie I tegoż opracowania). W latach 1957-1973. przebywając głównie II Ameryce Południowej i prowadząc tam badania. często odwiedzał Europę. \lo' tym PolskO;. gdzie miał dalszą rodzinę. kolegów naukowców i przyjaciół. W latach 1973-)<)83 /.amiesl.kał na stale w SZllajcarii. w okolicy miasta Solothurn. W tym czasie wyprawiał się czo;sto nic tylko do Ameryki Poludniowej. ale i do Warszawy. wiedziony tam głównic porywami duszy. W sierpniu 1972 roku poślubil wybrankę swego serca, Helenę Przestalską. Na początku lat SO. przenosi si.; na stale do Warsza\vy. *** Na czym polega wklad Borysa Malkina w poznanie tubylc/.ych kultur Amcryki Poludniowej obszaru pozamezoamerykańskiego i pozaandyjskiego') Czy tylko na tym, ie IV ciągu czterdziestu lat odwiedził niedostępne i nieznane zakątki kontynentu oraz zebrał kolekcje etnograficzne liczące tysiące egzemplarzy. wykonał dziesiątki tysięcy zdjęć. nakr.;cil kilometry taśmy filmowej. zapełnil notatkami setki stron sll'ego fieldbook'lI i napisał dziesiątki artykult'>w o charakterze naukowym i popularnonaukowym? Nie. nie tylko! Jak każdy poważny i odpowiedzialny kolekcjoner. Borys Malkin musiał odpowiedzieć na dwa zasadnicze pytania: co zbierać i jak zbierać" Odpowiedi.. jakiej udzielił sobie przed czterdziestu laly sprawiła. że jego zbiory maj,! dziś wielką wartość dla etnologii poludniowoamcrykańskiej. Dlaczego zebrane kolekcje i dokumentacja łotograliczna sporządzona przcz norysa Malkina są ważnc dla nauki? Po pierwsze dlatego. że tworzył kolekcje kultury materialnej i dokumentował przede wszyst- kim te ludy indiańskie. które w latach 50 .. 60. i 70. naszego stulecia byly na granicy wymarcia. W wielu wypadkach był ostatnią. a często jedyną osobą, która taką kultur.; dokumentowała. Prawdziwa antropologia nagląca I Ostatni dokument odchodzącego świata! Na 42 kultury. które badał Borys Malkin. aż 33 są dziś tak silnie zakulturowan.:, iż trudno je odróżnić od lokalnego chłopskiego wariantu kultury narodowej danego kraju. Nast'lpiła pnlllie calkowita dystill1kcja starych wzorców kulturowych. a język tubylczy znają tylko osoby II' starszym wicku. Nastąpił tcż drastyczny spadek populacji takiego ludu. Głębokim przeksztaleeniom uległa tei. kultura mat.:rial na, pierwotne tormy adaptacji do środowiska naturalnego. Jeśli z grupy 42 ludów odejmiemy 5 ludów. które naleiy zaliczyć do indiańskich chłopskich kultur obszar(l\V g(')rskich (tka. !\amsa. Inga. PiJe::.Guamhiano). to tylko 4 ludy obszarów nizinnych znajduj,j si.; d/iś II dobrej kondycji kulturowej: Guajiro. ;Voonamó. J-:mhera i Kuna. Są to ludy liczne, posiadaj,tce wysoko roZ11ini.;tą 1 Tuż po II wojnic światowej rząd federalny USA. po raz pierwszy w historii kgo kraju. pr;ryma! weteranom - tym. którzy z owej propozycji chcieli skorzystać - stypendia na studia techniczne. zawodowe lub wyższe: każdenni z nich opłacal jeden rok i dodatkowo jeden miesiąc sludil)II·. ua wybranej uuclni. za kaidl odsłużony miesiąc. Borys Malkin otrzymał prawie S-letnie stypendium. �241 świadomość kulturową. własnc organizacjc dbąjące o prawa polityczne. własnościowe. społeczne i kulturowe swego ludu, gdzie większość populacji jest dwujęzyczna, a zmodyfikowane wprawdzie - pod wpływcm wielolctnich (czasem wielosetletnich) kontaktów ze światem nieindiańskim - organi/.acja spokczna, kultura materialna i system wierzeniowy tych ludów oparły się zagładzie i dziś wykazują niespotykane możliwości adaptacyjne. Reszta kultur badanych i dokumentowanych przez Borysa Malkina bezpowrotnie odeszła do historii. a zebrane kolekcje i matcriał fotograliczny sil jedynymi dokumentami ich istnienia. Po drugie: wartość zbiorów etnograficznych (kolekcje przyrodnicze. choć często gromadzone równolegle - patrz aneks II - mają odmienny charakter) zgromadzonych przez Borysa Malkina można w dużym skrócie zawrzeć w trzech słowach: ILOŚĆ. CZAS, JAKOŚĆ. Cóż zawiera ta triada') ILOŚĆ: (szacunkowa) to wymierny. materialny efekt badań i eksploracji w postaci kolekcji, dokumentacji fotograłicznej i filmowej, będących w posiadaniu muzeów całego świata i kolekcji prywatnych (wszystko. o czym poniżej. zebrał jeden tylko człowiek). Rozpocząć trzeba od najmniejszej liczby. czyli: 22 dokumentalne filmy etnograficzne. czarno-białe, powstałe w ciągu 31at (1968-1971) na zlecenie IWF IV Getyndze (patrz: aneks IV). Przedstawiają one przekrój podstawowych technik wytwórczych Indian północno-zachodniej Amazonii. Te filmowe etiudy ilustrują takic proccsy, jak: wyrób napoju z kukurydzy (Noanama). proces wytwarzania lapy (Tucuna). wyrób dmuchawki i zatruwanie strzalek «('oj(111. t:mbera). wyplatanie wyciskarki do manioku ·o/an). połów ryb przy użyciu ..barbasco" (Slll/ar). czy preparowanie mąki maniokowej (WiIOlo). Dalcj. ok. 40 najbardziej znaczących placówek muzealnych w Europie i obu i\merykach posiada zbiory Borysa Maikina. Ponad 120 kolekcji etnograficznych i zbiorów archeologicznych trałiło do wspomnianych wył.ej ośrodków (najbogatsze z nich, liczące powyżej 1.000 sztuk każda. pozyskane /.Ostały wśród następujących grup: Kaa 'por-Urubll. Tucuna. Karcu·a. Cojim i :Voanul1ló). 15.000 obi<.:któw etnograficznych (od broni. przez kosze i gliniane naczynia, po ozdoby. instrumenty i akccsoria obrzędowe) dokumentujących rękodzieło ponad 40 grup tubylczych i\m<.:ryki Południowej. 1.500 zabytków szluki prekolumbijskiej (kamienne posążki, ostrza. naczynia ceramiczne), pochodzących z 10 kultur archeologicznych Wyżu Andyjskiego Ekwadoru i Kolumbii (kultury La Tolita. San Juan. Rahia. Tairona i in.). Bogata dokumentacja fotograficzna zamyka siC;liczbą przekraczającą 40.000 przezroczy i fotogralii czarno-białych. Dla dopełnienia ohrazu \\arto przytoczyć także szacunko\vc dane dotyczące zbiorów zoologicznych: około 1.000.000 (') zebranych okazów entomologicznych i herpetologicznych z całego świata, znąidujących siC;w 10 najważniejszych instytutach naukowych i muzeach świata (aneks II). CZi\S. Wszystko to zostało zgromadzone przez jednego tylko człowieka na przestrzeni czterdziestu lat. JAKOŚĆ:. Wszystkie wyżej przytoczone liczby mogą budzić respekt, czy wręcz niedowierzanie. Ogrom zcbranych obieklów łączy siC;z wysoką jakością zdobytego maleriału. Wszechstronne studia (przyrodniczc. archeologiczne i antropologiczne) i wrodzony wręcz instynkt badacza terenowego umożliwiły profesjonalne i kompleksowe kolekcjonowanie materiału badawczego. Nic nie umkn.,:lo jego uwadzc. wszystko miało scns i znaczenie w powstającej kolekcji. począwszy od kawałka sUf(l\\ej gliny (surowiec do wyrobu ceramiki), poprzez zaledwie rozpoczęty koszyk (zatrzymany. jak \\ kadrze łilmu dokumentalnego, ciap obróbki), aż po 12-metrową dłubankc; (lokalny środek transportu). co w odpowiednim zestawieniu dawało lzw. ciągi technologiczne. Wnikliwa obserwacja i znajomość lechnik plecionkarskich Indian poludniowoamerykańskich poz\\oliła badac/.Owi określić 14 różnych rodzajów plccionek wśród Indian Noanama. Doświadczenia z pobytów w innych grupach tubylczych pozwalały bezbłędnie określić np. znaczenie i funkcj.,: danego przedmiotu. Dzięki lego typu nastawieniu do badanej rzeczywistości udało siC;zgromadzić wartościowy materiał naukowy i ekspozycyjny. Kolekcje Borysa Malkina obejmują: - zbiory monograficzne jcdn~i kultury, liczące od 100 do 300 obiektów. jak np. kolekcje Chacobo. Chiriguano. Cofano Galibi. Guajiro. Kaa 'pOr-Url/bll. Karaja. Kuna. Noanama Oyana. Tapirape. TUCllna. Wilolo. )'uco (np. Glenbow Museum w Calgary, Kanada oraz Muzeum Etnograficzne w Bazylei. Szwajcaria): « �242 - przekrojowe kolekcje kultur danego arealu czy kontynentu. liczące od 500 do gOO przedmiotów codziennego użytku kilku ludów (np. Muzeum Etnogra1iczne w Krakowie): - ciągi technologiczne. czyli zbiory obiektów ilustrujące wybrane aspekty kultury technicznoużytkowej badanych społeczności (jednej lub kilku). np. ceramika z nicwypalanej gliny Indian C1wcobo (z Boliwii) znąjdująca się w American Museum ofNa/uralllis/ory i w Muzeum Etnograficznym w Goteborgu: - kolekcje specjalistyczne, np. instrumenty muzyczne - archeologiczne i etnograficzne (Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu). czy ozdoby z piór (kolekcje prywatne): - pojedyncze obiekty. gromadzone ze względu na unikatową wartość historyczną, np. ostatnic używane kościane groty do harpunów oraz koszyki Indian Yaghan z Ziemi Ognistej, znajdujące się m.in. w krakowskim Muzeum Etnograficznym. Osiągnięcia kolekcjonerskic Borysa Malkina są w naszym kraju stosunkowo malo znane. nawet w gronie specjalistów. Mimo zaangażowania się w realizację zleceń dla zachodnich ośrodków muzealnych. już w latach 60. można odnotować pierwsze ślady jego kolekcjonerskiej pasji w postaci pojedynczych obiektów czy niewielkich zbiorów. jakie trafiły do osób prywatnych w Polsce (patrz: m.in. KlI//lIra Indian w polskich :::biorach niemll:::calnych. Warszawa - Kraków 1970. katalog A. Krzanowskiego i R. Mańkowskiej). Miniona epoka nic ułatwiala nawiązania oficjalnej współpracy placówkom PRL-u z obywatelem ..impcrialistycznych" Stanów Zjednoczonych . .Jednak nieprzerwane związki z Polską zadecydowały o przekazaniu w darze. w połowic lat 70 .. bogatego. bo liczącego ponad 800 eksponatów. zbioru etnogralic7.llego MU/.eum Etnograficznemu w Krakowie. Po tym okresie inne ośrodki. np. PME w Warszawie. /aczęly nabywać od 13. Malkina broń. ozdoby. ceramikę. plecionki oraz inne przykłady n,:kodzicla indiańskiego z Ameryki Poludniowej (aneks II). W połowie lat 90. obszerny zbiór etnograficzno-archeologiczny (blisko 400 sztuk). wraz z dokumentacją fotograficzną. zakupiło poznańskic Muzeum Narodom:. Stosunkowo duże zbiory Borysa Malkina (ok. 1.500 sztuk) oraz ich wyj'ltkowy charakter. w kontekście stanu posiadania polskich muzeÓw. nic zostały właściwie docenione przez ich posiadaczy - kolekcjonerski dorobek B. Malkina nie został jeszcze w Polsce w pc/ni zaprezentowany. Nąjwięcej dokonalo w tym 7lłkresie Muzeum Etnogratlczne \Ii Krakowie (wystawa w 1976 i 1992 roku). ale żadnej z tych prób nie towarzyszyło wydanie katalogu z prawdziwego zdarzenia. omawiającego całość zbiorów. Mamy nadziejo;. że do wystawy poświęconej dorobkowi osiemdziesięciodwuletniego dzisiaj etnografa wreszcie dojdzie. Śledząc historię życia Borysa Malkina należy przypuszczać. że trudno byłoby znaleźć w czasach współczesnych drugą osobę, której dorobek dokumentacyjny dawałby się choćby w przybliżeniu porównać z dorobkiem tego etnografa. Plasuje się on bowiem \Ii kręgu nąjwybitniejszych kolekcjonerów i dokumentalistów indiańskich kultur Ameryki Poludniowej drugiej połowy XX wieku. nawiązując tym samym do zaszczytnych tradycji wielkich badaczy i kolekcjonerów XV IIL X IX i pierwszej polowy XX stulecia, takich jak rrancis Castclnau. I łenri Coudreau. Carl von Martius. JosefNalterer. Johann von Spix. Karl von den Stcinen czy Theodor Koch-Grunberg. Aneks I (a) BADANIA WYŁĄCZNIE PRZYRODNICZE 1938 - 1994 - USA: Alaska. Arizona. Colorado. Floryda. Idaho. Michigan. Nell Jersey. Nowy Jork. Nowy Meksyk. Oregon. Teksas. Washington 1944-1945 - Nowa Gwinea Holenderska 1945 - Australia: Queensland. Terytorium Północne 1945-1946 - Filipiny: Luzon 1947 - Meksyk: Chiapas. Oaxal:a, Nayarit 1948-1949 - Algieria, Angola, Libia, Kamerun, Nigeria, RPA, Tunezja, Wyspa Św. Tomasza 1955- Meksyk: Sonora. Nayarit: Nikaragua: Rio Waspuc: Kostaryka 1958 -Nowe Hebrydy, Nowa Kaledonia, Wyspy Banksa, Wyspy Lojalności, Wyspy Fidżi 1938-1944, 1946-1957 �243 1960-1961- Trynidad i Tobago, Argentyna (Ziemia Ognista), Chile (na południe od Ziemi Ognistej aż po Wyspy Diego Ramirez) 1962 - Chile: Archipelag Wysp Juan fcrmindez 1965, 1968, 1971 - Antyle Holenderskie: Bonaire, Curac,;ao. Saba, SI. Eustatius, SI. MarlinlSI. Maartcn 1968 - Dominika 1968 - S1. Kitts (ohecnie: SI. Christopher i Nevis) 1974 - Hiszpania: Wyspy Kanaryjskie 1974-1975 - Maroko 1959-1992 - Grecja, Hiszpania, Szwajcaria, Turcja, Wiochy, Polska (b) BADANIA O CHARAKTERZE PRZYRODNICZYM I ETNOGRAFICZNYM 1953-1994 KU"5~Y11'ąpodano J1(CI1Y tuby/c:;ych grup etno-/ingwistyc=nych MEKSYK Cora- 1953. SIan Nayaril. Badania etnozoologiczne. Seri - 1953. 1955. I.atoka Kalifornijska. Badania etnozoologiczne. NIKARAGUA Sumu - 1955. Rzeka Waspuc. Badania etnozoologiczne. BRAZYLIA Karajti - 1957. Sanla Isahel nad rzeką Araguaia. W czasie tej wyprawy - krótki pobyt w Alto Xingu u kilku grup n;gionu: Youa/apeli. Alleli. WOlim, K%p%, Koyopó. Zbioryetnograticzne głównie Korajli. Komjli i Tapirape - 1960-1966. Barra do Tapirape nad rzeką Araguaia. Liczne wyprawy lącznie trwaj'lce około roku. Bardzo dui.e zbiory etnogratiezne dla różnych instytucji, zbiory entomologiczne i herpetologiczne. Kl/a 'por (Uruhli) 1963-1966. Rzeka Gurupi. Kilka wyjazdów - łącznic ponad 8 miesięcy. l.iczne zhior) dnograłil·l.I1e. Do lego czasu jedyne kolekcje Kaa 'por IV Europie (niekomplt:tne) znajdowały się w British Mus..:um (Museum of Mankind) i w Narodowym Muzeum Etnograficznym w Kopenhadze. w Ameryce Pólnoencj nic było żadnej. Najlepszy zbiór (poza Brazylią) otrzymało (jlenhow Mus,,:ulTl\\' Calgary (Kanada): ponad 700 eksponatów (ok. 60% to piękne ozdoby z piór). w tym około 400 Vładimira Kozaka, reszta Borysa MaIkina, a w Europie, Muzeum Etnograliel.l1e w Bazylei (Szwajcaria): 250 eksponatów. Temhe - 1963. 1965. Canindć nad rzeką Gurupi. Nieliczne, lecz bardzo cenne eksponaty, \\' tym ozdoby rytualne z piór. TlIClIlIlI -- 1966 i 1970. Dwa wyjazdy z bazą nad 19arapć Belem (górna Amazonka). Pobyt kilkumiesi.;ezny. Bogate zbiory. szczególnie różnego rodzaju maski obrzędowe z turury (tapa). PERU SIlipiho - 1960. Rzeka Calleria. prawy dopływ Ucayałi. Zbiory etnograficzne dla American Museum of Natural Ilislory i Museum of the American Indians (Nowy Jork. USA). Zbiory entomołogiCl.ne dla Muzeum Przyrodniczego w Chicago. I.\'hcliłlahull 1960. Rio Calleria. prawy doplyw Ucayali. Niewielki zbiór etnograticzny, z powodu uhogicj kultury materialnej i zaawansowanych procesów akulturaeyjnych. Wilolo - 1960, 1966, 1970. Rzeka Ampiyacu. Pobyt kilkumiesięczny. Pokaźne zbiory etnograficzne. cntomologiezne i hcrpetologiczne. Przy oka~ji badania penetracyjne u Indian OClIinll, 8ora, Orejołle.~ i CO(,lImll. Yagull 1971. Rzeka Loreto- Yacu. Pobyt kilkutygodniowy. Zbiory etnograficznie niezbyt udanc. I. powodu gl.;hokieh procesów akulturacyjnych. natomiast bardzo udane herpetologiczne i entomologiczne. BOLIWIA Oil/coho - 1960. Rio Benicito. Zbiory etnograficzne i inne. M.in. ciekawa ceramika z suszonej na słońcu. niell")'palane.i gliny. �244 ChiriguatlO - 1960. 1965, 1983-1986 (kilkakrotnie), 1990-1991. San Antonio de Parapeti. Liczne zbiory etnograficzne. mimo daleko posuniętej akulturacji. Bogate zbiory entomologiczne i herpetologiczne. Mataco - 1965 i 1985. Crevaux nad rzeką Pilcomayo. granica Boliwii. Paragwaju i Argentyny. Skromny zbiór etnograficzny. łsoselio - 1985 i 1994. Grupa zguaranizowanych Indian Arawak. La Brecha w Baiiados de Isosog. Dept. Santa Cruz. Co do zbiorów etnograticznyeh - material podohny do Chiriguano, ale gorzej wykonany. CHILE Yaghan - 1961. Kilku ostatnich Indian. na utrzymaniu chilijskiej marynarki wojennej, wyspa Navariiio. na południc od Ziemi Ognistej. Kilka eksponatów: groly harpunów z kości wielorybów. model czółna z kory drzewa No!ophaglls (buk południowy). plecionkarstwo. GUJANA HOLENDERSKA (SURINAM) Galibi - 1963, 1965. Dwa wyjazdy. Osady Langamankondre i Christiankondre u ujścia rzeki Marowijne. Bogaty materiał etnograficzny. Na szczególną uwago,: zasługuje ceramika Galibi użytkowa (gigantyczne dzbany do fcrmentacji piwa z manioku) i obrzo,:dowa. Oymra - 1963. Górny bieg rzeki Marowijne (Maroni). Wioska Anapaike. Bogaty zbiór t:tnograficzny. w tym ozdoby z piór. plecionkarstwo. wyroby z drewna i bogate zbiory przyrodnicze. Te ostatnic zbierane dla muzeum Secretaria de Agricultura w Sao Paulo - obecnie nalcżącego do Uniwersytetu w Sao Paulo. DOMINIKA Karilia - 1968. Dokumentacja etnograticzna kultury Karaibów. KOLUMBIA Noallamli (/f"allnancl) - 1968-1972. Wielokrotnie. razem okolo rok pobytu. Kilka różr.ych osiedli wzdłuż rzeki San Juan lub jej doplywów. E3ardzo duże zbiory bogatej kultury materialnej. Uderza zwłaszcza niezwykla różnorodność plecionkarstwa. Borys Malkin zarejestrował 14 lypów koszyków wyrabianych z użyciem prawie wszystkich znanych tcchnik wyplalania. Najlepszy zbiór tej kultury znajduje się w Muzcum Etnograficznym \\ GiHcborgu. - w tym 3 czółnadłubanki od 2,5 m (dziccio,:ce) poprzez średnie. po bardzo duże ponad II-metrowe. Guajiro - 1968-1972. Liczne wyjazdy - w porze deszc.~owej i suchej. Głównie osada Meraehón. E3ardzo ciekawc zbiory dnogralicznt: i zoologicznc. Yuco-Moti/ólI - 1968 i 1969. Soeorpa, Sierra de I'erija. Bogate zbiory etnograficzne. entomologiczne i herpetologicznc. łka (Arhuaco) - 1968. San Sebastian w górach Siara Ncvada de Santa Marta. Niezbyt udany wyjazd ze względu na niechęć Indian do kontaktów z obcymi. KlImsll i [IIgll - 1969. 1971. Dol ina Sibundoy. Trzy wyjazdy. Cickaw)' zbiór dnograliczny (tekstylia. urozmaicony sprzęt codziennego użytku. w tym kuchcnnego, instrumenty muzycznc). skromne zbiory zoologiczne. Collin - 1970 i 1971. Santa Rosa de Sucumbios. górny bieg rzeki San Miguel. Bogate zbiory etnograticzne. entomologiczne i herpetologiczne. Pliez - 1970. Dept. Pasto. Kolekcja tkanin. Emberli - 1971. Górny bieg Rio Saija. Dept. Cauca. l3ardzo wa;inym rczultatem badań było odkrycie nieznanego gatunku żaby, której skórną wydzieliną Ember{1 zatru\\aj<t strzalki do dmuchawek . .ledno z najbardziej toksycznych zwierząt na świccie (trucizna jedncj ;iab)' może uśmiercić do 200 osób). E30rys Malkin zarcjestrował caly proces wyrobu dmuchawki i zatruwania strza· lek. Ch. Myers, hcrpctolog I. Muzeum Przyrodniczego \II Nowym Jorku, .I. Daly. biochemik toksykolog z Narodowego Instytutu Zdrowia w l3ethesda \II pobliżu Waszyngtonu oraz Borys Malkin. opisali lę żabę jako Phy//oba!es !erribilis. GUlImbilll10 - 1971. Dept. Cauca. okolice Popayan. Glównie tckslylia. PANAMA CUlla - 1969. Wyspa Ustupu. Archipelag San Bias. Bogaty material ctnograliczn). \\ tym wyroby tkackie. SZalllaI1Skiepałeczki i inne akecsoria leczniC/c. EKWADOR �245 Colorado· 197 L Santo Domingo de los Colorados. Wyjazd zaledwie kilkudniowy. Kilka ciekawych eksponatów, m.in. wielka marimba raczej nie występująca na kontynencie Ameryki Południowej. Shuar i Achutlr - 197 L Prowincja Pastaza. Zbiór ctnograficzny ograniczony, ze względu na wysoki stopień akulturacji odwiedzanych grup. PARAGWAJ Ache - 1985-1986 i 1994. Chupa Pau, Dcpt. Canindeyu. Do niedawna lud zbierackołowiecki. Kultura mat<:rialna ograniczona z wyjątkiem broni (łuki i strzały). Zbiory entomologiczne i herpetologicznc. C!llImaco('o - 1994. Okolicc Fucrte Olimpo nad rzeką Paragwaj. Zbiory entomologiczne i herpetologiczne. ARGENTYNA Chane - 1986. 1991. Campo Dunln. Prow. Salta. Zbiory etnograficzne - tylko ceramika. Aneks II (a) POLUDNIOWOAMERYKAŃSKIE ZBIORY MUZEALNE O CHARAKTERZE ETNOGRAFICZNYM (I) Muze:a. które: otr/.ymaly najwi.;kszc i najobszerniejsze zbiory etnograficzne: - GknholV Muse:um IVCalgary. Alberta, Kanada. 1964- I974. - Muzcum Etnograficzne w Bazylci. Szwajcaria. 1963-1982. Praktycznic ohic instytucje: otrzymały matcrialy ze wszystkich grup odwiedzonych w podanych latach. Jako najkpszą kolcke:j.; tf/.eba uznać zbiór Kaa'por (Urubu) z Brazylii dla Glenbow Museum. liczący okolo 700 cksponatów. w tym ogromną liczbę ozdób z piór. Wymieniony zbiór to około 400 cksponatów V. KO/aka i nicco ponad 300 R. Maikina. Oprócz Kaa'por największe kokkcje (si.;gaj'lcc ok. 1.000 e:ksponatów każda) zebrane zostały wśród Indian Karaja, Naanama i fl/clIna. nieco tylko mniejsza wśród Cojan. Ogółem dla każdcgo z wyżej wymienionych muzell\1 B. Malkin prze:kazal po kilka tysi.;cy eksponatów. (") Du/e /.bimy sklad;~jące si.; przynąjmni"i z kilku kolekcji różnych kultur: - American Muscum orNaturall-listory w Nowym Yorku, USA: - Muscum ol' the: American Indians w Nowym Yorku. USA; - Muzcum Ltllograłic/Ilc Uniwersytetu w Zurichu, Szwąjcaria: - Muzcum Elnograliezne \\ Berlinie. Nie:mcy: - Muzcum Etnogralkzne: w Gote:borgu. Szwccja; - Muzcum Etnograficznc \\ Ilamburgu, Niemcy: - Muzcum EtnograliClne: \V Krakowie. Polska (darowizna. ok. 800obicktów); - Muze:um I-:tnograliczne \V Monachium, Niemcy; - Muzcul1l Etnograficzne: II" Poznaniu. Oddział Muzeum Narodowego, Polska; - Muzcum Etnogralicznc w Wiedniu, Austria; - Muzcum Etnograficznc wc frankfurcie nad Menem. Niemcy; - Muzcum Instrumcntów Muzycznych, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu; - National Muscul1l of Man \Ii Ottawie, Kanada; - Ohcrscc Muse:um w Bremie, Niemcy. (III) Zbiory składająec się z nic więcej niż dwóch kolekcji: - Dcnvc:r Art Museum w Denvcr. Colorado. USA; - Hcard Muscum w Phocnix. Arizona. USA; - Muscum I'aulista (ohccnic Muzcum Uniwersytetu w Sao Paulo) w Sao Paulo, Brazylia; . Muscul1l Idaho Stalc Univc:rsity \1' Pocatcllo. Idaho. USA: - Muzcum Uniwcrsytctu II" Brasilii. Rrasilia, Brazylia: - Muzcum Arehe:ologicznc \V Krakowic, Polska; - Muzcum Archcologiczne wc Wrocławiu, Polska: - MU/.cum Etnograłicznc w Gcnewie, Szwajcaria; . Muzeum Etnograficznc II" Lcidcn, Holandia: - Muzcum Etnogralicznc wc frcihurgu 13resgajskim. Niemcy; �246 - Muzeum Narodowe w Szczecinie, Polska; - Narodowe Muzeum Etnograficzne w Kopenhadze, Dania; - Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Polska; - Rutgers Univcrsity w New Jersey, USA; - SI. Paul Science Museum w SI. Paul, Minnesota, USA; - Science Museum Milwaukee w Milwaukee, Wisconsin, USA; - Smithsonian Institution w Waszyngtonie, USA; - University of Alberta w Edmonton, Alberta, Kanada: - University of Illinois w Urbana Illinois, USA; - University of Washington w Scattle, Washington, USA; - Uniwersytet w Oslo, Norwegia. (IV) Kolek~ja V. Kozaka Z inicjatywy B. Maikina, Glenbow Muzeum zakupiło ogromną kolekcję zebraną przez Czecha, Vladimira Kozaka, przez wicie lat mieszkającego w Brazylii, który wiclokrotnic, w końcu lat 40. i 50. odwiedzał rozmaite indiańskie ludy Brazylii. Zbiory te mają ogromną wartość dokumentacyjną i poznawczą (ok. 1.700 eksponatów etnograficznych, kilkaset portretó\v Indian z różnych ludów w typowych strojach i ozdobach - rysunki kredką. akwarele). (b) ZBIORY MUZEALNE INNE NiŻ POŁUDNIOWOAMERYKAŃSKIE Zbiory o charakterze etnograficznym: - Field Museum of Natural History w Chicago, USA, zbiory z Melane;;o;ji,ok. 200 sztuk przedmiotów codziennego użytku ludu "Big Namba", wyspa Malekula (Nowc Ilcbrydy, obecnie Rep. Vanuatu), nieliczne obiekty z wyspy Viti Levu (Fidżi): - Glenbow Museum Calgary, Alberta, Kanada, zbiory z Maroka (ok. 200 cgzcmplarzy ol.dób, biżuterii, tkanin. ceramiki, głównie zebranej wśród Berberów Środkowego Atlasu) i I. Polski (ok. 500 obiektów. jak szopki krakowskie, obrzędowe maski żywicekich przebicrańców - zebrane przy udziale J. Karnockiego ~ ceramika stroje, tkaniny): - Muzeum Etnograficzne w Bazylei, Szwajcaria, zbiory z Polski (kilkasct eksponatów. w tym szopki krakowskie) i Bułgarii (ok. 100 sztuk ceramiki). Zbiory archeologiczne (wyłącznie Kolumbia i Ekwador): - Glenbow Museum, Calgary, Alberta, Kanada: - Muzeum Archeologiczne w Krakowie. Polska: - Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Polska; - Muzeum Etnograficzne w Bazylei, Szwajcaria: - Muzeum Etnograticzne w Poznaniu. Polska: - Muzeum Etnograficzne w Wiedniu. Austria: - Muzeum Etnograticzne we Freiburgu Bresgajskim. Niemcy: - Muzeum Instrumentów Muzycznych, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Polska. Zbiory zoologiczne: zbiory entomologiczne: - American Museum ofNatural Ilistory w Nowym Yorku, USA. 1940-1994: - BerniceBishop Museum w Honolulu, Hawaje, USA. 1955, 1962: - California Academy of Sciences w San Francisco. Calilarnia. USA. 1948-1949: - Field Museum ofNatural History w Chicago, USA. 1960-1982: - Instytut Zoologii PAN w Warszawie, Polska: - Muzeum Przyrodnicze w Bazylei. Szwajcaria, 1989-1990: - Smithsonian Institution IV Waszyngtonie, USA, 1945-1946: - University of Indiana w Bloomington, Indiana, USA, 1960-1963: - Zakład Entomologii University ofCalifornia w Berkeley. Kaliti)rnia, USA. 1955: zbioQ' herpetologiczne: - American Museum ofNatural History w Nowym Yorku. USA. 1969-1994: - California Academy of Sciences w San francisco, USA. 1968: - Departamento de Zoologia Secrelaria de Agricultura (ohccnie Muzeum Zoologiczne Uniwersytetu w Sao Paulo) w Sao Paulo. Brazylia. 1962-1965. �247 (c) WYSTAWY, NA KTÓRYCH PREZENTOWANO INNE MATERIAŁY DOKUMENTACYJNE ZEBRANE EKSPONATY, ZBIORY, LUB PRZEZ BORYSA MALKINA I.. ,Indianie Ameryki Poludniowej z fotografii i zbiorów Borysa Maikina", Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 1976 (informator z katalogiem fotografii, tekst B. Malkin), ok. 200 fotografii czarno-białych. kilkadziesiąt obiektów; la. Tytuł j.w .. Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 1984, (informator autorstwa M. Zaehorowskiej). liczba obiektów: ok. 300: 2.. .Indianie lasów tropikalnych". Muzeum Etnograficzne w Krakowie, 1992. liczba obiektów: ok.500; 3. "Wśród Indian Ameryki Poludniowej", Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, 1992, (folder autorstwa B. Maikina), liczba obiektów: ponad 100 (zbiory prywatne oraz eksponaty wypożyczone z Muzeum Etnograficznego w Krakowie). wystawa bogato ilustrowana czarno-białymi fotogramami z Muzeum w Krakowie; 3a. Tytul j. w .. Muzeum Pojezierza Lęczyńsko- Włodawskiego we Wlodawie, 1993, folder i obiekty: j. IV.: 4.. ,Ameryka Indiańska - Spotkanie Dwóch Światów'" Muzeum Etnograficzne w Poznaniu, 1992. (katalog pod red. J. Jaskulskiego), liczba obiektów: kilka, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie: 4a. Tytulj.w .. Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu. 1993. katalog: j.w .. liczba obiektów: kilkanaście. ze zbiorów Muzeum Instrumentów Muzycznych Oddziału Muzeum Narodowego w Poznaniu i prywatnych: 5. "Polskie opisanie świata". Muzeum Etnograficzne wc Wrocławiu, 1995 (informator autorstwa J.Jaskulskiego), liczba obiektów: ok. 30. ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie; 6.. ,Zwierz<;la Ameryki Poludniowej". Muzeum Ewolucji PAN Warszawa. 1995, liczba obiektów: ok. 30. ze zbiorów prywatnych: 46 fotogramów barwnych autorstwa B. Maikina; 7. Wystawa prezentująca dżunglę tropikalną Ameryki Południowej, Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie. 1995. liczba obiektów: ok. 20, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Aneks III (a) PUBLIKACJE BORYSA MALKINA - '\-Iexican Ftprlrilllenl, "Pacific Discovery" I (2), 1948, California Academy of Sciences, San Francisco. lJSA. - Trails 0111 ofTripoli. "Pacific Discovery" I (6). 1948, California Academy of Sciences, San Francisco. lJSA. - Sa/wran ('on/ras/s. "Pacilic Discovery" 2 (2). 1949, California Academy of Sciences, San Francisco. USA . • Nigerian Odyssey .. '/'acitic Discovery" 2 (4), 1949, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. • Clouds Over ('ameroons. "Pacific Discovery" 2 (6), 1949, California Academy of Sciences, San Francisco, USA. - Passage /0 sao Tome. "Pacific Discovery" 3 (5), 1950, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Doryline Dragne/. "Pacitic Discovery" 3 (6), 1950, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Ango/a Repor/ .. .Pacific Discovery" 4 (5), 195 L California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Afi'iw 5;oll/h.. .Pacific Discovery" 5 (4), 1952, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Ango/an Species of Mach/o/es (('o/e op/era. ('o/vdidaeJ, "Publicacao Cultural do Compania dos Diamantcs dc Angola" 15. 1952. Luanda. Angola. - African .~iJecies of ,Ilach/o/es (Co/eop/era. Co/vdidaeJ, "Revue Zoologique et Botanique Africainc" 1951, Bruksela, Belgia. �248 - Seri Ethnozoology. A Preliminary Report. "Davidson Journal of Anthropology"' 2 ( I), 1956, Seattle, USA. - Sumu Ethnozoology: Herpetological Knowledge, ,.Davidson Journal of Anthropology" 2 (2). 1956, Seattle, USA. - Cora Ethnozoology. Herpetological Knowledge. A Bia-Ecological and Cross-Cultural Approach, "Anthropological Quarterly" 31 (2). 1958, Washington D.C.. USA. - Wśród Indian Seri, "Poznaj Świat" 9 (82). 1959, Warszawa. - Sierra Madre Nayarit, "Poznaj Świat" II (84), 1959. Warszawa. - Na Wyspach Banksa, "Poznaj Świat" 12 (85),1959. Warszawa. - Na tropach ludo:':erców z Malekuli, "Poznaj Świat" I (86). 1960. Warszawa. - U Indian Sumu. ,.Poznaj Świat" 2 (87), 1960, Warszawa. - Nad Rio Araguaia, "Poznaj Świat" 3 (88), 1960. Warszawa. - Wśród Czakobów. "Poznąj Swiat"' 2 (99), 1961. Warszawa. - Araguaia po raz drugi. "Poznąj Swiat'· 9 (106), 1961, Warszawa. - Seri Ethnozoology. Occasional Papers of the Idaho State College Museum, no. 7. 1962. 1'0catelo, USA - W dorzeczu Ucayali. "Poznąj Swiat" 4 (113), 1962, Warszawa. - Na Ziemi Ognistej, "Poznaj Swiat'· 5 ( 114). 1962. Warszawa. - W amazońskich selwach. "Poznaj Swiat" 9 (118). 1962. Warszawa. - Wyspy Robinsona Cruzoe (I): fvlós Ajllenl, "Poznaj Swiat" 2 (135). 1964. Warszawa. - Wyspy Robinsona Cruzoe (2): Mas A Tierra .. ,Poznaj Świat" 3 (136). 1964. Warszawa. - Przy ujściu rzeki lviaroni, "Poznaj Swiat" 5 (138). 1964. Warszawa. - Wśród Indian w Gzt}anie - Dyana. "Poznaj Swiat" 6 (139). 1964. Warszawa. - W dżunglach Rio Gurupi (I), "Poznaj Swiat" 9 (154). 1965. Warszawa. - W d:':unglach Rio Gurupi (2). "Poznaj Swiat" 1O (155). 1965. Warszawa. - Indianie Tzdama, .,Poznąj Swiat" 4 ( 173). 1967. Warszawa. - Gran Clwco (I): Nad Rio Parapeti, "Poznąj Swiat" 5 (174). 1967. Warszawa. - Gran Chaco (2): Nad Rio Pilcomayo, "Poznaj Swiat'· 6 ( 175). 1967. Warszawa. - Z La Paz do Cusco, "Poznaj Swiat" 8 (177), 1967. Warszawa. - Machu Picchu, ,.Poznąj Swiat" 9 (178), 1967, Warszawa. - Nad rzeką Tapirape, .,Poznaj Swiat" 10 (179). 1967. Warszawa. - Coto Doiiana, "Poznaj Swiat" 6 (187). 1968. Warszawa. - Na Antylach (I): Cura<;ao. "Poznaj Swiat" 7 (188). 1968. Warszawa. - Na Antylach (2): Bonaire. "Poznaj Swiat" 8 (189). 1968. Warszawa. - Na Antylach (3). Saba .. ,Poznaj Swiat"' 12 (193). 1968. Warszawa. - Na Antylach (4): Saint Eustatius i Saint Alartin, "Poznaj Świat"' I (194). 1969. Warszawa. - Na Antylach (5): Dominika i Saint Kills ••. Poznaj Świat" 2 (195). 1969. Warszawa. - Wśród Indian w Kolumbii (I): Sierra de Perija. ,.Poznaj Swiat"' 8 (201). 1969. Warszawa. - Wśród Indian w Kolumbii (2): W śródgórskiej dolinie. "Poznaj Swiat" 9 (202). 1969. Warszawa. - Wśród Indian w Kolumbii (3): Na pólwyspie Guajira. "Poznaj Świat" II (204), 1969, Warszawa. - Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (I): Nad Rio San .Il1an. ,.Poznaj Świat"' 3 (208). 1970, Warszawa. - Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (2): Streptomycyna i czary .. .Poznaj Świat" 4 (209), 1970, Warszawa. - Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (3): W indiańskich cha111pach. "Poznaj Swiat" 5 (210), 1970, Warszawa. - fagua znad rzeki Loreto-Yaczi. "Poznąj Swiat" 4 (233). 1972, Warszawa. - U Kofanów, "Poznaj Swiat" I (242), 1973. Warszawa. - Cuna ... Poznąj Świat" 8 (249), 1973, Warszawa. - Rio Saija, "Poznaj Swiat" II (252), 1973. Warszawa. �249 - Noanamó Fishing. Dip Nel. "Etnologische ZeitschrifC' no. l. (Fcstschrift Otto Zerries), 974. Zurich. Szwajcaria. - U Indian rukuna po ra:: drugi. "Poznaj Świat'" 4 (257), 1974, Warszawa. - Indianie Xuara. "Poznaj Swiat" 7 (260). 1974. Warszawa. - (J Indian Axuara .. J)oz~aj Swiat'" 10(263), 1974, Warszawa. - U Indian Witoto i 8ora, "Poznąj Świat" 12 (265), 1974. Warszawa. - A Dangerously roxie New Frog (Phyl!obates) Used by Ihe Embera Indians of Weslern Colomhia, wilh f.)iscussiol1 o{Rlow Gun Fabrication and Darl Poisoning, "Bulletin ofthe American Museum orNaturai History" 161 (2). 1978. New York, USA (z Myers C.W .. Daly .J.W.). - Tierradenlro. "Pozm~j Świat"· 5 (318). 1979. Warszawa. - /\'uraghi. ,.Poznaj Swiat'· II (324), 1979. Warszawa. - I ("of{m: Czworo e cerbollane, "Geodes", II (6). 1980, Mediolan, WIochy. - Rodos ::imą. ,.Poznaj Swiat" 3 (340), 1981. Warszawa. - I(vspa llipokralesa. ,.Poznaj Świat" II (348), 198 L Warszawa. - II pune dogli Indii. ,,(,eodes", IV (9). 1982, Mediolan, Włochy. - GOIlIera.. .Poznaj Swiat'· 3 (353). 1982, Warszawa. - Sumas. "Poznaj Swiat" 2 (385). 1985. Warszawa. - ,\'ullański karawanserąj .. .Poznaj Świat" 10 (393). 1985, Warszawa. - 'v(ljjadowids::u :':aha.~wiala. "Aqua-Ter" I (3). 1992, Warszawa. -I.my f)es::cOIve "'mel~vki Poludniowej (e::. I), ..Aqua-Ter" 2 (3). ł 993. Warszawa. - I.my /)es::cowe ./mel:vki PoludniOlvej (c::. If), "Aqua-Ter" J (7), 1994. Warszawa. - !-asl' /)es::cmve .·Imelyki Poludniowej (c::. III), "Aqua-Ter" 2 (8), 1994. Warszawa. - Indianie. :':ahy i owady. -lO luI wypraw elnograjic::nych i pr::yrodnic::ych do Ameryki Poludniowej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa (w druku) (b) RECENZJE KSIĄŻEK - M. Flavin. l3fack and While .. .Pacitic Discovery" 3(4). 1950. Caliłornia Academy of Sciences. San Francisco, USA. - Anlhropology Toduy, cd. A. Kroeber. "Pacitic Discovery" 3 (3), 1959, Calitornia Academy of Sciences. San ł'rancisco. US!\. - R. Maurrais, /.ielone pieklo .. .Poznaj Świat" 6 (175), 1967. J Aneks IV DOKUMENTALNE FILMY ETNOGRAFICZNE NAKRĘCONE PRZEZ BORYSA MALKINA DLA lNSTlTUT FOR DEN W1SSENSCHAFTLlCHEN FILM W GETYNDZE - Noanam{\ - Extraction of Dye and Hody Painting, prod. 1968; 5,5 min. - Noanama - Making a Bark Cloth. prod. 1968; I I min. - Noanama - Plaiting a Fire Fan. prod. 1968; 7,5 min. - Noanam{\- Making a Gourd Dish and Gourd Strainer. prod. 1969; 5.5 min . . Noanama -- Making a Pot Used as House Decoration. prod. 1969; 18,5 min. - Noanamii -- Prcparation or an Unfermented Maize Drink, prod. 1969; 5 min. - Coflm - Making a Blowgun. prod. 1970; 16 min. - Cofan - Making a Spear. prod. 1970; 5,5 min. - Cofan - Manioc Processing. prod. 1970; 7 min. - Cotan - Plaiting a Manioc Press .,lipiti", prod. 1970; 6 min. - Tucuna - Making Bark Cloth. prod. 1970; 6 min. - Witolo- Manioc Processing, prod. 1970; 7 min. - Witoto - Plainting a Manioc Press "tipiti", prod. 1970; 7 min . . Collm - Making a Cooking Pol. prod. 1971; 9 min. - coam - Making a Necklace from Peecari Teeth. prod. 197 J ; 4.5 min. - Cotan - Preparation orthe Stimulant Drink .,yoko". prod. 1971; 3 min. - Embera - Making a Blowgun and Application of Poison to the Dart, prod. 1971; 19.5 min. - Noanam{\ - I':xlracling Juice from Sugar Cane, prod. 1971; 7 min. - Shuara (.livaro) - Fishing with Drugs (Root of..barbasco'"). prod. 1971: 6,5 min. �250 - Shuara (Jivaro) - Making a Cooking Pot. prod. 1971: ł2.5 min. - Shuara (J ivaro) - Making a Feather Headdress, prod. 1971: 9 min. - Shuara (Jivaro) - Making a Musical Bow, prod. 1971: 5 min. Marius= Kairski. KONFERENCJA Janus= .Jaskulski ..LUDY TUBYLCZE - WYMIARY PARTNERSTWA" WARSZAWA.14-l5.05.1999 W ramach "Dni kultury ludów tubylczych świata" (14-16 maja 1999). /Organizowanych w Warszawie przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Koło Naukowe KEiAK UW odbyła się konleren~ja poświęcona problcmatycc obccnej sytuacji oraz przyszłości rdzennych mieszkańców poszczególnych kontyncntÓw. Godny uwagi jest fakt, iż pomysłodawcami. a zarazem głównymi realizatorami tcgoż przedsięwzięcia byli Jarosław Derlicki i Wojcicch Lipiński - studenci KEiAK UW. Udało im się zdobyć wsparcie finansowe w Radzie Konsultacyjnej ds. Studcnckicgo Ruchu Naukowego UW. Fundacji im. S. Batorego. Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministcrstwa Kultury i Sztuki. W czynnościach organizacyjnych pomogły Instytut Archeologii i Etnologii PAN oraz Galeria ..Zachęta". Państwowe Muzeum Etnograticzne w Warszawic u/yczylo sali. w której odbywała się konferencja. Podczas dwudniowych obrad 21 prelegentów zaprczcntowało swoje spostrzc/cnia i wyniki badań w 9 sesjach tematycznych. Obrady otworzyłjcden z organizatorów konferencji. Jarosław Derlicki. 1'0 krótkim powitaniu gości poprosił o poprowadzenie pierwsz~j części obrad prof dr. hab. Lcszka Mroza (KEiAK UW) . .lako obszerne wprowadzenie w problematykę tubylczości planowano dwa wystąpienia: prof. dr. hab. S. Szynkiewicza (JAiE PAN) oraz mgr. P. Trzcińskiego (IS UW). Ze względu na nieobecność drugiego z wymienionych refcrcntów słowo wstępne wygłosił prof. L. Mróz. stawiąjąc szereg pytaI1 roboczych dotyczących kryteriów jakie mają wyznaczać pojęcie tubylczości oraz możliwości i zakres jego stosowania. Problematykę tę kontynuował w swoim wystąpieniu prof. Sławoj Szynkiewiez wskazując m.in. na powiązania i różnice między ruchami ludów tubylczych oraz ruchami chłopskimi. które stawiają za cel walkę o swoje prawa oraz na próby pozytywnych dzialaI1 na rzecz ludów tubylczycb. które w specyficznych sytuacjach mogą stać się przyczyną degradacji kulturowej i fizycznej społeczności. Kolejna sesja poświęcona została ludom Australii i Oceanii. Prowadzenie dalszego loku obrad zostało przekazane dr. hab. R. Vorbrichowi (IEiAK UAM). Pierwszy glos zabrał dr Wojciech Bęben (KEiAK UW). Na początku wystąpienia postawił pytanie: czy w ogólc mo/na obecnie mówić o istnieniu prawa zwycząjowego oraz jakie trudności wynikają I. konfrontacji praw zwycząjowych z prawcm państwowym') Następnie autor przedstawił sytuację w jakiej znalazło się prawo zwycząiowe spoleezności tubylczych z Nowej Gwinei oraz Aborygen<"lw australijskich. Współczesna sytuacja ctniczno-kulturowa Polinezyjczyków z Polinezji Francuskicj była przedmiotem rozważań Rocha Jakuba Olearskiego (IEiAK UAM). Po obszernym zarysie historycznym spokczności. autor przedstawił swoje spostrzeżenia z badaI1lerenowych. Pierwszy dzień obrad został zakończony wystąpieniem dwóch prelegentów w ramach sesji afrykaI1skiej. Ogólny zarys problematyki ludów rdzennych na kontynencie afrykańskim zaprezentował dr Maciej Ząbek (Instytut Krajów Rozwijających si~ UW). Uwypuklił on kwestię marginaliz.acji spoleczności tubylczych. Kontynuację rozważań zaprezentowanych przcz dr. M. Ząhka stanowiło wystąpienie dr. hab. Ryszarda Vorbrieha. Autor opisał obecną sytuacj~ grupy Kirdi z Północnego Kamerunu częstokroć odwołując się do przcmian etnicznych. jakic zachodziły na omawianym obszarze w przeszłości. Na takim tle omówił rolę rozwijąiąccgo się ruchu Kirditude oraz trudności na jakie napotykąjąjego przedstawiciele wc współczesnym Kamerunie. W drugim dniu konfercncji rolę prowadzącego ponownie objąl prof. L Mróz. �251 Planowany harmonogram dnia został zmieniony ze względu na wystąpienie mgr. Pawła TrzcińsJ..icgo (IS UW). Przedstawione przez niego rozważania nad problemem tubylczości jako idcologii i ohiekcie prawa stanowiły uzupełnienie dyskusji przeprowadzonych poprzedniego dnia. Kolejna prclegentka. mgr Joanna I.ewicka (PSPI) omawiala charakter i przebieg indiańskiego Świ,,:tego hicgu na rzeC/. ziemi i życia. Duchowy charakter tego cyklicznego wydarzcnia sprawił, iż jest ono traklOl~anc jako jeden 7.elementów bt;dących wyrazem panindiańskości na obszarze Ameryki Północnej. Nast,,:pne wystąpienie dotyczyło Indian Równin - Crow. Przemysław Bartus7.ek (PSPI) starał sit; zilustrować dzisicjsze problemy z jakimi borykają się Crow w odniesieniu do szeroko prz.edstawionych dziejów grupy. Sesi.; poświycoll<\ Ameryce Poludniowcj rozpocząl dr Mariusz Kairski (IEiAK UAM). Oma\\iając prohlematyk,,: grup żyjących w izolacji kulturowej na obszarze Amazonii poruszył m.in. kwesti.,: hraku idei. które przedstawiałyby wizję rozwoju grup izolowanych oraz zerwania transmisji kułturowcj w owych grupach. którc zetknęły się ze ..światem zewnt;trznym". Nawiązując do poprzednika dr Marek Wolodźko (IS AR, Olsztyn) skoncentrował się na działalności prozelitycznej \~śród spo!cczności zamieszkujących Amazonię. Podczas dwóch kolejnych prezentacji mgr Alicja Pasek (ILiAK UAM) oraz mgr Ewa Prądzyńska (Muzcum Narodowc \\. Szczecinie) przedstawiły aktualną sytuację etnokulturową Indian Kofan zc wschodnicgo Ekwadoru oraz zarys dzialalności misyjnej w tej grupie prowadzonej przez czlonkliw Summa Institutc of Languages. Prowadzcnic ohrad dmich sc~ji azjatyckich przcjął dr M. Kairski. Problematykę łudów tubylczych w Indiach podj<\ł w swoim wystąpicniu dr Dagnoslaw Demski (IEiAK PAN). Glównym \\ątkiem wypowicdzi hyło ukazanic różnic i cech wspólnych ludności plemiennej i chłopskiej na przykładzic grupy Warli z indyjskicgo stanu Maharasztra. Następny zabral głos mgr Przemysław Hinca (ILiAK UAM). Rdercnt omówil trudności jakie napotykają plemienne społeczności pastcrskic na ohszarze Ilimaląjów indyjskich w odniesieniu do sytuacji zaistniałej po tragicznym trzt;sieniu ziemi w północnej cz..,:ści stanu Uttar Pradesh. Pracownik poznańskiego oddziału IEiAK PAN. mgr Rafał Bcsztcrda. ząiął się obrazem współczesnych zmian wśród Kanaurów ze stanu flimachal Pradesh. Prohlem rozpatrywany był w odniesieniu do zmian gospodarczych. które staly się hodh:cm do wiciu przeohrażeń społecznych z.aistniałych w omawianej grupie. Druga sesja azjatycka w główncj mierze dotyczyła obecnej sytuacji uchodźców tybetańskich w Indiach. Organizacj;; i funkcjonowanie osiedli uchodźstwa tybetańskiego w indyjskich Himalajach om(miła mgr Anna Urhariska (fAiEK PAN). Swoją wypowiedź poparła nąinowszymi danymi statystycznymi oraz własnymi obserwacjami z tegorocznych badań terenowych. W wystąpieniu Agnieszki Oleśkowicz-I'opicl (IEiAK UAM) poruszona została kwestia postrzegania zachodniego stylu i.ycia \\śród mlodcgo pokolenia Tybetańczyków pozostających na uchodźstwie w Indiach. Scsja dotycząca ohsl.aró\\· Syhcrii i Arktyki. obejmująca cztery wystąpienia. kończyła dwudniowe ohrad~. Ogólną sytuacj.,: elnokulturową poszczególnych ludów Arktyki zamieszkujących Europ,,:. Azj;; oraz oha kontyncnty Ameryki zaprezentował dr Piotr Klatkowski (IEiAK UAM). rematyka zawt;i.ona już tylko do jedncj społeczności była kontynuowana przez prof. dr hab. Ewę Nowicką (IS UW). Na prl.ykladzie Koriaków autorka przedstawiła kształtowanie się elementów tożsamości etnicl.l1cj w konfrontacji l. postrzeganiem ich przez społeczności sąsiadujące, takie jak Itelmcni luh h\enkowie. Kolejny prelegent Lukas/. Smyrski (KEiAK UW) przeprowadził zwięzłą analizę proccsu kształtowania się tożsamości na obszarze południowej Syberii. Natomiast Wojciech Lipiński (KFiAK UW) omówił problcmy stojące przed stowarzyszeniem Małych Ludów Północy. tworzonym przcz. 26 grup zamieszkujących Jakucję. Konli;rcncję z.akoliczył Jarosław Derlicki dziękując uczestnikom obrad. Zaznaczył, iż podczas dyskusji nic zdołano zdcłiniować określeń ..tubyłezość" czy "rdzenność". ałe zdano sprawę z wiciu terminologicznych nicjasności. W perspektywie wielu wystąpień okazało się. iż problematyka tub~ łezości I.rói.nicowana jest regionalnie. bowiem każdy prelegent przedstawiał ją uwypuklając odmienne krytcria. Podsumowując obrady .I. Dcrlicki stwierdził, ił. kwestię tubylczości powinno si;; odnosić indywidualnie do każdej społeczności z osobna. �Atutem tego spotkania była możliwość zapoznania się z temalyką prac prowadzonych w różnych ośrodkach antropologicznych w kraju. Należy zatem mieć nadzi<:ję. ż.: konf.:rencj.: o podobnym charakterze będą się odbywały cyklicznie, co zapewn.: przyspi.:szy wymianę doświadczeń w środowisku etnologów zaangażowanych w problematykę ludności tuhylcz.:j różnych regionów świata. l)r~('myslaH' !linea KATEDRA ETNOGRAFII/ANTROPOLOGII UNIWERSYTETU W SANKT PETERSBURGU - WAŻNY OŚRODEK KSZTALCENIA ETNOLOGÓW W ROSJI W roku ł964. kiedy po raz picrwszy przyjechałem do ZSRR i dotarłem do ówczesnego Leningradu, nie było tam uniwersyteckiej kat.:dry etnografii. Krótki wyjazd z rami.:nia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturow.:.i UAM do S. Petershurga \V dniach 10-17 cz.:rwea 1999 roku. drugi mój pobyt w tym mieście. znalazł jUl. oparcie w działająecj na tamtejszym uniw.:rsytecie Katedrze. Za pomoc i zainteresowanie dziękuję kierownikowi Kat.:dry pror. A. W. Ciadło oraz prof W. J. Gusiewowi. Uzyskałem nic tylko możliwość zapomania sit; z nie znanym mi dotąd ośrodkiem etnologicznym. Przekonałem się, Ż.: na terenie. na którym dotąd wi.vano uprawianie etnologii raczej z instytutami Akademii Nauk, pojawi/o się siln.: dąż.enie do umocnienia i rozszerzenia dzialnlności i liczby uniwersyteckich katedr etnologii/etnogralii. Innym. nieznanym mi dotąd elementem w obrazie etnologii w Federacji Rosyjskiej. jesl li/ialalność Slowarzyszenia Etnograf(l\\' i Antropologów Rosji (Assocjacija etnografo\\ i antropologow Rossii). utworzonego w roku 1991. przełamująecgo hariery instytucjonalne dziel,\ee etnograli')\\; i tWllr/ącego możliwości dyskusji. m.in. nad rozwojem uniwersyteckiego kształcenia etnograli'm. Przez długi okres na ogromnej przestrzeni Związku Radzieckiego pracowaly jedynie d\\a uniwersyteckie ośrodki etnograficzne. Były to Katedra Etnografii I Jniwc:rsyldu Moskiewskiego. którą przez długi okres kierował S. J\. Tokariew. zastąpiony póiniej przez Ci. Markowa i W Pimiellowa oraz Z<iklad Etnografii Uniwersytetu w Tbilisi. którego załoiycidem i widoletnim kierownikiem był G. Czitaja. Obydwa te ośrodki przygotowywały etnograli.iw w ramach specjalizacji na Wydziale Historycznym: w Thilisi bylo to studium archeologii. etnogralii i historii sztuki. na którym speejalizaej<; w zakresie etnografii wyhierano po lrzecim roku studiów. Jakiż kontrast z sytuacją w Polsce z jej licznymi. od dawna. katedrami i instytutami etnologio.nymi. Na wielu innych uniwersytetach w ZSRR wykladano etnogratit; jedynie jako naukt; ponlOcnicz'l historii. koncentrując sit; przede wszystkim na historii spokczelistwa pierwotnego. I~rak etnografów z wykształceniem spccjalistycznym. dotkli\\y \V republikach z.\\i'Vkowych. uz.upcłniano doksztaleąiąc glównie historyków i filologów na aspiranturach \\ ośrodkach Akademii Nauk. najcht;tniej w Moskwie i Leningradzie. Katedra Etnografii i Antropologii na Uniwersytcei.: w Leningradzie powstała w roku 1968. W historii Uniwersytetu poprzedzały ją wykłady z etnologii L. J. Szternherga. W. Ci. Bogomza iD. K. Zielenina ... prywatnego" docenta na Uniwersytecie jeszcze sprz.eJ I wojny światowej. Uniwersyteckie kszlałeenie etnogratiiw przerwano jednakże w Leningradzie na pocz'ltku lal 50. Wznowienie studiów etnograficznych i utworzenie Katedry "tnogralii w roku 1968 hylo dz.idem Rudol f'a rerdynandowicza !tsa ( 1928-1990). Tragiczne było dziecir'lstwo tego uczonego. Urodził sit; w rodzinie estor'lskiego emigranta politycznego z ówczesnej Estonii. który w ZSRR kierował powiall)w,\ Cl.c-Ka. W roku 1937 rodzice jego zostali areszlowani: ojciec rozstrzelany. a matka osad/Ona \\ ohozie. Rudolf' wraz z hratem zostali wziyci do domu dziecka. W roku ł 944. ściągnit;ty z domu dziecka. staie sit; słuchaczem kursów aktywu komsomolskiego przy Komitecie Centralnym KOlllunistyuncj Partii Estonii. organizowanych pod Leningradem. St'ld /Ostał skierowany do zajt;tego przo Armit; Czerwoną Tallina. w którym tworzy szkolne organizacje komsomolskie. Oddclegowany na studia uniwersyteckie do Leningradu. specjalizuje się w historii Chin i innych kraj\lI\ Dalekiego Wschodu na Wydz.iale Wschodnim. �253 1'0 zakOliC/ćniu studió\\ nic wyjeżdża, jak inni z jego roku, do Chin. Przeszkadza pochodzenie, jest przecież synćll1 ..\\Toga ludu'". Nie pomaga list napisany do Stalina. Jak sobie radził, wc wszystkidl tych latach. ze stosunkiem do rodziców? Ostatecznie znajduje pracę w bibliotece Wydzialu Wschodniego Uniwasytctu. W roku 1952 przyj<;ty został na aspiranturę w Instytucie Etnogratii AN ZSRR. po jej zakończeniu staje si~ jego pracownikiem. W roku 1968 zatrudniony został na Uniwersytecie, gdzie na pustym micjscu tworzy Katcdrę, zresztą z poparciem J. Bromkja, wówczas dyrektora Instytutu Etnografii AN ZSRR. Związków z Instytutem jednak nie przerywa i w roku 1983 powołany zostaje dodatkowo na kierownika jego Oddziału w Leningradzie. Ważnym kićrunkiem zainteresowań naukowych R. F. ltsa był Daleki Wschód. Z tego zakresu publikuje cal y szćreg artykułów oraz książkę /fistoria etnic=na poIlIdnia Wschodniej A:ji, Leningrad 1972. Kierl)\\'anie Katedrą i dydaktyka uniwersytecka zwraca uwagę uczonego na teori~ i metodyk~ etnografii. Przygotowuje "IJrowad:enie do etnografii, wydane w Leningradzie \\ roku 1974 i 1990. Byl ponadto autorem wielu prac popularnonaukowych i. rzecz raczej wyjątkowa. utworów z z.akrcsu literatury pi~kncj. nasyconych informacjami historycznymi i etnografieznymi. I'rzedst<l\\'ienie tak stosunkowo obszernej informacji o życiu R. F. ltsa znajduje uzasadnienie nic tylko w jcgo tragicznym łosic, z.reszt,! dzielonym z wieloma z jego pokoknia w ZSRR. Związam: jest ponadto z jcgo znaczeniem w środowisku etnologicznym S. Petersburga, w którym nadal silny jest kult tego uczonego. A. W. Cladło, następca R. F. ltsa na stanowisku kierownika Katedry. napisał "Autorytet R. F. Itsa jako badacza. a także jako organizatora działalności nauko\\ej, był w latach 80. praktycznie absolutny" (A. W. Gadlo. Etnograf K jubilieju Rudolfa Fierdil/atldml'ic=a Itsa ... Sankt Pictierburgskij Uniwiersitiet"' ł 998. nr 20, s. ł I). Od roku 1992 Katedr'l Ftnogralii A. W. ('aLlło. spćcjalista \\ zakrcsic i Antropologii Uniwersytetu ćtnologii Kaukazu. Katedra w S. Petersburgu zatrudnia obecnie kieruje prof siedmiu pra- cO\\ników na pelnych dalach i kilku innych na cz\=ściowych. Na studiach dziennych, wieczoro\\ych i zaounych kvtalci si~ ok. IW studentów, studiujących pięć, a na studiach wieczorowych i zaoc.mych vcść lat. Program studiów ohejmuje dużą liczbę obowiązkowych zaj\=ć. nie tyko l. zakrćsll ctnogralii!ctnologii ale również dyscyplin pokrewnych (li.llklorystyki, socjologii, psychologii. lingwistyki) i tradycyjnie związanych z etnologią. takich jak antropologia fizyczna. Przedmioty ćtnologiunć to. poza" Wprowadzeniem do etnografii". także kursy etnografii kontynentalnej i regionalncj. historii dnogralii krajowej i zagranicznej. sztuki ludowej, z metod badali tcre\ll)\\'~ch. rozbudowanc I.aj~cia ze hódloznawstwa etnograticz.nego. w tym z archiwistyki i nllućalnictwa dnografieznego. sćminaria. Ostatnio. tytulem eksperymentu, wprowadzono przedmiot .. Melody kombinatoryczne i statystyczne w etnogralii". Obowiązują praktyki micsięcznć po kai.dym roku studi{)\v, zarówno (acnowe, jak i muzealne. W ramach Wydziału Historycznego. którego cz~ści'ljćst Katedra. prowadzona jest takż.e aspirantunL kończąca niem stopnia kandydata nauk (pięć micjsc dla etnograf{)w), a także "doktorantura", na uzyskanie stopnia doktora nauk. stanowiącego odpowiednik naszej się uzyskapozwalająca habilitacji. Katedra, podohnić jak cały Uniwersytet. pracuje w trudnych warunkach lokalowych (niedostakk pomieszczdl i potrzehy remontowc) oraz braku środków linansowych. Wynagrodzenia pracO\\I1ikó\\ i stypcndia sludent{)\\· są bardzo niskie. a obciążenia dydaktycz.ne kadry nauczającej kilkakrotnić wyi.s!.ć od obowiązujących na naszych uniwasytelach. Mimo trudności. dzięki zdohy\\ariym grantom badawczym, udaje się utrzymać praktyki terenowe obowiązujące po pierl'sz.) m. drugim i trzccim roku studiów. W przeszłości praktyki te prowadzone były w różnych micjscach da\\nego ZSRR Dzisiaj, ze względu na koszty i odczuwane tendencje separatystyczne. koncentruj'l się \\ pMnocno-zachodniej Ro~ii. a w szczególności w obwodzie leningradzkim (taka na/wa nadal obO\\i<v.uje) i w pskowskim. Po praktykach każdego roku organizo\\ane S'l kon!'crcncje terenowych. Możliwości uczycieli aspirant{)\\ i poziom uniwersyteckich, pracy i studentów. Katedry ale równicż \\ środ()\\ isku. W tym zakn:sie Katedra służące określone zasohami Unogratii prezentacji i ocenie są nic tylko jakością kadrowymi i wartością i Antropologii materiałów z badań i zaangażowaniem materiałów \\ S. Petcrsburgu na- naukowych nie ma sobie �254 równych w Rosji. Na wykłady zapraszani są na Uniwersytet pracownicy Muzeum Antropologii i Elnogral1i im. Piotra Wielkiego, oddzielonego w roku 1992 od Instytutu Etnologii i Antropologii im. Miklucho-Makłaja Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie oraz Rosyjskiego Muzeum EtnogralIcznego. znanego ze starych i bogatych zbiorów muzealnych. Tu znąjduje się bezcenne archiwum Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz wielkie biblioteki. Warunki dzialałności naukowej i dydaktycznej. tworzone przez środowisko. są lepsze niż w jakimkolwiek innym mieście. Dzisiaj w Federacji Rosyjskiej. obok katedr etnologii w S. Petersburgu i Moskwie. etnologów kształcą uniwersytety w Omsku, Kazaniu i Jekaterynburgu. Powołanie katedr i studiów ctnologicznych przygotowują uniwersytety w Rostowie i Eliście. Uniwersyteckie kształcenie etnologów stało się przedmiotem konferencji specjalnie w tym celu organiz.owanych (m.in. kontcrencja ..Etnogratia a kształcenie etnograficzne" w roku 1998 na Uniwersytecie w S. Petersburgu). dyskusji na zjazdach Stowarzyszenia Etnografów i Antropologów Ro~ji oraz artykulów (por. choćby A. Eltimowa. The Stale of the Discipline in Russia. Interviews with Russian .·Inthrop%gists . .,Ameriean Anthropologist" t. 99 (4). 1997, oraz L. G. Alieksandrienkowa. Opyt priepodawanija etnografii Amieriki ... Etnograticzeskoje obozrienije" 1999, J). Rozwój etnologii uniwersyteckiej odbywa się bez wzgłędu na poszerzanie się zakresu oddziaływania innych nauk społecznych. takich jak socjologia i. dość nieoczekiwanie, kulturologia. zajmuj<tca miejsce zwalniane przez tilozotię marksistowską. naukowy komunizm i historię Partii Komunistycznej oraz korzystająca z kadr likwidowanych dyscyplin. Wzrost liczby katedr etnologii stal się moiJiwy dzięki przede wszystkim osłabieniu administracyjnego kierowania nauk<t i szerszcj autonomii uniwersyteckiej. sprzyjających rozluźnieniu relacji między liczbą miejsc na studiach a zakładaną liczbą miejsc pracy. Uniwersytety skłonne są w tej sytuacji odpowiadać na potrzeby środowisk lokalnych i młodzieży starąiącej się na studia. Popularność etnologii z kolei bierze się z poszerzcnia jej zakresu. Z dyscypliny stanowiącej przcz wiele dziesięcioleci nauk.,: pomocnicz'l historii przekształciła się. w wyniku starań etnologów rosyjskich i oddziaływań zachodnich, w dyscyplinę o różnych orientacjach teoretycznych. uczestniczącą w rozwiązywaniu złoi.onych problcmów społeczno-kulturowych i politycznych. S. Czeszko, redaktor czasopisma ..Etnograticzeskoje obozrienije". stwicrdził: ..Pierwszą rzeczą. która powinna zostać wprowadzona, to więcej katedr antropologii na uniwersytetach w całym kraju" (A Elfimow. op. cit .. s. 780). 7.hiRl1iewJasiewic:: KULT GÓRY KAlLAS I JEZIORA MANASAROWAR. WYBRANE ZAGADNIENIA Z BADAŃ WYł'RA WY ETNOLOCiICZNE.I ..KAILAS'98" Wyprawa etnologiczna .,Kailas·98" została przygotowana przez Annę Urbańsk<t z Pracowni Etnologii Instytutu Archeologii i Etnołogii Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu oraz przez studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii KulturOlvej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Cclem wyprawy było zebranie materiałów do kilku tematów Iwi<tzanych z kultem mit:isca. kulturą tybetańską oraz współczesnymi przemianami w diasporach tybctańskich na terenic Himaląjów. Wyprawa trwała od 26 lipca 1998 do 17 lutego 1999 roku. Pełny udział w niej wzięły cztery osoby: Anna LJrbatiska (opiekun grupy), Agnieszka Oleśkowicz-I'opiel. Ałona Susłowa oraz Dariusz Sowul (od 26 września). Ponadto dwóch studentów. Wojciech Choros7.ewski i Marcin Wawrzyniak. przez dwa miesiące (październik. listopad 1998 roku) przeprowadzali badania jako grupa samodzielna. Badania mialy charakter sondażowy. zostały przeprowadzone w następujących mi<-:iscach: Dharamsała - McLeod Ganj w Himachal Pradesh (Indie). Leh i Choglamsar w Ladakh (stan Jammu & Kashmir. Indie). dolina Kathmandu (Nepal). rejon Kailas - Manasarovar w Ngari (Tybet Zachodni). okolice Lhasy w Tsang eryhet Centralny). dolina Yarlung (1')'- �255 bet Centralny). Darjeeling w Zachodnim Bengalu (Indie), okolice Gangtok we Wschodnim Sikkimie. Rabangla w Zachodnim Sikkimie (Indie). Ponadto grupa odwiedziła takie miejsca związane z tybetańsk'l i buddyjską kulturą, jak: Bhodgaya. Varanasi i Sarnath (stan Bihar, Indie) oraz Lumbini i Pokhara (Ncpal). Materialy zebrano do następujących tematów: kult miejsca i zjawisko pielgrzymowania \V kulturze tybetańskiej zc szczególnym uwzględnieniem góry Kailas i jeziora Manasarovar w zachodnim Tyhccie: wply\',' kultury euro-amcrykańskiej na mlode pokolenie Tybetańczyków na uchodJ.stwie i ich wyobrażenia o zachodnim stylu życia: turyści zachodni w Himalajach i Tybecie: obozy uchodźstwa tybetańskiego w Himaląjach - organizacja, funkcjonowanie i problemy współczesne: obecna kondycja świątyń buddyjskich w Tybecie: problemy społeczno kulturowe zwi,vane z sinizacją Tybetu. Cele wyprawy zostały osiągnięte. Zebrano znaczącą ilość materiałów niezbędnych do dalszych prac gabinetowych. które zaowocują zapewne szeregiem artykułów etnologicznych oraz pracami magisterskimi studentów, a także opracowaniem monograticznym. Na zgromadzony material skladają się wywiady kwestionariuszowe i rozmowy (prowadzone były po angielsku. jeśli rozmówca wladał tym językiem. lub za pośrednictwem tłumacza angielsko-tybetańskiego), notatki z obserwacji. kwerendy w bibliotekach i archiwach (Biblioteka Rządu Tybetańskiego na Uchod/.stwic. Archiwum Tibetan Refugee Camp I'.' Choglamsar - Ladakh. Biblioteka Centre for Nepalese and Asian Studies w Kirtipur - Nepal, Biblioteka Triphuvan University w Kirtipur - Nepal. Archiwum Tibet House w Kathmandu - Nepal. Archiwum Tibetan Handicraft Centre \\. Lalitpur - Nepal. Archiwum Tibetan Youth Club w Darjeeling - Indie. Archiwum Tibetan Settlement w Rabangli - Indie). wreszcie tilmy i przeźrocza. Zebrano również dużą ilość materiałów drukowanych lokalnie i rozprowadzanych w diasporze tybetańskiej. Przy okazji przepro\\adzania badań na określone tematy, zebrano wiele informacji dotyczących zagadnień pokrewnych. W tym omówicniu zasygnalizuję jeden z tematów, a mianowicie: kult Góry Kailas i Jeziora Manasarowar. Wywiady na temat kultu miejsca. prowadziłam w Tibetan Refugee Centre w Choglamsar i wśród Tybetańczyków z tzw. społeczności rozproszonej w Leh - Ladakh, w Tibetan Handicraft Centre w Lalitpur - Nepal. w rejonie Góry Kailas (tyb. Kang Rimpocze) i Jeziora ManasarO\var (tyb. Tso Mapham) - Tybet, w Tibetan Refugee Centre w Darjeeling - Indie, \\ Gangtok i w Tibetan Settlement w Rabangli - Sikkim. Wyprawa zakończyła się w lutym 1999 roku, materialy są w trakcie opracowywania. Już teraz można stwierdzić. że konieczne są kolejne. pogłębione badania dotyczące kuhu Kang Rimpocze i Tso Mapham. szczególnie w okresie szczytu pielgrzymkowego. tj. w mąiu - czerwcu dla TybctańCl.yków OT<lI IV sierpniu - wrześniu dla Hindusów. W 1998 roku. ze względu na tragiczne IV skutkach lawiny błotne. które pochłonęły ponad trzysta ofiar. w tym większość indyjskich pielgrzymów, nic bylo mi dane uczestniczyć w hinduskiej yalrze (pielgrzymce). Le względu na okoliczności władze indyjskie przerwały pielgrzymkę. Dotarłam do góry 19 października, w okresie, kiedy już tylko pojedynczy Tybetańczycy odbywali khorę (okrążanie świętego miejsca). spiesząc się przed nadejściem zimowych opadów śniegu. Udało się szczęśliwie przejść trasę wokół góry tuż przcd opadami śniegu. Góra Kailas (6714 m n.p.m.). po tybetańsku zwana Kang Rimpocze (Śnieżny KI"inot), znajduje się w południowo - zachodnim Tybecie, w prowincji Ngari, na terenie ChiI1skiej Republiki Ludowej. Na południe od niej rozciąga się Jezioro Manasarowar, po tybetańsku Tso Mapham. Góra i jezioro należą do naj świętszych miejsc dla hindusów, dżajnistów i Tybetańczyków. zarówno z blin. jak i szkół buddyjskich. Góra Kailas utożsamiana jest z mityczną Górą Meru występującą już w hinduskiej "Vishnu Puranie" 200 lat przed Chr.. której korzenie sięgają tradycji sumeryjskiej. Meru tu serce azjatyckiej kosmologii religijnej. to centrum świata, a-r:ismundi. pępek ziemi. miejsce. w którym powstał świat i uporządkował się chaos. Mityczny obraz Meru przedsta\\ia górę zakorzenioną w siódmym piekle. a sięgającą najwyżej położonego nieba. Cztery t\\'arzc góry. to Cltery strony świata, każdej przypisany jest odpowiedni element, kamień, i:ywiol. kolor. zwiem;. Utożsamienie góry Kailas z Meru występuje już w eposie Ramajana. Hinduska tradycja sięga więc dwóch tysięcy lat, a oddawanie czci temu miejscu i odbywanie doń �256 pielgrzymek,· zwanych yatra, znane jest od około tysiąca lat. Kailas dla hindusów to siedziba tron boga Śiwy - Niszczyciela i Retormatara. Śiwa wyobrażany jcst jako siedzący na szczycic w pozycji lotosu, nagi, medytujący, którego ciało pokryte jest popiołem. Ukazywany jest również w mniej surowej formie ze swą małżonką Parwati, siedzącą mu na kolanie. Wich: legend opowiada a przybywaniu bóstw do tego wlaśnie miejsca, by złożyć hold Siwie lub uczestniczyć w uroczystości, np. w weselu Siwy z Parwati. Góra Kailas. nazywana w literaturze "tronem bogów", "pępkiem świata", to miejsce. w którym bóstwo przybiera ziemską fi.lnnę w postaci góry. Także obszar wokół szczytu jest siedzibą bóstw. świętym miejscem. Indyjska tradycja pielgrzymowania do góry Kailas związana jest z fllktem traktowania Himaląjów w całości jako miejsca naznaczonego przez bóstwa i duchy. Kailas. ze względu na swe mitologiczne odniesienia - tron Śiwy - jest w tym przypadku miejscem najważniejszym. nąjświętszym. Potęguje to niedostępność terenu. surowość klimatu i nictypowy kształt szczytu. Podstawa góry znajduje się na wysokości około 4700 do 5200 m n.p.m .. gdzic ciśnienie spada średnio do 510 hPa. a temperatura we wrześniu moż.e spaść do minus 20 oC w nocy. Góra ma kształt kopulasty. z charakterystycznym. już z daleka widocznym jkbelll na południowej ścianie i poziomym trawersem mniej więcej na wysokości 6000 m n.p.m. Szczyt zawsze jest ośnieżony i góruje nad równą granią pasma Gang Tise Shan. Wielu hindusów pielgrzymuje do innych górskich sanktuariów. takich jak Badrinath, Kedamath. Gangotri. Yamunotri. Amamath, czy Vaishnodevi. Jednakże pielgrzymka do Kailas ma zupełnie inny charakter. Różni ją sposób przygotowania do niej. czas trwania. trasa oraz miejsce (Tybet). Ta yatra trwa 32 dni z Delhi do góry i z powrotem, z czego 24 dni to ciężki trekking przez Himalaje. Nąjważnicjszym punktem są dwie parikramy, czyli okrążenie świętego miejsca. Pierwszą z nich wykonuje się wokół góry. a drugą wokół Jeziora Manasarowar. Pielgrzymi podążają w kierunku zgodnym z ruchem wska· zówek zegara. Parikrwnę wokół jeziora kończy rytualna kąpiel w jego wodach. Wcdług Icgendy nazwa jeziora pochodzi od umysłu Brahmy (monas), który stworzył jezioro zc swej myśli. Obecnie, tzn. w cz.asach okupacji Tybetu przez Chiny. indyjska tradycja pielgrzymowania do Kailas została bardzo mocno ograniczona z przyczyn politycznych. Rząd chiilski zezwala na zaledwie trzystu pięćdziesięciu pielgrzymów indyjskich rocznie. przy kilkusetmilionowej populacji wyznawców sziwaizmu. Procedura wyboru pielgrzymów jest bardzo długa i kosztO\\"· na. Hindusi mąją prawo przekroczyć granicę chiilską tylko w jednym punkcie i w określonej porze roku. w zorganizowanej grupie. Trasa wiedzie z Delhi do Almory (370 km). pociągiem lub autobusem. Dalej autobusem przez Dharchulę do Tawaghat. skąd pielgrzymi wyruszają pieszo przez góry wzdluż granicy indyjsko-nepalski<;i aż do Taklakot w Tybecie. Z Taklakot podje7.dżają ciężarówkami do Darczen, wioski położonej u południowego zbocza Kailas. Najwięcej grup wyrusza w sierpniu i wrześniu, w czasie nasilonych opadów monsunowych i niebezpiecznych lawin błotnych. Trasa jest więc nie tylko bardzo trudna, ale i nicbezpieczna, czego potwierdzeniem była tragedia 1998 roku. Niestety, władzc chińskie nie zGwalają na przckraczanie granicy \\ innych miejscach. Dawnicj. przed 1959 rokiem, piclgrzymi mogli wkraczać do Tybetu łatwiejszymi przejściami w Himachal Pradesh i Ladakh. Tcrazjednak przcjścia te są zamknięte. W związku z ograniczeniami ze strony Chin. co roku \\ kwietniu indyjskic Ministcrstwo Spraw Zagranicznych ogłasza w telewizji i prasie rozpoczęci c zapisów na piclgrzymkę. Spośród milionów zgłoszeń wylosowywanych jest 350 nazwisk. Kandydaci dzieleni są na grupy 25-35 osobowc. Każda grupa ma swojego opiekuna - oficera przydzielonego przcz. Ministerstwo Spraw /.agranicznych. Następnie kandydaci przechodzą szereg testów i badań medycznych oraz prowadzą intensywny trening sportowy przygotowujący do długotrwałego wysiłku fizyczncgo w warunkach wysokogórskich. Oprócz dużych wydatków finansowych związanych z pielgrzymką. każdy musi zapłacić ok% 5 I5 USD za chiilską wize;:z pozwoleniem na wcjścic do Tybetu. Oplata ta jest prawie dziewięciokrotnie droższa niż kwota którą zapłaciłby Europejczyk za analogiczn) dokument. Powyższe trudności w znacznej mierze przyczyniąją się do zaniku lak niegdyś po\vszechnej tradycji indyjskiej. jaką byla coroczna pielgrzymka do Kailas iManasarowar. Wśród pielgrzymów indyjskich są również dżajniści. Święt'l górę naz.ywaj'j gór<j Ashtapada. Wcdług legendy, jeden zzalożycieli d7.ąjniz.l1lu.Rishabanatha, medytuj'lc pod szczytcm, osiągnąl tu duchowe wyzwolenie. Wyznawcy Mahawiry traktują więc to micjsce jako jedno z najważniej- �257 szych miejsc piclgrzymkowych i wraz z sziwaistami odbywają parikrwnę zaró,vno wokół góry, jak i jeziora. W tradycji tybclarlskiej góra Kailas znana była już w czasach istnienia starożytnego królestwa Szang-Szung w zachodnim Tybecie. Nazywana była Kang Tise i identyfikowano ją z mityczną górą na któnl zst~po\\'ali z nieba królowie i z której po swcj śmierci wstępowali z pollrotem do nieba. Dla Ilymaweów bon - religii stanowiącej synkretyczną formę tradycyjnej religii tybetailskiej opartej na szamanizmie z buddyzmem. a obecnie traktowaną jako piąta szkoła buddyzmu tybetańskiego. jest to najświc.;tsza góra Tybetu. siedziba boga Gekho. zwana Górą Dziewięeiopoziomowej Swastyki (l"ungdruk Gil Tseg), mityczną duszą calego świata. Swastyka. jeden z naj starszych symboli w dziejach ludzkości. dla wyznawców biin oznacza moc i potęgę. W mitologii biin góra pw;dst<t\\ianajestjako krysztalowy c::orlen (stupa). W XIII wieku n.e .. buddyjska szkola kargyll, silnie związana z tradycją Milarepy. rozwinęła centra medytacyjne wokół góry Kang Rimpocze i jeziora Tso Mapham. Nasilił się i upowszechnil kult lego obszaru i ruch pielgrzymkowy wśród Tybetańczyków. Pielgrzymowali tutaj nąjsłynniejsi lamowie. jogini. nauczyciele i arystokracja. Do XX wieku w porze od mąja do października rejon rozciągaj'lcy się od Kang Rimpocze do Tso Mapham byl centrum kulturalnym, religijnym i handlowym na dalekim zachodzie Tybetu. Tu krzyżowały się szlaki handlowe z Kaszmiru i Ladakhu do centralnego Tybetu i Chin oraz z Mongolii i Kaszgaru do Indii. Tu przybywali wielc)' jogini. myśliciele i tysiące pielgrzymów. W czasie okupacji chińskiej. II szczególności podczas Rewolucji Kulturalnej wiele tutejszych świątyń i klasztorów zniszczono. a wicś I)arczcn pr/.cmicni!<l sic; II' upadly. zdcmorali/owany kolchoz. Ruch handlowy zamarl, a pielgrzymkol\Y jcst na wyginięciu. Warto dodać. że idea świ.,:tej góry Kailas lIlana jest rÓ\Hlież w ludowych opowiadaniach sikhijskich i kaszmirskich. zapcllne dzi;;ki kontaktom handlowym. jakie mialy miejsce w tym rc:gionie geogralicznYI1l. W mitologii lybelUl'lskiej Kang Rimpocze jcst siedzibą. troncm Demczoga (Samwara - NąjI\y;i.sze S/.czc;ście) - bóstwa tanlrycznego. Wszystkie najświętsze góry Tybetu: Kang Rimpocze. Lapcli, Tsari. Amnye Maczen. są siedzibami Demczoga. ale Kang Rimpoeze jest nąjważniejszą. CZęSIObóstwo to jest przedstawiane w zjednoczeniu ze swym żeńskim odpowiednikiem Dordżc Phagmo. Posiada ona swój tron na malym szczycie Tidżung. przy zachodniej ścianie Kang Rimpoczt.:. Góra utożsamiana jcst z męskim aspektem tego bóstwa tantrycznego. a Tso Mapham zjcgo aspektem ;idlskim. Demczog i I)ordże Phagmo razem symbolizują dualizm współczucia i mądrości. kt(lry prOl\ ad/.i do duchowcgo oświecenia. Wokól głównego szczytu wyrastąią małe IIzniesicnia uwa;iane I.a I Ó bogirl adorujących Buddę - Demczoga. Wewnątrz góra jest mandalą Demezoga zapcinion'l 62 boginiami. Niektórzy rozmówcy uważali. że wnętrze góry wypełnia II calości sam Demczog. W Tybecie góry zazwyczaj s'l traktowane jako siedziby bóstw i z nimi utożsamiane. Przykładem mo;ie być góra Al1lnye Maczen w Armio (Tybct pólnocno-wschodni). Jest ona czczona jako mieszkanie najważniejSIego bóstwa tego regionu, Maczin Pomra. którego mieszkańcy Amdo uI\ażąją la opiekuna. Specyliczna pozycja gór w religii tybetailskiej związana jest z mitologią opisująC'l porz11ukowanie świata. /.iemia przytwierdzona jest przez góry. Są one rodzajem czopów powstrzymujących krnąbrne demony. Są rytualnymi sztyletami (phurbas) przekłuwającymi ziemię. Przytwierdzenie porz(\(lkujc chaos i pozwala kontrolować świat bogów i demonów I.a pomocą rytualól\. Jeśli owe ..kolki" trzymające ziemię są rozmieszczone w krąjobrazie symetr:-cznie. tworzą mandai;;. a co za tym idzie silne centrum obdarzone mocą czynienia pokoju i zapewniające bezpieczerlstwo. Najważniejszym przytwierdząjącym sztyletem w postaci góry jc:st właśnie Kang Rimpocze. ponieważ jest utożsamiane z górą Meru - osią świata. Jego okolicę interpretuje siy jako elemcnty mandali. Cztery źródła rzek wypływające z czterech stron góry: Tsangpo. Satledź. Indus i Karnali. potwierdzają symetryczność otoczenia. Góry. przytwierdzając ziemię. zapobiegaj'l szkodliwym i zaraźliwym działaniom demonów i bóstw. Jednakże w mitologii pochodzenie gór CZystojest Iwiązane z ich cudownym przeniesieniem na obszar Tybetu (legendy dotyczące Kang Rimpoeze. Amnye Machen. Tsipri - poludniowo-wschodnia część Tybelu centralnego). Dlatego glówny szczyt-tron bóstwa - aby nie uniósl się ponownie i nie wy- �258 zwolił złej mocy demonów. zazwycząj przytwierdzony jest przez mniejsze "czopy" w postaci małych szczytów z czterech stron góry. Taka struktura geologiczna pomaga wierzącemu rozpoznać naturalną mandalę i świętą siedzibę boga. Odbywanie pielgrzymki wokół świętego miejsca. zwane khorq, nie tyłko pełni funkcje typowe dla zjawiska pielgrzymowania. takie jak pokutno ekspiacy.ine. dziękczynne. adorujące itp .. ale również zakreśla obszar mandali - świętego miejsca - i niejako potwierdza istnienie mistycznych phurb przytwierdząiqcych świętą górę. określąjąc za każdym razem porządek świata. Czynność ta zapewnia w ten sposób nic tylko uzyskanie lask. wymazanie win i nagromadzenie zasług na lepsze przyszle życic. ale także utwierdza wierzącego w przekonaniu. że niszczycielska sila bóstw jest kontrolowana i przekształcana na użytek odprawiającego rytuał. Z Kang Rimpocze jest związanych wiele opowiadań legendarno - mitycznych wskazujących na niezwykłość miejsca i jego rangę w geografii religijnej Tybetu. uświycąiąc górę czy to przez łączenie miejsca z wielkimi postaciami historycznymi lub mitycznymi. czy też przez nadawanie temu obszarowi lub elementom z jego krąjobrazu cudownych mocy. I tak Kang Rimpocze traktowane jest jako miejsce szczególnie błogosławione przez Buddę Śakjamuniego. który w magiczny sposób miał przylecieć i medytować na szczycie. W buddyjskiej kosmologii tybetańskiej Kang Rimpoeze jest mandalą. na której szczycie znajduje się pałac Buddy. (ióra więc jest równocześnie pałacem Śakjamuniego. Jedna z legend opowiada. że Budda osobiście naznaczyl z czterech stron górę. zostawiając odciski stóp. rozkazując przy tym. ahy nikt nic ośmielił się przekraczać wyznaczonej w ten sposób granicy. wchodząc wyżcj. Istnieje przekonanie. że kto przekroczy ów trawers. ten rozbudzi gnicw Demczoga. Legenda o odciskach Buddy interpretowana jest również jako cztery kołki przytrzymujące góry w micjscu. W ślad Śakjamuniego przyleciało tu z południa pięciuset arhatów (ascetów. którzy osiągnęli doskonałość). Po zachodniej stronie szczytu znajduje się miejsce pełne kamiennych kopczyków ulożonych przez pielgrzymów. zwane Polem Pięciuset Bodhisattwów. Tu właśnie mieli medytować i doznać oświecenia. Po Buddzie medytował tu Padhmasambhawa zwany w Tybecie Guru Rimpoeze. Pozostawił po sobie odcisk w jaskini. w której przebywał. Najbardziej popułarne legendy zwi'lzanc są z XIwiecznym Milarepą. który mieszkał i medytował w tutejszych jaskiniach. Powszechnie jest znane wśród Tybetańczyków zarówno z Ngari. jak i z Tsang. Kham i Amdo. opowiadanie o rywalizacji między Milarepq - przedstawicielem buddyzmu. a kaplanem hon ~- Naru Blindziu. Wersji tego opowiadania jest wiele. Przytoczę dwie charaklerystyczne. Pierwsza jesl wersj'l buddyjską. Rogowic postanowili_ że kto pierwszy zdobędzie szczyt Kang Rimpocze. ten I.ostanie ..właścicielem" góry. a jego religia hędzie dominować. Naru Biind/iu eahl noc wjeżdż.al na swym hębenku nucąc pieśni szamańskie. Kiedy zbliżał się wschód słOliea kapłan był prawic na szczycie. Wtedy jeden z uczniów Milarepy. widząc to. obudził swego mistrza. hy ten się pospieszy/. gdyż może przegrać. Wtedy Milarepa ze spokojem dosiadl pierwszego promienia słolica i w jednej chwili znalazl się na szczycie. Kiedy Naru Bondziu zobaczył nad soh,! zwycięzcę, zapomniał o zaklęciu. bybenek stracił moc i kapłan zjechał na nim w dół. pozostawiając widoczną do dziś wielką rysę na południowej ścianie góry. Naru Bondziu hardzo siy póiniej żalił Milarepie. więc ten ulepił kulkę śniegu i rzueilją ze szczytu w stronę południowo-zachodnią. Powstał w ten sposób maly szczyt. zawsze ośnieżony. który należy do Naru Blindziu. Wersja hlin-po jest nieco inna. Wyścig wygral Naru Biindziu. To on hył pierwszy na szczycie, gdyż Milarepa zbyt ufal swym cudownym mocom. Zaspał. a kiedy się obudził było już za póino. Ale wjechał szyhko na promieniu słońca. a kiedy był blisko wierzchołka oślepi I promieniem kaplana hiin. który wypuściłz ręki swój szamański hybenek. Zszedł. hy go odnalóć. a \I tym e/.asie Milarepa podstępem zajął jego miejsce. Legenda ta tłumaczy dominację szkoly h.al",t;,1'1I \I rejonie gtH} i jeziora. Zdecydowana większość klasztorów należy do tego odłamu . .Jedyny klas/tor hlin-po to Zutulpuk Gompa przy wschodniej ścianie Kang Rimpocze. To mityczne wydar/.enie ma równocześnie potwierdzać zwycięstwo huddyzmu nad starszymi lilrmami religijnymi istniej,!eymi w Tyhecie. Wicie legend związanych jest także z poszczególnymi elementami krajobra/u naturalnego na zboczach góry. jak np. ze źródełkami. t/umacz'le ich genezę i specjalnc wlaści\\-ośei. Wzdłuż trasy pielgrzymkowej wokół góry znajdujq się trzy małe gompy - świ'ltynic będące jednocześnie mieszkaniami rezydujących tam latem mnichów. (;ompy I.osta!y zbudowane wokól �259 jaskill. naznaczon)ch \\czcśnic:iszą obecnością świętych. joginów lub bodhisattwów. Ciuku Ciampa. zali ićs/.ona na ~kak. naprzćciw zachodniej ściany Kang Rimpocze oraz Dirapuk Gompa w północno-zachodnim rogu należą do kargyupy. Po wschodniej stronie znajduje się wspomniana już ZUlulpuk Gompa. Ponadto pod południową ścianą góry są dwie świątynie: Gengta i Silung. Przy Dirapuk i Zutulpuk wybudowano kamienne baraki dla pielgrzymó\v. głównie indyjskich. oraz dla turystów zachodnich. którzy ze względu na rozrzedzone powietrze na tej wysokości nie są w stanic w jćden dzierl. jak w przypadku 1'ybetarlczyków. wykonać kllorę. Zazwyczaj potr/.ehują trzech. cztćrech dni. Na początku drogi. przy południowo-zachodnim narożniku. stoi wysoki larcel/. maszt z flagami modlitewnymi i błogosławionymi szarfami - kIlalami. Według kgendy. pierwszy larcen. zniszczony przez Chirlczyków. zostal zbudowany z drzewa. które wyrosło w centrum świata. na środku wyspy, w centrum jeziora Tso Mapham. Jego symholika axis 1ll1lndi jest bardzo klarowna. Obecny Wrc:en został postawiony prawdopodobnie na początku lat 90. Tyhctańczycy wicrz~\.jednak. żc ten tarc:::en także pochodzi od święlego drzewa. Każdy święty maszt na terenie świ~ltyń tybetańskich czy w świętych miejscach jest nawiązaniem do pierwowlOru spod Kang Rimpocze. Tuż obok znąjduje się kamienny corlen w kształcie tunelu. przez który każdy powinien przejść i pozostawić IN nim lub ohok niego swoją starą odziei. na znak wcjścia w świt;ly ohs/.ar. rozpoczęcia nowego. lepszego życia. Punktem kulminac)jnym kllOlTjcsl momcnt wcjścia na przełęcz Drolma La (5630 m n.p.m.). Jest to miejsce 108 Tar Opickunck. To onc dccydują o uczciwości i sku!cczności odprawianej pielgrzymki. Pielgrzymi wicrzą żc nicuczciwość może się zakOliczyć śmiercią w kamiennym tunelu. Na przełęczy wierni powieszają kIw/v i flagi. odmawiąją mantry. modlitwy i pozdrawiąją opiekunów przcll,:cz)'. Mil,:dzy przcłl,:cz'l a północną ścianą Gang Rimpocze znajduje się mały święty staw Ciaurikund. Prawo do zejścia i odprawicnia kllory wokół tego jeziora mają tylko ci. którzy oheszli górl,: trzynaścic razy. Według tradycji trzynaście kllor wystarczy do uzyskania lepszego następnego wcielenia. Wierz'lcy czo;sto jednak rohią o wiełe więcej okrążeń. nie tylko w pokucie za grzechy. ale takżc jako prośbę o czyjeś oświecenie luh lepsze życie. Niektórzy Tybetańczycy wykonują kllo!'ę poprzCl. c:::aklsal. Polega on na przyl07.eniu zlożonych rąk do czoła. ust i serca., a następnic rozciągnio;ciu sil,:na ziemi z wyciągniętymi do przodu rękoma i powstaniu. Czynność ta powtarzana jest wiclokrotnic. Mio;dzy jednym c:::aktsalel11 a drugim pielgrzym wykonuje trzy kroki. Tcn lizycznic cio;iki sposób oddawania czci w czasie pielgrzymki jest szczególnie ceniony II' Tybecie. Górzysty odcinek wokół Kang Rimpocze. liczący 55 km. Tybetańczycy pokonują II ten sposóh IV czasic dwóch do ośmiu tygodni w zależności od sprawności fizycznej. Jedna kllOYU c:::aklsal odpowiada trzynastu /wykłym okrążeniom. Warto dodać. że wyznawcy han okrążają górt; i jezioro w kierunku przcciwnym do ruchu wskazówek zegara. 1'0 ukończcniu picłgrzymki wokól Kang Rimpocze pielgrzymi odprawiąją khorę wokół 1'so Mapham. Pokonanie odległości około J 00 km po płaskim terenie ząjmuje tyle samo mniej więcej czasu. co wokół góry. przcd okupacją wokół jeziora było siedem świątyń. Zachowały się tylko trzy: Ciu Ciompa. (Jossul i Seralung. Dwie pierwsze zostaly w znacznym stopniu ograbione i zniszczone. Czwal1,j" Trugo Gompt; niedawno odbudowano. Obecnie odbudowuje się piątą z nich - ł.anghonę. Z jc/.iorem również łączy sit; wiele legend. Część z nich łączy jezioro z jego opiekuncm. górą. poprzcz /wi'jlki mitycznych zwierząt lub podzicmne rzeki. Powszechnie znane są opowiadania o /.Iotej rybic - malec. od której pochodzi nazwa jeziora. która zamieszkuje jego głębinę i ukazuje się tylko dohrym i oświeconym ludziom. by spełnić ich życzenia. Znane też S'l opowieści o pływających wyspach zabierąjących na przejażdżkę po jeziorze tylko ludzi czystego serca. Tyhetariscy lekarze uda wal i się nad brzeg jeziora. by zebrać tu specyficzny rodząj trawy i ziół. ..trójkolorowy piasek" leczniczy. kamienie. czy nabrać do pojemnika wody z jeziora o cudownych wlaściwościach. Starano się wyłowić małe rybki. które podane z wodą z jeziora miały hyć najlepszym lekarstwem dla kobiet mąiących problemy z porodem dzieci. Woda z jeziora przc/. I\ielc lat jcst przechowywana i używana jako cenny dodatek do łekarstw. Na zachód od Tso Mapham l.I1ajduje się jezioro Raksas (Raksal). które jest uznawane za symbol ciemności. a jego wody mają mieć moc trującą. Nie odbywa się tam pielgrzymek. W sferze wier/eniowo - mityC/nej jcst to przeciwieństwo 1'so Mapham i jego dopełnienie. �260 Obecnie ruch pielgrzymkowy nie usta!, ale jest zdecydowanie ograniczony w porównaniu do okresu sprzed pól wieku. Największe nasilenie pielgrzymek ma miejsce w m,~ju i czcrwcu. w okresie święta bóstwa Czenrezika. który w czasie pełni zstępuje na szczyt góry. Kaida święta góra przypisana jest do jednego z dwunastu zwierząt z kalendarza tybctańskiqw. Kang Rimpocze patronuje Koń. Tybetallczycy wierzą. że w Roku Konia wszystkie bóstwa i demony zamieszkują Śnieżny Klejnot. Dlatego co 12 lat następuje szczyt pielgrzymkowy do Kang Rimpocze. Tybetańczycy nawet z najdalszych krańców kraju i z zagranicy staraj" się \V tym czasie dotrzeć do góry. Pielgrzymka w Roku Konia obdarza szczególnymi łaskami. Dla Tybetańczyków podrói do Kailas łączy się nie tylko z dużymi wydatkami rinansowymi z oplacnniem chińskich POZ\\Oleń, ale również z utrudnieniami natury prawno-policyjnej. Niektórzy jednak ryzykują i podejmują pielgrzymkę bez zezwoleń. a często nąjkrótszym szlakiem ciągnącym się z Darczen do granicy indyjskiej i nepalskiej uciekąją do Dharamsali w Indiach (siedziba Dalaj I.amy XIV). Na zakończenie warto dodać, że w latach 90. zaczęla się rozwijać na Zachodzie i w bogatych krajach Dalekiego Wschodu turystyka religijna. Polega ona na organizowaniu wycieczek do Kang Rimpocze na konkretne święta buddyjskie. by odbyć khorę wokół góry i jeziora. Ponadto rozwija się również turystyka trekkingowa organizowana z Nepalu do Kailas. W krótkim omówieniu jedynie zasygnalizowałam problematykę badnń prowadzonych przez Pracownię Etnologii IAE PAN Oddział w Poznaniu. rcalizowanych również w czasie półrocznych hadali terenowych w Ilimaląjaeh i Tyhecie. il nna lJrhwlska 9. KOLOKWIUM MIĘDZYNARODOWEGO STOWAIVYS/FNłA NAD LADAKHIEM, LEH, INDII':. 25-27.0lU999 STIJDI()W Międzynarodowe Stowarzyszenie Studiów nad Ladakhicm (IAI.S - Inh:rnational Association for Ladakh Studies) jest organizacją skupiającą badaczy z wielu dyscyplin. kl()rzy w swoich pracach nawiązują do zagadnień związanych z regionem Ladakh (krainy Inanej również pod nazwą ,.Maly Tyhee). Głównym celem założenia IALS hyło ulatwienie kontaktów między osohami zainteresowanymi prowadzeniem badań w Ladakhu. Istotnym aspektem działalności wszystkich członków lAI S jest takie ukierunkowanie swych prac. aby przynosily one wyniki. które mogą być zastosowane w praktyce. Wiele z dotychczas zrealizowanych projektów dotYCl.yło studiliw I lakresu nntropologii kulturowej. W ramach tych działań szczególną uwagt; poświęcollo pO/,naniu buddyzmu. Począwszy od roku naukowców zrzeszonych 198 I. w nieregularnych odstępach cz.asowych. odbywai'! sit; spotkania II' IALS. Są one organizowane II (imnic kołokwium. Spotkania stll'a- rzaj'1 możliwość bezpośredniej wymiany informacji oraz przedsta\\ienia wyników studit"m prowadzonych w różnych dziedzinach nauki. Przedostatni zjazd odbył sit; IV 1<)<)7 roku \I Aarhus (Dania). Wszystkie referaty przedstawiane na kolokwiach S'\ publikowane II' serii sprawozdań. Każdy tom zawiera zbiór tekstów prac odczytanych na poszczególnych spotkaniach. W roku 1999 rolę gospodarza IX kolokwium IALS przej'll komitet organizacyjny w slolic~ Ladakhu - Leh. Jednaki.e realizacja całego przedsięwzięcia stała pod znakiem zapytania do lutego 1999 roku. Przyczyną byla eskalacja konfliktu granicznego II' pohliżu miejscowości Kargil (stan Dźammu i Kaszmir). Uczestnicy kolokwium niemal do ostatnich dni przed w)'lnaezonym terminem spotkania nie byli pewni. czy dojdzie do skutku. Sytuacja ta IIpłynęła na IJnniejszcnie liczby zgloszcll dniach sierpnia. IVjego picrwolnej. i potwierdzell komitet oticjalncj uczestnicllVa organizacyjny li--mnie. wśród z teh czlonkóll podjął dec)'ljt; IAI.S. Ostatecznie. o IOrganilO\\aniu II' pierwszych kolokwium �261 Obrady odbywały sic,:w sali szkoly prowadzonej przez misjonarzy z Kościoła Morawskiego IVLeh. Oficjalnie otwarcie kolokwium nastąpiło 25 sierpnia 1999. Gościem honorowym i otwieraj,te) m obrady była obccna królowa Ladakhu Diskit Angmo. Po wystąpieniu królowej głos zabrał dr Nmvang Tscring. przcwodniczący komitetu organizacyjnego w Leh i członek Komitetu IALS. który powitał wszystkich uczestników i gości. Dr John Bray. honorowy sekretarz IALS. przedstawi I trudności. z jakimi borykal sic,:Komitet przy organizacji 9. Kolokwium. Kolejnym mówq był Ilcnry Osm asIon - prezydent IALS pełniący tc,:funkcję od początku istnienia stowarzyszcnia. Po krótkim przcmówicniu wręczono mu kolejny tom sprawozdania, który poświęcono jcgo osobic. W tcn sposób członkowie IALS postanowili podziękować Sir Hcnremu Osmastonowi (ur. 1927) la ogromny wklad w prace związane z poznaniem rcgionu Ladakhu. Gości powitał równic/ paslor Elijah Gergan. dyrektor szkoły i pastor Kościola Morawskiego w Leh. Po przerwie zaprCi'.entowano krótki program folklorystyczny. podczas którego przedstawiono tańce i pieśni z Ladakhu oraz PIaskowy/u Tybetańskiego. Plan kolokwium obcjmował 9 scsji tematycznych. W ramach każdej sesji przedstawiono 3 do 5 referatów ograniczonych czasowo do 20 minut. Po zaprczentowaniu wszystkich tekstów dancj scsi i odbywała sic,:dysku~ja z udziałem gości. Po oficjalnym rozpoczc,:ciu obrad odbyły się odczyty w ramach dwóch sesji. Pierwsza z nich zostala zatytulowana ..Ladakh \\ kontckście lokalnym i globalnym". Rozpoczął ją John Bray. który mówił o niedawno opublikowanych w I3hutanie materiałach dotyczących osiemnastoIliccznej wi/yty bhutariskicgo lamy w Ladakhu. Kolejny prelegent Martijn van Beek, edytor Ilic,:kszośei publikacji IALS. porusl.ył problem marginalizacji określonych miejsc w Ladakhu \\zglc,:dem szybko ro/wijająeych sic,:du/ych ośrodków turystycznych. W następnym wystąpieniu Helena Norberg-Iłodge w oparciu o fakty omówiła wpływ globalnych przedsięwzięć ekonomicznych na gospodarkc,: i życic IV Ladakhu. To wystąpienie wywolało burzliwą dyskusję na zakończenie sc~ji. Po krótkiej przerwie rozpoczęto kolejną sesję pl. .,Miejsca historyczne". Tashi Dawa Tshangspa w krótkim referacie omówił wyniki własnych prób interpretacji rysunków naskalnych z doliny Nubra. Przygotowany przez Parveza Parwana wykład o historii Kargilu (tematu jak najbardziej wówczas aktualnego) zastal zaprezentowany jako ostatni w tej sesji. Pierwszy dzier\ kolokwium zakOl1czono pokazem przeiroezy przedstawiających zdjęcia wykonane przCl angiclskieh administratorów w pierwszych latach XX wieku. Pokaz został przygotOI~any przel. .lanet Rizvi reprezcntującą Institute of Ladakh Studies. Porównanie obrazów z przeszlo~ei ze stanem obecnym dało rzadko nadarznjącą sic,: możliwość uchwycenia zmian nie tylko architektonicznych. lecz tak/c kulturowych. Drugi dzieri kolokwium rozpoczc,:IO sesją dotyczącą edukacji w Ladakhu. Historic,: rozwoju instytucji edukacyjnych w Ladakhu zaprezentował Prem Singh .lina. Dl.ieje pierwszych misjonarzy morawskich II I.ahulu i Ladakhu przedstawi! wnuk jednego z nich. Christian "eyde. Treść pamic,:tników!\. II. Franckc'go. jednego I. misjonarzy morawskich. przytoczyła Gabriele Reifenberg. Był lO opis szkoly prowadzonej przcz mi~ionarzy w Leh. sporządzony w roku 1890. Jednab.e wyst'IPienicm. kt(lre wywolało najwięcej komentarzy w tej części kolokwium, było wystąpienie Tshcringa Samphela. pracownika oddziału Ministerstwa Edukacji. Przedstawi I on dane dotycz'lee obecncj sytuacji w szkołach Ladakhu. sposobów uczenia i ich skuteczności. Nast<;pna scsja ..Rytual i przedstawienie" obejmowała trl.y referaty dotyczące zagadnień j()lkloru II I.adakhu. Pierllv.a I.abrala glos Spalzes Angmo. w skrócie omawiająe przebieg tańca Baks. który staic sic,:coraz rzadszym c!cmcntem obchodów nowego roku tybetańskiego. PonieIlai. językami konlCn:ncyjnymi na kolokwiach tALS są jc,:zyk angielski oraz ladakhijski, kolejne lI)st'lpienic zaprClentollano w jc,:zyku gospodarzy. Ogólny opis kultury Dardów przygotowany przCl Sonama I'hunlsoga hył na bic/ąco tiumaezony przez Ravinę Aggarwal. Kolejny prelegent. \1ipham Otsal. przedst;l\I il prohlemy. jakie napotyka podczas prób zorganizowania grupy. która zajc,:labysic,:kultYllollanicm tradycyjnych przedstawień teatralnych. Sesja. II kl<')rejporuszano kwestie pozycji kobiet w spo!cczności Ladakhu, rozpoczęta została \1) stąpieniem Sonam Dolm). która omówiła kobiecy punkt widzenia zajęć rolniczych jako źródeł rol.woju. W nastlc'pnyrn wystąpieniu Dolma Tshering przygotowała sprawozdanie o dzialal- �262 ności i zamierzeniach Ladakhi Women 's Alliance. Ravina Aggarwal, ostatnia mówczyni tej sesji. przedstawiła zmiany pozycji kobiet w rodzinach tradycyjnych Ladakhu. Wieczorna sesja dotycząca historii i filozofii zostala zorganizowana w jednym z wielu polożonych wokół Leh karawan-serajów. miejsc, które obecnie spełniają rolę kompleksu turystycznego. Zaprezentowano dwa referaty. Pierwszy. przygotowany przez Loozanga Tsewanga. traktował o rozwoju teorii świadomości w pracach indyjskiego filozohl buddyjskiego Vasubhandu (żyjącego w V w. n.e.) oraz Zygmunta Freuda. Drugą przedstawioną pracą było przypomnienie legendy nawiązującej do bohaterskich czynów Gyąjunga Nagpo z królewskiej osady Stok. Pierwsza sesja ostatniego dnia obrad obejmowała prace prezentuj;lce różne /<Irmy tradycyjnej gospodarki. W tej części kolokwium znalazły się dwa polskie akcenty. Po raz pierwszy w historii IALS na kolokwium zostały przedstawione prace polskich badaczy. Fakt godny odnotowania. tym bardziej. że oba referaty w swej treści nie były bezpośrednio związane z obszarem Ladakhu. Gościnne odczyty dotyczyły regionu Kinnaur (położonego we wschodniej części stanu Himachal Pradesh). Wystąpienie Przemysława Hiney (IEiAK UAM) traktowało o pasterskich Iradycjach. jakie do dnia dzisiejszego zachowały się w Kinnaurze. Rafal Reszlerda (/AiE ()AN. Poznań) mówił o roli tradycji w sposobach interpretacji 7jawisk kulturowych na przykładzic tradycyjnej formy pszczelarstwa w regionie Kinnaur. Obie prace były oparte na badaniach tcrenowych przeprowadzonych w ramach wyprawy "Toward Asia 96/97". Jako trzcci prelegent IV tcj sesji wystąpił Toshihiro Tsukihara, gość z Japonii, który przedstawił efekty swoich prac w I'.akresie badań nad sposobami hodowli w Ladakhu. Na zakończenie przedstawiono jeszcze sześć referatów w dwóch sesjach obejmujących zagadnienia zdrowia IV Ladakhu oraz wpływu działań modernizacyjnych na spoleczność i kulturę. Podczas ogólnej dyskusji kończącej konferencję uczestnicy zgodnie stwierdl'.ili. ;ie sposób i tempo. w jakim przebiegąją praee członków IALS. b.,:dą w przyszłości dostarczały prz,emyśłanych rozwiązań i pomogą stawić czoła niekorzystnym wpływom szybko zachodzących zmian. Zwrócono uwagę. że szczególnie ważnym elementem działalności łALS jesl przygotowywanie materiałów i podręczników dla szkół podstawowych. których treść odpowiada rzeczywistości. zjaką stykają się na co dzień młodzi Ladakhijczycy. Zamknięcia konferencji dokonał John Bray. sekretarz IAL.S. Wyraził nadziej.,: ponownego spotkania w podobnym gronie na następnym seminarium. Ustalono wstępnie. :i.e gospodarzem kolejnego. 10. Kolokwium IALS. które zaplanowano na rok 20t)l, będzie Uniwersytet IV Oxfordzie. !'r::emyslaw /-linea � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a90d795910c73a530243a0bf1489c6df.pdf d3bf8ad7adb4ecfe6893da44af816d47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Reinfuss, Roman (1910-1998) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2078 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.263-268 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 83. 1999 V. IN MEMORIAM MALWA CHĄDZYŃSKA ( 1909-1998) BARYCZ Idę ku wam Gorc('. jako kil pr::yslani. gd::ie woda u ::ródla pragnienie me koi. S::c::ylÓwi lIhoc::y pragnę ch/onąi' cis::ę ona serce moje mar::eniem kołys::e.. Tak pisała Malwa Chądzyńska Barycz. nauczycielka i poetka. kochąjąca ludzi i zachwycona pięknem świata, który ją otacza!. Urodziła si~ 9 października 1909 roku w Smodnej koło Kosowa. Ukończyła Seminarium Nauczycielskic Sióstr Niepokalanek w Slonimie koło Nowogródka oraz Instytut Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Wieloletnia nauczycielka IV PodczerlVonem, ZaIVoi, Lipnicy Wielkiej na Orawic, II' Zakopanl:m i w Zespole Sanatoriów w Rabce. Pracowała w wielu organizacjach i stowarzyszeniach: Klubie Poetyckim przy Oddziale Gorczańskiego Związku Podhalan w Rabce, Kluhie EkologiC/nym, Polskim Towarzystwie Ludoznawczym - Oddział w Mszanie Dolnej, którego byhlwielolctnim i aktywnym członkiem, Twórczość poetycka Malwy Chądzyńskiej Barycz układała się w cykle: .,Tatry moja miłość", ..L przyrodą na ty", ..Rabka i Gorce". ,.Moim dzieciom", ..Świat dziecka", "Kobietom-matkom", ..Miłość i wierszc" .. .Papieżowi-Pielgrzymowi". Wiersze poetki drukowano w wielu ezasopi,mach i tomikach poczji. W 1994 roku wicrsze Malwy Chądzyóskiej Barycz wydano w almanachu poezji religijncj ./ dllch wieje kędy chce .... a w 1977 roku w tomiku wierszy poetów rabezańskich Sereenl nw/o\t'ane. Malwa Barycz była laureatką VI Konkursu Poetyckiego "Serduszkowy wiersz" organiZ\l\\anego przez Micjski Ośrodek Kultury w Rabce, 13 lutego 1998 roku został wydany tomik wil:rszy Ali/oH: i lFiers::e. Malwa Barycz pisała: IJ::iękllję I'anie za trud. /zy. udręki. więcej /ask mi da/e!;. klólTch nie po/ic::ę. IJ::iękllję ::0 :::vcie w cielliu Twojej ręki chcia/wll d/a Twej chwały .~wiecii:jasnym ::lIic:::em. Malwa ChądzYllska Barycz była odznaczona Krzy7.em Kav,;alerskim Orderu Odrodzenia Polski. Złotą Odznaką Związku Nauczycielstwa Polskiego, Odznaką ZNP za tajne nauczanie, Medalem Komisji Edukacji Narodowej. Odznaką Zasłużonego Działacza Kultury. Zmarła 2 marca 1998 roku. Spoczywa na cmentarzu IVRabce. Ka::imiera Łacny �264 JAN KAPLaN (1915-1998) Dnia 3D grudnia 1998 roku zmarł w Rabce w wieku 83 lat śp. mgr Jan Kapłon. Urodzi! się 6 kwietnia 1915 roku IV Rabce. w rodzinie rzemieślniczo-chłopskiej. ))0 szkoly powszechnej uczęszczał w Rabce. W czerwcu 1934 roku zdał egzamin dojrzałości w Ogólnoksztalcącym Gimnazjum im. Seweryna Goszc/.Yllskiego IV NOllym Targu. typu neoklasyczncgo. W czerwcu 1938 roku uzyskał stopicń magistra praw na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Już w latach uniwersyteckich (1935 rok) wstępuje do Związku Podhałan .- Ognisko Rabka. Z pasją poświęcał się pracy społecznej w środowisku nie tylko rabczm\skim - działał w Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krą;oznawczym. Związku Podhalan. Polskim Towarzystwie Ludoznawczym Oddział Mszana Dolna. którego był prezesem od 1972 roku - do ostatnich chwil życia. W 1989 roku na 65. Walnym Zgromadzeniu PTL wszedl w skład Zarządu (jjównego. Od ł 985 roku był członkiem Towarzystwa Naukowego Płockiego. Omawiając zasługi śp. Jana Kapłona dla ziemi gorczańskiej. nie sposób pominąć również jego pasji dokumentowania: liczne publikacje, opracowania w rękopisach. wspaniałe rotogralie (zob. Udd=ial li' .\Is=anie Dolnej. w: Kronika PTL (/895-1995). red. Z. Kłodnieki. Wrocław ł997. s. 142-ł45). Za aktywną. pełml poświęcenia pracę społeczną i zawodową był wielokrotnie nagradzany odznaczeniami: - tytułem zasłużonego członka Związku Podhalan, - srebrną odznaką prrK. - medalem 4D-lecia Polski Ludowej nadanym z inicjatyw) Urzędu Miasta i Gminy Mszana Dolna_ - Medalem Pamiątkowym w 75 rocznicę Ratownictwa Ciórskiego w Rance. - odznaką za zasługi dla Województwa Nowosądeckiego. Realizując swoje zainteresowanie turystyką zdobył małą Odznakę Narciarską i dużą srebrną Gal'. Adwokatura uhonorowała go ..lłotą Odznaką Zasłużonego Działacza Zrzeszenia Prawników". W dowód uznania Zarząd Główny PTL nadal mu najwyższe wyrÓj.nienie - Członkostwo honorowe. Ostatnią oznakę - turystyczną - uzyskał IV roku 1987. Była lo ..Krajoznawcza oznaka im. Jana Pawła li" w stopniu brązowym - oznakę tę cenił sobie bardzo. Odszedł od nas członek. naszego Towarzystwa. który do ostalnich chwil życia służył nam radą i pomocą. Był człowiekiem wielkiego serca. pogodnego ducha. aktywnym działaczem społcCl.nym i regionalnym. Dobroć i subtelność promieniowała z całej jego istoly. Żcgnam)' śp . .lana słowami Kazimierza Przerwy Tetmajera: - dwie są święle r::ec=y o sile aposlolskie). - piękny i doblY duch c::łowiecy li' gorącej piersi polskie). Sp. Jan Kap/on został pochowany ł999 roku. na Cmentarzu Komunalnym w Rance IV dniu 2 stycznia �265 ZOFIA K1vllECIK ( 1916·1998) Dnia 17 czenlea 199R roku zmarła w Mszanic Dolnej IVwieku 82 lat śp. Zofia Kmiecik. Była członkiniq Oddziału II Mszanie Dolnej od 1954 roku. tj. przez 44 lata. Urodziła się 13 kwietnia 1916 roku IV Mszanic Dolnej. w rejonie zagórzańskim. który serdecznie pokochała. Aktywnie uczestniczyła w pracach Oddziału. o czym świadczy fakt. że przez trzy kadencje. IV latach 19581963 i 1976-197R. oyla członkiem Zarządu Oddziału. Brała udział również IV walnych zgromadzeniach dekgalów. które odoywały się co roku w różnych miejscowościach kraju. W 1936 roku I.olia Kmiecik ukończyła Prywatne Gimnazjum im. Marii Konopnickiej typu humanislycznego IVWieliczce. uzyskując świadectwo dojrzałości. W 1938 roku ukończyła 2-klni Wydział POCZ\()\\y Instytutu Administracyjnego. W październiku 1938 roku podjęła pracę w Urzędzie Pocztowym IVWarszawie. gdzie pracowała do wybuchu Ił wojny światowej. Następnie. do 1952 roku. pracowała II Urzędzie Pocztowym w Mszanie Dolnej. W latach 1952-1962 oyłą zatrLidniona w Pallslwowym Młodzieżowym Zakladzie Wychowawczym w Mszanie Dolnej II' charakterze starszego księgowego. Później. aż do uzyskania emerytury. pracowała IV Urzędzie Pocztowym II Mszanie Dolnej. Zoli a Kmiecik oyła I\yiątkowo pogodną osobą. Z jej uśmiechem można oyło spotkać się codziennit:. Wszyscy. którzy ją znali. podkreślają zgodnie. i.e rozmowy z nią napawały optymizmt:m. Ryła uczynna i zawsze życzliwa dla ludzi. Droga Pani Zofio' Niech Doory Bóg przyjmie Cię do swoj~j chwały. Jan Kaplan JAN KROCZKA ( 1906-1997) Jan Kroczka urodzi I się 26 stycznia 1906 roku w Krakowie jako syn Franciszka i Marceliny z d. l.aeh. Sz.kołę podsta\\ową oraz Państwową Szkolę Przemysłową ukollczył w Krakowie. Podjął pracę kolejno IV ..zjednoczonych Fabrykach Maszyn i Samochodów S. A. Oświęcim", ..Państwowych Zakładach Inżynierii" w Warszawie. zakładzie ..Przemysł Pomocniczy" w Sędziszowie Małopolskim. II' innych zakładach państwowych i spółdzielniach oraz własnej lirmie II Wołowie i Mszanic Dolnej. W różnych okresach Jan Kroczka piastował urząd ławnika, był członkiem Naczelnej Organizacji Technicznej. czlonkiem sekcji Rady Rozwoju Ziemi Limanowskiej. czlonkiem T()\\arzystwa Miłośników Ziemi Sędziszo\\skiej i innych. Za całokształt swej działalności ekonomiczno-g.ospodarczej otrzyma! wiele dyplomów i listów gratulacyjnych z wyrazami uznania. Był wpisany do Księgi Zaslużonych dla Ziemi Limanowskiej i miasta Mszana Dolna. Był bezpartyjny. Jan Kroczka oył twórcą wiciu usprallnień racjonalizatorskich. posiadał 5 patentów, z których jeden. dotycz<\cy samochodu Fiat 621. w postaci rysunków i opisu przekazał do Muzeum Techniki w Wars/.allie. Był członkiem Światowego Związku Żołnierzy AK, odznaczony Krzyżem AK i Medalem Wojska. Od 1975 roku Jan Kroczka oył członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oddział w Mszanie Dolnej. Zawsze brai żywy udział IV posiedzeniach, wykazywał wiele inicjatywy. niejedna jego propozycja znalazła zastosowanie w Oddziale. W uznaniu zasług na polu kultury, z oka,:i i stulecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, został w 1995 roku wyróżniony Odznaką ..Zasłużony Działacz Kultury". Jan Kroczka z.marl 20 lutego 1997 roku w wieku 91 lat i został pochowany na miejscowym cmentarzu. Helena Kroc::ka �266 ROMA REINFLJSS ( 1910-199R) W ostatnich latach unikał I\i.;kszych spolk'll1 czy konkrcncji. jcdnak na /apros/cnic swojcgo. Krakowskiego Oddziału Polskicgo Towarzystwa Ludo/Jlawczego. pr..'ybyl na sesj.; naukową związaną z 7-1. Walnym Zgromadzeniem DdegaróII i jubileuszem IOO-lecia tegoż Odd/jalu. Na o[\\,m:iu sesji przyj,,!. obok innych z_aslużonych jego członków. podzi.;kow,mie i kwiaty za wklad 1\' prace T(lI\arzystwa. Prly tej okazii spotkal si.; i z ożywieniem rozmawial z widoma dawnymi uC/Jliami. wsp()lpracO\\Ilikami. pr/)jaciólmi i znajomymi: na spotkanie [O\I·arzyskie. ,mi na \\}ciccz.k.; nic dal si.; mun(l\\ić. Nikt nie przypuszcza!, że \\idzimy go ostatni raz. N'bt.;pnego dni'L 26 wr/.eśnia odszedł na /al\s/.c. Roman Reinfuss. syn Franciszka i 7.olii z Mnerków. urod/il si.; 27 maja 1910 roku \\ Pr/.eworsku. ale dzieeiI1stwo i mlodość sp.;dzał \V innych miastach małopolskich. zwłaszcza 1\ Tarnowie i Gorlicach . .kgo ojciec s.;dzia zmarl w 1919 roku. ale \\ rodzinie bylo \\i<,:cej pmwnik(l\\. toteż. i Roman studiował na UJ prawo. z którego magisterium u/yskal w roku 19.15. Aplikacja w kancelarii notarialnej 1\ (;orlicach ulwierdz.ila go w przekonaniu. iż nic jesl to /.'I\\ód dla niego. WCl.eśniej. pode/as I\ędrów'ek po l3eskidz.ie Niskim. zainteresO\\al si.; pO\\'ażnie kultur" Lelllklm. a swój pierwszy artykuł o Iemkowskim paster~;(wie opuhliko\lal II roku 19.11. Wledy też nawi'lzal kontakt z Sewerynem Udzidą dyrektorem krakO\\skic),!.o Mu/cunl Ltnogralic/.ncgo. ucz.;szczal także jako wolny sluchacz na zajęcia prof. K. MoszYl1skiego. Gdy Roman Rcinfuss zrczygnowal z kariery prawnie/cj. S. {Id/ida z.aproponował mu asystenlurę w muzcum. a po roku mianował go kustoszem. Jako pracol\nik MU/.eum podj<tł R. Reinfuss regularne studia elnograliczne u prof K. Dobrowolskiego (proi'. MoszYl1ski obj;,1 wówcz.as katedr.; w Wilnie) i został jego asystcntem. Pode/as okupacji niemieckiej nadal opiekował się zbiorami muzealnymi. ale jako do/Orea, później laborant. Ig.odnil~ /. zaleceniem wladz konspiracyjnych strzegł ich przed rozkradaniem i wywoz<::m. Po wojnic. już \1 1945 roku skolH.:zył studia. a w rok później uzyskał doktorat na podst3\\ie pracy l.f!/IlkO\l'iejako kowanej w 1949 roku w .,Pracach i Materiałach [·:tnograliunych". jako we samodzielna pozycja). W roku 1953 uKalala si.; jego gm/w elllogra/fena (opublia wznowionej w roku 1998 praca hahilitacyjna /'olskif! druki Illdo· płótnie. ale wlaśnie wtedy zostały zniesione przcwody habilitacyjnc. Roman Reintilss do roku 1951 kontynuowal pracę w Muzeum J:tnograliunym \1 KrakO\\'ie (kustosz i zastępca dyrektora). alc już na przełomie lat 1945/1946 powierz.ono mu /organi/O\I,mie studi()w etnografiCl.nyeh na reaktywowanym {Jniwersytecie Wrochl\\skim. ),!.dzie pracowal do roku 110 ł 949. początkowo jako wykladO\\ea. potem /ast.;pca prolcsora i ~icrownik katcdry. Na Dolny m Śląsku pmwadzil / niellielkim /espolell1 prace lerenol\e nad zahytkO\\ym hudollnicll\em drewnianym. nad kulturą osi<::dlanej (u ludności. a tab.e dokumelltOllal zbiory dolnośhlskich muzc(·lII. Pod koniec 1946 roku podj'1ł si,,: now'ego zadania. które /aci,vy!o na calym jctw dals/ym życiu i zawodowej karier/.c. lostal kienl\lnik iem Sekcji Idobnict\la w p(l\\slaly m w (\wczas 1',l/'lS(\1 ()\\y f1l �267 Instyluci<: Badania Sztuki I,udow.:j, Pla<:ówka til włąo.onu po czt.:rech latach do Państwowcgo Instytutu Sztuki, a \\ 195') roku do Instytutu Sztuki PAN. poszcrzalu stopniowo sw~i zakres badawczy i po kilku lalach ohi.,:ła całość z,agudni<:ń związanych z ludową kulturą plastyczną tradycyjną i WSP(')lez.:sną R, R<:infuss. kllll'y \\ roku 1955 uzyskał Iytul proksora nadzwyczujnego, a w 1971 roku - z\\ yczajn<:go, rw\\adził ją prl.<:/. 34 iat,l do koń<:a 19S0 roku. kicdy to prz<:szedł na <:merytu1''':, Mial wlasną oardm sz<:roko zakrojoną koncepcj.,: badań nad szluką ludową. której nie dane mu hylo r<:aliz,o\\ać nigdy z takim rozmachcm. jak planował. Do tcgo bylby bowiem potrzcbny caly inslytut. a ni<: kilkuosooowa praco\mia, Poprzcz badania wykopaliskowc. kwcrcndy muzealne, archiwalnc i bibliogruliC7..n<:. a rrz<:d.: wszystkim dokumentację w terwie pragnął stworzyć ogromn.: archiwum sztuki lud(l\\<:j. któr<: stanowiłoby bazę dla opracO\\ań monograficzny<:h i syntdyonych, ProC Rcinfuss ni<: z\\'i'l/al si.,: na Siak z żadną uCi'e1nią. jcdnak dzialalność dydaktyczna stanowiła wain<: role j<:go pracy i zaint<:r<:sowań, Rozpocząl ją, jak wspomniano. nu uniwersytc<:ie Wrocla\\skim, W lalach 1946-1949 wykladul równocześnie ':Inografię w Wyższcj Szkole Nauk Spokcznych \\ Krakowi<:. a " latach 1951-1963 sztukę ludow,! na krakowskiej Akadcmii Sztuk Pi.,:knych, W roku 1951 podj'lł zaj.,:cia z<: sztuki ludowej w Katedrz<: Etnografii Słowiun UJ i pnmadzil j.: do polO\\y lat SO, Najwi.,:cej satysfakcji przyniosła mu jednak praca na UMCS w Luhlini<:, W 1957 roku r<:aklywował tam katedr.,: etnograłii. którą prowadził przez 10 lat. WychO\\al w tym czasi<: Irzy rocmiki absoh,cntów (13 osóh) i promowal si'<:ściu doktorów, Byl doskonalym dydaklyki<:m. wykładał jasno i jcdnocześni<: z wiełkim zapałem. Ze swoimi lubelskimi absolwentami zachowal do końca ścisłe przyjacielskie wiFY, !ainlcr<:sowania naukm\o-badawczc Romana R<:infussa byly s/,crokic. koncentrowały si~ jednak w d\\llCh ohszarach. kultury ludow<:j Karpat i jej powiązań z krajami bałkailskimi oraz sztuki ludo\\ej \\ Polsc.: i krajach są~i.:dnich, Od kuhury ruskich mieszkai1ców Beskidów rozpoczął. Matcriały zebran<: w latach lr/.ydziestych na Lelllkowszczyinie. a także wśród Bojków. Rusinów Szlachtowskich i /Iuculów nabrały bc/.cennej wartości po przesiedleniach Lemków i 13ojków. Badania wśród L<:mklll\ \\znowił. gdy zaczęli rowracać do swych dawnych si<:dzib. Wyniki badai1 opracował w licznych arty kułach. a także w książce .~'/adami l.e/tlków (wyd, "Kraj". 1990), Żywo intere~owala go również kultura rói.nych grup górali polskich oraz pogranicze mie,:dzy ludnością górską a mieszkallcallli nizin, I,'lunie tcj tematyki dotyczy ponad 70 pozycji w bibliografii jego dorobku, opublikowanej" 19S0 rokul. a róinicj. na cmeryturze. wielokrotnie do niej powracał. O ludO\\'<:j szluc.: i rz<:miośk artystycznym traktowała większość z J 4 pozycji książkow)'ch Romana Reinfussa. m,in, (;ul'/lcilrslll'O ludowe (1955), M"h/arslwo ludowe w Polsce (1977). LudOI!''' km!'ills!l!'() ilrlrs/l'C::II" (19RO). I,udow'a r::e:ba kamienna l>' Polsce (1989). dziesi,)tki arlyku/(m i rrz)o) nków, a takie zwi.,:z-'J zarys całości - S::/lIka ludowa 1-1' Polsce (1960). Każdą rozprawę przygotll\\'ywal nadcr staranni<: od stron)' mat<:rialowej. w historycznym kontekścic, Prof Rcinfuss ni<: byl uczonym typu gabinetowego. Mimo. iż inter<:sowały go problemy teorel)Czn<: i mdodołogiun<:. pozoslawial jc dla następców uważając. ż<: priorytet ma dokumentacja terenowa i \\Sl~rne opracowania zebranych materia/ów. Pasjonowało go również muzcoznawstwo. zwłaszcza skans<:Tllll\ ski<:. strój i kostiumologia. popularyzacja nauki. a także działalność na rzcu ochrony s/.luki ludowej i l(llkloru. Swkal rozwi,!zań. które umożłiwilyby nie tylko przetrwanie. ak i rozwój tych dziedzin. zwłaszcza zanikai,!cych rękodzieł. W C/,ynnym i pracowitym jego życiu ni<: było czasu na rozrywki. niewiek pozostawało go na \\ypoczyn<:k czy działalność organizacyjną Ni<:przypadkowo jednak otrzymał tytuł honorowego członka 1''11. (19S0 rok), W jcgo po\mjcnnej historii tmale się zaznaczył. chociai raczcj ni<: pOlkjnHmał siC; wysokich hmkcji. Tylko w pierwszych JÓZ<:I~1(Jajka. S<:kr<:tarza (ien<:raln<:go, Prowadził wtedy powojennych kadencjach był zastąpcą s<:kcję metodologiczną przy IG oraz s<:kcj.,: poradnictwa dnogratlcll1ego. Potcm jeszczc wielokrotnic należal do Zarządu Głównego. do zesp0!<'lI\ redakc)jnych m,in, .. Ludu", recenzował wydawnictwa. brał udział \V ważnych dyskusjach. np, na 1<:lllal I'olski"p'o ii/lasu e/l7ogra/ic::I7"p'o, czy Instytutu Kultury Matcrialn<:j, C:zyn- Cicśla-Reinlllssowa. /lihliogmlia prac Nomano Rem[l/Ssa, ..Lud'· 1980. s, 53-66, Ta sama ukazala si, L Smwk 1980, Obejmowała 268 pO/ycji, Do polowy 1988 roku liczba ieh wzrosla (\ około 110 daiS/.) ch poz\'cji, I /, w .. A.:ta SkansclHllogiea" �268 nie uczestniczył w wielu zjazdach Towarzystwa. wygłaszał referaty na temat etnografii i sztuki ludowej Białostocczyzny ( 1961). Limanowskiego (1968). Lubelszczyzny (1973 i 1985). o potrzebie międzynarodowych badań karpackich (1956) i in. W Krakowskim Oddziale I'TL brai udział w wielu pracach zarządu. inspirował różne jego poczynania. m. in. w 1960 roku jako wiceprezes Oddziału zainicjował zespołowe badania nad kultura tradycyjną podkrakowskiej wsi Tyniec. Z zapałem przystąpiło do nich 20 osób. niestety dla wi.;kszości był to zapał słomiany i do opracowania monografii tej wsi nic doszło. Prof Reinfuss należał do Komitetu Nauk Etnologicznych. do kilku komisji naukowych przy krakowskim Oddziale PAN. z których Komisję Etnograficzną prowadzi I w lalach 1984-1991. Przyczynił się \\ ydatnie do powstania Stowarzyszcnia Twórców Ludowych w 1967 roku i do końca patronowl1ł pracom tcgo Stowarzyszenia. Był postacią znan'l i powai.aną w kręgu ludowych artystów i miał wśród nich wielu oddanych przyjaciół. W kondukcie pogrzebowym. odprowadząjącym prochy Romana Reinfussa. niezwykle licznym jak na zimn'ljesicnn'l szarugę. można było zauważyć górali. krakowiaków. a także Lemków w tradycyjnych strojach. A żegnało go przeciągle buczenie pasterskich trombit. I:\••• a Fry.\'·l'ietras=kowa �LJzupdnienil: Artykuły opublikowane wIornie 82 ... Ludu" tłumaczyli: D. N. Collins . .I. lJrry. Maria Antonina C=aplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na SyberiiZbigniew .Iasiewicz (z języka angielskiego): E. l3ockhorn. O. Bockhorn. Ponownie IV domu? Siedmiogrod=cy Landlerc;:ycy międ=y Rumunią Mirosław Rucki (zjęzyka niemieckiego): R. Merkien':. KulIlIm ludowa Wileńs=cy:ny w pierws=ej połowie XX wieku - Mirosław Rucki, Monika Leonowicz (zjęzyka rosyjskiego). i Austrią - Renata Misiewicz. �Książka doskonała jako upominek i jako ir6dło wiedzy o tradycyjnych strojach ludowvch. Prawie wszystkie ubiory ludowe w jednej książce, bogaty i nader przystępnyopis. Teresa Karwieka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995 (s. 156,81 ilustracji. 5 barwnych tablic; cena 12,00 zł W publikacji tej autorka przeanalizowala ubiory ludowe pod wieloma aspektami. Najwięcej miejsca poświęciła zróżnicowaniu regionalnemu wiejskich ubiorów, przybliżyła również rolę stroju ludowego jako wyrazu zamożności, stanu cywilnego, wieku; opisała stroje odświętne i obrzędowe. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKlE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wroclaw tel. (0-71) 344-46-13 �W oparciu o rękopis będący w zbiorach Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w ramach serii "Archiwum Etnograficzne" (t. 36, cz. I, II, Jll) ukazała się publikacja: ----_~~o--c=-----Brzozowa Jan Świętek, i okolica Zakliczyna Obraz etnograficzny, nad Dunajcem. Zbiór z lilII 1197-190(1. cz. I: Oko/im U lIt (ubiór, pożywienie, d01l1os1 \\,0) I Pram (pastersl wo, hodow lil, ps/.C7.ci;ll'sl wo, rolnictwo, ogrodnictwo, rzemiosło, hilmlel) Wrocław 1989, s. 234, cClla 'i.OO zł C7 .. (wyobra7.enia, kultura II: WierzeJ/iII [etyka), kult, wL'lcrVllilrin, 1cc7.I1iclwo) Wrocła w 1998. s. 247, cCllal S,OO zl cz. Ill: LI/dl/OŚć. T~ody Zwyczaje i I'vj{'cin /llr/WI/C (I{odzina). Wroclaw 19<J9 (w druku) cena ok. 1".00 zł -----c:o::::~~o_C>o-----Zamówienia prosimy kierować Ila adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 Wrocław ul. Szewska 36 leI. 071/344-46-13 �, , NOWOSC wserJl ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wieick, Strój Górali Łąckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zl) Oferujemy również innc tytuly z tcj serii: I. J. P. Dekowski, 2. J. Swieży, Strój podlaski 3. F. Klonowski, 4. B. Kaznowska, 5. T. Seweryn, Strój sieradzki, 1959 W-w (nadbuża{ISki), Strój wanni{lski, W-w W-w 195!! (10,- 1.1) 1%0 Strój bilgorajsko-tamogrodzki, Strój krakowiaków (10,- zl) wschodnich, (10,- W-w W-w 1958 I%0 (reprint (I U,- zł) J 991) (ll,- Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Szewska 36 50-) 39 WROCŁAW tel. 071-344-46-1 J 7.1) 1.1) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a545fc1d1bcfabe41137527f5fe5869c.pdf 4ef0783863a80e28fbec039ae214f3e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1444 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1336 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.387-398 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. o R K N K I A t. Lud, XLVII \VALNl<: XLVII oobyło ,,(O nała prof. ty: l li-liI dr Kazimiera obrad, -- doc. dr niego WZD: nego; 5. Adolfa Oddziałów PTL; i - prezes - przewidywał 4. S. Zatwierdzenie przyszłego WZD; 10. 1. MinuUj ciszy - członka Rudnickiej z Warszawy, uczczono pamięć honorowego 2. -- jako zmarłych PTL, literatki z sklad jako Ad XLVI dr byłego Janiny Ad Komisji L odbytego Ja'worska Porządek prof. dr Bolesława Towarzystwa; z mgr Warszawy, mgr sekretarz Janiny Karola Lutosławy Gdańsku-Oliwie \V - Słu- Hajówny we generalny 3 osoby: powołano dr z działalności :l. Sprawozdanie Ocenił on z Longina listy - Kraków, \Vanda - mgr Skuła - Warszawa, - Zarządu doc. prac pozytywnie llal';:\llalnienie Januszkiewicz recka obrad. członków: prezesa PoraziJ1skiej Wnioskowej przedstelwiła rZ'ldowi. Ar! H. Spr,l\vozdania mgr WZD, Bronisława pl·zewodnicz;.jcego, 4. Sprawozdanie strzębski. ski wnio- wrzesnlU PJ'L. Tekst prof. Malickiego dr i mgr Franciszka Zofię Neyman członków. du :31 maja lfJ72 na s. :j(J:J-400. lował oraz Głównemu; bez zastrzeżeń. ;{. W Ad Wokroja - Protokół L. odczyta !:l doc. Pl'zyj(;to bilansu Zamknięcie Głów- Sprawozdania Zarządowi go(:kiego z Poznaniu, mgl' Marii Kamockiej z Krakowa, i Czesława WiU,owskiego z oddziału I.;:rakowskiego. Ad 6. bez zmian. Olszewicza l!)71 punk·· z poprzed- Zarządu Rewizyjnej; absolutorium PTL. następujące protokołu Sprawozdanie Komisji udzielenie Głównego przewodnicząceg') 2. Odczytanie Dyskusja; OSTROŁĘCE Ludoznawczeobrad doko- Zarządu jednomyślnie Wnioskowej; 7. miejsca PTL Głównej Wnioskowej, terminu ten przyjęto Ad Komisji W 1972 R. wybranego członków; wnioski NAUKOWA Polskiego Towarzystwa w Ostrołęce. Inauguracji wicepr'ezesa zmarłych i i Komisji 9. Ustalenie przez Nasza, p:lmi<;ci :1. Powołanie GKR SESJA Zawis1<)wicz-Adarnska przedstawiony Sprawozdanie z działalności I CZERWCA Zgromadzenie Delegatów dniu 1B czerwca HJ72 1'. 1. Uczczenie sków PTL W DNIACH Walne się w l'urządek WZD ZGROMi\.DL::ENIE 57, 1973 dr Głównej Mszana Poznań, prof. mgr - Dolna, Lidia przedstawili: Lublin, mgr Świel'c Wojciechowska Godlewski Jan - lipca mgr J. Bolesław Frączak Opole, Łańcut, Bolesław Zofia mgr Za- Łopuszań- mgr mgr Ja- Postu- absolutorium Wrocław, 1971 dalej Głównego. Toruń, - od drukowany złożył Zal"ządu o udzielenie mg!" Jerzy ell' Aleksander tekst Rewizyjnej wniosek oddziałów Schreiter w okresie (zob. działalności Zgłosił z działalności Głównego Jaworska Komisji całokształt członków. Regina B. Jeż-Ja- Bernadetta �388 Kronika Turno -- Zabrze, dr Wanda Jostowa - Zakopane, mgr Ludwik Oleksy - Zielona Góra . .sprawozdanie Oddziału w Koszalinie odcz.vtała doc. dr B. Jaworska z powodu nieobecności delegata, zaś pozostałe Oddziały (Gdańsk, Olsztyn, Przemyśl, Sanok) nie przygotow·ały i nic przeelstawiły swych sprawozdań. Ad 7. W dyskusji prof. dr M. Znamierowska-PrLifferowa - wiceprezes PTL zaproponowała, aby w ramach akcji "Kullura ludowa dobrem narodu" członkowie PTL zewidencjonowali i przygotowali do druku istniejące kwestionariusze etnograficzne, które należałoby wydać VI' dwóch wersjach: l"Ozwinięte - dla specjalistów, upro.:;zczone ella amatorów (w tym młodzieży) zbierac2Y zabytków kultury ludowej. Prof. PrLifterowa zaproponowała także wydrukowanie przez PTL plakatu związanego z wymienioną akcją. Prócz tego, prof. PruHerowa zgłosiła potrzebę wyjaśnienia k'Nest ii, C2Y członkom PTL można płacić za wygłoszone na zebraniach odczyty. Prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowil przedstawiła swoje refleksje związane ze sprawozdawczością: informacje Zarządu Głównego powinny być przedstawiane członk,om pi.semnie; .sprawozdania ZG winno się powielać i wysyłać do Oddziałów. Ponadto - zdaniem dyskutantki - trzeba przeanalizować formy pracy Oddziałów. Powinno się kontynuować akcję odczytową, zarówno w formie popularyzatorskiej, jak i naukowej. W pracy Oddziałów powinny pomagać instytucje naukowe, o co winny zabiegać zarządy Oddziałów. Prof. Pojnarowa poparła propozycję prof. PrLifferowej w sprawie ewidencji kwestionariuszy. Wypowiedziała się za wzajemnym powiadamianiem Oddziałów o organizowanych sesjach i ciekawszych spotkaniach. W ogóle pożądane jest zacieśnienie współpracy międzyoddziałowej. Powinno się pamiętać o tym, że PTL jest jakby związkiem zawodowym etnogl·al'ii, posiada ono możliwości prawne występowania w interesie etnografów. M. in. dzięl,i interwencji PTL etnografia weszła w skład Komisji Socjologicznej PAN. Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska poparła wniosek w sprawie ewidencji kwestionariuszy etnograficznych i zgłosiła potrzebę zorientowania się, jakie kwestionaI·iusze opracowano w poszczególnych ośrodkach. Ostateczny plan tej akcji należy ustalić po pr2yznaniu odpowiednich funduszy, aktualnie zaś należałoby przygotować krótkie ankiety na temat opisu kultury ludowej, przeznaczone dla harcerzy. Doc. dr B. Jaworska nawiązała do poprzednich wystąpień. Stwierd2iła, że w różnych ośrodkach zostalo przygotowanych wiele kwestionariuszy na podobne te-o maty, należałoby więc je 2ebrać i zewidencjonować; praca ta powinna mieć charakter redakcyjny. Na najbliższych zebraniach PTL należałoby zastanowić się nad formą opracowania zbioru, a po wstępnym opracowaniu należałoby zwrócić się do instytucji (ZNP, PTTK) o pomoc w wydrukowaniu go. W sprawie odpłatności za odczyty wygłaszane przez członków PTL zostaną przejrzane odpowiednie rozporządzenia i podjęta będzie przez ZG PTL uchwała. Zarząd Główny będzie się starał rozsyłać powielone materiały do Oeldziałów (materialy typu sprawozdawczego) oraz do poszczeg6lnych CZłonków (materiały typu informacyjnego). Ad 8. W głosowaniu jawnym zatwierdzono jednogłośnie .sprawozdanie Zarządu Głównego i GKR i na wniosek Komisji Rewizyjnej jednomyślnie udzielono ZarZ<ldowi Głównemu absolutorium. Z kolei zebrani ustosunkowali się elo wniosków, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej. Wniuski pl'zec!stawił Pl"Of.dr F. \Vokroj: 1. Oddział kmkowski PTL zło;'.ył wniosek () przY2l1anie członkostwa honorowego pmf. dr Tadeuszowi Sewerynowi. Wniosel, umotywowano tym, że pmI'. T. Seweryn jest obecnie jednym z najstarszych żyjących etnografów polskich, zasłużonym na polu naukowo-badawczym i muzealnym. Jest autorem wielu cennych prac, �Kronika głównie z zakresu kultury materialnej i sztuki ludowej. W dużej mierze jego dziełem jest Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Stało się ono jedną z wiodących płacówek tego typu w kraju. Prof. dr T. Seweryn związany był z PTL jeszcze w okresie międzywojennym. Był długoletnim członkiem Zarządu Głównego i pełnił przez kilka kadencji funkcję prezesa Zarzcidu GlÓwnego. 'Wniosek o przyznanie członkostwa honorowego prof. dr Tadeuszowi Sewerynowi przyjęto jednogłośnie. 2. W związku z uchwałą podjętą na posiedzeniu w Krakowie w dniu 7 czerwca 1972 r. przez Komisję Urbanistyki i Architektury Oddziału krakowskiego PAN o sprzeciwieniu się zabudowie polany Szymoczkowej na Gubałówce w Zakopanem, XLVII Walne Zgromadzenie PTL w Ostrołęce popiera uchwałę Komisji, motywując swe poparcie koniecznością zachowania aktualnego stanu Gubałówki i niedopuszczenia do jej zabudowy. Wniosek przedstawiła dr Wanda Jostowa i przyjęto go jednogłośnie. :l. Postępująca szybko industrializacja i urbanizacja kl'aju wiąże się często z zajmowaniem terenów rolniczych i wysiedlaniem z nich zasiedziałej od pokoleń ludności zachowującej tradycyjną kulturę. Charakterystyczny przykład stanowi właśnie sprawa Szymoczkowej Roli koło Zakopanego. Walne Zgromadzenie Delegatów zobowiązuje ZG PTL do energicznego przeciwdziałania wysiedlaniu grup ludności, która reprezentuje folklor unikalny w skali polskiej. Ponadto zobowiązuje ZG PTL o wystąpienie do odnośnych władz o powiadamianie PTL o mających nastąpić wysiedleniach, aby można było w porę przeprowadzić szczegółowe badania etnograficzne grup wysiedlanych. Wniosek ten przedstawiła mgr M. Suboczowa z Oddziału Śląskiego. Delegaci głosowali także za udziałem etnografów w innych akcjach podejmowanych w celu ochrony zabytków kultury ludowej. Opinia etnografów powinna być brana pod uwagę w planach rozwoju perspektywicznego kraju. 4. Następny wniosek pochodził także z Oddziału Śląskiego. Jak wiadomo, na ob:;zarze naszego kraju mieszkają niewielkie odrębne kulturowo grupy ludności tabrskiej, greckiej, białoruskiej, ukraińskiej i litewskiej, żywo zachowujące kulturę tradycyjną. Walne Zgromadzenie Delegatów uchwala wniosek i zobowiązuje ZG do podjęcia starań o zdobycie funduszy na zorganizowanie szczegółowych badań etnograficznych tych grup w porozumieniu z zarządami odnośnych Towarzystw. 5. Oddział w Toruniu - w związku z wzrastającą rolą Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi oraz pilną potrzebą dostarczania społeczeństwu informacji etnograficznej, zwłaszcza w związku z II Kongresem Nauki Polskiej - wysunął potrzebę powołania dla Ośrodka jeszcze jednego etatu. Jednogłośnie wyrażono zgodę na przyznanie dodatkowego etatu dla Ośrodka Dokumentacji i Informacji w Łodzi. 6. Prof. dr M. Znamierowska-Prilfferowa zaproponowaia, aby ze względu na brak etnografów w terenie podjęto starania o reaktywowanie studiów w ośrodkach uniwersyteckich w Lublinie i Toruniu. Mgr B. Januszkiewicz zgłosił postulat zwiększenia limitu w istniejących już ośrodkach. Prof. dl' A. Kutrzeba-Pojnarowa sprzeciwiła się zwiększeniu limitów, gdyż - jak na przykład z ośrodka warszawskiego - mało osób wyjeżdża w teren. Wobec tego zebl'ani zasuge1'Owali przyznanie jakichś przywilejów pracownikom muzeów regionalnych. Nad wnioskiem prof. dr M. Znamierowskiej-Prilfferowej będzie jeszcze dyskutował Zarząd Główny i zostanie sformułowane odpowiednie pismo do wyższych instancji. 7. Oddział Toruński uważa za wskazane, :łby PTL organlzowało zespołowe wyjazdy zagraniczne dla swych czlonków w cell! w:,rmiany doświadczeil naukowych �390 Kron1.lcCl (zaznajomienie się z kulturą ludową innych kraje',w oraz (li:ialalnosci,! placl)\\'l'k naukowych i społecznych). 8. W formie wniosku zostały zgłoszone i uchwalone uprzednio przedstawione przez prof. dr M. Znamierowską-Prilffel'Ową: sprawa ewidencj i kwestionariuszy etnograficznych oraz wydrukowanie plakatu związanego 7. al';cj'l "Kult.ura ludowa dobL"em narodu". 9. Oddział PTL w Poznaniu zwrócił się do Zarządu Clc)wneg() {) doręczenie zweryfikowanym członkom PTL legitymacji członkowskich clo końca 1!J72 roku. Ad 9. Oddział lubelski PTL zaproponowal zorganizowanie XLVIII Zjazdu PTL w roku 1973 w Lublinie, na początku czerwca, lub na przełomie czerwca i lipca. DL" B. Linette zwrócił uwagę na to, że w lipcu 7.aczynają się egzaminy wsl~pne. w związku z czym członkowie PTL pracownicy katedr nic moglib~' brać udzi<Jlu w Zjeździe. Propozycję przyjęto jednogłośnie pozostawiaj~"lc Zarz<ldowi decyzję co do wyboru terminu. Ad 10. Przewodniczqcy WZD doc. dr A. Nasz z'-lmykaj;lc obrady złożył podziękowanie miejscowym działaczom: Jadwidze Chętnikowej - etnogrnl'owi, Wlodzimierzowi Parzychowskiemu kierownikowi Komitetu Kultury Sztuki w Ostrołęce, Z. Wasążnikowi - przewodniczącemu FJN i posłowi Ziemi Łomżyńskiej, Spółdzielni "KUl'pianka" w Kadzidle, gospodarzom Wydziulowi Kultur." w Łomży, kierownictwu Międzyzakładowego Domu KUltUl'y w Wojciechowicach oraz Muzeum w Łomży i Nowogrodzie, a także Oddziałowi Warszaws\,icrnu PTL. \"1 dniach 16-17 czerwca 1972 1'. odbyła się w Ostrołęce- Wojciechowicach sesja naukowa poświęcona działalności naukowej i spolccznej doc. dr Adama Chęlnika. połączona z wycieczką autokarową do Muzeum w L<)m;?~'.W otW<ll'Ciu se:<ji uczestniczyli m. in. były marszałek Sejmu PRL Cze:;iaw Wyc{'ch, kicrownik Wydziału Propagandy KP PZPR .Jerzy Kijowski, przewodniczący P1'l'z.vclium PRN Józef Włoczkowski, sekretarz Prezydium PRN - Jan Tomczak, kierownik Powiatowego Komitetu Kultury i Sztuki - Włodzimierz Parzychowski. kierownik W~"działu Kultury Prezydium PRN - Ryszard Kurpiow:<ki, prezes TowarzysL\\"a Ziemi Łomżyńskiej Edmund Cibol'Owski. \V sesji uczestniczyli także czlonkowie rodziny A. Chętnika: żona - Jadwigo, brat - Józef, siostra - Julia Pałuck<l or;}z synow<J Zofia Chqtnik. Inaugurucji obmcl dokonała pro!'. dl' K. Z,t'NistowiczAdamska. VV pierwszym dniu obradom przewodniczvl clvn~k(or Państ.w()\V{'p,o Muzeum Etnograficznego w Warszawie - dr Kazimierz Pictkiewicz. Wyg!oszon() nast.ępujące referaty: Krzysztof Makuiski, "Założenia czLE~r()letnic~()prClgl':lmu ()ChrClny dóbr kultury ludowej pod hasłem »Kultura ludowa dobrem narodu«"; Ann'l Kutrzeba-Pojnarowa, "Dorobek etnograficzny Adam;! Chc;tnika na tle historii badań nad rejonem kurpiowskim"; Maria Znamiel'Owsl,a-Prilf!'crowa, ,.I::a i ntc'resowania naukowe i postawa społeczna Adama Chętnika"; Edmund Ciborowski. ,.Ż\·ciorys Adama Chętnika (wspomnienia)"; Marianna Mior1uchowskil ... Udział Adam:] Chętnika w tworzeniu ruchu młodzieży wiejskiej": Tadeusz Żlll'Owski. ,.Dzialalnoś" muzelana Adama Chętnika". Cze,ław Wycech w imieniu Zjednoczonego Stronnictwa L\.Ido\ve'~;()podzięli:Owal Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu za zorganizownnic 5e:.;.ii. Podlucślił do· niosłość WZD i sesji naukowej poświęconej wielkiemu miłośnikowi i dokumentatorowi kultury ludowej regionu kurpiowskiego doc. clI' Adamowi C!lętniko\~"i. Cz. Wycech omówi! wkład A. Chętnika do rozwoju kultury polskiej i zgłosił. wniosek opublikowania jego prac pozostających jeszcze w r<:!\Opi·-;il'.Do pod:t.i(;;;o,,·,;;i dołączył sic; Józef Chętnik, �391 Kronika Na zakoliczenie picrw~;zego dnia obrad uczestnicy udali się do Kadzidła, gdzie mieli możność ocenić dorobek i dzialalność Spółdzielni art.-przem. "Kurpianka" oraz obejrzeli występ znanego ludowego Zespołu Pieśni i Tańca "Kurpianka". W drugim dniu sesja naukowa odbywała się calkowicie w plenerze, w bezpośredniej styczności z kurpiowską twórczością ludową. Uczestnicy udali się autokarami najpierw do Łomży, gdzie zwiedzili Muzeum (dzialające pod kierownictwem Jadwigi Chętnikowejl oraz pokonkursową wystawę związaną z obrzędami obchodzonymi w czasie świąt godowych. Stamtąd udano się do Muzeum w Nowogrodzie (Muzeum kiemwane również przez J. Chętnikową), aby obejrzeć skansen oraz wystawę biograficzną poświęconą pamięci A. Chętnika. Dzialalność obu muzeów w zakresie gromadzenia, ekspozycji i dokumentowania kultury ludowej regionu kurpiowskiego i':asluguje na duże uznanie. Na podstawie protokołów Małgorzaty Orlewicz i Zofii Jeż-Jarecl~:iej opracował Medard Tarko SPRAWOZDANIE ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO Z DZIAŁALNOŚCI W OKRESIE OD 1 LIPCA 1971 R. DO :31 MAJA 1972 R. L Stan organizacyjny Towarz.vslwo nasze posiada 19 Oddziałów, za pośrednictwem wadzona działalność statutowa. Są to następujące Oddzialy: Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. lU. 11. 12. n. 14. 15. 16. 17. HL 19. których jest pro- liczba członków Oddzial --~----"- _ ... 11 24 65 15 23 21 58 39 13 19 23 70 17 67 94 70 18 11 12 Gdańsk Kielce Kraków Koszalin Lublin Łalieut Łódź Mszana Dolna Olsztyn Opole Przemyśl Poznań Sanok Toruli Warszawa Wrocław Zabrze Zakopane Zielona Góra Razem: 670 .--- ----- �392 Kroni.ka W stosunku do 1971 r. nastąpił nieznaczny wzrost liczby członl,ów z GW do (;70. Przy kilku Oddziałach istnieją specjalne koła naukowe lub terenOWl': w Kral<owie - Koło Zainteresowań Kulturą Indian, przy Oddziale ToruJlskim - Kol() w Kcyni. przy Oddziale Łódzkim - Koło w Opocznie. Ponadto w l'oZJ1CUliu/.lok'tiizow'ln·\ jes~ Sekcja Amerykanistyczna, a w Łodzi Ośrodek Dokumentacji i lill'oi'macji Et nograt'icznej. Władze Towarzystwa \v okresie sprawozdawc/.ym nie uległy zmianie: sldao Zarządu Głównego był następujący: prof. dr' Kazimiera Zawistowicz-Adamska -pr'ezes; prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa - wicepreze~; doc. dr Adolf Nasz - wiceprezes; doc. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska -- ~ekretarz generalny; dr Leszek Itman - z-ca sekretarza generalnego; pro!'. dl' Stani~law Bąk - skarbnik; dr Stanisław Błaszczyk - z-ca skarbnika; prof. dr Józef Burseta - przewodniczący Rady Wydawniczej. Członkowie: prof. dr Mar'ja Frall!.;.owsk'l, duc. dr Zbigniew .Jasiewicz, mgr Piotr Kaleciak, dr Anna Kowalska-Lewicka, ell' L-ongin Malicki, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Anna Kutrze~)a-l'ojna['()wa. pro!'. dr Roman Reinfus.s, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Franciszek Wolu-oj. mgr Aleks:lllde:' Posern-Zieliński. Z-cy członków: prof. dr Aleksander Godlew.,ki, mgr Slel'an Lew i mgr Janusz Optołowicz. W skład Głównej Komisji TI(~wizyjnej wchodzili: [gnacv Kuźniewski przewodniczący; mgr Józef Jastrzębski ,-- sekretarz: ell' Bo.~(usla'V Linette - członek; dr Jan Dekow:>ki i mgr Przemysław Niedźwicclziilski - z-c.\' członków. Skład Sądu Koleżeńskiego: dl' Tadeusz Prm-Wiśniowski przewodniczący; dr Maria Biernacka, dr Wanda Jostowa, mgr Antoni Kuczniski i mgr Józef Lech - członkowie. II. D z i a ł a l n ość Za l' zą d u G Ió w n e g o W okresie sprawozdawczym odbyło się jednu posiedzenie ZarzClt]u Głównego, trzy posiedzenia Prezydium Zarządu oraz dwa posiedzenia Rady Wydawniczej. Główna Komisja Rewizyjna przeprowadzila jedną kontrole; działalności Zal'zqd!\ Głównego PTL. Sąd Koleżeński nie odbył żadnego posiedzenia. O.l4ł'aniczenie iloś;-i zebrań było spowodowane ograniczeniem funduszu na delegacje. Tematem posiedzenia plenarnego, pmiedzell Prezydium Zap.:)du oraz Hady Wydawniczej były sprawy organizacyjno-naukowe, aclministracyjnn·-finansowe ora;', wydawnicze. Sprawom administracyjno-fincll1sowym i wydawniczym poświęc()na jest dalsza część sprawozdania. A. Sprawy organizacyjno-nuukowc Główną uwagę poświęcono akcji zainicjowanej w roku 1!J7:2 przez Ministerstwo Kultury i Sztuki pod hasłem "Kultura ludowa - dobrem nal'Odl.I". W ramach powyższej akcji: <J.) przystąpiono do organizowania specjalnych komitetów woje\\·(Jozi.;ich (w Puznaniu, Gdańsku, Lublinie, Wrocławiu i in.), przy czym (ormy i zakres ich pracy zostały zróżnicowane w zależności od miejs<:owych potrzeb i inicjatyw (np. inwentaryzacja zabytków budownictwa, przygotowanie ankiet, kwestionariu:;zy, drobnych publikacji itp.). Kilka Oddziałów wystąpiło z inicjatywą przygotowania popul'lrnych monografii kultury ludowej swoich regionów (Lublin, Zabrze); b) zebrano wśród członków zgłos:.:enia osób, które moglyby wygla ;1.'1':: odpowiednie prelekcje; c) sporządzono plan s~'rii wydawnielw popularnycil (uk. OJ ad~. druku), mają- �Kronika cych slu:i:,n' jako insiru'd:.Ji.e i poradniki riLl uC;I,(";iniczqcych w programie organizacji społccznych: d) pocijc;to starania w Minisicl'stwie Kultury i Sztuki, CRZZ i [undacji kościuslkowsl,iej o n'cdycję wyczerpanyc:1 zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych, cie>zących sit: dui.yrn zainteresowaniem w kraju oraz wśród Polonii, a które równocześnie mogłybv stanowić cenne uzupełnienie programu "Kultura ludowa - dobrem narodu" : e) opracowano i rozkolportowano in[ormację bibliogra[iczl1Cj, ob<:,jmując w układzie regionalnym wyclawnicLwćl i publikacje PTL. S e k c j a A m e ryk a n i s t y c z n a. Ogólnopolska Sekcja Amerykanistyczna PTL z siedzib,! w Poznani u skupia obecnie :30 członków, reprezentujących różnorodne dyscypliny nauki z szeref~U ośrodków naukowych w kraju. W skład Zarządu Sekcji \vchodz:j: prezes - prot. dl' Maria Frankowska (Pozn,u1): wicepre"e; - vacat: sekretarz - dl' Maria Paradowska (Poznań): z-ca sekl'. - mgr Alel;slnder PosernZieliliski (Pozniui): sk,ll'bnik - dl' Barbara Walendowska (Poznań): członkowie Zarządu prol'. dr Jadwig:l Klimaszewska (Toruń), clI' Marcin Kula C'vVarszawa), mgr Krystyna Małkowska (Warszawa) i mgr ini.. Andrzej Krzanow3ki (Kraków). Sekcja poniosła niepowetowaną stratę, bovJiem w styczniu 1972 L zmad wielce z'lsłużony dla rozwoju polskiej amerykanistyki viceprezec> S2kcji Amerykanistycznej prof. dł' Bolesław Olszewicz, który był jednym z inicjatorów powstania Sekcji. W okresie sprawozdawczym odbyło się 10 posiedzer'l ścisłego Zarządu Sekcji, n~ których prowadzono dysku>je dotyczące amerykanistycznej problematyki badawczej, aktualnie podejmowanej przez poszczególne osoby: omawiano także możliwości różnych [onn d,:iałalności Sel,cji. Członkowie Sekcji brali czynny udział w zorganizowanej przez Pracownię Dzie· jó\\' Ameryki Llcińskiej i Afryki Instytutu Historii IV Warszawie - konferencji poświęconej D/,iejom Ameryki Lacińskiej w XIX i XX w., ,>vyghszajćłc referat (prof. ~r M. Frankow:>ka) i Zi-l bierając głos w dyskusji. PonacHo wygłosili szereg odczytów nauko\\',vch i p'Jpularnonaukowych, m. in. IV Kole Zainteresowań Kultur,! Indian IV Krakowie, w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk i w Szkole Podstawowej w Poznaniu: uczestniczyli także w audycji telewizyjnej, poświęconej wyprawie B. SzwaJ'c-Bronikowskiego do Amel'yki Południowej (mgr A. Posern-Zieli11ski). Członkowie Sekcji brali również udział w zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w Kl'akowie, Oddział Krakowski PTL i Kolo ZClinteresowań Kultur,! Indian przy tymże Oddziale - Sympozjum Kultury Indian, wygłaszając szereg od .. czytów (doc. dr A. Wicrciński, dr T. Marszewski, mgr inż. R Mańkowska, mgr inż. A. Krzano\\'ski, A. Wala) i z,lbiel'ając głos w dysl·i:\lsji. W ostatnim okresie podjęto przygotowania do V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, k1ól'e odbędzie się we wrześniu lub na początku października 187:3 l'. W Poznaniu. Opracowano profił tematyczny Seminarium, który dotyczyć będzie problemu ks/'Li!towania się auiorytetów, władzy społec,~no-polityczncj i jej ośrodków w społecznościach tubylczych Ameryki IV przeszłości i obecnie. \V związku z V Etnograficznym Seminarium Amerykanistycznym płanuje się zorg'lnizowanie zcbraniCl poszerzonego Zarzqdu we wrześniu 1872 1'. W Poznaniu. W okresie sprawozc:awczym członkowie Sekcji opublikowali oraz oddali do druku szereg artykukJw naukowych i popularnonaukowych, recenzji oraz omówień. Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnog~iJf i c z n e j P T L. W połowie 1968 r. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, wopar, ciu o specjalną dotację PAN, powołało do ż~'eia Ośrodek Dokumentacji i Informacji �Kroniko. Etnograficznej, lokując go w Łodzi. Dotacja PAN zo;;tala ponowiona w UJ70 r., zaś od 1971 r. do chwili obecnej ODiIE działa w l'a111<1chbudżetu PTL. Od II kwartału 1971 r. zatrudnia 2 pracowników (w wymiarze 1/2 etatu), pracujących pod kierunkiem naukowym doc. dr hab. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, kierownika Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Budżet Ośrodka za rok 1971 zamknął się kwotą 19500, - zł plus koszty uposażenia pracowników, które ponosi Zarząd Główny PTL. ODUE gromadzi, selekcjonuje i analizuje posiadane materiały, na które składają się ankiety o pracach badawczych katedr i muzeów etnograficznych, informacje uniwersytetów o magisteriach, doktoratach i habilitacjach z etnografii, informacje poszczególnych Oddziałów PTL oraz wycinki prasowe. Z danych uzyskanych z powyższych źródeł założono i prowadzi się bieżąco 10 następujących kartotek: 1) członków PTL; 2) działaczy terenowych na polu etnografii; 3) prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z etnografii; 4) muzeów i skansenów - uzupełniana informacjami prasowymi; 5) badań terenowych katedl' i muzeów etnograficznych; 6) twórców ludowych; 7) zespołów regionalnych: 8) wystaw etnograficznych; 9) fe· stiwali oraz konkursów zespołów i twórców ludowych; 10) Jilmów etnograficznych (w trakcie opracowania). Kartoteki 1 i 2 prowadzone są podwójnie: w układzie tel'enowym i alfabetycznym z krótką analizą treści prac, 4 - w układzie terenowym, !) - w układzie terenowym i tematycznym ośrodków naukowych. Km·toteki od 6 do 10 opl'acowywane są wieloaspektowo na kartach selekcyjnych. Niezależnie od prowadzonych kartotek gromadzone są informacje o zjazdach, sympozjach i konferencjach etnograficznych w kraju i za granicą, dane dotyczące zagadnień informacji i dokumentacji, wyjazdów zagl'anicznych naukowców-etnografów. O istnieniu ODiIE poinformowano Wydziały Kultury PRN w całym kraju prosząc jednocześnie o dostarczenie materiałów dotyczących organizowanych w terenie, regionalnych imprez o charakterze ludoznawczym. Równolegle do informacji w kraju staramy się powiqkszvć krąg instytucji współpracujących z nami za granicą; zaliczamy do nich muzea etnograficzne w krajach demokracji ludowej, Ośrodek Dokumentacji Instytutu Etnografii (Narodnopisny Ustav) SA V oraz ośrodki krajów kapitalistycznych, m. in. w Belgii, FI·ancji. USA i Iranie. Nawiązany został kontakt z Centrum Dol<umentacji Nauk Społecznych przy UNESCO. Współpraca z Centralnym Ośrodkiem Dokumetacji Nauk Społecznych UNESCO wyraża się opracowywaniem dla nich selekcyjnej bibliografii polsl,ich wydawnictw etnograficznych z :1971 r. W wyniku nawiązanych kontaktów zagranicznych, rozpoczęte zostały prace nad gl'Omadzeniem dokumentacji o zagranicznym ruchu naukowym \V zakresie etnologii i folkloru. Opierają się one o wyciągi z nadsyłanych do PTL publikacji, jak: Deutsche Gesellschaft .fiiT Volkskunde (NRF); Societe International d'Ethnologie et de Folklmoe (Francja); Institut d'Ethnologic, archives et documents (Francja): Venner Green Foundation .for Anthropological Research (USA); The Smithsonian Institution (USA); Linguistic Society o.f America (USA). Opracowane materiały w formie zestawień drukowane są \\. czasopiśmie "Lud" w dziale "Kronika". dalszych planach, poza kontynuacją prac już rozpoczętych, projektuje się opracowywanie bibliografii polskich wydawnictw etnograficznych. Ośrodek stara się informować środowisko etnograficzne o swej działalności dro;;'-l publikowani'ł sprawozdań w "Ludzie". Prosimy również członków PTL o nadsyłanie informac.ji na temat dzialalności placówel, i ośrodls()w, W których pracujq, lub z którymi "V �Kroniku utrzymuj;l kont.akl.\', gdyi. wszyst.kie t.e uane ułatwią realizację zadań i celów ODilK 'Wydatki ODilE (hez uposażenia pracowników) wyniosły w okresie sprawozda\\'czym ok. 6300 zł. z czego 3700,wynoszą prace zlecone, 2250,wycinki prasowe, a ok. 400,- zł drobne wydatki biumwo-admini.stracyjne. B. Sprawy organizacyjno-administracyjne Zgodnie z uchwalą Zarządu Głównego opracowano i posiano w 1972 r. do Polskiej Al"lclemii Nauk wniosek w sprawie podwyższenia uposażeń i zmiany stanowisk pl'acowników Zal'ządu i Redakcji Dziel wszystkich O. Kolberga. Wnioski te spotkały się z poparciem merytorycznym Wydziału L B i b l i o t e k a i w y m i a n a w y d a w n i c t w. W okresie od 1 I do 31 XII 1971 I'. Biblioteka wzbogaciła się o 668 voluminów, w tym: z kupna 198, wymiany 449, z darów 11 i własnych wydawnictw 10 vol. Ogólna wartość nabytków 4297D,.'l0 zł. Wszystkie nabytki wpisano do inwentarzy i skatalogowano, dokonano wyceny wydawnictw z wymiany zagranicznej. Z księgozbioru skorzystało ogółem 1909 czytelników, którym wypożyczono 8503 vol. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono 1000 vol. - 4DO czytelnikom (studentom, pracownikom naukowym, Bibliotece Uniwersyteckiej, domom kultury itp.). W ciągu pierwszych pięciu miesięcy 1972 r. przybyło ogółem :330 vol., w tym z zakupu 3D, z wymiany 290 i wydawnictw własnych 10 voL Z księgozbioru liczącego !)27B vol., skorzystało ogółem 941 czytelnikó'N. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono 510 vol. -- 2Ui czytelnikom (pracownikom naukowym, studentom, Bibliotece Uniwersytecl<iej, domom kultury). Przeprowad<.ono inwentaryzację czasopism s7.wajcarskich, pirenejskich i węgierskich. Komisja stwierdziła zgodność stanu faktycznego z zapisami ksiąg inwentarzowych, z wyjątkiem 1 pozycji o wartości zł 15 (według zapisu inwentarza). Planuje się dalszą inwentaryzację czasopism (niemieckich). Biblioteka współpracuje z Zakładem KatCllogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Wars/.awic, wysyłając opisy dzieł zwartych otrzymywanych z. zagranicy (kart takich za rok UJ71 wysłano 176), oraz. z Działem Katalogów Centralnych Biblio~eki Polskiej Akademii Nauk w vVarszawie (opi'.y czasopism zagranicznych). Tytułv ważniejszych zagl'anicznych publikacji zwartych i sel-yjnych (bez czasopism) wpływających do Biblioteki ogłaszane są bieżąco \V rocznikach "Lud". W 1971 I'. przeprowaozono w Bibliotece prace związane z bibliografią etnografii polskicj. \V .'. d a w n i c t vv a i c h p o [J u l a r y z a c j a. W okrc;ie sprawozc!aw(;zym ukaZ'lto siG 5 pozycji: I) ..Lud", l. !)!) (red. J. I3urszta) 27,f) ark. wyci. ~. Obrzędy weselne 'W Lubelskiem (red. W. Kwaśniewicz) 17.:3 :) ..Literatura Ludowa" 111' 1/72 (red. Cz. Bernas) :i,O 4) .. Litera\.ul'a Ludowa" nr 'l/n (red. Cz. Hemas) 5,13 5) O. Kol berg. Dzieła wszystkie, t. 6:3 Studia, 1'Ozpmwy i aTtykuly (pod l·ed. nacz. J. Burszly) :W,5 fi) .. Lódzkie Studia Etnograficzne", t. 1;) (red. K. Zawistowic:'.-Aclamska) l t,O Razem znajdowały sil; na:>tępuj<!ce pozycje: 1) IT. Rnmatiska. Mity, le(Jendy i podania polinczy;js7de, -Zieli liski ego 106.0 \V druku pod red. A. PoscJ'n- �t. 56, pod reel. J. Burszty 2) "Lud", 3) "Literatura 4) O. red. Ludowa", nr 3172, pod re~l. Cz. HlTn,lsa DzieZa Kolberg, nacz. J. Burszty 5) "Lódzkie Studia wszystkie, t. San:Jckic-1(1'(':5nimi.'!:ie 4!J-50 t. l4, pod Etnogra[iczne" red. cz. I-II, pod K. ZawisLO\vicz-Ad<llTlskil',j VV przygotowaniu: 1) E. Ozgowicz, SZąska rzeźba Dumy 2) M. Kasjan, \V opracowaniu pod w drewnie, pod red. A. Nasza J. Klimaszewskiej. red. redakcyjnym: 1) B. Gawin, Bibliografia. 2) E. Kucharska, dróży ludowa ukraińskie, etnografii A. Nasz, pol,slcie/i. pod H. 13itLrwr-Sz<ówczykowej reel. Opolszczyzna S. Rospond, w 1840 r. - Relacja 3) "Literatura Ludowa", nr 4-5:72, pod red. Cz. Hern;;';;1 4) Atlas Polskich Strojów L1ldotvych, Strój ci'?SZY1'ts1ci\V opracowaniu pod red. A. Kutrzeby-Pojnarowej 5) O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 1-36 t. t. 47 Chelmskie cz. I-II, Ruś 56-57 ar·k. z po- I. Sriezniewskiego wyd.). Czerwona Druk d.o planu na cz. I-II 3 z tych lata 1973-1974. tekstowe i muzyczne tIo i P1'Zemyskie, t. 51 Sanockie-Kr(Jsnieliskie cz. III, i 61-1)2 Pisma muzyczne ok. pozycji (nr 51, 61--62) Pozostałe W opracowaniu autorskim W tece redakcyjnej PTL Komentace 1.. 37-38 G. Fierli, tytuły cz. I-II rozpocznie (!;lcznie siG w S<l przygotowywane znajdują się w oczekiwaniu wszystkie na druk bieżącym na nastr;pne znajdu.i:1 220 roku lata dalsze. torny DWOK. si'; ll'ls1.ępu.icłce po- zycje: Bajki 1) K. Simiczijew, 2) "Literatura Ludowa" Odnośnie "Lit.erat.ury wydawnictwa na Ludowej" jest jednego PTL już tomu 1972 zost.al w na pod red . .T. Klimaszewskiej nr 6'72, pod red. Cz. Hel·nasa. Ludowej" należy nadmienić, wykonany. posiadaniu (rocznika) funduszy terialy rok macedo1iskie, materialów zaległego. wydanie W zaległego do tomu, kilku uz.vskania będzie tego ,.Literatur\· numerejworaz z można 1'l'(l:1i,c,I'jn,l' redakcja ZarZądu cia Głównego r,ic/:wlocznie odda" ma- do druku. Plan wydawniczy poniższego na rok 1972 przewiduje wydanie 1. "Literatura Ludowa" 01'010 i podania polinezyjskie 6. Sląska rzeźba Dzieła 8. O. Kolberg, "Lódzkie W Studia okresie pokrywać wszystkie, będzie wydawnictw czasie planuje koszty Opolszczyzna na się rok 3U.O ark. 27,0 wyci. ;m,5 ;{5.0 t. 50 t. 11 1;;.0 laD,:: Razem Towarzyst.wo ukl'ui1iskie, S. Rosponda Sprzedaż bliższym według 7.0 t. 63 Etnogl'aficzne" Towarzystwem Dumy Kasjana 1\.. Nasza, arhlszv 7.0 tv drewnie sprawozdawczym jawsko-Pomorskim "ównież ludowa DzieZa wszystkie O. Kolberg, 9. lBU 12,0 17.:, 4. Wesele ludowe w Lubelskiem 5. Dumy ukraińskie 7. ok. zestawienia: 2. "Lud", t. 56 3. Mity, legendy centa chwili d;:l1szych wypadku p[;m ;i,e VI obl'Cnt~j ut.rzymywało Kulturalnym, oraz z Opolskim związane dals!:,v finansl.ljqcym z Towarzystwem wydaniem Iwntakt cz(~ściowo Naukowym, pracy J\. !: Ku- pracę doIdó)'0 Kucharskiej, w 1840 r. 1972 planowano uaktywnienie sprzedai:y w wysokości poprze!: '!!l~ (01).- zl. W naj\\'ydanil~ :l')\\'ego kata- �logu wydawnictw, jak l'ówmez zacjami spoleczno-kulturalnymi i Wydawnictw "Ruch·'. przez nawiązanie ściślejszych kontaktów z organioraz z Przedsiębiorstwem Upowszechniania Prasy D z i a i a l n ość [i n a n s o w a. Sprawozdaniem objęto rok 19'71 i pierwszy kwartał roku 1B72. Działalność finansowa Towarzystwa prowadzona była w ramach preliminarzy budżetowych zatwierdzonych Pl'Z2Z Polską Akademię Nauk. Wykonanie budżetu Towarzystwa na rok lB71: Dochody ogółem: Plan dochodów ogółem został wykonany w 91,:3%: z planowanych dochodów zł 2,025000 wykonywano zł 1 848,609. Z sum tych przypada na: a) dochod,v ze ,kłac!ek członkowskich plan 41880 wykonano 11 895 b) ze sprzedaży wydawnictw 531 350 420075 c) z zadarl zleconych 157 150 121 819 d) dotacja PAN 1 294 820 1294820 Nie vV:ykonano planu dochodów ze składek członkowskich; w dalszym ciągu konieczne są wysiłki Oddziałów w celu bieżącego egzekwowania składek członkowskich. Również nie osiągnięto planowanych dochodów ze sprzedaży wydawnictw; dotyczy to Redakcji Dzieł wszystkich O. Kolberga. Koszty ogółem: Plan kosztów ogóle m zmtaŁ wykonany w ;BII(o: z zaplanowanych kosztów zł 2025 ODO wykonano zl 1 GHO(j·lO. Z sum tych przypada na: a) koszty popularyzacj i wiedzy plan 7~) 55G wykonano 77945 b) bibliotek 84082 75058 c) administracyjne 20lJ 910 182167 d) wydawnicze l 4B5 102 1218401 e) zadań zleconych 157 150 127066 W roku 1971 wydatkowano na działalność popularyzacyjną w ramach poszczególnych Oddziałów więcej niż w poprzednich latach. Oszczędności poczyniono głównie w wydatkach na administrację. Nie wykonano planu kosztów w zakresie działalności wydawniczej, tak własnej jak i zleconej. Wiąże się to w szczególności z opóźnieniem w wydawaniu zeszytów "Literatury Ludowej" na skutek reorganizacji Redakcji. Merytoryczne i finansowe sprawozdanie z działalności Towarzystwa za rok 1971 zostaŁo sporzc]c1zone w terminie i przyjęte przez Polską Akademię Nauk. Stan majiltkowy Towarzystwa na dziel'! 31 XII 1971 r. zamykał się kwotą fi 461 654,56 zł, z kt(,rej przypada n;l: a) zapasy wydawnictw zł :; 053 630,05 b) ruchomości 214527,46 c) księgozbiory " 1712110,d) nakłady na przyszłą produkcję " l ZOO659,43 e) saldo bankowe, należności 250364,80 f) materiały 24 B12,10 Zobowiązania Towarzystwa na dzień 31 XII 1971 r. wynosiły 522998,61 zł. W zusacizie sumę tę stanowić] w całości wp raty subskrybentów Redakcji DWOK. Budżet Towarzystwa lEl rok 1972 opj'acowano w zwiększonych wielkościach tak po stl'Onie dochodów, jak i kos~~tów. Wyższe dochody przewidziano ze sprzedaży wydawnictw zł 100 ODO oraz w zwiększonej dla Redakcji DWOK dotacji Polskiej Akademii Nauk - również zł 100 ODO. 'Wyższe koszty przewidziano w działalności popularyzacji Oddziałów oraz w działalności wydawniczej. 'Wykonanie budżetu za pierwszy kwartał 1972 1'. przedstawia się następująco: �398 Kronika Dochody ogółem: Na zaplanowane dochody zl 2063932 wykonano :1B!1047,zł, z tego przypada na: zł :H7000 a) dotację 42 lJ47 h) dochody własne Koszty ogółem: Na zaplanowane koszty zł 20639:12, wykonano 652 711(),~-- zł, z tego przypada na: :i79 39:3 zł a) działalność vvydawniczą 73 387 zł. b) działalność popularyzacy jn'1, bibliotek i administracji Plan pracy Towarzystwa na rok 1972 przewiduje - zgodnie z perspektywicznym planem na laLa 1970-1975 - realizację: L Rocznych planów wyd,nvniczych 2, Pomoc w realizacji planów Oddzialów :~, KontynuacjG prac specjalnych Zarządu Głównego: a) gromadzenie i opracowywanie księgozbioru b) kontynuowanie prac ODiIE c) kontynuowanie prac Sekcji Amerykanistycznej d) jak najszerszy udział Zarz'ldu Glównego w centralnych pracac.'J. komitetu akcji "Ku!tlll'a ludowa ~- dobl'em narodu", Jednocześnie jednak musimy sobie uświadomić, że w najbliższym czasie cze~ kają nas nowe prace specjalne - podjęcie szerokiej dyskusji nad pr:?yszlym prol'iIem dzialalności Towarzystwa, Zdaniem Zarządu Głównego plan pracy PTL, zarówno jego agend cenh'alnych, kierowanych bezpośrednio przez Zarząd Główny, jak i poszczególnych Oddzialów Towarzystwa, powinien nawiązywać do ustaleń ogólnopolskich dyskusji nad kie!'Unkami działania i organizacją nauki polskiej, jakie się toczą po VI Zjeździe Partii, Przed towarzystwami naukowymi specjalistycznymi i regionalnymi stoi więc problem: jak realizować nowe cele w aktualnych warunkach kadrowych i organizacyjnych? W jakim kierunku i w jaki sposób działać? Tym zagadnieniom poświęcono sporo społecznej uwagi organizując dyskusje wstępne w ramach prac Rad~; Towarzystw Naukowych przy PAN, Rada planuje ogólnopolski zjazd reprezentantów Towarzystw w październiku IBn r. Zjazd ten poza omówieniem form i zakresu działalności Towarzystw Naukowych ma przygotować dezyderaty poszczególnych środowisk na II Kongres Nauki Polskiej, Jest rzecz'! oczywistą, że IV wypowie~ cl:?:iachtych nie może zabraknąć głosu przedstawicieli PTL, W związku z tym zapraszamy do jak najszerszej dyskusji na t.en temat. pl'O~ simy ponadto o paesyła.nie sugestii i inicjatyw oraz wszelkich uwag krytycznych zarówno indywidualnych, jak zespołowych, celem przygotowania uwag na zebranie Rady Towarzystw Nauko'Nych, Sugerowalibyśmy zorganizowanie we wl'ześniu U172 J'. zebrań dyskusyjnych w Oddziałach i przesłanie protokólów z tvch zebrclll do ZarZ<ldu Głównego na ręce Sel<retarza Generalnego, Szczególną uwagę należałoby zwrócić, zdaniem Zarządu Głównego, na integrację w naszych szel'egach dwóch grup członków: "zawodowych" etnografów i "miłośników" ludoznawstwa, na rozwinięcie maksymalnej współpracy z placówkami naukowymi, działającymi na polu etnografii oraz na pomoc w pracach organizowanej obecnie Sekcji Etnograficznej przy Komitecie Nauk Socjologicznych PAN, Sekretarz Opracowali : WiCcpl'czes Adolf Nasz Generalny Bronislawa Jaworska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/980dbbd89ac039dc3220ee23b4129434.pdf 94146c5744ffcf1bb2670bb3ad748165 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1445 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1337 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.399-406 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 57, 1973 TADEUSZ WROBLEWSKI WSPOMNIENlE (1914-1972) POSMIERTNE W dniul~ lipca 1972 roku zmarł w Poznaniu jeden z najbardziej znanych i popularnych w Wielkopolsce etnografów, docent dr Tadeusz Wróblewski. Znali go wszyscy radiosłuchacze z coniedzielnych audycji, w których swobodnie, w gawędziarskim stylu, wolnym od ciężkiej uczoności, omawiał niby pospolite, ale charakterystyczne zjawiska kulturowe. tłumaczył ich sens i uczył patrzeć na nie jako na dokumenty wiecznie zmiennego życia. Byl najbardziej "poznańskim" ze wszystkich poznańskich etnografów. Urodził się w Poznaniu 10 lutego 1914 roku. Tu chodził do szkoły i uzyskał w r. 1933 w Gimnazjum im. Karola Marcinkowskiego świadectwo maturalne. W 1'. 1936 podjął w Poznaniu pracę w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i zapisał się na studia etnograficzne. Przerwała je wojna i wy- �400 1n Hł(:morianć siedlenie do Ostrowca Świętokrzyskiego. Po powrocie do Poznania kontynuuje studia, pelniąc równocześnie funkcje asystenta-wolontariusza. Zajęcia \V Katedrze Etnografii wypełniały mu cały wolny czas poza godzinami urzędowania w Zakładzi'2 Ubezpieczel1 Społecznych, gdzie zarobkowo nadal pracował do r. 19!)O. Roboty w Katedrze Etnografii bylo wtedy sporo. Należało po wojnie wszystko organizować od nowa. Pomagał więc profesorowi Frankowskiemu przy re;lytuow:\niu katedry. Szczególnie dużo wysiłku wlożyl \V gromndzenie księgozbioru, urqdzanie pomieszczeri Katedry i zdobywanie najniezbt~dniejszych :;prz(:lów. Przsllużają się więc studia Wróblewskiego. KOliczy je w r. 1048 dyplomem magistra ril,)zofii "w zakresie antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii". W I'. 19~O uzyskuje w Katedrze etal sLarszego a'iystenta i odtąd może bez reszty zaj'lć siq pracą naukową. IN 1'. 195:) awansuje na stanowisko adiunkta. W trzy lata później doktoryzuje się na podstawie pracy Chlopski dom w Wielkupolsce -- jego rozwój i p1·zeobl'ażenia. W'reszcie w r. 1964 uzyslmje na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu stopiel1 naukowy docenta. Tematem pracy habilitacyjnej były Wspólne elementu w ludowych ktllturach środkowej Europy. \V trzy Jata później powierzono mu w Katedrze UAM kierownictwo Zakładu Folklory:;Lyki. Wróblewski należał do naukowców, którzy nie gromadzili wiedzy na własny tylko użytek, dlatego lubił zajęcia dydaktyczne. Dawały mu one okazję do przekazywania swoich osiągnięć badawczych młodemu pokoleniu etnografów, do wdrażania studentów w dyscyplinę naukową. Dba! o rzeczow4 treść i staranną [orm,~ wykladu. Lubil rzetelną robotę i tylko taką ceni!. Sam starał się pracować rzetelnie, nie tylko w zakresie swej dyscypliny, ale r6wnież na odcinku społecznym w Związkach Zawodowych czy organizacjach naukowych, między innymi jako długoletni członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego czy jako sekretarz Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przy jaci6ł Nauk. Vł pracy naukowej był Wróblewski zwolennikiem stopniowego rozszerzania problematyki badawczej i systematycznego doskonalenia warsztatu. Na tej zasadzie zainteresowania naukowe Wróblewskiego rozwijają się wszerz i w głąb z rzadko spotykaną kOll3ekwencją. Zł'azu koncentrują się na budownictwie wielkopolskim, a nawet na wąskim jego odcinku - budownictwie podcieniowym. HeJiktowe okazy tego budownictwa Wróblewski sumiennie zinwentaryzował i zanalizował. Doszedł wtedy do przekonania, że wok6ł problemu chłopskiego budownictwa wielkopolsJ<iego naroslo wiele nieuzasadnionych poglądów, gł6wnie z powodu podejścia do tego zag3dnienia interesujących się nim badaczy niemieckich z pozycji nacjonalistycznej. Rozszerzając tedy studia, poddaje analizie różne formy dom6w chłopskich występujących w Wielkopolsce. \Vyniki swych dociekal1 przedstawil we wspomnianej pracy Chlopski dom w Wielkopolsce jego l'ozwój i pl'zeobmżenia. Wróblewski dał w niej - jak to podkreśli! prof. BUl'szta - krytyczny przegląd dotychczasowych ujęć przedmiotu i to z obu stron barykady dzielącej polskich i niemieckich badaczy. Oddzielił i odrzuci! stronę polityczną w interpl'etacji naukowej. W obiektywnej analizie wy\,aza! błędy w dotychczasowych założeniach badawczych i bt"aki faktograficzne w publikacjach. W szerokiej perspektywie przestrzennej i czasowej uwypuklił problem rodzimości. Obalił hipotezę o wschodnio-niemieckim rodowodzie domu wielkopolskiego. Zwrócił uwagę na elementy niezmienne domu, które mimo wielowiekowej ewolucji jego kształtu i mimo różnorakich wpływów przetrwaly do naszych czasów. Wróblewski przestrzega jednak przed traktowaniem rodzimości form w wąskim aspekcie regionalnym i zwraca uwagę na występowanie rzekomo typowych, tylko dla określonego regionu, zjawisk na obszarach daleko większych niż tereny zasiedlone przez różnorodne ludy i narody. �401 In memoriam Problem t:lki zachęcał do badań nie tylko na polu budownictwa. Wróblewski, który chciał drogc! precyzyjnej analizy faktograficznej dojść do odróżnienia tego co wspólne, od tego co właściwe tylko dla etno su czy regionu, podjął się zadania prześledzenia poel tym kątem widzenia zasobów kulturowych ludów otaczających polski obszar etniczny. Rezultatem tych dociekań była wymieniona rozprawa Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. Autor wyszedł z założenia, że ustalenie elementów wspólnych warunkuje dopiero wykazanie różnic j:lko zja-· wisk znamiennych ella określonych regionów. Podjęcie przez Wróblewskiego tak szeroko zakreślonej problematyki, wymagającej znacznej znajomości faktograficznej i wielkiej erudycji, było możliwe dzięki wielokierunkowym studiom szczegółowym. Rezultatem tych dociekań są prace i artykuły poświęcone szczególnie kulturze Po-morza i pogranicza polsko-niemieckiego, liczne recenzje i omówienia aktualnych publikacji polskich i obcych, jak i hasła opracowane dla Słownika starożytności słowiańskich. Wymienić tu przykładowo można takie tytuły, jak: Pomorze Zachodnie w niemieckich atlasach etnograficznych (Szczecin 1959), Germaliskie elementy w kulturze słowiańskiej ([w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 2), Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiałów etnograficznych ("Lud" t. 50) czy Etnograficzny zarys Pomorza Zachodniego ([w:] Pomorze Zachodnie - nasza ziemia Poznań 1960). Wróblewski zdawał sobie sprawę z ogromu zamierzeni:ł badawczego i ze skromnych wyników własnych dociekań. Swą pracę traktował też jedynie jako wskazującą kierunek badań. We wszystkich swych badaniach Wróblewski dążył do zajęcia właściwej postawy wyjściowej, do poprawnego procesu myślowego, do prawidłowego i rzetelnego wnioskowania i do wysuwania hipotez dostatecznie uzasadnionych oraz twierdzeń w pełni udokumentowanych. Nie zadawalał się jednostronnym naświetleniem zjawiska, jednokierunkowym ujęciem problemu. Starał się przedstawić to samo zagadnienie w aspekcie różnych szkół i kierunków badawczych i wykazywać zależność rezultatów dociekań od celów badawczych i związanych z nimi założeó metodologicznych. W ten sposób zwracał uwagę na względny charakter ustaleó i potrzebę nieustannej ich rewizji jako warunku postępu w nauce. Często też dostrzegał i tropił w obcych publikacjach metodyczne błędy, a chcąc ich sam uniknąć, poświęcał wiele uwagi zagadnieniom metodologii i starał się nią zainteresować na wykładach i seminariach swoich studentów. Bezustannie podkreślał przy tym konieczność uściślania pojęć, precyzowania nazewnictwa, właściwego interpretowania treści znaczeniowej tkwiącej w słowie, nazwie, terminie. I rzecz znamienna - gdy dał studentom do ręki opartą na obszernej literaturze i własnych przemyśleniach część I swego Wstępu do etnografii (poznań 1969), obejmującą rozważania nad zakresem i przedmiotem etnografii jako nauki o kulturze, to wysunął na czoło rolę języka w poznaniu naukowym, czyli zagadnienia terminologii. Smied przerwała Wróblewskiemu pracę nad II częścią Wstępu do etnografii, która miała objąć zasady klasyfikacji przedmiotu badań oraz omówienie głównych kierunków badawczych i ich założeń metodologicznych. Smierć nie pozwoliła mu też zrealizować opracowań syntetycznych, do których zmierzał po licznych i roz-ległych studiach szczegółowych nad ludową kulturą polską jako składową częścią środkowoeuropejskiego obszaru kulturowego i jej powiązań z kulturą tego obszaru. Usiłował te związki wykazywać już nie tylko w kulturze materialnej, od której badania rozpoczął, lecz coraz szerzej w kulturze społecznej i duchowej, w naj-szerzej pojętym folklorze. O rozległej erudycji Wróblewskiego w tych dziedzinach świadczą omówienia publikacji polskich, zwłaszcza zaś zagranicznych, zamieszczane w czasopismach etnograficznych, np. w "Ludzie", czy hasła we wspomnianym Słowojczysta, "fi Lud. L LVll �402 niku In memoriam starożytności tUTze ludowej slowial1skich Wielkopolski, (Egzo- i endogamia, którego to wydawnictwa oraz at'tykuly w Kulbył jednym z głównych ini- Demony) cjatorów (Pojęcia o świecie, Demony i wyobrażenia demonologiczne). W jego folklorystycznych zainteresowaniach i dociekaniach niepoślednie miejsce zajmował świat wyobrażeil. i wiel'Zeń ludowych, świat zjawisk wykraczających poza zmysłową rzeczywistość, stanowiących jednak na równi z realiami islolne elementy w kulturze ludzkości. Dostrzegał je szczególnie w kulturach Wschodu i nimi si<~ interesowa!. Już w młodości, zanim zaczął studia etnograficzne, kontaktował sit; z nielicznymi w Polsce wyznawcami buddyzmu. To pozwoliło mu później napisać do cejlońskiej Encyklopedii buddyzmu rozprawkę-hasło Buddyzm w Polsce (1957). Chęć naukowego poznania owych rozległych światów, pełnych niezbadanych tajemnic, była chyba powodem zapisania się młodego U1'zędnika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na fascynujące etnograficzne wykłady prof. Frankowskiego i wreszcie oddania się bez reszty umiłowanym studiom. Zatapianie się w bezbrzeżnych dziedzinach ludzkiej myśli, ludzkiej działalności, a nade wszystko ludzkiej wyobraźni jako głównego motoru kulturotwórczego, odrywało go od świata realnego i przenosiło w świat irracjonalny, w którego istotę, nie tylko metodami naukowego poznania, wniknąć usiłował. To czyniło z Wróblewskiego naukowca, człowieka nieco zagadkowego. Jego sądy cechowa lo zwykle jakieś niedopowiedzenie, wyczuwało się w nich nie tylko ostrożność, ale też wahanie, rozległe obszary wąlpliwoś:i naukowych. Z tymi wątpliwościami odszedł w zaświaly. Stanislaw PUBLIKACJE TADEUSZA Zestawił Blaszczylc WROBLEWSKIEGO S. Blaszczyk 1954 Etnografia 1'adziecka znawstu;ie, "Lud" 1954, t. 41, s. 36-65. Kilka uwag a zagadnienie o geograficznym zasięgu etnogenezy występowania w świetle prac Stalina krosien poziomych o języko- i pionowych, "Lud" 1954, t. 41, s. 677-698. Rec.: "Anthropos" t. 48, 1953, "Lud" 1954, t. 'H, s. 977-98!l. Rec.: "Sol'ets;~aja EtnograJUa" z. 4, 1951, "Lud" 1954, t. 41. s. 8/0-888. 1956 Budownictwo 111dowe w pracach O. Kolbe1"ga, "Lud" 1956, 1. 42, s. 115-142. 1957 Buddhism in Poland, [w:] Encyclopaedia of Buddhism, t. 2, Paradenia (Ceylon) 1957, s. 186-194. Starożytne krosna egipskie, "Z Otchłani Wieków" 1957, z. 4, s. l!J6-204. 1958 budownictwo podcieniowe w Wielkopolsce w XIX i XX w., "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza", Al'cheologia, Etnografia, z. 1, Poznań 1958, s. 99-222. Jeszcze o krosnach i tkactwie, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1958, t. 6, z. 1-2, s. 61-32. Zagadkowe ślady na ścianach kościolów w Wielkopolsce, "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1958, t. 4, z. 2, s. 195-205. Uwagi do a1"tykulu J. Tomaszewskiego "Z badań nad integmcją spoleczną na Ziemiach Zachodnich", "Przegląd Zachodni" 1958, R. XIV, t. 3 (nr :1-6), s. 450-45:ł. Chlopskie �403 in 71wrno";'am Rec.: Antropologia w tomach SS-57 (R. czasopisma 1953-1955) "Ame1'ican lugisC', "Czlowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, t. 1, z. :3, s. 162-164. Ret:.: ,J. I3lat:hnio, Ozriuby nariszczytowe na Ziemi Chelmi1iskiej .,Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolsl<;i i Pomorza" 1958, Anthropo- i Michałowskiej, t. 4, s. 446--449. 19,;9 Zac/wdnie UJ niemieckich atlasach etnogwricznych, "Szczecin. Miesięcznik Pomorza Lachociniego" 1!l59, z. 8··9, s. J 37-155. Rec.: J\. Dobl"Owolska, Budownictwo ludowe na Pomorzu Zachodnim, "Studia i Materialy tlo Dziej,'"", Wielkopolski i Pomorza" 1959, t. 5, s. :36:;-368. Pomorze 1960 Dom i za(J1'Oda, Iw:] Etnograficzny zarys Kultum Pomorza ludowa t. 1, Poznań Wielkopolski, Zachodniego, [w:] Poznar, l!J(jO, s. 19B-Z20. Red. oprac. materiałów: B. Stelmachowska, Slupska" (Poznań) 1960, t. 5. Pomorze Zachodnie 1960, - s. 107-162. nasza ziemia ojczysta, Sprawozdanie z dzialalności poznaliskiego Budownictwo oddzialu "Biblioteka Słowiltców, Polskiego Towarzystwa Ludo- znawczego, "Lud" 1IWO, t. 45, s. 5:'i1l-560. Hec.: t. 50, 1955, "Lud" 1!H:iO, t. 4:;, s. ;j411··;3:'iB. "Anthropos" Ret:.: "AntiLmpos" t. S " 1D!Jii, "Lud" HloO, l. 4\ s. :35ll-:36B. 1961 Budowle nawodne, tzw. palafity, [w:] Slownik starożytnoŚC"i słowiańskich, t. 1, 1961, s. 173-174. Budulec. Sciany. Budynki mieszkalne, Chlopski dom w Wielkopolsce, UAM, Hec.: Rec.: Hec.: Rec.: ,.Lud' Rec.: Hec.: Rec.: Dach, [w:] [w:] Słownik Slownik starożytności starożytności jego rozwój t. 1, 1961, S. 182. t. 1, 1961, s. 186-18B. Wydawnictwo Naukowe słowiańskich, slowia1iskich i przeobmżenie. Poznań 1961. t. 52, 1957, "Lud" 1961, t. 46, s. 378-388. t. 53, 1958, "Lud" W61, t. 46, s. 388-397. "Baessle1' Archiv", t. I-III i V, 1952-1957, "Lud" 1961, t. 46, s. 416-424. T. P. Bank, Botanical and ethnobotanical Studies in the Aleutian Islands .. 19{ij, t. 46, s. 4:~;~-4:~4. "L'J.:thnouraphie" t. 50, 1955, "Lud" 1n61, t. 4H, s. ~397-40:3. "L'Ethnof}l"apl!ie" t. 51, H156, "Lud" 1961, t. 46, s. 403-408. :S. Erixon, A. Hultkranz, L. Bodker, International D"ictionary of reg"ional Euro·· peen .!lnth1"Opology and FolkloTe, "Lud" 1961, t. 46, s. 428-430. Rec.: L. P. Potapov, Narody juznoj Sibiri, "Lud" 1961, t. 46, s. 358-:361. "Anthropos" "Anthmpos" 1962 Ciesielstwo, Demony, Egzo- I w:] [w:j Słownik sta1'ożytności Słoumi1c starożytności i endogamia, [w:] Słownik t. 1, z. 2, 1962, s. 268-269. t. 1, z. 2, 1962, s. 335-338. slowiańskich, t. 1, z. 2, 1962, s. 446- słowiańskich, słowia'hskich, sta1'ożytności 44B. Prof. dr g Fran]wwski. t. 30, s. 94-96. Z badań nad zabytkami Wspomnienie drewnianego pośmiertne, "Kronika budownictwa Miasta Poznania" chłopskiego tv 1962, Wielkopolsce, "Sprawy Oświc\ty i Kultury Województwa Poznańskiego" 1962, t. 2, s. 103-107. Rec.: J. Burszta, Dawne budownictwo na sochy w Wielkopolsce i jego zanik; "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1962, t. 7, s. 355-:356. Rec.: L'Ethnographic" t. 52, 1957, "Lud" 1962, t. 47, s. 571-578. Rec.: S. W. Kiselev, Kratldj ocerk drevnej istorii Chakasov, "Lud" 1962, t. 47, s. 540·-544. �404 lnentorianŁ In Rec.: Z. Radacki, Budownictwo wiejskie na Pomorzu Zachodnim, .,Studia i Matel'jały do Dziejów Wielkopo1s1,i i Pornot'za" 1962, t. 7, s. :195-:m7. Rec.: J. Stankiewicz, Piotr Loewen budowniczy żulalOski, "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i PomOl'za" 1962, t. 7, s. 40H-409. Rec.: J. Stankiewicz, Zabytki a1'chitektul'y i budownictwa na 2ulnwach, ,.Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1962, t. 7, s. 411-41:J. 1963 Witold Klinger. Wspomnienie pośmiertne, "Luci" 196:1, t. 4H, s. 571-577. Red. oprac. materiałów: B. Stelmachowska, Słowii!cy i ich kulturn, ,.Biblioteka Słupska" (Poznań) 1963, t. 11. Prof. 1964 Budownictwo gospoda.rcze, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 2, Poznań Germańskie slowiańskiej, [w:] elementy w kulturze t. 2, PoznaJ'! 1D64, Wielkopolski, s. 52--111. Współautor: .J. Burszt<l. Ciesielstwo. [w:] Kultura ludowa s. 447-46·1. 1964, Słownik starożytności slO1uiall- skich, t. 2, z. l, 1964, s. 97-99. Wspólne elementy kulturach środkowej Europy, "Prace Wydziału UAM". Sel'ia EtnograCiczna, nr 3, Poznań HJl;4. Filo- "Lud" 1966, w ludowych zoficzno-Historycznego 1966 Pogranicze lJolsko-niemieckie w świetle materinlów etnograficznych, t, 50, cz. II, s. 431-466. Przemiany Zngadki "Argumenty" 1966, nr 17, s. 4, "Mówią Wieki" 1966, R. IX. nr 11, s. 1-:1. w ob1'Zędowośc-i rodzinnej, histOl'ii kultury, Ill. 1967 Demony i wyobrażenia demonologiczne, znań 1967, t. 3, s. 437-455. Pojęcie o świecie, [w:] Kultura Rozwój ludowa zaintereso1L'a1'! ludoznawczych Z dziejów pojęcia Z zagadnień budownictwa KultuTa wiejskiego ludowa Studia "Lud" Etnograficzne" Ziemi Kamieńskiej, Wielkopolsce, Po- Wielkopolski, L :1, Poznań Wielkopolski, UJ "Łódzkie etnografii, [w:] 1!W7. s. 505-540. lOG7, UHj7, s. B:~-9Z. 1. 51. l. ,.Hocznik n. s. 11-21. Kamivński" 1967, t. 2, s. 107-151. 1968 Zarys historii badali. nad duchową kulturą ludową w Polsce, "Lud" H)Gll, t. 51, cz. II, s. 45:3·-484. 1969 Katedra Etnogmfii t. 13, s. 129-143. U AM w Poznaniu li' latach 1945-1967, "Etnografia Polska" l n69, w ujęciu Bruno Schiera, "Lud" 1969, t. ;;:l, s. :323-:ł:n. cz. I, Etnografia, lud, kultum, Poznań 19G9. Rec.: "Anthropos" t. 61, 1966, "Lud" 1969, t. 53, s. 402-406. Rec.: "Anthropos" t. 62. 1967, "Lud" 1969, t. 53, s. 406-411. Rec.: L'Ethnogmphie" t. 60-61. 1966-1967, "Lud" 1969, t. 53, s, 39B·-400. Niemiecka "MitteletLropa" Wstęp do etnog'rafii, 1970 Rec.: "AnthTOpos" t. 63-64, 1968-1969, "Lud" H170, t. 54, s. 26:~--269. 1972 Rec.: salen Teodor Wilhelm Systematik del' Danzel, Ethnologische Kulturwissenschaften, Kulturkunde. Hamburg s. 292-295. Rec.: R. Śmialowski i E. Dąbska, Budownictwo Ziemi Lubuskiej, "Rocznik Lubuski" 1972, t. a. Vel'such 1967, drewniane "Lud" i mlyny einer univert. :16, wi.etrzne na 1972, �In menHH'ialn ADOLF NASZ Dnia 7 kwietnia 1973 roku zmarł w wieku 57 lat, po ciężkiej chorobie, doc. dr Adolf Nasz, znakomity znawca kultury ludowej Śląska Dolnego i Opolskiego. Nauka polska straciła wybitnego nauczyciela i uczonego, fakt ten szczególnie boleśnie dotknął wrocławskie środowisko akademickie. Adolf Nasz po ukończeniu studiów na kierunku prehistorii i etnologii, a następnie uzyskaniu stopnia doktora filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie wyjeżdża w 1946 roku do Wrocławia aby na stałe związać się z Uniwersytetem. W 1954 r. uzyskuje stopień docenta. Na Uniwersytecie Wrocławskim pełni szere2, funkcji, a mianowicie: kierownika Katedry Etnologii (od 1952 r.), kierownika Zakładu Etnografii Polski 0955_1969 r.), kierownika Katedry Etnografii Polski O %0-1969 r.), prodziekana Wydziału Filozoficzno-Histerycznego a oskltnio kierownika połączonych katedr etnografii (od 1972 r.). Głównie Jemu Uniwersytet Wrocłmvski zawdzięcza zorganizo\vanie i rozwój kierunku etnografii. Był pedagogicm wybitnym, wykształcił i wychował wielu magistrów i doktorów. Pod Jego opieką powstało szereg rrac naukowych i popularno-naukowych. Wykładał również na Wyższ,-'j Szkole Pedagogicznej w Opolu. Od początku swej działalności naukowej doc. dr A. Nasz był członkiem i działaczem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełnił szereg odpowiedzialnych funkcji, a mianowicie: Zastępcy Sekretarz<l G eneralnego, ostatnio Wiceprezesa Zarządu Głównego PTL i Prezesa Oddziału Wrocławskiego PTL. Był członkiem Towarzystw naukowych i regionalnych Wrocławia i Opola. Jego i przez niego inspirowane liczne publikacje pozwalają nam bliżej poznać kulturę ludową Sląska. Okrutna choroba nagle przerwała życie doc. dr A. Nasza w okresie, kiedy rozwijał szeroko zakrojone badania naukowe indywidualne i zespołowe nad kulturą ludową Śląska, której był najwybitniejszym znawcą. Odszedł w chwili, kiedy środowisko akademickie Wrocławia potrzebowało najbardziej Jego pomocy. Pomimo ciężkiej i długotrwałej choroby do ostatnich godzin swego życia zajmował się dydaktyką, pracami naukowymi młodszych kolegów oraz uczestniczył w pracach redakcyjnych przygotowywanej do druku "Wsi śląskiej". Nie zdążył napisać podręcznika etnografii śląskiej i wielu innych prac. Jego nagłe odejście jest bolesną stratą dla nauki polskiej i naszego Towarzystwa. Edward Ozgowicz MARIA KAMO CK A W dniu ):) marca 1072 r. zmarła w Krakowie mgr Maria Kamocka, pracownik naukowy Miejskiej Biblioteki Publicznej. Zmarła była autorką kilku rozpraw z zakresu stroju ludowego. Była długoletnim członkiem Oddziału Krakowskiego PTL, w którym ostatnio pełniła funkcję członka Komisji Rewizyjnej. Elżbieta JOZEF Królikowska LIGĘZA Dnia 24 grudnia 1972 r. zmarł nagle w wieku 62 lat doc. dr Józef Ligęza, dyrektor Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, wybitny badacz folkloru i kultury ludowej SJilska. autor i ]'C,ilizalor licznych, cennych inicjatyw h:ulturalnych i badaó naukowych, zasłużony dla regionu śląskiego działacz społeczny. �{OH In memoriam Ze Śląskiem związal się trwale w 1934 r. po ukol1czeniu studiów historycznych etnograficznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był jednym z pierwszych, którzy w latach międzywojennych podjęli badani,) i gromadzenie śląskich pieśni ludowych wznowionych, znów dzięki Jego inicjatywie, w 1950 r. i utrwalonych w zapisie magnetofonowym. Zmarły pracował w wielu towarzystwach naukowych, regionalnych i kulturalny,ch. Z Jego inspiracji śląskie placówki muzealne prowadzą własne prace badawcze, wydawni·cze i oświatowe, W latach 1959--,1962 był jednym 7. organizatorów Śląskiego Instyt.utu Naukowego w Katowicach, jako .ieg<) wicedyrektor i przewodniczący Komisji Etnograficznej. Polem Jego szczególnie umiłowanej działalności były bn.dania naukowe w zakresie kultury ludowej na Śląsku, folkloru robotniczego, folklGl'u muzycznego i literatury ludowej. Tematom tym poświęcił wnikliwe i cenne publik<1cje. Doc. dr Józef Ligęza należał do tych pracowników naukowych, którz.y SW~l wiedzę i doświadczenie oddali do dyspozycji społeczel1stwu, Jego odejście jest dotldiwą stratą w nauce i w /izeregach nas:'.Cgu Towar7.ystw~l, Maria Suboczowa JANUSZ OPTOŁOWICZ W dniu 14 września 1972 r. zmarł mgr Janusz Optołowicz, kustosz Działu Etnografii Muzeum Okręgowego w Lublinie, wieloletni, zasłużony członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. K,. !lsi!f SEBASTIAN IW .\1areal; FLIZAK Dnia 28 listopada 1972 1'. zmarł dr Sebastian Flizak, Honorowy Członek PTL. Zmarły był współzałożycielem Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, któremu przewodniczył przez całe ćwierćwiecze. WLADYSŁA W STOŻEK Dnia 29 listopada 1972 r. zmarł Władysław Stożek. Był zapalonym entmjastą ludoznawstwa oraz długoletnim członkiem Oddzialu PTL w Mszanie Dolnej. Piotr Kale(;ial~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57f75d2abc7b58288fac64527ead175b.pdf bbbd30e78bba88a5dc9fb3e149d79031 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1335 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.351-386 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. c E R E z N E J Lud, t. 57, 1973 .Joachim Herrmann, Zwischen Hradschin und Vineta. (Friihe Kulturen Urania-Verlag, Leipzig-Jcna-Berlin 1971, ss. 285, 79 ryc. oraz flO zdjęć czarno-bialych i barwnych na osobnych tablicach. Westslawen). der w tekście Badania nad wczesnośredniowieczną Słowiańszczyzną, zajmującą obszary między Labą i Dnieprem i od Bałtyku po Dunaj, prowadzono podczas ostatniego ćwierćwiecza z olbrzymim rozmachem. Nastąpił szeroki rozwój prac archeologicznych, a nieliczne z tego czasu przekazy i źródła pisane mediewiści poddali ponownym wnikliwym studiom. Do badań - zwłaszcza nad nazewnictwem - włączyli się językoznawcy, nie mówiąc już o innych dyscyplinach pomocniczych, które przyczyniły się do rozwiązania wielu skomplikowanych zagadnień dotyczących przebie-. gu procesu dziejowego na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia naszej ery. Częstokroć badania te ujęto \V odpowiednie ramy organizacyjne i instytucjonalne dla sprawniejszej realizacji przedyskutowanych uprzednio i ustalonych programów badawczych. Oparcie tych ostatnich na marksistowskich założeniach metodologicznych doprowadziło do zmiany dawnych poglądów i przewartościowania ocen dotyczących prawidłowości, jakie zachodziły w procesach historycznych, a więc również i w rozwoju kulturowym plemion słowiańskich. Powstała obszerna literatul"a pl'zedmiotu, w której obok publikacji źródłowych i rozpraw o charakterze monograficznym pojawia się coraz więcej prób całościowego ujęcia problematyki i syntetycznej prezentacji dotychczasowych osiągnięć. Podstawowe prace na ten temat ukazały się w krajach słowiańskich, przede wszystkim w Polsce, Związku Radzieckim i Czechosłowacji. Duży wkład wniosły w tym zakresie także badania prowadzone w innych krajach, w tym również Niemieckiej Republiki Demokratycznej, gdzie do czołowych reprezentantów archeologii zachodniosłowiańskiej należy prof. dr habi!. Joachim Herrmann, dyrektor Centralnego Instytutu Historii Starożytnej i Archeologii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Znany jest on w równej mierze z prowadzonych przez siebie badań terenowych (np. prace wykopaliskowe na wczesnośredniowiecznym kompleksie osadniczym w Tornow, pow. Kalau), jak i doskonałych st\ldiów na temat Słowiańszczyzny Połabskiej. Wypada tu wymienić jego podstawowe dzieła: Siedlung, Wirtschaft und gesellschaftliche Verhiiltnisse del' slawischen Stiimme zwischen Oder/Neisse und (Berlin 1968) i Die Slawen in Deutschland (Berlin 1970). Stanowią one oryginalne i wnikliwe próby syntetycznego ujęcia wyników badań archeologicznych i nauk pomocniczych nad strukturą osadniczą, gospodarczą i społeczno-polityczną plemion zachodnioslowiańskich w okresie od VI do XIII wieku. Duża ilość dokładnie przeanalizowanych materiałów rzeczowych z terenu NRD oraz konieczna a równocześnie doskonała znajomość rezultatów podobnych prac z obszarów polskich i czechosłowackich ułatwiły J. Hermannowi przedstawienie szeElbe �Recell,'Zje. pr-;eqlądy wydawnictu: 'i C?C1$opism rokiemu kręgowi czytelników swego kraju calokształtu kultury Słowian zachodnich. zasiedlających we wczesnym średniowieczu rozległe tereny od wybrzeży Bałtyku po Czechy i Morawy. Uczynił to w interesującej książce pod tytułem: Zwischen Hradschin und Vineta. W opracowaniu tym postawił autor przed sobą niezwykle ambitne zadanie prezentacji, w sposób przystępny a jednocześnie zgodny z ostatnimi osiągnięciami naukowymi, rozwoju historycznego oraz kultury materialnej i duchowej mieszkańców ziem "między Hradczynem i Winetą" (dzisiejszym Wolinem). U polskiego czytelnika publikacja ta budzi zrozumiałe zaintel'esowanie z kilku względów. Po pierwsze dlatego, że znane mu są z literatury niemieckiej sprzed ćwierć wieku niepochlebne - oględnie mówiąc - sformułowania na temat Słowian i ich kultury; zresztą jeszcze i w obecnie ukazujących się pracach niektórych autorów zachodnioniemieckich można spotkać się z 'Poglądami, że Słowianie właściwie nie wytworzyli własnej kultury i zawdzięczają ją głównie impulsom zachodnim. Po drugie, czytelnik polski orientujący się dobrze - w wyniku szerokiej akcji badawczej podjętej z okazji Millennium o poziomie kultury swoich przodków w początkowym okresie powstawania państwa i narodu polskiego, z ciekawością porówna poglądy badaczy wschodnioniemieckich na ten sam temat, oparte równie:i: na bogatych źródłach archeologicznych. J. Herrmann stara się w sposób obiektywny wprowadzić czytelnika w interesujący rozdział dziejów związany z genezą i początkowym rozwojem państw zachodniosłowiańskich. Czyni to poprzez ukazanie nie tylko wzrostu gospodarczego widocznego w osiedlach wiejskich, grodach i powstających pierwszych miastach. ale również materialnych warunków życia codziennego mieszkańców, ich obyczajów, wierzeń, sztuki i wszelkich dających się uchwycić śladów ich własnej i oryginalnej kultury. Rozdział pierwszy poświęcony jest wzmiankom historycznym o ludach słowiańskich, ich drogach i kierunkach wędrówek na zachód i południe, omówieniu walk z Hunnami i Awarami i o rozmieszczeniu poszczególnych plemion zachodniosłowiańskich. Nie zawsze były to plemiona niezależne politycznie, a ich wzajemnych stosunków nie cechowało stałe i harmonijne współżycie. Dopiero z biegiem czasu łączyły się one w większe związki o charakterze obronnym lub zaczepnym. W wyniku wewnętrznych procesów i przemian udawało się stworzyć często terytorialnie rozległe, ale nie dość trwałe organizacje typu protopaństwowego, jak np. państwo Samo na czy państwo Wiślano Pierwszą właściwą, w pełni rozwiniętą organizację tego właśnie typu stanowiło Państwo Wielkomorawskie, a po jego upadku państwa polskie i czeskie, a na płn.-zach. obotryckie. Autor słusznie podkreśla, że mimo znacznego zróżnicowania wewnętrznego plemiona słowiańskie wykazywały wiele cech wspólnych, przede wszystkim w zakresit! rozwoju ekonomiczno-społecznego, organizacji produkcji i rzemios( w tworzeniu ośrodków miejskich itd. W odniesieniu do Słowian zachodnich stwierdza, że zapoznali się oni z osiągnięciami antycznych cywilizacji zarówno od promieniującego na wschodzie ośrodka bizantyjskiego, jak również przyswoili sobie wiele z sukcesji kultury zachodnio-rzymskiej za pośrednictwem frankońskim. Nie ogranicza się bynajmniej do podkreślenia wpływów zewnętrznych na kulturę Słowian zachodnich. Dobitnie podkreśla znaczenie związków kulturowych, wynikających z własnej, kształtującej się w ciągu tysiącleci tradycji. Wstępny rozdział, poświęcony okresowi wielkich przemieszczeń się grup plemiennych, kończy omówieniem wyodrębnieni:} się trzech wielkich grup: Słowian zachodnich, południowych i wschodnich, wyróżniając w ramach pierwszej grupy około 7{) l'óżnvch plemion poświadc7.0n~·ch �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 353 źródłowo w ciągu IX-XI wieku. Dowiadujemy się z niego również o zajmowaniu obszarów opuszczonych przez plemiona germańskie przesuwające się na zachód i południe lub o osiedlaniu się Słowian wśród rzadko rozsianych osad pozostałej ludności germańskiej na terenach na zachód od Sali (Saale), graniczących z państwem najpierw turyńskim, a potem frankońskim, o charakterze tego osadnictwa, o powstających okręgach grodowych (opolach) itd. Tę bardzo interesującą próbę odtworzenia geografii plemiennej przedstawia autor na tle naturalnego krajobrazu, przy równoczesnym uwzględnieniu całokształtu przemian zachodzący,ch w ciągu IX-XII wieku. Właściwą podstawę warunkującą rozwój kultury Słowian upatruje autor w rolniczo-hodowlanym typie gospodarki, przy czym odpowiednio ważną rolę przypisuje rzemiosłu wyodrębniającemu się z przemysłu domowego oraz wzrastającej wymianie handlowej. O tych zagadnieniach traktuje następny rozdział książki, poświęcony uprawie ziemi i różnym systemom tej uprawy, hodowli i myślistwu, wytopowi żelaza, sposobom uzyskiwania soli, różnym gałęziom rzeiniosła, kupcom i handlarzom i wreszcie szlakom handlowym. Autor słusznie stoi na stanowisku, że dla poznania i stwierdzenia, w jakim stopniu osiągnięcia kulturowe są istotne dla rozwoju życia społecznego, konieczna jest znajomość wzajemnych powiązań między gospodarką a strukturą społeczną i polityczną. Wyrazem tego są między innymi legendy o rolniczym pochodzeniu dynastii Przemyśl idów w Czechach i Piastów w Polsce. Można przyjąć, że poziom rolnictwa w zakresie technicznym (tzn. zestaw narzędzi oraz systemy upraw) a nie przestrzennym, gdyż ten uległ zwiększeniu, utrzymał się wśród Słowian zachodnich aż do średniowiecza. Zastosowanie okutego żelazną radlicą pługa umożliwiło wydatne zwiększenie produkcji rolnej pod względem uprawianego areału i wydajności plonów. Chów zwierzą t domowych stanowił drugi zasadniczy człon gospodarki; hodowano głównie bydło i nierogaciznę. Hodowla koni nabierała z czasem dużego znaczenia w związku z powstawaniem drużyn zbrojnych. Na tak obszernym terytorium w dorzeczu Odry i Laby musiały istnieć oczywiście różnice zarówno w zakresie, uprawy ziemi i chowu zwierząt, zależnie od właściwości naturalnych zasiedlanych obszarów. Np. na terenach nad Szprewą i Hawelą, czy na piaszczystych polanach Meklemburgii, plony zbóż nie były tak obfite, a stada bydła tak liczne, jak na lessowych glebach Śląska, Małopolski czy Moraw. Dlatego też w materiałach kostnych uzyskanych z obiektów badanych na terenie np. Brandenburgii prawie połowę stanowiły kości zwierząt dzikich. Rozwoju rolnictwa nie można wyobrazić sobie bez zwiększenia asortymentu odpowiednich narzędzi żelaznych; radlic, krojów, półkosków, sierpów, toporów i siekier, produkowanych przez wyspecjalizowanych hutników i kowali. Uzyskiwanie żenia jego żywotności, upowszechnił się na szeroką skalę dopiero we wczesnym średzania żelaza (stal), pozwalający na znaczne polepszenie jakości narzędzia i przedłużenia jego żywotności, upowszechnił się na szeroką skalę dopiero we wczesnym średniowieczu. W XI w., w związku z dużym zapotrzebowaniem na broń, zaczęły powstawać, zwłaszcza w Polsce i w Czechach, wyspecjalizowane w kuźnictwie osady produkujące na potrzeby zbrojnych drużyn, utrzymywanych przez władców lub ich pełnomocników. Wśród społeczności zachodniosłowiańskiej proces podziału pracy występoWał coraz wyraźniej od VII-VIII w., kiedy można było już wyróżnić 7-3 odmiennych rodzajów produkcji (rolnictwo, chów zwierząt, kuźnictwo, garncarstwo, tkactwo, obróbka drewna, bartnictwo); w X wieku liczba ta wzrosła do około 25 rodzajów, 23 - Lud, t. LVII �35J Recenzje, przeglądy wydawnictw i cza~opism a w XII w. - do ponad 30 (m. in. metalurgia kolorowa, szklarstwo, bursztynim'stwo, produkcja kamieni żarnowych itd.). W wyniku wzmożonego rozwoju produkcji i specjalizacji rzemiosł mógł rozwijać się handel zarówno dalekosiężny, jak i lokalny. Od X w. na obszarach zajętych przez Słowian zachodnich obserwuje się bardzo aktywną działalność handlową kupców orientalnych i zachodnioeuropejskich. Szlak z Kijowa przez Kraków do Pragi z odnogą na Wrocław-Erfurt-Frankfurt n. Menem zaliczał się we wczesnym średniowieczu do najważniejszych dróg handlowych o charakterze transkontynentalnym. Tą drogą na ziemie słowiańskie dostawał się chiński jedwab (Opole), arabska broń (Stara Koufim w Czechach) i przede wszystkim monety srebrne. Ogromny przypływ srebra przyczynił się do powszechnej produkcji ozdób i biżuterii, nieraz o dużej wartości artystycznej. Liczne skarby srebrne z tego czasu (IX-XI w.), ważące często kilka kilogramów cennego kruszcu w postaci ozdób, monet lub stopionych brył (np. skarb z Gellenthin w NRD ważył 12 kg), są dowodem nie tylko wzrastającego znaczenia kupców jako nowej warstwy społecznej, lecz także stanowią wyraźny i wymierny wyznacznik archeologiczny, świadczący o uzyskiwaniu poważnych nadwyżek produkcyjnych umożliwiających gromadzenie bogactwa. Na Morawach zjawisko powyższe można obserwować już od IX w., w Czechach, Polsce, na Pomorzu w ciągu X w., a u Obotrytów i Słowian nadłabskich w XI w. Skarby znajduje się również w mniejszych osiedlach, co świadczy o kształtowaniu się rynku lokalnego i o stopniowym bogaceniu się także ludności wiejskiej. Bardzo interesujące są stwierdzenia autora o istnieniu propol'cji zachodzących między wzrostem produkcji (około 5/6-krotnie od VIII/IX do XII w.) a powiększaniem się liczby ludności na poszczególnych obszarach zachodniej Słowiańszczyzny. W trzecim rozdziale została szeroko omówiona mechanika powstawania feudalnych organizmów państwowych i tworzenia się narodowości. Autor wykorzystuje w tym zakresie wszelkie dostępne źródła pisane i koreluje je z wynikami badań archeologicznych. W jasnym i zrozumiałym wykładzie przedstawia skomplikowaną drogę procesów społeczno-politycznych prowadzących do wytworzenia się - w wyniku społeczno-ekonomicznych i historycznych uwarunkowań - różnych form organizacji społeczno-politycznych jak: oligarchia plemienna (Wieleci), państwa-miasta (np. Wolin - legendarna, użyta w tytule książki - Wineta), organizmy protopaństwowe i państwowe, np. wspomniane już wyżej pierwsze zachodniosłowiańskie państwo Samona, następnie Państwo Wielkomorawskie ze stolicą w Mikulcicach, któremu po stuletnim istnieniu śmiertelny cios zadali Węgrzy. Po jego upadku, na terenie Czech powstało państwo Przemyślidów ze stolicą w Pradze. W tym samym prawie czasie pojawiło się na obszarach nadwarciańskich państwo Polan, które szybko powiększało swoje terytorium. Twórcy obu tych państw, Wacław i Mieszko, zdawali sobie sprawę ze znaczenia chrześcijaństwa przyjmując je jako nową ideologię, bardzo pomocną przy utrwalaniu władzy państwowej. Wnikliwie i obszernie przedstawia autor tendencje zróżnicowań społecznych i powstawanie form organizacji państwowej na obszarach leżących na zachód od Odry, zasiedlonych przez Lutyców-Weletów, Obotrytów, Ranów itd. Chociaż tendencje te pojawiły się dosyć wcześnie również i wśród tych plemion, w rezultacie niepomyślnej konstelacji politycznej (najazdy Franków w IX w. i Niemców w X w.) nie doszło tutaj do powstania trwałych organizmów państwowych. Następny rozdział, a właściwie nowa część pracy pt. "Pochód cywilizacji" (Gang der Zivilisation) posiada charakter bardziej szczegółowy i przypomina w pewnym stopniu znany cykl publikacji "Zycie codzienne ..." �Hcccn.:jt', przcqfqdy wydallJnlctwi czasopisn1 355 W interesujący sposób autor mówi o tym,. jak społeczny podział pracy, rozwarstwienie społeczne i powstanie centralnej władzy państwowej zmieniły życie i kulturę ludów zachodnioslowiańskich. Na skutek pojawiających się coraz ostrzejszych sprzeczności, prawie jednakowy dotąd charakter kultury materialnej, a także i duchowej, zaczął ulegać coraz szybszym przemianom. Ludność rolnicza i po części także rzemieślnicza mieszkała głównie w ziemiankach lub jednoizbowych domach naziemnych, zaś w grodach, zwłaszcza centralnych, związanych często z ośrodkami kultu religijnego, zaczęła pojawiać się architektura kamienna. Obronne wały i wieże grodów 'służyły nie tylko jako zabezpieczenie władzy przed wewnętrznymi i zewnętrznymi nieprzyjaciółmi, ale równocześnie budziły respekt przed nią. Autor podaje wiele szczegółów dotyczących budowy pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, różnych sposobów ich konstrukcji, urządzeń i wyposażenia wnętrz. Przechodzi następnie do przestrzennego rozplanowania osad, będącego - według niego - niewątpliwym produktem społecznogospodarczego procesu rozwojowego niezależnego od etnicznego charakteru mieszkańców. Czytelnik dowiaduje się w dalszym ciągu tego rozdziału, że na terenie Słowiańszczyzny zachodniej w okresie od VI do XII w. powstało około :3 000 grodów o różnych rozmiarach, kształtach i funkcjach, w zależności od stopnia rozwoju gospodarczego i politycznego. Łączył je jeden schemat konstrukcyjny, to znaczy budowano je na planie koła lub owalu (z tego obszaru znane są też grody wieloboczne - S. J.), albo form do nich zbliżonych. Grody książęce wyróżniały się wielkością, potężniejszymi umocnieniami, a także zróżnicowaną zabudową, na którą składały się pomieszczenia księcia lub jego namiestnika, mieszkania wojów, kwatery rzemieślników, chaty służby oraz budynki i urządzenia gospodarcze, jak spichrze, stajnie, studnie itp. Od X w. w grodach centralnych eksponowane miejsce zajmowała budowla kościelna, najczęściej kamienna. W części poświęconej początkom miast, po ogólnym przedstawieniu tendencji miastotwórczych, autor szerzej omówi! ośrodki miejskie dzisiejszych Moraw (np. Mikulcice, Stare Mesto i in.), Czech (Praga, Levy Bradec), Polski (Gniezno, Gdańsk, Opole, Wolin), północnych Niemiec (Lubeka, Teterow i in.), by w podsumowaniu podkreślić postępowy wpływ takich ośrodków na kulturę najbliższego zaplecza i promieniowania na dalsze środowisko. Jedną z charakterystycznych cech osad wczesnomiejskich było pojawienie się architektury kamiennej. Z nowego budulca wznoszono przede wszystkim świątynie, na wzór tradycjonalnych budowli sakralnych na obszarach śródziemnomorskich, oraz budowle świeckie (palatium). Na omawianym terytorium można wyróżnić pięć dużych ośrodków przedromańskiego budownictwa kamiennego: morawski, czeski, saksoński, małopolski i wielkopolski. Kolejną część opracowania poświęca autor "... człowiekowi, jego kulturze i obyczajom". Prezentuje typy antropologiczne mieszkańców, mówi o dręczących ich chorobach i poziomie ówczesnej higieny. Przy opisie wyglądu rekonstruowanych mieszkań dłużej zatrzymuje się nad ich wyposażeniem, z którego zachowało się najwięcej naczyń glinianych. Poświęcenie im większej uwagi jest zrozumiałe, ponieważ ceramika stanowi dla archeologa bardzo ważny relikt, ułatwiający nie tylko ustalenia chronologiczne, ale pozwalający także wyciągać wnioski o wzajemnych, nieraz bardzo odległych oddziaływaniach kulturowych. Swoje rozważania o kulturze materialnej większych grup ludności na przykładzie rozwoju garncarstwa uzupełnia autor przejrzystym zestawieniem przewodnich typów zachodnio-słowiańskiej ceramiki naczyniowej od VI do XII w. (s. 186-189). Nawiązując do wyposażenia domostw autor wspomina o rozmaitych naczyniach �356 Recenzje, przeglądy wy(tawnictw ; czasopism drewnianych: talerzach miskach, kubkach i czerpakach, wiadrach i beczkach, a następnie o skrzyniach często zaopatrzonych w kłódki, plecionych kobiałkach, koszach itp. Wiele uwagi poświęca technikom tekstylnym, przędzeniu przy pomocy przęślików i tkaniu na pionowych i poziomych warsztatach tkackich. Przytacza opinie polskich badaczy dzielących europejskie tkaniny wczesnośredniowieczne na cztery klasy; na omawianym obszarze produkowano materiały lniane i wełniane zaliczane do dwu ostatnich klas, niemniej wyraża pogląd, że jakość tkanin zachodniosłowiańskich w IX-XII w. niewiele odbiegała od średniej europejskiej, a ilościowo w pełni pokrywała miejscowe zapotrzebowanie, zarówno w zakresie własnej konsumpcji, jak i danin świeckich i kościelnych, stanowiąc często namiastkę środka płatniczego. Stroje większości ludności nie były wielce zróżnicowane, a uzupełniały je dodatki w postaci pasów z okuciami u mężczyzn, drobne aplikacje i ozdoby u kobiet. Ubiór przedstawicieli warstw wyższych był oczywiście okazalszy, a u kobiet strojniejszy, uzupełniony srebrnymi naszyjnikami, koliami z paciorków szklanych i bursztynowych, do których dochodziły srebrne pierścienie, wisiorki, a zwłaszcza brązowe lub srebrne kabłączki skroniowe, tak charakterystyczne w zestawie ówczesnej biżuterii słowiańskiej. Wykonane ze skóry obuwie odznaczało się, zwłaszcza u mieszkańców znacznych grodów i miast (np. Opole, Gdańsk i in.), doskonałością wyrobu i bogatym zdobnictwem. Z uwagi na wysoki koszt wytwarzania, dużą wartość przedstawiała broń, szczególnie miecze i zdobione topory bojowe. Najwyraźniej różnice społeczne uwidaczniały się więc w rodzaju uzbrojenia: prostym wojownikom musiały wystarczyć topory, włócznie i łuki, członkowie starszyzny nosili miecze, głównie importowane z obszarów nadreńskich oraz okazale topory, często inkrustowane srebl·em. Książęta słowiańscy starali się tworzyć dobrze uzbrojone oddziały konne. Np Mieszko I posiadał drużynę liczącą ok. 3000 jeźdźców, a Mścisław pomorski (981 r.) na czele tysiąca rycerzy towarzyszył Ottonowi II do Italii. Podobnie postępowali inni. Swiadczą o tym liczne wędzidła, strzemiona a zwłaszcza ostrogi, znajdywane prawie w każdym grodzisku, nie rzadko także w osadach wiejskich. W okresie od VII do XI w. gruntownym przemianom uległy normy moralne i tzw. stosunki międzyludzkie. Przed powstaniem organizacji państwowych panowały stare obyczaje i pojęcia, powstałe jeszcze w bezklasowej społeczności. Należały do nich udział w wiecach i zgromadzeniach publicznych, obrona obszaru należącego do plemienia, obowiązek zemsty rodowej itp. Przysłowiowa dziś jeszcze słowiańska gościnność wywodzi się z obyczajowości typowej dla okresu wspólnoty. Ludność słowiańska tworzyła społeczność skorą do wspólnych zabaw. Z wykopalisk znane są liczne instrumenty muzyczne, głównie strunowe (gęśłe, harfy), grzechotki gliniane i drewniane, fujarki i piszczałki. Jak wiadomo ze źródeł bizantyjskich i arabskich, Słowianie znali przynajmniej 30 do 40 różnych instrumentów muzycznych, przy któl'ych akompaniamencie śpiewano i tańczono podczas różnych obrzędów i uroczystości, z okazji świąt, początkowo pogańskich a później chrześcijańskich. Innymi przejawami życia publicznego były zgromadzenia i wiece, na których podejmowano decyzje w sprawach ważnych dla grupy; silnie z nimi związane były zgromadzenia łączące się z kulturowo-religijnym światem pojęciowym mieszkańców. Przyjęcie chrześcijaństwa przez warstwy panujące nie oznaczało wcale porzucenia pogaństwa przez wszystką ludność. Znane są liczne wałki zbrojne, u których podłoża znajdowała się chęć powrotu do starych norm społeczno-obyczajowych i wie- �Rl'cenz)e. przeglądy wydawnictw i czasopism 357 rzeń, np. powstanie Wieletów w roku 91l3, tzw. bunt Masława w Polsce w 1038 r., powstanie Obotrytów w 1066 1'. i inne. Większość obrzędów praktykowanych jeszcze do niedawna na obszarach słowiańskich posiada metrykę sięgającą właśnie tych odległych czasów. Sporo uwagi poświęcił autor wczesnośredniowiecznym bóstwom i wierzeniom słowiańskim. Szczególnie z terenów NRD znane są słynne świątynie pogańskie, jak Arkona na Rugii poświęcona Swantewitowi, Retra w pobliżu Neubrandenburg; znane są także inne miejsca kultu, np. Trzygława w Szczecinie i na Wolinie, kultowy ośrodek nad jez. Libu.sa w grodzie St. KoUJfim w Czechach itd. Znaleziska posągów kamiennych lub drewnianych (np. w Altenkirchen na Rugii, w Tollensee w NRD, w Jankowie, pow. Mogilno i in.), małe figurki ludzkie i zwierzęce (te ostatnie związane z kultem wołu i dzika, a zwłaszcza wróżebnego konia), postacie wycinane ze skóry, maski obrzędowe (Opole) wzbogacają zestaw wiadomości o mitologii i obrzędowości Słowian zachodnich. Niemniej - pomimo bardzo obfitej literatury na ten temat - jest ciągle jeszcze trudno wyrobić sobie właściwy obraz w tym zakresie. W każdym razie jest Caktem bezspornym, że jeśli Słowianie nie tworzyli gospodarczej ani politycznej wspólnoty, to nie mogli też posiadać jednolitego systemu wierzeń ani wspólnych bóstw. Autor przytacza mnóstwo przykładów ilustrujących kult przodków, obrzędy pogl'Zebowe, otaczanie czcią świętych gajów i drzew, składanie ofiar, wróżby, wiarę w demony, duchy opiekuńcze i szkodliwe, kult płodności itp. Przedstawia liczne dane uzyskane w drodze wykopalisk (groby ciałopalne i szkieletowe z wyposażeniem zmarłego), a także liczne z tego okresu wypowiedzi podróżników i kupców oraz misjonarzy działających wśród ludności słowiańskiej. W nawiązaniu do kultu pogańskiego autor szeroko omawia przebieg chrystianizacji plemion, związków plemiennych lub państw zachodniosłowiańskich i znaczenie tego Caktu dla rozwoju kultury materialnej i duchowej oraz z organizacyjno-politycznych konsekwencji wynikłych z przyjęcia nowej ideologii i wreszcie roli kościoła w całokształcie wczesnofeudalnych organizacji państwowych. Słusznie podkreśla, że przyjęcie chrześcijaństwa w Polsce, w Czechach i na Morawach w rzeczywisty sposób przyczyniło się do umocnienia państwa powstalego w toku wewnętrznego rozwoju, natomiast chrystianizacja plemion na zachód od Odry byla równoznaczna z bezpośrednim wcieleniem tych ziem i ich mieszkańców w obręb państwa niemieckiego. Końcowy rozdział poświęcony jest zagadnieniom twórczości i sztuki ludowej, rozpatrywanej w różnych układach i kierunkach: jako powszechna twórczość dotycząca formy i zdobnictwa przedmiotów codziennego użytku, artystyczna twórczość warsztatowa (wyrób ozdób z metali szlachetnych i szkła, toczenie przedmiotów z drewna, bursztynu i kości), oraz ukierunkowana twórczość w zakresie sztuki reprezentatywnej (okazałe lub mniejsze rzeźby w drewnie i kamieniu, odlewnictwo brązowe na dużą skalę, architektura kamienna). W podsumowaniu autor podkreśla, że wczesne średniowiecze na obszarach Słowiańszczyzny zachodniej bylo okresem wielkich sprzeczności, w wyniku których ukształtowało się feudalne społeczeństwo klasowe, przy czym celem klasy panującej było scentralizow,lllie władzy w postaci organizacji państwowej. W wyniku tego procesu powstały narody, zaczęły się rozwijać języki narodowe i kultury narodowe. Podczas burzliwych stuleci wczesnego średniowiecza ukształtowały się prawie wszystkie narody i państwa Europy, w tym też i słowiańskie. Treści zawarte w omawianej książce, pomyślanej jako synteza rozwoju kultury zachodniosłowiańskiej, SCj tnk obfite, że nie sposób wymienić na t.ym miejscu �351') Recenzje, przeglqdy w.tIclawnictw i cza..'\CJpism wszystkich poruszonych i doskonale przez autora ujętych zagadnień. Podkreślić przy tym należy przystępność wykładu, ponieważ autor skorzystał z prawa dokonania starannej selekcji dowodów rzeczowych. Nie można co prawda w takim opracowaniu pominąć spraw dyskusyjnych, np. genezy nazwy Słowianin - Slawe - Sklawe (niewolny), a nie od "słowo" (s. 5Q); w innych przypadkach zbytnia generalizacja. zresztą nie do uniknięcia w tego typu pracy, prowadzi czasem do uproszczenia obrazu bardzo przecież skomplikowanego procesu rozwojowego. Wartość pracy polega jednak przede wszystkim na tym, że stanowi ona udaną próbę przedstawienia złożonego procesu dziejowego na rozległym terytorium i w dużej rozpiętości czasowej. Ponadto ukazano w niej możliwości i sposoby interpretacji historycznej dokumentów archeologicznych, które nie pozwalają ubierać przeszłości. jakakolwiek by ona była, w mity. W tym właśnie widzieć można zysk naukow~' i zysk społeczny tej publikacji. Na uwagę zasługuje również jej niezwykle staranny kształt edytorski i okazała szata graficzna. Przejrzysty układ treści podkreślony jest rozbiciem na rozdziały poprzedzone wyliczeniem poszczególnych zagadnień, co w dużym stopniu ułatwia korzystanie z książki. Z wielką znajomością przedmiotu dobrane ilustracje, zarówno rysunki w tekście, w tym wiele rekonstrukcji (nie zawsze przekonywających), jak i czarno-białe oraz barwne wybornej jakości l·eproc1ukcje. znakomicie uzupełniają bogaty tekst. Cennym uzupełnieniem publikacji, pl·zeznaczonc.i w za,adzie dla szerokiego kręgu odbiorców, jest załączona kronika historii politycznej i historii kultury oraz przypisy, w których czytelnik pragnący dokładniej zapoznać się z w.vbranymi ZHgadnieniami, znajdzie wskazówki o najnowszej litel'aturze fachowej. Stanislaw Slavistika Ved, Bratislava Etnografia, folklol'istika. Vydavatelstvo Słovenskej Jasnosz Akademie 1970. Instytut Etnografii bratysławskiej Akademii Nauk wydał z okazji VI Kongresu Slawistów w Pradze interesującą pracę zbiorową, stanowiącą z jednej strony tematyczne uzupełnienie referatów wygłoszonych na Kongresie, zwłaszcza w Komisji Folklorystycznej, z drugiej zaś reprezentującą dorobek pracowników naukowych Instytutu. Publikacja przynosi 10 artykułów i rozpraw mieszczących się w dość szerokiej skali tematycznej. Krótki wstęp redaktora naukowego, Jana Mjartana. przypominający dorobek słowackich pionierów slawistyki i ludoznawstwa, stanowi zarazem dobre tło dla zawartych w tomie prac naukowych. Na pierwszy rzut oka wydaje się, iż księga przedstawia osobliwe silva l'el'U11!. Znaleźć tu bowiem można sposoby krzesania ognia obok Łypów pieśni balladowych: rozprawę o robotnikach sezonowych obok prozy ludowej; zwyczaje związane z narodzinami dziecka obok pieśni jarmarcznych. Mimo tych dość luźnie tematyczni p związanych rozpraw całość jest spięta mocną klamrą. którą stanowi szeroko pojęta twórczość ludowa, przejawiająca się w dużej inwencji i zanwśle twórczym nil' tylko ludu słowackiego, lecz - w myśł koncepcji wydawcy - także innych ludów słowiańskich. I tak, artykuł Mikułasa Musinskiego przedstawia ukraińsko-słowackie k(lntakt~· �Recenzje, przeglądy wydawnictw i cZQ.sopis1n 359 folklorystyczne na przykładzie znanego zbieracza ukraińskiego, Wołodymira Hnatjuka. Ponieważ Hnatjuk interesował się folklorem Ukraińców osiadłych od lat na Słowacji - siłą rzeczy w badaniach jego musiał stanąć problem narodowości, a więc zagadnienie w II połowie XIX wieku mocno dyskutowane i stojące w ogniu wielu polemik. Szkoda, że artykuł nie zwraca uwagi na brak w ówczesnych czasach metod badawczych pozwalających w oparciu o redakcję wątku, wersji opowiadania oraz o analizę struktury wątku wnioskować o jego narodowym pochodzeniu lub przynależności. Hnatjuk jest równocześnie pierwszym folklorystą, który zwrócił także uwagę na folklor zbójnicki, w tym wypadku słowacki, a więc ten najbardziej bogaty w wątki zbójnickie. Ze względu na coraz częstsze badanie folkloru interetnicznego, przypomnienie pracy W. Hnatjuka jest rzeczą celową i ważną. Praca Adama Prandy - to już w zasadzie duża rozprawa, której temat: Interetniczne kontakty wiejskich robotników sezonowych, zaprezentowano i tak chyba w dużym skrócie. Autor przedstawia swe interesujące studium w trzech aspektach: a) najpierw historycznie, dając rzut oka na powstanie problemu pracy sezonowej; b) potem analitycznie, referując typy pracy, do jakiej najmowali się robotnicy; c) wreszcie socjologicznie, ukazując szczegółowo wpływ i zasięg tych migracji na kulturę ludową w jej naj rozmaitszych postaciach (budownictwo, ubiór, folklor i zwyczaje). Stale jednak odnosi się wrażenie, iż jest to skrótowe ujęcie obszerniejszej pracy, w której autor mógł operować' większym materiałem dowodowym, tu natomiast jak gdyby był zmuszony do ograniczenia się do wniosków natury ogólniejszej. Stąd np. niezmiernie interesujące i wnikliwie podane tezy końcowe o wpływie prac sezonowych na zanik granic regionalnych oraz na proces integracji i unifikacji kulturowej, a nawet interetnicznej, są jakby lekko zawieszone w próżni. Artykuł Jana Podolaka o starodawnych sposobach krzesania ognia u pasterzy karpackich eksponuje przede wszystkim stronę wierzeniowo-magiczną zagadnienia, różne zakazy magiczne mające na celu utrzymanie ognia - symbolu życia. Uzyskany drogą starodawnych sposobów ogień pełnił przez długie jeszcze wieki rolę magicznego środka leczniczego. Artykuł jest zwięzły i bogaty w przykłady. starannie dobrane i przekonujące. Na uwagę zasługują także dwa dalsze studia. Pierwsze - Emilii Horvatkowej o zwyczajach ludowych związanych z narodzinami dziecka, drugie - Anny Kostkowej - dotyczące ceremonii weselnych w ukraińskiej grupie etnicznej w Bace w Jugosławii. Polskiego czytelnika zainteresują głównie rozważania wstępne dotyczące enklawy słowackiej na Węgrzech. Komlos - o którym mowa jest bowiem osadą na Węgrzech liczącą 90·/0 Słowaków. Reprezentują oni różne poziomy, także różne regiony słowackie. Jednak w stosunku do ludności węgierskiej występują jako zwarta całość. Autorka, Emilia Horvatkowa, zrefeI'Owawszy główne zwyczaje związane z przyjściem na świat dziecka, dochodzi do wniosku, że Słowacy nie przyjęli żadnego zwyczaju obcego ich kulturze i tradycji. Podobne tematycznie, i w końcowych wnioskach, stanowisko reprezentuje Anna Kostkowa. Odrębność etniczna Ukraińców uwidoczniała się najbardziej w ceremoniach weselnych. Jednak Ukraińcy ci wywodzą się z Węgier, tam zaś żyli w środowisku etnicznie słowackim. Te nawarstwienia kulturowe doprowadziły wśród mieszkańców Backi do świadomej ochI'Ony własnych Wal'tości etnicznych, co wyraża się w tym, że np. żenią się wyłącznie w obrębie własnej grupy. Chroni ich także inne od pozostałej ludności wyznanie. Obie autorki potrafiły w sposób dyskretny, bez "łopatologii" ukazać ważną rolę kultury ludowej w podtrzymaniu narodowości. Pozostałe mzprawy dotyczą wyłącznie folkloru i stanowią nowe przyczynki do dziejów poszczególnych gatunków i kategorii prozy ludowej. Praca Viery Gaspari- �Recenzje. kovej, znanej folklorystki te'retnicznego punktu przeglqdy wydawnictw i c.!u.o::opism słowackiej, pt. Opowiadania słowackie z etnicznego i inwnosi wiele nowych spostrzeżeń. Autorka wychodzi z założenia, że oba wymienione punkty - aspekty, są dwoma stronami tego samego zagadnienia. Gasparikova, niewątpliwie w oparciu o własne doświadczenia, przestrzega przed zbyt pochopnym uznaniem jakiegoś wątku za narodowy. Zwraca uwagę na międzynarodowe pochodzenie wątków oraz na ich narodowe realia, ich konkretyzację w danym regionie etc. Przedstawione przez nią zagadnienie transformacji i adaptacji wątków międzynarodowych zostało zaprezentowane wraz z nowymi postulatami badawczymi. Autorka w pełni zdaje sobie sprawę z tego, jak należy badania prowadzić, jednak ze względu na bardzo rozległy temat ogranicza się w dużej mierze do zasygnalizowania potrzeb badawczych nad wyżej wzmiankowanym problemem. Wiadomo, iż od lat blisko 10-ciu mówi się w folklorze o nobilitacji wspomnieniowej opowieści. Już w 1956 1'. wybitny folklorysta czeski, Jaromir Jech, zaprezentował w "Ceskoslovenskiej Etnografii 1956, t. 6, 202 swe "vypraveni ze zivota". Za nim poszli następni, O. Sirovatka, M. Kolecanyj-Kosowa. W ślady te poszedł także Jim Michalek pisząc swój artykuł: Z problemów opowieści wspomnieniowej. Autor omawia tu trzy grupy tego gatunku, a mianowicie: a) historyczne opowiadania wspomnieniowe; b) opowieści realistyczne; c) opowieści komiczne. W podziale tym raz jeszcze ujawniły się trudności klasyfikacyjne opowieści wspomnieniowej. Wiadomo, że zarówno opowiadania historyczne jak i komiczne są w tym gatunku opowiadaniami realistycznymi, tzn. opowiadaniami. w których brak elementów irracjonalnych. Słusznie przeto autor z ostrożnością zaznacza, że starał się zasygnalizować dalsze nasuwające się folkloryście aspekty badań nad tym współcześnie szczególnie żywotnym gatunkiem. Podobną sygnalizacją ciekawego tematu może być artykuł Svetozara Svehlaka o ludowych grach balladowych. Widzimy tu bardzo interesujące (ormy dramatyzowania ballady przeistaczającej się w teatr. Autor omawia trzy warstwy materiałowe: a) wątki międzynarodowe; b) wątki słowackie; c) wątki literackiego pochodzenia. Najbardziej, słusznie zresztą, wyeksponowane zostały tu najrozmaitsze sposoby inscenizacji ballady ludowej, w wyniku których udramatyzowana ballada zbliża się do teatru ludowego. Natomiast praca Soiii Burlasowej poświęcona jest nie tyle literackiej, co muzycznej stronie ballady. Artykuł Do charakterystyki melodii słowackich ballad ludowych jest ponownym przypomnieniem ważnych w folklorze postulatów. a mianowicie zwraca uwagę na konieczność interdyscyplinarnego badania, w tym wypadku ballady. Winni się nią zainteresować historycy literatury, muzykolodzy, etnografowie-folklol-Yści. Specjalizacja osiągnięta w wyniku połączenia wspomnianych dziedzin nauki musi - jak pisze Burlasowa - doprowadzić do kontaktów międzynarodowych. Te z kolei wymagają usystematyzowania materiałów krążących w przekazie ustnym nie tylko od strony wątku, ale także od strony melodii. Dla muzykologów szczególnie cenne są te partie artykułu, które zostały poświęcone wyłącznie melodiom ballad. Tom Slavistika zamyka ostatni artykul Lubicy Droppowej O pieśniach jaTmarcznych. Jest to specyficzna forma literatury, przez którą rozumie się pieśni zapisywane na luźnych kartkach, często ilustrowane, sprzedawane na odpustach, pielgrzymkach, jarmarkach. Dla szybszej ich percepcji sprzedawcy śpiewali je dla reklamy i pokazywali ich treść w obrazkach. Autorka ukazuje etapy rozwojowe pieśni jarmarcznej i porównuje je z sąsiednimi narodami. Dzieli je na epiczne widzenia �Recenzje. pLJ.cf}lądy lvyrl.awnictw 361 i czasopisl'n i liryczne. W Czechosłowacji występują przeważnie liryczne, w Niemczech epiczne. I tu - jak w większości artykułów omawianej książki - spotykamy wskazówki metodologiczne dla wszystkich tych, którzy zechcą podjąć dalsze badania nad rozpoczętymi tu problemami i tematami. W sumie otrzymaliśmy bardzo ciekawy zbiór o dużej wartości naukowej zarówno dla etnografów, jak i folklorystów. Niektóre z omawianych artykułów sygnalizują białe plamy na mapie współczesnej folklorystyki, inne próbują je usunąć. Książka jest zarazem cenną informacją tematyczną, przedstawiającą warsztat naukowy pracowników Instytutu Etnografii słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie. Dorota Simonides Spiewająca lipka. Bajki Słowian zachodnich. Opracowanie zbiorowe pod kierownictwem prof. dr Paula Nedo. Komitet Redakcyjny: dr Viera Gaśparikova (CSRS - Bratysława), dr Jaromir Jech (CSRS - Praga), dr Helena Kapełuś (Polska - Warszawa), prof. dr Paul Nedo (NRD - Lipsk). Ilustracje: Helena Zmatlikova (CSRS - Praga). Wydawnictwo VEB "Domowina", Budziszyn 1972, ss. 341. Wersje czeska i słowacka w kooperacji z wydawnictwem "Mlade leta w Bratysławie, wersja polska w kooperacji z wydawnictwem "Śląsk" w Katowicach. Próbę zaprezentowania w jednym tomie bogactwa ludowej twórczości Słowian spotykamy już w romantyzmie. Karol Jaromir Erben wystąpił w 1865 1'. ze swym słynnym zbiorem Sto prostoncirodnich pohcidek a povesti slovanskych, który miał pełnić w ramach koncepcji panslawistycznych funkcje głównie językowe, miał bowiem zapoznać młodzież z językiem i mową wielkich narodów słowiańskich. Z tych też względów znajdujące się w zbiorze bajki nie zostały przetłumaczone na język czeski, lecz pozostały w oryginale. Rok wcześniej pojawiła się w Paryżu książka Aleksandra Chodźki Contes des Paysans et des Patres Slaves mająca także ambicje zaprezentowania bajek słowiańskich. W 1878 r. wychodzi w Lipsku zbiór Amelii Godin Slavische Miirchen, który w drugim wydaniu brzmi już tylko: Polnische Miirchen. Zbiorów podobnych jest wiele i sięgają one korzeniami do idei słowianofilskich. Współcześnie jednak żaden z wymienionych tomów nie jest dostępny dla czytelnika, zaś dobór znajdujących się w zbiorach tekstów pozostawia wiele do życzenia. W tej sytuacji z ['adością należy powitać realizację wydania niniejszego zbioru bajek Słowian zachodnich, przygotowanego przez wytrawnych bajkoznawców, a przeznaczonych głównie dla szerokich rzesz miłośników bajki ludowej. Zbiór zostaje wydany w pięciu wersjach językowych: czeskiej, słowackiej (z tej pochodzi recenzja). polskiej, łużyckiej i niemieckiej. Całością toku prac kieruje prof. dr P. Nedo, zasłużony łużycoznawca, były kierownik Instytutu Łużyckiego Uniwersytetu Karola Marksa w Lipsku oraz były dyrektor Instytutu Etnograficznego Akademie der Wissenschaften w Berlinie, poza tym autor licznych publikacji folklorystycznych. W omawianej tu edycji P. Nedo jest także autorem opracowania łużyckiego i niemieckiego . . Na treść zbioru bajek $piewająca lipka (tytuł za jedną z bajek łużyckich: Klinkotata lipka) składa się 13 bajek z etnicznych terenów czeskich, 17 z terenów �RECENZJE. PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 1 CZASOPISM słowackich, 21 z polskich oraz 11 7. terenów łużyckich (obszar' dwujęzyczny - zatem również ze źródeł w języku niemieckim). Razem zbiór obejmuje 62 pozycje Wersję czeską przygotował znakomity folklorysta czeski Jaromir Jech. autor wielu zbiorów folklorystycznych i rozpraw bajkoznawczych ; słowacką Viera Gasparikova, autorka znanej rozprawy o zbójniku Miszo Wdowczyku. Wyboru ze źródeł oraz opracowania (21) tekstów polskich dokonała H. Kapełuś, autorka interesujących rozpraw bajkoznawczych i zbiorów bajek, wybitny znawca polskiej poezji i prozy ludowej. Przy selekcji materiału autorzy kierowali się z jednej strony zamiarem ukazania specyfiki i odrębności narodowych i łokalnych, z drugiej - wykazania, jak dalece twórczość ludowa (tutaj w dziedzinie bajek) jest wspólna całej grupie Słowian zachodnich. Dlatego też tak się złożyło, że niektóre bajki występują w zbiorze ni~ tylko w jednym wariancie; było to zamierzenie celowe. Prezentowany tutaj wybór bajek, dokonany przez doświadczonych specjalistów twórczości ludowej poszczególnych regionów etniczno-językowych, jest zatem wyborem reprezentatywnym dla terenów zachodniosłowiańskich. Zbiór Spiewająca lipka nie jest zbiorem naukowym. Jest to książka - jak wyżej powiedziano w zasadzie przeznaczona dla młodych czytelników i miłośników bajki ludowej. Niemniej jednak, jako zawierająca teksty autentyczne. może stanowić cenną pozycję dla folklorystów: na końcu książki znajduje się starannie opracowany wykaz źródeł dla każdej bajki oraz zestawienie typologiczne klasyfikacji tekstów usystematyzowanych według międzynarodowych katalogów bajek: Aarne-Thompsona, Bolte-Polivki, J. Krzyżanowskiego, Polivki i Tillego. Na tym też trzeba było ograniczyć oprawę naukową tekstów ze względu na to. że wydawnictwa, kierujące się raczej potrzebami czytelników. na ogół niezbyt chętnie uwzględniają bardziej wyczerpujące i obszerne opracowania naukowe. Folkloryści wydają więc z reguły swe teksty w takim opracowaniu, jakiego wymaga wvdawnictwo. Oprócz bibliograficznego wykazu źródeł i systematyki. wszystkie wersje językowe zaopatrzone są w Przedmowę względnie Posłowie, w któl'ych omówiono cel książki, zwrócono uwagę na cechy charakterystyczne tekstów - na ich specyfikę, powiązania i odrębności tematów czy wątków itp., przedstawiono również (w sposób skrótowy) historię źródeł, zbieractwa bajek oraz szkic historyczny danego etnikum, wreszcie problemy związane ze stroną techniczną przy opracowaniu tej kilkujęzycznej edycji, jak sprawy przekładu, obróbki stylistycznej itd. Tutaj można wspomnieć, że najwięcej trudności przysporzyły sprawy językowe. Wybrane bajki pochodzą bowiem i z różnych epok, i z różnych źródeł. i jak wspomniano z różnych regionów językowych, przedstawiały więc dość zróżnicowany styl czy poziom opracowania. Zapis każdego tekstu należało opracować według wymaganych kryteriów i norm językowych (a także wymogów w~'dawnictwa), kładąc jednak również nacisk na to, aby poszczególne bajki nie zatraciły swoich cech indywidualnych i kolorytu lokalnego, a nawet o ile to było możliwe - również i gwary. Wybór bajek polskich dokonany przez H. Kapełuś nie był zadaniem łatwym. Bajki polskie to wyłącznie autentyki prozy ludowej (Malinowski, Kolberg. teksty z "Ludu", "Wisły", MAAiE, ZWAK). Jako takie odbijały dość wyraźnie surowością, czasem nawet chropowatością czy lapidarnością ujęcia od pozostałych tekstów. które językowo były bogatsze i gładsze. gdyż w wielu przypadkach pochodziły ze zbiorów już literackich okresu romantyzmu (np. niektóre bajki słowackie). 'IN wyborze polskim nie ma ani jednego tekstu pochodzącego ze zbiorów �Hecen zje. pr:e9/qdy lVydawnictwi :w:~ czasopism już litel'acko wystylizowanych, typu: Wójcickiego, Glińskiego, Siemieńskiego, Balińskiego czy innych. Zadanie wyboru utworów nie było łatwe m. in. i dlatego, ż:> ostatnio ukazało się dwkiem sporo polskich zbiorów bajek, mogła więc zachodzić obawa, że pewne teksty, zwłaszcza te najbardziej reprezentatywne, są już dość spopularyzowane. Tymczasem wybór H. Kapełuś jeszcze raz dowiódł, jak mało znany jest nasz własny skarbiec bajek ludowych. W przygotowanym wyborze znalazły się teksty mało znane współczesnemu czytelnikowi, gdyż pochodzą one ze źródeł aktualnie już trudno dostępnych; oprócz nich są również i teksty popularne, ale w najlepszych, oryginalnych wariantach. Nie ma tu, co należy podkreślić, ani jednej pozycji tzw. pseudotwórczości ludowej. Oddanie specyfiki tych właśnie oryginalnych bajek, ich języka, gwary, dialogu, narracji, napotkało chyba na największe trudności w przekładzie na języki obce, o czym wspomina Zl'esztą V. Gasparikova w swoim Poslowiu (do wydania słowackiego). Mimo, iż widać starania w oddaniu tekstów polskich według poetyki bajki ludowej, to jednak - ze względu na wyżej wspomniane trudności, zapisy fonetyczne itp. przekład jest miejscami dość dowolny; tak np. wprowadzono dialogi, skrócono wtrącenia narratora, skreślono częściowo opisy. W wyniku tych zabiegów i przeróbek bajki polskie w tej wersji obcojęzycznej odbiegają miejscami od swoich oryginałów, a tym samym umniejszają nieco ich wartość dokumentalną. Bajki z innych etników językowych, zwłaszcza te opracowane już stylistycznie i lilteracko, takich trudności raczej nie nastręczały. Wszystkie wersje językowe Spiewającej lipki mają identyczny układ treści, identyczną szatę graficzną oraz obwolutę. Ilustracje H. Zmatlikovej z Pragi są barwne, żywe, znakomicie oddają atmosferę bajki ludowej. Nic więc dziwnego, że nakłady poszczególnych wydań cieszą się wielkim powodzeniem, a np. zbiór w wersji niemieckiej (Die gliiserne Linde), który ukazał się ostatnio w NRD, został już całkowicie wyczerpany. W sumie jest to ciekawy, intel'esujący i wartościowy zbiór prozy ludowej Słowian zachodnich, będący zarazem dokumentem i obrazem wzajemnych kontaktów kulturowych tych ludów - Czechów, Słowaków, Łużyczan i Polaków. Książka w przekładzie polskim, którego dokonała wyśmienicie Ligia Jasnosz, ukazała się na naszych półkach na 1}()Czątku19'n r. D01'ota Simonides Slavjanskij i balkanskij folklo1', Izdatelstvo "Nauka" Moskva 1971, ss, 252, Wydana przez Instytut Słowianoznawstwa i Bałkanistyki Akademi Nauk ZSRR omawiana książka jest pierwszą tego rodzaju pozycją, jaka ukazała się dotąd w Kraju Rad. Jest to zbiór prac 9 autorów, znanych folklorystów radzieckich. Jak wiadomo, w 12 tomach serii "Russkij Folklor" (1956-1971) umieszczoni) sporo materiału poświęconego twórczości ludowej Słowian. I w carskiej Rosji nie brak było pl'ac powszających poszczególne zagadnienia poezji i prozy ustnej Słowian. Jednak wszystkie te prace miały ""ąski charakter. bowiem autorzy rozpatrywali kulturę duchową Słowian \\' ramach raczej etnicznych. rzadko nawiązu- �Recen,je, przeglądy wydawnictw i czasopism jąc do dorobku kulturowego innych Słowian, szczególnie ich sąsiadów. Natomiast prace zawarte w omawianej książce poświęcone są, jak mówi tytuł, słowiańskiemu oraz bałkańskiemu folklorowi, a centralne miejsce w tych pracach zajmuje - według autora wstępu - "zagadnienie wspólnego i specyficznego słowiańskiego ludu bałkańskiego areału folklorystycznego" (s. 3). Obszary Bałkanów były od VII wieku polem długich i krwawych starć zbrojnych, a jednocześnie areną, na której rozwinęły się kultury zamieszkujących je ludów. Pojawienie się tu Słowian miało decydujące znaczenie dla ukształtowania się nowej kultury słowiańskiej Serbów, BułgaróW, Macedończyków, Chorwatów, Czarnogórców i Słoweńców, a także ich sąsiadów. Szczególnie w okresie wielowiekowego panowania tureckiego ludy zamieszkujące tereny południowo-wschodniej Europy łączyły wspólne dążenia. Podobne warunki bytu zbliżyły ich, razem bowiem walczyły przeciwko Turkom. Stąd i wiele wspólnych cech w ich folklorze. Rozpatrzona więc na tej płaszczyźnie twórczość ludowa Słowian i innych ludów bałkańskich ujawni nie tylko ich podobne cechy, lecz i ich odrębności. Tematyka ta jest nader ciekawa, ale jednocześnie i niełatwa, albowiem trudności wynikają przede wszystkim stąd, że i we własnych krajach folkloryści bałkańscy nie zdołali dotąd syntetycznie opracować wszystkich gatunków swej tWórczości ludowej. Przed badaczami zaś zagranicznymi stoją jeszcze większe trudności, wynikające z braku źródeł oraz z nieznajomości języków narodów bałkańskich. Dlatego biorąc do rąk książkę Slavjanskij i balkanskij folklor cqtelnik ma uzasadnione pytania: czy treść pokrywa się z tytułem książki, czy rzeczywiście folklor ludów słowiańskich i innych ludów bałkańskich rozpatrzony jest na tle porównawczym. Otóż obawy te sprawdzają się, gdyż poza jedną pracą, gdzie omawiane są paralele arumuńsko-słowiańskie, brak innych zestawień. Przed drugą wojną światową o pracach tego typu badacze mogli tylko marzyć, bowiem sytuacja polityczna w krajach słowiańskich i innych bałkańskich nie pozwalała na swobodne badanie danego regionu obcego kraju. Nie było także dostatecznej współpracy kulturalnej. Dziś również nie jest sprawą łatwą korzystanie z księgozbiorów i materiałów archiwalnych Grecji, Turcji i Albanii, nie mówiąc już o prowadzeniu badań tel'enowych w tych krajach przez folklorystów obcych. Trudności te odbijają się w pracach badawczych folklorystów usiłujących ująć pewne zagadnienia na tle porównawczym. Luki te, mimo szlachetnych zamiarów i włożonego trudu autorów radzieckich, widoczne są i w omawianej książce. Tematyka zawartych tu prac jest pociągająca, lecz bezmiernie trudna, dyskusyjna. Z tego powodu, mimo dużego nakładu pracy autorów, znajduje się sporo spraw problematycznych i niesłusznie ujętych, świadczących o niewyst.arczającej znajomości rozwoju kultury ludowej danego ludu bałkańskiego. Być może, wynika to także stąd że niektórzy z autorów tej l(siążki niezbyt krytycznie odnieśli się do opracowań nielicznych folklorystów bałkańskich, posiadających mylne poglądy nie tylko o genezie i rozwoju twórczości ludowej, lecz nawet negujących przynależność narodową niekt.órych narodów słowiańskiego południa. Nil szczęście nie dotyczy to wszystkich prac zawart.ych w tej edycji, bowiem wiele z nich ujmuje prawidłowo zagadnienia, jakie postawił przed sobą autor. E. P. Naumow w rozprawie Poludniowo-slowiU11ski epos i problemy serbskiego średniowiecza (s. 5-:>3) opracował solidnie ten ważny okres historii Serbii, który zostawił głębokie ślady w epice ludowej wszystkich Słowian bałkańskich, zwłaszcza zaś Serbów, Macedończyków j Bułgarów. Naumow ocenił obiektywnie dzieje historii Serbii i Macedonii. Na ziemiach t.ych dwóch krajów, szczególnie w Macedonii, poza niektórymi lokalnymi władcami feudalnymi rZijClzili w XIV �Recenzje. przeqlą(/y wydawnictw "i c.rasopisrn wieku władcy wywodzący się z dynastii Nemanićów i Mrnjavcevićów. W okresie tym, jak wiadomo, l"Ozegrały się ważne wydarzenia historyczne, które zaważyły na dalszym losie Bałkanów, a na kanwie tych wydarzeń zbudowany został w dużej mierze bohaterski epos ludowy Słowian południowych. Wąskie ramy rozprawy nie pozwoliły autorowi nawiązać do genezy epiki ludowej tych ludów słowiańskich, przedstawić ich wspólne i odrębne cechy. Dane historyczne z XIV i początku XV w., któl'e podaje Naumow, są ważnym materiałem dla badaczy epiki ludowej Słowian południowych, bowiem osnuta jest ona w dużym stopniu na wydarzeniach historycznych tego okresu. Na podstawie tych właśnie danych autor pokusił się o zbadanie wydm"zeń historycznych z tego okresu zawartych w niektórych wątkach ludowych pieśni epickieh, opiewających czyny bohaterskie władców Serbii i Macedonii. Co do wiarygodności tych danych i słuszności tez autora nie ma najmniejszej wątpliwości. Autor przedstawił obiektywnie i rzeczowo panoramę tego burzliwego okresu. Szkoda jednak, że ograniczył się jedynie do niektórych serbskich wątków epiki ludowej i nie wykorzystał bogatych cyklów macedońskiego ludowego eposu bohaterskiego, w którym t.e wydarzenia historyczne odbiły się bardziej bogato. W macedońskiej epice ludowej, obszerniej niż u Serbów i Bułgarów, opowiada się o MomcziIu, Vukaśinie, Królewiczu Marku, Nowaku, Chreli, Bogdanie. Jest to całkiem zrozumiałe, ponieważ byli oni władcami Macedonii i ludowe pieśni epickie opiewające ich czyny bohaterskie i życie pl-ywatne mogły powstać najpierw na ziemiach macedońskich. Bohaterowie ci są popularni także w epice serbskiej i bułgarskiej. Naumow słusznie podkreśla, iż brak wielu dokumentów źródłowych o władcach średniowiecza, gdyż mogły one ułec zniszczeniu podczas wielowiekowej niewoli tureckiej. Co do pewnych anachronizmów, które występują w ludowych utworach epickich i o których wspomina Naumow, jest to sprawa normalna dla twórczości ludowej. Pieśni te bowiem ulegały nieustannej przeróbce aż do wieku XIX, kiedy to po raz pierwszy zostały ogłoszone przez zbieraczy. Co do postaci Chreli oraz Bogdana (Lutycy, Jug-Bogdana), których prototypów Naumow szuka w postaciach działających w Serbii i Hercegowinie, jest to zagadnienie sporne. Wiadomo, że byli oni władcami Macedonii w II połowie w. XIV (zachowała się baszta Chreli w klasztorze Rilskim, nazwy geograficzne związane z Bogdanem w południowej Macedonii), tak że nie można się zgodzić z autorem, iż Pl"Ototypem Chreli był Stefan Chrelja z Raszki. Pieśniarz ludowy nie trzyma się granic historycznych. Do postaci historycznych, działających w II połowie wieku XIV, włączał czyny bohaterskie postaci z I połowy lub z początku w. XN (np. wraz z Królewiczem Markiem współdziałają Momczil, Skender-beg i in.). a cyklu bitwy na Kosowym Polu Naumow nie przytoczył żadnych utworów ludowych. Ograniczył się jedynie do omówienia danych historycznych opiewanych bohaterów ludowego eposu serbskiego i ominął ciekawe wątki macedońskie, nieznane u pozostałych Słowian bałkańskich oraz oryginalne wątki zawierające wiele lokalnych elementów z życia Macedończyków, spisane w II połowie XIX w. oraz po II wojnie światowej. W rozprawie S. N. Azbełewa Motywy zabicia wrogiego króla w bylinach i w pieśniach kosowskich (s. 53-74) znajdujemy wiele ciekawych wypowiedzi. Azbelew stara się ustalić typologiczne i genetyczne podobieństwa w motywach niektórych bylin rosyjskich poświęconych walce ludu rosyjskiego z bohaterskimi ludowymi pieśniami epickimi Słowian bałkańskich, opiewającymi bój na Kosowym Polu. Obu te wydm'zenia historyczne miały decydujące znaczenie dla losu Rusi oraz królestwa serbskiego. Najazd Tatarów i klęska Rusi stały się ulubionym �3titi Hecenzje. przcf.7lqriy wyda.wnictw i czasopism, tematem pJesmarzy ludowych. Ślady tych walk nie zacierały sir: ,,,. pamięci ludu rosyjskiego na przestrzeni długich wiekó\v. Wiele wątków tych bylin opowiada, jak zostaje zabity wódz wroga przez bohatera rosyjskiego, który wtargnął do jego namiotu. Uważano dawniej, że motyw ten przedostał się do rosyjskiego eposu bohaterskiego drogą migracyjną z irańskiej epiki ludowej. Czołowy przedstawiciel szkoły historycznej, W. Miller, uważał, że w wątku bylin rosyjskich widać naśladowanie motywu pojedynku między Rosternem i Kolunem eposu Szach Name. Azbelew nadal podtrzymuje, iż motyw ten dostał się do bylin rosyjskich drogą migracyjną, lecz nie z epiki irańskiej, i że "źródłem zapożyczeń była tradycja jugosłowiallska" (s. 55), mianowicie zabicie sultana Murada I w dniu 15 czerwca 13139r. w bitwie na Kosowym Polu przez witezia serbskiego. Milosa Kobilića. Zabójstwo to jest według autOl"a kulminacyjnym punktem bohaterskich pieśni Serbów, Chorwafów, Bułgarów i Macedończyków, opiewających bój na Kosowym Polu. Autor buduje swoją tezę na podstawie synchronizacji dwóch bitew, które rozegrały się w latach 80 wieku XIV: na polu Kulikowskim, kiedy to w roku 13110 wojsko Rusi rozgromiło armię chagana Mamaja, oraz na Kosowym Polu w roku 1389, kiedy Serbowie ponieśli klęskę walcząc przeciwko najeźdźcy tureckiemu. Jakkolwiek wyniki obu tych bitew różnią się diametralnie, Azbelew widzi w nich wiele wspólnego. Rosjanie co prawda zwyciężyli, lecz zapłacili za to drogą daninę, bowiem na polu walki poległo dwie trzecie wojsk rosyjskich. Na Kosowym Polu natomiast zwyciężyli Turcy, jednak mimo to nie mogli oni wykorzystać w pełni plonów swego zwycięstwa, gdyż Serbia zachowała niezależność aż do roku 1459, czyli przez 7Qlat po tej klęsce. Pierwsze informacje o bitwie na Kosowym Polu przyniosly do Moskwy w roku 1390 osoby, które towarzyszyły metropolicie rosyjskiemu, Pi menie, w jego podróży do Konstantynopola. Dokładniejsze jednak wiadomości a tej klęsce uzyskali Rosjanie od Serbów i innych Słowian południowych, którzy zaczęli przyjeżdżać na Ruś począwszy od końca XIV wieku. Zapożyczenie motywu o zabiciu wrogiego króla przez bohatera narodowego Azbelew odnosi do okresu drugiego wpływu południowo-słowiańskiego na plsmiennictwo i kulturę rosyjską (s. 60) oraz do czasów późniejszych, kiedy więzi Rosjan ze Słowianami bałkańskimi ulegały dalszemu zcieśnianiu (s. 72-73). Na tle porównawczym zbudował także B. Putilow swój artykuł Tematyczna zamkniętość oraz plan tematyczny w eposie slowiańskim (s. 75-94). Aut.or omawia właściwości tekstów pieśniowych bylin rosyjskich i ut.worów epickich Słowian zadunajskich. Według niego, co zresztą jest. słuszne, st.ruktura, kompozycja i stylist.yka każdej z tych pieśni jakby była niezależna od innych i st.anowiła wątek samorodny. Put.iłow przytacza nieliczne przykłady z cyklu o Królewiczu Marku i Ilji Muromcu aby udowodnić, że każdy z tych utworów jest zamknięty. J. Smirnow z kolei zajął się zagadnieniem podobieństwa opisów w słowiańskich ludowych pieśniach epickich (s. 95-123). Pisze on także o znaczeniu folkloru słowiańskiego dla badań bałkańskiej wspólnoty epickiej (s. 171-181). W rozprawie pierwszej autor w wielu problemach minął się z prawdą. Zaskakujące jest stanowisko Smirnowa odnośnie do ludu macedońskiego. Sam zaznacza, że korzystał z pieśni zawartych w zbiorach Stefana Verkovića, braci Miladinowów oraz Rybnikowa, ponieważ ukazały się one prawie w tym samym czasie. Ponadto zbiory te zawierają pieśni ludowe pochodzące, jak pisze autor, "z Macedonii i Bułgarii, Zaśnieżija i Uralu, znaczy z ziem odległych od siebie, i że w ten sposób nie można mówić o jakimś wpływie tradycji epickich jednego z tych obszarów na inne, odległe od siebie regiony" (s. 97-98). Dalej, w rozprawie Smirnowa za- �Recenz.je. przeglqdy l.vy(l.au;.nict"w i czasopis'n nika nazwa Macedonii, którą zastępuje nazwa: Bułgaria, a wszystkie cytowane przezeń macedońskie pieśni ludowe traktowane są jako bułgarskie. Z podanej bibliografii widać, że autorowi znany jest Pokazalec Antona P. Stoiłowa (Pokazalec na pećatanite prez XIX vek b'!garski narodni pesni ot Anton P. Stoilov, t. 1 Sofija 1815-1860, 1'91'6; t. 2, Sofija 11861-1878, l!H8). Wystarczyło mu więc sprawdzić u Stoiłowa, skąd pochodzą cytowane przezeń pieśni ludowe i uniknąłby subiektywnego traktowania przynależności narodowej Macedończyków. Jeżeli natomiast świadomie zalicza folklor macedoński do bułgarskiego, to podchodzi do spraw nienaukowo, subiektywnie, nie po marksitowsku. Ponadto cytowane teksty pieśniowe jakoś się nie łączą w jego rozprawie. Autor dość powierzchownie odnosi się także do serbskiej twórczoścl ludowej. Jakkolwiek cytuje wersety z pieśni serbskiej a pojedynku Królewicza Marka z Murzynem (s. 78), to jednak podaje, że jest to pieśń bułgarska (s. 77). Poza tym poprzyklejał cytaty tekstów pieśniowych bez komentarzy, a wspominając jedynie rosyjskie oraz bułgarskie pieśni ludowe, zaprzecza tytułowi swej rozprawy. W drugim artykule Smirnowa o znaczeniu folkloru słowiańskiego dla badań bałkańskiej wspólnoty epickiej znajdujemy obiektywne traktowanie poruszanych zagadnień. Autor podkreśla powstawanie i rozwój bałkańskiej kultury ludowej, która na skutek współistnienia w danym kraju różnonarodowych elementów i dzięki nieprzerwanej wymianie dóbr kulturowych, nabrała specyficznych cech. Auto~' słusznie stwierdza, że w nowym środowisku Słowianie zachowali odziedziczony poswoich przodkach folklor. który rozwinął się w nowym środowisku epickim. Dla ukształtowania więc twórczości ludowej Słowian południowych dużą rolę odegrały kontakty i wymiana kulturalna z innymi sąsiednimi narodami niesłowiańskiego pochodzenia. Przedmiotem jego badań naukowych w tej pracy są słowiańskie pieśni epickie, rozpatrywane na tle porównawczym z odpowiednikami występującymi w epice ludowej rumuńsko-m01dawskiej. Omawia on zaledwie kilka utworów (pieśni Arumunów macedońskich o Ali Paszie z Janniny oraz pięć tekstów serbskich i chorwackich Arumunów o znanych bohatera~h eposu średniowiecza - Milosa Kobilića, Królewicza Marka, Gruji, Nowaka, oraz o postaci epickiej - Chorego Dojczina). Oczywiście, material, jakim dysponował autor, był ograniczony, korzystał bowiem jedynie ze zbioru W. Gacaka, wydanego w Moskwie w roku 1967 (V. M. Gacak, Vostocnoromanskij geroiceskij epos. Iss!edovanije i teksty, Moskva 1967). Ten artykuł Smirnowa byłby pełniejszy. gdyby można było porównać teksty z utworami epickimi Serbów, Macedończyków i Bułgarów. Wtedy można by było odkryć, z jakiej epiki ludowej te warianty przedostały się do Arumunów, znaleźĆ" ich pierwotne wątki wspólne, ewentualne odchylenia od nich itp. Opracowanie ciekawego zagadnienia z folklorystyki słowiańskiej podjęła L. Winogradowa, mianowicie przeprowadza ona analizę kompozycyjną polskich obrzędowych kolęd (s. 124-157). Autorka przyjmuje dawne twierdzenia folklorystów, że ludowe pieśni tej grupy utraciły w Polsce swój charakter obrzędowy jeszcze na początku minionego stułecia, kiedy zastąpiono je kolędami religijnymi. Aby odtworzyć repertuar dawnych polskich utworów świeckich, Winogradowa porównuje stare zapisy tych tekstów z kolędami ukraińskimi i białoruskimi. Główny nacisk kładzie ona na kompozycję tych utworów. Zastąpienie dawnych tekstów kolęd polskich tekstami kościelnymi Winogradowa wiąże z tym, iż obyczaje ludowe były tak silne, że kościół, aby móc je wykorzenić, musiał wpierw wzmocnić tradycje ludowe przy pomocy obrzędów chrześcijańskich, zastępując dawne teksty ludowe swoimi psalmami i hymnami �368 Recenzje. przeglądy wydawnict,v i cwsapism wyraza]ącymi motywy i idee biblijne (s. 126). Dlaczego religia nie potrafiła osiągnąć tego w innych krajach słowiańskich, autorka nie podaje. Następny artykuł pióra S. Kondratjewej, pt. O muzycznych pamlelach w pieśniach poludniowej Rosji i poludniowo-zachodniej Bulgal'ii (s. I!)B-170), oparty jest o materiały z badań terenowych autorki z lat 1950-1960 we wsi Kurkowiczy, powiatu starodubskiego, okręgu Brjańskiego. Kondratjewa porównuje melodie pieśni ludowych z tego obszaru z macedońską pieśnią ludową "Koe cvekje e naj rano" z miasta Gostiwar. Autorka uważa pieśń tę za bułgarską (z poludniowo-zachodniej Bułgarii, s. 159), a przecież Gostiwar - to miasto macedońskie, leżące 50 kilometrów na południowy zachód od stolicy SR Macedonii - Skopje. Z tego powodu należałoby zmienić tytuł "pieśń bułgarska" na "pieśń macedońska". Tak samo za bułgarskie autorka uważa i inne cytowane przez nią macedońskie pieśni ludowe. Jest to jednak naruszenie norm obiektywności, bowiem sama twierdzi. że w folklorze ludów słowiańskich występują różnice wynikające "ze swoistego rozwoju historycznego" (s. 162). Do wspólnych cech w muzyce ludowej Rosji południowej i południowo-zachodniej Bułgarii (tj. Macedonii K.S.), zalicza ona wąskość diapazonu (tercja i kwarta). Podobieństwo to uważa za relikt dawnej kultury (s. 168). W artykule autorka omawia także pieśni bułgarskie, szkoda jednak, że pomieszała z nimi macedońskie. Na uwagę zasluguje układ systematyczny tematów i motywów białoruskich bajek fantastycznych dokonany przez L. G. Baraga (s. 182-2:~5). Systematyka ta odkrywa wiele wspólnych motywów białoruskich bajek fantastycznych z rosyjskimi, ukraińskimi, polskimi, litewskimi i łotewskimi, co jest wynikiem wzajemnych wpływów kulturowych tych narodów. Zbiór Slavjanskij i balkanskij folklor zamyka artykuł A. Żygulewa Podobidtstwo przyslów slowiańskich (s. 236-251). Autor omawia rosyjskie, polskie i bułgal'skie przysłowia o wiedzy, nauce, dążeniach ludzi do oświaty. o pracy na roli. stosunkach społecznych, o duchownych, o cechach zwierząt nadawanych ludziom itp. Ponadto autor porusza zagadnienia związane z metaforą w przysłowiach rosyjskich, polskich i bułgarskich, która może być czasownikiem, rzeczownikiem lub inną częścią mowy. Porusza także sprawę personifikacji, ironii, hipel'boli, antytezy. gradacji. Jak sam przyznaje, przedmiotem jego rozważań jest tylko część zagadnień związanych z podobieństwem tematyki i poetyki tych przysłów, zaznaczając, iż dalsze prace badawcze nad tym gatunkiem twórczości ludowej są jednym z najaktualniejszych zadań folklorystyki słowiańskiej. Na zakończenie należy zaznaczyć, iż mimo wspomnianych braków i mankamentów niektórych rozpraw, książka ta jest poważnym wkładem do dorobku folklorystyki słowiańskiej. Dalsze badania na pewno wyjaśnią wiele spornych poglądów badaczy twórczości ludowej Słowian. Kole Jacek Wódz, Przeobrażenia 1949-1969. (Studium Gdańsk 1971, ss. 80. z socjologii spoleczne prawa). wsi Pleszów, Ossolineum wlączonej do Simiczijew Nowej Huty, Wroclaw-Warszawa-Kraków- W polskiej literaturze etnograficznej i socjologicznej można znaleźć wiele prac poświęconych analizie wpływu procesu industrializacji na pI'zeobrażenia wsi. Czę;ć .spośród tych prac - to monograficzne ujęcia przeobrażeń tI'udycyjnej społeczności �nccen:)f'. pT':eolqcl,lJ W,ljdawni.ctlt' r c.zaso/Jism 3()9 wiejskiej wywołanych bliskością wielkomiejskich ośrodków przemysłowych. Praca Jacka Wodza, kolejna pozycja serii wydawniczej Komisji Socjologicznej krakowskiego oddziału PAN, podejmuje problem zmian społecznych we wsi Pleszów, która w 1949 r. została włączona w obszar Nowej Huty. Tytuł książki obiecuje wiele. Czytelnik sugerujący się tylko tytułem oczekuje, iż znajdzie w niej wyczerpujący opis przeobrażeń Pleszowa w okresie powojennym. Faktyczna zawartość pracy jest znacznie węższa. Autor wybrał tylko jeden problem do rozważań, mianowicie społeczne skutki wywłaszczenia ziemi na cele budownictwa przemysłowego. Procesy, które wpłynęły na przeobrażenia Pleszowa, można rozpatrywać z dwóch punktów widzenia. Pierwszy z nich to zamierzona i wywołana odgómie akcja wywłaszczenia ziemi dla celów przemysłowych i urbanistycznych. Równolegle obserwujemy powstawanie nowych zjawisk i procesów społecznych. Dotyczy to np. procesów adaptacyjnych badanej społeczności. Prześledzenie ich może przyczynić się do pogłębienia wiedzy dotyczącej rozwoju społecznego we współczesnych warunkach ustrojowych. Jest dużą zasługą pracy Jacka Wodza, iż problematykę tę podjął i w swoim studium rzetelnie opracował. Praca składa się z trzech zasadniczych części, które omówię kolejno. W części I autor przedstawia tematykę i cel pracy, założenia metodologiczne i teoretyczne ramy, w których zawierają się rozpatrywane problemy. Dopełnia tę część omówienie instytucji prawnej wywłaszczenia, jako narzędzia zdobywania ziemi dla potrzeb budownictwa przemysłowego. W części II zreferowano wyniki badań empirycznych dotyczących wywłaszczenia,' które J. Wódz przeprowadził \V PIeszowie w latach 1968-1969. Przed wywłaszczeniem Pleszów był stosunkowo dobrze rozwijającą się wsią, dlatego wiadomość o mającym nastąpić wywłaszczeniu ziemi wywołała nastroje niezadowolenia wśród jej mieszkańców; 51010 badanych odpowiedziało, że przyjęto tę wiadomość z rozgoryczeniem. Ze zrozumiałych względów najbardziej niezadowoleni i krytyczni byli ci rolnicy, którzy posiadali większe gospodarstwa rolne. Zaledwie SOio badanych okazało zrozumienie sytuacji i zaaprobowało wywłaszczenie. Byli to w większości ludzie młodzi; " ...może to łączyć się - pisze autor - z opuszczaniem przez młodych zajęć rolniczych i tendencją do migracji do ośrodków przemysłowych i miast. Można to też tłllmaczyć większą zdolnością młodych do wyuczenia się nowych zawodów i w ogóle do adaptacji w nowym środowisku społecznym" (s. 31). Wywłaszczanie rolników pieszowskich rozpoczęło się w połowie 1949 r. i objęlo łącznie 16:~ gospodarstwa. Okres wzmożonych wywlaszczeń przypada na lata 1949-1953. Zabrano wówczas ziemię połowie badanej zbiorowości. Pierwsze wywłaszczenia przeprowadzano zbiorowo na zebraniach, gdzie omawiano sposób i procedurę działania. Późniejsze wywłaszczenia opierają się na postępowaniu indywidualnym. Ziemię zabierano dopiero po upływie jakiegoś okresu czasu. Uniknięto w ten sposób zatargów, jakie miały miejsce w okresie pierwszych wywłaszczeń, gdy inwestorzy zabierali ziemię często bez wiedzy rolników. W dalszych partiach książki przedstawia Wódz przebieg procesu przeobrażania się rolników pieszowskich w nowohuckich robotników, trudności adaptacji do nowego zawodu, ocenę pracy w zawodach pozarolniczych i pracy na roli, zadowolenie z. nowej pracy. Terminu "adaptacja" używa autor w celu określenia procesu przystosowania badanej społeczności do nowych warunków środowiska. Obejmuje on adaptację do nowych warunków pracy, a więc do środowiska fizycznego zakładu oraz przystosowania do pracy w zesp·ole. Praca zawodowa w przemyśle poN - Lud. \. LVII �370 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopisrn czątkowo sprawiała badanym pewne trudności. "Wykonywanie pracy w zorganizowanym zespole było dla dawnego rolnika, przyzwyczajonego do samodzielnego dysponowania swym czasem i swą niezależnością, sytuacją nową, wymagającą przystosowania" (s. 41). Z biegiem lat narasta przyzwyczajenie do nowego typu pracy, część badanych zdobywa wyższe kwalifikacje zawodowe, następuje zżycie z członkami własnej grupy roboczej. Wszystkie te zjawiska świadczą o przystosowaniu się badanych do środowiska zakładu pracy. Gdy w trakcie badań zadano rozmówcom pytanie: "Czy chciałby Pan (i) wrócić do uprawy roli jako samodzielnego zajęcia?" - 63% badanych odpowiedziało przecząco. Równocześnie większość badanych pragnie, aby ich dzieci w przyszłości pracowały w zawodach nie związanych z rolnictwem. Przeobrażenia w strukturze agrarnej i społeczno-zawodowej wywołane wywłaszczeniem spowodowały znaczne zmiany w sposobie życia. Przyjmując, że "sposób życia" to: "ogół zachowań określonej społeczności ludzkiej ukształtowany między innymi przez warunki geograficzne, historyczne, ekonomiczne. polityczne' (s. 48), autor analizuje zmiany w stosunkach i kontaktach rodzinnych i sąsiedzkich, w sposobach spędzania wolnego czasu oraz w kontaktach z Krakowem i Nową Hutą. Ostatnia, III część pracy zawiera wnioski, uogólniające materiały przedstawione w całej książce. Przechodzenie od zajęć rolniczych do zawodów nie związanych z rolnictwem, zmiana struktury ekonomiczno-społecznej wsi, tworzenie się nowych kategorii ekonomiczno-zawodowych, to tylko część zmian społecznych, jakie dokonały się w tradycyjnej społeczności lokalnej w rezultacie wywłaszczenia ziemi. Równolegle, autor wskazuje na doniosłą wagę czynników zewnętrznych, związanych z budową ustroju socjalistycznego, dla wewnętrznych przemian wsi. W omówieniu niniejszym skupiłam uwagę tylko na niektórych aspektach przeobrażeń tradycyjnej społeczności lokalnej. Jest to naj cenniejsza warstwa pracy Jacka Wodza. Książka zasługuje na uwagę także ze względu na fakt, iż jest to pierwsze w Polsce opracowanie dotyczące społecznych skutków wywłaszczenia ziemi na cele budownictwa przemysłowego. Teresa Sasińska-Klas Vlasta Svobodova, O horackem modrotisku. Wydawnictwo Horackiej Galerii Muzeum w Nowym Mieście na Morawach. Nove Mesto na Morave 1972. ss. 32, lU ilustr. Autorka, znana w Czechosłowacji specjalistka z włóknoznawstwa, przedstawia czytelnikowi kolejną swóją pozycję, tym razem na temat barwienia i drukowania płócien. Problematykę tę rozwija Svobodova już od kilkunastu lat w ramach działalności badawczej zakładu etnografii i folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk w Brnie. W swoim dorobku, co warto przypomnieć, ma kilka pozycji dotyczących drukarstwa płócien z różnych regionów Czech i Moraw, obok kilkunastu innych dotyczących przerobu roślin i włóknodajnych, przędzenia i tkactwa. Ostatnio ukazało się albumowe wydawnictwo tej autorki, co prawda niewielkie, zawierające jednak bardzo interesujące ujęcia syntetyzujące, dotyczące zarówno historycznego rozwoju, jak i współczesnych przemian w zakresie ludowych �Reccn:jc, pr? egląr1y tvydawnictw 371 i czasopism sposobów drukowaniCl płócien, z którymi warto zapoznać naszego czytelnika. Pmca obejmuje swym zasięgiem terytorialnym płaskowyż Czesko-Morawski zwany "Horackó", wyjątkowo interesujący jeżeli chodzi o wytwórczość włókienniczą. 'vV terenie tym występuje bowiem bardzo żywa tradycja wyrobu płócien. W chwili obecnej kontynuuje się nadal ludową produkcję płótna i jego drukowanie, względnie tylko fClrbowanie. Patronuje temu Centrala Artystycznych Wyrobów Ludowych Oddział w Brnie (Ustredi lidove umelecke vyroby - skrót "ULUV"), odpowiednik naszej "Cepelii". Instytucja ta po prostu podsuwa wytwórcom zamówienia, sugeruje modne wzory i kolory, wykupuje następnie całą produkcję przeznaczając ją na zaspokojenie rynku wewnętrznego i na eksport. Dzięki inicjatywie wspomnianej centrali, zaniJ,ające stopniowo farbiarstwo i drukowanie płócien ma na jakiś czas jeszcze szanse utrzymania się, tym bardziej, że sprzyja temu również moda. Dużym wzięciem cieszy się bowiem modna drukowana bielizna stołowa i pościelowa oraz materiały na ubiory męskie i damskie. W recenzowanej pracy autorka przedstawiła skrótowo, ale zupełnie wystarczająco, historyczny' rozwój tkactwa i farbiarstwa na " Honicku", dając następnie wyczerpujący wykład na temat technologii i techniki farbowania. Rozważania swe oparła Svobodova na wynikach własnych badań terenowych i interpretacji znalezionych przy tej okazji zabytków (wzory, wycinki tkanin i księgi tkackie) oraz na danych zebranych w archiwach. Tekst pracy uzupełniają ciekawe i trafnie dobrane ilustracje narzędzi drukarskich, procesu produkcyjnego, rzemieślniczych znaków farbiarskich oraz reprodukcji wzorów drukowanego płótna pochodzących z tzw. "musterbuchów". Jest ich jednak za mało, aby mogły w pełni zilustrować poszczególne fazy drukowania i farbowania materiałów, tak jak to widzimy np. w pracy M. Bachmann i G. Reitz, Der Blaudruck. Tekst pracy tchnie nowatorskim ujęciem. Svobodova z dużą swadą rekonstruuje przebieg drukowania i farbowania tkanin umiejętnie wiążąc techniczną stronę produkcji z zagadnieniami społecznymi oraz z magią. Interesująco przedstawia również sposoby rozpowszechniania klocków drukarskich () wzorach geometrycznych i roślinnych. Podobno początkowo sporządzali je sobie sami farbiarze, później nabywali je od miejscowych ludowych rzeźbiClrzy i wędrownych przekupniów. Przynosili je również ze sobą wędrujący terminatorzy. Przedstawione w pracy sposoby odciskania wzorów, farbowania j apretury niewiele różnią się od znanych nam z terenów polskich. Wedlug Svobodovej far'bowanie tkanin, w tym także w różne wzory, zaczęło przyjmować się na "Horacku" w XVII w. (na ziemiach polskich było w tym czasie w rozkwicie) za pośrednictwem osiadłych w Czechach emigrantów niemieckich. Stosowali je początkowo tylko rzemieślnicy miejscy, w XVIII w. przejęli także wiejscy. Podobnie jak u nas, początkowo barwiono tylko płótno i sukno w kolorach: niebieskim, czarnym, zielonym, żółtym i czerwonym. Tajemnicą pozostała nadal sprawa przygotowania farby i uzyskania jasności i stałości barwy, której nie chcieli zdradzić badani informatorzy, a także sposób przyrządzania masy, tzw. "pop-sarsinu", w której maczano klocki drukarskie zanim odciśnięto wzory na płótnie. Autorka omawia także społeczną organizację rzemieślniczą. Warto dodać, L farbiarze i drukarze tkanin tworzyli dawniej własny cech, do którego należało w niektórych okresach XVIII w. aż 21 mistrzów z 14 osad tego małego przecież regionu, co świadczy wymownie o roli tej gałęzi wytWÓITZOści. Obecnie pracuje tam zaledwie kilku mistrzów we wsiach Oleśnicy i Strażnicy. Ci stosują nadal archaicznc narzędzia prac.v i tradycyjne sposoby przerobu. W sumie ciekawa lektura dla osób zajmujących się włókiennictwem. Walerian Sobisiak �3'"'" '.:.J t. Recenzje. pr2:eqlqrly tvyd(f.l.un-icf"w Shichiro Murayama, Kita-chishima-ainu-go. wyd, Yoshikawa-kobunkan, 1971, ss, 353, i czn.sopism (Język Ajnó\V pólnocnokurylskich), Praca prof. Shichiro Mmayamy jest obszernym studium bibliograficzno-porównawczym, Autor postawił sobie za cel usystematyzowanie maleriałów dotyczących języka północnokurylskich Ajnów. Zdaniem Murayamy, język tej grupy etnicznej jest dotychczas najsłabiej poznany. Jest on językiem całkowicie zanikłym i dlatego językoznawcy z konieczności korzystać muszą z materiałów wtórnych, nie zawsze godnych zaufania. W Japonii jedynymi rodzimymi materiałami są prace Torii Ryuzo (1870-1953). Torii, japoński archeolog i etnograf, w 1399 1'. opracował słownik Ajnów z Szumszu, zamieszkujących Shikotan (słownik ten został opublikowany w 1903 1'.). Przez długi czas autentyczność materiału zebranego przez Torii nie była potwierdzona. Badania europejskie w tej dziedzinie mają dość długą tradycję. Zapoczątkował je S, Kraszennikow, uczestnik drugiej wyprawy Beringa. Jego Opisanie ZiemI i Kamczatki, wydane w latach 1755-56 w Petersburgu, a zwłaszcza Vocabularium latino-cUl'ilice, są, zdaniem japońskiego współczesnego językoznawcy, Kindaichi Kyosuke, cennym materiałem dla poznania języka nie istniejącego już narodu. Prace Kraszennikowa do niedawna były w Japonii nieznane. Dopiero w 1968 r. japońscy naukowcy dowiedzieli się o istnieniu Vocabularium, przechowywanego w leningradzkim archiwum. Również stosunkowo niedawno stwierdzono fakt, że zbiór słów opracowany przez Kraszennikowa, choć włączony przez niego do opisu Kamczatki, reprezentuje język północnokurylskich Ajnów. Podobnie i Asia Polyglotta J. Klaprotha (1823) praca powstała bezpośrednio pod wpływem publikacji Kraszennikowa (lub też będąca po prostu jej kopią) traktuje o języku "kamczackim", lecz w istocie chodzi tu o język mieszkańców północnych Kuryli. Słowniczek G. W. Stellera (1774), opracowany na podstawie matedałów zebranych na przylądku Łopatka i północnych Kurylach, ma obecnie dużą wartość informacyjną, ponieważ przedstawione w nim słownictwo jest J:>rawie na pewno autentyczne. Przypuszcza się, że Klaproth w Asia Polyglotta wykorzystal również prace Stellera. Inny materiał niezmiernie ważny dla współczesnych japońskich językoznawców, to prace Benedykta Dybowskiego, który zebrał wiadomości o języku Ajnów z wyspy Szumszu. Wydaje się prawdopodobne, że informatorzy Dybowskiego pnybyli z Szumszu na Kamczatkę w tym samym mniej więcej czasie, co informatorzy japońskiego badacza Torii Ryuzo. Publikacje Dybowskiego są 'w wielu punktach zbieżne z relacją Torii, co potwierdza autentyczność tej ostatniej. Książka prof. Muryama jest przede wszystkim zestawieniem wspomnianych wyżej materiałów europejskich badaczy. Zostały tu obszernie omówione prace Kraszennikowa i Stellera, a także Klaprotha, wraz z ich szczegółową chronologią. Murayama włączył tu np. japońskie tłumaczenie łacińskiej części Vocabularium latino-curilice, oraz omówienie Opisania Ziemli Kamczatki i fotokopie niektórych stron tekstu. Podobnie przedstawione są prace Steli era i Klapl'Otha. Przy prezentacji słownictwa Ajnów północnokurylskich według wymienionych badaczy Murayama posługuje się porównawczo innymi źródłami, takimi. jak An Ainu-English-Japanese Dictionary By the Ven. Dr John Batchelor (Sapporo 1926l. opracowania Torii i innych językoznawców japońskich. Obszerny rozdział książki traktuje o badaniach Benedykta Dybowskiego. Obok danych biograficznych autor reprodukuje niektóre strony polskiego wydania �ReCe1l2je. Slownika narzecza Ajnów, pn;eal(~<.l!J wydawnictw zamie~zkujqcych wyspę :)73 i czasopism Szumszu w Zaitcuchu Kuryl- Prezentuje też zbiór sIów opracowany przez Dybowskiego, a zestawiony z brzmieniem odpowiednich słów u Kraszennikowa i Torii. Inne problemy poruszone w książce, to: przykłady wplywu języka Ajnów na język rosyjski (kalki językowe) oraz szczegółowe informacje o pierwszych bezpośrednich kontaktach rosyjsko-japońskich. Książkę zamyka przedruk słowniczka Ajnów z Szumszu według Torii i krótki esej w języku angielskim Ainu in skim przy Kamczatce. Kamchatka. Praca prof. Murayamy jest typowym zestawieniem o charakterze bibliograficznym, nie opatrzonym przez autora żadną konkluzją. Jedyny sygnalizowany tu ogólniejszy problem to zagadnienie kierunku "migracji językowej". Dla Murayamy przedstawione wyżej materiały językoznawcze są przede wszystkim podstawą do rozważań na temat, czy migracja Ajnów odbywala się z Sachalin u na północne Hokkaido i Szumszu, czy też z Hokkaido w kierunku kontynentu. Odpowiedź na te pytania jest niezmiernie istotna dla badań nad historią Japonii, ponieważ zagadnienia z\yiązane z pobytem Ajnów na Wyspach Japońskich i zasięgiem ich wędrówek w obrębie archipelagu nie są jeszcze dostatecznie wyjaśnione. Autor podkreśla pokrewieństwo językowe Ajnów z Szumszu i Poromuszir z Ajnami z Sachalinu i Hokkaido; postawione wyżej pytania pozostawia na razie bez odpowiedzi. Kryst.yna B'Zgarsko na rodno tvorcestvo, Okazaki t. l-XIII, Sofija 1961-1965. Bułgal'ia należy do przodujących krajów słowiańskich jeśli chodzi o wydawanie edycji folklorystycznych. Jakkolwiek na Uniwersytecie Sofijskim nie ma katedry etnografii czy folklorystyki, jednak w tym kraju ukazało się dotąd kilka ciekawych prac folklorystycznych i etnograficznych, a także sporo zbiorów pieśni ludowych i innych utworów literatury ustnej. Do najciekawszych pozycji należy niewątpliwie wydany po drugiej wojnie światowej I:~-tomowy zbiól' prozaicznych i poetyckich utworów ludowych. Ukazał się on w okresie 1961-1965, z tym, że tomy I-XII wydało wydawnictwo "B'lgarski pisatel", a tom XIII wydawnictwo "Nauka i iskustvo". Zbiór ten, bodaj że pierwszy tego rodzaju w krajach słowiańskich, jest pewnego rodzaju antologią twórczości ludowej Bułgarii i Macedonii, bowiem znalazło się w nim sporo utworów macedońskich pochodzących ze wszystkich zakątków tego kraju. Do kolegium redakcyjnego wchodzą prof. Michaił Arnaudow, Iwan Burin, prof. Christo Wakarelski, prof. Petal' Dinekow oraz Dymitr Osinin, który jest i redaldorem naczelnym. Zawarty materiał w tych tomach jest starannie ułożony tematycznie, podane są warianty niektórych utworów. Jest to dość ważne dla folklorystów zajmujących się badaniem bułgarskiej i macedońskiej twórczości ludowej. Materiały umożliwiają badaczom ustnej literatury Słowian odnalezienie odpowiedników występujących u innych ludów słowiańskich. Tom I (ss. 718) zawiera pieśni epickie a czynach bohaterskich postaci historycznych i fantastycznych. Utwory te opiewają walkę z Turkami i innymi wro- �374 Recenzje, przeglądy u)yc1awntctw i C,ZQSOpiSnl gam i ludu bułgarskiego oraz macedońskego. Znany pisarz bułgarski akacl. Georgi Karasławow napisał krótką przedmowę (s. 5-11), a wstęp pióra r. BUI'ina (s. 1397) pt. Ludowy epos bohaterski daje ogólną charakterystykę bułgarskiej epiki ludowej. Autor wymienia bohaterów i omawia poszczególne cykle i wątki. Wstęp Burina nie ma ściśle naukowego charakteru, jest raczej popularnonaukowy. Na końcu tomu zamieszczono ciekawe objaśnienia biograficzno-historyczne o opiewanych bohaterach, komentarze, dane bibliograficzne i wal'ianty poszczególnych utworów (s. 667-708). Teksty pieśniowe, z wyjątkiem 8 utworów publikowanych po raz pierwszy, były ogłoszone drukiem w różnych zbiorach lub periodykach. Tom II (ss. 716) pod red. pisarza Dymitra Osinina, zawiera 225 pieśni hajduckich buŁgarskich i 6 macedońskich. Również i te utwory były już drukowane przedtem. Wstęp Hajductwo w pieśniach ludowych (s. 5-64) napisał Osinin. Treść wstępu także popularnonaukowa. I tu, jak w tarnie piel'wszym, na końcu znajdują się komentarze, dane bibliograficzne oraz metryczki o zawaltych pieśniach ludowych. Kolejny tom III, zredagowany przez Ch. Wakal'elskiego. zawiera pieśni historyczne w liczbie 200 (z których 28 jest macedońskich). Wstęp Bulgal'ska ludowa pieśń historyczna (s. 5-73) pióra Wakarelskiego w sposób przejrzysty omawia pochodzenie i periodyzację pieśni oraz dokonuje systematyki wątków. Autor korzystał z bogatej literatury fachowej. Wakal'elski jest także autorem komentarz.v (s. 603-654), dając ciekawe informacje o bohaterach, wątkach i motywach. Tom IV zredagowany zostal przez akad. M. Arnaudowa. Zawarto tu pieśni mityczne w liczbie 225, w tym 30 tekstów macedońskich. We wstępie (s. 5-76) Arnaudowomawia gatunek pieśni ludowej, jej oryginalność, piękno i kompozycję. Pieśni te, występujące na całym obszarze Bułgarii i Macedonii, poświęcone Są silom nadprzyrodzonym, osobom świętym i zwykłym ludziom. Arnaudow sporządził także komentarze do tych utworów (s. 607-671). Następny V tom, zredagowany przez M. Arnaudowa oraz Ch. Wakarelskiego. zawiera pieśni obrzędowe. Wstęp (s. 5-61) napisał Arnaudow, który dał także krótką charakterystykę poszczególnych gmp utworów obrzędowych (s. 283-2811; 292; 295-296; 304; 308-310; 318-320; 329-334; 437-439; 450-454; 4£5-467; 471-475; 476- Arnaudow jest również autorem cennych komentarzy (s. 591--626). Wakarelski natomiast napisał wstęp pt. Wesele ludowe, wprowadzający do działu pieśni weselnych (s. 487-501). On także przygotował notatki i dane bibliograficzne do tych utworów (s. 627--641). Wesele ludowe rozpatruje on z punktu widzenia etnograficznego. W sumie tom zawiera 195 utworów ludowych, z których aż 1.11 to teksty macedońskie. Kolejny VI tom, zawierający 650 pieśni miłosnych (w tym 90 macedońskich), zredagowany .został przez D. Osinina oraz 1. Burina. Wstępem opatrzył go Osinin (s. 5-54), a komentarzami obaj redaktorzy (s. 587-634). W tomie VII bogato reprezentowane są utwory ludowe o stosunkach międzyludzkich (332 teksty, wśród nich 26 macedońskich). Wybór oraz pracę I'edakcyjną wykonali D. Osinin i Elena Ognjanowa. Pierwszy jest autorem wstępu (s. 5-41), komentarze zaś przygotowali oboje (s. 543-585). Redaktorem VIII tomu jest pracownik Muzeum Etnograficznego w Sofii, Atanas Primowski. Tom zawiera 330 pieśni, w tym 20 macedońskich, poświęconych ·pracy ludzkiej. Primorski jest autorem wstępu (s. 5--60) oraz komentarzy i bibliografii (s. 547-595). ·Tom IX, pod red. Angela Karalijczewa' i Weliczko W'lczewa, zawiera bajki oraz anegdoty. Wybór 120 bajek (20 macedońskich), fantastycznych i o zwierzę483). �Recenzje, pn:eglqdy wydawnictw i czasopism 375 tach, przedstawia bogate tradycje ludowe Bułgarów i Macedończyków na tym polu. W'lczew jest autorem wstępu (s. 5-77) oraz komentarzy (s. 473-534). Bajki o ludziach i anegdoty zawiera tom X, zredagowany przez akad. P. Dinekowa. Pośród 3 LO tekstów 63 są macedońskie. Tom zaopatrzony jest wstępem Dinekowa, który w sposób wnikliwy omawia ten gatunek utworów ludowych (s. 5-51). Jako współredaktor występuje etnograf bułgarski, Stefana Stojkowa, Która napisała komentarze do tych bajek (s. 606--651). Tom XI, zredagowany przez nieżyjącą już profesor Uniwersytetu Sofijskiego, Cwetanę Romanską, oraz E. Ognjanową, zawiera 285 klechd i legend ludowych, \V tym 66 macedońskich. Autorem wstępu jest Romanska (s. 5--46), komentarzy (s. 415-50:3) Ognjanowa. Kolejny XII tom zawiera ponad 15000 krótkich utworów ludowych - przysłów, przypowieści, zagadek, wśród których pokaźną część, bo ponad 4000 pozycji zajmują utwory macedońskie. Wyboru utworów ludowych dokonał Cwetan Minkow, który jest redaktorem tomu oraz autorem wstępu (s. 5-59). Utwory są różnorakie, ułożone według klasyfikacji dolconanej przez pisarza bułgarskiego a zarazem wielkiego wielbiciela i zbieracza utworów ludowych Petki R. Sławejkowa. W układaniu zagadek Minkowowi pomagała E. Ognjanowa, która wybrała najlepsze i naj ciekawsze utwory tego gatunku ludowej kultury duchowej. Ostatni, XIII tom, zredagowany przez Rajnę Kacarową, El. El. Stoina, N. Kau[mana, T. Bojadiijewa i D. Osinina zawiera teksty i melodie 731 różnorodnego gatunku pieśni ludowych, z których 46 to teksty macedońskie. Wstęp, omawiający cechy muzyki ludowej, napisała Kacarowa (s. 5-44). Tenże wstęp wydrukowano w języku angielskim (s. 45--62). Idea wydania całego zbioru zrodziła się w łonie Komisji Folklorystycznej przy Związku Pisarzy Bułgarskich. Zamierzenia jej zostały zrealizowane m. in. dzięki pomocy, jaką ukazali folkloryści bułgarscy oraz pl'acownicy Bułgarskiej Akademii Nauk. Decyzja wydania tomów zapadła w roku 1960 i począwszy od następnego roku, w którym ukazały się pierwsze cztery tomy, do roku 1963 oddano do rąk czytelnika zaplanowanych 12 tomów. Edycja ta - poza ostatnim XIII tomem - zawiera 2466 pieśni (z których 347 to utwory macedońskie), 430 bajek (83 macedońskie), 292 klechdy i legendy (66 macedońskich) należy do ciekawych pozycji folklorystycznych. Włączenie jednak utworów macedońskich do folkloru bułgarskiego można potraktować jako ujemną jej stronę. Grono redaktol'ów, które dokonało wyboru utworów ludowych, włożyło wiele pracy dla przezwyciężenia wszystkich trudności, na jakie napotyka się zazwyczaj w podobnych opracowaniach. Redaktorzy musieli bowiem przekartkować wiele wydanych dotąd zbiorów pieśni, bajek i innego materiału folklorystycznego oraz "przeorać" wszystkie zbiory rękopisów przechowywanych w archiwach bułgarskich. Szczególnie starannie, jak już powiedziano, opracowane są komentarze. Przy każdym utworze podano miejsce jego pochodzenia, imię i nazwisko informatora i zbieracza, bibliografie zbioru względnie czasopisma, w którym utwór zostal ogłoszony po raz pierwszy, sygnaturę teczki archiwalnej itp. Poza tym badacz znajdzie tu krótkie dane o postaciach historycznych lub bohaterach epickich występujących w utworach, warianty poszczególnych tekstów poetyckich bądź prozaicznych. Często podawany jest cały tekst odpowiedników lub przynajmniej duży fragment. W komentarzach tych czytelnik znajdzie także objaśnienia poszczegółnych fragmentów. �37G . Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Niełatwa była praca redaktorów i przy wyborze tekstów, bowiem różne mogfl być upodobania. Jeden lubi zwartą treść, inny bardziej poetycką. Również niemalo trudności mieli oni w Pl"zygotowaniu tych tekstów do druku, w większości wypadków spisane były one bowiem przez niedoświadczonych zbieraczy. Sporo tekstów roiło się od błędów językowych (nie zawsze przekazywana była przez zbieraczy gwara tekstu) itd. Redaktorzy pokonali wszystkie te trudności i przekazali badaczom folkloru bułgarskiego i macedońskiego cenną pozycję, jakich brak w innych krajach. Toteż utwory te, stanowiące wyselekcjonowany zbiór wszystkich gatunków folkloru obu narodów słowiańskich, służą w pełni pracom naukowym w tej ważnej dziedzinie kultury duchowej. Kole Ethnologia Slavica, t. II: 1970, Bratislava Simiczijew 1971, ss. 304. Drugi tom rocznika słowackich et.nografów i folklorystów, pOswlęconego kulturze ludowej Słowian, zawiera łącznie 12 artykułów o różnej tematyce oraz w dziale "Recensio librorum" - dwie recenzje pozycji książkowych i 11 przeglądów czasopism. Vaclav Frolec (Brno) w artykule Die gemeinsamen und differenzierenden Elemente in der Volksbaukunst des Donaugebietes przedstawia z pomocą 35 ilustracji i 6 map różnice i podobieństwa w budownictwie ludowym obszaru naddunajskiego, badając proces rozwoju kulturalnego narodów zamieszkujących tę część zróżnicowanej pod wieloma względami Europy, złączoną wspólną rzeką. Jako najstarszą warstwę kulturową doc. dr V. Frolec przyjąl ziemianki, tj. obiekty porównywalne z dokumentami archeologicznymi. Analiza przestrzenna i chronologiczna składników budownictwa - materiału budowlanego zależnego od naturalnych zasobów środowiska rozplanowania budynku mieszkalnego, konstrukcji i spadu dachu, sposobu zabudowy zagród, systemu ogrzewania, kuchni itd. pozwala dostrzec cechy wspólne i odrębności zarówno pod względem intensywności rozwoju u poszczególnych narodów (najprostsze formy zachowały się w dolnej przybałkańskiej części obszaru naddunajskiego), jak też w charakterze odrębności kulturalnych i in. Tradycyjny dom wiejski na tym obszarze - wnioskuje autor - ma jednak wiele cech świadczących o znacznej kulturowej całości tego obszaru, będącej rezułtatem wielostronnych wzajemnych wpływów. Szkoda, że w swych rozważaniach autor pominął obszerną pracę T. Wróblewskiego Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy (Poznań, 1964), omawiającą m. in. poruszoną problematykę. Olga Ganckaja, Natalia Gracianskaja (Moskva), Zur Typologie des volkstiimlichen Wohnhauses bei den Westslawen. Autorki omawiają swe badania w pokrewnej dziedzinie. W wydzieleniu typów zachodniosłowiańskich domów mieszkalnych przyjęły za poqstawę najnowsze zasady klasyfikacji obiektów, tj. rozwój planu wewnętrznego i odrębności systemu ogrzewania. Jednak zarówno w analizie porównawczej tradycyjnych form mieszkania chłopskiego, jak też w wypracowaniu jednolitej ich typologii trudność stanowi - jak stwierdzają autorki - problem chronologizacji obiektów. U każdego narodu słowiańskiego okres rozpow- �Recenzje, przegl.q<1y wydawnictw i c;z:asopisnl 'J.'; 'I '-'II szechnienia sit; poszczególnych form budownictwa był inny z rozmaitych przyczyn, np. w Polsce działały trzy różne systemy administracyjne w czasie zaborów. l mimo, iż niwelacja tradycyjnych form wiejskich pod wpływem miasta spowodowała bardzo duże zmiany w kulturze materialnej wsi, zwłaszcza w okresie jej nasilenia (najwcześniej, bo już w XVIII w. zaczęła się w Górnych Łużycach), do dziś istnieje duże bogactwo form tradycyjnych oraz regionalnych odrębności w stosowaniu materiałów, technik itd. Autorki wydzielają 6 typów chłopskich domów mieszkalnych w zachodniej Słowiańszczyźnie: dwa wąskofrontowe z asymetrycznym planem i ogrzewaną bądź nie ogrzewaną sienią oraz cztery szerokofrontowf', w tym dwa z symetrycznym planem i sienią 'chłodną bądź ciepłą i dwa z planem asymetrycznym, również z sienią chłodną lub ciepłą. Miriam Stara-Moravcova (Praha), Tools for Processing Spinning Fibers among Western and Easter Slavs in the Early Historical Period. W oparciu o liczny materiał drewniany zgromadzony przez archeologów w toku systematycznych badal'!. osad zachodnich i wschodnich Słowian z wieków IX-XIV autorka przedstawia narzędzia do obróbki włókna roślinnego i runa zwierzęcego oraz inne przyrządy służące do wyrobu przędzy itd. i dochodzi do wniosku, że narzędzia używane w tym okresie w Polsce i u wschodnich Słowian odpowiadały północnoeuropejskim, zaś w Europie zachodniej były one bardziej rozwinięte. Zbiór narzędzi z okresu średniowiecza wskazuje na nie pokrywanie się granic linearnych i chronologicznych rozpowszechnienia pojedynczych odmian ich form, znanych w okresach późniejszych, aż do naszych dni. Anna Kowalska-Lewicka (Łódź) w artykule La production traditionnelle du. beurre en Pologne obszernie i dokładnie opisuje technologię polskiego maślarstwa. Bazą źródłową są materiały archiwalne i terenowe z lat 1870-1968 oraz starsze druki. Opis zawiera wszystkie fazy technologiczne - udój i mieszanie mleka od różnych gatunków zwierząt, cedzenie go, zbieranie śmietany, sposób wyrobu masła, użytkowanie produktu w celach spożywczych, leczniczych, kosmetycznych i in. Marginesowo o handlu masłem i sposobach użytkowania produktów ubocznych. Opis narzędzi i sprzętu wzbogacony terminologią ludową. Artykuł omawia zarówno maślarstwo grup nizinnych, jak i górskich. Na uwagę zasługuje interesujący dobór 28 ilustracji. Mirko Barjaktarović (Beograd) w Land Baulks among the Serbs omawia własne materiały opublikowane wcześniej w książce O zemljisnim medjama u Srba (Beograd, 1952). Z miedzą polną - pisze autor - jako granicą oddzielającą indywidualne gospodarstwa rolne lub obszary dworskie czy wsie wiąże się bardzo dużo wierzeń i zwyczajów. Ale nie tylko to. Po wyzwoleniu Sel'bii spod okupacji tureckiej (początek XIX wieku) problem granic gruntowych uległ zaostrzeniu wskutek nowych podziałów ziemi, i miedza, a właściwie poszanowanie autorytetu trwałych znaków granicznych, stało się zjawiskiem społecznym lub nawet politycznym. Rzeczą charakterystyczną było łagodzenie i rozstrzyganie sporów granicznych według dawnego zwyczaju przez zespoły starszych, poważanych mieszkańców wsi. Po drugiej wojnie światowej ziemię uspołeczniono i miedze zatraciły dawne znaczenie. Jan Podolak (Bratislava), Uralte Arten des Feuerbereitung bei den Hirten des Karpatengebietes, przedstawia interesujące wyniki swych badań terenowych w Słowacji, Zakarpackiej Ukrainie i Rumunii nad dawnymi sposobami niecenia ognia, praktykowanymi przez pasterzy karpackich. Autor zwraca szczególną uwagę n;] funkcję' tzw. "żywego ognia" mającego znaczenie w kulturze duchowej ludu. "Zywy ogień" zachował się już tylko jako tradycja u pasterzy w związku z prakty- �Recen,je. przeglqdy wydawnictu) ; czasopism karni magicznymi. Dawniej był nieoddzielną częścią kultur'y rolniczej. Najstarsze sposoby niecenia ognia: tarcie drewna o drewno, kamienia o kamień lub krzemienia o metal, dotrwały w Karpatach aż do lat trzydziestych naszego wieku. Jan Komorovsky ,(Bratislava), Kaukasische Parallelen der Beg7'ćibnis-Geb1'uuch'! von Crna Gora (Montenegro). W nawiązaniu do Kultury ludowej Slowian K. Moszyńskiego, autor pogłębia własnymi badaniami studia nad obrzędowością pogrzebową. Stwierdza m. in., że wspólne ludom Bałkanu i Kaukazu były przejaw\' smutku po śmierci bliskich osób, jak np. lamenty (odbywano je także nad częściami ubioru lub broni, a treścią lamentów bywały losy i zasługi zmarłego), śpiewy żałobne we wspólnym kole, kaleczenie sobie twarzy, targanie włosów, bicie się mężczyzn pięściami po głowie itp. Wspólne także były uczty przy katafalku. U wschodnich Słowian tradycyjne obrzędy pogrzebowe zachowały się do ostatnich czasów i możliwość ich porównawczego badania, jak też poznawania odpowiednich obrzędów na Kaukazie, pozwala rozwiązać wiele problemów bałkańskiej kultury ludowej. P. G, Bogatyrev (Moskva) w artykule Improvisation et nOl'mes des procedes artistiques sur Ie materiel des histoires du XVIII siecle, des inscriptions dans des et Foma ukazuje formy improwizacji i artystycznego przekazu treści tradycyjnych. P. G. Bogatyrev przyjął za podstawę rozważań pieśni, bajki, powieść XVIII-wieczną i inne materiały o znanych niemal w całej Europie postaciach Jeromie i Fomie. Badania wykazały, że wykonawcy utworów folklorystycznych (zarówno plesnlarze, jak i bajarze) improwizują treść i tworzą nowe warianty zamieniając słowa, lecz bezbłędnie i wiernie naśladują normy środków artystycznych swych pmdziadów. Powstanie utworów o Jeromie i Fomie autor datuje w XVII w. (zapisy tekstów pieśni pojawiły się w zbiorze Sokołów na początku XX w.). Na uwagę zasługuj;.\ także zdolności improwizatorskie przepisywaczy powieści o Jeromie i Fomie, którzy tak samo jak wykonawcy utworów nie nal'uszali wzorów wydanych drukiem i rozpowszechnionych. Orest Zilynskyj (Praha), Das ostslawische volkstiimliche Spiel "Drache-Enterich". Zabawa ludowa w "Jaszczura" albo "Kaczora", znana od póżnego średniowiecza w folklorze wschodnich Słowian, wiąże się z istniejącym niegdyś rytualnym wyborem dziewczyny na żonę. Z biegiem czasu zabawa uległa istotnym zmianom, chodziło o grę erotyczną wyobrażającą poprzez formy tekstowe i ruchowe wyładowanie popędu płciowego. Stare dokumenty językowe, zwłaszcza z Polski, oraz detale tekstowe niektórych wariantów umożliwiają identyfikację aktorskiego jaszczura ze smokiem, którego głównym zadaniem było porywanie i gwałcenie dziewcząt. Odległe echo tej zabawy przejawia się we wschodniej Słowacji. Dagmar Klimova (Praha), Les guerres turques dans les narrations populaires. Les legendes historiques. Catalogue. Jest to pierwsza część wielodziałowego katalogu prozaicznych tekstów ludowych (historycznych powieści i legend) na temat wojen z Turkami. Katalog powstał na podstawie wypisów z literatury i archiwów rękopiśmiennych towarzystw ludoznawczych w Bmtysławie, Brnie, Ljublianie i Zagrzebiu z uwzględnieniem materiałów muzealnych w Wiedniu, atlasu ludowego w Bonn, archiwum prozy ludowej w Marburgu i Gottingen, w Berlinie, Instytutu Badań Literackich PAN w Warszawie, a także w oparciu o własne badania i zbiory terenowe na Morawach, w zachodniej i południowej Słowacji, wśród Słowaków na Węgrzech oraz o zbiory terenowe V. Gasparikovej, M. Kosovej, J. Michalka i B. N. Putilova, którzy nadesłali je na podstawie ankiet autorki. Katalog uwzględnia także teksty o Tatarach, Kurucach i Psiogłowcach (w Czechach). images Populaires (louboks), des contes et chansons SU1' Ierioma �Recen?je. lJn:efjlqclu ·wydawnictw i JIg C?G.SOpiSl1l. Oprócz treści autorka wyszczególnia charakterystyczne motywy. Pierwsza część katalogu zawiera 300 tematów wraz z komentarzami. J. O. Dzendzelivśkyj (Uzhorod), Uber das Problem des Linguistisch-ethnographischen Atlasses der Kultur des Karpatengebietes. Ogólne założenia atlasu językowo-etnograficznego kultury tzw. obszaru karpackiego przedstawił autor na V Kongresie Slawistów w Sofii w 1963 1". W czasie dyskusji nad Etnograficznym Atlasem Słowiańskim. Obecnie, przedstawiwszy trudności w dziedzinie koordynacji wysiłków językoznawców i historyków z etnografami, wynikające m. in. z różnorodności postaw i metod badawczych, prof. dr J. O. Dzendzelivśkyj proponuje rozważenie aktualnych głównych problemów atlasu, jak: dokładny podział obszaru pod względem językowo-etnograficznym, wyznaczenie grup etnograficznych i pogranicza kulturowego, określenie stosunku kultury karpackiej (pojęcie to wymaga dokładniejszego zdefiniowania) do kultur narodów ukraińskiego, rumuńskiego, słowackiego, czeskiego, polskiego i in. Zdaniem autora już dziś powinno się przystąpić do utworzenia międzynarodowej komisji atlasowej i pod jej kierunkiem zebrać i wydać material, ponieważ dialekty oraz zjawiska etnograficzne ulegają zanikowi. S. 1. Bruk (Moskva), Prinzipien der Zusammenstellung regionaler historisch-ethnographischer Atlanten in der UdSSR. Autor omawia dokładnie badania i prace atlasowe prowadzone przez Akademię Nauk ZSRR. Prace zmierzają w dwóch kierunkach: demograficzno-etnograficznym historyczno-etnogr'aficznym, o którym mowa w artykule. W ZSRR opracowuje się kilka atlasów. W 1961 r. ukazal się atlas historyczno-etnograficzny Syberii, w 1961 r. wyszedł 3-częściowy atlas "Rosjanie (odmienny typ atlasu), rozpoczęto już opracowywanie etnograficzno-historycznych atlasów Ukrainy, Białorusi i Mołdawii, Bałtyku, Kaukazu, Azji Środkowej i Kazachstanu. Główne zasady zestawiania atlasów regionalnych, to: przedstawienie zjawisk w rozwoju historycznym; ujęcie ich w skali całego terytorium w trzech granicach chronologicznych: połowa XIX w., przełom XIX i XX w. oraz połowa XX w. (razem 100 lat). Koordynatorem prac jest stała międzynarodowa komisja pod przewodnictwem prof. dr B. Bratanića (Jugosławia). Kieruje ona również pracami przygotowawczymi do sporządzenia atlasów etnograficzno-historycznych poszczególnych kr'ajów Europy i innych krajów sąsiednich. Medard Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle fran<;aise. Annee 17, Paris 1969, zesz. 1-2, 3-4, ss. 3'94. Tarko de la Societe d'Ethnographie 17 rocznik kwartalnika etnografii francuskiej ukazał się w dwóch podwójnych zeszytach zawierających, jak zwykle, trzy podstawowe działy: artykuły (articles de fond), komunikaty (Notes et materiaux) oraz dział sprawozdawczo-informacyjny obejmujący recenzje, kroniki i zestawienia katalogowe - bibliografii (blisko 800 pozycji), dyskografii, filmografii za rok 1968 oraz nabytków dzieł obcych w Bibliotece ATP. Omawiany rocznik zawiera materiały o różnorodnej tematyce, z różnych regionów i obszarów społecznych historycznej i współczesnej Francji. Przeważa oczywiście tematyka folkloru i szeroko pojmowanej sztuki ludowej, lecz nie �380 Rccen:je. pr::cgiąriy wyrlawnict.w i cza,c,opis111 brak również prac z dziedziny kultur'y materialnej oraz z pogr'anicza socjologii Pominięte natomiast zostały rozprawy o charakterze teoretycznym. Znamiennym rysem w treści rocznika jest wychodzenie autorów szeroko poza tradycyjny krąg kultury chłopskiej i wkraczanie na obszary nie docenianej dawniej przez etnografów kultury mieszczańsko-proletariackiej lub, mówiąc ogólniej - plebejskiej. Badania tego właśnie obszaru należą już - jak można sądzić według publikacji - do stałego programu prac etnografów francuskich śmiało podejmujących tematy leżące niejednokrotnie na pograniczu zainteresowań historii sztuki lub socjologii. Omawiany rocznik zawiera kilka tego rodzaju pozycji. Największą z nich jest obszerne studium historyczno-socjologiczne o życiu społecznym w Lille i towarzyszących mu formach plebejskiej plastyki l. Autorka tego dwutematycznego, trochę niespoistego studium zajmuje się niektórymi zinstytucjonalizowanymi formami życia publicznego mieszczańsko-proletariackiej społeczności dużego ośrodka przemysłowego w okresie wczesnego kapitalizmu, a następnie na tym tle omawia tWórczość Louisa Melino, najwybitniejszego w tamtych latach międziorytnika lillejskiego. Lille, liczące w trzecim dziesięcioleciu XIX w. ok. 70 tys. mieszkańców, stanowiło już wówczas duży ośrodek p1·zemysłu włókienniczego, a także tytoniowego i browarniczego. Zatrudnieni tam robotnicy w połączeniu z liczną rzeszą rzemieślników i drobnego proletariatu stanowili silne ugrupowanie socjalne przejawiające dużą aktywność społeczną i kulturalną, której dowodem była działalność licznych (w 1828 r. było ich 113) stowarzyszeń wzajemnej pomocy, mających na celu zabezpieczenie swych członków od wypadków losowych. Skupiały one ludzi różnych profesji, gdyż ówczesne prawo zabraniało tworzenia stowarzyszeń ściśle zawodowych. Jedynie włókniarzom, najsilniejszej w mieście grupie zawodowej, udało się - wbrew zakazom - stworzyć kilka stowarzyszeń zawodowych będących zapewne zaczątkiem robotniczego ruchu związkowego. Prócz tego działały również stowarzyszenia o charakterze sportowym, skupiające przede wszystkim łuczników, kuszników i kręglarzy. Wszystkie one miały własne regulaminy, sztandary, patronów i doroczne święta obchodzone bardzo okazale; składały się na to uroczyste pochody z kapelami ludowymi, zabawy, wspólne uczty i śpiewy. Społeczność Lilie wytworzyła zatem bogate tradycje folkloru mieszczańsko-robotniczego - jednego z najstal'szych w Europie. Z tradycjami tymi wiąże się twórczość wspomnianego miedziorytnika, zaopatrującego miejscowe stowarzyszenia w niewielkie obrazki-godła odbijane na papierze i kolorowane. Miały one kształt liścia i noszone były w dniach świąt patronalnych na kapeluszach lub w butonierkach przez członków stowarzyszeń. Emblematy te wyobrażały postacie patronów oraz realia życia codziennego. W ten sposób L. Melino stał się wyrazicielem tradycyjnej kultury środowiska wielkomiejskiego w okresie formowania się kJasy robotniczej. Pracę zamyka inwentaryzacja kilkudziesięciu zachowanych emblematów z krótkimi opisami ich formy i treści oraz lista stowarzyszeń, o których była mowa. Kulturze robotniczej (górniczej) tegoż miasta w Jatach późniejszych poświęcony jest komunikat na temat Jilłejskich tradycji teatrzyków marionetkowych 2. W kręgu podobnych zagadnień porusza się J. Cochin, piszący o specyficznym gatunku "ludowej" grafiki przedstawiającej "świat na opak" ". Autor omawia temat na podstawie kilkunastu zachowanych sztychów z XVIII i XIX w. z<Jwiera.i<;- 1 Elise Seguin, lmagerie et vie sociale a LilZe, Louis Melina 1790-1859,s. 179-232. 2 Pierre Soulier, Les marionnettes Zilloises. Le theatre Louis et Gustave ue Boot, 3 Jacques Cochin. Mondes a Z'envers, mondes a l'endro;t, s. 233-257. s. 2G7-~'f7. �Rt'ccn:je, jJr:eqląd,/1 w,ljclawnicttc i c,:'Gsopis'm :)~l cych serie 'l-iti rycin, a przedstawiających sceny zaskakujące niezwykłością sytuacji. Tradycyjnymi motywami są przedstawione na opak stosunki międzyludzkie, w świecie zwierząt oraz w relacji człowiek-zwierzę. Autor zalicza te drukowane przez popularne wydawnictwa i rozpowszechniane przez wędrownych handlarzy plansze do kręgu kultury ludowej ze względu na inspiracyjną rolę odbiorcy wiejskiego, do którego zbiorowej wyobraźni były one adresowane. Z tegoż kręgu wywodziła się zresztą ich tematyka (motywy polowania, rybołówstwa, ptasznictwa, rolnictwa itp.). Na koniec autor próbuje' uczenie, acz nieprzekonywająco, wyjaśnić przyczyny zaniku omawianego gatunku anonimowej twórczości. Pozycją dotyczącą zagadnień kultury ogólnej jest studium historyczne H. Tremaud na temat trwałości francuskich gier 4. Opierając się na źródłach pisanych -literackich (m. in. Rabelais, relacje podróżników), archiwalnych (akta administracyjne i sądowe), wreszcie leksykograficznych (encyklopedie zwłaszcza XVIII-wieczne, glosaria językowe) - autorka omawia rodowód, tło kulturowe i tradycje narodowych gier francuskich, przede wszystkim o charakterze sportowym, lecz także i hazardowych. Stwierdza ona, że większość znanych do dziś gier i zabaw wywodzi się ze średniowiecza, podlegając w ciągu wieków różnym przeobrażeniom. Niektóre z nich cieszyły się poparciem władz - np. gry o charakterze militarnym, jak łucznictwo, kusznictwo, strzelectwo - inne, uważane za grzeszne lub niemoralne - jak np. gry hazardowe (karty, kości) lub brutalne (gra w pilkę poprzednik futbolu i rugby) podlegały roznym ograniczeniom i zakazom. O trwałości gier i zabaw decydowały zresztą różnorodne czynniki, jak walory widowiskowe, moda, związek ze świętami lub porami roku, atrakcyjność towarzyszącego rytuału, wreszcie znaczenie magiczne, aktualne aż do XIX wieku. W ciągu lat zmieniała się technika poszczególnych gier, lecz tradycje i reguły przetrwały w świadomości zbiorowej; treść ideologiczna i społeczna pozostała niezmieniona. Wiele gier zostało z czasem skodyfikowanych i s[ederalizowanych w postaci zawodów ogólnopaństwowych, zbliżając się w tym do sportu. Niektóre przekształciły się w dyscypliny sportowe, takie jak golf, piłka nożna, rugby, tenis - zachowując równocześnie lokalnie swe pierwotne formy gier regionalnych. Ponadto do dziś zachowało się wiele specyficznie francuskich gier regionalnych, np. prowansalskie, langwedockie i liońskie pojedynki nawodne" pojedynki bretońskie, walki byków w Landach i Langwedocji oraz szereg regionalnych odmian gry z kulami, piłką itd. Niektóre tradycyjne gry francuskie zachowały więc żywotność wbr'ew i mimo niwelującej roli kosmopolitycznego sportu. Z kolei warto zwrócić uwagę polskiego czytelnika na interesującą biografię angielskiego folklorysty, Cecila Sharpa, omówioną w ATP przez E. Limeta ,:. C. Sharp (1859-1924) był z wykształcenia matematykiem, następnie stał się nauczy·cielem muzyki, by wreszcie poświęcić się całkowicie zbieraniu ludowych pieśni i tańców angielskich i amerykańskich. Jego droga do folkloru była zatem podobna do tej, jaką odbył u nas O. Kolberg. Podobieństwo tych dwóch postaci uwidoczniłCl się i w tym, że Sharp podobnie jak Kolberg poświęcał na badania wszystkie swe skromne środki nie dbając o zysk. Sharp był jednak nie tylko zbieraczem, lecz także teoretykiem folkloru i metodologiem. I te aspekty jego działalności wydobył z pracy i uwypuklił Limet, podkreślając obecną aktualność pogląTremaud. Perennife des jeu]: Irarv·ois. s. 259-2f;;:;. 5 Por. H. Tren1aud, Les joule,'.,' lanqucdociennes, ATP. R. 1G, 19fi8. s. 3-4G. nec. [w:1 •.Lud" 1972, t. 56. s. :lO9. 6 Eric Lin1et. A propos (}'une hioqraphie: CecU Sharp, his life ond tVo r/;" (Lond'.>n 1967). 4 Hel(~ne S. 131-134. �Recenzje. przegląd-y 1.vyda.wnictw j czasopisrn dów Sharpa. Z kilku wzmiankowanych sformułowań można się zorientować, że omawiana praca mogłaby dać polsl{iej folklorystyce i etnomuzykologii niejedną cenną wskazówkę. Warto by ją więc przyswoić polskiej literaturze, zważywszy zwłaszcza, że teorie zagraniczne lepiej się u nas przyjmują niż rodzime, choćby były identyczne. Przechodząc do zagadnień tradycyjnej kultury wiejskiej wymienić trzeba wyczerpujące studium z dziedziny kultury materialnej o zbieraniu i kruszeniu migdalów w Prowansji 7. Autor bardzo drobiazgowo opisuje caly proces technologiczny, używane narzędzia, organizację pracy i stosunki społeczne oraz praktykowane zwyczaje. Nie pomija również towarzyszących form folkloru zwi4zanych z uprawą i przeróbką migdałów, przytaczając przysłowia, porzekadła, pieśni, opisując gry z migdałami i zabawki robione przez dzieci, wierzenia magiczne, wreszcie sposoby użytkowania migdałów (formy konsumpcji, wykorzystanie odpadów). Tak więc ta wzorowa pod względem metodologicznym praca ukazuje wszechstronnie lokalny typ kultury związanej z uprawą migdałów i wykształconej w regionie będącym ś'vviatowym centrum ich produkcji. Drugą pozycją dotyczącą kultury materialnej jest ujęty historycznie komunikat H. Raulina na temat młotów kuźniczych o napędzie wodnym, ich tl'adycji i rozwoju technicznego". Urządzeń tych zachowa lo się we Francji tylko kilka; autor opisuje jeden z zabytków - kuźnicę zachowan4 w Górnej Sabaudii. Wreszcie sprawy folkloru. Tu odnotowujemy kolejny artykuł z serii zapoczątkowanej w poprzednim roczniku ATP !I, poświęconej ludowym tal1com pirenejskim, a mianowicie J. M. Guilchera Les formes basques de la dan~e en chaine (s. l-54). Kontynuując swe rozważania nad tańcami korowodowymi autor przenosi się obecnie do Kraju Basków, gdzie tradycyjny repertuar taneczny jest a raczej był bardzo bogaty. Omawiane formy branIe i farandole, odznaczały się w Kraju Basków wyjątkową rozmaitością rozwiązań choreotechnicznych (drobiazgowo przez autora opisanych) oraz interesującym kontekstem uwarunkowań społecznych i kulturowych. Obecnie tańce te zachowały się już tylko w pamięci nielicznych jednostek i w kilku nieoryginalnych wersjach folklorystycznych. Z kolei folklorem slownym zajmuje się Ch. Joisten, opisujący na przykladzie pewnej narratorki ludowej mechanizm międzyregionalnej dyfuzji wątków literackich l0. Pozostale pozycje rocznika są drobnymi przyczynkami na temat sztuki ludowej, m. in. o kapliczkach nadrzewnych w północnej Francji i o dekoracyjnych dachówkach we Wschodnich Pirenejach. Nas mogą natomiast zainteresować (wprawdzie ubogie) polonica zawarte w omawianym roczniku: wykaz nabytków dzieł obcych podaje 2 polskie pozycje - Atlas Polskich Strojów Ludowych, zeszyt orawski, oraz katalog wystawy ikon warszawskiego Muzeum Etnograficznego. Trudno oprzeć się wrażeniu, że pozycje polskie trafiają do Biblioteki ATP najzupełniej przypadkowo i absolutnie nie odzwierciedlają naszego r~;nku wydawniczego w zakresie etnografii. Bogu~lalV Linette 7 Charles Galtiel'. De ta rćcolte au ca:::sage cles runan(lcs en .Alpillcs et Crau, s. 55-93, fot. s łlenri RauEn. Note sur [es 1nartinets. s. D5-10(.i. g Por. ATP, R. J6, 1968, S. 259-292. Rec. [w:1 .•Luc!" J972, t. 51;. s. :309-3J1. 10 Charles Joisten, Un cas (Je Tnigration de contes populaire.o..;: (ill- LanUIl(,([()(: (lU Dllllpl/ine. S. 279-2BIl. �Recenzje, Osterreichische Zeitschrift przeglądy wyda.wnictw fur Nowa Seria t. 25, ogólnego Verein flir Volkskunde. Volkskunde. t. 74. Wiedeń 1971, z. 3--4. Wydawnictwo: i czasopisnt 38:5 zbioru Profil tematyczn~· dwóch ostatnich zeszytów recenzowanego rocznika potwierdza w dalszym ciągu sygnalizowaną wcześniej tendencję publikowania w nim tego, co aktualnie wpływa do redakcji, bez jakiegokolwiek doboru i ukierunkowania. Drukowane prace, z jednym wyjątkiem, mają tym razem charakter raczej materiałowy. Przysłowiowym rodzynkiem, notabene bardzo interesującym, jest artykuł Heda Jason, Volkskunde und Computer - eine Auseinandersetzung (z. 3). Autorka sygnalizuje w nim, w oparciu o bogatą literaturę światową oraz własne doświadczenia, korzyści jakie może oddać komputer w badaniach etnograficznych. Można go wykorzystywać, zdaniem Jason, przy zbieraniu bibliografii, zwłaszcza przy obecnym zalewie literatury, dalej - zestawieniu danych źródłowych o identycznej lub podobnej treści, Łącznie z dokonywaniem obliczeń statystycznych. Komputer może wreszcie sŁuż.vć, według autorki, nawet przy wypracowywaniu problemów badawczych, zwŁaszcza historyczno-geogl·aficznych. Przy jego pomocy można w końcu prowadzić na bieżąco rejestr kart archiwalnych dotyczących zabytków, rycin, diagramów i map. W sumie zachęcające informacje. Tradycyjnej kultury społecznej, a w szczególności zwyczajów prawnych, dotyczy krótka l"Ozprawka Herrnanna Steiningera, Die Prechel als Strafmittel im niederosterreichischen Viertel ober dem Wi.enerwald (z. 3). O stosowaniu kary pręgierza Steininger informuje Skl·ótOWO,na podstawie zebranych przez siebie danych źródłowym z XVI-XVIII \Y. Podaje miejsca stawiania po wsiach i miasteczkach pręgierzy, m. in. przed koś·cielnymi drzwiami, na rynku, ·cmentarzu. Ustala także rodzaje przewinień względnie przestępstw, za które stosowano karę pręgierza. Autor nie pokusił się o ustalenie genezy powołania do życia tej instytucji prawa zwyczajowego, jak i pl"Zyczyn jej zaniku. Komunikat Karla Fiala, Freundschajt. Uber Freunde und Gefreunde im Lande Salzburg (z. 4) jest jego odpowiedzią na ankietę przesłaną mu przez Towarzystwo Ludoznawcze w Wiedniu. Dotyczyła ona definicji i zastosowania terminu "przyjaźń", rozumianego jako swego rodzaju formy współżycia pomiędzy krewnymi i znajomymi. Inicjatorom ankiety chodziło o uzyskanie odpowiedzi na temat definicji oraz na pytania - na czym polega przyjaźń w życiu codziennym danej społeczności lokalnej. Zdaniem Fiala, w środowisku salzburskim pod tym terminem przyjaźń rozumie się: wzajemne odwiedzanie się, uczestniczenie w uroczystościach rodzinnych (chrzcinach, I komunii, '.veselach, pogrzebach) oraz świadczeniu sobie nawzajem różnego rodzaju usług. Odpowiedź informatora nie ogranicza się do prostych odpowiedzi. lecz poparta jest w każdym punkcie licznymi bardzo ciekawymi przykladami różnych form przyjaźni. Kolejni.) pozycję stanowi wzmianka Wernera Heimerl, Absperren als Brauchtum bei der Goldenen Hochzeit in Obersteiermark (z. 3) z zakresu zwyczajów weselnych. Autor opisując przebieg uroczystości obchodu złotych godów pożycia małżeńskiego, zwraca szczególną uwagę na występy przebierańców. Jednym z nich jest zwyczaj zatrzymywania jubilatów, podobnie jak i nowożeńców, przy na poczekaniu zrobionym plocie. Przy tej okazji nawiązuje się wesoly dialog, który kończy się obdarowaniem zatrzymujących. Kulturę duchową reprezentuje artykuł Theodor·o.s Vlachos, Geister UM Diimonenvorstellungen im siidosteuropiiischen Raum griechischer Sprachzugehorigkeit (z. 3). Daje on przegląd różnych występujących w kulturze wsi i miasteczek Grecji irracjonalnych postaci - duchów i demonów. Opierając się na bogatej literaturze oraz �38J Recen.zje, przeglądy lvydawnictw i cUlsopism własnych badaniach, autor staral się zrekonstruować rozwój historyczny oraz stan c.zisiejszy demonologii. Vlachos wyróżnił kilkanaście grup demonów oraz złych duchów (Neraides, Wrikolakes, Anaskelades, Lamies, Telania, Kalikantzari, Strigles, Gorgone, Gello, Empousa, Wrachnas, Aerika, Drimes, Koutzo), podobno szkodzących ludziom, zwierzętom i roślinom. Analizując każdą grupę omówił kolejno: pochodzenie oraz warianty nazw, miejsce występowania postaci (w wodzie, powietrzu, ziemi, drzewie), rodzaje demonów pod którymi występują, czas ukazywania się, skutki oddziaływania oraz środki zaradcze. Szkoda, że autor ograniczyI się tylko do przeglądu, a nie dał monograficznego opracowania. Niektóre z omawianych demonów, jak np. Wirkolak, są odpowiednikiem naszego wilkołaka. Następne pozycje, to w swej większości krótkie komunikaty. Pierwszy Margit Grohsl, Das Symbo~ des Lebensbaumes auf Sparbehiiltern (z. 4), informuje o umiejscawianiu stylizowanych wzorów symbolicznego drzewka życia na skarbonkach i woreczkach do pieniędzy. Umieszczony na tego rodzaju obiektach pomnaża i przysparza pieniędzy. Kolejny - Augusta Sutter, Zu den Sagen aus Trofaiach (z. 3), podaje krótką wzmiankę na temat opowiadań o tzw. Wildfrauen, tj. swego rodzaju "złych kobietach" - czarownicach. Następne dwa - Emila Schneeweisa, specjalisty od etnografii religii, dotyczą tym razem sztuki sakralnej. Pierwszy z nich, krótszy, pt. St. F~orian a~s So~datenpatron, przedstawia opisy dwóch szerokosłupowych kapliczek przydrożnych zawierających napisy, świadczące o kulcie św. Floriana jako patrona żołnierzy. Drugi, ZUl' re~igiOsen Vo~kskunde des siidlichen Stadtrandes von Wien. Die Bi~dstOcke, Kreuze und Wegsiiulen von Ober- jest swego rodzaju sprawozdaniem z badań terenowych, do którego dolączono odręcznie wykonane ryciny. Autor opisuje znajdujące się na przedmieściach Wiednia przydrożne krzyże, kapliczki i kapliczki słupowe. Dane o każdym zachowanym obiekcie uwzględniają: genezę postawienia figury, fundatora, konstrukcję, wystrój i obecnego opiekuna. Wymienione kapliczki stanowiły kiedyś nieodzowny element kultowy wsi. Obecnie są jednym z niewielu reliktów tradycyjnej kultury ludowej znajdujących się w obrębie dużego ośrodka miejskiego. Poruszona tamże problematyka wchodzi, zdaniem autora, w zakres tzw. etnografii wielkiego miasta (GTosstadtvolkskunde). W recenzowanym roczniku wyczuwa się, zarówno przy lekturze poszczególnych prac jak i zamieszczonych w nim recenzji, duże zainteresowanie etnografią religii. Dział ten zajmuje w etnografii austriackiej ważną pozycję, w przeciwieństwie de naszej, w której jest raczej pomijany. Warto więc. chociażby z tego względu, zapoznać się bliżej z zawartością ostatnich zeszytów. und Unter~aa sowie Rothneusied~, Walerian Sobisiak Prace Etnograficzne. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" ków 1971, t. XXI-XXIII. z. 5. Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Kra- W ostatnim zeszycie znajdujemy bardzo ciekawy zestaw 6 prac o dość zróżnicowanej tematyce. Pierwszą z nich jest Andrzeja Wali górskiego, Kierunek ewolucyjny w etnografii (1860-1890), następną Jana Bujaka. Znaczenie regionalizmu i krajoznawstwa d~a rozwoju muzeów i zbiorów etnograficznych, dalszą Bogdany �380 Pilichowskiej. Z l1i.~(orii nauk etnograficznych we WIoszech, kolejną Ewy Niehorskiej, Z badali nad J~1.il(ll1'(f:ludową Sląska CieszYl!skiego, piątą Mieczysława Gładysza. Chlopski kalendarz ideograficzny i wreszcie ostatnią Ewy Krasińskiej, Wiedza ludowa (J (jlciJach i jej znac:::enie dla pl'aktyki l'olniczej. Artykuł A. Walig{lrskiego bardzo wnikliwie i wyczerpująco zaznajamia czytelnika z l;icrunkiem ewolucyjnym. Temat jest, moim zdaniem, doskonale opracuwany. Artykuł informuje o podstawowych założeniach teoretycznych oraz o największych ctnognfad1-ewolucjunistach podanego w tytule okresu. Praca jest dalszą informacją doLycząq przeglądu ruzwoju nauki - etnografii i antropologii. Doniesienie J. Bujaka przedstawia rozwój regionalizmu krajoznawczego ze szczególnym podkreśleniem ruchu krajoznawczego w Karpatach, Tatrach, Pieni. nacho Ruch ten mial wg autOl·a dwa aspekty: naukowy i artystyczny. Bujak podkreśla wielki wkład pracy działaczy ruchu krajoznawczego i Towarzystw Krajoznawczych. ZWl·aca uwagę na współczesne poglądy dotyczące istoty krajoznawstwd i regionalizmu, które warle sc~rozpropagowania. B. Pilichowska podaje w swej pracy krótki przejrzysty, chronologiczny przegląd rozwoju nauk etnograficznych we Włoszech począwszy od drugiej połowy XIX w. do czasów nam wspólczesnych. Wymienia wybitnych naukowców, którzy wnieśli sw(ij wkład do historii rozv.roju tej dyscypliny, podaje także warunki rozwoju etnografii w poszczególnych latach. Zwraca również uwagę na wyraźny podzial naukowców na etnologów i antropologów kulturowych, jaki zaznaczył się w drugiej polowie XX wieku. Praca daje raczej ogólny tylko pogląd na rozwój tej nauki we Włoszech. Przybliża ją jednak polskiemu czytelnikowi, który nie ma możności bliższego poznania etnografii włoskiej, Z pracy E. Niehorskiej dowiadujemy się o stanie badań nad kulturą ludową Sląska, a zwłaszcza () zt"óżnicowaniu wewnątrzregionalnym pod względem administracyjnym, terytorialnym, językowym i etnograficznym. Praca jest swego rodzaju przegl<j(1l'rn dorobku etnograficznego tego regionu Polski. Artykuł M. G laclysza wpnJwadza czytelnika w malo znaną problematykę kalendarzyobrazkowych. Autor przedstawia konstrukcję i symbolikę kalendarza sporZ'ldzonego pl·zez ciJlOIJa-anall'abetę. Kalendarz mial służyć do celów gospodarczych. Eksponat przechowuje sic: obecnie w Muzeum w Cieszynie. Według autora, je.;t on Wil'lk'l rzadkością w skali europejskiej. M. Gładysz podaje m. in. miejsce i czas powstania kalendarza, technikę wykonania, system rachuby czasu, adnotacje zjawi<;k meteorolugicznych i astronomicznych. Pracę ilustrują interesujące ryciny. Ciekawym przyczynkiem do wiedzy ludowej o glebach jest wystąpienie E. Krasińsldej, stanowi<\ce fragment więk'>zej rozprawy naukowej na temat Tradycyjne i nowoczesne źródło omz środki przekazywania i upowszechniania wiedzy rolniczej w Małopolsce południowej w d1'Ugiej polowie XIX i XX w. Autorka na podstawie wywiadów prz(·~pr(Jwaclzony('h na Polskim Spiszu i w Limanowskiem określa rozwój hisluryczny wiedzy ludowej z dziedziny klasyfikacji gleby. W swoich rozważaniach wykorzystała także źródla z X:VII i XVIII wieku. Z przeprowadzonej przez ni,! analizy wynika, iż zarównu w minionych wiekach, jak i w obecnej dobie za kryleri um klasy fikacji gleby lud przyjmuje nadal jej skład mechaniczny, który łączy z warunkami ekologicznymi. Właściwości gleby określa ponadto na podstawie znajomości roślin na niej rosnących. Czasopismo "Pmce Etnograficzne" jest przeglądem wartościowych prac ośrodka krakowskiego. Aldona 25 -- LucI. t. LVII Rudzka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49df64f075d339eac653a8eadb8ec811.pdf 18aef261f13960be4834bac665deb107 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1338 Title A name given to the resource Indeksy, spisy treści / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.407-424 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY Angełow Bazan 2~7 Antonowski M. 1. 11 Arciszewski K. :J·H) Arnaudow Michaił :l25, 374 Azbelew S. N. 365-:166 Azdowski M. K. 10 Baliński K. 71 Bandarczyk Wasilij K. 1:31-147 13arag L. G. :l68 Bar jaktarović Mirko :177 Barszczewski J. :J9 Bausinger H. !)5, 102 Bąk Stanisław 177-200 f1cncdicti .T. B. 24 Berwiński R 71, 74, 7fl, 81 Bessonow P. /I.. 24 Biegeleisen Henryk 59, 82, 85, 245, 247 Bielski Marcin 122 Blomkwist J. E. 137 Błachowski Aleksander 301-318 Blaszczyk Stanisław 399-402 Bobrovskij P. :19 Bogatyrew Piotr Grigorjewicz 159-176, 378 Bohdanowicz Janusz 201-211 BoHin 1. N. 11 Bratanić B. :179 Brudnyj W. :~Ol,:306, :lO8 Bruk S. 1. 379 Bujak Jan 385 Burin L 374 Burlasowa Sonia 3'60 Burszta Józef 5-32, 37, 107, 112 Caplovic J. 39 Chaburiew G. A. 143 Chętnik Adam 390 Child F. James 337 Chodźko Aleksander 361 Ciborowski Edmund 390 Cocchiara Giuseppe 17, 334, 338, 339 Cochin J . .i80 Czacki Tadeusz 1:~ Czaplowicz Jan 16 Czarnowska M. 25 Czeczot J. 25 Czekanowski Jan 215, 216, 241 Czelanowski F. W. 24 Czerwiński L Lubicz 39 Danielewski L. 81 Daniłow K. 25 Delaveaux L. 39 Dinekow P. 375 Dobrowski Józef 16 Dołęga Chodakowski Zorian 23, 24 25, 26 Domeyko L 349...• 350 Domiańska Henryka 342, 343 Droppowa Lubica 360 Dybowski Benedykt 372 Dzendzelivśkyj .J. O. 379 Dzordzević Tihomir 246 Eniczerow N. G. 326 Erben Karol Jaromir 24, 361 Fial Karol 383 Fiłatow A. 305 Fischer A. 230 Flizak Sebastian 406 Frolec Vachav 376 Gajek Józef 219 Galtier Ch. 382 Ganekaja Olga 376 Gasparikova Viera 360, 36'2, 363 Gamarecki W. H. 39 �KoUar J. 24 Kołas Jakub 145 Kołłątaj Hugo 1:3, 3H)--:323 Komorovskij Jan 378 Kondratjewa S. 368 Konopczanka Antonina 83 Kopczyńska-Jaworska Bronisława Gierodnik G. :302, 304, 307, 311 Giovanni Gaetano 336 Gliński A. J. 71 Gloger Z. 47 Gładysz Mieczysław 385 Godin Amelia 361 Gorki I. G. 11 Gracianskaja Natalia 376 Granowski T. N. 31 Grigorowicz W. I. 24, 25 Grimm J. i W. 19 Grohsl Margit 384 Grynbłat M. J. 137, 143-144 Guilcher J. M. 382 176, 387-398 Kopernicki Izydor :l6 Korniewa A. :307 Korniłowicz A. 26 Korzun I. P. 140 Korytko Emil 24 Kostkova Anna 359 Kostrzewski J. 218 Kotula Franciszek 263-300 Kozłowski K. 39 Kowalska-Lewicka Anna :377 Krasińska Ewa 385 Kraszennikow S. 372 Kraszewski J. I. 73, 75 Krauss F. S. 38 Królikowska Elżbieta 405 Krygar H. 24 Kuba L. 38 Kukuljević-Sakcinski L 24 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 41, 390 Hanka Wacław 23 Haupt L. 39, 40 Heikel A. D. 220 Heimerl Werner 383 Herder J. G. 18, 20 Herrmann Joachim 351 I-lilferding A. 38 Hnatjuk Wołodymir 359 Horak Jiti 261 Horvatkowa Emilia 359 Ikonomow Wasyl 248 Lafitan Fr. 8 Latković Vido 261 Lebiediewa N. L 137 Ligęza Józef 406 Limet E. 381 Linette Bogusław 379-382 Ljubić S. 24 Lompa Józef 53 Jagieła Kazimierz 213-243 Jahoda Gustaw 96, 105 Jasnosz Stanisław 351-358 Jason Heda 383 Jech Jaromir 360, 362 Jezierska Renata 333--340 Jezierski F. S. 13 Joisten Ch. 382 Jordan Ivanow 253 Jordan J. P. 24 Jucewicz L. A. 39 Jung Carl Gustaw 263 Kamarow A. M. 139 Kamocka Maria 405 Kapełuś H. 362, 363 Karadżić Vuk St. 23 Katranow N. N. 24 Kawielin K. D. 31 Kirkor A. H. 39 Klaproth J. 372 Klimova Dugmar 378 Kolberg Oskar 33-94, 111-117, Łęga W. 237 Łomonosow M. W. 11 214 Maepherson J. 17 Mader J. 16 Majkow W. N. 31 Maksymowicz M. A. 25 lVIakulski Krzysztof 390 lVIałczanowa L. A. 139 Małczanowa L. lVI. 137 lVIarcinkowska Halina 342, :347 Marcinkowski A. 39 Masłowa G. S. 1:)7 Maurizio A. 214 159- �40~} Melzer J. Hj Michalek Jim 360 Mickiewicz Adam 123, 125-128 Miladinow D. 24 Miller Elżbicta 71-94 Miller W. 366 Minkow Cwetan :175 Mioduchowska Marianna 390 Moszyński Kazimierz 214, 216, 235, 241, 242, 261 Mozejko E. 302 Mukarovsky J. 164 Murayama Shichir6 372 Murko Matija 261 Muśinski Mikulaś 358 Rakowiecki 1. B. 24 Ramanow E. 144 Raulin H. 382 Richl W. H. 22, :31 Romanska C. 375 Rudzka Aldona 384-385 Rylski Neofif 24 363- 368, 373-376 Simonides Dorota 95-109, 358-363 Simwierstow J. 306 Skrukwa Agata 55-68 Smirnow J. 366 Smolerj J. E. 24, 39, 40 Sniegiriew 1. M. 25 Sobisiak Walerian 370-371, 383-384 Sobotka P. 38 Sriezniewski Ismail Iwanowicz 25, 149- Ognjanowa E. 375 Okazaki Krystyna :i72-:n:l Optołowicz Janusz 406 Osinin Dymitr :174 Ozgowicz Edward 405 158, :1l9-:323 152 Sabalenko E. R. 145 Sacharow l. P. 27 Sasińska-Klas Teresa 368-370 Schlegel F. 19 Schneeweis Emil 384 Seguin Elise 380 Sekuła Michał 343 Serżputowski A. K. 144 Seweryn Tadeusz 388--389 Sharp Cecil 381 Siedow W. W. 142, 143 Siemieński L. 71 Simiczijew Kole 245-262, 325-332, Nadieżdin N. 1. :31 Naruszewicz Adam 13 Nasz Adolf 387-398, 405 Naumow E. P. 364-365 Nechmenin N. 247 Nedo Paul 361 Niederle Lubor 209, 247 Niehorska E. 385 Nikifarowski M. .J. 144 Nikolski M. M. 139 Nizio Krystyna 117-129 Palacki F. 24 Paradowska Maria :341-350 Pauli Ż. 24 Pilichowska Bogdana :18:) Pitoń Jan 342, 344-346 Pitrć Giuseppe 333-:140 Podoh'lk Jan :359, :177 Pol Wincenty 31 Połujański A. :19 Popiel L. 217, 211 Popowicz R. 24 Pranda Adam 359 Primowski Atanas 3H Prus-Chąciński T. M. 312, 346 Pszczółkowska-Simiczijevi Janina PuHkowa E. 81 Purkynie Jan Ewangelista Putiłow B. 366 158 H9- Staró-Moravcova Miriam 377 Steininger H. 383 Steller G. W. 372 Stojanović M. 24 Stożek Władysła\v 406 Stryjkowski Marcin 122 Suboczowa Maria 405 Surowiecki W. 26 Suszil F. 24 Sutter August 384 Svobodova Vlasta 370 Szafarzyk J. P. 24, 26 Szafel' Władysław 269 SZ:H~iawski Klemens 96 Szapkare\v Kuzman 325-332 �<110 Szaulicz Nowica 120 Szpilewski P. 25 Srehhik Svetozar 360 Święcki T. 39 Tarko Medard 33-54, 299, 376-379 Tatiszczew W. N. 11 Tereszczenko A. W. 31 Toch H. J02 Tokariew S. A. la, 141, 142 Torii R. 372 Tremaud H. 381 Trietiakow P. N. 142, 143 Tułtus T. 307 Tyszkiewicz E. 39 Urbancova Viera 16, 30 Verković Stefan 326 Vlachos Theodoros 383 Vlahović Petal' 111-117 Vraz S. 24 Wacław z Oleska (Zaleski) 24 Wakarelski Christo 374 Wali górski Andrzej :385 Weber-Kellermann I. 21 Wenelin J. I. 24 Wieliczka Zygmunt 342, :346 Wieresajew Wikientij :101 Wierzbicki F. 349 Winigradowa L. :367 Wogorow I. 24 Wojnacki W. :349 Wódz Jacek 368 Wójcicki K. W. 24, 71, 72. 87 Wróblewski Tadeusz 41, :376. :399-404 Zaleski A. I. 138-139 Zejler H. 24 Zelenin D. K. 166 Zien kiewicz R. 25 Zilynskyj Orest 378 Zmorski R. 71 Znamierowska-Prlifferowa Maria 390 Żuczkiewicz W. A. 142, 143 Żurawski Tadeusz 390 �INDEKS adaptacyjne vt1a:;y procesy 309 eblO~rilficzne -- 37D form:{ -- - ukrilińskie budownictwo spichrze, budownictwo p. zabudowa ludowe chatą, domy, wsi ;J;j, 40, 47, 1:]7, 288; 11--12 słowiailscy współżycia 23-25 społeczności lokalnej :'85 50, ,51, 71-94, 77 ludowe rosyjska folkloryści 281, :J60 88 ludowe 35, 40, 46-48, :301-363, 374-375 -- białoruskie 368 51 foH:Jorystyka 2!1 382 :3:'4·335 --- ukraiński słowiań:;1de ballada ludowa bajkil magiczna "LO, 275, 278, 280-281, siowny :;ycylijski In badania terenowe - języko:cnawcze bajki HZECZOWY garncarstwo p. majolika garncarstwo 272, 277 gospodarstwa chłopskie 287 grafika ludowa 380 gry i zabawy 35, 40, 45,381 370-377 by liny :lG5-:Hl!i chata 180 1<JSOWSk,l czarownice 181 :l8 l c kalendarz demonologia :3;;, 40, :38:]-384 di,llekty ludowe 2G domy przy~;łup()we 277 drukowanie płótna drzew~o ;;ycia 384 etnogeneza etnografia - białoruska ---- słowiańska radziecka - włoska 135 ·145 5-:J2 ludowa :364-:368 ludowa bułgarska macpdońsbl - plebejski ewolucyjny komputer 380 :335 w etnografii komunikacja 186-187 kosa 17n korowaj :311, :n:~ kutia 374 32-5--3:32 farbowanie tkanin :n1 folklor dziecięcy :35 jugosłowiański 40, 56 kierunek - 385 -- k;lrczma kultura 1:31-1:;5 epika - 141-144 181 epika - 385 382 kolt;dy 273, 281, :J07 kołomyjki 47 Białorusinów 8, 30-:31, -- :370 obrazkowy kapliczki nadrzewne ,;łupowe :J84 111-117 rnaterialna plebejska :38:3 1 :)';, Białorusinów J:JH 380 -213 kuznia 382 J.;-wC',c,tionarillsz legendy literatura liny, ki, 35, 40, 50; e175, 378 ludowa p. bajka, epika, legendy, 1:3 etnograficzny folklor, literatura ballada, kolędy, by- kołomyj- straganiarska, �412 opowiadania, pleSI1l, pieśniarze, podania, poezja, przysłowia, zagadki - straganiarska 274 ludowość 27-29 ludoznawstwo 6, 20 - łużyckie 15 - polskie 12.-14 magia 47, 95, 108, 163, 169, 282, 288, 359 majolika rzeszowska 277 meblarstwo polskie 277 medycyna 35, 40, 51 metoda funkcjonalno-strukturalna 161-176 miedza 377 mitologia 35, 40, 336 monografie kołchozów 1:37 muzyka ludowa 192, 375 muzyczne instrumenty 35, 356 rańtuehy 278 region etnograficzny regionalizm 29:3-295 rolnictwo 35:3 narzędzia do obr{jbki włókna 377 narzędzia rolnicze p. kosa, stępa, wozy obrzędy ludowe 35, 40, 47, 288, 301-318 - - doroczne 163 - - chrzcinowe 311-:312, 315 - - narodzinowe :;59 - - pogrzebowe 117, 378 - - weselne 44, 50, 51, 135, 139, 189, 245-260, ludowe 17, 23, 35, 40, 44-50, slawizm 29 spichrze ziemne 201-211 stępy 21:3-24:3 strój ludowy 137, 165-166, 187, 277 sztuka ludowa p. grafika, plastyka sztuka ludowa 357 - sakralna 384 bułgarskie 3n··374 buntownicze 60 jugosłowiańskie 114 miłosne 374 mityczne 374 niemieckie 19 obrzędowe 374 odpustowe i jarmarczne patriotyczne 60 - - rosyjskie 25 - - rzeszowskie 281, 283 - - weselne 245-262, 374 pieśni systematyka 89 l~ieśniarze, bajarze 378 plastyka ludowa 283 tańce ludowe :35, 44, 49, 50, 381, :382 teatr ludowy 172 tkactwo 1:37, :356, :;7 J tradycje ludowe sycylijskie :j;Hi - - włoskie :3:34 55-68, 375, 381 - :37, 294-295 310, 359, 374 - - zaduszkowe 316-317 ogień, sposoby niecenia 359, 377-378 opowiadania ludowe 35, 44, 4.5, 47, 49, 87 - - słowackie 360 pieśni podania 35, 40, 45-47, !J5-109 - wierzeniowe 96-108 poezja ludowa 25-26 pożywienie ludowe p. korowaj, kutia pożywienie 35, 47, 181-186, 377, 382 - obrzędowe 190, 21:; prawo 35 proza ludowa :359-360 prozy ludowej katalog :378 przechowywanie ziarna 201-211 przemiany społeczne wsi 368-:\70 przemysł ludowy 273-280 przesądy 95-J 08 przędzalnictwo 40 przysłowia 25, 35, 40, 44-47, 50, 368, :375 ubiór p. strój, rańtucb ubiór :35, 40, 45, 47, :356 uprav"a migdałów :382 - 274, 360 wiedza lGdowa o glebach :38:i wierzenia 40, 45, 50, 95-108 - białoruskie 140-141 - słowiańskie 357 wozy 187 wyrób mas!<:l :;77 z<lhawa ludowa :178 biegi lnagiczne 2g:~ zabudowa wsi '~5 Za z;'łgadki :~5J 44, 47, 375 zagrody wiejskie 288 �413 zakazy magiczne 359 zawodzenia żałobne 117 znachorka 102 zwyczaje rodzinne p. obrzl;dy zwyczaje i obycz<.ljc 288 rodzinne zwyczaje doroczne 49, 312-313 - sobótkowe 44 - kolędnicze 302 - weselne 383 - prawne 64, :~77,383 �I,~'-;El(S ETNO-GEOGRAFICZNY Iluś Amcryl,a Pldn. i\rauk:::inic -. :350 Dr"azYlia :541-:~50 Indianie brazylij:;cy 1'31',-:na :--:crbia, łużyccy ~;łowacja 16, 24-2(i, 35 i -358, Syc:/lia ij 17, 201-207 383 Bałkany Ukraina, 35) :364--367, 378 Baskowie Besarabia :382 208 Białoruś, Białorusini \'i~gry .'34, 47, !iI, 12:1-124, 16, 24, 26, 30, 210, 371 Cyg,mie 40-41 :.W'l, Fr8ncja 208, :380-382 0-:31], :ll 377 Litwa, Litwini Łotwa 304, :311 Łużyce :34, 41, 47, 51-52, 14, 245-262, 325-332, 373-376 Morawy 210, 359 12:3 15, 24, 26, 40, 377 Macedonia 24, 163, 165,210 Niemcy 18-22, N.H.F. 99 Zakarpacie 117, l:~-H" 34-53, 49 227 364-365, 47 Kaliskie K~lszuby 46 21f) Kieleckie 46 Krakowskie [\:ujawy 44 'H Lubelskie Lernkowie 46 49 Lt;czyckie 46 Ma~opolska 215, :185 r,,1azowsze 47 Podhale 49 46-47 P07n<lńskie Rumunia 210 Przemyskie 50 Haoomskie 4G 10-12, 311, 131-135, 208, 210, 50 7Viią~ek Radziecki :301-:318, :j7!) Pokucie Rosja 208, :,4, 108 377 24, 26, 111-117, :378 40, :n5 Brytania Bojkowice Kaukaz 21 :l, 2];', WłodJY 209, :38" Wołyń 51 Chdmskic Karpaty 209, (j 38:3 Huculi 50 Jugosławia 62, 376- :17n 208 I'olsl,u, Grecja :W4-36:i, Zyd~~i 41 Estolii:: :j] 260, :;0, 16:!, :;59 5-158, Ukraińcy:!;', Wielka 135-147, 208, 302 Bułgari:J, Bułgarzy 14, 26, 260, :373-:376 Czechy 1:.W, 40 361-:168, 209, ·"17 'i'c.:i;H'Zy Europa 14, Serbowie Sło\viailszczyzl1<l Azj~, 209. :379 i\jnoVl./ie ;jri2·_·;)7~i Ausiria l u:! Serbowie :377 :;48-:~50 :342 Sybcrić-. l"~'.l.T\lJ(J!1~i ;) i Podlwrp<lck,\ 24-27, 31, 120 4.5 208, 210, 213-243, �Rzeszowskie 49, 277-288 Sandomierskie 4:3 Sanockie-Krośnieńskie 49 Śląsk 48, 84, 96, 100-107, 151-1:')8, :385 Tarnowskie 49 Tatry 49 Warmia i Mazury Ziemie Zachodnie Żydzi 268 Indeksy opracowała 48 106, ]07, 125, 21:l J. Gerlach-Klndni.cka ��SPIS ILUSTRACJI 1. Ostatni skrzypek wiejski w Grębowie (Jan Matyka, Grębów, Piasek 93) 2. Typy jam na ziarno (tabI. rys.) . 3. Jama na zboże wyłożona słomą (Słowacja); wg J. Kudrnaca 4. Model zrekonstruowanej jamy na ziarno z miejscowości Klucov (Czechy); wg J. Kudrnaca . 5. Niektóre typy archeologicznych jam na ziarno odkryte w Europie, zestawione przez J. Kudrnaca (tabI. rys.) . 6. Prymitywna stępa kielichowata. Zada brze, pow. Kozienice. Ze zbiorów Muzeum w Radomiu, nr inw. 662/5127; fot. B. Jankowska, 1969 1'. . 7. Otłukiwanie w stępie kielichowatej stęporem a wydłużonym uchwycie. Siostrzytów, pow. Lublin. Badania PAE, kwest. 6, 1965; fot. G. Klaska, 1965 r .. 8. Stępa kielichowata z niską podstawą. Zawady, pow. Tomaszów Lubelski. Badania PAE, kwest. 6, 1964; fot. A. Kuczyński, 1964 1'. . 9. Stępa kielichowata z uchem u dołu. Istebna, pow. Cieszyn. Ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr inw. 54/1; fot. K. Wecel . lO. Stępa kielichowata z uchem u góry. Borki, pow. Zwoleń. Ze zbiorów Muzeum w Radomiu, nr inw. 929/5720; fot. B. Jankowska, 1969 1'. • 11. Stępa cylindryczna z dwustronnym stęporem a długim uchwycie. Dzbanów, pow. Ząbkowice Sląskie. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, nr inw. E-2564; fot. E. Witecki, 1971 1'. . 12. Stępa kielichowata ze stęporem młotowym. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Reprod. [z:] J. Czajkowski, Kultura ludowa Starej Wsi w powiecie Oświęcim • w świetle testamentów, inwentarzy i innych aktów ...- Lud. t. LVII 205 210 222 223 224 225 225 227 prawnych w XIX w. "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 1968, nr 3, s. 57, ryc. 27; [ot. J. Czajkowski, 1967 1'. • 1:3. Stępa cylindryczna z jednostronnym stęporem z uchwytem w formie poprzeczki. Stubienko, pow. Radymno. Badania PA E, kwest. 6, 1964; fot. M. Kurek, 1964 1'. • H. Tłuczenie w stępie cylindrycznej jednostronnym stęporem. Bartne, pow. Gorlice. Badania PAE, kwest. 6, 19,64; fot. J. Kłodnicka, 1964 r .. 15. Stępa przysiadkowa z dwustronnym stęporem. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Reprod. [z:] J. Czajkowski, op. cit., s. 56, ryc. 26; fot. J. Czajkowski, 1967 r .. 16. Stępa kamienna o formie walcowatej. Dybów, pow. Sokołów Podlaski. Badania PAE, kwest. 4, 1961; fot. T. Skarżyński, 1961 1'. '!'i 193 202 205 227 229 229 230 231 �418 17. Stępa nożna połączona ze stęporem. Gaj, pow. Końskie. "Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna, t. 4, 1960, tab!. V/2; fot. K. Wecel . Ul. Stępa nożna o samorodnej formie. Komorów, pow. Kolbuszowa. Badania PAE, kwest. 6, 1964; fot. J. Pyzik, 1964 r. . 19. Ciężka stępa nożna. Pracze, pow. Milicz. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, nr inw. E-2053 . 20. Stępa mechaniczna tzw. na wiatTaku. Miasteczko Mikstat, pow. 05trzeszów. Reprod. [z:] L. Popiel, Stępa w Polsce, "Luci" J ~n{i, t. :H, s. :no, ryc. 7 . 21. Franciszek Kotula 22. Franciszek Kotula w terenie (rys. Jerzy Sienkiewicz) 2:3. Giuseppe Pitl'Ć (1841-1916). Reprodukcja 7. Enciclopedia italiana. t. XXVII. Roma 1935, s. 44:3 24. Tadeusz Wróblewski . 237 238 239 241 263 298 333 399 SPIS MAP L Formy stęp ręcznych i stęporów . 2. Stępy nożne jej formy wyjściowe i pochodne 221 236 �.. ILL USTRA TIONS 1. 2. :l. ·L 5. 6. 'l. o. D. lO. II. 12. The !,lS! village fiddler at Grębów (Jan Matyka, Grębów, Piasek 93) T.\·pes "r holes ror grain (table fig.) . Hole LII' grain strewn with straw (Slovakia); ace:. to J. Kudrnac Model ur recon,tl"llcted hole roI' grain [rom Klucov (Bohemia); ae:c. to .T. Ku<!rnac Some t.vpes or archeologic:al holes for grain, discovered in Europe. Compiled hy J. Kudrnac (table fig.) . Pl'imilivp cup-y.shaped grain cmshing mill. Zadobrze, pow. Kozienice. From tIll' colleclion or the Radom MUiieum No. 622/5127. Photograph by B.. Jankowska in l!J'6fJ Crushing glain in Uw grain crushing mill with the help of crusher with elongated handle. Siostrzytów, pow. Lublin. Examinations of PAE, kwest. fi. HHi5. Photograph by G. Kloska, 19165. Cup-shaped grain crushing mill with a low base. Zawady, pow. Tomaszów Lubelski. Examinations of PAE, kwest. 6, 1!}64. Photograph by A. Kuczvńsk i 19fi-ł . Cup-shaped grain crushing mill with CI handle at the bottom. Istebna, pow. Cieszyn. From the collection of the Archeological and Ethnographic: Museum in Łódź, exhibit No. 54/1. Photograph by K. Wecel CLip-shaped grain crusing mill wilh a handle at the top. Borki, pow. Zwoleń. From the collection of the Radom Museum, exhibit No. 929/5720. Photograph by B.• Jankowska 1969 . Ban'e[-shaped grain crushing mill with two-sided crusher. Dzbanów, pow. Ząbkowice SI. From the collection of the Wrocław Ethnographical Mu,cum, exhibit No. E-2;564. Photograph by E. Witecki 1971 . Cup-shaped grain crushing mill with hammer crusher. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Rcproduction from J. Czajkowski, Kultura ludowa Starej W:;i 111 powiecie Oświęcim w świetle testamentów, inwentarzy prawnych 10 XIX 205 210 222 2'2'3 22-1 225 225 227 i innych (Folk Culture of Stara Wieś, District of Oświęcim in the Light of Testaments, Stock-Books and Other Legal Act in XIX c.). "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", No.3, p. 'i7. rig. 27. Photograph by .J. Czajkowski, 1967 . H. BillTel-shaped grain crushing mill with one-sided crusher; handle in the shl1pe of cross-bcam. Stubienko, pow. Radymno. Examinations of PAE, k,vest. fj, 1964. Photograph by M. Kurek, 1964 . l-ł. Crushing grain in the barrel-shaped grain crushing mill with the help oE one-sided crusher. Bartne, pow. Gorlice. Examinations of PAE, kwest. H, 1964. Photograph by J. KłQdnicka, 1964 . aktów 193 202 205 w. 227 229 229 �-1:30 15. Grain crushing mill with two-sided crushcl'. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Reproduction from J. Czajkowski, op. cit., p. 5ri, fig. 26. Photograph by J. CzajkowskJ., 1967 . 16. Cylindrical grain crushing mill made of stone. Dybów, pow. Sokołów Podlaski. Ęxaminations of PAE, kwest. 4, 1961. Photograph by T. Skarżyński, 1961 17. Pedal grain crushing mill linked with crusher. Gaj, pow. Końskie. "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" (Works and Materials of the Archeological and Ethnographic Museum in Łódź), Ethnographic Section, 1960, vol. 4, tab. V/2. Photograph by K. Wecel 18. Pedal grain crushing mill of natural shape. Komorów, pow. Kolbuszowa. Examinations of PAE, kwest. 6, 1964. Photograph by J. Pyzik, 1964. 19. Heavy pedal grain crushing mill. Pracze, pow. Milicz. From the collection by Ethnographic Museum in Wrocław, exhibit No. E-2053 . 2/J. Mechanical grain crushing mill, so-called "on wind-mill". Mikstat, pow. Ostrzeszów. Reproduction from L. Popiel, Stępa w Polsce (Grain Crushing Mil! in Poland), "Lud" (Folk) 1936, vol. 34, p. 270, fig. 7 21. Franciszek Kotula 22. Franciszek Kotula at work (drawn by Jerzy Sienkiewicz) . 23. Giuseppe Pitre (1841-1916). Reproduction from Enciclopedia italiana, vol. 27, Roma 19'3'5, p. 443 24. Tadeusz Wróblewski . 23C 2:11 231 238 na 241 263 293 333 39~ INDEX OF MAPS 1. Forms of hand grain crushing mills and crushers 2. Pedal grain crushling mills - initial forms and derivatives 221 236 �Spis I. treści NA VII MIĘDZYNARODOWY KONGRES SLAWISTOW Józef B u l' S z t a, Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia l folklorystyka . Medard T ark o, Regionalne monografie etnograficzne Oskara Kolberga i ich znaczenie dla rozwoju badań słowianoznawczych Agata S k l' U kwa. Problematyka społeczna w zbiorach pieśni Oskara Kolberga Elżbieta M i 11 e 1', Bajka ludowa w zbiorach Kolberga (Z problemów warsztatu zbieracza i wydawcy) Dorota S i m o n i d e s, Współczesne podanie wierzeniowe . Petal' V l a h o v i ć, Jugosłowiańska kultum ludowa i folklor w pracach Oskara Kolberga Krystyna N i z i o, SŁowiańskie tradycje pogrzebowe a "śpiew" Pani w Liliach A. Mickiewicza Wasilij K. B a n d a l' c z y k, Etnografia BiaŁorusi okresu powojennego . Janina P s z c z ó ł k o w s k a - S i m i c z i j e w, Ismail Iwanowicz Sriezniewski o polskości Sląska II. STUDIA, ROZPRAWY, 5 33 55 71 95 111 117 131 149 ARTYKULY Bronislawa K o p c z y ń s k a - .J a w o r s k a, Metoda funkcjonalno-strukturalna w badaniach etnograficznych P. G. Bogatyrewa . Stanislaw Bąk, Zmiany na wsi lasowskiej w ciągu ostatniego półwiecza Janusz B o h d a n o w i c z, Spichrze ziemne . Kazimierz J a g i e ł a, Formy stęp w Polsce i ich Występowanie Kole S i m i c z i j e w, Macedońskie ludowe pieśni weselne . 159 177 20l. 213 245 HI. MATERrAL Y r OMOWIENIA Franciszek K o t u l a, Z doświadczeń, prac i przemyśleń regionalisty . Aleksander B l a c h o w s k i, Stosunek do starych zwyczajów i obrzędów ludowych oraz tworzenie nowych \V Związku Radzieckim . Janina P s z c z ó l k o w s k a -S i m i c z i j e w, Hugo Kołłątaj o roli etnografii Kole S i m i c z i j e w, Zbieracz i wydawca macedońskich ludowych utworów epickich Kuzman Szapkarew (1834-1909) . Renata J e z i e r s k a, Giuseppe Pitre - sycylijski Oskar Kolberg. Maria P a r a d o w s k a, Polonica brazylijskie - Kalendarz "Ludu" 26:3 301 319 375 333 341 �422 IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW l CZASOl'ISlVI Joachim Herrmann, Zwischen Hradschin und VineLa. (Fl'uhe Kullure cler Westslawen), Leipzig-Jena-Berlin 1971 (Stanislaw Jasnosz) . Slavistika - Etnografia, Folkloristika. Vyd. Slovenskej Akademie Ved, Bratislava 1970 (Dorota Simonides) . Śpiewająca lipka. Bajki Slowian zachodnich. Wyd. VEB "Domowina", Budziszyn 1972 (Dorota Simonides) . Slavjanskij i ba1kanskij folklor. Izd. "Nauka", Moskva 1971 (Kole Simiczijew) Jacek Wódz, Przeobrażenia spoleCime wsi Pleszów, wlqczonej cło Nowej Huty, 1949-1969. Ossolineum, vVroclaw-Warszawa-Kmków-Gdańsk !!J71 (Teresa Sasińska-Klas) 351 358 361 363 3('8 . Vlasta Svobodova, O horackcm modrotisku. Wyd. Horackiej Galerii i Muzeum w Nowym Mieście na Morawach. Nove Mesto na Morave 1m2 (Walerian 370 Sobisiak) Shichiro Murayama, Kita-chishima-ainu-go. (Język Ajnów pólnocnokul·ylskich). Wyd. Yoshikawa-kobunkan 1971 (Krystyna Okazaki) . B'lgarsko narodno tvorcestvo, t. I-XIII, SoCija 1961-196;) (Kole Simiczijew) . Ethnologia Slavica, t. II: 1970, Bratislava 1971 (Medard Tal'/w) . Arts et Traditions Populaires. Revue tl'imestrielle de la Societe d'Ethnographie francaise. Annee 17, Paris 1969, z. 1-2, 3-4 (Boguslaw Linette) . Osterreichische Zeitschrift fu,r Volkskunde. Nowa Seria, t. 2;;, ogólnego zbiol'U t. 74, Wiedeń 1971, z. 3-4 (Walerian Sobisiak) . Prace Etnograficzne. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego", t. XXIXXIII, z. 5, Kraków 1971 (Aldona Rudzka) . 372 373 376 379 383 384 V. KRONIKA XLVII Walne (Medard Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja n,lukO\v,1 \\' O~t ro!<,:('(' 387 Tarko) Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL 7. dzialalności w ukresie od do 31 maja 1972 1'. (Adolf Nasz, Bronislawa Jaworska) lipca lD7! 391 VI. IN MEMORIAM Tadeusz Wróblewski (1914-1972). Wspomnienie cji (Stanislaw Blaszczyk) . Adolf Nasz (Edward Ozgowicz) . Maria Kamocka (Elżbieta Knilikows!ca) Józef Ligęza (Maria Suboczowa) . Janusz Optołowicz (Krystyna Marczak) Sebastian Flizak (piotr Kaleciak) Władysław Stożek (piotr Kaleciak) Indeks osobowy Indeks rzeczowy Indeks etno-geograficzny Spis ilustracji map Illustrations pośmiertne i wyl,az publikH39fJ 405 405 405 406 406 406 407 411 414 417 419 �Contents I. PROBLEMS OF VII INTERNATIONAL CONGRESS OF SLAVISTS .J()zcl: B u r s z t a, Slavonic Ethnography and Study ol: Folklore in the Period of Enlightment and Romanticism . Medard T a r Je o, Regional Ethnographic Monographs of Oskar Kolberg and Their Importance in the Development of Slavistic Research . Agata S k l' U k \V a, Social Problems in the Song Collection of Oskar Kolberg Elżbieta M i II e 1', Folk Fable in Kolberg's Collection (the problems of collector and publisher) . Dorota S i m o n i d c s, Modern Superstitious Beliefs . Petal' V I a h o v i ć, Yugoslav Folk Culture and FolklOl'e in the Works of Oskar Kolberg . Krystyna N i z i o, Slavonic Funeral Traditions and "Song" of Lady in the poem The Lilies by A. Mickiewicz. Wasilij B a n d a r c z.y k, Ethnography of Byelorussia in the Post-War Period Janina Pszczólkowska-Simiczijew, I. I. Srezniewski About the Polish Character of Silesia 5 33 5!) 71 95 111 117 131 149 II. STUDIES, REVIEVS, ARTICLES Bronislawa K o p c z y n s k a - J a w o r s k a, Functional-Structural Method in Ethnographical Research of P. Bogatyrew . Slanislaw Bąk, Changes in the Forest Village in the Last Fifty Years ,Janusz B o h d a n o w i c z, Earth Granaries Kazimierz J a g i e I <I, Forms of Grain Crushing Mills in Poland and Their Occurrence . Kole S i m i c z i j (' w, Mncerlonian Wedding Folk Songs III. MATERIALS 159 17'1 201 213 245 AND PAPERS Franciszek K o t u I n, A Regionalist's Work, Experiences and Considerations Aleksander B ł a c h o w s k i, Attitude to Old Folk TradHions and Rites and Birth of New Ones in the Soviet Union. Janina Pszczólkowskc:-Simiczijew, Hugo Kolłątaj's Opinion on the Function of Ethnography . Kole S i ill i c z i j (' w, Kuzman Szapkarew (1834-1909) - Collector and Ed.itor o( Mncedonian Folk Epic \\'orks . Renata J c z i e r s li. a, Gi Llseppe Pitre the Sicilian Kolberg . Maria P a r <I d a w s k a, Brasilinn Polonka (the Calendar of "Folk") 263 301 319 327 333 341 �42L IV. CRITICISM, REVIEWS OF PUBLICATIONS AND PERIODICALS Joachim H e l' l' m a n n, Zwischen Hradschin und Vineta. (Frlihe Kultlll'e der Westslawen), Leipzig-Jena-Berlin 1971, (Stanislaw Jasnosz) . Slavistika - Etnografia, Folkloristika. Vyd. Slovenskej Akademie Ved, Bratislava 1970 (Dorota SimOnides) Singing Linden-Tree. Tales of West Slavs. Wyd. VEB "Domowina", Budziszyn 1972 (Dorota Simonides) 358 36) Slavjanskij i balkanskij folklor. Izd. "Nauka", Moskva 1971 (Kole Simiczijew) Jacek Wódz Social Changes of the Village Pleszew, Annected to Nowa Huta, 1949-1969. Ossolineum, Wroclaw-Warsaw-Cracow-Gdańsk 1971 (Teresa Sasińska-Klas) 3~1 . 363 368 Vlasta Svobodova, O horackem modrotisku. Wyd. Horackiej Galerii i Muzeum, Nowe Miasto in Morawy 1972 (Walel'ian Sobisiak) . Shichiro Murayama Kita-chishima-ainu-go. (Language of North KuriI Ainu). Ed. Yoshikawa-kobunkan 1971 (Krystyna Okazaki) B'lgarsko narodno tvorcestwo, vol. I-XIII, Sofija 1961-1965 (Kale Simiczijew) Ethnologia Slavica, vol. II: 1970, Bratislava 1971 (Medard Tarko) . Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle de la Societe d'Ethnographie fraDl;:aise. An-nee 17, Paris 1969, fas.cicles 1-2, 3-4 (Boguslaw Linette) . Ijsterreichische Zeitschrift fUr Volkskun-de. New Series, vol. 25; vol. 74 of the whole collection, Vienna 1971 fascicles 3-4 (Walerian Sobisiak) . Ethnographical Works. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" (Scientific Publications of the Jagiellonian University) vol. 21-23, fascicle 5. Cracow 1971 (Aldona Rudzka) . 37() 372 373 376 3';"9 383 384 V. CHRONICLE XLVII General in Ostrołęka Account of the ciety for the nislawa Meeting and Scientific (Medard Tarko) Session of Polish Folkloroistic Society . 387 activities of Administrative Board of Polish Folkloristic So,period since July 1, 1971 !-ill May 31. 1972 (Adolf Nasz, Bro- Jaworska) . 391 VI. IN MEMORIAM Tadeusz Wróblewski (1914-1972). Posthumous cations (Stanislaw Blaszczyk) . Adolf Nasz (Edward Ozgowicz~ . Maria Kamocka (Elżbieta Królikowska) Józef Ligęza (Maria Suboczowa) . Janusz Optołowicz (Krystyna Marczak) Sebastian Flizak (Piotl' Kaleciak) Władysław Stożek (Piat?' Kaleciak) Index Illustrations recollection and index of publi399 405 405 405 406 406 406 407 419 �"LITERATURA LUDOWAH Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopismo wydawane przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ADRES REDAKCJI: WROCLAW. UL. SZEWSKA 36, TEL. 438-32 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo--literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza artykuły i materialy związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.) Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej - "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu 'kulturowego od średniowiecza po współczesność. Cena prenumeraty krajowej: półroczna - zł 24, roczna - zł 48. Instytucje państwowe i społeczne - zakłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumeratę wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 400/0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawiać w Zarządzie Głównym PTL Wrocław, ul. Szewska 36, tel. 438-32. �WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYsTWA w latach 1895-1973 013 T57/ . 1\(.373 LUD (1895-1973) Tomy I-LVII PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1973) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1973) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1973) Zeszyty 1-31 część I POMOHZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 . część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZF. i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MALOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1973) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1973) Tomy I-VII LITERATURA LUDOWA (1957-1973) Roczników 11 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1973) Tomy I-XV DZIEŁA WSZYSTKIE wyszło: Recdycjct - POLSKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1973) 36 tomów. Edycja - 21 tomów Zamówienia przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCLA W. ul. Sze'Nska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9886510202f7494065ef889967faeba6.pdf 55b5953d70ba0f146557ea42aafbcc47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3419 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3205 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 30 I X — Iłża, П о т K u l t u r y . Wys­ tawa p n . Ceramika l u d o w a i l a l k a ar­ t y s t y c z n a w trzydziostoleciu spółdzielni „Chałupnik" w Iłży. 30 I X — Warszawa, M u z e u m E t n o ­ graficzne. O t w a r t o wystawę p n . D a w n e l\sz.v.elarstwo. I X — Inowrocław, M u z e u m K u j a w . Wystawa kujawskiej sztuki ludowej. I X — Warszawa, M u z e u m A z j i i P a c y f i k u . W y s t a w a współczesnego l u d . m a l a r s t w a indyjskiego — B o n g a l u , B i łiaru i O r i s y ze zbiorów m u z e u m i ko­ lekcji p r y w a t n y c h . U M V I I — w K a t o w i c a c h odbyła się I I Ogólnopolska W y s t a w a K o n k u r s o w a A m a t o r s k i e j P l a s t y k i „Sport w sztuce". W y s t a w y amatorów * S 16 I X — Warszawa, M u z e u m E t n o ­ graficzne. W y s t a w a m a l a r s t w a naiwnego r. Solontiname ( N i k a r a g u a ) . M A R W y s t a w y międzywojewódzkie, sta­ nowiące I I etap Triennale P l a s t y k i Nie­ profesjonalnej , zorganizowano: V I I — w Częstochowie ( w o j . biels­ kie, częstochowskie, k a t o w i c k i e , kie­ leckie, k r a k o w s k i e , nowosądeckie i tar­ nowskie), V I I — w Olsztynie (białostockie, łomżyńskie, ostrołęckie, suwalskie, olsz­ tyńskie), I X — w P o z n a n i u (bydgoskie, t o ­ ruńskie, włocławskie, płockie, poznań­ skie), I X — w Szczecinie (gdańskie, go­ rzowskie, koszalińskie, słupskie, szcze­ cińskie). I E S SUMMARY • OF C z e s ł a w R o b o t y c k i — T H E C H A I N OF H A P P I N E S S A HALF CENTURY LATER L e t t e r s f r o m heaven, as well as lettors of the c h a i n of hap­ piness, w h i c h for centuries have been c i r c u l a t i n g i n E u r o p e , belong t o tho w o r l d of folklore. T h e same i n t e r n a l s t r u c t u r e , tho i n c l u d o d prayers a n d i n v o c a t i o n s , and belief i n the u n i f y i n g f u n c t i o n of the c h a i n , t h e y a l l f o r m t h e fragments of t h e m y t h i c v i s i o n o f t h o w o r l d understood as a continuous a n d purposeful whole. P u n i s h e m e n t for b r e a k i n g the c h a i n a n d prize for i t s c o n t i n u a t i o n are m a n i f e s t a t i o n of tho o l d belief t h a t r i g h t re­ sults from r i g h t and w r o n g is always punished. I n t e n t i o n s , images, a n d convictions of the w r i t e r s f o r m the u n w r i t t e n contents of t h o lotters t h a t are so essontial due t o the more fact o f t h o i r c o p y i n g b y thousands of people. I t was J a n Stanisław Bystroń w h o i n 1938 p u b l i s h e d a collection of letters of tho c h a i n of happiness a n d since t h e n a wavo of lottors have boon r e t u r n i n g every years. Tho analysis of 205 letters collected b y tho a u t h o r of the article i n t h e years 1976—79 enables t o d i s t i n g u i s h s i x v a r i a n t s of the same i n t e r n a l s t r u c t u r e , throe of w h i c h aro various forms of the chain of liappincss of St. A n t h o n y . The three other v a r i a n t s are games (for c h i l d r e n , l o r g i r l s , a n d t o g a i n m o n e y ) . I n t h e a u t h o r ' s o p i n i o n , the phenomenon of w r i t i n g letters w i l l pass, i n accordance w i t h the rules of c u l t u r e , f r o m the w o r l d of adults to t h e w o r l d of c h i l d r e n ' s play. E w a K o r u l s k a — T R A N S F O R M A T I O N S OF THE AESTHETIC PATTERNS — PATTERNS, OPINIONS, MODELS Aesthetic predilections are shaped under the influence of various factors: observation, studies, a n d i n h e r i t e d customs. T h e y are m a n i f e s t a t i o n of n o t o n l y aesthetic needs b u t also social ones l i k e prestige. Patterns of b e h a v i o u r characterising members of a g i v e n social g r o u u are consciously or i n s t i n c t i v e l y realised. Tho aesthetic predilections aro revealed i n a way of embellishing (he nearest h u m a n e n v i r o n m e n t , m a i n l y the house interior. Inne I X — K i e l c e , Ogólnopolska W y s t a ­ w a P l a s t y k i Nieprofesjonalnej spółdziel­ czości mieszkaniowej, towarzysząca Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. Wydano i l . katalog. VII —- L u b l i n . Rozstrzygnięto IX l i t e r a c k i k o n k u r s i m - J a n a Pocka, z udziałem 67 twórców. W dziedzinie poezji I nagr. nie p r z y z n a n o , I I o t r z y ­ mała H a n k a N o w o b i e l s k a z Białki T a r z a i i s k i e j (nowosądeckie), w dziale p r o z y I nagr. uzyskała W a n d a Cubertow a z R a b y Wyżnej (nowosądecki). Р Е З Ю М Е ARTICLES The analysis of house furnishings i n the t w o villages i n t h e W h i t e Wilderness enabled t o define t h e r e l a t i o n s h i p of the i n h a b i t a n t s t o t r a d i t i o n a l , as w e l l as c o n t e m p o r a r y p a t t e r n s . The r e c o s t r u c t i o n of the o b l i g a t o r y p a t t e r n s of t h o house f u r n i ­ shings helped t o d i s t i n g u i s h three essential t y p o s : the t y p e referring t o t r a d i t i o n a l forms, contemporary i n t e r i o r basing on t h e up-to-date designs, a n d t h e i n t e r m e d i a t e f o r m (the m o s t common) characterised b y m i x i n g elements of the new as w e l l as the o l d aesthetics. Existence of various p a t t e r n s a t a t i m e when l i f e c o n d i t i o n s q u i c k l y change, causes a chaotic a n d heterogenous w a y of fur­ n i s h i n g the c o n t e m p o r a r y v i l l a g e house i n t e r i o r . The village aims a t c u l t u r a l a s s i m i l a t i o n w i t h the t o w n , practicably w i t h a c e r t a i n circle of a t o w n c u l t u r e ( t h a t of groups o f people of peasants' a n d workers' o r i g i n ) , a n d among newly b u i l t , expensive houses ono m a y notice the r e a l i z a t i o n of the p a t t e r n of the u n i ­ fied, t o w n - v i l l a g e c u l t u r e , w i t h the observance of c e r t a i n specific predilections and fashions. Anna Świątkowska WICZ COSTUME — EMBROIDERY IN THE ŁO­ I n the Łowicz region, a l l girls a n d w o m e n occupied t h e m ­ selves w i t h e m b r o i d e r i n g t i l l tho W o r l d W a r T w o . The develop­ m e n t of e m b r o i d e r y , modest a t the very outset, bogan i n the 1830s when t h e a g r i c u l t u r a l reform ( i n t r o d u c t i o n of the r e n t a l system) i m p r o v e d the economic s i t u a t i o n of the village. O n l y the v i s i b l e p irts of t h o costume were embroidered. A t t h e beginning, t h o so-called ,.Polish s o w i n g " was applied, a n d i t was followed later b y cross embroidery a n d p l a i n o m b r o i dery. G r a d u a l l y , c o l o u r i n g and ornaments t h a t were trans­ f o r m i n g together w i t h the change of a general costume design, were being enriched. N e w designs, i n v e n t e d b y t a l e n t e d ombroiderossos, were popularised a t church feasts w h e n whole parishes gathered i n t h e place of w o r s h i p . There s t i l l a i o m a n y w o m e n i n the region w h o occupy themselves w i t h e m b r o i d e r i n g b u t t h e i r w o r k is being done on t h e Cepelia order. The a r t i c l e is based on the analysis of a r i c h collection of e x h i b i t s i n Museum i n Łowicz. 63 �Р Е З Ю М Е Чеслав Робот ыцки СТЯ ПОЛ ВЕКА — „ЦЕПЬ СЧАСТЬЯ" СПУ­ В мире ф о л ь к л о р а в ы с т у п а е т такое я в л е н и е , к а к письма из неба, письма „ ц е п и с ч а с т ь я " и др., к о т о р ы е в т е ч е н и е ряда веков к р у ж и л и по Европе. О б щ и й в н у т р е н н и й х а р а к т е р этих писем, с о д е р ж а щ и е с я в них м о л и т в ы и а п о с т р о ф ы , вера и о б ъ е д и н я ю щ у ю л ю д е й функцию упомянутой „цепи" являются элементами м и ф и ч е с к о г о образа мира, воспринимаего, к а к нечто единое, н е п р е р ы в н о е и целесообразное. Н а к а з а н и е за с о р в а н н у ю „ ц е п ь " , награда за ее п р о д о л ж е н и е — это проявление первоначального убеждения, что добро р о ж д а е т добро, а з л о н а к а з у е м о . Н е п и с а н о й , но п о д л и н н о й с у т ь ю этих писем, к о ­ пированных тысячами людей, являются устремления, воображения и убеждения их отправителей. В 1938 г. Я н С т а н и с л а в Б ы с т р о н ь о п у б л и к о в а л сборник писем, „ ц е п и с ч а с т ь я " — с т е х пор по сей день поступает время от времени масса н о в ы х п и с е м . Н а основе а н а л и з а 205 текстов с о б р а н н ы х автором в 1976—1979 гг. м о ж н о в ы д е л и т ь 6 вариантов, о т л и ч а ­ ю щ и х с я о б щ и м х а р а к т е р о м . Среди них 3 р а з н ы е ф о р ­ м ы „ ц е п и " ( с ч а с т ь я , св. А н т о н и я ) , 3 о с т а л ь н ы е — и г р ы д л я детей, д л я д е в у ш е к и о д е н ь г а х ) . П о мнению автора я в л е н и е п о д о б н ы х писем перейдет — согласно законам к у л ь т у р ы — из мира к у л ь т у р ы в з р о с л ы х в м и р д е т с к и х игр. Э в а К о р у л ь с к а — ИЗМЕНЕНИЕ ЭСТЕТИЧЕСКО­ ГО О Б Р А З Ц А — У З О Р Ы , В З Г Л Я Д Ы , М О Д Е Л И Э с т е т и ч е с к и е в к у с ы ф о р м и р у ю т с я под в л и я н и е м ряда р а з л и ч н ы х ф а к т о р о в — унаследованных навы­ ков, н а б л ю д е н и й , науки. Они в ы р а ж а ю т не т о л ь к о эстетические, но и о б щ е с т в е н н ы е потребности (наприм. п р е с т и ж ) . В данной о б щ е с т в е н н о й г р у п п е о б я з ы в а ю т и з в е с т н ы е н о р м ы , свойственные всем ее ч л е н а м , к о ­ торые сознательно или непроизвольно соблюдают их. Это о т р а ж а е т с я на д е к о р е б л и ж а й ш е г о окружения в п е р в у ю о ч е р е д ь на о б с т а н о в к е к в а р т и р ы . На основе а н а л и з а устройства ж и л ы х домов в д в у х деревнях П у щ и Б я л о й можно б ы л о определить отно­ шение) и х ж и т е л е й к т р а д и ц и о н н ы м и с о в р е м е н ­ н ы м образцам. Р е к о н с т р у к ц и я о б я з ы в а ю щ и х м о д е л е й устройства и н т е р ь е р о в ведет к в ы д е л е н и ю т р е х о с н о в ­ н ы х т и п о в : 1 — связь с т р а д и ц и о н н ы м и ф о р м а м и , 2 — современная квартира, у с т р о е н н а я по н о в е й ш и м п р о ­ ектам и ф о р м а м , 3 — самая м н о г о ч и с л е н н а я г р у п п а , в к о т о р о й п е р е м е ж а щ т с я э л е м е н т ы давней и новой эстетики. В связи с н а л и ч и е м р а з н ы х образцов, а т а к ж е с быстро и з м е н я ю щ и м и с я у с л о в и я м и ж и з н и в деревни о б щ и й вид и н т е р ь е р о в с е л ь с к и х квартир я в л я е т с я неоднородным и х а о т и ч н ы м . Д е р е в н я стремится у п о ­ добиться городу, вернее известному к р у г у г о р о д с к о й к у л ь т у р ы ( к у л ь т у р е г р у п п л ю д е й , п р о и с х о д я щ и х из к р е с т ь я н с к о й и рабочей с р е д ы ) , ввиду чего в г р у п п е вновь п о с т р о е н н ы х з а ж и т о ч н ы х домов в ы с т у п а е т о б р а ­ зец, у н и ф и ц и р о в а н н ы й с е л ь с к о - г о р о д с к о й к у л ь т у р ы с с о х р а н е н и е м и з в е с т н ы х с в о е о б р а з н ы х вкусов и м о д ы . Анна С в и о н т к о в с к а КОГО НАРЯДА ВЫШИВКИ ЛОВИЦ- В л о в и ц к о м регионе все ж е н щ и н ы и д е в у ш к и з а ­ н и м а л и с ь до второй мировой в о й н ы в ы ш и в а н и е м . Р а з ­ витие с к р о м н ы х в н а ч а л е у з о р о в в ы ш и в о к н а с т у п и л о в т р и д ц а т ы х г о д а х п р о ш л о г о века, когда п о с л е с е л ь ­ с к о х о з я й с т в е н н о й р е ф о р м ы (оброк) э к о н о м и ч е с к о е п о ­ л о ж е н и е деревни у л у ч ш и л о с ь . В ы ш и в к о й у к р а ш а л и т о л ь к о видимые части на­ ряда. В н а ч а л е п р и м е н я л о с ь так наз. п о л ь с к о е ш и т ь е , затем стало модным вышивание крестиками и гладью. П о с т е п е н н о к о л о р и т и орнамент в ы ш и в о к о б о г а щ а л с я по мере и з м е н е н и я о б щ е г о вида наряда. К р о м е ц в е т ­ ной п о я в и л а с ь б е л а я а ж у р н а я в ы ш и в к а . Новые узоры талантливых вышивальщиц полу­ ч а л и распространение согласно моде, н а б л ю д а е м о й во время к о с т е л ь н ы х праздников, когда собирались и в с т р е ч а л и с ь все ж и т е л и п р и х о д о в . В н а с т о я щ е е в р е ­ м я многие ж е н щ и н ы е щ е занимаются в ы ш и в а н и е м , но д е л а ю т это по з а к а з у „ Ц е п е л и и " . А в т о р статьи о п и р а е т с я на а н а л и з б о г а т ы х к о л л е к ­ ций Л е в и ц к о г о м у з е я . Stanisław Ciszek, Ostojów, Ułan, rzeźba w k a m i e n i u (z k o n k u r s u w Pińczowie), w y s . 32 c m 64 — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a904212f834d1596b4b7422a44befaa.pdf e42b2492eb62d02199b22cfbd8bd9709 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3855 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �str. T R E Ś Ć : Stanisław Błaszczyk Rzeźbiarze l u d o w i południowej W i e l k o p o l s k i . 3 Stanisław Helsztyński U rzeźbiarza w i e j s k i e g o . 37 Janina Bukowska Pisanki polskie z X - Maria Przeżdziecka Zofia B a r b a r a Głowa Rss. Maria Roman Reinfuss Aleksander Jackowski XIII wieku 45 Jan Rudowski 50 Kraków pod z n a k i e m s z o p k i 54 Siegfried S i e b e r : Przeżdziecka Andrzeja Majchrzaka Die Spitzenklóppelei im Erzge¬ birge 55 M i k a l i n a Glemżaite: L i e t u v i u T a u t i n i a i Drabużiai. 56 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli 58 K r o n i k a . Przegląd p r a s y 59 Na okładce: M a r i a M a g d a l e n a u stóp Ukrzyżowanego. F r a g m e n t krzyża przy­ drożnego, Kulików, pow. K r o t o s z y n . Fotografował St. Błaszczyk. N a stronie tytułowej: odzierana część krzyża rzeźbionego, Kulików. Fotografował F . L i n e t t e �'ii: polska sztuka ludowa KWARTALNIK W Y D A W A N Y PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XII Nr 1 1958 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , mgr K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z prof. dr K s a w e r y P i w o c k i prof. dr R o m a n Reinfuss prof. dr T a d e u s z Seweryn ZESPÓŁ REDAKCYJNY Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), mgr A n n a K u D c z y n s k a (sekretarz r e d a k c j i ) , prof. dr R o m a n R e i n f u s s (zastępca r e d a k t o ­ r a naczelnego), m g r B a r b a r a Radziwiłł (redaktor tech­ n i c z n y ) , Józef Wilkoń (okład­ k a i układ graficzny), K r y s ­ t y n a Żmijewska ( a d i n s t a c i a -i W e k t a ) , E u g e n i a T a r e k a (tłumacs). R E D A K C J A I ADMINI­ STRACJA: PAŃSTWOWY I N S T Y T U T SZTUKI, W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65d42663128d18780700157d714294d6.pdf 90084abf3f0dd2d69d3b707ac96acb03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3919 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3670 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.133-134 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA W Y D A W A N Y PRZEZ DWUMIESIĘCZNIK PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI TREŚĆ: str. Wanda Telakowska przemysłowego Aleksander Tadeusz Zofia Czasznicka Roman do wzornictwa Wycinanka sannicka 142 . Ludowy 159 haft śląski 165 T a ń c e ludowe w Szwecji Wystawa sztuki 172 i rękodzieła ludowego wojewódz­ 178 Elementy ludowe w pokazie szkół artystycznych Poznania . Reinfuss Recenzja albumu „Architektura polska do 186 połowy X I X wieku" Roman 1 9 5 Reinfuss 149 153 Zdobione gorsety ludowe Maria Przeździecka twa łódzkiego Adam Glapa ludowej Nieznany drzeworyt ludowy Bazielich Zaręba twórczości Niszczenie dzieł sztuki w y n i k i e m zabiegów magicznych Przeździecka Alfred włączenia 135 Wojciechowski Seweryn Maria Barbara Próby 187 Recenzja teki „ M á n e s o v é n á r o d o p i s n é studie" . . . . 189 Roman Reinfuss Recenzja „ K a t a l o g u garncarstwa ludowego w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego" A d a m Glapa Recenzja przewodnika S t a n i s ł a w a Błaszczyka „Dział k u l t u r y i sztuki ludowej w Rogalinie" • . . . 190 Maria Grzeszczak Recenzja k s i ą ż k i : M P. Sztokmar „Issledowanija w obłasti russkowo narodnowo stichosłożenija" • 192 3 A N S T W O W Y M A J - C Z E R W I E C I N S T Y T U T 139 NR 3 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70b7753afae60c909c0cb75f26e81960.pdf 881bb1254d954d6053664f872317b9d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5175 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4800 Title A name given to the resource Pierwsze strony, spis treści / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D O R G A N POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O I KOMITETU N A U K ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K T O M X C I Z A R O K 2007 �„LUD" is regularly indexed/abstracted in: • • IBSS — International Bibliography of the Social Sciences Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities" �L U D ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I K O M I T E T U NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE L A SOCIÉTÉ POLONAISE D'ETHNOLOGIE E T DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W R O K U 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM X C I Z A R O K 2007 P O LS KIE TO WA R ZYS T W O L U D O Z N AW C Z E K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK POZNAŃ - WARSZAWA- WROCŁAW 2007 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Tarzycjusz Buliński, Wojciech J. Burszta, Marek Gawęcki, Robert Kasza, Waldemar Kuligowski, Izabella Main, Katarzyna Marciniak, Bożena Muszkalska, Arleta Nawrocka-Wysocka, Grzegorz Pełczyński, Adam Pomieciński, Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2007 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (071) 321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (061) 829 48 17, FAX (061) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.free.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu �Lud, t. 91, 2007 SPIS T R E Ś C I Od redakcji 13 I. STUDIA I MATERIAŁY Eliza Ostoj ska, Vincent Crapanzano o badaniach terenowych Marcin B r o c k i , Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Luiza N o w a k o w s k a , Socjologia ciała. Próba charakte­ rystyki młodej subdyscypliny socjologii Joanna Jessa, Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" Adam P o m i e c i ń s k i , Pomiędzy glokalizacją a świadomością globalną. Kilka uwag na kanwie twórczości Józefa Chełmowskiego Marcin Andrzej Kafar, Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i jego współczesne zastosowania Piotr Szarota, Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy?. . . . Zbigniew Szmyt, Buriaci w Mongolii. Dylematy tożsamości etnicznej i narodowej . . Maciej Kurcz, Między rzeką a pustynią. Kategoria graniczności w kulturze północnosudańskich muzułmanów Kacper Świerk, Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (wschodnie Peru) Urszula Lehr, „Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych . . . . Bożena D o m a g a ł a , Ukraińcy na Warmii i Mazurach. Między zachowaniem tożsamości językowej a językową asymilacją Sabina Jakubowska-Kocot, Wpływ lokalnych kultów świętych na imiennictwo w Jadownikach Podgórnych (Małopolska) Barbara Pabian, Tradycja „ziela" w Ślęzanach (Częstochowskie) 17 35 55 77 95 111 137 155 169 181 207 231 253 294 II. POGLĄDY I OPINIE Tarzycjusz B u l i ń s k i , Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś. O polskich przekładach prac antropologicznych w latach 2002-2007 295 III. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Anna Kowalska-Lewicka, „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza 305 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Alan Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, wstęp J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006 (Tarzycjusz Buliński) 347 Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005 (Maja Kostecka) 351 Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David Howe s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005 (Aleksandra Krupa) 356 Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1: Organizacja społeczna, red. Renata E. Hryciuk i Agnieszka K o ś c i a ń s k a , przeł. M . Bierca i in., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007 (Karolina Bielenin) 359 Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Historischen Stereotypenforschung, red. Hans H. Hahn, Elena Mannova, Peter Lang Euro­ päischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt a/M 2007 (GrzegorzPełczyński). . . 363 Guglielmo Verdirame, Barbara Harrell-Bond, Rights in Exile. Janus-Faced Humanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford 2005 (Daniel Pluta) . . . 365 Gretchen E. Schafft, Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, przeł. T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006 (Piotr Nowaczyk) 369 Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów, przeł. J. Ugniewska, A. Wa­ silewska, K. Żaboklicki, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2007 (AgnieszkaPrycik) . . 374 Barbara Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens, Plon, Paris 2004 (Adam Pomieciński) 377 Chris Hann, „Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia, Lit-Verlag, Münster 2006 (IzabellaMain) 379 Agnieszka Chwieduk, Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006 (Mariusz Filip) 383 Tibor R é m i â s , In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc, Budapest, t. 1, 2004; t. 2, 2005; t. 3, 2007 (Janusz Kamocki) 386 Halina M i e l i c k a , Antropologia świąt i świętowania, Wydawnictwo Akademii Świę­ tokrzyskiej, Kielce 2006 (Michał Buchowski) 389 B a r t ł o m i e j Krupa, Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisarstwa historycznego, Universitas, Kraków 2006 (Aleksandra Rzepkowska) 397 Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego, Wydawnictwo KUL, Lublin 2007 (Halina Mielicka) 400 Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, Prace Komisji Etnograficznej, t. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006 (Irena Bukowska-Floreńska) 403 Oskar Kolberg, Wołyń. Suplement do tomu 36. Dzieła wszystkie, t. 84, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002 (Katarzyna Linda) 407 Janusz Hochleitner, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006 (Anna Szyfer) 411 Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, tekst A. Kowalska-Lewicka, zdjęcia J. Kubiena, Wadowickie Centrum Kultury, Wadowice 2006 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) 413 �7 V. KRONIKA 83. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Mszana Dolna, 20 września 2007 (Elżbieta Jaworska) Wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kadencję 2007-2010. Wyborcze posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Warszawa, 22 czerwca 2007 (Ryszard Vorbrich) „Europe and the World". Konferencja Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), Bristol, 18-21 września 2006 (Helena Patzer, Agnieszka Kościańska) 58. Doroczna Konferencja ICOM's Costume Committee - „Costume: Design and Decoration", Kopenhaga, Lund, 9-13 października 2006 (Barbara Bazielich) . . . Konferencja „Antropologiczne spojrzenie na globalizację - doświadczenia i wyzwania", Poznań, 23-24 października 2007 (HannaKossak-Nowocień, KatarzynaMirgos) . . III Poznańska Konferencja Azjanistyczna „Azja w początkach X X I wieku. Tożsamość — społeczeństwo — kultura", Poznań 18-19 maja 2006 (Anna Urbańska-Szymoszyn) „610 Anniversary of the Settlement of Tartars and Karaims in the Grand Duchy of Lithuania", Wilno, 13-15 września 2007 (Janusz Kamocki) Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Po słonecznej stronie Karpat", Opole, 21¬ -22 maja 2007 (Janina Hajduk-Nijakowska) Konferencja naukowa „Polska - Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne", Mszana Dolna, 21 września 2007 (Halina Solecka) VII Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Kształtowanie tożsamości etnicznej i narodowej na pograniczu polsko-ukraińskim", Lublin, 19-20 kwietnia 2007 (Agnieszka Chwieduk) „Dziedzictwo kaszubskiej kultury ludowej — problemy ochrony i upowszechniania", Starbienino, 7-9 grudnia 2006 (Anna Weronika Brzezińska) 415 418 420 423 426 430 th 433 434 436 441 446 VI. IN MEMORIAM Mary Douglas (1921-2007). Łuskowiec i Al-Kaida (Wojciech Dohnal) Clifford Geertz (1926-2006). Antropologiczne życie w fascynujących czasach (Waldemar Kuligowski) Anna Krzysztofowicz (1925-2007) (Krystyna Reinfuss-Janusz) Reimund Kvideland (1935-2006) (Anna Pietrzyk) Richard Rorty (1931-2007). Relatywista od dobrej nadziei (Waldemar Kuligowski) . . 449 456 464 465 467 Noty o autorach artykułów Informacje dla autorów 473 477 ��Lud, t. 91, 2007 CONTENTS Editorial 13 I. STUDIES AND MATERIALS Eliza Ostoj ska, Vincent Crapanzano on fieldwork Marcin B r o c k i , The cultural image of the body and its modern transformations Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Luiza Nowakowska, Sociology of the body. An attempt at describing a young subdiscipline of sociology Joanna Jessa, Consumer struggle for „semiotic laurels" Adam P o m i e c i ń s k i , Between glocalisation and global awareness. Some remarks on the basis of Józef Chełmowski's work Marcin Andrzej K a f a r, Kazimiera Zawistowicz-Adamska's „Ethnography of experience" project and its modern applications Piotr Szarota, The Japanese smile: an Oriental invention or a cultural script? Zbigniew S zmyt, Buryats in Mongolia. Dilemmas of ethnic and national identity. . . Maciej Kurcz, Between river and desert. The category of border in the culture of North Sudanese Muslims Kacper Świerk, Slash-and-burn cultivation and cultivated plants of the Matsigenka Paquirianos Indians (eastern Peru) Urszula Lehr, „I am hungry". Space as a context for everyday events Bożena D o m a g a ł a , Ukrainians in Warmia and Mazury. Between the preservation of linguistic identity and linguistic assimilation Sabina Jakubowska-Kocot, The influence of the cult of saints on names in Jadowniki Podgórne (Małopolska) Barbara Pabian, The tradition of „herb" (ziele) in Ślęzany (Częstochowa Region) . . 17 35 55 77 95 111 137 155 169 181 207 231 253 294 II. VIEWS AND OPINIONS Tarzycjusz B u l i ń s k i , Tell me what you are translating and I will tell you who you are. On Polish translations of anthropological works between 2002-2007 295 III. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Anna Kowalska-Lewicka, „Our modern social and cultural anthropology should not detach itself from the roots". An answer to Zbigniew Jasiewicz's questions . . 305 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Alan Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii [History and Theory in Anthro­ pology], translated by S. Szymański, foreword by J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006 (Tarzycjusz Buliński) 347 Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny [Culture. The Anthropologists' Account], translated by I. Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005 (Maja Kostecka) 351 Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David Howe s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005 (Aleksandra Krupa) 356 Gender. Perspektywa antropologiczna [Gender. An Anthropological Perspective], vol. 1: Organizacja społeczna [Social Organisation], ed. Renata E. Hryciuk and Agnieszka K o ś c i a ń s k a , translated by M . Bierca et al., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007 (Karolina Bielenin) 359 Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Historischen Stereo­ typenforschung, Hrsg. Hans H. Hahn, Elena Mannova, Peter Lang Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main 2007 (Grzegorz Pełczyński) 363 Guglielmo Verdirame, Barbara Harrell-Bond, Rights in Exile. Janus-Faced Humanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford 2005 (Daniel Pluta) . . . 365 Gretschen E. Schafft, Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy [From Racism to Genocide. Anthropology in the Third Reich], translated by T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006 (Piotr Nowaczyk) 369 Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów [Turning Back the Clock. Hot War and Media Populism], translated by J. Ugniewska, A. Wasilewska, K. Żaboklicki, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2007 (Agnieszka Prycik) . . . . 374 Barbara Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens, Plon, Paris 2004 (Adam Pomieciński) 377 Chris Hann, „Not the Horse We Wanted! ". Postsocialism, Neoliberalism, andEuroasia, Lit-Verlag, Münster 2006 (Izabella Main) 379 Agnieszka Chwieduk, Alzatczycy. Dylematy tożsamości [Alsatians. The Dilemmas of Identity], Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006 (MariuszFilip) . . . . 383 Tibor R é m i â s , In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc, Budapest, vol. 1, 2004; vol. 2, 2005; vol. 3, 2007 (Janusz Kamocki) 386 Halina M i e l i c k a , Antropologia świąt i świętowania [An Anthropology of Holidays and Celebrations], Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, Kielce 2006 (Michał Buchowski) 389 B a r t ł o m i e j Krupa, Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisarstwa historycznego [Concentration Camp Diaries as a Specific Form of Historical Writing], Universitas, Kraków 2006 (Aleksandra Rzepkowska) 397 Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego [Death as an Eschatic Event. Funeral and All Souls Day's Customs, Rituals and Beliefs of the Inhabitants of the Opoczno and Radom Regions], Wydawnictwo KUL, Lublin 2007 (Halina Mielicka) 400 Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa [Committed to Memory. On an Ethnographer's Research], Prace Komisji Etnograficznej, vol. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006 (Irena Bukowska-Floreńska) 403 �11 Oskar Kolberg, Wołyń. Suplement do tomu 36, Dzieła wszystkie [Volhynia. Supplement to vol. 36. Collected Works], vol. 84, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002 (Katarzyna Linda) 407 Janusz Hochleitner, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku [Annual Rituals in the Peasant Culture of Southern Warmia in the 16 -18 c.], Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006 {Anna Szyfer) 411 Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, text A. K o walska-Lewicka, photos J. Kubiena, Wadowickie Centrum Kultury, Wadowice 2006 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) 413 th th V. CHRONICLE 83rd General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Mszana Dolna, 20 September 2007 (Elżbieta Jaworska) Elections of members of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, for the 2007-2010 term of office. Electoral plenary meeting of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 22 June 2007 (Ryszard Vorbrich) „Europe and the World". Conference of the European Association of Social Anthropologists (EASA), Bristol, 18-21 September 2006 (Helena Patzer, Agnieszka Kościańska) 58th Annual Conference ICOM's Costume Committee — „Costume: Design and Decoration", Copenhagen, Lund, 9-13 October 2006 (Barbara Bazielich) Conference „An Anthropological look at Globalisation — Experiences and Challenges", Poznań, 23-24 October 2007 (Hanna Kossak-Nowocień, KatarzynaMirgos) . . . . 3rd Poznań Conference „Asia at the Beginning of the 21st Century. Identity — Society — Culture", Poznań, 18-19 May 2006 (Anna Urbańska-Szymoszyn) „610 Anniversary of the Settlement of Tartars and Karaims in the Grand Duchy of Lithuania", Vilnius, 13-15 September 2007 (Janusz Kamocki) International Scientific Conference „On the Sunny Side of the Carpathians", Opole, 21-22 May 2007 (Janina Hajduk-Nijakowska) Conference „Poland — Slovakia. A Borderland of Culture and Ethnicity", Mszana Dolna, 21 September 2007 (Halina Solecka) 7th International Scientific Conference „Development of Ethnic and National Identity on the Polish-Ukrainian Borderland", Lublin, 19-20 April 2007 (Agnieszka Chwieduk). . „The Heritage of Kashubian Folk Culture — Problems of Protection and Popularisation", Starbienino, 7-9 December 2006 (Anna Weronika Brzezińska). . 415 418 420 423 426 430 th 433 434 436 441 446 VI. IN MEMORIAM Mary Douglas (1921-2007). Pangolin and Al-Qaida (Wojciech Dohnal) Clifford Geertz (1926-2006). An anthropologist's life in fascinating times (Waldemar Kuligowski) Anna Krzysztofowicz (1925-2007) (Krystyna Reinfuss-Janusz) Reimund Kvideland (1935-2006) (Anna Pietrzyk) Richard Rorty (1931-2007). A relativist of good hope (Waldemar Kuligowski) 449 456 464 465 467 Notes about the Authors Information for Authors 473 477 ��OD REDAKCJI „Lud" jest znany i ceniony od lat, jako czasopismo o ponad stuletniej histo­ rii i bogatej tradycji, odzwierciedlającej dzieje polskiej etnologii i antropologii kulturowej. Wiele pokoleń polskich etnologów zostawiło w nim ślad swej dzia­ łalności, zarówno w zakresie etnograficznej dokumentacji kultury, jak i na polu teoretyczno-metodologicznym. Jest to jedyne etnologiczne czasopismo o takiej „głębi genealogicznej" w Polsce i jedno z niewielu podobnych w Europie. Co in­ teresujące, szacowny brytyjski „Journal of the Royal Anthropological Institute", przedstawiany jako najstarszy — ukazujący się od 1848 roku — periodyk antro¬ pologiczny, kilkakrotnie zmieniał nazwę, podczas gdy „Lud" przez całe swoje dzieje pozostał wierny nazwie oryginalnej. Od momentu założenia pisma w 1895 roku, było ono ściśle związane z Pol­ skim Towarzystwem Ludoznawczym, instytucją, której rola w rozwoju polskiej etnologii jest nie do przecenienia. Od 1992 roku „Lud" jest jednocześnie orga­ nem Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, co dodatkowo wzmocniło pozycję czasopisma. Objęcie redakcji tak zasłużonego czasopisma jest zadaniem odpowiedzialnym i niełatwym. Zdając sobie sprawę z odpowiedzialności, jednocześnie nie chcia­ łabym, aby stała się ona dla mnie brzemieniem, pod którym łatwo się ugiąć. Są¬ dzę, że najlepszym rozwiązaniem jest po prostu solidne zabranie się do pracy, ze świadomością, że należy robić wszystko, by nie zawieść zaufania, którym mnie obdarzono. Oczywiście, nie jest możliwe spełnienie wszystkich, niejednokrotnie sprzecznych oczekiwań odbiorców. Niemniej chciałabym, aby hasłem „Ludu" była różnorodność — stanowisk teoretycznych, podejść metodologicznych, wi¬ zji uprawiania etnologii i antropologii w dzisiejszym świecie oraz sposobów ich realizacji. W takim postrzeganiu zadań czasopisma przejawia się, moim zdaniem, kontynuacja jego profilu z ostatnich kilkudziesięciu lat. Kartkując kolejne tomy „Ludu" z lat 80. ubiegłego wieku, gdy pismo redagował Profesor Józef Burszta, można łatwo dostrzec, że publikowano w nim teksty prezentujące znaczące nur¬ ty teoretyczne ówczesnej antropologii, nie pomijając jednocześnie opracowań opartych na badaniach terenowych, prowadzonych tak w Polsce, jak i w innych �14 Od redakcji częściach Europy oraz na obszarach pozaeuropejskich; dopuszczano również do głosu etnologów z innych krajów. Ten profil czasopisma utrzymał i rozwinął, podczas swojej blisko dwudziestoletniej pracy (od 1988 roku) jako redaktor na­ czelny „Ludu", Profesor Zbigniew Jasiewicz. W tym czasie, na łamach „Ludu" przewijały się ważne dla rozwoju naszej dyscypliny debaty na temat „kultury lu­ dowej" czy tożsamości etnologii/antropologii kulturowej. Jednocześnie Profesor Jasiewicz doceniał znaczenie materiałów dotyczących historii polskiej etnologii, prezentując je między innymi w cyklu rozmów z zasłużonymi jej postaciami. Idąc śladami moich poprzedników i nie obawiając się zarzutu eklektyzmu, pragnę, by „Lud" pozwalał zabrzmieć różnym głosom, różnym „pieśniom" i róż¬ nym historiom, opowiadanym z rozmaitych perspektyw, przez uznanych na¬ ukowców i badaczy dopiero rozpoczynających swoją naukową przygodę. Będzie w nim miejsce i na opracowania kontynuujące tradycyjne nurty zainteresowań etnologicznych, jak i na prace proponujące nowe tematy i nowatorskie koncep¬ cje. Zapraszam szczególnie autorów artykułów łączących perspektywę teoretycz¬ ną z pogłębionymi badaniami empirycznymi. Dobrze byłoby, gdyby udało się wypełnić pewną lukę, którą stanowi brak opracowań dotyczących antropologii stosowanej, dyskusji na temat roli antropologów w diagnozowaniu i próbach roz¬ wiązywania ważnych problemów społeczno-politycznych współczesnego świata. Jednocześnie chciałabym kontynuować publikację tekstów ukazujących historię etnologii i antropologii kulturowej, pamiętając o już dość zbanalizowanym, acz¬ kolwiek wciąż nie w pełni docenianym twierdzeniu o roli historii w zrozumieniu współczesności i perspektyw przyszłości. Uważam, że warto zaznaczać interdy¬ scyplinarne związki antropologii, nie tylko prezentując punkt widzenia naszej dyscypliny na te zagadnienia, ale także zamieszczając artykuły reprezentantów bliskich nam dyscyplin, którzy ujmują z innej perspektywy problemy interesują¬ ce antropologów. Zachęcam autorów do prezentowania komentarzy i poglądów na różnorodne sprawy, które budzą ich niepokój, nie pozwalają milczeć, prowo¬ kują do dyskusji. Nie należy jednak zarzucać informacyjnej funkcji pisma, której służą sprawozdania z takich wydarzeń życia naukowego, jak konferencje — i te międzynarodowe, i te na poziomie lokalnym — a także z działalności wystawien¬ niczej muzeów. Ważny pozostanie również dział recenzyjny, którego znaczenia nie trzeba chyba uzasadniać. Bieżący tom „Ludu" w znacznej mierze realizuje powyżej przedstawione za¬ mierzenia. Są w nim artykuły młodszych i doświadczonych już badaczy; teksty dotyczące teorii i metodologii badań, nieraz w interesujący sposób łączące per¬ spektywę ogólną z próbami realizacji teoretycznych koncepcji we własnych ba¬ daniach autorów. Znalazły się w tym woluminie zarówno opracowania dotyczące Polski, jak i terenów pozaeuropejskich. Szereg tekstów porusza tak ważne współ¬ czesne problemy, jak globalizacja i glokalizacja, tożsamość etniczna i językowa, kultura konsumpcyjna czy ubóstwo. Wypowiedzieli się także przedstawiciele po¬ krewnych dyscyplin — głosy socjologów i psychologa społecznego uzupełniły �Od redakcji 15 w znaczący sposób spojrzenie antropologa na problematykę ciała, w jego aspek­ tach kulturowych i społecznych. Ważna i zapewne pobudzająca do dyskusji jest wypowiedź na temat polityki tłumaczeń prac antropologicznych na język polski. Kontynuacją wspomnianego wyżej cyklu jest rozmowa Profesora Zbigniewa Ja­ siewicza z Doktor Anną Kowalską-Lewicką która może zaciekawić czytelników różnych pokoleń, pragnących dowiedzieć się czegoś więcej o „drogach polskiej etnologii" powojennej. Zapraszam zatem serdecznie do współpracy wszystkich, którzy chcieliby mieć wpływ na kształt naszego wspólnego czasopisma, zapewniając jednocześnie, że najważniejszym kryterium przyjęcia dostarczanych tekstów do publikacji jest ich wartość merytoryczna. Danuta Penkala-Gawęcka Redaktor naczelny ��Lud, t. 91, 2007 I. STUDIA I MATERIAŁY ELIZA OSTOJSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki VINCENT CRAPANZANO O B A D A N I A C H TERENOWYCH Antropologia dialogiczna Martyn Hammersley w swojej książce What's Wrong with Ethography? (1992) wskazuje na przeobrażenia, jakie miały miejsce w naukach społecznych w związku ze stosowaną przez nie metodą badań. Początkowo spór dotyczył badań jakościowych — ich przeciwnicy widzieli w nich podejście nienaukowe, mogące służyć co najwyżej jako pomocne im narzędzie. Zawieszenie broni mię¬ dzy zwolennikami badań jakościowych i ilościowych zostało przerwane przez głosy zwątpienia antropologów, które pojawiły się wraz z różnicowaniem się po¬ dejść metodologicznych w ramach tej dyscypliny. Hammersley wskazuje na dwa główne obszary tego krytycznego — i autorefleksyjnego — podejścia wewnątrz antropologii (Hammersley, 1992, s. 2). W centrum pierwszego z nich znalazła się dyskusja dotycząca celu działalności etnograficznej, a konkretnie — relacji pomiędzy badaniami i praktyką. W tym nowym spojrzeniu na badania terenowe podkreśla się, iż jest możliwe, a nawet wskazane, ściślejsze związanie ich ze sferą społecznej użyteczności — zaleca się tu prowadzenie takich badań, których wyniki mogłyby zostać wykorzystane w ramach działalności administracyjnej, edukacyjnej czy społecznej. W ramach drugiego, który określić można mianem antyrealistycznego, podjęto zmagania z problemem reprezentacji, umieszczając w centrum rozważań kwestię prawdziwości etnograficznych przedstawień i ich legitymizacji. Clifford Geertz — w kontekście pomysłu Stephena A. Tylera na etnografię „ewokacyjną" — pisze, iż ten krytyczny stosunek do dotychczasowej praktyki antropologicznej: 1 1 Wyłaniająca się z tekstów S.A. Tylera (1986, 1999) wizja etnografii opiera się w znacznej mierze na próbie zdemaskowania autorytetu naukowych pojęć oraz krytycznym odniesieniu do modernistycz­ nego dziedzictwa, a zwłaszcza takich kategorii jak mimesis, metanarracja, pismo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c8a6006d5cfe13e445b386bcb621cc3.pdf c598b690b4ba2dfd2288b224c815b9da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2510 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2330 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.2-3 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �SPIS TREŚCI Zbigniew Beneclyktowicz Maria Janion Małgorzata Baranowska James Clifford Jerzy S. Wasilewski Janus/ Barański Jacek Borowski Monika S/najderman Kazimiera Szczuka Magdalena Saganiak Justyna Sobolewska Krzysztof Dorosz Aneta Pierzchała Wiesław Juszczak Jadwiga Wais Roger Caillois Anna Wieczorkiewicz Michał Głowiński Marek Nowakowski Grażyna Borkowska Dariusz Czaja Ludwik Lewin. Ludwik Stomma Wojciech J. Burszta Adam Mars—Jones Ryszard Ciarka Marilyn Strathern Wojciech Michera Ewa Dżurak Andrzej Stasiuk Władysław Hasior Krzysztof Kubiak Hanna Kirchner Aleksander Jackowski Danuta Wawiłow Ewa Korulska M i t - literatura - antropologia kultury (wstęp do numeru) . . . . „Najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie o s o b o w o ś ć " - z prof. Marią Janion rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Czesław Robotycki Kajety. Prywatna historia poezji O autorytecie etnograficznym Pokaż mi swoje notatki Mityczność Filozoficzne treści symbolu cztowieka-ptaka: mit i sztuka . . . . Kaptan czy błazen'.' O metaforach Don Kichota u Manna i Kafki . Klątwa Narcyza Makabra w Mistycznym Teatrze Juliusza Słowackiego Dionizos u Iwaszkiewicza Wieczność. Piekielny raj Malcoma Lowry Faust uwiedziony Realizm i liturgia. Kontury rzeczywistości w „Coctail Party" Eliota Wszystko zważone - o sztuce umierania dzisiaj W sercu fantastyki Filozof w podróży (O dekonstrukcji pewnej metafory) Polska literatura współczesna i paradygmaty symboliczne (1945-1995) Miasto Kresy zachodnie: genius loci Wenecja jest kobietą. Rzecz o wyobraźni Paryż za dwa Ludwiki Kurt Vonnegut: Portret antropologiczny Antropologia strukturalna Z głową w nogach czyli propedeutyka etnografii Poza kontekstem. Sugestywność fikcji literackiej w antropologii . . Gałązka Eneasza Literatura i rytuał. Elementy tradycyjne we współczesnej powieści indiańskiej Połowa lala. Pogórze O sztuce plebejskiej - z Władysławem Hasiorem rozmawia Aleksander Jackowski Mowa słów pisanych Dziewięćdziesiąta druga sylwetka O książce Aleksandra Jackowskiego ..Sztuka zwana n a i w n ą " : Fragment) recenzji O sztuce zwanej naiwną - z Aleksandrem Jackowskim rozmawia Zbigniew Benedyktowicz Eksperyment K L A N Dzieci pukają do drzwi kamienia Streszczeniaartykułów Noty o autorach 3 5 Ш 16 \ 19 /'32 'S 34 45 63 70Я 77 I 84 w j 88 99 I I 104 116 Щ 121 129 134 141 143 146 153 158 162 164 166 169 172 177 o k ł a d c e : Prof. Maria Janion. Fot.: Krzysztof Gierałtowski Na stronic t y t u ł o w e j : Johann Wolfgang Goethe w pracowni (autoportret), rys. kredką © COPYRIGHT B Y „ K O N T E K S T Y " Przedruk t e k s t ó w w z g l . w i ę k s z y c h f r a g m e n t ó w t y l k o za z g o d ą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Fundację Kultury £3 • M 179 193 198 Я 199 м 204 212 217 ta 220 223 Na Ш �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 3/4 1995 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENS Zbigniew Benedyktowicz Maria Janion Małgorzata Baranowska James Clifford Jerzy S. Wasilewski Janusz Barański Jacek Borowski Monika Sznajderman Kazimiera Szczuka Magdalena Saganiak Justyna Sobolewska Krzysztof Dorosz Aneta Pierzchała Wiesław Juszczak Jadwiga Wais Roger Caillois Anna Wieczorkiewicz Michał Głowiński Marek Nowakowski Grażyna Borkowska Dariusz Czaja Ludwik Lewin, Ludwik Stomma Wojciech J. Burszta Adam Mars Jones Ryszard Ciarka Marilyn Strathern Wojciech Michera Ewa Dżurak Andrzej Stasiuk Władysław Hasior Krzysztof Kubiak Hanna Kirchner Aleksander Jackowski M y l h - Literature - Anthropology o f Culture (Editorial) . . . . personality Is the Suprime joy of the Children of the Earth" A n interview with Prof. Maria Janion held by Zbigniew Benedyktowicz and Czesław Robotycki Notebooks. A Private Poetry Lesson On Ethnographic Authority Show me your Fieldnotes The Mythical The Philosophical Contents o f the Man-Bird Symbol. M y t h and Art Priest or Jester? The Metaphors of Don Quixote in the in the Work o f Mann and Kafka The Curse of Narcissus The Macabre in the Mystical Theatre of Juliusz Słowacki . . . . Dionysus and Iwaszkiewicz Eternity. Malcolm Lowry's Infernal Paradise Faust Seduced Realism and Liturgy. Contours of Reality in the „Coctail Party" by T.S. Eliot A l l Measured - On the Art o f Dying Today In the Heart of Fantasy A Philosopher on the Road „PolishConteniporaryLiterature"andSymbolicParadigms(1945-1995) Town The Western Territories: Genius Loci ..Venice is a W o m a n " On imaginetion 3 5 16 19 32 34 45 63 70 77 84 88 99 104 116 121 129 134 141 143 146 Paris for Two Louis d'Or Kurt Vonnegut: A n Anthropological Portrait Structural Anthropology The Head at the Bottom of the Bed or Propaedeutic of Ethnography Out of Context. The Persuasive Fictions o f Anthropology . . . . The Bough of Aeneas Literature and Ritual. Traditional Elements in Contemporary Novels written by Native Americans Middle of the Summer, Pogórze On Plebeian Art - A n Interview with Władysław Hasior held by Aleksander Jackowski The Speech of Written Words The Ninety Second Silhouette 153 158 162 164 166 169 172 177 179 193 198 " O n the So-called Naive A r t " by Aleksander Jackowski: (Excerpts of Reviews.) 199 On the „So-called Naive A r t " and the autobiography „Short Cuts" - An Interview with Aleksander Jackowski held by Zbigniew Benedyktowicz 204 Danuta Wawiłow The K L A N Eksperiment Ewa Korulska Summary of Articles Notes about the A u t h o r s 212 217 220 223 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Ludwik Stomma Doradzają i współpracują: Jerzy Baitmiński. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Zofia Bisiak \ Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony t y t u ł o w e j : Jacek Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa , , <U/y \ft«-f 28, 00-950 Warszawa, U a ! , '[ *~Г U j l skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c3213f3f60c9877efd0ee81947c667a.pdf 651fb076c8d40eb29100ed112283b74f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1975 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1834 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.362-366 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESeI I. STUDIA Christopher H a r r i s, Rodzina i pokrewieństwo. Współczesne postępy w teorii i badaniach Wiktor S t o c z k o w s k i, Ewolucja rodziny, czyli dzieje jednej teorii. Szkic z antropologii nauki etnologicznej Hanna P a w l a c z y k, Ugrupowania rodzinne w okresie wczesnego średniowiecza na terenie Polski. Możliwości wnioskowania na podstawie materiałów archeologicznych 7 41 50 II. ARTYKUL Y I MATERIAL Y Bożena B e b a, Rodzina małomiasteczkowa. Specyfika przemian Bożena D o m a g a ł a, Ideały życiowe mieszkańców małych miast w Polsce Irena K a b a t, Obrzędowość weselna jako wyraz przemian pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim Michael A b d a 11 a, Małżeństwo j obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesiątych naszego wieku Kole S i m i c z i j e w, Kazirodztwo w poezji ludowej Słowian południowych Stanisław B ł a s z c z y k, Jak żniwowa no i jak plonów pilnowano. Fragment wspomnień. Wojciech L y s i a k, Między Wartą a Notecią. Efemeryczność folkloru 85 101 ll;; 12,1 147 169 181 III. RECENZJE Wojciech Burszta, Język a kultura w myśli etnologicznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, seria: "Prace Etnologiczne" t. lI, Wrocław 1986, ss. 151 (Aleksander Posem-Zieliński) Aron Guriewicz, Problemy średniowiecznej kultury ludowej, Warszawa 1987, ss. 402 (Sławomir Bździuch) Wladimir Jakowlewicz Propp, Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki. Otwietstwiennyje riedaktory: W. J. Jeremina, N. M. Gierasimowa, Izdatielstwo Leningradskogo Uniwiersitieta, Leningrad 1986, ss. 364 (Teresa Smolińska) Kiriłl Wasiliewicz Czistow, Narodnyje tradycii i folklor. Oczerki tieorii, Leningrad 1986, ss. 303 (Teresa Smolińska) N. A. Krynicznaja, Russkaja narodnaja isstoriczeskaja proza. Woprosy genezisa i struktury, Leningrad 1987, wyd .. ,Nauka", ss. 226 (Wojciech Łysiak) Vaclav Frolec a kolektiv, Vanocc v ceske kulture, Vysehrad 1988, ss. 439 (Anna Szyfer) 19:1 106 198 201 20,{ 207 �364 Viera GaSparikova, Slovenska l'udova próza a jej śu<':asne vyvinove tentencie, Bratislava 1986, ss. 359 (Teresa Smolińska) Rodna zeme. Sbornik k 100. vyroci Muzejni a Vlastivedne Spoleenosti v Brne a k 60. narozeninam Ph. dr. Vladimira Nekudy Csc., pod red. V. Frolca, Brno 1988, ss. 507, i!. (Ryszard Kantor) Momcilo Zlatanović, Epskie narodne pesme Jugozapadne Srbje, Vranje 1987, ss. 104 (Kole Simiczijew) Simo Mładenowski, Makedonskite narodni pesni za NOB i rewolucijata, Skopje 1986, ss. 489 (Kole Simiczijew) Ryszard Tomieki, Tenochtitlan 1521, Warszawa 1984, ss. 235 (Iwona Chmielewska) 211 212 21::; 216 Ghita El Khayat-Bennai, (Anna 20!J Le monde arabe au feminin, Paris 1985, ss. 325 Barska) 219 Celia Haig-Brown, Resistance and Renewal Survivung the Indian Residential School, Vancouver 1988, ss. 164 (Zbyszko Melosik) Irena Bukowska-Floreńska, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Sląska, Prace Uniwersytetu Sląskiego nr 909, Katowice 1987, ss. 175, tab!. (Zbigniew Jasiewicz) Jacek Bednarski, Zróżnicowanie rodzinnych środowisk kulturowych. Na przykładzie rodzin w Poznańskiem, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnografia nr 13, Poznań 1987, ss. 124 (Bożena Beba) Janine Ponty, Polonais meconnus. Histoire des travailleurs immigres en France dans l'entre-deux-guerres, "Serie Internationalle" 34 Universite de Paris I. Panthwn Sorbonne, Paris 1988, ss. 474 (Jędrzej Kośmicki) Adam Walaszek, Polscy robotnicy, praca i związki w Stanach Zjednoczon;rch Ameryki, 1880 - 1922, Wrocław 1988, ss. 250 (Ryszard Kantor) Zofia Grodecka, Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań 1986, Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu t. XVIII ,red. H. Kondziela, ss. 146, il. 115 (Teresa Karwicka) Jadwiga Pawłowska, Wieś warmińska Brąswałd w województwie olsztyńskim w latach 1945 -1967, Wrocław 1986, ss. 199, Maria Zientara-Malewska, Wieś nad łąkami, Olsztyn 1988, ss. 235 (Wojciech Tabor) Helmut Ottenjann, Lebensbilder aus dem landlichen Biedermeier, Museumsdorf Cloppenburg-Niedersachsisches Freilichtmuseum, 1984, s~. 111, il. 57, tab!. 21 (Barbara Bazielich) S. K. Jain, P. E. Minnis, N. C. Shah, A World Directory of Ethnobotanists, Society of Ethnobotanists, Lucknow 1986, ss. 52 (Irena Kabat) Dialog serdeczny. Korespondencja Władysława arkana i Katarzyny Smreczyńskiej, do druku przygotował i przypisami opatrzył Franciszek Ziejka, "Lud" Warszawa 1988, ss. 184, i!. (Ryszard Kantor) 222 226 228 232 236 238 241 244 246 247 IV. KRONIKA Działalność dydaktyczna Katedry Historii i Etnologii Religii KUL (ks. Henryk Zimoń SVD) Sympozjum naukowe "Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian" Katolicki Uniwersytet Lubelski, 18 - 19 listopada 1988 r. (Krzysztof Gladkowski) "Centrum 2.51 :'55 i peryferie" konferencja etnograficzna w RFN (Jadwiga Kucharska) 260 �365 Dziesiąte Warsztaty 1989 (Janusz Konferencja na (Barbara Naukowe poświęcone problematyce indiańskiej. Wiedeń Mucha) temat 263 odzieży i strojów. Lienz Austria 26 - 30 maja 1986 BazieHch) 266 Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu Sztuki PAN (Bożena Kural) Tematyka albańska w polskim muzealnictwie (Anna Bartosz) VI Przegląd Filmów Etnograficznych "Etnologia a film" (Grzegorz Pełczyński) Muzeum Misyjno-Etnograficzne w Pieniężnie w roku 1987 (Eugeniusz ŚHwka SVD) Grzeszczak Pieniężnieńs1de spotkania SVD) z religiami (Sławomir 274 Janowicz SVD) 277 czyński) 280 280 283 286 289 Działalność Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu w okresie od 1.07.1987 do 30.06.1988 roku (Jan M. Pałka) Sprawozdanie z działalności Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską przy Poznańskim Oddziale PTL za okres wrzesień 1987 - kwiecień 1989 roku 291 294 Abdalla) Konferencje, zjazdy i inne spotkania uwzględniające problematykę etnograficzną w 1985, 1986, 1987, 1988 roku (Maria Niewiadomska) . Wymiana zagraniczna wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Stan w czerwcu 1988 roku) (Jadwiga 273 275 "Dni Buddyjskie" Wystawa i sesja naukowa na temat: Wkład misjonarzy polskich do nauki światowej (Eugeniusz Śliwka SVD) Sesja naukowa z okazji 90 rocznicy powstania Oddziału Krakowskiego PTL, Kraków 9 grudnia 1988 roku (Anna Spiss) Konferencja naukowa pt. "Funkcje muzealnictwa etnograficznego" towarzysząca 64 Walnemu Zgromadzeniu Delegatów PTL w Bytomiu, 16 - 17 września 1988 roku (Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska) 64 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bytomiu, 16.09.1988 roku (Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1987 do września 1988 roku (Antoni Ku- (Michael 271 273 Otwarcie wystawy nowogwinejskiej ze zbiorów Księży Werbistów w Pieniężnie w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku (Leszek Niewdana SVD) Wystawa "Kultura i Sztuka" w Olsztynku (Mirosław Dorosz) Dni Hinduistyczne w Pieniężnie - zbliżenie duchowe czy intelektualne (Władysław 268 270 Gerlach-Klodnicka) Letnia Szkoła Etnologiczna (Iwona Chmielewska) 65 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Opole 15.09.1989 roku (Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska) Sprawozdanie Sekretarza Generalnego z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w kadencji 1986 -1989 (Antoni Kuczyński) 296 307 319 321 326 V. IN MEMORIAM Tancred Banateanu 1922 - 1987 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) Stanisław Blaszczyk (Zbigniew Toroński) Lubomira Maria Bobrowska 1960 -1990 (Michał Buchowski) 333 334 347 �366 Wspomnienie o Doktorze Janie Piotrze Dekowskim 1907- 1988 (Irena Lechowa) Bibliografia Jana Piotra Dekowskiego. Kontynuacja od roku 1975 (Irena Lechowa) . Pamięci Józefa Jastrzębskiego 1920- 1989 (Irena Lechowa) Daniela Mądrzak 1926- 1989 (Irena Lechowa) . Maria Polakiewicz 1911-1987 (Roman Tubaja) Wanda Skuła 1905- 1988 (Oddział PTL w Mszanie Dolnej) Lubomira Schreiber 1911- 1988 (Oddział PTL w Mszanie Dolnej) Jadwiga Zelechowska 1915- 1988 (Irena Lechowa) :;:,0 :1;'4 :Jfj(j :1;'7 3,,9 ::i;!) :HiO � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab5b36c6b3442e6818f24cb90fe0fb5c.pdf 6942894948bc697a1fc3e631cb69f1ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1972 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1831 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.193-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 - 1990 III. RECENZJE Wojciech B u l' S 7. t a, Język a kultura w myśli etnologicznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, seria: "Praee Etnologiczne", t. 11, Wrocław 1986, ss. 151. Wydar,a w "Pracach Etnologicznych" książka W. Burszty jest wartościową interesującą rozprawą z pogranicza teorii kultury, teorii badań etnologicznych i dziejów myśli antropologicznej (etnologicznej). Jej tytuł trafnie i zarazem lapidarnie ujmujący przedmiot studiów autora wskazuje, iż zawartość książki poświęcona została krytycznemu przeglądowi etnologicznych koncepcji na temat wzajemnych związków między sferą kultury a obszarem języka. Ukazanie tych ob:.Jstronnych związków w ujęciu różnych szkół i orientacji nie byłoby w pełni mcżliwe i zrozumiałe, gdyby autor pominął relacje zachodzące między etnologią z jednej strony a językoznawstwem - z drugiej. Dzięki równoległemu ujęciu obu par tych relacji (język a kultura versus językoz.nawstwo a etnologia) powstała pożyteczna pr<:ca ukazująca jednocześnie zmienność i różnorodność opinii na temat kulturowego uwikłania języka i językow'ego uwikłania kultury oraz wzajemnych oddziaływań czy interferencji lingwistyki i antropologii kulturowej (etnologii). Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż problem obustronnych związków między językiem a kulturą należał zawsze do jednych z głównych zadań poznawczych nauk etnologicznych, a współcześnie w związku z ekspansją takich orientacji jak strukturalizm, kognitywizm i semiotyka stał się on szczególnie ważny. Stąd też należą się autorowi słowa uznania za to, iż podjął się tak trudnego zadania i przedstawił w sposób rzeczowy i kompetentny główne sposoby ujmowania języka i kultury w przebrzmiałych już, ale istotnych także dla współczesności nurtach, ja;Z i w nowszych orientacjach etnologicznych. Wybrane tak trafnie do analizy tytułowe zagadnienie nie było dotąd w polskiej fachowej literaturze przedmiotem rozważań. Dzięki temu autor wniósł istotny wkład do rodzimej myśli etnologicznej i kulturoznawczej likwidując ważne obszary białych plam i wytyczając potencjalne kierunki dalszych badań w podjętym przez siebie temacie. Książka W. Burszty wychodzi naprzeciw trzem głównym potrzebom widocznym wyraźnie we współczesnej refleksji kulturoznawczej. Po pierwsze spełnia ważną funkcję poznawczą przyczyniając się do pogłębienia i usystematyzowania wiedzy na temat rozwoju myśli etnologicznej odnośnie do związków języka z kulturą. Po drugie umożliwia ukazanie specyfiki etnologicznej interpretacji roli jęZykCl w kL:.lturze, a po trzecie dostarcza materiału i refleksji przydatnych do doskonalenia programu podmiotowej interpretacji języka jako formy kultury we współczesnych koncepcjach etnologicznych. ,Jest rzeczą oczywistą, iż wymienione tu cel"" nie mogły zostać spełnione w jednakowym stopniu. Pierwszy z nich zrealizow:1flY został najpełniej, zgodnie zresztą z planowanym zamiarem autora, dla drugiego stworzone zostały solidne podstawy, które wykorzystane być mogą w przyszłych studiach o profilu komparatystycznym, trzeci cel osiągnięty został jedynie w sferze postulatów i świadomej refleksji na temat możliwych dróg i sposobów doskonalenia teorii kultury w obrębie etnologicznych nauk szczegółowych. 13 Lud t. LXXIII �194 Podstawowym zadaniem W. Burszty było dokonanie przeglądu interpretacji i koncepcji tych kierunków etnologicznych, które zajmowały się językowym aspektem kulturowej rzeczywistości, po to by w oparciu o krytyczną analizę różnorodnych podejść wyodrębnić najbardziej znaczące i istotne stanowiska. Tak określony zamysł przybrał w tej książce udany kształt, dzięki czemu czytelnik niezorientowany w problematyce uzyskał dobre kompendium wprowadzające w sposób system<:tyczny w obszar etnologiczno-lingwistycznego pogranicza teorii kultury, a specjalista - interesujące studium rzucające nowe światło na szereg kwestii i inspirujące do dalszych obiecujących badań i refleksji. W obrębie zainteresowań autora znalazła się przede wszystkim angloamerykańska antropologia społeczno-kulturowa oraz francuska antropologia strukturalna, a więc te szkoły, które w istocie najbardziej zaważyły na kształcie współczesnej światowej myśli etnologicznej. Oczywiście możnaby zastanawiać się aad celowością rozszerzenia tej interpretacji na kierunki przez autora śVliadomie pominięte jak np. poststrukturalistyczna semiotyka francuska, czy postproppowska semiotyka radziecka, ale sądzić należy, iż dla postawionego przez W. Bursztę celu polegającego na id·zntyfikacji głównych stanowisk w nurcie refleksji nad językiem a kulturą dokonany przez niego wybór był logiczny i adekwatny do potrzeb. Jasną i zrozumiałą argumentację autorską wspiera bogata literatura przedmiotu zawierająca najbardziej reprezentatywne, a także i najnowsze prace antropologiczne, lingwistyczne i filozoficzno-teoretyczne. Busolą ułatwiającą krytyczną wędrówkę po meandrach różnorodnych koncepcji, idei, postulatów i konstrukcji, a jednocześnie instrumentem zapewniającym utrzymanie jednolitego kursu i interpretacyjnej konsekwencji stała się socjoregulacyjna teoria kultury .T. Kmity, której obecność na kartach recenzowanej książki zaznacza się przede wszystkim w formach aplikacyjnych, aniżeli przez bezpośrednie deklaracje i odwoływania się. Praca jest skonstruowana logicznie, choć poszczególne rozdziały stanowią dość samodzielne szkice, połączone ze sobą jedynie ideą przewodnią książki, tj. poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób traktowano relację język/kultura w obrębie poszczególnych etnologicznych kierunków. Oprócz ciekawego wprowadzenia i zawierającego naj istotniejsze elementy podsumowania książka składa się z pięciu rozdziałów, z których dwa - pierwszy i ostatni mają nieco odmienny charakter od pozostałych. Otóż rozdział zatytułowany "Język jako jedna z dziedzin kultury" traktuje o tych kierunkach etnologicznych, które nie czyniły z problematyki języka pola swej szczególnej refleksji teoriopoznawczej, choć dostrzegały wagę tego zagadnienia. Rozdział piąty poświęcony antropologii kognitywnej zapoznaje nas ze współczesnymi próbami podmiotowej rekonstrukcji kultury, których ważnym elementem strategii badawczej są studia nad komunikatami językowymi. Znalazły się w nim także omówienia poglądów W. Goodenougha - wybitnego reprezentanta "etnonauki", a także charakterystyka tzw. analizy składnikowej tj. metody mającej na celu dotarcie do autentycznych zasad klasyfikacyjnych tkwiących u podstaw badanej przez kognitywistów kultury. Między tymi dwoma spinającymi całość rozdziałami pokazującymi punkt vvyjścia i stan osiągnięć w dziedzinie refleksji nad kulturą i językiem w czasach num współczesnych znalazły się trzy bardzo ważne eseje poświęcone klasycznej etnolingwistyce amerykańskiej Sapira i Whorfa, brytyjskiemu funkcjonalizmowi Malinowskiego i francuskiemu strukturalizmowi Levi-Straussa. Na przykładzie każ.dego z tych kierunków W. Burszta ukazał specyfikę i odmienność trzech najważniejszych stanowisk w kwestii relacji wiążących język i kulturę. Lapidarnie ujmując pierwszy z nich to nurt zakładający pierwotność struktur językowych względem �195 kształtu kultury, drugi to nurt traktujący język jako integralną część kultury powiązaną funkcjonalnie z jej wszystkimi aspektami, oraz trzeci - to nurt zakładający wzorcowy charakter modeli językowych dla organizacji rzeczywistości kulturowej. Wybór tych trzech kierunków jako osi konstrukcyjnej pracy był w pełni udany umożliwiając ukazanie w sposób chronologiczny zmienność etnologicznej refleksji, przy jednoczesnym uwypukleniu typologicznej odmienności poszczególnych propozycji. Jest rzeczą całkowicie naturalną, iż w tak pozytywnie ocenianej książce znalazły się również mif'jsca pobudzające do krytycznych lub polemicznych uwag. Nie wdając się tu w szczegółową polemikę merytoryczną, chciałbym jedynie wskazać na kilka takich punktów, które w mojej opinii mogłyby być potraktowane w sposób c;cyniący tę interesującą książkę jeszcze bardziej wartościową. Na tle napisanych z prawdziwym znawstwem przedmiotu rozdziałów poświęconych amerykańskiej antropologii, nieco słabsze wydają się te części, które przedstawiają stanowiska etnologicznego strukturalizmu i to glównie klasycznego. Niepotrzebnie powtórzone tam zostaly elementarne zasady tego kierunku, wyraźnie kosztem analizy rekonstruowanych w tej orientacji związków łączących język i kulturę. Ze wzgh;du na niejednorodną wewnętrzną strukturę poszczególnych rozdziałów dopasowaną głównie do specyfiki omawianych w nim kierunków uległy w niektórych miejscach zachwianiu proporcje, w wyniku czego pewne kwestie ujęte zostały zbyt skrótowo jak np. współczesna angielska antropologia strukturalna i semiotyczna. Także inne zagadnienia nie doczekały się glębszej analitycznej dociekliwości. Dotyczy to np. słabego ukazania historycznych korzeni amerykańskiego kognitywizmu czy też niewystarczającego naświetlenia kontrowersji między podejściem typu "emic" a interpretacją typu "etic" i jej praktycznymi skutkami dla warsztatu współczesnego badacza. Dużą autonomiczność poszczególnych rozdziałów pogłębił niewielki stopień refleksji komparatystycznej ukazującej podobieństwa, nawiązania i rozbieżności między przedstawianymi orientacjami. Zadanie to pozostawił autor jakby samemu czytelnikowi. Wreszcie wspomnieć można także i o tym, iż autor większą wagę przywiązywał do oceny teoretycznych postulatów i założeń analizowanych szkół i kierunków, mniejszą zaś do praktycznych efektów zastosowanych w ich obrębie dyrektyw badawczych. Wymienione wyżej uwagi posiadają jednak znaczenie drugorzędne i nie umniejszają bezspornych walorów pracy W. Bu.szty. Podjęcie się tego tematu było przedsięwzięciem bardzo ambitnym, gdyż wymagającym poruszania się po pograniczach antropologii i językoznawstwa, dużej kompetencji w zakresie dziejów myśli etnologicznej, dobrej znajomości teoretycznych podstaw nauk o kulturze. Książkę W. Burszty uznać można za ważny wkład w dzielo rozpoznawania teoriopoznawczych podstaw klasycznych i współczesnych nurtów etnologii. Bezspornym sukcesem jej autora jest wykazanie istoty zróżnicowanych podejść do problematyki język/kultura, umożliwiających klasyfikację tych ujęć i dających dobrą podstawę do dalszych dociekaJ1. Ukazany przez W. Bursztę przedmiot badań okazał się nadzwyczaj interesujący dla historyka myśli etnologicznej, teoretyka kultury i każdego, któremu bliskie są kwestie podmiotowego ujmowania kulturowej rzeczywistości. Książka ta, której lektura nie tylko wzbogaca naszą wiedzę, ale inspiruje i pobudza do refleksji została napisana z dużą kompetencją. Zastosowana interpretacja w większej lTlierze syntetyczno-typologiczna, aniżeli analityczno-komparatystyczna dobrze wprowadza w meritum problematyki wyznaczając jednocześnie wyraźnie dalsze pole potencjalnych studiów. Aleksander Posern-Zieli71ski �196 Aron G u r ie w i c z - Problemy średniowiecznej kultury ludowej, Warszawa 1987, ss. 402. Znamiennym rysem współczesnej humanistyki jest, jak sądzę, żywe zainteresowanie się Biblią, literaturą mitologiczną, ludowymi eposami, literaturą hagiograficzną itp., w głębokim przeświadczeniu, że jest to nadal niewyczerpane pole ekspl:)racji i twórczych podniet. Do niedawna literatura ta traktowana była jako barwne opowiastki dodające historii pikanterii, dzisiaj sama stanowi niezwykle cenny material źródłozanwczy, otwierający przed badaczami coraz to nowe możliwości interpretacji zjawisk kulturowych. Można zaryzykować twierdzenie, że w ikonografii o zabarwieniu folklorystycznym, traktowanej czasami z pobła7.aniem, tlewi cala wielka tajemnica wiedzy o człowieku i nie trzeba jeździć daleko i szukać pierwotnych plemion, by się o tym przekonać. Aron Guriewicz inicjuje badania tego właśnie typu próbując spojrzeć na kulturę średniowiecza, o której mogłoby się zdawać, że napisano już chyba wszystko, od strony ludowych wizji, wyobrażeil, przedchrześcijal1skiej magii i przeciw~tawia to \',;s7.ystko kulturze elitarnej. Końcowy efekt wydaje się zaskakujący, bo oto średniowiecze jawi się nam zupełnie w innych kategoriach, pozbawione mrocznego patosu, wyzule z wszelkich generalizacji, targane licznymi sprzecznościami w walce o zawładnięcie ludzką duszą. Guriewicz zajmuje się wyodrębnianiem rzeczy ukrytych pod płaszczem ludowej mistyki, nadaje tym rzeczom rangę światopoglądu w przekonaniu, że był on kamieniem węgielnym epokL Punktem wyjścia swoich rozważań uczynił zderzenie dwu światów: chrześcijaJ1skiego i pogańskiego, w dobie - jak pisali o tym historycy imperialistycznego marszu tego pierwszego na zachód Europy. Przebudowa i chrystianizacja społeczeństwa wcze:mego średniowiecza wcale nie była tak oczywista i mimo trudu kościoła społeczeństwa te przyjęły specyficzny synkretyzm religijny, usprawiedliwione przcz życie połączenie dogmatów wiary chrześcijailskiej z rytuałami magicznymi Guriewicz podejmuje tym samym, jakby na marginesie książki, sprawę prawdy historycznej, jej zwodniczy rc~latywizm. Bada bowiem kulturę i mechanizmy jej funkcjonowania w oparciu o unikalne, dosyć powściągliwie traktowane przekazy zakladając, że żaden z do tej pory naszkicowanych obrazów średniowiecza nie jest do koilca prawdziwy, bo jest mocno fragmentaryczny i na dodatek skażony licznymi niedoskonałościami. Wracając do pytania zasadniczego: jaką była ta kultura wicków średnich i ludzie. którzy ją tworzyli? Machinalnie ciśnie się odpowiedź, że dosyć niespójna, amhiwalentna, bo niby chrześcijańska, ale też j heretycka, !Josqpna w niekończącej si~ pokucie z wiecznym poczuciem grzeszności; ale też .i karr.3walowa rozbawiona. I tak moglibyśmy przeciwstawiać jej cechy krańcowo odmienne i byłoby to zgedne z prawdą, ale jaki jcst kontekst tych pa;:-;:;doksalnych połączeń? Po upadku świ"ta klasycznego Europa stanęła na rozstajach. Zwycięzcy powinni stać ~ię uczniami pokonanych, którym w zakresie cywilizacji nie potrafili przeciwstawić nic, dlatego swoją zaczęli nieudolnie wznosić od podstaw. Ludzi dziesiątkowały epidemie, głód, szerzyło się bezprawie, rozbój, silnie akcentowany pogromami inr:;owierców, masowo szerzyły się zabobeny i czary, wszyscy bali się wszystkich, strach był głównym dyktatorem średniowiecznych poczynań. Społeczeństwo wyrosłe w takim klimacie było klasowo ściśle zhierarchizowane, pozbawione iluzji. Nauka o predestynacji, czyli o naturalnej, przyrodzonej kondycji k"źdego człowieka, pozbawiała jednostkę możliwości manewru w zakresie zmiany status �197 qu.o. Naturalnie, że nauka Kościoła wraz z całym arsenałem literatury adresowanej do ludu przyjęta była z entuzjazmem, ale jak się okazało później nie do końca. Ksi'lżkę Guriewicza można odczytywać rM.nie. Obok głównych wątków snuje autor niejako mistern'l nić mówiącą o przebiegłości ludu, który w desperackich staraniach o poprawę swego życia, jeżeli nie w tym, to świecie pozaziemskim, tworzy swój p<1llteon osób, rzeczy, czy praktyk sacru.m na zasadzie domniemanej skuteczności, czerpiąc z katolicyzmu. a jeszcze obficiej z pogaństwa. Kościół przyjmuje warunki tej gry i stara się być jeszcze bardziej przebiegłym, dopuszczając w swym łonie istnienie np. magii. Ciekawe wydają się być koleje tego specyficznego dialogu, wzajemnego wymuszania na sobie coraz to dalszych ustępstw, ku obustronnej korzyści. Jednak była to walka, ścierania się starego z nowym, raczej przekora i kcmpromisy ze strony Kościoła niż szarża i, jak pisze autor, Kościół był wtedy rzeczywiście siłą. Odwzorowaniem ducha epoki i łącznikiem pomiędzy ziemskością a wiecznością było zjawisko cudu. To najukochańsze dziecko wiary miało sens rzeczywiście tylko wtedy, gdy nic nie było zdeterminowane ziemską przyczynowością. Nawet odwieczne prawa natury wobec braku prób ich naukowej interpretacji były dzielem Wszechmocnego. Istotnie więc średniowieczne palące zapotrzebowanie na cud czyniło cuda. W tym świecie, tak okrutnym i beznadziejnym, lud za wszelką cenę pragnął cudu, będącego iskrą nadziei, nawet za cenę częściowego porzucenia dogmatów wiary chrześcijańskiej. Co więcej, owo zapotrzebowanie na akty magiczne cechowało także duchowieństwo, bo jak pisze Grzegorz z Tours, zakonnicy nader często śpiewali pieśni pogańskie i chętnie przyglądali się czarnoksięskim praktykom. Bylo to więc zjawisko powszechne, nad którym kościół nie panował, ale wykorzystywał wian:; w cuda dla własnych interesów. Obraz tej kultury, jaki wyłania się z żywotów świętych, penitencjałów, kazań czy kanonów, jest dosyć jednowymiarowy. Słyszymy tego, który poucza, moralizuje, rzuca gromy, strona przeciwna pozostaje przynajmniej częściowo milcząca. Paradoksalne, że lud, który tworzy tutaj historię najprawdziwszą, jest dla niej tylko tłem. Historia ta to popadanie z coraz to nowej skrajności w skrajność. Lud nie tylko jest owładnięty ostrą melancholią dramatycznej wizji końca świata, potrafi się także wspaniale bawić. Mówi o tym J. Huizinga: "Zycie było jaskrawe i różnorakie, że jednym wciągnięciem powietrza wdychano woń krwi i róż. Pomiędzy piekielnym strachem i dziecinnym żartem, pomiędzy okrutną zatwardziałością i skorym do łez wspólczuciem lud chwiał się to w tę, to w inną stronę jak olbrzym z głową dziecka. Wszystko się tutaj miesza, i fanatyzm religijny biczowników, któr:l:Y po odprawieniu swych wstrząsających egzorcyzmów, wieczorem giną w korowodzie karnawałowym i jest także obok siebie miejsce na śmiech, bluźnierstwa, profanację świętości i żarliwe modlitwy". Historycy twierdzą, że ta średniowieczna groteska była wentylem bezpieczeństwa dla ludzi i kluczem do zrozumienia epoki. Chyba jednak umysłowość ludzi tamtych czasów była mocno skażona poczuciem winy, grzechu. ostatecznej zagłady. Hieronim Bosch, wielki malarz i moralista schyłkowego średniowiecza, dopisuje kolejne cechy już nie tylko ludowej mentalności, takie jak: horrendalna głupota, beztroska, rozwiązłość. Swiat Boscha to jeden wielki kocioł w którym wre bezsensowne życie. Bosch całkiem na serio przestrzega: "patrzcie wszyscy co was czeka, jeżeli nie uporządkujecie swego życia", i roztacza apokaliptyczne wizje mąk piekielnych. Ale czlowiek rozdarty pomiędzy sprawy doczesne a wieczne nie potrafi znaleźć dla siebie �198 właściwej płaszczyzny odniesienia. Można traktować to wszystko jako fantasmagoryczne urojenie ludzi chorych, a można się tym wszystkim trochę przestraszyć. Człowiek współczesny odbiera problemy średniowiecznej kultury ludowej z odcieniem ironii jako jedno wielkie błazeństwo. Guriewicz traktuje ją bardzo poważnie, choć konwencja w większości raczej humorystyczna, ale przez to problemy tamtych czasów stają się bardziej wiarygodne i ludzkie. Ostatecznie jednak wątpliwości pozostaną nadal wątpliwościami. Jaka była ta epoka w całej swojej rozciągłości, bardziej elitarna, czy bardziej ludowa? Jeżeli bardziej ludowa, to dlaczego tak wiele wspaniałych treści przekazała potomnym? Autor zdaje sobie sprawę, że odpowiedzieć na v.rszystko nie sposób, ale przed mediewistyką - jak pisze - otwierają się nowe możliwości pełniejszego poznania, bo pierwszy wspaniały krok już został dokonany. SŁawomir Władimir Jakowlewicz wietstwiennyje riedaktory: ningradskogo Uniwersitieta, Bździuch P r o p p, Istoriczeskije korni wotszebnoj skazki. W. T. Jeremina, N. M. Gicnsimowa, Izdatielstwo Leningrad 1986, ss. 364. OtLe- Trzeba przyznać, że osiągnięcia strukturalistów rosyjskich zyskały rozgłos i uznanie w całym świecie. Ich prace uznały za interesujące i t'3 szkoły folklorystyczne, które dalekie były i są od podjęcia podobnej metody. Już do klasyki analizy strukturalnej przeszły prace 1 jednego z najwybitniejszych uczonych tego kierunku w Związku Radzieckim, jakim był Włodzimierz Jakowlewicz Propp, profesor Uniwersytetu w Leningradzie. Jego Morfologia bajki (Leningrad 1928; II wyd., Moskwa 1969) została przetłumaczona na wiele języków obcych, w ostatnich zaś latach wydano trzy jego książki: Folklor i diejstwitielnost' (Moskwa 1976), Problemy komizma i smiecha (Moskwa 1976), Russkaja skazka (Leningrad 1984>, a obecnie wznowiono wydaną po raz pierwszy w 1946 roku jego kolejn'ł pracę, tj. Historyczne korzenie bajki magicznej. Zanim jednak przejdziemy do przedstawienia nowej edycji pracy Proppa, przypomnijmy w skrócie pełną swady i rzetelnie udokumentowaną wypowiedź prof. Kiriłła Wasilewicza Czistowa, jednego z największych współczesnych folklorystów radzieckich. Na szczególną uwagę zasługuje jego "rozprawa" z tzw. "legendami". związanymi z nazwiskiem i pracą Proppa 2. W konsekwencji Czistow owych "legend" wyróżnił aż cztery, po kolei obalając każdą z nich. Rozprzestrzenienia się w świecie koncepcji badawczej Proppa upatruje on głównie w intensywnym rozwoju całej lingwistyki, teorii informacji, semiotyki, współczesnej teorii kultury oraz innych pokrewnych nauk, podważając tym samym mit o "barierze językowej" jako prze~zkodzie w znajomości metody Proppa. Zastanawia się on przy tym, dlaczego tacy uczeni, jak C. Levi-Strauss, M. Luthi i inni, dopiero w latach 60 - 70 naszego stulecia uznali M oTfologię bajki. Czistow przypomina bowiem, że informacje o książce ukazały się w 1929 r. w między• Por. dokładne zestawienie prac uczonego: Bibliogra/ija trudow W. J. Proppa. Sost. B. N. Putiłow, (w:) Tipologiczeskijc iSstiedowanija po /olkloru. Sbornlk staticj pamjatl Wladimira Jakowlewicza Proppa (1895- 1970),Moskwa 1975. , Por. K. W. Czistow, W. J. Propp issliedowatlcl skazki, (w:) W. J. Propp, Russkaja skazka. Olw. riedaklory K. w. Czistow, W. 1. Jeremina, Leningrad 1984, s. 3 - 22. �199 narodowej bibliografii etnograficznej Internationa!e Vo!kskundliche oraz w bibliografii slawistycznej Slavonic CoHection, a także opublikowano recenzje (w j. niemieckim D. K. Zielenina, w j. angielskim R. Jakobsona). Drugi mit, z którym rozprawia się Czistow, dotyczy wypowiedzi niektórych uczonych zachodnioeuropejskich, w świetle których koncepcja Proppa cieszyła się większą znajomością i popularnością na Zachodzie aniżeli w ZSRR. Uważa on, że rosyjska nauka lat 20 naszego wieku w żadnej mierze nie może zasługiwać na miano prowincjonalnej, odbiegającej od osiągnięć europejskich, dokumentuje jednocześnie swe wywody bogatą literaturą folklorystyczną tamtych lat. Według trzeciej "legendy" przejście Proppa od strukturalnych ("morfologicznych", synchronicznych) badarl w Morfologii bajki do problemów genezy i historii bajki (diachronii) w Historycznych korzeniach bajki magicznej nastąpiło pod wpływem krytyki "formalizmu" w historii literatury. Czistow jednoznacznie uznaje, że podobna ,,legenda" wypacza nie tylko proces kształtowania się i rozwijania Proppa jako uczonego, ale i samą istotę koncepcji bajki, jaką stworzył. Czistow ustosunkowuje się również do wypowiedzi w niektórych artykułach i nekrologach, w których to pisano, że Propp - mimo iż zdobył międzynarodową popularność - zmarł jako nieznany w swojej ojczyźnie. Owa czwarta "legenda" według Czistowa również nie może mieć racji bytu. W rezultacie przypomina on opublikowane w Związku Radzieckim prace Proppa oraz przedstawia sylwetkę tego nie tylko znakomitego naukowca, ale i nauczyciela, który jako kierownik Katedry Literatury Rosyjskiej w Uniwersytecie Leningradzkim przewodził dużej grupie uczonych. Spośród wychowanków Proppa wymienia on m.in. takich folklorystów, jak Jeremina i Niekryłowa. Dalszymi dowodami, w sposób bezpośredni podtrzymującymi obiektywizm sądów Czistowa, są ciągle wznawiane staraniem jego uczniów książki Proppa. Zarówno bowiem opublikowana ostatnio Bajka rosyjska, jak i nowe wydanie Historycznych korzeni bajki magicznej, zostały opracowane i przygotowane do druku przez wychowanków Proppa, zachowujących wdzięczną pamięć o swym nauczycielu. A pozostawił ich Propp wielu, zarówno w Uniwersytecie Leningradzkim, jak i w Instytucie Literatury Rosyjskiej Akademii Nauk oraz w innych placówkach naukowych. Właśnie dwie pracownice Instytutu Literatury Rosyjskiej, a jego uczennice, Waleria Igorowna Jeremina (por. ostatnią jej pracę nt. Poetyckiej kompozycji ludowej liryki rosyjskiej, Leningrad 1978) i recenzent książki Anna Fiedorowna Niekryłowa (por. Rosyjskie ludowe święta miejskie, zabawy i widowiska końca XVIII i poczqtku XX w., Leningrad 1984) oraz Natalia Michajłowna Gierasimowa z Katedry Literatury Rosyjskiej Uniwersytetu w Leningradzie przygotowały nowe wydanie Korzeni ... Przypomnijmy w tym miejscu, że zasłużony dla kultury rosyjskiej i radzieckiej Instytut, tzw. "Puszkinskij Dom", powstał w 1903 r., a od 1930 r. na skutek reorganizacji stał się placówką naukowo-badawczą 3. Książka Proppa poświęcona Historycznym korzeniom bajki magicznej według uczonych jest tym dla nauki rosyjskiej, czym Zlota gałqź J. Frazera dla zachodnioeuropejskiej. Obie bowiem prace wykazały owocność analizy wierzeń ludowych i utworów folklorystycznych na tzw. "interetnicznym poziomie". IN Korzeniach Propp traktuje folklor jako zjawisko internacjonalne, które nie sposób badać w izolacji, wyłącznie w oparciu o jeden lud. Wypowiadając się na temat metody , Przy Instytucie jest Oddział rękopisów, chroniący unikalne zabytki piśmiennictwa starej Rosji oraz rękopiśmienne dziedzictwo pisarzy rosyjskich. W Domu Puszkina znajduje się również ogromna ilość eksponatów i rękopisów, związanych z zyciem, działalnością i twórczością takich literatów, jak np.: A. N. Radiszczewa, M. J. Lermontowa, N. W. Gogola. 1. S. Turgieniewa, F. M. Dostojewskiego, L. N. Tołstoja, A. M. Gorkiego, W. W. MaJaikowskiego i wielu innych. �200 i materiałów wykorzystanych w książce (por. s. 32 - 35), podzielił on zgromadzony materiał na trzy grupy. Do pierwszej, tzw. "podlegającej objaśnieniu", zaliczał taką bajkę magiczną, którą badacz winien znać doskonale, do drugiej zaś przydzielał "materiał wnoszący objaśnienia". Natomiast jako rezerwowy pozostawiał tzw. "materiał kontrolny", który może być wykorzystany później, m.in. do konir.retyzacji wcześniej ustalonych zasad. W konsekwencji "podstawą" Korzeni... stała ~ię bajka rosyjska. W wypadkach, gdy nie dysponował on dostateczną ilością materiałów rosyjskich bądź słowiańskich, wykorzystywał teksty innych narodów. Owo porównawczo-historyczne traktowanie folkloru było zgodne z pojmowaniem przez Proppa folklorystyki jako dyscypliny komparatystycznej, o czym pisał w wielu swoich pracach. Jak zwracają uwagę redaktorki wydania Korzeni, próba takiego oglądu materialów folklorystycznych przywiodła Proppa do - wydawałoby się całkowicie paradoksalnego w jego czasach wniosku, iż najbardziej cennymi mat~riałami okazały się nie te - terytorialnie bliskie (europejskie i azjatyckie), ale materiały amerykańskie, częściowo również z Oceanii i Afryki. Propp traktował bowiem Azję jako "kocioł", w którym to narody osiągnęły znacznie wyższy poziom kulturowy aniżeli ludy Ameryki i Oceanii, kiedy to zastali je Europejczycy i zaczęli zbierać etnograficzne i folklorystyczne materiały" (s. 29). W praktyce więc Propp spożytkowywał owe materiały z wielką ostrożnością, nie dysponował w5zak taką ilością zbiorów tekstów, jak współcześni folkloryści. Jeremina we wstępie pt. Ksiqżka W. Proppa «Historyczne korzenie bajki magicznej» i jej znaczenie dla współczesnych badań bajki próbuje uporządkować wnioski, do których doszedł w swej pracy Propp. Uznał on m.in., że w bajce znakomicie zachowały się ślady zanikających form życia społecznego. Podobną tendencję można wykazać, dokonując oglądu bajki pod kątem funkcjonowania w niej obrzędów, obyczajów, mitów (jako różnych przejawów religii), motywów charakterystycznych dla poszczególnych obrzędów, ich wzajemnych powiązań etc. W rezultacie Propp, traktując obrzęd i mit jako przejaw pierwotnego myślenia, doszedł do jeszcze jednej przesłanki, "że formy pierwotnego myślenia powinny również być uwzględnione przy objaśnianiu genezy bajki" (por. s. 31). Uczony, rekonstru·· ując mitologiczne podstawy wątków, analizował późniejsze materiały, które praktycznie utraciły już bezpośredni związek ze swoją przeszłością historyczną. Jak pisze Jeremina, ten kierunek badań znalazł w późniejszych latach odzwierciedlenie w lingwistyce, folklorystyce i etnografii. Porównawcza zasada w badaniach folklorystycznych, osobliwe podejście metodologiczne do klasyfikacji i analizy materiału pomogły uczonemu nie tylko ujawnić cały zespól prawidłowości charakterystycznych dla twórczości ludowej, ale i postawić nowe pytania na temat genetycznych źródeł i oddzielnych motywów oraz gatunków, jak i sztuki ludowej w ogóle. Propp, nie ograniczając się tylko do porównywania bajek, począł poszukiwać ich źródeł. W konsekwencji doszedł w "Korzeniach" do wniosku, że nie można rozgraniczać poszczególnych wątków. Niejednorodność i wielowarstwowość bajek stały się bezpośrednią przyczyną badań Proppa nad wszystkimi motywami wchodzącymi w ich skład. Taka analiza bajki jako całości pozwoliła mu wysunąć wniosek, że poważna część motywów bajki magicznej odzwierciedla obrzędy inicjacyjne. W rezultacie naj starszych podstaw bajki (por. s. 353) upatrywał on w obrzędach inicjacyjnych (poświęcających). Na konkretnych przykładach analizował przeobrażenia owych tradycyjnych form obrzędowych aż po współczesne religie. Propp bowiem, podobnie jak jego popTZcdnicy, transformacji bajki upatrywał nie tylko w jej "wnętrzu", ale i w zjawiskach pozabajkowych: w mitologii, rozmaitych wierzeniach, życiu itp. Jak wiadomo, Morfologia bajki jest klasycznym przykładem analizy struktu- �201 ralnej bajki, w kolejnej pracy (Bajka rosyjska) Propp przedłożył koncepcję pochodzenia, rozwoju i życia bajki rosyjskiej, zaś w Korzeniach odwołuje się przede wszystkim do źródeł bajki magicznej i jej historycznych uwarunkowań. Według Czisiowa 4 Korzenie są o.rganicznym przedłuźeniem Morfologii.. W konsekwencji uznaje on obie prace za jedną Z-tomową monografię, której nadaje - modyfikując ~łownictwo - tytuł "Struktura i geneza bajki magicznej". Przypomnijmy też za tym uczonym, że "Korzenie" w folklorystyce radzieckiej spotkały się z żywym oddźwiękiem. Obok recenzji W. M. Zyrmunskiego ("Sowietskaja Kniga" 1947, nr 5, s. 97 - 103) ukazała się książka E. M. Mieletynskiego Bohater bajki magicznej. Pochodzenie postaci (Moskwa 1958). Czistow uważa książkę Mieletymkiego za 1'0;';wijającą, a jednocześnie ograniczającą uniwersalność wywodów Proppa, poszerza ona bowiem pytanie o historyczne warianty, nie tylko w odniesieniu do typów bohatera, ale i samej struktury bajki. Propp, kończąc Korzenie w latach wojny, nie miał możliwości powtórnego sięgnięcia do źródeł w celu sprawdzenia cytatów i uściślenia aparatu bibliograficznego. Był zmuszony do wykorzystania poczynionych wcześniej notatek bądź też podawał pewne dane źródłowe z pamięci. W konsekwencji w nowym wydaniu Korzeni Mikaeła Jakowlewna Mielc uzupełniła wcześniejsze "zaniedbania" Proppa. W Przedmowie do drugiego wydania Jeremina i Gierasimowa wyjaśniają, że uściśliły również cytaty, sprawdziły i uzupełniły przypisy (opracowując je według nowych norm wydawniczych). Skontrolowane zostały także liczne odsyłacze do przeróżnych zbiorów bajek, poprawione błędy w cytowanych tekstach i numeracji wątków bajkowych. Numery bajek ze zbioru A. N. Afanasjewa (Ludowe bajki rosyjskie) uzupełniono według wydania przygotowanego przez Proppa (Moskwa 1957). Tu drobna komplikacja: w 3-tomowym wydaniu bajek Afanasjewa z lat 1936 - 40, jako tzw. białym kruku, nie sposób było przy cytowaniu wariantów tekstu zachować ciągłej numeracji dla tekstów podstawowych i tych z przypisów opracowanych przez Afanasjewa. W przygotowanym bowiem przez Proppa wydaniu wprowadzona została ciągła numeracja wszystkich tekstów, bajki zaś z Uwag Afanasjewa zostały oznaczone oddzielnymi numerami. Uwzględniając założenia Proppa, przedstawione w Przedmowie do I wydania (dołączonej w omawianej książce) redaktorki nie przytaczają numeracji typów bajek według systematyki. Odsyłacze do Złotej gałęzi J. Frazera przedstawione zostały według ostatniego wydania (Moskwa 1983). Sprawdzono ponadto słowa i nazwy uwzględnione p,rzez Proppa, dokonując ich przekładu w tekście książki. Rozszerzone zostały i uściśłone s!aóty, ukazano również późniejsze wydania przytoczonej przez Proppa literatury. Drobne s!aóty, które zostały dokonane. według Jereminej i Gierasimowej nie naruszają treści badań Proppa. Jak widać, otrzymaliśmy nowe, poprawione, niezwykle starannie opracowane drugie wydanie kolejnej książki radzieckiego strukturalisty. Teresa Kiriłł Leningrad Wasiliewicz Czist 1986, ss. 303. O w, Narodnyje tradicii folklor. Smolińska Oczierki tieorii, Najnowszą publikację leningradzkiego etnografa i folklorysty, profesora Czi~towa, można traktować jako pewną sumę jego przemyśleń, oscylujących przede • Por. K. W. Czistow, W. J. Propp - tssltedowattel .. " op. cit., s. 12. �202 wszystkim wokół problemów związanych z przedmiotem badań folklorysty!d, aczkolwiek nie wolną od wielu refleksji na temat etnografii, jej historii i metody badań oraz wzajemnych stosunków między nią a folklorystyką. Ten radziecki uczony o bogatym dorobku naukowym z perspektywy lat oraz własnych doświadczeń i badań próbuje bądź to uzupełnić wcześniejsze swe sądy, bądź w oparciu o nie podejmuje nowe tematy, imponując erudycją i rozległością zainteresowań. Kiriłł Czistow, członek-korespondent Akademii Nauk ZSRR, od prawie 30 lat kieruje Sektorem wschodniosłowiańskiej etnografii w Instytucie Etnografii Ak>.demii Nauk ZSRR w Leningradzie, jest nadto od 1981 roku redaktorem naczelnym "Sowietskoj Etnografii". Ten uczeń Marka K. Azadowskiego, urodzony w 1919 r .. jest autorem około 350 prac, w tym 13 książek 1. Przypomnijmy dla porządku choć najważniejsze z jego pozycji zwartych: Oczierki litieratury Ki" SSR (Pietrozawodsk 1954), Narodnaja poetessa I. A. Fiedosowa. Oczierki żizni i tworczestwa (Pietrozawodsk 1955), Russkije narodnyje socialno-utopiczeskije liegendy XVII - XIX wiekow (Moskwa 1967) 2, Russkije skazitieli KareW. Oczierki i wospom.inanija (Piet!'ozawodsk 1980). Teoretyczne rozważania Czistowa uzupełniają opracowane naukowo i opatrzone komentarzami antologie tekstów. takie na przykład jak: My po nowomli żiwiem, piesni nowy je pojem. (Pietrozawodsk 1952), Pierstienek Sborni1c - czastuszek, dwienadcat zapisannych stawiesznikow. w Karelskoj Izbra1myje ASSR russkije Podgotowka tiekstow, wstup. statja i kommentarii ... (Pictrozawodsk Podgotowka tiekstow. statja i primieczanija sowmiestno s B. E. Czistowoj (Leningrad 1960), I. A. Fiedosowa. Izbrannoje. Sost., wstup. st. i komment. Podgotowka tiekstow ... sowmiestno s B. E. Czistowoj (Pietrozawodsk 1981), Russkaja narodnaja poezija. Obrjadowaja poezija. Sost. i podg. tiekstow sowmiestno s B. E. Czistowoj, wstup. sL .. (Leningrad 1984). Prace Czistowa tłumaczone i wydawane były w wielu krajach (Anglii, Czechosłowacji, Bułgarii, Finlandii, USA. na Węgrzech). W Polsce - jak dotąd - przetłumaczono we fragmentach dwie jego rzeczy 8. Bibliografia prac Czistowa dokumentuje jego wielokierunkowe zainteresowania kulturą ludową, które to znalazły swój wyraz również w najnowszej książce o tradycji ludowej i folklorze. W rezultacie książka składa siq z trzech części. w których obrębie autor podejmuje szczegółowe zagadnienia. Niech nam bqdzie wolno przedstawić je kolejno, umożliwią one bowiem zorientowanie siC; w bogactwie tematycznym myśli Czistowa, którego nie sposób oddać w niniejszym z natury rzeczy ogólnym omówieniu: l. Folklor. Kultura etnosu. Folkloryzm (Etnos, świadomość etniczna i problemy kultury ludowej; Folklor i kultura etnosu; Tradycyjne i wtórne formy oraz problemy współczesnej kultury; Aspekty etniczne folklorystyki słowiańskiej; Bajarze północnorosyjscy i świadomość bylin ogólnoetnicznym dziedzictwem Rosjan), II. Tradycja. Stereotyp i wariantowość. Poetyka wariantu (Tradycja i wariantowość; Wariantowość jako problem teorii folkloru; Wariantowość i poetyka tekstu folklorystycznego), III. Folklor i historia (Dokument historyczny okresu feudalizmu jako źródło folklorystyczne; Z problemów zapisywania utworów folIdorystycznych; Legenda o "Zbawicielu" i problem powt:uzalności wątkó\1! skazki KareW. 1958), Priczitanija. 1 Szczegółowy wykaz prac Czistowa do 1960 r.: Spisak osnownych rabot po tolkłorlstikle I etnogTaJii doktora istorlczeskich nauk professora K. W. Czistowa (k 60-1ietlju so dnja ,"ożdienija), "Sowietskaja Etnografija" 1980, nr 1, s. 166 - 189. 'Monografia Czistowa poświ<:cona tegcndzie zostanie wydana w najbliższym czasie w j. polskim przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą. , Por. K. W. Czistow, Poezja lUdzkiej potrzeby czyli a zawodzeniach ludowych; Zawodzcnla, przeł. J. Litwiniuk, "Regiony" 1976, nr 4, s. 5 - 18; 19 - 41; Tcnże, Specyfika tolkloru w .~wietLe teorii informacji, przeł. E. Kosowska, ,.Literatura Ludowa" 1977, nr 6, s. 42 - 52. �203 folklorystycznych; Socjalno-utopijne ruchy w kręgu zainteresowań "wiedeńskiej szkoły etnograficznej"; Legenda o Maksymie Zeleźniaku). Punktem wyjścia dla teoretycznych refleksji Czistowa jest współczesny stan naszej wiedzy na temat zakresu bada!} i wzajemnego stosunku dwóch siostrzanych nauk społecznych etnografii i folklorystyki. W efekcie już we Wstępie formułuje on podstawowe pytania w tej mierze, na które w poszczególnych rozdziałach książki oraz w jej zakończeniu (por. Z historii etnografii radzieckiej 30 i 80 lat XX wieku; O niektórych zagadnieniach ogólnej teorii folklorystyki) próbuje dać odpowiedź. Czistow opowiada się za dalszym zbliżeniem obu nauk. Rozwój ich bowiem i wzajemny doń stosunek były na przestrzeni dziejów zróżnicowane i niejednolite, a tak;;c w różnych krajach przez rozmaite szkoły etnograficzne i folklorystyczne były one odmiennie interpretowane. Autor uznaje, że problem tkwi nie w tym, aby ustalić, którzy uczeni się pomylili, ale w tym, że etnograf i folklorysta jeden bez drugiego w swych badaniach obejść się nie może, A w Związku Radzieckim, jak podaje Czistow, sama sytuacja na rynku wydawniczym w tej kwestii jest dość skomplikowana i obrazuje tradycyjne podziały. Filologiczne pisma nie chcą publikować prac, w których widzą "etnograficzną folklorystykę", a etnograficzne "filologicznych". W k()nse!<wencji uczony leningradzki postuluje, aby folklorystyka w celu ostatecznego samookreślenia się przeskoczyła wreszcie "Scyllę filologii i Charybdę etnografii" (s. 7). Jest ona bowiem nauką według niego jednocześnie i filologiczną i etnograficzną. Pogląd ten szczegółowo uzasadnia on w poszczególnych rozdziałach swej najnowszej książki, dowodząc, że ani filologiczna ani etnograficzna alternatywa nie mają dostatecznie przekonujących podstaw i argumentów teoretycznych. Według Czistowa folklor tworzy specyficzny podsystem, spełniający bardzo ważną rolę w systemie tradycyjnej kultury ludowej, jest on jej swoistym "językiem", wyróżniającym się od innych .,języków" znakami umownymi i symbolicznymi informacjami, wspomagającymi kulturę materialną. W konsekwencji folklor pełni funkcję integracyjną, potęgującą i kształcącą tradycyjną kulturę, wyrażając etniczne jej funkcje, którymi w sposób szczególny interesuje się etnografia. Czistowa w kreśleniu przedmiotu badań folklorystyki i jednoczesnym akcentowaniu wzajemnych zależności i związków między nią a etnografią wspomagają - jak wspomniano - szczegółowe zagadnienia, które podejmuje on i analizuje w swej książce. W sumie seria teoretycznych szkiców o zróżnicowanym charakterze, które badacz leningradzki proponuje czytelnikowi, korzeniami sięgają do wcześniejszych jego prac, w sposób jednak zasadniczy uzupełniając je i wzbogacając. Teresa Smo!ińska N. A. Kry n i c z n a j a, Russkaja narodnaja istoriczeskaja Leningrad 1937, wyd. "Nauka", ss. 226. proza. Woprosy genezisa i struktury, Od czasu kiedy Aleksander Nikołajewicz Wiesiełowskij napisał pamiętną pracę pt. "Tri gławy iz istoriczeskoj poetyki" I, w folklorystyce rosyjskiej obserwuje się tendencję do wiązania folkloru historycznie uprofilowanego z dziejami narodu rosyjskiego. I A. N. Wiesielowskij, Tri glawy Proswieszczenija" , 1898, nr 4/5. iz lstoriczeskoj poetiki, "Żurnal Ministerstwa Narodnogo �204 Stworzona tą drogą koncepcja rosyjskiej szkoły historycznej w folklorystyce zaowocowała dziesiątkami opracowań. Daje się obserwować jej wzloty i upadki. Historyczność folkloru fzczególnie w ostatnich latach stała się przedmiotem licznych publikacji. Temu właśnie zagadnieniu poświęciła uwagę Neonila Artemowna Krynicznaja, która obraz ludowej wizji przeszłości próbuje zarysować na gruncie podań. Nie jest to zresztą pierwsza praca tej folklorystki z. Już we wstępie określa swoje stanowisko wobec przedmiotu badań uznając. że podanie, niezależnie od obecności w nim elementów fantastycznych, ze wzgl~du na stosunek do rzeczywistości jest opowiadaniem o realnych faktach (s. 5). Analizując historyzm rosyjskiego folkloru autorka pomija byliny, legendy, pieśni historyczne, uznając, że to właśnie podania "zawierają w sobie całokształt historycznych wiadomości" (s. 6). Czyni tak, chociaż przyznaje, że "utwory tego gatunku (tj. podall) stanowią nieodłączną część folkloru historycznego" (s. 6). Autorka zadaje sobie pytanie, "jaki to aspekt historycznej rzeczywistości znalazł się na dnie podania?" (s. 9). Wydaje się, że bardzo słusznie uznaje, iż skoro najpierw bylina, a później pieśń historyczna zorientowane były na wydarzenia o zasięgu ogólnorosyjskim, to przedmiotem podań były wyłącznic wydarzenia lokalnej historii. Uważa ponadto, że "początkowym zadaniem podania bylo przechowanie historii konkretnego rodu, następnie wspólnoty sąsiedzkiej, a w końcu historii określonej miejscowości" (s. 10). Dalej autorka pisze, że w proce,;ie długotrwałego funkcjonowania gatunku. zawarte w opowiadaniach wydarzenia uformowały się jako ustna kronika jednej lub grupy wsi. Czy na pewno była to ustna kronika? Mam co do tego poważne wątpliwości. Otóż folklor spontanicznie reagujący na każdy wyraz rzeczywistości zajmował się przede wszystkim tymi jej obszarami, które bezpośrednio dotyczyły lub głęboko poruszały społeczność. Wiadomo, że podstawowym tworzywem folkloru historycznego były wydarzenia o charakterze lokalnym, nie mające wpływu na szeroko rozumiany proces dziejowy. A zatem przypadkowa, zagadkowa śmierć bliskiego, pożar, powódź, budowa domu, karczmy, kościoła. Pierwszy przyjazd lokomotywy czy cyklisty. Jednakże skala tych wydarzeń okazywała się niewielką. Szybko o nich zapominano, a ,.puste" miejsce zajmowały nowe wydarzenia, które wpisane w konwencję właściwą folklorowi trwały do kolejnej zmiany. Ulotność ta zatracała swoje obowiązujące formy w przypadku wydarzeń o charakterze regionalnym, czy znacznie poza region wykraczających. Podkreślam. że chodzi tu o "wydarzenia", a nie o ich odbicie w folklorze. I chociaż miały one miejsce w określonych punktach, to wobec zakresu zjawiska st.awały się ogólnokrajowymi. Właśnie takim przykładem posługuje się Neoniła Krynicznaja mówiąc o marszu Piotra I w roku 1702 przez Zaoneże, wsie dzisiejszej Karelii, przez jezioro Onega, rzekę Swir i jezioro Ładoga ku zwycięskiej bitwie ze Szwedami. Fakt ten przerósł skalę wydarzenia lokalnego, stając się fakt.em ogólnorosyjskiej historii. Jednakże mówiące o tym przemarszu podania nie zatraciły swego lokalnego charakteru i ich zakres występowania ogranicza się do okolic tych miej~cowości, które tak czy inaczej "uczestniczyły" w danym wydarzeniu. Podobnie było z powstaniami Stiepana Razina lub Jemieliana Pugaczowa, które dalece wykroczyły poza ramy wydarzenia lokalnego, ale ich odbicie w folklorze znalazło wyraz tylko tam, gdzie się szczególnie zapisały. na obszarach byłego teatru działań powstańczych. 'Badania przypomnieć istoriczcskoj Petrozawodsk nad historycznością folkloru prowadzi Neoniła Krynicznaja od dawna, by lu jej artykuł pl. Otraźenije totemomifologiczeskich predstawlcnij w narodnoproze. K woprosu o struklurie i genezisie predanija, (w:) Folkloristika Karelii. 1983, s. 4 - 22. �205 Myśl Neonily Krynicznej o stosunku gatunków folkloru do rzeczywistości historycznej, różni się od tej, jaka w przeszłości zakorzeniła się w rosyjskiej folklorystyce, a rozważania swe snuje na gruncie prawdopodobieństwa z jakim wyraziły się lub mogły się wyrazić treści historyczne w poszczególnych gatunkach (s. 11 - 12). Zwraca też autorka uwagę na to, że często w omawianym folklorze tzw. motyw historyczny, charakteryzujący się wyjątkową wiarygodnością, w rzeczywistości wyrasta z pnia fantastycznego, z natury mitologicznego. Te natomiast motywy, które nazwać wypada "legendarnymi" często po weryfikacji okazują się być w pełni mitologiczne. I jest to zdaniem Krynicznej zupełnie zrozumiale, skoro mitologiczne było pierwotnc myślenie. Nie odrzuca przy tym sugestii wzajemnego przechodzenia motywów właściwych różnym gatunkom folklorystycznym, tzn. do podań przenikały motywy właściwe legendzie, np. prześladujący Iwana Groźnego święty Kornilo trzymający w n~ku swoją głowę obciętą z rozkazu cara. Innym razem pojawiają się w opowiadaniach motywy wlaściwe by1iczcc, np. gdy Piotr I wchodzi w konflikt z wodnikiem. (Oczywiście wszystko to dotyczy specyfiki folkloru rosyjskiego i terminologii stofowanej w radzieckiej folklorystyce). A zatem tzw. motywy fantastyczne w strukturze podania posiadają mitologiczne kopie, a VI innych, ich [)ojawienie się uwarunkowane jest koegzystencją różnych gatu.nków: podań z legendami, byliczkami, a niekiedy bajkami i bylinami. Orientacja podań na określony aspekt bytu społecznego warunkuje nie tylko treści, ale i strukturę gatunku. Swoistość tej struktury zdaniem autorki, jest jedną z ważniejszych oznak gatunku, dlatego w każdym z folklorystycznych gatunków jest ona inna. W dalszym ciągu swego wywodu Krynicznaja, dając przegląd dotychczasowych osiągnięć na polu systematyzacji folklorystycznej (Sokołowa, Eliasow, Lazariew, Krugliaszowa), stwierdza, że nie ma powszechnie przyjętej systematyki pOd2ń. Sama zaś w omawianej pracy stosuje klasyfikację poda!'l o przeszłości ujmując ją w następujijce grupy: 1) o zasiedleniu i zagospodarowaniu kraju, 2) o aborygenach kraju, 3) o "panach", 4) o skarbach, 5) o olbrzymach, bohaterach oraz siłaczach, 6) o walce z wrogiem wewnętrznym, 7) o rozbójnikach, 8) o schizmatykach, 9) o postaciach historycznych. Dalej autorka rozwodzi się na temat definiowania motywu i wątku przytaczając cały szereg różnych na ten temat opinii. Sama zaś wydaje się przychylać do sugestii wyrażonych przez Sokołową i Meletyflskiego. Dochodzi tu w końcu do przekonGlnia, że "dalsze badanie ludowej prozy historycznej bez rozpatrzenia jej struktury j,t!w jednej z ważniejszych cech gatunkowych i jako klucza do odkrycia gc:nczy danego gatunku dzisiaj jest już niemożliwe" (s. 20) i dlatego uznaje, że ów problem ..jest jednym z podstawowych celów naszej pracy" (s. 20). Ponieważ w folklo;-ystyce radzieckiej jest to rzecz bez precedensu toteż autorka przyznaje, iż niektóre jej sugestie badawcze mogą się okazać dyskusyjne. Swoje zadanie widzi w: l) aprobacie metody analizy strukturalnej, opracowanej do badania pc.dań, 2) wyjaśnieniu podstawowych motywów w systemie jakiegoś gatunku, 3) stwol'zeniu przybliżonych zarysów swego rodzaju systematyki rosyjskiej ludowej prozy historycznej. Zrozumiałym siG zatem wydaje, :~e celem pracy jest wyjaśnienie genetycznych źródeł gatunku i poszczególnych jego motywów co w praktyce jest paralelne z badaniem struktury rosyjskiej ludowej prozy historycznej. Prawdopodobnie ze względu na te wzajemne związki i wzajemne uzależnienia wspomnianych faktów, Władymir Propp rozpatrując strukturę bajki pisał: "badanie formalnych �206 prawidłowości predestynuje badanie prawidłowości historycznych C.. ). Dopóki nie ma właściwego metodologicznego opracowania nie może być prawidłowego opracowania historycznego" 3. Ale wcześniej zauważał, że "należy odpowiedzieć na pytanie - skąd pochodzi bajka, a potem należy odpowiedzieć na pytanie - co ona sobą wyraża" 4. Odpowiedziom na te pytania, oczywiście na gruncie podań o treściach historycznych, poświęcona jest praca Neoniły Krynicznej. Autorka po analizie podstawowych dziewięciu grup tematycznych rosyjskiej ludowej prozy historycznej stwierdza, iż wszystkie one sprowadz<:lją siC; do pewnej jedności i mogą się różnicować ku trzem systematycznym kategoriom: gospoda,rczej, wojennej i kapłańskiej. Zbliża to autorkę do "trójfunkcjonalnej teorii" zaproponowanej przez francuskiego uczonego Georgesa Dumezila 6, który na system mitologiczny ludów indoeuropejskich nałożył schemat struktury społecznej ich społeczeństwa we wczesnym etapie jego rozwoju. Ponieważ. zdaniem Krynicznej, ważniejsze strukturalne komponenty ludowej prozy historycznej mają swój początek w mitologii, dlatego uważa, że wraz z podstawowymi wydarzeniami podanie otrzymało w spadku ich semantyczną dyferencjację, a tym samym trójfunkcjonalność postaci. "Mało tego - pisze Krynicznaja - podanie otrzymało to w spadku i przechowało w trakcie swego rozwoju, jako określony system gatunkowy. Przecież także w takich późniejszych przekazach, jak podania o Piotrze I zasadniczy bohater występuje jako kapłan i mag, to jako wódz wojenny, to jako twórca porządku w źyciu gospodarczym swojego ludu. Gospodarcza działalność Piotra w podaniach została ukazana w planie synchronicznym i diachronicznym: przedstawiony został jako archaiczny "bohater kulturowy" i jako budowniczy konkretnych i zupełnie realnych obiektów" (s. 222). Autorka zauważa w podaniach następujące prawidłowości. Otóż znajduje w nich dwa wzajemnie połączone funkcjonalne rzędy odnoszące się do postaci w tych podaniach występujących. Pierwszy z nich jest obrazem boskiego przodka założycieła rodu (później wodza, cara), w którym funkcje formałnych postaci stanowią synkretyczną jedność. Każda z tych funkcji może istnieć sama dając liczne modyfikacje. Druga grupa funkcjonalna, obrazuje postacie antagonistyczne, które przeszły ewolucję, od wszystkomogących mitologicznych cudotwórców do zupełnie reałnych wrogów. Opowiada dalej Krynicznaja o sposobach organizacji poszczególnych motywów w konkretny temat folklorystyczny. Uznaje bowiem, że skoro "podanie wyrasta na łonie mitologii, można być przekonanym, że szczególnie w mitach o boskim przodku należy szukać podstaw organizacji strukturalnych składników w jedność. W następstwie, w procesie funkcjonowania podań motywy te rozwijają się i rozszerzają, podlegając określonej transformacji" (s. 224). Czym jest praca Neonily Krynicznej? Otóż obok drobiazgowych rozmyślań o gatunkowej specyfice rosyjskiej historycznej prozy łuaowej i problemach jej badania oraz pewnych osobliwościach tematycznego formułowania się tejże prozy, jest omawiana praca nowym spojrzeniem na folklor. Poprzez prace Levi-Straussa i Dumezila autorka schodzi w głąb struktury podań, by w końcu nadae swojej myśli daleko idące uogólnienie. Wojciech Łysiak , w. J. Propp, MOTfologija skazId, Moskwa 1969, s. 20 - 21. Tamże, S. 10 - 11. • G. Dumezil, Mythe et epopee, Paris 1968; tenże, Hcur et molhcur ł du guewicr, Paris 1969. �207 Vaclav F r o l e c a kolektiv. Vcinoce v ceske kulture, Vysehrad 1988, ss. 439. Przedstawiana praca, pod redakcją i z duiym udziałem V. Fralca, jest wynikiem całościowego, wieloaspektowego widzenia zjawisk kultury. V. Frolec i jego współpr2.cownicy postanowili bowiem pokazać z jednej strony jak jedno ze świąt (czy lepiej cały ciąg zachowa/l związanych z okresem zimowego przełomu zwanych cyklem świąt zimowych) Boże Narodzenie przebiegało w różnych warstwach czeskiego i morawskiego ludu. Z drugiej strony zaś pokazać odbicie tych świąt w literaturze, muzyce i sztuce. Sam V. Frolec zajął się częścią etnograficzną analizą niezwykle bogatego materiału zachowań kulturowych w czasie tego cyklu świąt, przygotowując równocześnie wprowadzenie i zakończenie. W książce znalazły się ponadto niezwykle ciekawe rozdziały Jitki Snizkowej o muzyce inspirowanej motywami świąt Bożego Narodzenia (Ceska vanocni hudba), Jana Cervenki o motywach bożonarodzeniowych w czeskiej literaturze ("Motiv v[moc w ceske literature") i Very Davidowej - motywy bożonarodzeniowe w sztuce ("Vanocni motivy v ceskem vytvarnem um{mi"). Niezwykle jest też interesujący esej Ladislava Dvorskego analizujący przemiany zwyczajów Bożego Narodzenia i ich dzisiejszy obraz ("Vanoce dnes"). Ze zrozumiałych względów, jako etnograf, chciałam nieco szczegółowiej omówić rozdział "Boże Narodzenie w tradycji czeskiego ludu" ("Vanoce v tradici ćeskego lidu") autorstwa Vaclava Frolca, znanego i cenionego, o bogatym dorobku, etnografa z Uniwersytetu w Brnie. Już samo wyeksponowanie w tytule tradycji wskazuje, że będzie ona w pracy główną kategorią traktowaną tak przedmiotowo jak i podmiotowo. Myślą bowiem przewodnią analizy jest obraz i znaczenie wszystkich zachowałl ludzkich związanych z cyklem zimowych świąt. Zachowań sacrum i profanum, prastarych, archaicznych i współczesnych, kontynuujących przedchrześcijańskie wierzenia i współczesne zachowania ludyczne. Autor eksponuje pochodzenie wielu z zachowań od przedchrześcijańskich świąt związanych z zimowym przelomem i nawiązujących do analogicznych świąt w kulturze grecko-rzymskiej (np. Saturnalia). Praca zawiera ogromny materiał opisowy (udokumel"ltowany w przypisach) dotyczący Czech i Moraw od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy, oraz nie mniej bogaty materiał porównawczy z całej właściwie Europy. Odnajdujemy tu też analogie do zwyczajów i obrzędów polskich. Autor, podkreślając trwanie form tradycyjnych aż po wiek XIX, próbuje wyodrębnić kilka wyrażnych warstw wskazując na typowe dla nich zmiany jakościowe:· 1. warstwa przedchrześcijańska, 2. warstwa od zderzenia się form pogańskich z chrześcijaństwem dająca w efekcie formy synkretyczne, 3. warstwa "mieszczańska" pod ogromnym wpływem reformacji i sekularyzacji, ale również rewolucji przem~nłowej. Za swoisty symbol tego czasu uważa V. Frolec przesunięcie obchodzenia świąt z plaszczyzny społecznej do rodzinnej. Stąd też wyprowadza tworzenie się nowych zwyczajów powstających w środowiskach małomiasteczkowych, szczególnie rzemieślniczych (cechach i rodzinach rzemieślniczych), a następnie roz:;zerzających się na inne warstwy (np. choinka wywodząca się z Niemiec, rozbudowana forma daru, czy rozkwit teatru ludowego typu Herodów, czy Jasełek). Omawiając wpływ różnych wyznań na tradycję i zmiany w obchodzeniu świąt autor zwraca uwagę, ilustrując to przykładami empirycznymi, że typowymi dla Kościoła Katolickiego był synkretyzm i "oswajanie" dogmatów kościelnych wplatanych w tradycje ludowe, Kościół Prawosławny uważa za najbardziej tolerancyjny dla przedchrześcijańskich wierzeń ludowych, wreszcie Kościół Prote- �208 stancki reformacja miała przenosić obchodzenie świąt Bożego Narod:~enia ze społeczności do rodziny. Cała rozprawa, bo chyba to najlepsze określenie dla tej liczącej ponad 120 stron pracy, składa się z 5 rozdziałów. Pierwszy - "Święto. Czas a kultura" jest wprowadzeniem do podejmowanej problematyki i usytuowaniu Świąt Bożego Narodzenia w przedchrześcijańskim rozumieniu czasu wiążącym się z przełomami roku słonecznego. Rozdział "Święte noce" to zarówno wskazanie na początek obchodzenia tych świąt oraz wzrost ich znaczenia, jak również próba etymologii czeskiej nazwy "V[moce" (wyprowadzając ją z formy niemieckiej Weihnachten). Rozdział "Czas przed bożonarodzeniowy" zawiera zwyczaje i wierzenia dotyczące adwentu z bogatym zestawem zwyczajów ("przebierańcy" i "maszkary", wróżby w dniu św. Barbary, Łucji, Andrzeja, Mikołaja itp.). Rozdział "Czas Bożego Narodzenia" to szczegółowa analiza rozbita na podrozdziały: wprowadzający ,.Sacrum i profanum", w podrozdziale "Chrześcijańskie elementy w BożY!1l Narodzeniu' tytu; zapowiada treść. Podrozdział "Wigilie w dobie Karola IV" zawiera bogate źródła i przekazy średniowieczne, między innymi ogromnie ciekawy tekst teologicznego traktatu Jana z Holesova z poł. XIV w. W 8 punktach średniowieczny mnich analizuje oobchodzenie Bożego Narodzenia w Czechach i na Morawach !lrytykuj~1c, ale i dokladnie opisując ich elementy pogail:okie (jego rękopis znajduje się w bibliotece UJ w Krakowie). Następne podrozdziały to "Między średniowieczem a nowożytnością" oraz .,Kolęda" - tu odnajdujemy analizę i przykłady kolęd, pastorałek, ale i znakomitą analizę pierwocin teatru ludowe£oo, jakimi były jasełka i Herody. Uwypukla w niej autor ogromną rolę kolęd i form teatralnych wyglaszanych i śpiewanych w języku narodowym, czeskim, w podtrzymywaniu świadomości narodowej wszystkich warstw w niesprzyjających okresach historycznych. Podrozdział "Symbole powodzenia" nawiązuje do zachowań magicznych stosowanych w tym okresie w celu sprowadzenia powodzenia i zabezpieczenia powodzenia i zabezpieczenia w nadchodzącym roku człowieka i dobytku (magi:l wegetatywna i apotropeiczna). Dalsze tytuły to "Bożonarodzeniowa zieleń a choinka" oraz "Wigilijny dar". Część "Święto ludzkiej miłości" jest ostatnią częŚCirt tej rozprawy. Podkreślono tu ogólnoludzkie wartości świąt Bożego Narodzenia. Z zestawionych części i rozdziałów widać wyraźnie zamierzenie wskazania kolejnych okresów historycznych. Ale równocześnie wyeksponowane jest w każdym z nich typowe zachowanie symboliczno-znaczące (np. "maszkary" symbol magii, choinka i dar symbol przesunięcia świąt ze społeczności do rodziny). Kończąc omawianie tej części książki należy zatrzymać się na sprawach warsztatowych. Szacunek budzi bogactwo zebranego materiału tak z Czech i Moraw, jak i pcrównawczego z innych krajów Europy. Przykłady te znalazły swe udokumentowanie w ponad 300 przypisach. Kończący książkę esej Ladislava Dvorskego "Boże Narodzenie dzisiaj" jest próbą spojrzenia na Święta Bożego Narodzenia w calej ich historii i ich rol:-! w życiu ludzkim, Interesują go również przeobrażenia zachodzqce w zwyczajac;1 świątecznych oraz ich perspektywa i rola we współczesnym społeczeństwie i rodzinie. Tradycji i ciągłości świąt upatruje L. Dvorsky w zespole wartości, jakie niosą, eksponując więzi rodzinne. ZWTaca uwagę, że poza znanymi czynnikami zmian należy uwzględnić cechujący dzisiejszego człowieka pośpiec:,. Mówiąc o współczesnych formach obchodzenia świąt stwierdza, że najlepiej zachowały się choinka i dar, czasem pamięć o przodkach. I chociaż, jak uważa, współczesne państwo kultywuje niektóre elementy świąt: choinka w miejscach publicznych. liczne audycje i artykuły w środkach masowego przekazu itp., jest to forma po- �209 \'iierzchowna. Zubożone, ale posiadające swe wartości święta obchodzone są w rodzinie i wzbogacane o formy ludyczne. W interesującym eseju jest też parę miejsc "przegadanych", np. zbyt szczegółowe analizy tekstów audycji i artykułów o tematyce bożonarodzeniowej. Kończąc omawianie tej książki należy zwrócić również uwagę na jej formę edycyjną. Wydana jest niezwykle starannie z przemyślanymi i służącymi tekstowi ilustracjami i przerywnikami rysunkowymi. Na uwagę zasługuje też tok narracji, szczególnie w części etnograficznej. Napisana jest ona barwnie i dostępnie z pełnym jednak wykorzystaniem warsztatu naukowego. Z pewnością jest pozycją, którą warto polecić czytelnikowi polskiemu-etnografowi i miłośnikowi tradycji. Tym bardziej, że odnajdzie na każdym kroku analogie do zwyczajów w Polsce. Anna Viera tendencie, G a s p a r i k o va, Slovensk<l. Bratislava 1986, ss. 359. l'udomi pr6za a jej sucasne Szyfer vyvinove Punktem wyjścia dla prac z zakresu historii folklorystyki, genologii folklorystycznej, a także komparatystycznych ujęć szczegółowych problemów charakterystycznych dla kultury ludowej są narodowe opracowania folkloru. Syntetyczno-analityczny charakter takich zindywidualizowanych narodowo monografii dostarcza wiele cennego materiału zarówno badaczom zajmującym się historycznym, jak i teoretycznym oglądem tradycji folklorystycznej. Do takich właśnie prac, na które czeka wielu uczonych, można zaliczyć książkę dr Viery Gasparikovej, wydaną przez Narodopisny Ustav SAV w Bratysławie. Praca poświęcona słowackiej prozie ludowej i jej tendencjom rozwojowym jest kolejną pozycją Gasparikovej, którą to dokumentuje ona swoje wieloletnie i zróżnicowane zainteresowania słowackim folklorem słownym. Zainicjowane prze7 nią przed laty badania nad folklorem zbójnickim znalazły swój wyraz w dwóch monografiach: Zbójnik Michat Vdovec v histórii a fotkl6re gemerskeho l'udu (Bratislava 1964) i Zbojnik MiSo VdovCIk (Bratyslava 1966) oraz antologii tekstów pt. Povesti o zbojnikoch zo s!ovenskych a pot'skych Tatier (polskie teksty wybrała T. Komorowska, Bratislava 1979). W wydanej zaś ostatnio z okazji 300-letniej rocznicy urodzenia Juraja Janosika epokowej edycji pn. Janosik. Obraz zbojnika v ncirodnej kulture (Bratislava 1988) Gasparikova przygotowała w oparciu a prace zespołu słowackich i czeskich specjalistów uwagi, komentarze oraz wybór opowieści. Efektem wieloletniej penetracji terenowej i archiwalnej tej słowackiej folklorystki są ponadto naukowo opracowane antologie prozy ludowej, takie, jak: Ostrovtipne pribehy i velike cigcinstva a zarty. Humor a satyra v Tozprcivaniach stovenskeho t'udu (Bratislava 1980), Zlata podkova, zlate pero, zlaty vIas. Carovne rozprcivky slovenskeho l'udu (t. I i II, Bratislava 1984- 85). Natomiast badania nad interetnicznymi związkami kulturowymi prowadzone w krajach słowiańskich zaowocowały wydanymi w Polsce antologiami tekstów, które autorka opracowala wspólnie z folklorystami polskimi, czeskimi i łużyckimi (por. Słoneczny koń. Bajki słowackie. Wstęp, wybór tekstów, układ zbioru, posłowie, komentarz i indeks ..., przekład T. Komorowska, Warszawa 1981; Zb6jnicki dar. Polskie i słowackie opo14 Lud \. LXXIII �210 wiadania Humor tatrzańskie ludowy (wespół z T. Komorowską), Warszawa 1976; Skarb w garncll. Zachodnich (pod red. D. Simonides), I wyd. Opo-Ie 1979, Słowian II wyd. Opole 1989). Jak widać, książka posWlęcona słowackiej prozie ludowej i jej tendencjom rozwojowym ma wyjątkowo solidną podstawę materiałową. Autorka posiada bowiem znakomitą orientację w zasobach materiałowych folkloru słowackiego, zarówno tego pomieszczonego w archiwach, jak i funkcjonującego w terenie. Gasparikova, zanim przystąpiła do omówienia funkcjonowania współczesnego folkloru słownego, odwołała się do korzeni, z których wyrósł. W konsekwencji omawiana książka składa się z dwóch podstawowych części i powiedzmy od razu - dokumentację wywodów teoretycznych stanowi oddzielny fragment pracy Dodatek tekstowy, w którym autorka pomieściła 50 opowieści. W poprzedzającym całość Wstępie słowacka folklorystka, pisząc o celach i za~ożeniach metodologicznych książki, zwróciła uwagę na takie zagadnienia, jak folklor a literatura, folklor a kultura masowa, tradycje zbieractwa prozy folklorystycznej na Słowacji. W rezultacie już w tej części pracy Gasparikova przedstawiła swoje stanowisko badawcze, pisząc o stabilności literatury i wariantowości folkloru, o odbieranych przez przekaz ustny impulsach przekazywanych przez środki masowego przekazu, o problemach związanych z tekstologią folklorystyczną, o specyfice folkloru słowackiego po 1945 r. W części I pracy pt. Tradycyjna proza ludowa do 1945 r. Gasparikova podzieliła folklor słowny na podstawowe rodzaje i gatunki, eksponując formę i elementy struktury tradycyjnych opowieści. Czyni to zgodnie z międzynarodową typologią, wyróżniając dwie podstawowe grupy tekstów: bajki (bajki zwierzęce. właściwe, tj. magiczne, legendy, nowele, żarty i anegdoty) oraz podania (historyczne, demonologiczne lub wierzeniowe i lokalne). Podstawą typologii materiału słowackiego stały się systematyka międzyrodowa Aarne- Thompsona oraz jej polska mutacja J. Krzyżanowskiego. Autorka, omawiając tradycyjne gatunki folkloru słownego, wiele uwagi poświęciła ich nosiciełom oraz okazjom i okolicznościom, które szczególnie sprzyjają przekazowi ustnemu (obok wyszczególnionych okazji według pór roku odwołała się ona do takich sytuacji, które funkcjonują przez cały rok, np. opowiadania przed snem, podczas drogi do pracy, podczas przerw w pracy, podczas rodzinnych uroczystości, w trakcie spotkań mężczyzn w karczmie itp.). W części II, traktującej o funkcjonowaniu opowieści ludowych we współczesności, Gasparikova poddała wielostronnej analizie słowacki folklor słowny według następującego planu: Uwarunkowania, przesłanki i podstawy studiów r!ad prozą folklorystyczną. Rodzaje, gatunki i typy prozy ludowej (tu: bezpośrednia konfrontacja ze starszym stanem, rejestracja na pcxistawie tematycznych i reg;onalnych badań szczegółowych, dodatek: badania kwestionariuszowe), stylistyczna strona współczesnych opowiadań, życie prozy folklorystycznej we współczesności. \vspółczesne tendencje rozwojowe i perspektywy opowieści ludowych. Jak już wspomniano, słowacka folklorystka swoje ustalenia dokumentuje Dodatkiem tekstowym, w którym pomieściła zróżnicowane gatunkowo opowieści. zapisane po 1945 r. Na szczególną uwagę zasługuje pięć pierwszych wariantów opowieści, które zostały zarejestrowane w odstępie 30-letnim bądź od tych samych narratorów, bądź od ich krewnych lub sąsiadów. Gasparikova poszła bowiem śladem studentów F. Wollmana, którzy prowadzili prace zbierackie na Słowacji w latach 30 naszego stulecia. Zgromadzone w antologii teksty zostały skla- �211 syfikowane według katalogów A. Aarncgo-S. Thompsona oraz J. Krzyżanowskiego, a także uwzględniono ich odzwierciedlenie w zbiorze J. Polivky. Ambicją Gasparikovej, mimo wielu istotnych ustaleń, nie jest opis dziejów prozy słowackiej, ale analiza uwzględniająca jej zmiany, trendy i tendencje rozwojowe. Autorka, realizując postawiony sobie cel, ustosunkowała się do zebranych wcześniej materiałów oraz poczynionych ustaleń metodologicznych, oceniając i rewidując dotychczasowe s~1dy słowackich folklorystów. W konsekwencji jej analizę cechuje wiele cennych wartościowań komparatystycznych (szczególnie w odniesieniu do folkloru czeskiego) oraz refleksji odwołujących się zarówno do najstarszych etapów zbieractwa folklorystycznego, jak i do jej własnych doświadczeń terenowych. Można uznać, że refleksje na temat doświadcza!l i efektów pracy zbierackiej Gasparikovej przede wszystkim stanowią o wartości naukowej omawianej książki, bogato ilustrowanej tekstami. Teresa Smo!ińska Rodna zeme. Sbornik k 100. vyroci Muzejni a V1astivedne Spolecnosti v Brne a k 60. narozeninam Ph dr. Vladimira Nekudy esc .. pod red. V. Frolca, Brno 1988, ss. 507., il. Praca zbiorowa Hodna zeme zredagowana przez znanego czeskiego etnografa V. Frolca, zasługuje na odnotowanie ze względu na powód, który spowodował jej wydanie oraz ze względu na swoją zawartość. Powód wyszczególniony został w podtytule, jest nim stulecie Towarzystwa Muzealnego w Brnie (zał. 1888 r.), a od 1979 roku działającego jako Towarzystwo Muzealne i Krajoznawcze. Drugi powód to 60-lecie urodzin archeologa Vladimira Nekudy, prezesa TMK i redaktora Morawskiego Przeglądu Naukowego ("Vlastivedny vestnik moravsky"), a także innych morawskich czasopism naukowych, kierownika historyczno-archeologicznego oddziału Muzeum Morawskiego w Brnie. O powstaniu i działalności Towarzystwa Muzealnego piszą A. Verbik i J. Jamik (s. 17 - 51). Powstało ono jako reakcja na działalność szowinistycznej części niemieckiej kultury w dziejach Moraw. Przedstawiciele inteligencji czeskiej pragnęli wykazać autochtoniczny charakter kultury slowiaó.skiej na tym terenie, jej rolę i tym samym utwierdzić świadomość narodową czeskiej większości na Morawach, większości nie majqcej pełnych praw i swobody działania. Towarzystwo podjęło prace naukowe z zakresu historii, archeologii i etnografii. Od 1897 roku zaczęła się ukazywać w fOl'mie zeszytów encyklopedia morawska, pod ogólnym tytułem Vlastiveda moravska (Morawskie krajoznawstwo). O tym i innych wydawnictwach Towarzystwa pisze J. Kubicek (s. 52-70), tam też znajdziemy szczegółową bibliografię, doprowadzoną do roku 1987. Wśród kilkudziesięciu mniej lub bardziej obszernych rozpraw zamieszczonych w omawianym tomie, przeważają prace archeologiczne i historyczne, ukazujące aktualny stan badaó. przeszłości Moraw. Mamy tu rozprawę o naj starszej mapie tej krainy, o kulcie świętych w okresie wczesnego feudalizmu, liczne prace na temat początków osadnictwa na Morawach, a także rozważania o humanizmie morawskim, czy o sytuacji ludności wiejskiej w okresie wojny trzydziestoletniej. Szereg przyczynków dotyczy budownictwa, zarówno z okresów archeologicznych, �212 jak i budownictwa historycznego, w tym sakralnego. Niektóre rozprawy mówią o działalności muzeum i jego zbiorach, jeszcze innc poruszają kwestie ustroju terytorialnego Moraw w XVIII wieku. Są i rozprawy o tematyce etnograficznej: o budownictwie i stroju morawskim. Bez wątpienia godna uwagi jest także rozprawa V. Svobodovej i M. Toncrovej na temat ludowej tradycji w życiu wielki('go miasta (s. 498 - 507). Dowodzi ona, że badacze morawscy, a przynajmniej etnografowie, nie zajmują się wyłącznie przeszłością rodzimej kultury, że interesuje ich również teraźniejszość. Nie sposób oczywiście omówić bliżej wszystkich zamieszczonych w tomie studiów, ze względu na ich wielki tematyczny wachlarz i z powodu ich często bardzo przyczynkarskiego charakteru. Bez wątpienia jednak są one dowodem prężności morawskiej nauki, a ich wartość docenią w peJni przcdstawiciele poszczególnych dyscyplin, zwła~zcza archeolodzy i historycy. Wydaje mi się, że opublikowanie obszernego i cennego tomu prac, obok którego nie przejdzie obojętnie nikt, kto interesuje się kulturą Moraw, tak przecież znaczącą wśród kultur słowiańskich, stanowi godny sposób uczczenia stulecia Towarzystwa Muzealnego i Krajoznawczego w Brnie, organizacji, której wartości dla nauki morawskiej i w ogóle słowiańskiej, ale także dla świadomości Morawian nie sposób przecenić. Jest to również godny sposób uczczenia zasług V. Nekudy, o którego pracy i dokonaniach pisze na wstępie tomu J. Poulik (s. 13 - 16). Ryszard Momcilo Z l a t a n o v i t, Epske narodne pesmc jugozapadne Kantor Srbije, Vranje 1987, ss. 104. Profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Wranje MomcHo Zlatanović należy dziś do czołowych folklorystów jugosłowiab.skich l. Skwapliwie zbiera on runo twórczości ludowej na ziemiach południowowschodniej Serbii. Jest także cenionym badaczem poezji i prozy ludowej w obwodach Wranje. Leskowac i Nisz. Omawiana książka zawiera ciekawe wątki epiki ludowej właśnie z tych terenów, które najdłużej pozostawały pod panowaniem Turcji. Książka zawiera 37 utworów epickich. Autor poprzedził ją zwięzłym wsh;pem 2, w którym podaje ogółne wiadomości o epice ludowej. Głównym jej tematem. to walka przeciwko Turkom. Według Zlatanovicia, pierwsze utwory epickie Słowian bałkańskich powstały na terenach, gdzie doszło do pierwszych starć zbrojnych zbuntowanej ludności przeciwko najeźdźcy azjatyckiemu, a mianowicie "w Macedonii. południowej Serbii i na Kosowym Polu" 8. Słusznie podkreśla on. że po IUGsce Wukaszina i Ugleszy nad brzegiem Maricy zaczęła się emigracja ludności z południa na północ, która przeniosła tam także i epickie pieśni ludowe, powstałe pierwotnie na ich ziemiach. Autor omawia prace naukowo-badawcze jego poprzedników - Svetislava Vulovicia (1847 -1898), Svetislava Simicia (1885 - 1911), M. Milicievicia OS:Jl - 1905) współczesnej badaczki Vidosavy Nikolić-Stojancević. Ta ostatnia prowadziła "Lud", t. 67, s. 295 - 304. M. Zlatanović, Epsl<e narodne , Ibid., s. 7. l pesme jugoistocne SrOlje. VranJe 1987. s. 7 - 20. �213 badania etnograficzne w latach 50. i 60. naszego wieku w obwodzie Wranje. Ona, jak i Dragoljub Simonović, notowała tu utwory epickie, które są podobne do motywów wydanych przez Vuka KaradZicia. Zlatanović zaznacza, że nosicielami epickich pieśni ludowych na ziemiach południowo-wschodniej Serbii są przeważnie starsze kobiety, starsi mężczyźni natomiast pamiętają jedynie fragmenty tych utworów. Potwierdziły to i badania wspomnianej Vidosavy Nikolić-Stojancević. Według Zlatanovicia epika ludowa nadal żyje na ziemiach południowo-wschodniej Serbii. Można ją usłyszeć na weselach, podczas świąt i na zabawach. Podoba się ludziom zarówno treść jak i melodia bohaterskiej pieśni ludowej. Jest ona, jak zaznacza autor, uodporniona na wpływy języka literackiego i w dużym stopniu zachowuje swe archaiczne cechy i dawne walory artystyczne. W porównaniu do zapisów z XIX wieku nowsze teksty są krótkie, sięgają od 100 do 150 wersów. Zdarza siG często, że mlodzież i kobiety skracają wykonywane epickie pieśni ludowe. Jeden z informatorów Zlatanovicia, stary pieśniarz ludowy Jovan Lukić oznajmił, iż pieśń pt. Od Nićka i Novaka była kiedyś dłuższa, miała bowiem około 360 wersów. Wśród tekstów występujących w zbiorach Karadzicia i aktualnie występujących na terenie tej części Serbii, zdarza się często, że pierwotny motyw zostaje zmieniony. Zauważył to w swoim czasie wspomniany Stetislav Vulović. Ulegają zmianie nawet te pieśni, których wykonawca nauczył się z wydanych dotąd zbiorów. Zlatanović przytacza informatorkę Milevę Jović (1893 -1986) ze wsi Golemo Selo, która była niepiśmienną, a utworu ze zbioru Karadzicia nauczyła się słysząc jak go czytano, wykonując go potem zmieniała go. To samo robi i wielu innych pieśniarzy ludowych, którzy zmieniają pieśni, których nauczyli się ze zbiorów Vuka Karadżicia. Dotyczy to motywów o średniowiecznych bohaterach epickich. Zlatanović pisze i o nowszych utworach bohaterskich, poświęconych walce narodowowyzwoleńczej podczas drugiej wojny światowej. Są to teksty ID-sylabowe opiewające heroiczną walkę narodu serbskiego z terenów południowo-wschodniej Serbii przeciwko okupantom. Gęślarz ludowy poświęcił tym bohaterom piękne i oryginalne wątk.i oddające wiernie atmosferę niedawnych czasów, kiedy tereny te były areną krwawych walk przeciwko hitlerowskim i bułgarskim okupantom. Po dziś dzień wzdłuż linii kolejowej Belgrad-Nisz-Sofia na terenie południowo-wschodniej części Serbii zachowały się bunkry, w których krył się okupant, by uniknąć śmierci od kul partyzanckich. Tory kolejowe na tym odcinku były często wysadzane w powietrze przez partyzantów serbskich, za co ludność zamieszkująca te ziemie doświadczała okrutnej zemsty okupanta. Wiele wiosek spalono podczas drugiej wojny światowej, zabito licznych niewinnych mieszkańców wiosek, które pomagały partyzantom. Naoczni świadkowie represji, którzy przeżyli wojnę, ujęli te tragiczne wydarzenia i okrucieństwo okupantów we wzruszających balladach, które rozbrzmiewają jak lamenty. Piszący te słowa był świadkiem wiosną 1968 r.,. kiedy w Domu Młodzieży w stolicy Jugosławii Serbska Akademia Nauk zorganizowała wieczór gęślarzy serbskich i czarnogórskich. Wśród nich byli i tacy, którzy' wywodzili ~;ię z obwodów Nisz, Leskowac i Wranje. Oni właśnie wykonywali długie ballady i elegie opiewające czasy grozy i cierpień ludu serbskiego z tych terenów Serbii. Odhvarzali bestialskie masowe mordy hitlerowców i ich sług kolaborantów bułgarskich. Te tereny Serbii graniczą z Bułgarią i Macedonią. Szczególnie ścisłe więzi kulturowe podcz2.s pięciowiekowej niewoli tureckiej istniały między południową Serbią a Macedonią. Przedostawały się motywy epickie z jednego do drugiego obszaru geograficzn2go. I teraz jeszcze w pogranicznych regionach Serbii i Mace- �214 donii oraz Serbii i Bułgarii dialekty są mozaiką gwar mieszanych co może świadczyć jak duże były wzajemne wpływy kulturowe na przestrzeni wieków. Momcilo Zlatanović nie tylko nie neguje, lecz przeciwnie popiera pogląd, że wraz z przemieszczaniem się ludności z jednego do drugiego obszaru przenosiła się i pieśń ludowa. Widzi on wyraźny wpływ na południowo-wschodnią serbską epikę ludową macedońskich tradycji ł. Szczególnie widoczne są te wpływy w cyklu o królewiczu Marku 6. Ten region Serbii był dotąd obiektem badań, poza wspomnianymi już, także Vladimira Nikolicia 6, Risti T. Nikolicia 7 oraz Jovana Hadzi Vasiljevicia 6. Pierwszy utwór z omawianej książki to ballada epicka pt. Bracia i siostra. znana także w poezji greckiej, macedońskiej i bułgarskiej pt. Zmarły brat prowadzi siostrę do matki. Zawarto tu znane utwory epickie cyklu kosowskiego (nr 4), a królewiczu Marku (nr 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12), a Chorym Dojczinie (nr 14), ballad a kazirodztwie pomiędzy bratem i siostrą (nr 17, 18). Momcilo Zlatanović włączył także wątki występujące jedynie na ziemiach tej części Serbii (nr 13, 15, 19, 20, 21. 23, 32, 33, 34, 35, 36, 37). Większość tych utworów, to zapisy Zlatanovicia. Lokalny charakter posiadają utwory opiewające działających i wywodzących się z tych terenów bohaterów walczących przeciwko Turkom do wyzwolenia (1878 r.) b'ldż też znanych bojowników o wolność i niepodległość kraju podczas drugiej wojny światowej. Wśród hajduckich pieśni ludowych są jednak i znane motywy ościennych ludów słowiańskich np. pieśń nr 22 opiewająca uschnit;ty las, który nie mógł przeboleć prowadzonych i okutych w kajdany niewolników, lub nr 25 o grzechach hajduka Jovana, który ze swoją drużyną spalił w zimie ikony, a igumenowi skrępował ręce i splądrował klasztor. Do wspólnych motywów południowosłowiańskich należy utwór nr 26 pt. Jovan Popović i Koruna vojvoda oraz jego wariant nr 27 pt. Stojan Popović i jPgo tuba. Tu żona hajduka staje po stronie wroga za co zostaje przez męża zabita, a jej rodzice dowiedziawszy się o tym nie karzą zabójcy za to. Również pieśń nr 28 posiada sporo odpowiedników w hajduckich pieśniach ludowych. Tu siostra i matka nie ujawniają kryjówki hajduka Dawida chociaż tracą oczy i kończyny górne i dolne, natomiast żona wydaje męża w ręce żołnierzy tureckich. Utwór z omawianej książki posiada nowe elementy fantastyczne. Siostra hajduka prosi Boga, by przywrócił jej wzrok, ręce i nogi, a potem przebrana za Turka dogania prowadzących brata wrogów i o7...0ajmia, że ma polecenie zabrać aresztowanego i zaprowadzić do sądu. Uwolniony brat dostaje od siostry szablę i wraz z nią zabija swych katów. Ten sam temat poruszają pieśni nr 29 i 30, które są wiernym odpowiednikiem znanej pieśni hajduckiej 9. Utwory nr 34 - 37 opiewają tragedię południowoo-wschod!liej wsi serbskiej podczas drugiej wojny światowej. Momcilo Zlatanović daje objaśnienia epickich piesni ludowych, podaje źr6dła skąd pochodzą te utwory oraz słownik wyrazów obcych. Omawiana książka jest ciekawa dla prac porównawczych i u;talcnia d,6g mi- • Ibid., s. 18. • Ibid., s. 19. • V. Nikolić, Iz Luznice i Nisave, "Srpski Etnografski Zbornik", knjiga XVI, Beograd 1910. 1 R. T. Nikolic, Kraiste i Vlasina, "Srpski Etnograiski Zbornik", knjiga VIII. Beograd 1912. • J. Hadzi Vasiljević, Juzna Stara Srbija, knjiga II, Beograd 1913; J. Hadzi Vasiljevic, Muzicke prilike u Vranju i okoloni za vreme oslobodjenja (1878), "Muzicki Glasnik", Beograd 1922. • K. Simiczijew, pieśń hajducka Słowian południowych, Wroclaw-Warszawa-Krak6wGdańsk-Łódź 1965, s. 356 - 360. �215 gracyjnych pewnych wątków, wspólnych dla Słowiańszczyzny południowej z jednej strony, a z drugiej ukazuje bogate tradycje epickie tego mało zbadanego regionu Serbii. Kole Simo M ł a d e n o w s k i, Makedonskite Skopje 1986, ss. 489. narodni pesni za NOB Simiczijew rewo!ucijata, Autor usiłuje przedstawić nowy rodzaj pieśni ludowych, poświęconych partyzantce macedońskiej, powstałych podczas II wojny światowej. Ruch oporu rozpoczął się tu 11 października 1941 r., kiedy w m. Prilep grupa śmiałków dokonała zbrojnego napadu na posterunek policji bułgarskiej. Na temat tych utworów ludowych pisano dotąd sporo. Autor omawianej pracy po krótkim wstępie (s. 5 - 10) omawia w 11 rozdziałach właściwości walk narodowo-wyzwoleńczych do 1941 r., mówi o faszystowskiej okupacji kraju, o rozwoju i osiągnięciach ruchu oporu. Następnie jest mowa a ruchu oporu jako inspiracji do powstawania utworów ludowych, z kolei omawia stan badań i zbieractwo pieśni partyzanckich oraz zajmuje się ich charakterem. Utwory te S. Mładenowski słusznie traktuje jako poetycką historię ruchu oporu i rewolucji. Znajdujemy tu zbieżność faktów historycznych z opiewanymi wydarzeniami w pieśniach ludowych. Opiewane są w tych wątkach wydarzenia i postacie historyczne. Utwory nie są oderwane od tradycji ludowych. Łączy je wiele wspólnego z pieśniami hajduckimi i powstańczymi. Autor podkreśla ich popularność wśród ludu. Warto zaznaczyć, co pominął autor, że twórcami i nosicielami partyzanckich pieśni ludowych byli partyzanci. Układali oni te utwory dla rozrywki oraz dla pamięci poległych dowódców i kolegów, opiewali ich czyny bohaterskie, znojne czasy ostrych walk z okupantem, bestialskie czyny faszystów i cierpienia bezbronnej ludności. W pieśniach tych zawarto zarówno elementy liryczne, jak też i epickie. Obszerny VIII rozdział autor poświęca poetyce tych utworów, która nie jest oderwana od poetyckich tradycji ludowych. Różni się tylko tematyką. Centralną postacią jest przywódca Tito. W rozdziale tym jest mowa o stylu, języku, walorach estetycznych tych pieśni. Mładenowski omawia obszernie społeczno-polityczne aspekty tych utworów ludowych oraz chronologię powstania poszczególnych motywów, poświęconych ruchowi oporu i rewolucji. Monografię zamykają wnioski ogólne oraz bogata bibliografia i indeksy. Słabo natomiast wypadła analiza wątków. Jest ona zbyt sucha i monotonna, nieciekawa. Niezbyt udane są zestawienia tych utworów z motywami poświęconymi powstaniu Ilindenskiemu z 2 sierpnia 1903 r. oraz z pieśniami hajduckimi. Czytelnik oczekiwał informacji o poetach ludowych. Jest to co prawda sprawa niełatwa, gdyż wielu z nich nie żyje, ale można było przeprowadzić badania i przy pomocy żyjących byłych partyzantów odtworzyć poczet autorów. Zabrakło też podania jednostek partyzanckich w których szeregach powstały poszczególne wątki. Nie ma ani słowa o rozprzestrzenieniu tych utworów wśród ludności, o ich wychowawczym znaczeniu, mobilizującym młodzież do walki z okupantem. Poza czynami bohaterskimi partyzantów zbyt mało miejsca poświęca się represjom �okupanta wobec bezbronnej ludności. Są częste powtórzenia. Czytelnik chciałby się dowiedzieć jakie podobieństwa czy różnice istnieją miqdzy omawianymi pieśniami ludowymi a utworami pozostałych narodów Jugosławii. Wiadomo np.. że \V Serbii zanotowano dotąd ponad 20 tys. partyzanckich pieśni ludowych, wśród których jest wiele ballad i elegii. Pieśń partyzancka jest kroniką burzliwych dziejów historycznych z jednej strony, a z drugiej nowym segmentem poezji ludowej. Kole Ryszard ss. 235, T o m i c k i, Tenochtitlan 1521, Warszawa Simiczijew 1984, Wydawnictwo MON, \V popularno-naukowej serii pt. "Historyczne bitwy", omawiającej najsłynniejsze w historii bitwy, pojawiła się nowa praca autorstwa Ryszarda Tomickiego "Tenochtitlan 1521". Autor tej książki już od wielu lat specjalizuje się w tematyce hispanoamerykallskiej a przedmiotem jego zainteresowaIl są przede wszystkim problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki. Oddana czytelnikowi książka poświęcona jest XVI-wiecznej kampanii wojsk hiszpańskich dowodzonych przez Hernan Cortesa, prowadzącej do zdobycia azteckiej stolicy - Tenochtitlanu. Kampania ta trwała dwa lata i zakoilczona została opanowaniem i zniszczeniem stolicy imperium, na której gruzach wznosi się obecnie Ciudad de Mexico. Celem autora było wyjaśnienie czynników które sprawiły, że w 1519 roku Hiszpanie zainteresowali się Tenochtitlanem, początkowo zajęli to miasto bez walki, a następnie prowadzili długotrwałe zmagania zakończone oblężeniem i ostatecznym jego zdobyciem. Zdaniem Tomickiego tylko w takim kontekście ukazać można rolę jaką w tej walce odegrał: przypadek, specyfika polityczna i religijna imperium azteckiego maz konflikt kulturowy. Bez uwzględnienia tych czynników obraz dalekich wydarzeil byłby zdaniem autora jednostronny i bardzo uproszczony. Rozegrana w 1521 roku bitwa o Tenochtitlan była bez wątpienia wydarzeniem epokowym, zarówno dla rozwiniętych cywilizacji Meksyku jak i Hiszpanii. Dla imperium azteckiego oznaczało całkowitą zagładę i hiszpańską kolonizację, natoIniast dla Hiszpanii początek ery dominacji na kontynencie amerykańskim. Autor książki pisze, że wraz ze zdobyciem Tenochtitlanu doszło do jednego z najbardziej ważkich epizodów w historii ludzkości - zainicjowania "fuzji dwóch światów", długotrwałego procesu stapiania się ras i kultur, którego efektem jest swoiste oblicze społeczno-kulturowe dzisiejszego Meksyku. Bitwa o Tenochtitlan ze względu na swoją dramaturgię i skomplikowany przebieg do dziś jeszcze pasjonuje wielu badaczy i pisarzy. Na naszym rynku czytelniczym ukazywały się już publikacje omawiające zarówno temat konkwisty jak i wczesną historię Meksyku. Można by tu przytoczyć nazwiska autorów zajmujclcych się tymi zagadnieniami jak: M. Leon-Portilla, G. C. Vaillant czy na gruncie polskim T. Milewski, T. Łepkow:iki. Jednak jedynie praca Tomickiego daje nam tak wnikliwą i szczegółową analizę przyczyn zdobycia przez Hiszpanów stolicy Azteków. Autor w swej książce powołuje się na teksty źródłowe Herm'm Cortesa, Diaz deI Castillo (uczestnika konkwisty), Bernardin de Sahaguna (franciszkailskiego zakonnika czasów podboju) oraz indiańskich kronikarzy (m.in. Fernando de Alva Ixlixóchitl). Różnorodność wykorzystanych w pracy zarówno tekstów źródłowych jak i współczesnych opracowail ba- �217 daczy meksykańskich i hiszpańskich pozwoliła autorowi nakreślić obraz jak powie historyk Charles Gibson .,jednego z najbardziej pamiętnych oblężeń w historii". Swoją pracę autor rozpoczyna od nakreślenia genezy konkwisty i opisu wyprawy kilkmet żołnierzy hiszpańskich ped wodzą Hernan Cortesa. Oficjalnie wyprawa Cortesa, jal~ pisze Tomicki, była jeszcze jedną wyprawą rozpoznawczo-handlową Rozmiary ck,pedycji były bez wątpienia zasługą zdolności organizacyjnych i autorytetu głównodowodzącego. z drugiej jednak strony świadczą wymownie o skali nadziei rozbudzonych ostatnimi odkryciami. Następnym zagadnieniem, któremu autor poświęca sporo miejsca, jest charakterystyka imperium azteckiego jego władcy Motecuhzomy (Montezumy) w przeddzień konkwisty. Tomicki zwraca szczególną uwagę na te fakty i wydarzenia, które odegrały ważną rolę w podboju Meksyku. W 1519 roku imperium zamieszkiwało 9 mln ludzi, ale jak pisze Tomicki, było ono swoistego rodzaju mozaiką językową, etniczną i kulturową. Kultury środkowoamerykańskie nie \vyszły nigdy poza koncepcję miasta-państwa. Ludy zamieszkujące te tereny nie miały, aż do czasów przybycia Hiszpanów, poważniejszych wrogów, nie wytworzyło się wśród nich poczucie solidarności i jedności, którego źródłem jest wspólnie prowadzona walka obronna. Niezwykłym zjawiskiem opisywanym przez Tor.1ickiego było istnienie w granicach imperium azteckiego suwerennego państwa Tlaxeallan. Przyczyny dla których Aztekowie nigdy nie opanowali tego państwa są niejasne. Autor pisze, że od czasów, gdy zapoczątkowano na wielką skalę tzw. wojny kwietne służące zdobywaniu jeńców, których przeznaczano na ofiarę, Tlaxcallan stało się niejako stałym dostawcą ofiar dla boga wojny Huitzilopochtli. Państwo to nie pokonane, a rozdrażnione długoletnią wojną, w czasie konkwisty stanęło po stronie Hiszpanów, co miało ogromne znaczenie strategiczne. Tomicki jako podstawowe atuty Azteków w walce z Hiszpanami wymienia: ich liczebność i nader korzystne położenie geograficzne w Dolinie Meksyku - z nieosiągalnym wlaściv;ie Tenochtitlanem na wyspie oraz podległymi miastami Tetzcoco i Tlacopan po obu stronach jeziora. Usytuowanie z kolei Doliny Meksyku w centrum kraju ułatwiało Aztekom dostęp do różnych jego regionów, zaś otaczające je ze \\'3zystkich stron góry przekreślały szanse ewentualnego agresora spoza doliny. Wraz z pojawieniem się ekspedycji Hernim Cortesa i buntem Totonaków dla azteckiego kolosa nadszedł czas sprawdzianu. Jego szanse Tomicki określa jako bez porównania większe niż kilkusetosobowej grupy przybyszów na których niekorzyść działały wszystkie wymienione czynniki. Autor w swojej książce wysuwa hipotezę, że gdyby Moteeuhzoma zdecydował się wówczas na rozpoczęcie wojny, hiszpańskie atuty uważane zazwyczaj za podstawę ich późniejszych sukcesów, a mianowicie broń palna, konnica i taktyka walki miałyby o wiele mniejsze znaczenie niż się na ogół sądzi. Decydujące znaczenie zyskałaby miażdżąca przewaga liczebna, możliwość odcięcia dostaw żywności, a także warunlti geograficzne olbrzymie przestrzenie dzielące wybrzeże Zatoki Meksykańskiej od Doliny Meksyku o 3ilnie zróżnicowanej rzeźbie terenu uniemożliwiającej często użycie koni i armat. Ryszard Tomicki porusza również najbardziej chyba kontrowersyjną kwestię w histo~iografii podboju Meksyku, a mianowicie przyczyny niezwykłej pod każdym względem postawy Motecuhzomy wobec białych cudzoziemców. Toczone cd lat dyskusje i spory oscylują pomiędzy absolutnie przeciwstawnymi wyjaśnieniami. Autor przytacza dwie skrajne teorie dotyczące tej kwestii. Pierwsza z nich to interpretacja tłumacząca pasywność Meksykanów fatalizmem indiańskiej wizji �218 świata, która rzekomo zmuszała do pogodzenia się z każdym wyrokiem losu. Natomiast druga interpretacja odrzuca całkowicie udział czynników światopoglądowych czy ideologicznych w kształtowaniu postawy Indian, kładąc nacisk na szok jakim był kontakt z cywilizacją europejską, oraz mistrzowskie wykorzystanie przez Cortesa słabości imperium azteckiego. Tomicki uważa, że obie krańcowe interpretacje zawierają w sobie ziarno prawdy, aczkolwiek praprzyczyny reakcji Motecuhzomy na przybycie i poczynania Hiszpanów szuka w skomplikowanym splocie uwikłań politycznych, religijnych i psychologicznych w jakim wladca Tenochtitlanu znalazł się w przeddzień konkwisty. Zdaniem autora zachowanie władcy stanowiło uboczny i mimowolny, przez nikogo nie przewidziany efekt konfliktów drążących meksykańskie państwa. Na kilka lat przed dotarciem europejskich statków do brzegów Meksyku, Tenochtitlan stał się areną wydarzeń, które przybrały dość specyficzną formę. Mocarstwowa i absolutystyczna polityka Motecuhzomy wywołała w pewnym momencie falę krytyki ze strony tzw. arystokracji plemiennej. Krytyka ta z czasem przerodziła się nieomal w wojnę psychologiczną przeciwko władcy. Jak trafnie zauważył autor, pewną w tym rolę odegrał także motyw "powrotu bogów", silnie zakorzeniony w tradycji ludów Mezoameryki. Tomicki pisze, że władca uwierzył, iż przybysze (flotylla Cortesa) są istotami boskimi, a sam Cortes zapowiedzianym przed setkami lat Quetzalcoatlem, który miał odzyskać utracone niegdyś panowanie nad ziemią. Taka jednoznaczna identyfikacja Cortesa, jak dalej wyjaśnia autor, była dziełem przypadku. Ten bowiem sprawił, że lądowanie Hiszpanów nastąpiło ostatecznie w roku oznaczonym w kalendarzach indiańskich jako rok 1 - Acatl, który powtarzał się co 52 lata. Zgodnie z tradycją toltecką rok ten miał być datą powrotu Quetzalcoatla. Co więcej, opuszczając Meksyk Quetzalcoatl oddalił się na wschód, z tego też Iderunku przypłynęli Hiszpanie. Sam wygląd cudzoziemców, ich broń, konie, duże psy, a także wiadomość o łamaniu przez nich dawnych zwyczajów i praw, wywołały wśród mieszkańców Meksyku prawdziwie apokaliptyczne nastroje. Przedłużający się pobyt Hiszpanów sprzyjał jednak oswajaniu się Indian z ich obecnością. Kolejne rozdziały pracy Tomicki poświęca kilkumiesięcznym działaniom wojsk hiszpańskich zmierzającym do opanowania imperium. Autor kolejno relacjonuje: najpierw wymarsz wojsk Cortesa w głąb kraju, dotarcie do stolicy, a następnie zajęcie jej bez walki. Opisuje uwięzienie Motecuhzomy a póżniej jego śmierć, oraz wydarzenia nocy, którą Hiszpanie nazwali "la noche triste" (smutna noc). W wyniku indiańskiego buntu, Hiszpanie tej nocy zostali wyparci ze stolicy i schronili się w Tlaxcallan. Nasuwa się w tym miejscu refleksja, jak inaczej potoczyć by się mogły losy konkwisty gdyby Tlaxcallanie wtedy nie udzielili schronienia pobitym Hiszpanom, a zjednoczyliby się z Meksykanami. Ale stało się inaczej. W dalszej części pracy autor opisuje przygotowania Hiszpanów do ponownego podjęcia walki oraz oblężenie Tenochtitlanu. Oblężenie stolicy trwało 67 - 68 dni. Walki toczono na groblach, na jeziorze i wewnątrz miasta, które powoli zmieniało się w zwalisko gruzów i ogromny cmentarz. Tomicki dzieli ten okres na trzy zasadnicze etapy. Każdy z tych etapów cechował odmienny rytm wydarzeń i swoista dramaturgia. Pierwszy etap to trwające przez czerwiec walki toczone w centrum Tenochtitlanu. Drugi etap charakteryzował się cyklicznym niszczeniem miasta przez Hiszpanów, natomiast trzeci był okresem całkowitego upadku Tenochtitlanu i zakończył się 13 VIII 1521 roku wraz z ujęciem Cuahtemoca - nowego władcy imperium. Datę tę Tomicki uznaje jako umowny dzień, w którym imperium azteckie przestało istnieć, a faktem stała się Nowa Hiszpania, pierwsza wielka kolonia hiszpańska na kontynencie amerykańskim. �219 Omawiana praca wydana jest w ramach batalistycznej serii i czytelnik interesujący się XVI-wieczną wojskowością zarówno hiszpańską jak i indiańską znajdzie w niej wiele cennych informacji. Autor książki z dokładnością historyka opisuje szczegółowo przyczyny i przebieg zdobycia przez Hiszpanów imperium azteckiego, oraz ukazuje również tło kulturowe i społeczne rozegranych wydarzeń. Tomicki tą wnikliwą analizą obala wiele mitów i stereotypów m.in. takich jak ten, że imperium azteckie zostało zdobyte w ciągu przysłowiowego "jednego dnia". Książka ukazuje jak trudne i krwawe były dwuletnie zmagania wojsk hiszpańskich o zdobycie stolicy azteckiej. Trzeba również dodać, że upadek Tenochtitlanu nie zakOlIczył całkowicie hiszpańskiej konkwisty. Opanowanie innych głównych polityczno-wojskowych ośrodków Mezoameryki przypadło dopiero na lata 15211550. Autor w swojej pracy porusza również interesujące zagadnienia historyczne - porównania dwóch światów, dwóch przeciwstawnych światopoglądów: przeciwstawia wyobrażenia właściwe światu indiańskiemu, przesyconemu wierzeniami magicznymi - praktycznej i przenikliwej mentalności Hiszpanów. Tomicki kreśli również portrety psychologiczne "bohaterów" tych wydarzeń a mianowicie Motecuhzomy i Cortesa. Chciałabym podkreślić również znaczenie faktu, że autor w swojej pracy cZGsto powołuje się na kroniki indiańskie. Bogactwo informacji zawartych w relacjach indiańskich i sam sposób ich przedstawienia otwiera niewątpliwie drogę do podjęcia badań nad wieloma nowymi problemami dotyczącymi konh.-wisty. Wszechstronna ocena starcia dwóch światów indiańskiego i hiszpańskiego z którego to związku wywodzi się Meksyk, pozwala nam lepiej poznać oblicze dzisiejszego narodu meksykailskiego i jego kultury. Książka dodatkowo wzbogacona jest słowniczkiem i rycinami pochodzącymi z kodeksów indiańskich. Iwona Ghita El K h a y a t - B e n n a i, Le monde L'Harmattan, ss. 325. arabe au feminin, Chmielewska Paris 1985, cd. Sytuacja kobiety arabskiej w wyniku różnorodnych ruchów społecznych uległa zmianie, jednak owe przekształcenia nie mają charakteru radykalnego. W wielu krajach nowoczesne ustawodawstwa pozostają jedynie dokumentem, ustępując miejsca obyczajom i szeroko pojętej tradycji. To zderzenie świata przeszłego z teraźniejszym stało się podstawą dociekań Marokanki Ghita El Khayat-Bel"'.nai w rozprawie pt. Le monde arabe au feminin, (Kobiecy świat arabski) wydanej w Paryżu w 1985 r. n::lkladem wydawnictwa L'Ha,rmattan. Książka składa się z części wprowadzającej i trzech rozdziałów. We wstępie autorka definiuje pojęcie Arab i wymienia terytoria zamieszkałe przez tę nację. Rozdział pierwszy zatytułowany L'Heritage substantiel du passe (Dziedzictwo przeszłości) ukazuje zagadnienie płci, struktury rodziny arabskiej i pozycję kobiety. W rozdziale drugim pt. La rupture (Przerwanie) przedstawiono problem kolonializmu i jego wpływ na styl życia, a także zaprezentowano wyznaczniki charakteryzujące Maghreb i Machrek. W ostatnim rozdziale ograniczonym do formuły Troisieme partie (Trzecia część) nakreślono źródła ruchów emancypacyjnych w krajach arabskich oraz zaprezentowano bojowniczki Arabki walczące o prawa kobiet. Swoje rozważania w rozdziale pierwszym autorka rozpoczyna od nakreślenia �220 wyróżników arabskiego świata kobiet. Analizuje zatem istotę zasłony na twarz, haremu, niewolnictwa, honoru i dziewictwa. Zagadnienia te rozpatruje w kontekście historycznym. W świetle przytoczonych argumentów dowodzi, iż zjawiska te nie stanowią wyznacznika stylu życia Arabów i Muzułmanów, albowiem zostaly przejęte z wcześniejszych cywilizacji (Grecja, Rzym). Podkreśla związek haremu z klasami wyższymi uprzywilejowanymi. Charakteryzując zasłonę na twarz akcentuje jej związek z miastem, ponadto sygnalizuje jej różnorodne formy i niejednolite nazewnictwo. Wymienia safsari tunezyjskie, adjer algierski I, purdah pakistański, chadri afganistańskie i czador irański. Wspomina również a istnieniu pojqcia wspólnego jakim jest hijab; termin ten ujawnia szeroką konotację. Oznacza on nie tylko woalowanie, ale także ochronę przed tym co złe, perwersyjne lub zakazane. Pierwotnie hijab pełnił funkcję elementu sakralizującego namiot nomada, następnie przeistoczył się w zwyczaj, który z kolei rozpowszechnił się symbolizując osłonę i najlepszy sposób zabezpieczenia duszy i ciała kobiety (s. 26). Obyczaj zamykania kobiet w obrębie domostwa autorka tłumaczy niebezpieczeństwem jakie groziło ongiś kobiecie mieszkającej w mieście. a zatem norma ta genetycznie przynależy miastu, a podobnie jak zasłona, znalazał recepcję w środowisku wiejskim dopiero w naszej epoce. Autorka analizuje powszechny w wielu krajach muzułmańskich, chociaż prawnie zakazany, obyczaj obrzezania dziewczynek. Zasięg "wycinania" i "zaszywania" jest bardzo szeroki i obejmuję całą Afrykę. Spośród krajów Maghrebu występuje jedynie na południu Algierii (s. 42.). Obecność tego zachowania autorka wyjaśnia stałością obyczaju i świadomością konieczności jego praktykowania. Ma on ścisły związek z kultem dziewictwa. \V środowisku muzułmańskim utrata błony dziewiczej przed ślubem powoduje skazę na honorze nie tylko dziewczyny, ale również jej rodziny, co w konsekwencji musi być pomszczone. Przypadki torturowania i morderstw młodych dziewcząt, które sprzeniewierzyły honor, nie należą do rzadkości. Ta szczególna wrażliwość wyrasta z nakazów obyczajowych, gdyż w świetle tradycji honor stanowi klucz cementujący rodzinę arabską. Dlatego też, aby zapobiec tragediom, już od wczesnego dzieciństwa dziewczynkę wychowuje się w atmosferze kultu dziewictwa, skromności, poczucia wstydu. Z uwagi na obowiązującą separację płci jej edukacją zajmują się kobiety w podeszłym wieku. Mężczyźni ingerują jedynie w okolicznościach zawierania związku małżeńskiego, bądź wówczas, gdy zachowanie panny narusza przyjęte normy. W niektórych krajach w momencie redagowania kontraktu ślubnego odnotowuje się na podstawie zaświadczenia lekarskiego stan fizyczny narzeczonej (s. 49). Wiele uwagi autorka poświęca specyficznej strukturze rodziny arabskiej. Jej istotę rozpatruje w aspekcie pokrewieństwa, które z kolei cechuje system patrylinearny. Z tego punktu widzenia podstawę stanowi nie para małżcllska, lecz grupa krewnych odpowiedzialna za kobiety przynależne do rodu. Preferencją obejmowane są małżeństwa endogamiczne, gwarantujące trwałość społeczności wiejskich, osiadłych i miejskich. Chronią one nie tylko sferę majątkową, ale również utrwalają więzy krwi. Oddanie kobiety lub dziewczyny obcemu czyni skazę na honorze. Koncepcja honoru wynika z uczucia niesłychanej zazdrości mężczyzn. Model rodziny arabskiej, podobnie jak europejskiej, ulega ewolucji. O zmianach świadczy m.in. zachwianie autokratycznej pozycji ojca. Fakt ten należy tłumaczyć powszechnością nauczania i ingerencją środków masowego przekazu. 1 W Algierii odpowiednikiem tunezyjskiej safsarii jest haik. dekoracyjna chusteczka koloru białego lub ecri okrywająca dolną Natomiast adjer to malutka część twarzy - głównie usta. �221 Sledząc pozycję kobiety w łonie rodziny tradycyjnej, autorka stwierdza, iż mimo pojawiających się zmian, życie Arabki od narodzin do śmierci jest twarde, pełne bólu i cierpienia. Zmu~za się ją do ukrywania własnego ciała, wdzięku, kobiecości, pozwala się jej "królować" dopiero w wieku bardzo dojrzałym, a zatem w momencie, gdy minęła młodość, urok i czar (s. 69 - 70). Swoją argumentację wzmacnia maksymą: "La femme n'a que trois sorties dans Ie monde, du ventre de sa mere, vel'S san mari et vers Ie cimetiere" (Kobieta trzykrotnie ogląda świat, w momencie morodzin, zamążpójścia i w drodze na cmentarz (s. 74). Zgodnie z przyjętym k;:nonem przeznaczeniem kobiety jest maEeństwo i macierzyństwo. Ten nakaz tradycji funkcjonuje w wielu środowiskach do dzisiaj. Wiele kontrowersji wywołują praktykowane współcześnie tzw. małżeństwa wymuszane. Opierając się na najświeższych badaniach socjologicznych autorka stwierdza, iż w rejonie Marrakech (Maroko) w końcu lat 70 zarejestrowano 75% związków tego typu (s. 74). Przyczyny takiego stanu dopatruje się w trudnej sytuacji materialnej rodzin, a także lęku o honor córek. Najbardziej groźne w skutkach są małżeństwa młodziutkich dziewcząt, niekiedy nawet niepełnoletnich, ze starcami. Wprawdzie w Kodeksie Rodzinnym określono wiek zezwalający na zawarcie małżeństwa, jednak nakazy te nie zawsze są przestrzegane. Rozdział pierwszy zamyka autorka rozważaniami o pracy kobiety. W świetle tradycji zatrudnienie kobiet poza ogniskiem domowym pozbawiało je prestiżu. Wyjątek stanowiły akuszerki, masażystki w hammam (łaźnia), osoby czuwające nad ceremoniałem weselnym oraz trudniące się myciem ciała po śmierci. Szacunek wynikał z lęku, gdyż przypisywano im moce magiczne. Kobiety te pochodziły z nizin społecznych, zarówno w mieście jak i na wsi. W Maroku określa się je pojęciem "Qabla", a w Egipcie "Daya" (s. 108). W rozdziale drugim, charakteryzując Mauretankę, autorka podkreśla wysoki procent analfabetyzmu wśród dziewcząt, a także powszechność zawierania przedwczesnych związków małżeńskich. SIedząc ruchy emancypacyjne dostrzega wiele elementów zbieżnych między Tunezyjką a Marokanką. Uważa, że w Maghrebie najsłabiej zmienia się pozycja Algierki. Akcentuje duży przyrost naturalny wśród populacji arabskich, co zgodnie z mentalnością społeczeństwa ma symbolizować uprzywilejowaną funkcję kobiety i rzeczywistą witalność mężczyzny oraz spełnienie obowiązku religijnego. Swoje poszukiwania autot"1m zamyka prezentacją historii emancypacyjnego ruchu kobiet arabskich. Przywołuje z nazwiska postać May Ziyade, pierwszej Arabki, która podjGla się opracowania problemu kobiety arabskiej. Sygm<1izuje działalność zajmuj<jcej sip' polityką Flory Tristan, urodzonej w Egipcie w arystokratycznej rodzinie muzułmańskiej. Wiele uwagi poświęca Hoda Chaaraoui, zwanej Ceres Wis,ea-Was,ef. Ukazuje jej osiągnięcia w dziedzinie ekonomii, polityki i problemów społecznych Egiptu oraz świata arabskiego. Przypominając o jej wkładzie w prace organizacji kobiecych, uznaje ją za jedną z n~1jwiększych w swoich czasach. W XX w. walka feministek przybrała charakter narodowy i międzynarodowy. Ich zasługą są utworzone w wielu krajach związki narodowe kobiet. Niewątpliwie dużą niespodziankę stanowią obejmowane przez kobiety stanowiska w wielu rządach, jednak te przedsięwzięcia nie mają charakteru powszechnego. Sygnalizuje różnice w uposażeniu między mężczyzną a kobietą za tę samą pracę. Równieź często pod byle jakim pretekstem pozbawia się je zatrudnienia (s. 293). Prawo równości płci ogłoszone w niektórych konstytucjach nie zawsze znajduje odbicie w praktyce. �222 Uogólniając autorka podkreśla nierówne traktowanie kobiet w zestawieniu z mężczyzną. Dyskryminacja ta tkwi zwłaszcza w społeczeństwach konserwatywnych, w których eksponuje się niebezpieczeństwa, jakie czyhają na dziewczynę czy kobietę po opuszczeniu obrębu domostwa. Przypomina się, że świat zewnętrzny to "królestwo" podłości i opętania. W tym kontekście zrozumiałe stają się protesty zwalczające prawa kobiet. Ortodoksi uważają, że "kobieta przynależy do płci słabej; jej posłannictwem jest macierzyństwo, a jej temperament podporządkowany jest bardziej uczuciu niż rozsądkowi" (s. 297). Tę trudną, a niekiedy wręcz bolesną sytuację kobiety, autorka tłumaczy obyczajami, które przekazywane przez babki i wiekowe ciotki młodym dziewczętom, konstytuują trudny do przełamania światopogląd. Współcześnie problem kobiety arabskiej uchodzi za jecie!'! z najtrudniejszych. Odsłania on głęboki kryzys społeczeństwa arabskiego, ujawnia ciągle niedostateczną komunikację wzajemną między mężczyzną a kobietą. Polecana książka zawiera wiele cennych uwag i spostrzeżeń, które niesposób przedstawić w krótkiej recenzji. Zainteresuje ona zapewne socjologa, etnologa, politologa, a także miłośnika kultury arabskiej. Anna Celia sidential H a i g - B r o w n, School, Vancouver Resistance and Renewal. Surviving the Barska Indian Re- 1988, ss. 164. Celia Haig-Brown, pracownik University of British Columbia, podjęła interesującą próbę przedstawienia dziejów szkół z internatem, które od początku XIX wieku aż po lata sześćdziesiąte XX wieku, stanowiły podstawową formę instytucjonalnego oddziaływania białych kolonizatorów na ludność tubylczą Kanady. Autorka (od 1976 r. koordynator programu dla nauczycieli pracujących z tubylcami - "Native Teacher Education"), posiadająca bogate doświadczenia w pracy pedagogicznej z młodzieżą indiańską, zaproponowała nowatorskie ujęcie podjętego problemu. O ile bowiem dotychczasowe opracowania dotyczące szkolnictwa dla ludności tubylczej Kanady (i inne prace związane ze zjawiskiem "zderznnia się" kultur - białej i indiańskiej - na terenie tego kraju) oparte były przede wszystkim o badania archiwalne 1, to Celia Haig-Brown założyła, iż podstawowym źródłem wiedzy o funkcjonowaniu szkół z internatem będą dla niej informacje uzyskane w toku wywiadów z ich byłymi wychowankami. W związku z tym, 13 tubylcom, wychowankom Kamloops Residential School, głównie (w 11 przypadkach) - przedstawicielom plemienia Shuswap (którzy przebywali w szkole od roku do dwunastu lat, najstarszy - w latach 1907- 1908, najmłodszy - w latach 1965 - 1967) zadano dziewięć pytań, dotyczących m.in. adaptacji do kulturowo obcego środowiska szkolnego, codziennego życia w szkole i zasad je regulujących, stosunków między wychowawcami i wychowankami oraz wśród wychowanków, a także wpływu, jaki pobyt w szkole wywierał na świadomość indiańskiej młodzieży. Wypowiedzi uzyskane w toku wywiadów zainspirowaly autorkę do wyeksponowania dwóch kategorii pojęciowych, stanowiących nie tylko oś konstrukcyjną 1 Jedynym wyjątkiem jest praca J. Redforda, Attendance at Indian Residential Schools tn British Columbia 1890- 1920, British Columbia Studies, No 44, Winter 1979-1980, jednak wyniki badań przedstawione tam są wyłącznie w formie wykresów l tabel. �223 jej pracy, ale również swoistą antynomię teoretyczną: "kulturowa inwazja białych" "kulturowy sprzeciw tubylców" (skorzyst.ała ona przy tym świadomie z dorobku brazylijskiego pedagoga, jednego z twórców współczesnego modelu pedagogiki antyautorytarnej P. Freire, dla którego "kulturowa inwazja" jest "prz2nikaniem kulturowego kontekstu" danej grupy przez kulturę "najeźdźców", którzy narzucają jej własny pogląd na świat i świadomie powstrzymują jej t\'Ilórczość i ekspresję 2). Przedstawiając specyfikę "kulturowej inwazji", w kontekście funkcjonowania szkoły z internatem, autorka ukazuje przekonywająco genezę tego typu szkół. Z jednej strony złożyło się na nią dążenie chrześcijaliskich misjonarzy (prowadzących szkoły) do chrystianizacji i "cywilizowania" ludności tubylczej, przy czym wprowadzenie katolicyzmu było procesem relatywnie łatwym z uwagi na częściowe podobieństwo wie;-zeil tubylców z wiarą katolicką (m.in. duchowe podobieństwo Boga-ojca i Chrystusa-syna do "Old-one" i "Coyote"). Z drugiej strony rząd federalny widział w szkołach z internatem środek przystosowania migrujących plemion Indian do agrarnego stylu życia - jako wstępu do ich asymilacji w euro-kanadyjskie społeczeństwo. Oficjalni przedstawiciele rządu wyrażali więc wprost swoje przekonanie, iż edukacja Indian powinna przyczynić się do "wyleczenia" ich z "nałogów i uczuć ich przodków", w związku z czym wszystkie realne problemy w ciągu ponad stuletniej historii szkół z internatem redukowano w polityce oświatowej do jednego: konieczności "zmiany istniejącej społeczności indiańskiej w społeczność kanadyjską" (wypowiedzi odpowiednio z 1847 r. i z lat pięćdziesiątych XX wieku, podaję za: C. Haig-Brown, op. cit., s. 25, 69). Z kolei autorka przedstawia życie codzienne w szkole z internatem, ilustrując swoje tezy licznymi cytatami z wypowiedzi wychowanków. Czytelnikowi wyłania się obraz totalnie represywnego środowiska, w które z dnia na dziel'! "wrzucano" oderwane od rodziców, kilkuletnie dzieci, dążąc świadomie do destrukcji wyniesionych przez nie wzorów zachowania i systemów wartości, przy czym najistotniejszymi elementami "kulturowego szoku", któremu poddawano dzieci były: bezzwłoczny zakaz używania rodzimego języka, segregacja wiekowa i separacja płci. Autorka książki sugestywnie ukazuje wspomniane zjawisko "zderzenia się" kultury wnoszonej przez dzieci do szkoły z narzuconymi przez białych misjonarzy wzorami i normami. Niezależnie od odrzucenia tej podstawy każdej kultury, jaką jest język, dążono także do eliminacji wszystkich wcześniejszych doświadczeń życiowych dzieci, m.in. swoistego rozumienia zjawiska wladzy, wierzeń, obyczajów w zakresie świętowania oraz okazywania dowodów uznania, a także rytów "przejść". Edukacja Shuswap, opierająca się o odpowiedzialność całej społeczności (a szczególnie dziadków) za wychowanie, o udział w codziennych pracach domowych, o uczucia rodzinne i związki z naturą, a przede wszystkim O kultywowanie poczucia wolności każdego członka plemienia (przy minimum stosowania przemocy fizycznej przez dorosłych) zastąpiona została przez wychowanie sformalizowane, u którego podstaw leżało przekonanie, iż najlepsze efekty wychowawcze przynosi kara (ze szczególnym upodobaniem stosowano publiczne upokarzanie w kulturze Shuswap uważane za najgorszy rodzaj kary). "Redukowano" przy tym dzieci do wypisanego atramentem na przegubie ręki numeru, a dziewczętom ścinano fantazyjnie ułożone. długie włosy, odgrywające znaczącą rolę w wydarzeniach I Par. P. Freire, Pedagogy of Oppressed, New York 1970, s. 150. �224 związanych z dojrzewaniem płciowym (w kulturze Shuswap ścinanie włosów bylo z kolei karą za cudzołóstwo). Jednocześnie w system pojęć moralnych dzieci, jasny prosty, wprowadzono "obce i straszliwe" - jak pisze autorka - pojęcia winy, grzechu, ognia piekielnego etc. Prowadzący szkołę misjonarze "w systematyczny i nie ustępliwy SpOSÓi) demonstrowali, iż wzory kulturowe Shuswap nie są akceptowane" (s. 52). Poczucie frustracji u wychowanków miało być więc wstępem do odrzucenia wzorów kulturowych ich plemienia i przyjęcia systemu wartości białych. W tym kontekście szczególnie destruktywny wpływ na psychikę dzieci miało zastąpienie typowych dla Shuswap stosunków międzyludzkich, opartych o współpracę, rywalizacją i dążeniem do zwycięstwa w celu uzyskania nagrody (z jednej strony przyczyniało się do wzrostu napięcia w grupach, z drugiej, zwiększało kontrolę misjonarzy nad wychowankami). W drugiej części pracy autorka przedstawia wspomniane zjawisko "kulturowego sprzeciwu" dzieci indiańskich wobec represywnego oddziaływania kultury białych w szkole z internatem. Autorka dokonuje tu znacznej idealizacji przebywających w szkole dzieci, motywów ich postępowania oraz stopnia świadomości plemiennej (przykładem tej idealizacji jest przekonanie, iż "uczniowie w swojej mądrości uświadomili sobie niesprawiedliwość systemu, który próbował ich kontrolować i przekształcać", dzięki czemu "mimo bólu, głodu i cielesnych kar", "pozostali potomkami swoich przodków" (s. 114 i 115). Wyraźnie emocjonalne podejście autorki do problemu "kulturowego sprzeciwu" powoduje, iż ta część pracy pozbawiona jest rzeczowych analiz, zawiera natomiast wiele mało wiarygodnych uogólnień. Podane przez autorkę przykłady "kulturowego sprzeciwu" dowodzą jednak, iż w szkołach z internatem tworzyły się, w oparciu o wartości wyniesione z domu rodzinnego, subkultury młodzieży, których celem był m.in. opór wobec represywnych działań misjonarzy (ale także walka o dominację w międzygrupowej rywalizacji). Uczniowie używali więc w kontaktach między sobą rodzimego języka, wyrażali swój sprzeciw poprzez bierność i milczenie, łamanie zasad separacji płci i segregacji wiekowej, a także uciccz':i ze szkoły. Celia Haig-Brown uważa, iż opór wobec systemu wartości narzucanego w szkołach z internatem przyniósł sukces, bowiem plemię Shuswap oparlo się procesowi asymilacji i przetrwało do dzisiaj. \V stwierdzeniu tym uderza, charakterystyczne dla prowadzonej przez kanadyjskiego pedagoga narracji, izolowanie zjawiska konfrontacji rodzimej i obcej kultury na terenie szkoły z internatem od analogicznego zjawiska, występującego w środowisku pozaszkolnym (fakt, iż autorka nie konfrontuje działalności szkoły z innymi płaszczyznami ekspansji kulturowej "najeźdźców" powoduje, iż otrzymujemy obraz jednostronny i statyczny). Występuje więc tu podwójna absolutyzacja roli szkoły. Z jednej strony czytelnik odnosi wrażenie, jakoby najważniejszą (a nawet jedyną) płaszczyzną represywnego oddziaływania kultury białych była szkoła z internatem, a jednocześnie - z drugiej strony - jakoby swoista kontrkultura, którą tworzyła w szkole młodzież indiańska, stanowiła główny czynnik kulturowego oporu plemienia Shuswap. Jednocześnie brak informacji na temat zmia.n w populacji Shuswap na przestrzeni dziesięcioleci nie pozwala na wyciągnięcie jakichkolwiek wniosków na temat możliwego, wynaradawiającego wplywu szkół, tym bardziej że autorka nie podaje też żadnych danych liczbowych, dotyczących zasięgu obejmowania przez szkoły ich wpływem "wychowawczym" dzieci indiańskich. �225 Z kolei niewątpliwym walorem pracy są rozważania autorki na temat wpływu szkół z internatem na psychikę ich wychowanków, choć i tu trudno nie zauważyć, że szkola nie była jedynym czynnikiem zmian w tym zakresie. Ludność tubylcza odrzucila swój tradycyjny styl życia na rzecz swoistej "mieszanki" kulturowej -europejsko-indiai1skiej. W sferze religii wierzenia Shuswap oparte są zarówno na tradycjach katolicyzmu, jak i s[)irytualizmu, jednocześnie duża część wychowanków szkół z internatem utraciła wiarę całkowicie. W sferze języka zaakceptowano język angielski jako podstawowy (wielu wychowanków szkół z internatem uniemożliwiło swoim dzieciom naukę języka rodzimego aby nie były one w przyszłości narażone na kary w związku z jego używaniem w szkole), choć język tubylczy nie wyszedł całkowicie z obiegu. Dezorganizacja życia społecznego Shuswap, w związku z rozbiciem przez szkoły z internatem tradycyjnych struktur rodzinnych, spowodowala też wystąpienie zjawiska alkoholizmu i liczne samobójstwa. W rezultacie oddziaływania szkoły z internatem całe pokolenia, jak twierdzi Celia Haig-Brown (wbrew swojemu, wielokrotnie w różnych miejscach książki wyrażanemu optymizmowi) utraciły swoją tożsamość plemienną, nie przejmując jednak w pełni wzorów kultury białych. Stąd znaczna część współczesnych Shuswap nie jest już Indianami, lecz nie jest też jeszcze zeuropeizowanymi Kanadyjczykami. I w związku z tym, w swojej części postulatywnej, jest książka Celii Haig-Brown wezwaniem do "odrestaurowania" kultury indiańskiej. Głównym źródłem tworzenia poczucia identyfikacji z własną grupą etniczną ma być w tym kontekście szkoła, której organizacja, oparta o autentyczny dialog międzykulturowy ma pozwolić Indianom na "kontrolę" edukacji swoich dzieci (autorka ukazuje \V tym miejscu kontrowersje wokół problemu zdefiniowania pojęcia owej "kontroli", bowiem część teoretyków i działaczy oświatowych redukuje ją do zgody władz na umieszczenie w programie nauki języka rodzimego, podczas gdy inni domagają się oparcia nauki niemal wyłącznie o "program indiański"). Sama autorka w pełni podziela wyrażone przez R. Freda we wstępie do jej książki przekonanie, iż ksztalcenie Indian powinno opierać się o zasadę "edukacja wewnątrz kultury", a nie - "kultura wewnątrz edukacji" (s. 20). Celia Haig-Brown wprowadza też, za P. Freire pojęcie "kulturowej syntezy" (jako przeciwieństwa ..kulturcwej inwazji"), która ma miejsce wówczas, gdy przybyli kulturowo odmienni aktorzy nie zachowują się jak "kulturowi najeźdźcy", lecz próbują "uczyć się z ludźmi o ludzkim świecie" (s. 148). Punktem wyjścia i podstaw<1 realizacji idei "kulturowej syntezy" jest, zdaniem autorki, właściwe kształcenie nauczycieli, którzy pracują z ludnością tubylczą i wykształcenie w nich umiejętności rozpatrywania edukacyjnych problemów tej ludności przede wszystkim z punktu widzenia wzorów miejscowej kultury. Autorka postawiła sobie za zadanie przedstawienie edukacji w szkole z internatem i jej wpływu na świadomość "oczyma" ludności tubylczej. Wydaje się, że mimo nikłej liczby respondentów, książka spełnia to zadanie. Jednocześnie jednak trudno nie zauważyć, że wbrew wyrażonej opinii, iż w związku z tym że "natura g.up (uczniów przyp. mój Z. M.) zmieniała się przez lata", "Uogólnienia opierające się na jakimś poszczególnym odcinku czasu mogą być niedokładne" (s. 97) autorka bardzo dowolnie ilustruje poszczególne tezy wypowiedziami wychowanków szkoły z internatem z początku XX wieku, a także z lat sześćdziesiątych, co sprawia wrażenie, jakby sposób funkcjonowania szkoły i jej kulturowe 15 Lud t. LXXIlI �22G oddziaływanie na przestrzeni całego XX wieku miały charakter jednorodny. Jest to poważny brak książki. Na zakończenie warto dodać, że książka Celii Haig-Brown stanowi nie tylko próbę przedstawienia jednego z aspektów problemu indiańskiego na terenie Kanady, ale jest także ona ciekawą egzemplifikacją antyautorytarnych, humanistycznych tendencji we współczesnej myśli pedagogicznej - w zastosowaniu do tego problemu. I jest to bez wątpienia jedna z najbardziej godnych podkreślenia wartości omawianej pozycji. Zbyszko Irena w B u k o w s k a - F lor społecznościach industrialnych Sląskiego nr 909, Katowice e ń s k a, Społeczno-kulturowe Górnego Śląska, Prace Melosik funkcje Naukowe tradycji Uniwersytetu 1987, ss. 175, tab!. Mimo dużego zainteresowania tradycją wśród etnografów polskich, pozostają· cych pod wpływem ważnej pracy J. Szackiego z roku 1971, niewiele jest dotąd badań, które wykorzystują rozwiniętą teoretycznie koncepcję tradycji jako kategorię etnograficznych badań empirycznych. Niewiele jest także studiów nad kulturą społeczności industrialnych podjętych ze świadomością jej odrębności. ,}edną z takich prac jest książka Ireny Bukowskiej-Floreńskiej. Celem tej pracy jest przedstawienie roli tradycji w tworzeniu specyfiki kultury Górnego Słąska, poprzez wskazanie na tradycję jako na silę postawotwórczą i czynnik sprawczy funkcjonowania społeczności okresu zarówno preindustrialnego jak i industrialnego tego regionu. Książka obejmuje zatem długi okres czasu, którego opracowanie wymaga wykorzystania nie tylko źródeł etnograficznych ale również innych rodzajów danych. Pojawia się ponadto cel dodatkowy, jakim jest przygotowanie założeń badań tradycji w społecznościach industrialnych. Przystępując do lektury pracy zainteresowany byłem uzyskaniem odpowiedzi na następujące pytania: 1. W jaki sposób autorka analizuje i jak przedstawia rozwój i charakter społeczności i kultury śląskiej; 2. Jak radzi sobie z połączeniem w jednym studium czasów odległych i bliskich; 3. W jaki sposób godzi regionalne i uniwersalne cele pracy; 4. Jaką przyjmuje koncepcję tradycji i w jaki sposób przekształca dyrektywy teoretyczne dotyczące tradycji w narzędzie badań empirycznych; 5. Jak rozumie funkcje tradycji. Przedmiotem monografii są rodzime społeczności i kultura Górnego Śląska traktowane w ich historycznej zmienności, poczynając od XVIII wieku. Autorka przyjmuje założenie, że właśnie \V historii, w procesach długiego czasu mających miejsce na tym terenie, należy szukać przyczyn odmienności kulturowej regionu. Poszukuje ich przede wszystkim w długotrwałych procesach industrializacji i urbanizacji, przekształcających stopniowo dawny kształt społeczności i kultury ludowej tego terenu, a jednocześnie zachowujących wiele elementów tej kultury. Jako ważny dla badanego zjawiska kształtowania się odrębności kulturowej regionu uznaje ponadto związany z industrializacją proces migracji, powodujący napływ ludności z zewnątrz, w tym ludności niemieckiej, i tworzący u Ślązaków mechanizm obrony własnej tożsamości kulturowej. Uwzględnia również znaczenie ~tosunków politycznych, a mianowicie fakt pozostawania Górnego Śląska, przez długi olcres czasu, w granicach państwa pruskiego i niemieckiego. �227 Przedstawienie zmi;:n spowodowanych industrializacją i urbanizJ.cją pozwala autorce skoncentrować się na warunkach pracy i życia powstałych w spoleczno~ci3ch zindustrializowanych i uznać niektóre spośród nich za ważne dla kształtowania się specyfiki kulturowej Śląska. Są to m.in. warunki pracy w kopalni~ch lub innych zakbdach przemysIowych oraz warunki życia w osiedlach miejskich, przed~ wszystkim w osiedlach przy fabrykach. VIspółzależność tych waru.n" Ó\v i innych sfer kultury, m.in systemu wartości, organizacji życia rodzinnego i sposobu spędzania wolnego czasu. bardzo intere~ująco ukazana VI dołączonej do pra,::y tabeli nr 3, ś\viadczy o przyjGtym założeniu o systemowym a zarazem adaptacyjr.ym charakterze kultury. Świadczy także o umiejętności idealizacji badanej rzec::ywistości i syntetycznego jej ujmowania. Rezygnacja z kolei z udowadniania twierdzell. dotyczących specyfiki kulturowej regionu, np. przy pomocy materiałów statystycznych, choć nie przeszkadza w zrozumieniu tych twierdzeń i ich przyjęciu, to jednak każe my:Heć o możliwościach sprawdzenia przyjętych sądów. Zajęcie się długim okresem czasu spowodowalo konieczność poslugiwania się różnymi rodzajami żródeł. Czasy odlegle omówione zostały przy pomocy danych zaczerpniętych z prac historycznych, natomiast czasy nam bliskie przy pomocy literatury etnograficznej, socjologicznej i ekonomicznej, a także na podstawie własnych badań terenowych. Autorka pragn(~ła. jak się wydaje, w różnych poziomach chronologicznych stawiać źródłom te same pytania i rozpatrywać te same zagadnienia. Nie można bylo tego jednak zrobić ze względu na inne możliwości zawarte w materiałach. Pamir~tać należy o tym, że autorka nie przeprowadziła własnych badań archiwalnych. Przyjęty uklad chronologiczny pracy służy zatem nie tyle r6wnomiernemu omówieniu różnych okresów dawnej i bliż~zej przeszłości co odnalezieniu w przeszło~ci przyczyn kształtujących współczesność i przedstawieniu modelu zmienności kultury. Książka I. Bukowskiej-Floreńskiej jest monografią regionalną. Odrębność historyczna i gospodarcza regionu jest, zdaniem autorki, przyczyną jego odrębności kulturowej. W granicach badanego obszaru wyróżnia zresztą dwa podregiony: Górnośląski OKręg Przemysłowy i Rybnicki Okręg Węglowy, o nieco odmiennym przebiegu historii i intensywności procesów industrializacji i urbanizacji. Porównanie tych dwóch podregionów służy gdzieniegdzie w pracy formułowaniu wniosków na temat wspólzależności między industria!iz2.cją a kulturą. Regionalny charakter monografii nic obniża jed:1ak jej walorów uniwersalnych. Bardziej ogólną wartość mają przede wszystkim twierdzenia dotyczące związków między pracą i st05unl~ami ~polccznymi a pozostałymi dziedzin::lmi kultu.ry w społecznościach indu:"trialnych. Wyjaśnienie funkcji tradycji to główny cel omawianej pracy. Autorka przy jmuje tu koncepcję .J. Sz<,ckiego, tak pożyteczną i inspirującą w obrębie etnologii i socjologii pol"kicj, mówiącą o trzech aspektach i znaczeniach tradycji. Koncepcja ta pozwala na posługiwanie się alba uogólnionym pojęciem tradycji albo na podkreślenie autonomii trzech wyodrębnionych jej aspektów. I. Bukowska-Floref1ska, zainteresowana przede wszystkim podmiotowym aspektem tradycji, 1".1dycją jako \o\'artością, tradycją "po prostu" - używając określenia J. Szackiego, ,i~ga także elo pozostałych jej wymiarów. nie zawsze podkreślając ich odrębność, tak wyr3źną w materiale empirycznym. Nie przekształciła bowiem w spo~ób konsekwentny ogólnych dyrektyw teoretycznych przyjętych oel J. Szackiego WZałożenia empirycznyeh badań nad kultuf<l, W których odróżnienie tego co zostało przejęte z prze:'z!ości od mechanizmu przekazu i od sposobu warto~ciowania, ma zasadnicze znaczenie. Pewnym tu usprawiedliwieniem jest przyjęty cel pracy, �228 jakim jest wYJasmenie funkcji (roli) tradycji, szczególnie dobrze czytelne w :ipOłecznościach industrialnych przede wszystkim wówczas, kiedy zajmiemy się tradycją jako wartością, Oczywiście badania tradycji ujmowanej przedmiotowo dziedzictwa kulturowego, wymagałoby innych metod pracy terenowej i prezentacji materiału, Tradycja w pracy L Bukowskiej-Floreńskiej przedstawiona została jako v,cartość o dużym znaczeniu dla badanych społeczności, Interesująco zaprezentowane zostały historyczne warunki uzyskiwania przez tradycję wysokiego miejsca pośród innych wartości cenionych przez ludność Górnego Śląska. Autorka jednocześnie jest świadoma tego, że tradycja jako wartość nie ma waloru autonomicznego (choć może się tak niekiedy wydawać) a instrumentalny. Służy bowiem realizacji innych ważnych celów zbiorowych i indywidualnych. Określenie tych celów, jakimi w kulturze ludności śląskiej była adaptacja do warunków życia i pracy w regionie uprzemysłowionym oraz kontestacja wobec treści i formom wnoszonym z zewnątrz i zagrażającym tożsamości kulturowej i wartościom grupy, należy do ważnych osiągnięć pracy. Cenne ponadto jest stwierdzenie nie tylko konserwatywnych ale i kreatywnych, stymulujących tworzenie nowych rozwiązań, skutków wysokiego wartościowania tradycji, Orientacja autorki nie tylko ku przeszłości lecz również ku teraźniejszości, wyraźna także w innych jej publikacjach, pozwoliła jej ponadto na dostrzeżenie specyfiki współczesnych potrzeb kulturalnych ludności Górnego Śląska, związanych z warunkami życia i właśnie z wysokim wartościowaniem tradycji, Wśród kilkakrotnie powtarzanych wyjaśnień funkcji (roli) tradycji zabrakło jednak stwierdzenia, że funkcja ta polega na wypełnianiu pewnego zakresu kultury (tradycja - dziedzictwo) oraz na chronieniu i selekcjonowaniu dziedzictwa, a także na takim doborze innowacji, aby zgodne były z ważnymi celami i wartościami grupy. Wybór tradycji i jej funkcji jako głównej dziedziny obserwacji i analizy okazał się interesujący i trafny. Rozważania nad miejscem tradycji i stosunkiem do tradycji w kulturze ludności rodzimej Górnego Śląska pozwoliły uzyskać nowy i bardziej pełny obraz tej kultury i procesów dokonywujących się w niej. Książka L Bukowskiej-Floreńskiej jest jednocześnie kolejną interesującą próbą, choć nie było ich zbyt wiele, zastosowania tradycji jako kategorii etnograficznych badań terenowych, uzupełniającą dotychczasowe prace w tym zakresie. Zbigniew Jacek przykładzie B e d n a r s k i, Seria Etnografia Zróżnicowanie rodzinnych Uniwersytet nr 13, Poznań 1987, ss. 124. rodzin w Poznańskiem, środowisk Jasiewicz kult.urowych. im. A. Mickiewicza Na w Poznaniu, Rodzina stanowi zawsze żywy problem zainteresowań różnych naukowych dyscyplin, a zwłaszcza socjologii, psychologii, pedagogiki i etnografii . .Jest to z,'oZllmiałe z racji jej miejsca w życiu społecznym i kulturowym, w którym ja:;o podstawowy element struktury społecznej odzwierciedla szereg proccsów o szerszym zasięgu, wykraczającym poza jej ramy i jednocześnie skupia je w sobie. Będąc ponadto jednostką twórczą, oddziaływuje na te procesy wpływając na jakość i kierunek zmian. W pracy Jacka Bednarskiego rodzina rozpatrywana jest z pozycji ksztalto- �wanego przez nią środowiska kulturowego. Zakres omawianego zagadnienia wyznacza przyjęte przez autora pojęcie środowiska, które rozumiane jest jako całość obiektywnych warunków, w jakich przebiega życic zbiorowe i kształtują się praktyki i świadomość jednostek. W przypadku środowiska kulturowego wyznacza je kultura. Srodowisko kulturowe rozpatrywane jest w swoich trzech wymiarach: - materialnym, rozumianym przede wszystkim jako mikrośrodowisko mieszkalne w aspekcie materialnym, przestrzennym i społeczno-kulturowym; - społecznym, obejmującym interakcje członków rodziny, ich role, pozycje, statusy; kulturowym, węziej pojętym, pod czym autor rozumie te czynności kulturowe i ich rezultaty, "które mają charakter autoteliczny i są związane ze sferą kultury symbolicznej i uczestnictwem w niej" (s. 5). Materialny i społeczny wymiar środowiska kulturowego z uwagi na cel pe:rspektywiczny pracy, potraktowane są marginalnie, raczej jako wstępna charakterystyka warunków w jakich ksztatłuje się środowisko kulturowe węziej pojęte. Głównym zainteresowaniem autora są te aspekty środowiska kulturowego, które ściśle wiążą się z funkcją kulturalną i enkulturacyjną rodziny, z uczestnictwem w kulturze jej członków i kulturową transmisją. Przyjęte przez autora selektywne rozumienie uczestnictwa w kulturze, wyznaczające ramy analizowanych potrzeb i zachowań kulturowych, nie jest jednoznaczne z uczestnictwem w kulturze symbolicznej (koncepcja A. Kłoskowskiej), nie wyczerpuje go, ale jednocześnie przekracza. Wykracza także poza nurt kultury masowej i zinstytucjonalizowanej, które w analizie tworzą raczej ramy odniesienia dla ukazania organizacji życia kulturalnego rodziny. Ponadto łączy się z kategorią czasu wolnego i czasu pracy i ze wszystkimi układami kultury (wyróżnionymi przez A. Kłoskowską). Ma charakter domowy i pozadomowy, zaś jeśli chodzi o uczestnictwo w treściach - polikulturowy. Drugi z rozpatrywanych aspektów środowiska kulturowego węziej pojętego, jakim jest transmisja kulturowa, związany jest z funkcją enkulturacyjną rodziny. W pracy odnosi siG głównie do kształtowania rodzinnego świata wartości, zwyczajów i tradycji i do pośrednictwa rodziny i rodziców w tym procesie. Te wstGpne założenia teoretyczne znajdują odzwierciedlenie w układzie pracy, która poza wprowadzeniem określającym przedmiot pracy i procedury badawcze zawiera trzy zasadnicze rozdziały poświęcone w kolejności charakterystyce środowiska mieszkalnego i społecznego rodziny, uczestnictwa rodziny w kulturze, rodzinie jako czynnikowi kulturowej transmicji oraz podsumowanie. Dla pokazania zróżnicowania kulturowych środowisk rodzinnych autor przyjmuje dwojakie kryteria: obiektywne, zewnętrzne, jakimi są środowisko zamieszkania, przynależność społeczno-zawodowa, struktura rodziny, poziom wykształcenia: inuywidualne, wewnętrzne, czyli uznawane normy, wartości, zachowania różnicujące środowisko kulturowe wewnątrz danej kategorii. Podstawowym celem tej analityczno-porównawczej pracy jest charakterystyka środowiska kulturowego wyróżnionych kategorii rodzin w zakresie, jaki został wyżej sformułowany, określenie różnic międzyśrodowiskowych i ustalenie obszarow homogenizacji i dyferencj3cji. Ponieważ czasem przyjętym dla omawianego zagadnienia jest współczesność, zmiana pokazana jest poprzez pokolenia wewnątrz poszczególnych rodzin. Wydobyciu tej zmiany służył celowo skonstruowany kwestlonari~lsz kierowany do rodziców i do dz:cci. �230 Podstawą opracowania zagadnienia są materiały z badań terenowych przeprowadzonych przez pracowników (w tym również autora) i studentów Instytutu Etnologii DAM pod kierunkiem prof. dra hab. Z. Jasiewicza, w ramach projektu "Kultura" (badania porównawcze o zakre3ie europejskim llad aktywnością kulturalną i przekazem kultury w rodzinie) oraz badarl uzupełniających, zrealizowanych w obrębie problemu węzłowego W.1L9 do tematu "Hodzina jako środowi;ko kulturowe", również kierowanym przez prof. dra hab. Z. Jasiewicza. Badania podstawowe prowadzone były na obszarze woj. poznaJlskiego w latach 1979- 1980, uzupełniające w latach 1982 - 1984. \V doborze próby badawczej uwzględniono nastc;puj'lce kryteria: typ strukturalny rodziny - rodziny podstawowe lub p03zerzone, wspólnie zamieszkałe, z pracującym ojcem, niekoniecznie Jnatk;-ł, z dwojgiem dzieci, w tym z jednym w wieku szkolnym; miejsce zamieszkania - środowisko wielkomiejskie, zurbanizowane, małe miasto urbanizujące się lub tylko male miasto oraz wieś; przynależność społeczno-zawodowa rodziny chłopskie, robotników rolnych, robotnicze, zatrudnionych w prywatnym i uspołecznionym sektorze usług i inteligenckie. W badaniach podstawowych (w ramach projektu "Kultura") posłużono się kwestionariuszem ankietą dla rodziców i dzieci, które zrealizowano w 300 rodzinach, a następnie, przy pomocy kwestionariusza o wybranym zestawie tematycznym, przeprowadzono badania pogłębione w 79 rodzinach. Badania uzupełniające, mające charakter pogłębionych, przeprowadzono w 35 rodzinach, używając kwestionariusza o postaci ogólnyCh wskazówek dla swobodnego wywiadu. Badania wielkomiejskie dotyczą Poznania, konkretnie dzielnicy Wilda, najbardziej uprzemysłowionej, robotniczej dzielnicy tego miasta. Jako środowisko urbanizowane wybrano miasteczko Oborniki i kilka wsi podmiejskich oraz w badaniach uzupełniających - miasteczko Nowy Tomyśl i Srem. Środowisko wiejskie reprezentuje w sumie 13 wsi położonych na obszarze gminy Czempiń, Kuślin i Kórnik. Wstępnej charakterystyki badanej populacji autor dokonuje poprzez o~ueślenie przynależności spoleczno-zawodowej rodzin o różnych typach środowiska zamieszkania, określenia typu strukturalnego, cech demograficznych, wykształcenia i pochodzenia terytorialnego. Następnie - zgodnie z wcześniej wyłożonymi racjami omawia wybrane cechy środowiska materialnego i społecznego rodziny, któI'e bezpośrednio warunkują jej funkcję kulturową. Wśród tych cech interesuje go stan techniczny i ogólne aspekty użytkowania mieszkania (co dotyczy środowiska mieszkalnego) oraz układ ról i pozycji wewnątrzrodzinnych, a także rytmika dnia codziennego (wyróżnionych w charakterystyce środowiska społecznego). Charakterystyka środowiska kulturowego w przyjętym prze:'. autora węi:szym znaczeniu obejmuje co powtórzmy uczestnictwo w kulturze oraz przekaz kulturowy w rodzinie. Pierwsze z zagadniell rozpatrywane jes~ w domowym i pozadomowym układzie kultury. W domowym układzie kultury interesuje autora uczestnictwo poprzez masowe środki przekazu, w czym najpoważniejszą rolę odgrywa telewizja, a dalej radio ze swoją informacyjno-muzyczną funkcją Of2Z czytelnictwo prasy. W dalszej kolejności autor omawia zainteresowania i upodcbania kulturalne członków rodziny, co dotyczy czytelnictwa książek, upodobań muzycznych i upodohaJ} teatralnych. Na koniec zaś informuje a indywidualnych praktykach i zajęciach kulturalnych członków rodziny analizując ich użytko¥r.r i artystyczrJy sens. �Pozadomowy układ uczestnictwa kulturalnego rodziny, to udział w kulturze poprzez wybrane instytucje kulturalne. Spośród instytucji o tym znaczeniu, ale je nazywa "wyższego rzędu", autor wybiera kino, teatr, filharmonię i muzea. Natomiast aktywność kulturalną w środowisku lokalnym (zamieszkanie) rozważa w oparciu o działalność domów kultury, świetlic i szkół poprzez udział członków rodzin w różnego rodzaju zespołach amatorskich czy kołach zainteresowań. W podsumowaniu analizy uczestnictwa w domowym układzie kultury znalazły się także rozważania autora o stopniu identyfikacji z trzema wyróżnionymi nurtami kultury masowej, tradycyjnej ludowej i tzw. "kultury wyższej". Prowadzą one do interesujących wniosków o niezróżnicowanym poziomie identyfikacji z treścią kultury masowej i o zróżnicowaniu tego poziomu z treścią "kultury wyższej" i tradycyjnej. Owo zróżnicowanie tworzy w wymiarze środowiskowym kontinuum wielkomiejsko-wiejskie, zaś w wymiarze społeczno-zawodowym kontinuum inteligencko-chłopskie. Rolę kulturowej transmisji w rodzinie autor analizuje w trzech różnych sferach speretrowanych wybiórczo: sferze rodzinnych wartości i postaw, roli rodziny w procesie przekazu kulturowego oraz kontynuacji "małej" tradycji rodzinnej. Wśród wyróżnionych wartości interesują go między innymi takie, jak szczęśliwe życie rodzinne, pokój, wywkie zarobki, interesująca praca, czas wolny, bardziej równe i sprawiedliwe społeczeilstwo, możliwość udziału w decydowaniu w miejscu pracy, możliwość udziału w decydowaniu w życiu społecznym oraz ocena tych wartości w różnych kategoriach rodzin. Odpowiada także na pytanie pod czyim wpływem kształtuje się świat warlości dzieci i jaką rolę w tym procesie można przypisać rodzicom i rodzinie. To ostatnie zagadnienie wiąże się bezpośrednio z pośrednictwem kulturowym w rodzinie, rozważanym w następnym podrozdziale i odnoszonym do sfery polityki i spraw społecznych, sfery religii i sfery wąsko rozumianej kultury. Kontynuację tradycji "małej" wiąże autor ze świadomością posiadania tradycji rodzinnych i z chęcią ich podtrzymywania. Ta samoświadomość dotyczy posiadania pamiątek rodzinnych, określonych prac domowych, specjalnych umiejętności, hobby, umiejętności artystycznych, ustnej tradycji i zwyczajów rodzinno-domowych. Nawet to syntetyczne omówienie zawartości pracy ukazuje bogactwo tematyki, która służy autorowi do analizowania i prezentowania środowiska kulturowego rodziny. Możliwość korzystania z obliczeń komputerowych dodatkowo wzbogaca ją o ukazanie rozlicznych zależności i przekrojów, a zastosowanie metody analizy skupień i "największego rozpiętego drzewa" pozwoliło ustalić pewną typalogię rodzin jako środowisk kulturowych. Potwierdziła ona wstępną hipotezG o bardzo istotnych dla owego zróżnicowania obiektywnych cechach położenia społecznego rodzin. Z pozycji przyjętych obiektywnych kryteriów zróżnicowania tworzą one kontinua od środowiska wiełkomiejskiego do wiejskiego i od rodzin inteligenckich do chłopskich i robotników rolnych. Podobnie stopień wewnętnnej dyferencjacji czy homogenizacji tworzą także kontinua w wymiarze środowiskowym od rodzin wielkomiejskich do rodzin wiejskich i w wymiarze społeczno-zawodowym od rodzin inteligenckich do rodzin chłopskich i robotniczych. Poza bogactwem analizowanej treści zaprezentowanej w pracy, na uwagę zasługuje wnikliwość analizy i bardzo głęboka penetracja życia rodzinnego, mająca na celu ukazanie przyczyn i wewnętrznych uwarunkowań omawianych zjawisk. Podobnie dużą wartością jest też precyzja, z jaką autor określa zakres swoich zainteresowań i ramy pracy oraz konsekwencja wobec postawionych celów pracy, �a w związku z tym także jasność myśli. Omawiane w pracy zo.gadnicnia przemyślane są przez autora do końca i dlatego porusza się wśród nich swobodnie zdradzając jednocześnie gruntowną znajomość problematyki związanej w ogóle z rodziną. Praca ma więc dużą wartość w sensie pok:E<lIJia bogatego war:;ztatu naukowo-badawczego oraz w sposób znaczny wzbogaca nurt badarl nad rodziną. Trochę żal jednak, że jako etnograf tak mało miejsca przeznaczył na analizę treści owej "małej" tradycji, a zwłaszcza ustnej tradycji rodzinnej i zwyczajów rodzinnych. \-Vobec innych ważkich form i treści, które charakteryzują kulturowe środowisko rodzinne, te oczywiście mogą mieć marginalne znaczenie. Lecz tak się jakoś dzieje, że coraz częściej podejmowane są tematy badawcze, którc coraz bardziej odsuwają w cień zjawiska zajmujące wcześniej poważne miej,~ce w etnograficznych badaniach. Bożena Janine P o n t y, Polonais meconnus. Histoire des France dans l'entTe-deux-quenes, "Serie Internationale" Pantheon Sorbonne, Paris 1988, ss. 474. Beba travai([enTs immigres en 34, Universite de Paris L Z dużym zainteresowaniem francuskie środowiska historyków, etnologów i socjologów przyjęły, wydaną w końcu 1988 roku przez wydawnictwa Sorbony, pracę Janine Ponty ,'polacy nieznani" 1. Przyczyn zainteresowania było wiele. Po pierwsze publikacja wypełnia lukę w badaniach społeczności polskiej we Francji. Problem polskiej imigracji analizowany był dotychczas wycinkowo 2. Praca Ponty jest pierwszą monografią badacza francuskiego poświęconą polskim robotnikom we Francji w latach 1919 - 1939. Zauważmy również, że książka odpowiada współczesnemu zainteresowaniu Polską, wagą spraw rozgrywanych w kraju oraz polskością w szerszym pojęciu, a więc także polską diasporą. I wreszcie studium polskiego wychodźstwa robotniczego we Francji ciekawi z obecnego punktu widzenia narodowych kultur państw zachodnich. To przecież zagadnienia integracji czy asymilacji, kulturowych wpływów, zadań i wyzwań stawianych państwom przyjmującym imigranta, budzą coraz to większe emocje nie tylko etnologów i socjologów ale również polityków. Dlatego też "Polacy nieznani" są ciekawym głosem w dyskusji nad migracjami, w czasie coraz większych i łatwiejszych ruchów ludności i zderzeń kulturowych na szeroką skalę. We wstępnej części pracy Ponty przedstawia polską emigrację zarobkową poprzedzającą "wielką falę lat dwudziestych". Lata 1907- 1918 są okresem spontanicznych, choć liczebnie mniej ważnych, sezonowych ruchów migracy jnych. przede wszystkim z Galicji do południowo-wschodnich krajów Cesarstwa Niemieckiego. Do rangi symbolu urastają, organizowane przez niemieckie agencje najemeze, 1 Polacy pisaną pod tutu Hi"torii nieznani są wydan"t z nieznacznynli znlianami pracc1 dokt.orską Janine Ponty kierunkiem nestora francuskich historyków Jean:J-Bap1.iste Duroscllc'a z InslyWspółczesnych Stosunków Międzynarodowych (I.H.H.I.C.) w Paryżu i obromoną \V 1985 Toku. 2 Przykładenl mogą być prace prowadzone nad polskilTIi górnikarni z;:1głl,'biu pOlaSO\Vego Miluzy przez socjologów i etnologów Uni\vcrsytctu w Strasburgu (Genevieve Hcrberich-Marx i Freddy Raphael publilzujących w "Revue Sciences Sociales·') oraz przez Ecotllus00C de la Mine ct de la Potassc en Alsace. �233 wyjazdy ,.na Saksy", to jest do słynącej z przemysłowej uprawy buraka cukrowego Saksonii. Hok 1908 przynosi powstanie trzech instytucji galicyjskich 3, które za sprawą posłów lwowskich próbują ukierunkować emigrację w stronę Francji. Ma to stanowić remedium na germanizację, czy też w stosunku do poddanych carskich, rusyfikację Polaków. Mimo silnej akcji propagandowej Skołyszewskiego, Stapińskiego, Bupki i innych rezultaty są znikome. Przeważa emigracja do Niemiec gdzie bliżej, łatwiej i lepiej 4. W przededniu wybuchu wojny pracuje we Francji, według Ponty, niespełna 10 tysięcy Polaków, przeważnie obywateli państwa austro-węgierskiego. Przełomem w historii polskiego wychodź~;twa jest przybycie do Francji pierwszych robotników wykwalifikowanych (rok 1909). Dotyczy to zwłaszcza górników i hutników polskich pracujących do tej pory w Zagłębiu Ruhry, tak zwanych .,Westfalczyków". Znajdują oni zatrudnienie na północy kraju lub we francuskiej części Lotaryngii. Nie bez znaczenia jest tu działalność księcia Witolda Czartoryskiego. deklarowanego obroilcy polskości, ale również dużego finansisty, mającego silne udziały we francuskim przemyśle wydobywczym. Czteroletni konflikt światowy zasadniczo zmienia polityczną mapę Europy. Polska niepodległa staje przed problemami narodowościowymi, społecznymi, a ponad wszystko ekonomicznymi. Z wyjątkiem Wielkopolski, Pomorza i polskiego Sląska, wieś polską charakteryzuje przeludnienie, zacofanie i bieda. Analizując fenomen emigracji, Ponty przedstawia mapę stopnia analfabetyzmu w Polsce w roku 1921. W Poznańskiem obowiązkowe szkolnictwo podstawowe obniżyło poziom analfabetyzmu do 3"/0. To właśnie Poznaniacy stanowili trzon .,Wesfalczyków" - wykwalifikowanych robotników z Nadrenii i Westfalii. Wschodnia Polska z ponad 600/0 analfabetów na Polesiu i Wołyniu jest strefą wyjątkowej nędzy, pogłębionej działaniami pierwszej wojny i wojny polsko-radzieckiej. To stąd oraz z Polski południowo-wschodniej (województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie) emigruje się najwięcej, do obu Ameryk, do Niemiec i od 1908 do Francji. W tym samym czasie francuski rynek pracy dusi się z nadmiaru ofert. Wojna jest katastrofalna dla kraju. Zołnierze zabici, zaginieni i wojenni inwalidzi poważnie obniżają francuski potencjał siły roboczej. Zaznaczająca się od dziesięcioleci silna denatalizacja oraz poszukiwanie życia łatwiejszego i lepszego w mieście ("exode rural") nie pozostają bez wpływu. "Prawodawstwo pracy rozszerzające ośmiogodzinny dzień pracy na wszystkie zawody drugiego sektora oraz opóźnienie w mechanizacji w dobie przemy:':łowego rozwoju lat dwudziestych zmuszają do nieustannego poszukiwania imigranckich rąk do pracy" 5. Jest to moment, w którym polska emigracja okresu "brazylijskiej gorączki" należy już do przeszłości. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej poprzez "Literacy Test" ograniczają napływ nowej siły roboczej, a Niemcy pogrążone we własnych problemach politycznych i gospodarczych państwa pokonanego nie chcą i nie mogą odpowiedzieć polskim potrzebom. Pozostaje Francja. Motywacja ekonomiczna skierowania wielkiego ruchu migracyjnego w tę stronę przysłaniana jest coraz 'Galicyjski Komitet Emigracyjny, Polskic cle placement; J. Panty, PolonaLe; mćconnus ... , s. • Niemieckie statystyki graniczne z roku 1907 l 50 tysiącach Ukraiilców pracujących sezonowo w li Tam,że, s. 35. Towarzystwo Emigracyjne, Office central 8 - 10. mówią o 300 tysiącach Polaków galicyjsl<ich Niemczech; tamże, s. 7 - 31. �234 bardziej oficjalną frazeologią polityczną i patriotyczną. "Polska woli wysłać swoich do sprzymierzonego narodu i chciałaby widzieć swoich robotnik6w na ziemi, na kt6rej przelała się krew za polskie wyzwolenie i niepodległość." 6 Rozpoczynają się polsko-francuskie negocjacje uwieńczone konwencją z 3 września 1919 roku "o emigracji i imigracji", uzupełnione konwencją z 14 października 1920 roku "o opiece i ubezpieczeniach społecznych". Najciekawszą dla nas, etnolog6w, jest dalsza część studium Janine Ponty poświęcona położeniu i życiu codziennemu polskich robotników rolnych i przemysłowych we Francji. Liczne wywiady z byłymi robotnikami pochodzenia polskiego, z ich francuskimi towarzyszami pracy, publikacja rodzinnych listów, zarządzeń administracji państwowej i regionalnej, dokument6w pracodawców, czy też związków zawodowych sprawiają, że mamy do czynienia z pr;:lcą rzetelną i jedyną w swoim rodzaju. Autorka uwagę swoją skupia kolejno na samym procederze rekrutacji w Polsce, na transporcie i przybywaniu grup do Francji. Bliżej analizuje największe skupiska robotnicze w Pas-de-Calais, w Nord, w Lotaryngii i we Francji środkowej, dużo pisze o wysiłkach rekonstytucji narodowego środowiska polskiego w tych regionach. Mowa tu o narodowych aspektach kościoła katolickiego, religijnych praktykach Polak6w, o konfliktowej kwestii pol 'kiego szkolnict'w'a we Francji, o ruchu stowarzyszeń harcerskich, sportowych i innych, o polskiej działalności wydawniczej. W tej ostatniej sprawie Ponty podkreśla niepowodzenia polskiej prasy paryskiej i rozkwit dwóch wielkich dzienników północy: "Wiarusa Polskiego" i "Narodowca". Obie te gazety założone zostały w Zagłębiu Ruhry i z grupą "Westfalczyków" przywędrowały do Francji. To właśnie polscy górnicy i hutnicy przybyli masowo z Niemiec do Francji po zakończeniu wojr;y nadali, twierdzi autorka, ksztalt polskiemu życiu kulturalnemu. "Westfalskie dziedzictwo" zaznaczyło się również w działalności związków zawodowych i ograniczonej aktywności politycznej środowiska polskiego. Druga wielka część pracy opisuje okres od 1926 do 19:39 roku, "erę niepewności", Jeszcze koniec lat dwudziestych, mimo poprzedzającego je kryzysu gospodarczego z lat 1926 - 27, jest momentem najliczniejszej obecności polskiej we Francji. W pięciu latach społeczność polska w tym kraju rozrasta się o 64,21l/o; oficjalnie w 1926 przebywa we Francji 309312, a w 1939 roku 507811 obywateli polskich Taj.: znaczny wzrost nie jest tylko rezultatem napływu nowych robotników aL spowodowany jest również łączeniem rodzin (imigracja kobiet i dzieci) i niezwykle wysokim przyrostem naturalnym pracujących we Francji Polak6w. Lata 1931 - 36 to czas wielkiego kryzysu światowego, który z pewnym op6źnieniem opanowuje francuską gospodarkę. "I,Vielki kryzys, wielki dramat" to tytuł rozdziału, w którym Ponty przedstawia położenie pierw:;zych ofiar gospodarczego kataklizmu - robotników obcokrajowców we francuskim przemyśle. Mnoż~i się konflikty w ruchu związkowym i samym środowisku robotniczym. Wybuchowe stają się stosunl<.i między pracodawcą i zatrudnionym. Autorka ilustrUje sytuację opisem strajku w Leforest w sierpniu 1934. I oczywiście, sprawa masowych repatriacji robotników do Pols!d, kwestia, która przez dzicsiGciolecia był:' tematem tabu, starannie omijanym przez badaczy francuskich. Ponty nie operuj2 • C. Kaczmarek, L'emigration J. Panty, op. cit., s. 50. polonaise en France apres la guerre, Paris, 1927, s. 96, za �235 tutaj samymi tylko liczbami ale podaje szczegóły przymusowych wyjazdów, rodzinnych tragedii, cytuje wzruszający fragment Terre des Hommes Antoine'a de Saint-Exupć-ry, literackie odbicie tamtych wydarzeń. Ost:ltnim analizowanym okresem ~ą lata 1936 - 39. Front Ludowy z entuzjazmem przyjęty zostaje przez polską społeczność robotniczą. Zaznacza się gwałtowna aktywizacja Polaków w związkach zawodowych. Krótko trwa jednak polski optymizm przygaszony nowymi dekretami i represjami, kontrowersyjną kwestią słu;;:by wojskowej, napiętą sytuacją międzynarodową w przededniu drugiej wojny światowej. JanirlC Panty we wstępie do swojej książki pisze: "Niniejsza praca poddaje w wątpliwość różową legendę polskiej imigracji ulegającej łatwej asymilacji, dobrze przyjętej przez robotników francuskich, dobrze widzianej przez władze państwowe, jednym słowem imigracji bez problemów" 7. Autorce niewątpliwie udało się osiągnąć wytyczony cel. Przede wszystkim Panty udowadnia, że Polacy czujący dużo sympatii dla Francji, kraju sprzymierzonego z ich własną ojczyzną, kraju który ich przyjął i dał im pracę, skutecznie stawiaj<l opór wszelkim próbom romanizacji. Błędem jest dla Panty częste, szablonowe i ogólniające porównywanie we Francji Polaków do Włochów. Daje ona liczne przykłady zasadniczych różnic dzielących obie grupy imigrantów. Zachowanie Polaków jest dla autorki szczególne, uformowane przez doświadczenia rozbiorów i walki o zachowanie narodowej tożsamości. "Od czasów rozbiorów Polacy, których trudności polityczne, czy też bieda zmuszały do opuszczenia ziemi ojczystej, zabierają ze sobą umiłowo.nie ojczyzny i wolę kultywowania narodowych wartości na obczyźnie, w oczekiwaniu chwili powrotu" 8. Pielęgnacja tego co polskie przyczynia się do prawdziwego rozkwitu życia społeczno-kulturowego. Jego instytucjonalnym kośćcem są: polski kościół, szkola i harcerstwo, chóry i zespoły taneczne, kłuby sportowe, spółki wydawnicze itp. Srodowisko polskie, kulturowo samowystarczalne, odcina się wyraźnie, nie tylko językowo, od społeczności lokalnej. Polacy wydają się wyobcowani, a kulturowa wymiana między nimi a otoczeniem prawie nie istnieje; kontakty z sąsiadami francuskimi, a nierzadko włoskimi czy belgijskimi, ograniczone są do koniecznego minimum. Ponadto Panty na podstawie szczegółowej analizy statystycznej gminy SalI aumines kolo Lens stwierdza, że środowisko polskie ma charakter wybitnie endogamiczny. Autorka podaje przykład częstej "endogamii podwójnej". Polacy nie tylko że żenią siG miqdzy sobą, ale wewnątrz grupy "Westfalczyk" żeni się z Polką z Zagłębia Ruhry, "Ukrainka" wychodzi za "Ukraitlca", a nierzadko chłopak poślubia dziewczyn(~ z tej samej wsi w Polsce. Grupę polską charakteryzuje powolny awans społeczny JeJ członków. Typowo polski jest zawód górnika: trudny, niebezpieczny i źle płatny. Oferuje on ograniczone możliwości kariery i stanowi kategorię z której trudno wyjść, by polepszyć swoją pozycjq społeczną. Wyjątkiem są przedsiębiorczy "Westfalczycy", którzy wykazują mrjwiGkszą dynamikę zawodową wśród francuskich Polaków. Otwierają oni małe sklepik.i, zakłady rzemieślnicze: rzeźnicze, wędliniarskie, piekarnicze, krawieckie i inne. Z braku innych perspektyw częsty jest awans społeczny przez sport. Wiele J. Panty, op_ cit., s. 1. s Tamźe, s. 1. 7 �236 mówiącym przykładem są zawodowe kariery czterech "Westfalczyk6w" grających przed drugą wojną we francuskiej ekipie repn'zcntacyjncj piłki nożnej. Dembicki, Kowalczyk, Nowicki i Wawrzyniak zdobyli nie tylko pieniądze ale również silną pozycję społeczną, uznanie swoich rodaków i zainteresowanie francuskiej opinii publicznej. Integracja polskich robotników z ich otoczeniem we Francji jest powolna i jej rezultaty w przededniu wojny są znikome. Jeśli można mówić a pewnej integracji grupy polskiej, to wykluczyć należy pojęcie jej asymilacji. W odróżnieniu od asymilacji, p{)legającej na całkowitym wchłonięciu imigranta przez przyjmujące go środowisko, integracja zasadza się, według Ponty, na harmonijnym przystosowaniu się do nowych warunków, bez wyrzekania się własnych wartości. Tacy też byli polscy robotnicy okresu międzywojennego - wierni swojej szczególnej polskości i "nieznani" francuskiemu społeczeństwu g. Kończąc prezentację pracy Janine Panty należy wyrazić nadzieję na możliwe naj szybsze tłumaczenie i wydanie "Polaków nieznanych" w Polsce. Stworzy to czytelnikowi w kraju doskonałą okazję do spojrzenia na problemy polskiej emigracji chłodniej, trzeźwiej, mniej emocjonalnie oczyma rzetelnego badacza francuskiego, jakim jest pani Ponty. J<;drzej Adam Wal a s z e k, Zjednoczonych Ameryki, Polscy robotnicy, praca i związki zawodowe Kośmicki w Stanach 1880 - 1922, Wrocław 1988, ss. 250. Dwudziesty już tom Biblioteki Polonijnej, serii znanej szeroko nie tylko wśród badaczy Polonii, stanowi praca A. Walaszka o polskich robotnikach w Stanach Zjednoczonych, ich udziale w ruchu związkowym, ale także pośrednio, acz nieuchronnie - a przemianach Polonii w tym kraju, przemianach, których kierunek jawi się wyraźnie. Od 1880 roku, data ta przyjmowana jest w nauce jako początek masowego, głównie chłopskiego wychodźstwa z ziem polskich do USA, do roku 1922, kiedy to załamała się powojenna fala strajków, wiele się zmieniło zarówno pod względem sytuacji ekonomicznej i społecznej polskiego imigranta w Ameryce, jak i pod względem poziomu narodowego, etnicznego a i do pewnego stopnia także klasowego uświadomienia. Polonia amerykańska przebyła w tym czasie długą drogę, od amorficznej grupy wychodźców, w ogromnej przewadze robotników niewykwalifikowanych, do grupy etnicznej, obecnej i liczącej się w życiu wieloetnicznego społeczeństwa amerykańskiego. W procesie przyspieszania i ukierunkowywania tych przemian wielką rolę odegrało miejsce pracy imigranta. Los jego był właściwie od początku zdeterminowany dynamicznym rozwojem Stanów Zjednoczonych w latach 1870-1929, w którym to okresie produkcja przemysłowa wzrosła tam 14-krotnie, nastąpił niebywały rozwój miast, a kraj odczuwał wielkie zapotrzebowanie na siłę roboczą. Częściowo było ono zaspokajane przez ludność przenoszącą się ze wsi do miast, jednakże w pełni mogło być zaspokojone dopiero przez przybyszów spoza granic państwa. Także z ziem polskich. Szacuje się maksymalnie, że z tych terenów do roku 1914 wyjechało co Stanów Zjednoczonych 4 miliony osób. Ci - w przeII Ta1nże. s. 351. �237 wadze - chłopi z zapóźnionych terenów europejskich, po kilkutygodniowej podróży przez Ocean trafili w sam środek najbardziej dynamicznego, nowoczesnego przemysłu, przenosili się z feudalizmu (nieomal) w kapitalizm. Rzecz jasna, nie bez poważnych konsekwencji. Pozycja robotnika niewykwalifikowanego była w tym okresie w Stanach Zjednoczonych plynna. Dziś zarabiał, jutro podlegał redukcji, nie miał praktycznie ż::!dnych praw, był jednak niezbGdny w systemie produkcji. Jeszcze pod koniec XIX wieku 90% Polaków w Chicago należało do tej kategorii pracowników. Z czasem jednak rytuacja zaczęła się zmieniać, wzrastająca liczba Polaków zatrudnionych w char;:;kterzc robotników p6łwykwalifikowanych, czy nawet wykwalifikowanych, była dowodem stabilizacji części imigrantów, faktu, iż pozostawali na dłużej (bądź już na ~tałe) w USA. Wyko'rzystując możliwości podnoszenia kwalifikacji w postaci licznych kursów, polepszali swoją pozycję wśród własnej grupy, ale także wchodzili w obręb społeczeństwa amerykańskiego, stawali się jego częścią· Praca A. Walaszka ukazuje rozmaite a~pekty życia imigrantów, owej masy niewykwalifikowanych robotników polskiego pochodzenia, żyjących w etnicznych gettach dynamicznie rozwijających się amerykańskich miast przede wszystkim w Chicago. Drobiazgowy opis warunków pracy, stosunków robotnik-majster, problemów językowych, które trapiły imigrantów i utrudniały mu egzystowanie w społeczeństwie amerykańskim, wreszcie analiza różnic między pracą na emigracji a pracą w kraju, przede wszystkim na roli, zajmuje w omawianym dziale wiele miejsca i są to fragmenty godne uwagi, podobnie jak te, które mówią o życiu rodzinnym imigrantów, o ich mieszkaniach w etnicznej dzielnicy, o kontaktach sąsiedzkich i towarzyskich, o działających wśród imigrantów instytucjach i organizacj;::ch polonijnych. Jednakże najbardziej rewelacyjne są te stronice pracy, które ukazują Polaków w konflikcie z pracodawcą, ukazują ich nie jak to dotychczas przyjęło się w nauce jako "potulnych przybyszów", lecz jako "krnąbrnych" robotników, wałczących nie tylko o poprawę warunków pracy i płacy, ale - może przede wszystkim o wejście w charakterze równoprawnego partnera w obn;b społeczeństwa amerykaIlskiego, poprzez, między innymi, udział w amerykańskim ruchu związkowym, ruchu o charakterze ekskluzywnym. Walka ta niejednokrotnie wymagała krwawych ofiar. Temu zagadnieniu poświęcona jest zasadnicza część studium A. Walaszka, oparta na poszukiwaniach archiwalnych, prasie i wspomnieniach uczestników walk, i ona nadaje pracy oryginalność, stanowi o jej pierwszorzędnej wartości. Ona też może budzić pewne wątpliwości, gdyż - na przykład - autor nie jest w stanie określić, czy aktywna postawa wobec ruchu związkowego i jego walki charakteryzowała na tyle liczącą siG część Polonii, by w istocie stanowisko takie moglo w procesie przemian polskiej grupy etnicznej odgrywać rolę impulsu. W ka±dym razie nie były to zjawiska marginalne i dla grupy obojętne. Już ta kon~tatacja ma znaczenie. Sytuacja Polaków w Stanach Zjednoczonych nie różniła się zasadniczo od sytuacji innych grup etnicznych wywodzących się z Europy Środkowej, Południowej czy Wschodniej. Wiele uwag autora może zatem odnosić się także do Słowaków, Litwinów, Ukraińców czy Włochów tym bardziej, że przytoczone przez niego fakty świadczą, iż Polacy niejednokrotnie występowali z nimi solidarnie w walce klasowej, łączyły ich bowiem zarówno problemy jak i aspiracje. Ukazanie krzepnącej świadomości polskiego imigranta-robotnika w USA na tle zmieniającego się kapitalizmu w tym kraju, na tle przemian w organizacji �238 pracy, na tle walki związków zawodowych o prawa, to w rzeczywi' tości ukazanie jednego z aspektów procesu asymilacji, asymilacji wychodźcy poprzez prace;, być może aspektu najistotniejszego w tym pl'occsie. Praca A. Walaszka to studium pionierskie, u!caL:ujące zjawiska dotychczas bardzo słabo znane. Forma pracy zasługuje na uznanie, wyvvód przeprowadzony został rzeczowo, a jednocześnie atrakcyjnie dla czytelnika, jasno i ~- na ogół przekonywująco. Można stwierdzić, że literatura na temat Polonii amerykallSkiej wzbogaciła się a pozycję niezwykle wartościową. Ryszard Kantor Zofia G r a d e c k a, Stroje ludowe LV dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań 1936, Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu t. XVIII. red. H. Kondziela, ss. 146, il. 115. Odległe wydają się czasy, kiedy wśród etnografów toczyły się dyskusje czy w obręb badań prowadzonych przez tę dyscyplinę należy włączyć miasto. Termin "ludowy" rezerwowali niektórzy tylko dla kultury chłopskiej. Trzeba tu je:::lnak wspomnieć, że już w latach międzywojennych taki pogląd nie był powszechny; i tak np. znany historyk kultury i etnolog Jan St. Bystroń w swym podręczniku "Wstęp do ludoznawstwa polskiego" wskazywał etnografom również kulturę miejską jako pole badawcze. Trudno się temu dziwić - przecież znaczna część mieszkańców miast od XIX wieku poczynając rekrutowała się spośród warstwy chłopskiej, a to z dwojakich przyczyn: 1. w miarę rozwoju przemysłu fabrycznego i gospodarki towarowej wkraczającej także na wieś, chłopi przybywali do miast w poszukiwaniu zarobku. 2. miasta rozbudowując się poszerzały swe granice i obejmowały swym zasięgiem dotychczasowe wsie. Ewidentnym przykładem obu tych faktów był Poznań przełomu XIX i XX wieku, może jedyne miasto poza Lowiczem, w którym tradycyjny strój ludowy posiada swój walor do dnia dzisiejszego. Tcgo właśnie zagadnienia, tak interesującego nie tylko dla etnografów ale także dla socjologów i historyków kultury dotyczy książka Z. Grodeckiej. Autorka we wstępie słusznie zauważa, że tematyka strojów winna być be',dana w kontekście społeczno-kulturowym, gdyż to pozwala na wyjaśnienie mechanizmów powodujących trwanie lub zanik tradycyjnych ubiorów na określonym terenie. Konieczne jest spojrzenie na stroje od strony ich funkcji w określonym środowisku i zmienności tych funkcji, tak jak to czynił VI swych badaniach Piotr Bogatyrev rozpatrując zagadnienie przede wszystkim od jego strony znakowej. Tak też uczyniła w swej pracy autorka stosując w swych badaniach model Bogatyreva przetwarzając go jednak i uzupełniając, by w ten sposób dostosować go do konkretnej sytuacji. Omawiane przez autorkę zagadnienie jest ostrzeżeciem przed tworzeniem pewnych stereotypów zmian zachodzących w strojach ludowych. jak np. pogląd, że w środowisku l'niejskim zanikają ono :';~ybko. Tymczasem, jak pisze autorka, omawiane przez nią stroje "są przykładem pozornej niezmienności i w długim czasie, nawet w innym środowisku niż wiejskie, odporności na dyktat mody miejskiej". Stroje o jakich mowa, to: 1. strój bamberski, który do końca XIX wieku utrzymywał się i rozwijał VI podmiejskich wsi2ch w okolicach Poznania zamieszkałych przez Bambrów zamożnych rolników i ogrodników pochodzenia niemieckiego i częściowo polskiego. 2. strój tzw. poznański wprowadzony �239 do Pozn2.nia przez kobiety ze wsi. które przybywały do miasta w poszukiwaniu pracy i zatrudniały sic: głównie j.:lko pomoce domowe. Same nosicielki określały go je',:-;cz(; po n wojnie światowej jako .,wiejski ubiór poznarlski". Podstawę jego stunowil ubiór ludowy środkowej Wielkopolski okresu schyłkowego. O ile strój bamberski ja.ko bardziej dekoracyjny został zauważony w pracach badaczy, to poznal1ski jako mniej efektowny nie doczekał się opracowania aż do ukazania się niniejszej książki. Autorka wykorzystała wszystkie publikacje wzmiankujące a ~:troju bamberskim poczynając od Kolberga aż po opracowania współczesnych etnologów, jak M. Paradowska (autorka monografii Bambrzy - mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania i innych artykułów na temat tej grupy etnograficznej) czy S. Chmielowski. Korzystała również z maszynopisów prac doktorskich pisanych w Katedrze Etnografii UAM w Poznaniu, przewertowała prasę poznańską z lat międzywojennych i po II wojnie światowej a także literaturę pamiętnikarską. Przeprowadziła również kwerendę w Archiwum Państwowym Miasta Poznania i Województwa oraz w Archiwum Arehidiecezjalnym w Poznaniu. Uzyskała te;:~ nieco danych liczbowych dotyczących pomocy domowych w międzywojennym Poznaniu. Wykorzystała teki Krystyny Klęsk znajdujące się w Archiwum Polskiego Tcwarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Podstawę do prac analitycznych i ~·tw();·;:enia typologii omawianych strojów dała autorce przede wszystkim unikatowa kolekcja licząca około 500 okazów i zbiór przekazów ikonograficznych znajdujące się w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Kolekcja ta została zgromadzona głó'.vnie przez autorkę podczas jej poszukiwań terenowych w ostatnim 20-leciu i obejmuje Elementy ~·trojów od końca XIX wieku po czasy współczesne. CZ(~Ść eksponatów i fotografii pochodzi ze zbiorów Heleny i Wiesła"wy Cichowicz - inicjatorek kolekcji etnograficznej w Poznaniu. Uwzględniła również autorka eksponaty znajdujące się w kolekcji Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu, jć,k też w rękach prywatnych a także znajdujące się w rękach prywatnych pocztówki i fotografie. Do ustalenia funkcji społeczno-kulturowych posłużyły dane z wywiadów przeprowadzanycl1 między innymi w domach pomocy społecznej i ośrodkach parafialnych oraz źródła ikonograficzne i literatura. Dla pełniejszego zrozumienia funkcji strojów konieczne było omówienie pochodzenia, środowiska, wa·" runków życia użytkowników obu rodzajów stroju. Teren badawczy został ogranjczony do obszaru Poznania. Dość szczegółowo omawia więc autorka początki i dzieje osadnictwa bamberskiego \v okolicach Poznania. (Z czasem wsie te zostaly włączone w obrqb miasta). Podkreśla przy tym, że za wsie bamberskie należy uznać nie tylko te, które zostały zasiedlone przez kolonistów niemieckich, ale również osadzane przez Polaków na tym samym specyficznym prawie czynszowym. Zachodzi tu podobna sytuacja jak w tzw. wsiach "olenderskich", w których mieliśmy do czynienia początkowo z osiedlaniem się Holendrów, ale póżniej także i Polaków. Polacy a szczególnie kobiety - Polki we wsiach bamberskich przejqły także reprezentacyjny strój od Niemek. Nawet niemiecki autor z końca XIX wieku :ótwierdza, że większość ubranych "po bambersku" kobiet na ulicach ?ozriania - to Polki. Jeszcze b::n-dziej stało się to widoczne w wieku XX. Było to róvmie;: rezultatem polonizowania się niemieckich Bam.brów, często na skutek P.1ałżehstw mieszanych, które umożliwiało w;;pólne wyznanie katolickie. Rzecz godna podkrdlenia, że w ciągu 150 lat spolszczyli się Bambrzy do tego stopnia. że występowali przeciw polityce germanizacyjnej w szkołach. Można więc już w E połowie XIX wieku traktować ich jako polską grupę etnograficznę z wyraźnym jednak poczuciem swej odrębności i pewną niechęci<.~ do obcych - nie-Bambrów. Podtrzymywała to poczucie stosunkowo duża zamożność. Zostali oni �240 stosunkowo wczesrue uwłaszczeni a specjalizując się w ogrodnictwie zn::l!eźli w Poznaniu chłonny rynek zbytu. Wyraz "bamber" stał się z czasem synonimem bogacza wiejskiego. Tak więc trój bamberski trwał do lat międzywojennych w prawie niezmienionym środowisku a po odzyskaniu niepodległości na czoło wysunqła się jego funkcja stroju uroczystego. głównie podczas uroczystości kościelnych. Taki charakter miał juź zresztą w czasach zaborów, gdy noszenie go przez kobiety podczas uroczystości kościelnych miało charakter manifestacji narodowej i było podkreślaniem polskości. Po II wojnie światowej, kiedy wymarły już autentyczne Bamberki, stał się strojem a właściwie kostiumem noszonym na uroczystościach przez starsze poznanianki. Autorka bardzo szczegółowo omawia poszczególne fragmenty stroju Bamberek (kobiet i dziewczynek) oraz mężczyzn. Oczywiście ze względu na bogatszy materiał i dłuższe jego trwanie bardziej szczegółowo został omówiony strój kobiecy w różnych jego odmianach tj. jako ubiór do pracy, codzienny-wyjściowy, półodświętny, odświętny. Omawia też wykonanie, konserwację i zdobienie stroju, jego fazy rozwojowe i funkcje w nich dominujące. W fazie wstępnej, lata siedemdziesiąte, osiemdziesiąte XIX wieku, dominowała funkcja praktyczna stroju. Nie był on jeszcze wtedy tak dekoracyjny. W fazie szczytowej (lata osiemdziesiąte, do I wojny światowej) ubiór coraz bardziej przekształca się w strój uroczysty i pełni funkcję przynależności narodowej. W fazie pośredniej (lata międzywojenne) na czolo wysuwa się funkcja stroju odświętnego, noszonego podczas uroczystości religijnych. Strój podkreśla przynależność regionalną użytkowniczek. W fazie schyłkowej (po II wojnie światowej) (w okresie okupacji strój Bamberek zniknął z ulic Poznania) stroje pozostają w tradycyjnym kręgu obrzędowości kościelnej. Od lat pięćdziesiątych XX wieku można już właściwie mówić o fazie kostiumowej, która w latach siedemdziesiątych cechuje się wzmożeniem zainteresowania, przebieraniem się w ten strój kobiet i dziewczynek, przy czym należy tu podkreślić stymulującą rolę źsięży z niektórych poznańskich parafii. Dużą rolę odgrywa obecnie funkcja estetyczna. Autorka uważa ją w tej fazie za decydującą, na następnym miejscu wymienia funkcję podtrzymywania tradycji. Bodźce te są jak widać dość silne, gdyż przygotowanie strojów, jak i ubieranie się w nie wymaga wiele wysiłku. Autorka próbuje też znaleźć analogie stroju bamberskiego z innymi strojami regionalnymi. Nie wgłębiając się w to zagadnienie zwraca uwagę na podobieństwo stroju poznańskiej Bamberki do pewnych elementów kobiecych strojów ludowych występujących w paśmie od Górnej Frankonii przez południową Saksoniq i Dolne Lużyce do Ziemi Lubuskiej. Za najbardziej zbliżony do ubioru Bamberki uważa autorka kobiecy ubiór dolnołużycki. Obszerny wstęp społeczno-historyczny otwiera również część drugą książki dotyczącą stroju wiejskiego poznańskiego, który w odróżnieniu od bamberskiego charakteryzował uboższą część mieszkanek Poznania. Rekrutowały się one spośród małorolnego i bezrolnego chłopstwa, które od połowy XIX wie1<::unapływało do Poznania w poszukiwaniu pracy. Mężczyźni podejmujący pracę w mieście porzucali prędko swój ubiór wiejski, natomiast większość starszych kobiet, niepracujących mężatek i dziewczyn pełniących funkcje słuźących zatrzymywała ubiór wiejski. Nawet robotnice pracujące w fabrykach nosiły często nadał ubiór łudowy. Autorka podaje fragmentaryczne dane łiczbowe dotyczące służących domowych w łatach przed i po I wojnie światowej. Omawia równieź ich zarobki i warunki pracy a także stowarzyszenia roztaczające nad nimi opiekę. Byly one zwykle inicjowane i prowadzone przez instytucje kościelne. Przynależność do niektórych z tj-ch stowarzyszeń nakładała obowiązek sprawiania odpowiednich strojów obrzę- �241 dowych. Instytucja pomocy domowych zaginęła po II wOJrue światowej. Przyczyniło się to również do zaniku ludowego stroju poznańskiego. W latach międzywojennych był on jednak jeszcze żywy, do czego przyczyniał się fakt, że panie domu sprzeciwialy się nieraz ubieraniu się służących po miejsku. Nosiły ten strój również sprzątaczki w urzędach, salowe i kucharki w szpitalach i przytułkach. Był to już jednak ubiór szczątkowy pozbawiony ozdób. Natomiast w odświętnych strojach poznańskich, podobnie jak Bamberki, występowały kobiety na procesjach. Strój ten został przez autorkę omówiony z podobną dokładnością i według tego samego schematu, co bamberski. Podkreśla też autorka, ile trudu i pracy musiały kobiety włożyć w jego przygotowanie i konserwację (pranie, prasowanie), na co miały przecież tak mało czasu. Ubiór ten był kwintesencją ubiorów środkowowielkopolskich z okolic samego Poznania, Śremu, Środy, Szamotuł, Obornik czy Wrześni. Można w nim było zauważyć, mimo cech wspólnych, pewne zróżnicowanie. Jednak przekształcanie się go w ubiory procesyjne powoduje ujednolicenie. W strojach noszonych na procesjach wzrasta funkcja estetyczna - rozbudowuje się zdobnictwo, zwłaszcza haft. Kolorystyka stroju stawała się uzależniona od statusu danej osoby w procesji. Jednakowo musiały być ubrane kobiety niosące wstęgi sztandaru, jak i te, które niosły feretron. Kolor ubioru uzależniano też od barwy sztandaru lub zdobiących go wstęg. Zależał też od pory roku (jaśniejsze barwy latem, ciemniejsze zimą) i od wieku nosicielek. Najważniejszą rolę odgrywały kolory maryjne to jest biały i niebieski. Strój świąteczny pełnił też niekiedy funkcje obrzędowe (czarny - żałobny, brązowy - pokutny). I tu również stara się autorka ustalić dominacje funkcji w poszczególnych fazach rozwoju stroju. Za dominującą w fazie pierwotnej i szczytowej to jest od połowy XIX w. do II wojny światowej uważa funkcję wyróżnienia grupy zawodowej czy przynależności regionalnej a na następnym miejscu stawia funkcję praktyczną i dopiero po niej - stroju uroczystego. W fazie schyłkowej (od II wojny światowej do lat osiemdziesiątych XX wieku) mamy do czynienia z reaktywowaniem strojów uroczystych. Na zakończenie daje autorka zestawienie porównawcze kobiecego stroju bamberskiego i poznańskiego oraz ich funkcji. Całość pracy stanowi ilustrację uzależnienia przemian stroju w czasie, w zależności od zmiany jego funkcji. Opisy wzbogacają bardzo dobre ilustracje - fotografie poszczególnych elementów stroju, jak również ich użytkowników w różnych okolicznościach, niektóre oparte na dawnych rycinach i zdjęciach, kopiach dawnych obrazów. Książka jest cenna nie tylko jako przyczynek do wyjaśnienia mechanizmów rządzących zmianą kulturową w dziedzinie stroju, ale także może służyć pomocą przy rekonstrukcji stroju bamberskiego i poznańskiego. Teresa Karwicka Jadwiga P a w low ska. Wieś warmińska Brqswald w województwie otsztvit1945- 1967, Wrocław 1986, ss. 199; Maria Z i e n t a r a - M a l e w s k a, Wieś nad łąkami, Olsztyn 1988, ss. 235. skim w latach Brąswałd, położony około 10 kilometrów na północ od Olsztyna, przechodził w związku ze swoim geograficznym umiejscowieniem różne koleje losu, dzięki czemu stał się bardzo interesującym obiektem badań zarówno dla etnografów jak i historyków czy socjologów. Historia Brąswałdu jest nierozerwalnie związana 16 Lud t. LXXIll �242 z dziejami Warmii, stanowi w mikroskali odbicie złożonej przeszłości tego regionu. Wieś została założona w roku 1337, na prawie chełmińskim, jako osada kościelna należąca do dóbr kapituły warmińskiej. Przywilej lokacyjny otrzymała w roku 1363, wtedy też zwiększono ilość przynależnych jej gruntów do 50 włók. Poważniejszy napływ osadników polskich na te tereny odbywał się w XIV wieku i związany był z działalnością biskupów kapituły warmińskiej pochodzących przeważnie ze Śląska. Wielkość osadnictwa nie była stała, zmieniała się periodycznie. Ważną cezurą określając'l jego wzrost jest przejście Warmii z rąk Krzyżaków pod zwierzchnictwo polskie po roku 1466. Osadnictwo polskie na War'mii, rozpoczęte w pierwszej połowie XIV wieku przez Krzyżaków, dosiedlających często przybyszów do istniejących jeszcze wsi pruskich. kontynuowane było przez biskupów warmińskich. Osadzano na prawie chełmińskim; proces zasiedlania przebiegał w kilku falach do końca XVI wieku. Najliczniejsze grupy osadników przybyły z Ziemi Chełmińskiej, Pomorza i Mazowsza. Po roku 1772, na mocy traktaków rozbiorowych, Warmia (i, siłą rzeczy. Brą· swałd) włączona zostaje do Prus, ponosząc wszystkie konsekwencje tego faktu. Brąswałd do końca XIX wieku pozostaje wsią zamieszkałą prawie wyłączniE" przez Polaków, stanowi jeden z najbardziej czynnych ośrodków walki o polskość Warmii. Znajduje to odzwierciedlenie w głosowaniu plebiscytowym. Spośród okolicznych wsi właśnie Brąswałd oddał najwięcej głosów za przyłączeniem Warmii do Polski. Z tego też powodu wieś została objęta długotrwałymi, ostrymi represjami. Obie wojny nielitościwie obeszły się z Brąswałdem. Masowe, przymusowe wcielenia do niemieckiego wojska, częste rekwizycje i rabunki, przyczyniły się do zaburzenia równowagi demograficznej i prawie kompletnej ruiny ekonomicznej wsi. Nielekkim okresem były pierwsze powojenne lata w granicach Polski. Nieprzemyślana, dyskryminacyjna polityka realizowana w stosunku do ludzi okreśłonych nieszczęsnym mianem "autochtonów" wielu z nich wręcz zmusiła do wyj2Zdu za granicę, głównie do RFN. Część Warmiaków wysiedlono wcześniej za Odrę, inni wywiezieni zostali przez Rosjan do pracy w kopalniach na Uralu, skąd niewielu powróciło. \V czasie masowego napływu osadników na Ziemie Odzyskane dokonywały się bardzo złożone procesy przemian, mieszania się elementów kulturowych, asymilacji, tworzenia zupełnie nowych wartości, ostatecznego zanikania innych. Brąswałd zawsze leżał w bezpośrednim zasięgu procesów kształtujących obraz Warmii, tkwił w środku aktualnych przemian. W jego historii i teraźniejszo~ci odbijają się skomplikowane zjawiska społeczne, gospodarcze, polityczne, które były udziałem ziemi warmińskiej, nic więc dziwnego, że właśnie ta wieś stała l'ię tematem szeregu prac o charakterze popularyzatorskim, czy też ściśle etnograficznym. O dwóch z nich, wymienionych w tytule, chciałbym napisać. Jakkolwiek obie prace dotyczą tego samego obiektu i za temat mają coś. co bardzo ogólnikowo można określić jako szeroko pojęty opis miejscowości, to jednak różnią się od siebie zasadniczo, mogą być przykładem dwóch skrajnie odmiennych ujęć tematu, dostosowanych do celu, który w tych pracach nie jest jednakowy. Książka Marii Zientary-Malewskiej jest pracą o charakterze osobistym. Nic cziwnego, Brąswałd to wieś rodzinna autorki, tutaj pod wpływem atmosfery rodzinnego domu, miejscowego środowiska, ukształtowała siq osobowość pisarki. Osobiste zaangażowanie autorki w sprawy, o których pisze, znajduje odbicie �243 w charakterystycznym toku narracji, chwilami beletryzowanym, wzbogaconym elementami pieśni i baśni warmińskich, momentami mającym cechy pamiętnika lub autobiografii. Wspomnienia (bo na osobistych wspomnieniach autorki głównie oparte są opisy) nie dotyczą jakiegoś określonego czasu, często obok zupełnie realnych i ściśle osadzonych w rzeczywistości faktów spotykamy opisy zdarzeń z zamierzchłej, nieokreślonej przeszłości. Jak już wspomniałem, wiadomości o życiu wsi, jej folklorze, autorka czerpie ze wspomnieil własnego dzieciństwa, z opowiadań zasłyszanych od rodziców, od babki. Duży dystans czasowy wygładz::l co ostrzejsze krawQdzie davmej rzeczywistości, a często osobisty udział w opisywanych zdarzeniach z jednej strony sygnalizuje autentyczność faktów, z drugiej powoduje ich oglądanie przez pryzmat własnych uczuć, prowadzi do zarysowania subiektywnego, czasem wręcz wyidealizowanego obrazu wsi swojego dzieciństwa. Ale czy można to uznać za wadę tego typu pracy? Wyłania się więc pytanie o cel i sposób jego realizacji oraz kwestia w jakim zakresie ksiqżka Wie.~ nad łąkami może służyć jako źródło informacji etnograficznych. Celem ksiqżki jest przedstawienie folkloru, tradycyjnej kultury Warmii, przybliżenie zwykłemu czytelnikowi piękna warmińskiej ziemi, miejscowych obyczajów i obrzędów, których w większości obecnie już się nie spotyka. Nie jest to praca ściśle naukowa i nigdy nie miała taką być, jednak mimo to można ją uznać za źródło interesujących, rzetelnych informacji etnograficznych, przydatnych amatorom jak i znajdujących wykorzystanie w pracach naukowych. Dzięki temu praca nie ma charakteru naukowej rozprawy, który zawsze nakłada określone rygory, zwłaszcza co do stylu i języka, można ją czytać jak powieść, odnosząc nie tylko korzyści poznawcze ale i ciesząc się ciepłym, przystępnym stylem pracy. Stronę poznawczą książki wzbogacają rozdziały traktujące o brąswałdzkim kościele, szkole, oraz zamieszczony słowniczek gwary warmińskiej. Zupełnie in!1.Ycharakter ma praca Jadwigi Pawłowskiej. Jest to profesjonalna, wielodziałowa monografia wsi, napisana według metodycznie ułożonego, klarownego planu. Dotyczy dokładnie określonego przedziału czasu; są to lata 1945 - 1967. Jej celem jest wszechstronne, dokładne zdjęcie etnograficzne stanu społeczności wiejskiej Brąswaldu z ujęciem zachodzących w3półcześnie procesów. Jednak ze względu na zastosowany schemat podziału atomizujący w znacznym stopniu obraz kultury wiejskiej, należy ją zaliczyć do prac typu tradycyjnego. Mamy więc do czynienia z dwoma publikacjami, dotyczącymi tej samej mIeJscowości, różni;,!cymi się między sobą w zasadniczych kwestiach. Różny jest cel tych prac i sposoby jego realizacji. Maria Zientara-Malewska w swojej osobistej, zawierającej elementy biograficzne ksiqżce przekazuje informacje na temat folkloru, obrzędów, ogólnie życia ludzi w dawnym Brąswałdzie. Styl jest chwilami zbeletryzowany, w tekście zawarte są wiersze poetki bliskie omawianym zagadnieniom. Problemem. któremu autorka poświęca wiele uwagi jest sprawa walki o polskość Warmii i o jej powrót w granice naszego państwa. Inny jest cel publikacji Jadwigi Pawłowskiej. Jest to określona w czasie naukowa praca ujmująca aktualny obraz kultury wsi Brąswald i procesy zmian zachodzących w społeczności wiejskiej. Zadania, w układzie charakterystycznym dla wielostopniowych monografii typu tradycyjnego, są konsekwentnie realizowane za pomocą takich metod jak wywiad etnograficzny czy metoda statystyczna zastosowana w opisach i analizie procesów demograficznych. Rzeczowe przedstawienie faktów, połączone z ich ścisłym udokumentowaniem, stanowi o wartości pracy jako źródła. �244 Sposób traktowania czasu jest kolejną cechą różniącą te prace. W książce Wieś nad łqkami trudno niekiedy ustalić okres do jakiego odnoszą się opisy, dotyczą "przeszłości" i mają niejednokrotnie charakter swobodnych rekonstrukcji historycznych. Jadwiga Pawłowska natomiast pisze o współczesnym obrazie wsi. wprowadzając jednocześnie elementy opisów historycznych dostarczających podbudowy omawianym faktom. Styl jest zwięzły i rzeczowy, podporządkowany charakterowi publikacji. Prace, choć mówią o jednej miejscowości, dotyczą właściwie dwóch różnych formacji społecznych: tradycyjnej, należącej już do przeszłości i współczesnej, ukształtowanej między innymi przez powojenne warunki Ziem Odzyskanych. Publikacje należą do dwóch różnych typów opracowań, niemożliwe jest więc ich porównanie na zasadzie lepsza - gorsza. Można je oceniać jedynie w ramach kategorii, do których należą. Aby uzyskać całościowe spojrzenie na Brąswałd. ujmujące zarówno stan obecny jak i formy tradycyjne, należące już do przeszłości, trzeba przeczytać obie prace. Dopełniają się one w wielu płaszczyznach, chociażby czasowej. Konfrontacja rzeczowego, naukowego opisu współczesnego Brąswaldu z osobistą, zawierającą elementy biografii, czasem subiektywną lub zbeletryzowaną relacją o przeszłości, umożliwia stworzenie sobie wszechstronnego, pełnego i w rezultacie prawdziwego obrazu warmińskiej wsi. Wojciech Tabor Helmut O t t e n j a n n, Lebensbilder aus dem !ći.ndlichen Biedermeier, seumsdorf Cloppenburg - Niedersiichsisches Freilichtmuseum, 1984, ss. Ill, tab!. 21. Muił. 57, Obrazy z wiejskiego biedermeieru, czyli odświętne ubiory na wsi północno-zachodniej Dolnej Saksonii przedstawione w wyciętych i malowanych sylwetach Caspara Dilly, to nie tylko w oryginalny sposób urządzona wystawa w Muzeum 'Wsi Dolnosaksońskiej w Klopenburgu, ale także albumowa książka przygotowana przez dr. Helmuta Ottenjanna dyrektora tegoż Muzeum. Książka oprawiona w czarną obwolutę frapuje już umieszczoną na niej ilustracją z wyraźnie widocznym podpisem artysty i datą ,,18 August 1818". Artysta w swoim "obrazowym" pamiętniku utrwalił stroje różnych regionów Dolnej Saksonii, które są odbiciem czasów empiru (1790 - 1815) i biedermeieru (1815- 1848). Ponadto w niekonwencjonalny sposób prezentuje szczegóły dnia codziennego na wsi oraz funkcjonujące w tym środowisku zwyczaje, odnosząc je do poszczególnych osób czy rodzin znanych z nazwiska i dokładnie przez niego opisanych. Autor książki podaje mapę Dolnej Saksonii (graniczącej od północy z Morzem Północnym, a na zachodzie z Holandią), na której zaznaczył okręgi i miejscowości, gdzie przebywał artysta podczas swoich podróży w latach 1815- 1839. Nie są jednak znane daty urodzin i śmierci Caspara Dilly. Prawdopodobnie jego śmierć przypadła na lata pełnej dojrzałości twórczej. .Jego podróże koncentrowaly się zasadniczo w trzech rejonach pomiędzy rzeką Ems i Wezerą, tj. w okolicach Osnabrock nad rzeką Hase, w rejonie oldenburskiego Ammerlandu i we wschodniej Fryzji. Twórczość artystyczna w postaci sylwet nie była w tamtych czasach odosob- �245 nionym przypadkiem. Z takiej działalności znany byl np. Ferdinand Trumpelmann z Hannoveru, czy inne osoby, lecz nie wszystkie nazwiska się utrwaliły. Jednak sylwety Dilly'ego mają największą wartość ze względu na charakter niezwykle cennych i wiernych realiów. Składają się na nie przedmioty codziennego użytku, autentyzm scenerii i zachowań różnych postaci, reprezentujących bogatych chlopów i rodziny pastorów wschodnio-fryzyjskich i dolno saksońskich. Szczególnie interesująco przedstawiają się tutaj wnętrza mieszkalne, meble i iIU1e sprzęty domowe oraz odzie2, które prawie niczym nie różniły się od mieszczańskiego wzoru kultury w tym czasie. Dla potwierdzenia autentyczności tych faktów, autor książki konfrontuje ilustracje Dilly'ego z eksponatami muzealnymi datowanymi na początkowe i środkowe lata XIX w. Są to więc przykłady dwuczęściowych i kulistych czepców haftowanych złotem i ozdabianych koronkami oraz inne oryginalne części odzieży, jak jupy, jaki, zapaski, skórzane spodnie, trójkątne i cylindrowatc kapelusze, przedmioty galanteryjne w postaci grzebieni do włosów, lasek, parasolek, nadto portrety mężczyzn i kobiet z tamtych czasów oraz późniejszych, np. z przełomu XIX i XX w. Stanowią one dowód, jak dalece w czasie i w terenie i w jakiej formie wszystkie te fakty się utrwaliły. Poza częścią wstępną z szerokim komentarzem, obejmującym połowę książki, drugą jej część stanowią kolorowe tablice, reprodukujące oryginalne ilustracje Dilly'ego. Są to, oprócz całościowych przedstawień także ich fragmenty. Obrazują one bądż same postacie lub detale ich stroju, czy fryzury, bądź przedmioty albo zwierzęta z najbliższego otoczenia człowieka. Sceny rodzajowe, już to kilku- już wielosobowe, przedstawione są we wnętrzach pokoi wcale niebanalnie urządzonych, lub na tle krajobrazu w różne dnie tygodnia. Są to nie tylko pary: mężczyzna i kobieta, lecz często całe rodziny o trzech generacjach. Charakterystycznym strojem dla mężczyzn jest frak i koszula o stojącym kołnierzyku, spodnie do kolan i przeważnie buty z cholewami, lub płytkie obuwie z klamrą oraz skarpety do kolnn, a na głowie cylinder. Niemal każdy trzyma w ręce długą fajkę lub laskę. Stosunkowo rzadko występują oni we fraku, żabocie, w koszuli z żabotem czy tzw. Vatermorderze i długich spodniach. Jak się okazuje, w ten sposób ubierali się pastorowie. Długie spodnie nosili także chłopcy w różnym wieku. Natomiast ich odkryte głowy prezentują fryzury z różnego okresu: z warkoczem jeszcze z samego początku XIX w., a la Titus - z około lat dwudziestych ubiegłego wieku, sczesane gładko wokoło głowy - z nieco późniejszego czasu, czy w lokach opadające na kark - z lat trzydziestych. O wiele bardziej urozmaicone są stroje kobiet i dziewcząt oraz małych dziewczynek. Noszą one długie. podwyższone w stanie sukienki w stylu Empire, z delikatnych bawełnianych tkanin w pionowe, wzorzyste pasy i naramienne, spięte z przodu chustki "Fichu", w białym lub ciemniejszym kolorze. Mężatki mają na głowie złotem haftowane czepce, wykończone koronkową białą krezą, albo czepce z delikatnej białej koronki z ozdobnym stroikiem. Z gołą głową występują tylko dziewczęta, przy czym włosy mają albo krótko, po męsku ścięte, albo w lokach w dół sczesane, czasem ozdobione stroikiem. Ewidentnymi przedmiotami dekoracyjnymi płci żeńskiej są koliste lub elipsowate, zwisające kolczyki i naszyjniki, a u mężczyzn - sprzączki u nogawek spodni i breloki przy zegarkach. Pod koniec lat trzydziestych ubiegłego wieku młode kobiety mają również odsłonięte głowy, a wlosy w skomplikowany sposób sczesane do góry w czub. Zona pastora ma do tego wymyślny, koronkowy stroik. Innym często powtarzającym się elementem są długie, stosunkowo wąskie zapaski, zawiązywane na linii pod- �246 wyższonego stanu i nierzadko przytrzymywane paskiem. Również białe krezy lub szerokie, ozdobne kołnierzyki są nierzadkim zjawiskiem zarówno u starszych, jak i młodszych. Wszystkie przy tym kobiety i dziewczęta mają białe pończoszki, widoczne spod sukienki i czarne pantofelki, podobnie jak mali chłopcy, noszący przeważnie długie spodnie. W prezentowanych obrazach ciekawym szczegółem wszystkich postaci są ich zajęcia i przedmioty trzymane w ręce. U mężczyzn są to przeważnie długie fajki, laski, nakrycia głowy, strzelba, bukiecik kwiatów, który ofiarowują kobiecie, modlitewnik lub owoc podawany dziecku. U kobiet są to dzieci trzymane na ręku, naczynie lub pożywienie, gdy siedzą przy nakrytym stole, chusteczka, otwarty modlitewnik, bukiecik kwiatów, torebka, ciastko bądż precelek podawane dziecku. Dziewczęta trzymają zazwyczaj igły do robienia dzi:min - poczwórne przy robieniu pończoch, czy inną robótkę z igłą i nitką, bukiecik kwiatów, koszyczek, albo ciastko, czy owoc. Natomiast chlopcy mają także otwartą książkę, bacik, ptaszka. Ludziom towarzyszą psy, koty, ptaki, a także upolowane zwierzęta. Prezentowane postacie i sceny, poza licznymi detalami, związanymi ze sferą materialną codziennego życia, oddają również klimat i atmosferę stosunków międzyludzkich. Odnoszą się one nie tylko do kręgu rodziny i wnętrza mieszkalnego, w których uczestniczy także służba, ale i do tego, co działo się poza nimi, głównie w obrębie obejścia i ogrodów. To barwne i bardzo swojskie tło dodaje całości szczególnego uroku. Warto podkreślić, że autor książki zadał sobie niemało trudu, aby objaśniającym komentarzem ułatwić zrozumienie treści obrazów i życia ludzi minionej epoki. Barbara S. K. botanists, J a i n, P. E. M i n n i s, N. C. S h a h. A World Society of Ethnobotanists, Lucknow 1986, ss. 52. Directory Bazie/ich of Ethno- Opracowanie niniejsze nie pretenduje do miana recenzji. jest jedynie abstraktem, informacją o pozycji, która trafiła do polskiej biblioteki etnograficznej, a której istnienie pov.rinno być zasygnalizowane nie tylko badaczom pracującym na pograniczu m.in. etnologii i botaniki. Tego rodzaju pomysl edytorski nie jest zamierzeniem nowatorskim. Wydawanie ksiąg adresowych ma już swoje tradycje w etnologii/antropologii (w tym miejscu trzeba wspomnieć np. o Fifth International Directory of Anthropologists wydanej w serii "Current Anthropology Resource Serie:;" pod r~d. Sol Taxa, Chicago i London 1975). Niemniej jednak w etnobotanice jest to rzecz prawie nowa. Pomimo, że etnobotanika jest ju.ż subdy~cypliną obrosłą tradycją i literaturą, to ostatnie dziesięciolecia przynoszą szczególny wzrost zainteresowań jej przedmiotem badań w wielu krajach. Świadczy o tym chyba zalożenie w 1981 r. Society of Ethnobotanists z siedzibą w Lucknow (Indie), z którego to inicjatywy wydano prezentowaną księgę adresową. Punktem wyjścia dla realizacji podjętego zadania była przygotowana. powielona i puszczona w obieg w 1976 r. Directory Of Ethnobotanists, której twórcą był P. E. Minnis (Ann Arbor, USA). Obejmowała ona około 150 nazwisk etnobotaników świata z ich adresami i zainteresowaniami badawczymi. Kiedy powołano do życia Towarzystwo Etnobotaników okazało się, że naukowców pracu- �247 jących na tym polu jest o wiele więcej. Dało to asumpt do zweryfikowania istniejącej księgi oraz uzupełnienia jej o nowe nazwiska. Omawiana publikacja zawiera 488 nazwisk etnobotaników świata, ich imiona, ponadto nazwę kraju, z którego pochodzą, miejsce pracy wraz z adresem (czasami jest to tylko adres prywatny), dalej wskazano dyscyplinę, którą reprezentują, po czym wymieniono szczegółowy przedmiot badań z podkreśleniem obszaru zainteresowań pod względem etnicznym lub geograficznym. Wśród zarejestrowanych etnobotaników zdecydowanie przeważają naukowcy indyjscy (245), drugą najbardziej liczną grupą są badacze ze Stanów Zjednoczonych (151). Pozostali naukowcy wywodzą się głównie z krajów europejskich (61), w tym księga zamieszcza nazwiska trzech etnobotaników polskich. W opublikowanym wykazie etnobotaników znaleźć można przedstawicieli wielu dyscyplin: antropologii fizycznej, medycznej i społecznej, archeologii, botaniki, ekologii (kulturowej), etnografii, farmacji, folklorystyki, psychiatrii i in. oraz subdyscyplin: etnobiologii, etnofarmakologii, etnolingwistyki, etnomedycyny, mykologii, paleobotaniki i in. Jeżeli chodzi o zainteresowania badaczy, to są one najróżniejsze, żeby wymienić dla przykładu: taksonomie (ludowe) roślin, rekonstrukcja środowiska prehistorycznego, archeologiczne pozostałości roślinne, rośliny lecznicze, psychotropowe, halucynogenne, aromatyczne, ekonomiczne, folklor "roślinny", systemy ogrodnicze, medycyna ludowa, ceremonialne i lecznicze używanie roślin, rośliny w praktykach żałobnych, leksykografia etnobotaniczna, lekarstwa ziołowe, narkotyki i in. Zwraca się także uwagę na badanie poszczególnych gatunków roślin, np. palm czy grzybów. Natomiast lokalizacja wymienionych zainteresowań pod względem etnicznym i geograficznym obejmuje niemalże wszystkie zakątki kuli ziemskiej. Twórcy A World Directory of Ethnobotanists zdają sobie sprawę z niedoskonałości swojego dzieła. Niedoskonałość ta polega nie tylko na bardzo skromnej szacie graficznej wydawnictwa, ale także na różnych niekonsekwencjach w zapisach, skrótach, w nierzadkim braku ich objaśnień, błędach w nazwiskach czy adresach, czasem w braku podania zainteresowań wymienionego etnobotanika. Autorzy omawianej księgi adresowej zapewniając, że niedociągnięcia zostaną usunięte, a wykaz etnobotaników zweryfikowany i uzupełniony w przewidywanej następnej edycji, mają nadzieję jednak, że przygotowana publikacja będzie pomocna w komunikacji międzyetnobotanikami na świecie. Irena Dialog serdeczny. Korespondencja do druku przygotował, Warszawa 1988, ss. 184, ił. skiej, Władysława przedmową Kabat i Katarzyny Smreczyńopatrzył Franciszek Ziejka, arkana i przypisami W ogromnym archiwum po Władysławie Orkanie, przechowywanym w Bibliotece Jagiellońskiej, wśród kilku tysięcy listów jego autorstwa i jeszcze liczniejszej korespondencji, którą podczas swego krótkiego przecież życia otrzymał, jest zespól stosunkowo niewielki, ale godny szczególnej uwagi. Są to listy arkana do matki, Katarzyny Smreczyńskiej i listy od niej do syna, dyktowane różnym krewnym i sąsiadom, gdyż nie umiejąc pisać (ale czytać potrafiła), musiała Smreczyńska korzystać z ich pomocy. �248 Przypomnijmy, Franciszek Ksawery Smaciarz (Szmaciarz) tak bowiem nazywał się człowiek, który do historii polskiej literatury wszedł pod pseudonimem Władysław Orkan, urodził się w ubogiej wsi w Gorcach, w Porębie Wielkiej, w roku 1875. Był młodszym synem, tym samym. zgodr,ie z tradycją, przeznaczonym na "dziedzica" ojcowskiej zagrody. Jego starszy brat Stanisław poszedł do szkół, by mogły się urzeczywistnić nadzieje rodziców, widzących w nim przyszłego księdza. Marzenia te nie spełniły się jednak, Stanisław został nauczycielem, z czasem dyrektorem gimnazjum w Krakowie. W ślad za starszym bratem ruszył także w świat po nauki Franciszek. To bez wątpienia matka wyczuła w nim zdolności, pokonała upór męża niechętnego kształceniu syna i Franciszek skończył najpierw ludową szkołę w Porębie, potem uczył się u 00. Cystersów w Szczyrzycu, aby na koniec trafić do Gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Matury jednak nie uzyskał, pociągnęło go mocno środowisko literackie, odkrył w sobie talent prozatorski i oddał mu się na usługi z takim sukcesem, że wiele lat później wydawca jego dzieł zebranych, profesor Stanisław Pigoń napisał, iż Orkan: "zjawił się na tle swego czasu jako fenomen wysoce odrębny... miał życie trudne, warunki pracy wyjątkowo ciężkie ... z tyloma musiał się mocować zawadami, zanim przyrodzoną siłą dźwignął się na jaką taką wyżynę - drugiego (pisarza) nie umielibyśmy takiego pokazać". Do historii literatury przeszła również matka arkana, o której tenże sam Pigoń napisał, iż "była indywidualnością ze wszech miar niepospolitą, odcinającą się wyraźnie od otoczenia i czasu". Posiadała naturalny talent narracyjny, o czym świadczą dyktowane przez nią listy oraz drobne opowiadania i wspomnienia, z których część została ogłoszona drukiem, a część spoczywa w zbiorach archiwalnych. Matka arkana stała się ponadto symbolem wszystkich chłopskich matek, których wyrzeczenia i hart ducha, finansowe i przede wszystkim moralne wsparcie umożliwiło ich synom wybicie się, wyrwanie z nędzy, zajęcie często wysokiej pozycji społecznej, czasem osiągnięcia znaczącej rangi w polskiej kulturze. Tym matkom złożył hołd popularny w XIX wieku pisarz Sewer (Ignacy Maciejowski), w szeroko znanej, choć zdaniem historyków literatury niezbyt udanej powieści Matka. Pierwowzorem postaci tytułowej była właśnie Katarzyna Smreczyńska, matka arkana. Zostawmy na uboczu powieść Sewera, zresztą protektora i przyjaciela arkana, skoncentrujmy się na listach pisarza do matki i jej odpowiedziach, pięknie wydanych ostatnio przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą z rzeczową przedmową i komentarzami Franciszka Ziej ki. Z listów tych, na ogół krótkich, w dużej części poświęconym materialnym i rodzinnym kłopotom, których życie nie szczędziło Orkanowi i jego rodzicielce, pełnych drobnych, lecz niezmiernie wartościowych szczegółów, przyczynków do orkanowej biografii, emanuje niezwykły czar, czar moralnego ładu. Matka arkana, świadoma iż syn miota się i łamie pod ciosami życia, w piekle niezrealizowanych ambicji i nadziei, że gubi się w obcym sobie świecie, nie skąpi mu rad i duchowego wsparcia. Czyni to z niezwykłą subtelnością, z iście matczyną intuicją. Jej przewodnikiem jest Bóg, mocna i szczera wiara. Z niej wynika jasny i niewzruszony system wartości, wskazujący drogę życiową matce i synowi, jednocześnie budując między nimi więż daleko wykraczającą poza związek biologiczny. Lektura korespondencji między matką a Orkanem pobudzić może do wielu refleksji, może zadziwić i wzruszyć, dobrze się zatem stało, że listy te zostały wreszcie opublikowane. W ich świetle jawi się godny uwagi i najwyższego szacunku portret kobiety-matki, góralki z zapadłej wsi galicyjskiej, "wizerunek kobiecy - jak pisze Franciszek Ziejka - która zna �249 wartość macierzyńskiej miłości, która wie, w jaki sposób można pomóc swemu dziecku w życiu". I trzeba się zgodzić, że jest to "portret wszystkich matek-chłopek, które nie tylko na przełomie XIX i XX wieku oddały narodowi to, co miały naj cenniejszego: własne dzieci". Pamiętajmy i o tym czytając "serdeczne listy" Orkana i jego matki. Ryszard KantaT � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d00a672c015e853f463bb2bce8c3d5b0.pdf 3ff44d1deb955e5aaadb3046fb74c79a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1833 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.333-361 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989- 1990 V. IN MEMORIAM TANCRED BANAl'EANU (1922- 1987) 31 stycznia 1987 r. zmarł w Bukareszcie profesor Tancred Biiniiteanu, wybitny specjalista w zakresie historii i teorii sztuki ludowej, członek honorowy naszego Towarzystwa, zaprzyjaźniony z wieloma etnografami polskimi. Tancred Ovidiu Biinateanu urodził się w 1922 r. w mołdawskim Siret. Wpływ na jego późniejszą karierę naukową wywarła niewątpliwie intelektualna atmosfera rodzinnego domu w Czerniowcach, a później w Bukareszcie. Ojciec był filologiem, interesował się m.in. porównawczą gramatyką indoeuropejską, matka była historyczką sztuki, rodzice przyjaźnili się z wielu ciekawymi osobami. Tancred Bana~eanu, studiując na wydziale literatury i filozofii uniwersytetu bukareszteńskiego, specjalizował się w dziedzinie współczesnej literatury rumuńskiej i folkloru. Po studiach pracował w siedmiogrodzkim muzeum etnograficznym w Cluj i tam w 1946 r. zrobił doktorat w zakresie etnografii i folkloru. W 1951 r. przeniósł się do Bukaresztu, gdzie podjął pracę w Państwowym Muzeum Sztuki Ludowej. Wkrótce został dyrektorem tegoż muzeum i funkcję tę pełnił przez 24 lata (195378), a po połączeniu w jedną całość muzeum ze skansenem kierował tam działem wystaw do czasu przejścia na emeryturę (1982). W latach 1954-77, a więc równolegle, wykładał sztukę ludową w Instytucie Sztuk Plastycznych, gdzie uzyskał tytuł profesora. Zainteresowania naukowe prof. Banateanu koncentrowały się na rumuńskiej kulturze ludowej i muze(}logii etnograficznej. W zakresie kultury ludowej szczególnie zajmował się sztuką, strojem i garncarstwem. Prowadził wiele badań terenowych (łącznie przepracował w terenie, w kraju i za granicą ponad 2 tysiące dni), gromadząc obiekty dla muzeów i materiały do prac autorskich. Pisał sporo; opublikował kilkanaście opracowań ujmujących sztukę ludową całego kraju, bądź poszczególnych regionów, m.in. Bukowiny, północnego Siedmiogrodu, Vrancea; tezaurus ludowego stroju rumuńskiego i wiele jego monog,rafii regionalnych. Z opracowań problemowych wymienić trzeba przynajmniej przygotowany wspólnie z Marcelą Focsa Ornament w rumuńskiej sztuce ludowej 1. Najpoważniejszą pozycję w dorobku autorskim Tancreda Banateanu stanowią wydane w r. 1985 Prolegomena do teorii i estetyki sztuki ludowej 2. Pełna bibliografia jego prac zawiera 355 pozycji, w tym 22 większe prace syntetyczne i monograficzne, 92 studia i artykuły 3. Sporo czasu poświęcał prof. Banateanu na działalność popularyzatorską, t(}też znaczną część jego bibli(}grafii stanowią artykuły o rumuńskiej sztuce ludowej w czasopismach naukowych i kulturalnych w kraju i zagranicznych, w tym również 1 Ornamentul In arta populara romdneascd, Bucure~ti 1964. , Prolegomene la o teorie a esteticli artel populare, Bucure~t1 1985. , Revista de etnografie ~i Colclor, t. 32, 3, 1987: In memoriam Tancred Ovidiu apr. Boris Zderciuc. s. 295 - 300, Bibliografia lucrarilor stiintifice ab lui Tancred opr. Marica Popescu, S. 301 - 312. Bdnateanu, Baniiteanu, �334 w "Polskiej Sztuce Ludowej" 4, scenariusze i konsultacje filmów dokumcntabych komentarze do zestawów przeźroczy, etc. Aktywność naukowa i dorobek autorski zapewniły profesorowi Banateanu poczesne miejsce wśród etnografów zarówno rumuńskich, jak i europejskich. Pcłnił on wiele odpowiedzialnych funkcji społecznych w swoim kraju, należał do kilku towarzystw etnograficznych, m.in. do węgierskiego, jugosłowiańskiego, włoskiego, był członkiem królewskiej komisji folklorystycznej w Belgii, międzynarodowego instytutu archeocywilizacji w Paryżu. W listopadzie 1984 r. profesor Banateanu przyjechał do Krakowa na zaproszenie Komisji Etnograficznej PAN. Na posiedzeniu tej komisji przedstawił swoje przemyślenia dotyczące wędrówek wątków i motywów ornamentalnych oraz technik artystycznych na przykładzie ceramiki pokuckiej. Korzeni jej dopatrywał się w Armenii i Gruzji. Garncarze-Ormianie osiedli na Bukowinie w epoce jej świetności, a później przenieśli się na Pokucie i dalej na Ukrainę 5. Hipoteza ta została przyjęta z dużym zainteresowaniem, więc profesor obiecał przysłać wkrótce większy artykuł na ten temat z dokumentacją ikonograficzną. Niestety silne bóle mięśni, które utrudniały mu wówczas zwiedzanie Krakowa, a które uważał za chwilowe, były początkiem ciężkiej choroby, która przeszkodziła w realizacji tego i wielu jeszcze innych planów i w końcu zabrała go, w pełni sił twórczych. Ewa Fryś-Pietraszkowa STANISLA W BLASZCZYK (1906- 1989) W dniu 14 listopada 1989 r. pożegnaliśmy na cmentarzu miłostowskim w Poznaniu dra Stanisława Błaszczyka, honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego twórczość i działalność poświęcona głównie była wielkopolskiej kulturze ludowej. Stanisław Błaszczyk urodził się 14 czerwca 1906 r. w Konarach, w dawnym powiecie rawickim, a zmarł 8 listopada 1989 r. w Poznaniu. Spędzone dzieciństwo na wsi miało wpływ w późniejszym okresie na zainteresowania etnograficzne, choć po ukończeniu gimnazjum wybrał studia polonistyczne, a po studiach pracował jako nauczyciel. Zmarły od wczesnej młodości interesował się problematyką etnograficzną, a zwłaszcza ludową twórczością artystyczną, które to zaintcresowania w późniejszym okresie związały Go na trwałe z muzealnictwem. Zainteresowania kulturą ludową spowodowały, że pracując jako nauczyciel w Korpusie Kadetów w Rawiczu od 1930 L, wolne chwile poświęcał Stanisław Błaszczyk wędrówkom po wciach południowej Wielkopolski, w czasie których zafascynowały Go przydrożne rzeźbione krzyże i słupy. Tym właśni.e "Bożym Mękom" poświęcił swe pierwsze artykuły. • T. B1in1iteanu, J. Formagiu, KoszuLa kobieca. Ze studiów "ad rumuńsl<im strojem ludowym, "Polska Sztuka Ludowa" 1966, nr 2, s. 101 - 112; T. Biinateanu, Rumuńslde ""cynie Ludowe, "Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 3, s. 123 - 131. • Sprawozdania w r. 1984 (w druku). z czynności i posiedzeń Oddzialu Polskiej Akademii Nauk w Kn,;·;owie. �335 W 1945 roku, po zakohczeniu działań wojennych, powraca dr Stanisław Błaszczyk do pracy w szkolnictwie, ale równocześnie wiąże się z Instytutem Badań Starożytno~ci Słowiańskich Uniwersytetu Poznańskiego. Ten kontakt miał wpływ na późniejsz'l pract:) zawodową. Odżyły więc w tych trudnych czasach powojennych zainteresowania kulturą ludową, czego wyrazem był artykuł "Zabezpieczajmy dzieła sztuki ludowej" opublikowany w "Przyjacielu Ludu" w Kościanie. W 1949 r. wią;~c się ell' Stanislaw Bh:szczyk z działem etnograficznym Muzeum Wielkopolskiego (od Hl50 Muzeum Narodowego) jako wolontariusz, a od l stycznia 1950 r. ja1w pracownik etatowy. Był to początek związania się Zmarłego z muzealnictwem na trwałe. Sytuacja dział'.! etnograficznego Muzeum po 1945 roku była tragiczna. Zbiory etnograficzne, które w 1939 r. wynosiły około 3880 eksponatów, zostały przez okupanta hitlerowskiego rozproszone i prawie całkowicie zniszczone. Dział etnograficzny został be:cpośrednio po wojnie reaktywowany, ale faktycznie trzeba było na nowo zgromadzić obiekty. Praktycznie dopiero w 1949 r. zapadła decyzja a zlokalizowar.iu działu etnograficznego w Hogalinie. w związku z czym, rozpoczęto na szeroką skalę pene'trację terenową w Wielkopolsce dla uzyskania eksponatów potrzebn~'ch dla przygotowywanej wystawy. Dzień 24 lipca 1949 r. był wielkim wydarzeniem dla etnografii wielkopolskiej, gdyż została otwarta stała ekspozycja etnograficzna w Hagalinie, po której oprowadzał gości dr Stanisław Błaszczyk, jako przedstawiciel zespołu, który przygotował ekspozycję. Z dniem 1 stycznia 1950 r. dr Stanisław Błaszczyk został etatowym pracownikiem muzeum, jako kierownik działu etnograficznego, a zarazem jedyny pracownik działu. B<;dąc pracownikiem muzeum dr Stanisław Błaf.z.czyk rozpoczął systematyczną eksplorację terenu dla uzupełnienia zbiorów, a równocześnie rozpoczął prace badawcze nad rzeźbą ludową, strojem i rolnictwem. W krótkim czasie rozpoczął też On porządkowanie zbiorów, a po tym również przeprowadził reorganizację wystawy stałej i przygotował katalog wystawy, który ukazał się w 1952 r. Hozpoczęte porządkowanie zbiorów trwało kilka lat, gdyż w tym czasie miał On wieje innych zajęć między innymi wyjazdy w teren w celu pozyskania eksponatów, jak również zajmowanie się administracją całego zespołu pałacowego w Rogalinie. Należy podkreślić, że rozwój muzealnych zbiorów etnograficznych w okresie po II wojnie światowej nierozwiązalnie był związany z osobą dra Stanisława Błaszczyka, który poprzez swój ofiarny wkład pracy, swą pasję zbieracką i znawstwo przedmiotu potrafił zgromadzić gros najcenniejszych muzealiów znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu. Dra Stanisława Błaszczyka nurtowało zlokalizowanie zbiorów etnograficznych w Hogalinie, do której to miejscowości był utrudniony dojazd. W związku z tym od samego początku swej pracy w IVluzeum widział konieczność przeniesienia zbiorów etnograficznych do Poznania, co też nastąpiło po powrocie obrazów z galerii Haczyńskich w 1956 roku. Na przełomie 1956 i 1957 roku została zlikwidowana wystawa etnograficzna w Hogalillie i rozpoczął się okres przenoszenia zbiorów do Poznania. Finałem kilkuletnich starań dra Stanisława Błaszczyka było powołanie w 1962 roku Oddziału Etnograficznego z siedzibą przy ul. Grobli 25. Od tego czasu rozpoczął się długi okres starań o remont kapitalny otrzymanego budynku, a tal·.i:e dlug~ okres remontu. Przechodząc na emeryturę \V k0l1CU 1975 raku dr Stanislaw Bła~zczyk ni:; �336 zerwał więzi z muzeum. Nadal utrzymywał On żywy kontakt z Oddziałem Etnograficznym służąc radą i pomocą swym młodszym kolegom. W zasadzie większość swego dojrzałego życia dr Stanisław Blaszczyk związał z Muzeum. Tu właśnie włożył swój cały zapał i serce, by odbudować zbiory etnograficzne w Poznaniu, a będąc na emeryturze opiniował scenariusze wystaw stałych przygotowywanych na otwarcie Muzeum Etnograficznego w Poznaniu w czerwcu 1987 r. Otwarcie Muzeum było spełnieniem marzeń dra Stanisława Błaszczyka, w którym to otwarciu uczestniczył ciesząc się z zakończenia swych działań rozpoczętych wiele lat temu. Praca w muzeum wiązała się z zainteresowaniami Zmarłego. Tu mógł prowadzić badania, których wyniki publikował. Tu też mógł prezentować dorobek ludu wielkopolskiego szerokim kręgom społecznym w postaci wystaw. Dr Stanisław Blaszczyk pozostawił po sobie 140 publikacji. Publikacje Jego świadczą o wielostronnych zainteresowaniach. W głównej mierze prace swe pisał na temat sztuki ludowej, zwłaszcza wielkopolskiej. Najistotniejszą pozycją była Jego książka "Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce", wydana przez Muzeum Narodowe w Poznaniu w 1975 roku. Na szczególne podkreślenie zasługują: katalog wystawy wielkopolskiej sztuki ludowej w Poznaniu w 1961 r. (prezentowanej również w Koszalinie i Lublinie), oraz w 1974 r. z okazji 25-lecia otwarcia stałej wystawy etnograficznej w Rogalinie. Pracując w Muzeum Narodowym dr Stanisław Błaszczyk widział konieczność udzielania pomocy muzeom w Wielkopolsce. Pomagał więc gromadzić eksponaty oraz or-ganizować ekspozycje muzealne w Kaliszu, Szamotułach, Pyzdrach, Międzyrzeczu, Koszutach i w innych miejscowościach. Widział też konieczność zorganizowania w Wielkopolsce skansenu. To właśnie dr Stanisław Błaszczyk opracował założenia naukowo-programowe wielkopolskiego skansenu mającego powstać w Szreniawie, a które wykorzystane zostały ostatecznie w Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Tu też od 1982 r. został konsultantem. Przechodząc na emeryturę w 19,75r. dr Stanisław Błaszczyk za ogromne osiągnięcia w pracy dla muzeum, został honorowym kustoszem Muzeum Narodowego w Poznaniu, który to tytuł nadał Mu Minister Kultury i Sztuki. W powojennej historii Muzeum Narodowego był to pierwszy i jedyny przypadek nadania tego tytułu pracownikowi muzeum. Dr Stanisław Błaszczyk swej wiedzy nie zachowywał dla siebie, lecz przekazywał ją również studentom etnografii, dla których od 1960 r. prowadził wykłady z zakresu sztuki ludowej i muzealnictwa na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu, a w latach 1974 - 1978 także na Uniwersytecie Wrocławskim. Zmarły brał aktywny udział w organizacjach związanych z etnografią. Był długoletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którym od 1952 r. do 1983 r. pełnił różne funkeje w Oddziale Poznańskim jak też w Zarządzie Głównym. Był też członkiem Komisji Etnologicznej i Wydziału Nauk o Sztuce Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. J ego wiedza, umiejętności i doświadczenie było powodem, że był członkiem rad naukowych Muzeum Narodowego w Poznaniu, Narodowego Muzeum Rolnictwa w Szreniawie i Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, a także Wojewódzkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie, Komisji Kwalifikacyjnej Twórców Ludowych przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, Terenowej Artystycznej Komisji Kwalifikacyjnej Spółdzielczego Zrzeszenia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. Także członkostwo Zmarłego w redakcji międzynarodowego czasopisma etnograficznego i folklorystycznego "Demos" (Berlin-Drezno) j zespole badań po- �337 mników przydrożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego w Wiedniu świadczyły o uznaniu Jego głębokiej wiedzy i umiejętności. Działalność Zmarłego była zawsze doceniana, o czym świadczą posiadane przez Niego odznaczenia państwowe, resortowe i wojewódzkie, a także nagroda im. Oskara Kolberga, którą otrzymują wybitni twórcy ludowi jak również ludzie zasłużeni dla popularyzacji twórczości ludowej. W zmarłym dr. Stanisławie Błaszczyku etnografia wielkopolska straciła wybitnego znawcę kultury ludowej. Zbigniew TOTOński NAJWAZNIEJSZE DANE Z :lYCIORYSU DRA STANISŁAWA Wykształcenie: 1918-1920 gimnazjum w Głogowie (Dolny Sląsk) 1920-1926 gimnazjum w Rawiczu - matura 1926- 1930 Uniwersytet Poznański - studia z zakresu historii i historii sztuki 1932 magisterium - filologia polska (literatura XVII w.) 1933 dyplom nauczyciela szkół średnich 1950- 1952 Uniwersytet Poznański - studia z zakresu etnografii kresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii 1971 doktorat z zakresu etnografii (specj. sztuka ludowa) BŁASZCZYKA literatury polskiej magisterium z za- Zatrudnienie: 1930-1939 Korpus Kadetów w Rawiczu, nauczyciel 1939 ewakuowany z Korpusem Kadetów do Lwowa 1940- 1941 po powrocie ze Lwowa - robotnik i taksator artykułów rolnych niemieckiej firmy powierniczej w Wolsztynie 111 .•1 maj - czerwiec: w więzieniu śledczym Gestapo w Kościanie 1941 - 1945 kasjer i księgowy w hurtowni kolonialnej i fabryce wód mineralnych w Wolsztynie 1945 od marca: organizator i p.o. dyrektor gimnazjum i liceum w Wolsztynie do powrotu przedwojennego dyrektora 1945 od maja do lipca nauczyciel gimnazjum i liceum w Lesznie 1945- 1946 od lipca: organizator i dyrektor gimnazjum i liceum oraz szkoły handlowej w Zielonej Górze 1946- 1948 organizator i dyrektor gimnazjum w Lubniewicach (Ziemia Lubuska) dla sierót po nauczycielach 1948- 1949 nauczyciel gimnazjum w Szamotułach 1950-1975 kierownik Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu Zatrudnienie 192~ 1945 1949 dodatkowe: Informator na Powszechnej Wystawie Krajowej w dziale szkolnictwa artystycznego pracownik naukowy Instytutu Badania Starożytności Słowiańskich Uniw. Pozn. - praca dorywcza współorganizator jako wolontariusz działu etnograficznego Muzeum Wielkopolskiego (późn. Muz. Nar.) 22 Lud t. LXXIII �338 1952 i 1953 1954 - 1954 1960 -1987 1974 - 1978 1982 -1989 instruktor na obozach etnograficznych dla studentów w Ostrołęce badania dla Polskiego Atlasu Etnograficznego wykłady zlecone z zakresu sztuki ludowej i muzealnictwa dla studentów etnografii DAM w Poznaniu wykłady z zakresu sztuki ludowej dla studentów etnografii Uniwersytetu we Wrocławiu konsultant muzeum skansenowskiego na Lednicy Członkostwo: Polskie Tow. Ludoznawcze Poznańsltie Tow. Przyjaciół Nauk (członek Komisji Etnologicznej i Wydziału Nauk o Sztuce) Komisja Weryfikacyjna Twórców Ludowych przy Ministerstwie Kultury i Sztuki Redakcja międzynarodowego czasopisma etnograficznego i folklorystycznego DEMOS, Berlin-Drezno Zespół do badań pomników przydrożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego w Wiedniu (Arbeitagemeinschaft fur Bildstock- und Flurodenkmalforschung) Rada Naukowa Muzeum Narodowego w Poznaniu Rada Naukowa Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie Rada Muzealna Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy Wojewódzka Rada Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie Terenowa Artystyczna Komisja Kwalifikacyjna Spółdzielczego Zrzeszenia Rqk:Jdzieła Ludowego i Artystycznego w Poznaniu Udział w pracach 1952 1953 - 1976 1962-1965 1965 - 1968 1970 - 1976 1976 - 1979 1979 -1982 1985 PTL: członek zarządu oddziału w Poznaniu prezes i viceprezes oddziału PTL w Poznaniu członek Gł. Komisji Rewizyjnej PTL przewodniczący Gł. Komisji Rewiz. PTL zastępca skarbnika Zarządu Gl. PTL skarbnik Zarządu Gł. PTL członek Sądu Honor. PTL członek honorowy PUBLIKACJE STANISŁAWA BŁASZCZYKA 1933 1. Staropolski przekład "Prace polonistyczne nr 5 Poznań 1933, 92 str. Resume! "Sylwi" wersy te tu Poznańskiego" Mairet'a. Studentó\'1 Ur,j- 1934 2. Sur une traduction Comparee" en polonais de la SYLVIE de Mairet. "Revue de Litte;-aturf 14 1934 nr 1, s. 181 - 183 1935 3. Boże Męki nad Baryczq Olobokiem. "Kuryer Literacko-Naukowy" 1935 nr -IS. s. VIII - X, ilustr. 1937 4. Wielkopolscy świqtkarze. "Prosto z mostu", r. 3, 1937 nr 7, s. 5 il. �i rzeźbiarz. "Prosto z mostu", r. 3, 1937 nr 29, s. 5 (w obronie M. Rożka nnonimowo. Wyjaśnienie tamże nr 34 s. 3) 5. Sekwestrator 1938 6. Na 300-lecie miasta "Orędownik Rawicza. Rawicki", r. 20, 1938 nr 68 1939 7. Dorobek rzeźbiarski świątkarza Franciszka Nowaka z Raszew. "Kronika Go- stYl1ska", t. X nr 8. 1939, s. 113 -120, ilustr. 1946 8. Zabezpieczaj'.rty "Przyjaciel cyjny" (Powiatowy), Kościan 1946 nr 1 - 4 dzieŁa sztuki. Ludu - ludowej. Biuletyn Informa- Poznań 1952. Mu- 1952 9. Dzial Kult1try i Sztuki Ludowej zeum Narodowe w Poznaniu, w Rogalinie. Przewodnik. ss. 103, tabI. 32, ilu str. 1953 10. Z dzia/.alno.ki 152 etnografów 11. Sprawozdanie z działalności "Z Otchłani poznańskich. Wieków" 1953 z. 4 c J 50 - 1954 znawczego za rok z 12. Sprawozdanie Działu Kultury Oddziału Poznańskiego Pol. Towarzystwa L1:do- 1953: "Lud" t. 41 s. 1253 - 1254 dzial.alno.~ci i Sztuki Muzeum Ludowej. Narodowego w Poznaniu w zakresie "Lud" t. 41 s. 1178 - 1183 1956 13. KiUw o wielkopolskiej sztuce ludowej. Pięć lat na szlakach nych. Polskie Towarzystwo Turyst.-Krajoznawcze, Poznań 1956 14. Uwagi UWGa na marginesie badań w r. 1953 według wadzonych terenowych nad kwestionariusza rolnictwem nr i hodowlą 1 Polskiego ficznego ... Lud" t .42: 1955 cz. 2, 1956 ss. 913 - 922, tab. 15. Sprawozdanie Oddziału PTL w Poznaniu (1.L1954 - 30.VL1955 Atlasu ttLrystyczprzeproEtnogw- r.). "Lud" t. 42: 1955 cz. 2, 1956 ss. 955 - 957 16. Ludowe oblicze Poznania. "Dziesięć Wieków Poznania, Warszawa 1956 t. III s. 265 - 269, ilustr. 1957 z Grabonoga (pow. Gostyń). "Studia Muzealne" nr 3, Poznall 1957, s. 124 - 140, ilustr. res. dodatek s. 9 -10 18. [Rec.] Sztuka ludowa Warmii i Mazur. Informator po wystawie obja.zdowej. opr. A. Klonowski, 1953. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", t. III, zesz. 2, 1957, s. 320 - 321 17. Kapliczka ludowa 1958 1958 nr 5 ss. 13 - 15, ilustr. "Polska Sztuka Ludowa" 1958 nr 1 ss. :3- 36, ilustr. mapa. Sum. dodatek s. 1 - 3 19. Wielkopolskie 20. Rzeźbiarze obrazki ludowi na szkle. poludniowej "Ziemia" Wielkopolski. r. 12, �340 21. Dział Kultury i Sztuki Ludowej t. 43 (1956), 1958 liS. 382 - 387 Muzeum w Poznaniu. Narodowego "Lud" nabytków etnog'raficznych. Muzeum Ziemi Kaliskiej, Kalisz 1958, Katalog ze wstępem W. Klepandego, ss. 4 -16, 6 ilustr. 23. Muzeum w Pyzdrach. "Muzealnictwo" nr 7 - 8, Poznań 1958, ss. 74 - 76, il. 22. Wystawa 1959 24. Z badań nad budownictwem ludowym na pograniczu wielkopolsko-lubuskim. "Prace Działu Etnografii IHKM PAN", zesz. 3, Warszawa 1959 ss. 123 -149, ilustr., mapa 25. Les sculptures populaires du musee de Poznań. "Ethnographica l, (1959), Moravske museum v Brne, s. 118 -126, ilu str. 26. Une exposition de peinture et de sculpture. "Ethnographica" I (1959) Moravske museum v Brne, s. 260 1960 [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski" t. l, Poznań 1960, ss. 563 - 650, ilustr., Sum., Rez. 28. Garncarstwo. [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski" t. l, Poznań 1960, s. 437 - 469, ilustr., Sum., Rez. 27. Plastyka. 1961 ludowa Ziemi Kaliskiej w świetle badań terenowych. wieków Kalisza", t. 3, Kalisz 1961, s. 385 - 459, iI., Rez., Sum. 29. Kultura 30. Zwierciadlo życia wsi. Na marginesie w wystawy Muzeum "Osiemnaście Narodowllm w Po- znaniu. "Gazeta Poznańska" - Magazyn 1961 nr 160 31. Wielkopolska sztuka ludowa. Sierpień - wrzesień 1961. Koszalin. rodowe w Poznaniu, M. Sikory 32. Sztuka znad Warty. Muzeum w Koszalinie, "Koszaliński Muzeum Na1961, 24 str. tabI. Słowo wstępne Głos Tygodnia", dod. do "Głosu Koszaliń- skiego 1961, nr 210 1962 (Z okazji 50-lecia zbiorów ludoznawczych). "Gazeta Poznańska - Magazyn", 1962 nr 118 34. Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych. Ziemia Nadnotecka 1962 nr 6 35. Zagroda wybraniecka w Russowie. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13), 1962, t. VII, zes. l, s. 47 - 85, ilustr. i rysunki 36. [Ree.] Katalog wystawy pamiątkarstwa Warmii i Mazur, Olsztyn 1957. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13). 1962. t. VII, zesz. 1, s. 369 - 371 37. [Rec.] T. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958. .Studia i Mater. do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (12), 1962, t. VII, zesz. 1, s. 405 - 408 38. [Rec.] Warmińska rzeźba ludowa. Katalog wystawy oprac. H. Skurpski i F. Klonowski, Olsztyn 1958. "Studia i Mater. do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13), 1962, t. VII, zesz. 1. s. 415 - 418 33. Skarbiec ludowej kultury. 1963 39. Wystawy wielkopolskiej "Muzealnictwo" sztuki ludowej w Poznaniu, 1963 nr 11, s .123 - 130. iI., Res. Koszalinie i Lublinie. �341 40. Wystawa współczesnej twórczości ludowej Wielkopolski Poznań (katalog). 1963, ss. 32, ilustr. Słowo wstępne T. Peksy 1964 41. Eksponaty dolnośląskie i opolskie w zbiorach Muzeum Narodowego w Pozna- "Prace i Materiały Etnograficzne" 1964, t. 23, s. 619 - 631, ilustr., rys. 42. Stolarstwo. [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski", t. 2, Poznań 1964, s. 465 - 498, ilustr., rys., bibliogr., Rez., SUrn. 43. Kultura wielkopolskiego ludu. "Lite'ratura Ludowa" 1964, r. 8 nr 112, s. 9 - 13, ilustr. 44. Pamiętnik podróży do Ziemi Swięte; Józefa Wawrzynczaka. "Literatura Ludowa" 1964, nr 112, s. 96 - 103. niu. 1965 45. Jadwiga Szeptycka i Zofia "Literatura Szembekówna. Ludowa" 1965, r. 9 nr 2/3, s. 23 - 34, ilustr. 46. Sztuka starożytnego 47. Zagadkowa "Gazeta Chłopska" 1965, nr 31 "Literatura Ludowa" Meksyku. scena na kaflu kościańskim. 1965, r. 9 nr 2/3, s. 52, ilustr. 1966 48. Wielkopolski lU" haft ludowy na wystawie "Muzealnictwo" poznańskiej. 1966, 13, s. 125 - 132, ilustr., Res. 49. Wystawa sztuki starożytnego Meksyku w Poznaniu. "Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 487 - 490, ilustr. 1967 50. Przemiany kulturowe wsi dolnoślqskiej w okresie XX-lecia PRL. ..Muzeal- nictwo" 1967, nr 14, s. 90 - 98, ilustr., Res. Ul68 51. (Rec.] J. Grabowski, Sztuka ludowa fOTm'll i region'll w Polsce. Warszawa 1967, Arkady. [w:] "Nurt" 1968 nr 2, s. 45 - 46 52. Poznańskie obrazy z litografiami. "Polska Sztuka Ludowa" 1968 nr 4, s. 171180, ilustr., Sum., Rez. 1969 starożytnego Meksyku. Katalog wllstaW1/ oprac. S. Blaszczyk i M. Kwaliaszwili, Poznań-Bytom 1969. (Słowo wstępne J. Ligęzy, Kultura starożytnego Meksyku - M. Frankowskiej), ss. 46, ilustr., mapa 53. Sztuka 54. WlIstawa pokonkursowa współczesne; sztuki ludowej Wielkopolski, czerwiec 1969 (katalog), Poznań, Pałac Kultury, ss. 26, ilustr., Słowo wst. M. Prill 55. Zbiory realiów w świetle zadań Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. "Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie" 1969 t. l, s. 181 -186 56. [Omów.] "Literatura Ludowa" 1957 - 1967 (Volksliteratur-Folklore). "Demos", Berlin 1969/2, s. 135 - 142 57. Rzeźby mistrza Gliwicza czy Pawła Brylińskiego. "Studia Muz,ealne" nr 7, Poznań 1969, s. 99 - 109, ilustr., Zsfg. 58. Wissenschaftliche -Kii.Stenland) Tagung in Słupsk. zu Fragen der Volkskultur in "Demos", Berlin 1969/3, s. 274 - 275 Pomorze (pommern- �342 59. Współczesne w dyskusji malarstwo ludowe. Materiały z Lublin konferencji. 1969, głos s. 17 - 19 i 23 Tagung unter dem Thema "Die Folklore im gegenwartigen Poznań 16 -17.6.1969. "Demos", Berlin 1969/4, s. 393 - 395 61. Sztuka ludowa jako przedmiot badań etnograficznych. "Lud" t. 53, 1969, s. 332 - 344 62. O plastyce widowisk folklorystycznych. "Teatr Ludowy" 1969, zesz. 12, s. 8 - 10 60. Gesamtpolnische Leben", 1970 63. Sztuka starożytnego Meksyku. lias zwili, Poznań-Szczecin tura 64. Rola starożytno Meksyku folkloryzmu 65. Współczesne w - przeobrażenia dyskusji przeobraże{t oprac. S. Blaszczyk i M. KwaSłowo wst. W. Filipowiak, Kul- sztuki [w:] "Folklor w ży- ludowej. Poznań 1970, s. 47 - 65 ska Sztuka Ludowa" 66. Głos wystawy 1970. Wznowienie. M. Frankowska w procesie ciu współczesnym", Katalog sztuki ludowej (Z bada?'t nad "Pol- folldoryzmem). 1970 nr 3/4, s. 131 - 143, Hustr. "Aktualne problemy ludowej twórczości i opieki w Polsce". "Polska Sztuka Ludowa" 1970 nr 3/4, s. Hi4 - 168 67. Pomniki ludowej plastyki przydrożnej w rysunkaclt Wiktora nad niq Gosienieckiego i Jana Wronieckiego. "Studia Muzealne" nr 8, Poznań 1970, s. 88 - 106 68. [Rec.] Tomasz Skorupka, Kto przy Obrze, temu dobrze. Poznań 1967, "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", 1970 t. 10, zesz. l, s. 190 -194 69. Gegenwiirtigen n. Leben (Material der gesa.mtpolnischen wissenschaftlichen Kon- Poznań 1970. "Demos", Berlin Hl70/3, s. 267 - 268 [Omów.] "Literatura Ludowa" 11 (1967- 68), nr 4 - 6. ,.Folklor warszawski" (Folldore von Warschau). "Demos", Berlin 1970/4, S. 318 - 319 ferenz in Poznań 1969), 1971 72. Drzeworyty wielkopolskie. "Polska Sztuka Ludowa" 1971 nr :l, s. 131- 154, ilustr., Sum., Rez. 1972 '73. Skansen Wielkopolski w "Muzea skansenowskie Sum. Szreniawie - założenia naukowo-programowe. [w:] w Polsce". Pozna:i'l 1972, s. 275 - 309, i1ustr., Rez., Res., rzeżba kultowa w Wielkopolsce. ,.Polska Sztuk:! LudGw~" 1972 nr 2, s. 69 - 82, ilustr., Sum., Rez.; nr 3, s. 131 - 152, ilustr., Sum., Rez. 75. Konferencja redakcji czasopisma "Demos" poświ-:;cona nowcj klasyfikacji systematycznej prac etrwgraficznych. "Lud" 1972 t. 56, s. 257 - 360. [Wspó!autor: Anna Kutrzeba Pojnarowa] 74. Ludowa 1973 1973. Katalog 76. Czerwiec wystawy pokonkl:.Tsowt':! Wstęp wie:;.:cp. s:::tuki lwI. po.'imlc~tnc [oraz] WY]:GZ s. 4 - 8 77. Tadeusz Wróblewski blikacji. "Lud" 78. Był duda, miał WS;Jomnienie pu- dudy... Wypowiedzi: Stanisław mas~czyk, liof/u,cQW Linette, "Nurt" 1973 nr 6, s. l, 16 - 19, ilmLr. (v.;idkol'o1. f;zt.uka lud.) Dokumentac.ii '1 Informacji EtnoQ1'a.ficzncj PTL w Loclzi (Zcntrum Maksymilian 79. Ośrodek (1914 - 1972). t. 57, 1973, s. 399 - 404 Prill. fiir ethnographische scha.ft Volkskundlichen Dokumentation 'Unci Injormaticn dCJ' Polnisdten Gesell(PTL) in Łódź. "Demos", Berlin 197'ł/1. s. 116- 118 �343 80. (Omów.] Franciszek Pawęski, Polskie 81. 10mów.] Literatura [= Folklore]. muzealnictwo Poznań nische Naturkunde-Museumswesen), s. 241 - 242 Ludowa. Dwumiesięcznik Wissenschajtlicheliterarische (Das polBerlin 3/1973, przyrodnicze "Demos", 1970. naukowo-literacki Zweimonatsschrift) (Volkslite- Nr. 1 (XVI), Verlag PTL, Wrocław Jan.-Febr. 1972, 4 ein- und mehrfarbige Abb. "Demos", Berlin 3/1973, s. 279 - 280 82. [Omów.] Józef Milka, Kamienne pomniki średniowiecznego prawa. Krzyże pokutne. (Steinerne Denkmiiler mittelalterlichen Rechts. Siihnekreuze). \Vroclaw 1968, 24 s. 23 Abb, 2 Zeichnungen. "Demos", Berlin 4/1973, s. 386 - 387 ratur 1974 83. Sztuka ludowa regionu wielkopolskiego "Ruch", Vłarszawa formacyjnym na obwolucie) znaniu. 84. Wiel/capolska sztuka ludowa. 1974. ze zbiorów (9 pocztówek Wystawa Muzeum jubileuszowa, dziernik 1974. Muzeum Etnograficzne oddz. ss. 25, ilustr. Wspólautor: Zofia Grodecka Narodowego wielobarwnych Muzeum Poznań Narodowego w Po- z tekstem wrzeswn in- - paź- w Poznaniu, 85. Miejsce Skulska w historii polskiego malarstwa ludowego. "Rocznik Wielkopolski Wschodniej" 1974 t. 2, s. 161 - 183, ilustr. 86. Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji czasopisma "Demos", poświęconej wdrażaniu jednolitej klasyfikacji prac etnograficznYCh i folklorystycznych, 1973. "Lud" t. 58, 1974, s. 330 - 332. (Współautor: Anna Kutrzeba-Pojnarowa] In. Wystawa "Wielkopolska Sztuka Ludowa" ze zbiorów Muzeum Etnograficznego, oddzial 88. fl9. 9U. 91. 92. 93. 94. 95. 96. MlL.zeum Narodowego w Poznaniu, T,.zcianka lipiec - wrzesień 1975. Wyd. Muzeum im. W. Stachowiaka w Trzciance. Folder 6 str. [Omów.] Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa (Die Volkskunst von Kociewie), Gdańsk 1973. "Demos", Berlin 111975, s. 58 fRee.] Barbara Kolodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem. PWN, Warszawa-Poznań 1973. "Lud" t. 59, 1975, s. 228 - 232 [Rec.] Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa, Gdańsk 1973. Wyd. Muzeum Narodowego w Gdańsku. "Lud" t. 59, 1975, s. 235 - 233 [Omów.] ,'polska Sztuka Ludowa" (Polish Fol/c Art), an illustrated quarterly (1969 -1972). Publishers, The Institute of Art of the Polish Academy of Sciences. Editor: Aleksander Jackowski, "Ethnologia Polana" vol. 1: 1975, s. 206 - 210 [Omów.] Barbara Kołodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem (Tópferhandwerk im Gebiet von Zielona Góra), Warszawa-Poznań 1973, 212 s. 29 ABB. "Demos" 2/1975, s. 145. [Omów.] Edward Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drewnie (SchWsische volkstiimliche Ilolzbildhauerei), Wrocław 1973, 42. S. 101 Abb. "Demos", Berlin 2/1975, s. 148. Konferencja plenarna Redakcji kwartalnika DEMOS. Poznań-Błażejewko 910 X 1974 r. "Lud" t. 5D, 1975, s. 302 Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce. Poznań: Muzeum Narodowe 1975, 217 (4) str. ilmtr. Bibliogr. Res. Zsfg. [Omów.] Herbert Dąbrowski, Chalupa bytowska w świetle badań architektonicznych w latach 1968 - 1970 (Das Bauernhaus im Gebiet von Bytów im Lichte der Architekturforschung 1968 - 1970). "Koszalińskie Zeszyty Muzealne" 2 (1972), s. 116 -141, 20 Abb, l Karts. "Demos", Berlin 411975, s. 340 - 341. �344 1976 97. Ludowość w rękodzielnictwie. Materiały na krajową konferencję poświęconą Poznań 1976. Wydawn. Centralnego Zarządu Rzemiosła w Warszawie, s .13 - 21 98. Wiesława Cichowicz (l886 -1975). (Wspomnienie pośmiertne). "Lud t. 60 1976. s. 368 - 370 99. ZOfia Szembekówna (l885 -1974). (Wspomnienie pośmiertne). "Lud" t. 60, s. 370 - 373 100. [Omów.] St. Blaszczyk, Miejsce Skulska w historii polskiego malarstwa ludoproblematyce wego (Die rzemiosł Stellung artystycznych. von Skulsk in der Geschichte der polnischen volkstiim- "Rocznik Wielkopolski Wschodniej" 2 (1974), S. 161 - 183. "Demos", Berlin 3/1976, s. 220 - 221 101. [Omów.] Halina Cękalska-Zborowska, Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów (Das Dorf in der Malerei und Zeichnung unserer Kunstler), Warszawa 1974, 316 S., 152 Abb. 8 farbige Tafełn. "Demos", Berlin 3/1976, s. 221222 lichen Malerei). 1977 102. [Ree.] und Rudolf Weinhold, des Weinbaus. Edition Vivat Bacchus. Leipzig Eine 1975. "Lud" Kulturgeschichte des Weines t. 61 1977, s. 261 - 264 103. [Rec.] Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" 413. "Prace Etnograficzne", z. 8. Kraków 1975. "Lud" t. 61 1977, s. 267 - 270 104. [Ree.] Sofia KovaceviCova, Knizny drevorez v ludovej tradicii. Tatran. Bratysława 1974, "Lud" t. 61, 1977, s. 267 - 278 105. ,[Rec.] L. Malicki, Kociewska sztuka ludowa; Gdańsk 1973 . .,Polska Sztuka Ludowa" 1977 nr 4, s. 246 - 248 1978 na wielkopolskich malowidłach koś[w:] Tradycja i przemiana. "Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową". Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna Nr 9, Poznań 1978, s. 187 - 195, ilustr. 107. [Omów.] S. Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce (ReligiOse Volksplastik in Grosspolen Vart plastique cultuel de type populaire en Grande Pologne), Poznań 1975, 220 S. 97 Abb. auf Tafeln (== Monografie Muzeum Narod. w Poznaniu XIV). "Demos". Berlin 3/1978, s. 207 - 208 108. Twórczość ludowa i pamiątkarska Pomorza Srodkowego, Koszalin 1978. Wstęp s. 3 -7. [Inni autorzy: Z. Szulc, H. Ostrowska-Wójcikowa, A. M. Mosiewicz] 106. Karczmarki i pijanice w mocy diabla cielnych. 1979 i kultury ludowej Wielkopolski, t. I, 1979. PAN Oddział w Poznaniu. Seria: Etnografia t. II. Mapy i komentarze na tematy: 11) Znaczenie wyrazu "Babula"; 37) Nazwa foremki do masła; 39) Nazwa stołka do wyciskania sera; 47) Nazwa pieca do gotowania; 48) Nazwa daszka nad paleniskiem pieca do gotowania; 50) Nazwa pojemnika w piecu do grzania wody; 87) Znaczenie wyrazu "kwas"; 92) Nazwa zupy z ziemniaków; 99) Nazwa chudego mięsa; 100) Znaczenie wyrazu "chabas"; 102) Nazwa surowego tłuszczu gęsiego; 103) Znaczenie wyrazu "okrasa"; 105) Nazwa galarety z nóżek; 106) Znaczenie wyrazu "kiszka"; 112) Lokalizacja i nazwa urzqd:::enia do wcdzenia 109. Atlas języka �345 110. Współpraca z redakcją "Demos". Uwagi po konferencji w Lubljanie. "Lud" t. 63,s. 369 - 373. Ill. Problemy dokumentacjt t informacji etnograficznej w Polsce. Autorzy: Stanisław Blaszczyk, Ewa G. Karpińska, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Teresa Zakrzewska. "Lud" t. 63, s. 235 - 252 112. [Omów.] Józef Grabowski, Sztuka ludowa. Charakterystyki porównania odrębności (Volkskunst, C/tarakteristik Vergleiche Besonderheiten). Warszawa 1977. 330 S. 153 Abb., dafon 7 farbig. "Demos", Berlin 4/1979, s. 2!H- 273. 1980 113. [Omów.] Atlas domowe, języka Pożywienie Hauswirtschajt, i kultury (Atlas zur Nahrungswesen), ludowej Sprache Tom I: Gospodarstwo Grosspolens. Band I: 1979. "Demos", Berlin 4/1980, s. 206 Wielkopolski und Wrocław Volkskultur 1981 in Polen. [w:] ,,3. Internationale Tagung fur Bildstock- und Flurdenkmalforschung" 18 - 21 Juni 1981. S1. Georgen am Langsee, Karnten. Verein fur Volkskunde, Arbeitsgemeinschaft fur Bildstock und Flurdenkmalforschung. Wien. s. 5 - 6 116. Wielkopolski słownik biograficzny. PWN, Warszawa-Poznań 1981. Hasła: Cichowicz Helena s. 115; Szachowski Władysław s. 692; Szembekówna Zofia s. 737 - 738; Szeptycka Jadwiga s. 738 117. Austriacki zespół do badań pomników przydrożnych. "Lud" t. 65, 1981, s. 348349 118. [Omów.] Istvan Szilagyi, Architektur der ungarischen Kalvarien (Architektura węgierskich kalwarii). [w:] "Acta Technika Academiae Hungaricae" t. 88, 1979, s. 185 - 205. "Lud" t. 65, 1981, s. 315 - 316. 115. Mariazell-Bildnisse 1982 119. Wiejski rzeźbiarz Józef (1837 - 1930). Wydawn. Glanc nie. Strzelno 1982, ss. 16, ilustr. 120. [Omów.] Stanisław Blaszczyk, Karczmarki i pijanice Oddziału PTTK w Strzelw mocy diabła (Schank- In: "Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową (Tradition und Verandering. Studien zur Geschichte und zur gegenwartigen Volkskultur)" (= Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna, Nr 9), Poznań 1978, S. 187 - 195, 4 Abb. Demos, Berlin 1/1982, s. 53 wirtinnen 121. Pokutne und Sćiuferinnen pomniki kamienne in der Hand województwa des Teufels). leszczyńskiego w świetle dawnego· [w:] "Rocznik Leszczyński" t. 6, Poznań 1982, s. 99 -123, ilustr. [Omów.] I. Kabat "Demos" 2/1987, poz. 164 122. Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski t. III, 1982. PAN Oddział w Poznaniu. Seria: Etnografia T. IV. Mapy i komentarze: 269) Łopata do kopania ziemi; 288) Drqżki i nosidła do siana; 289) Nazwa drqżków i nosideł do siana~ 293) Nazwa beleczek podłużnych dawnej brony drewnianej; 294) Nazwa beleczek poprzecznych dawnej brony drewnianej; 295) Nazwa żelaznych zębów dawnej brony drewnianej; 316) Bronowanie wzdłuż skiby; 317) Nazwa bronowania w poprzek skiby; 318) Nazwa bronowania na ukos do skiby; 333) Nazwa ostatniego pokosu zboża; 334) Nazwa pojedynczych kłosów nie skoszonych przez. nieuwagę; 335) Kobieta odbierajqca i wiqżąca zboże za kosa prawa, zwyczajów i legend. �346 123. [Omów.] (recenzja): Antoni Kroh: Współczesna rzeźbia ludowa Karpat Polskich (Die gegenwćirtige volkstiimliche Bildhamerei in den Polnischen Karpathen), Wrocław, Warszawa 1979. "Demos", Berlin 3/1982, p. 206, s. 159-160 124. [Omów.](recenzja): Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy - Prace badawcze - Opieka i upowszechnienie (Polnische Volkskunst. Wissenstand - Forschungen-Pflege und Verbreitung). Łódź 1976, 164 s., 73 il. Ł.S.E. XVIII. "Demos" 4/1982, p. 332, s. 238 125. KrucYfiksy kujawskiego rzeźbiarza Józefa Glanca. "Pol. Sztuka Lud." rok XXXVI, 1982, nr 1 - 4, s. 79 - 86 1983 126. [Rec.] Josef Lanz, Krippenkunst in Schlesien. Verlag. [w:] "Lud", t. 67, 1983, s. 312 - 316 Marborg 1981, N. G. Ekwert 1984 127. Dziewięćdziesięciolecie czeskiego muzeum rolnictwa (ZemediHskeho muzea). "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", tom 14. 1984, Państw. Wydawn. Rolnicze i Leśne, Oddz. w Poznaniu, s. 319 - 321 127a. Pomniki pokutne na pograniczu wielkopolsko-ślqskim (Referat wygłoszony 19.5.1981. "Sprawozdania nr 19 - 99 za 1979-1981".) Wydział Historii i Nauk Społecznych. Pozn. Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1985, s. 83 - 85 128. Rzeźby Pawła Brylińskiego [w:] "Dawne Świątki Wielkopolskie. Muzeum Archidiecezjalne, Oddział Sztuki Ludowej, Poznań 1985, s. 5 - 12. (Katalog wystawy) 1986 129. Dlaczego 130. Twórczość miki "Wprost" 1986 nr 23 (8.6.86), s. 25 - 26 i amatorska [w:] Radość tworzenia Średzkie SejŚroda Wlkp. 1986, s. 5 - 16 zobrazowanie regionu międzyrzeckiego. "Lud", t. 70, 1986, s. 232- Skansen? profesjonalna Kultury. 131. Etnograficzne 238 132. Rzeźbiarski trud majstra Andrzeja Majchrzaka, Poznań-Gostyń 1986. Wydawcy: Gostyńskie Towarzystwo Kulturalne i Muzeum w Gostyniu, stron 32, ilustracji 18 + 2 na okładce 133. Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski, t. IV, 1986 PAN Oddz. w Poznaniu, Seria: Etnografia T. V. Mapy i komentarze. Mapa pomocnicza 10) Typ przestrzenny miejscowości, Mapa pomocnicza 11) Typ społeczno-gospodarczy zbadanYch miejscowości; 387) Znaczenie wyrazu obora; 388) Znaczenie wyrazu chlew; 391) Nazwy ogólne żywego inwentarza; 392) Handel i hodowla koni w latach 1920 - 1980; 393) Hodowla owiec; 394) Proces zaniku hodowli kóz; 398) Wiek konia wdrażanego do pracy; 419) Kaczor (w'ymowa); 423) Zawalania przy pędzeniu krów; 424) Zawołania na krOwę przy dojeniu; 425) Zawołania na kury; 426) Zawalania na kaczki; 427) Zawołania na gęsi; 436) Nazwy ula ze słomy. Dodatkowe materiały bez mapy: 5) Znaczenie wyrazu stajnia; 6) Osoby wdrażające konie do pracy; 8) Nazwy rodzenia zw£crzqt domowych 1987 134. Muzeum skiego. Ludu Polskiego "Etnografia w Poznaniu według koncepcji Eugeniusza. Frankow- Polska", t. XXXI: 1987, z. 2, s. 61 - 76, 2 ilustr .. stres?cz. ang. �347 1988 135. Wywiad na temat Wielkopolskiej Sztuki Ludowej przeprowadziła ze mną "Przewodnik Katolicki" 1988 nr 13 - 14 (27 III - 3 IV 1988), s. 3 - 9. Tytuł: A sztuka zawsze tu była 136. [Rec.] lIans Joachim Schauss, Es kommt alles aus mir selbst. Begegunngen mit polnischen Volkskunsstern. "Pol. Sztuka Ludowa" r. XLII: 1988, nr 1 - 2, s. 132 - 133 Ln. [Omów.] Stanislaw Blaszczyk: Rzeźbiarski trud majstra Andrzeja Majchrzaka (Das bildhanorscheschaffen des Meisters Andrzej Majchrzak) Poznań-Gostyń 1936, 32 S. 18 Abb auf TafeIn 2 Abb auf den Umschlag. "Demos" 4/1988, poz. 384 Alicja Drzewińska. 1989 i33. Zbój ze Strzelna. "Przegląd Wielkopolski". R. III: 1989 nr 1 (7), s. 38 - 41, 3 iI. 139.• Hlas jr;zyka i kultury lttdowej wielkopolski t. V Transport, mapy: mapy po'nocnicze, seria etnografia t. VI PAN Oddz. w Poznaniu mapy pomocno 442, 44:3, 44"1,458, 459, 462, 463, 464, 465, 466, 477, 478, 479, 494, 495, 496, 497, 510, 511 oraz komentarze do map o numeracji j.w. 1990 [40. Kultura ludowa miasta i regionu. rcgionu ostrowskiego Poznań 1990, LUBOMIRA S. (w:) Ostrów Wielkopolski - dzieje 471 - 503. MARIA BOBROWSKA (1960 - 1990) Dnia 22 stycznia 1990 roku zmarła nagle w Poznaniu Luba Bobrowska. Tak n~pra'Ndę, to człowiek nigdy do końca nie p<Jgodził się ze śmiercią. Jeszcze trudniej jest mu pogodzić się z nią wtedy, gdy zabiera z naszego grona osobę młodą, stoj'1Cą dopiero u progu swego dojrzałego życia. Jakże trudno pogodzić się ze śmiercią Luby tym wszystkim. którzy się z Nią zetknęli, poznali Ją, stali się Jej przy jacićlmi. Samą swą osobowościa sprawiała, że nie można było wobec Niej przejść obCJjęln-ie. Ktokołwiek znał Lubę musiał sobie zdawać sprawę, iż ma do czynienia 7. r;astacią wyjątkoWil. trudno poddającą się utrwalonym wyobrażeniom, a jednoccr:śnie nienagunnie ułożoną i kulturalną. Los spraw'ił, że znalazła również swą Droge; do środowiska etnograficznego, ale ten sam 103 chciał. iż opuściła je na z?w;:ze zanim zdążYla ~iG w nim zadomowić na dobre. Odeszła niespodziewanie, pozo~tawj<::jąc wiele rozpoczętych prac, zabierając ze sobą dzie:óiątki wspaniałych pomy,ł6w. które zamierzała realizować. Znając Lubę i Jej zdolności sądzić można, Ż2 zn;;lazłyby one swe urzeczywistnienie w formie zadziwiającej wszystkich swą odkry'Nczością, oryginalnością skojarzeń i naukową rzetelnością. Luba urodzil'l siG 13 kwietni<J. 1960 roku w Poznaniu. Już w latach szkolnych ;:",>,,'aula na siebie uwagG zdolnością do samodzielnego myślenia i poszukiwaniami, L:;6ro dalece wykraczały poza przyjęty progi"am nauczania. Była uczennicą Szkoły l'od~tawowcj nr l, a następnie III Liceum Ogólno!{.ształcące;:!o w Poznaniu. Być �348 może zainteresowania jej Ojca, profesora matematyki Uniwersytetu oraz Politechniki Poznańskiej, sprawiły, iż w szkole średniej uczęszczała do klasy matematyczno-fizycznej. Ukończyła ją w 1979 roku z wynikiem bardzo dobrym i została Lubomira Bobrowska (1960- 1990) bez egzaminu wstępnego skierowana na studia. I w tym momencie górę wzięły Jej zamiłowania humanistyczne ukształtowane niewątpliwie atmosferą domu i szkoły, w szczególności zaś przez nauczycielkę języka polskiego - panią mgr Branisławę Kaźmierską. Podjęła Luba studia polonistyczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Lecz zawężenie zainteresowań nie mogło Jej satysfakcjonować. To najprawodopodobniej jej Matka, profesjonalnie zajmująca się kulturą ludową i folklorem oraz ich upowszechnianiem, przyczyniła się do tego, że drugim kierunkiem studiów Luby stała się etnologia. Ukończyła obydwa te kierunki z wynikiem bardzo dobrym. Tytuł magistra filologii polskiej uzyskała na podstawie pracy o literaturze emigracyjnej: "Wiersze religijne Józefa Wittlina wobec kulturowej tradycji judeochrześcijańskiej" (1986), pisanej pod kierunkiem doc. dr hab. Marii Adamczyk. Tytuł jej pracy magisterskiej z etnografii, której promotorem był prof. dr Józef Burszta (nb., była ostatnią magistrantką Profesora), brzmiał: "Współczesne postawy apokaliptyczne w Polsce" (1987). Każdorazowo bardzo wysoko oceniono poziom naukowy tych prac. Swiadczyć o tym może fakt, że praca o Wittlinie znalazła uznanie pani Haliny Wittlinowej, wdowy po Wittlinie na stałe zamieszkałej w Stanach Zjednoczonych, oraz profesor Zoyi Yurieff z Uniwersytetu w Nowym Jorku, wykładowcy literatury słowiańskiej, specjalistki od twórczości Wittlina; miał to być początek dalszej współpracy. Część jej pracy o postawach apokaliptycznych, tak upowszechniających się w pomroce lat stanu wojennego, została opublikowana w "Ludzie" (72: 1988 - Graviora Manent), a dalsze jej fragmenty były przez Lubę przygotowywane do druku. �349 Lecz na tym nie wyczerpują się "formalne" związki Luby z etnografią. Jeszcze w czasie swych studiów ukończyła trzyletni kurs dla instruktorów zespołów folklorystycznych organizowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury. Rozwinięciem tych zainteresowań był miesięczny wyjazd na stypendium elnochoreologiczne ufundowane przez Stowarzyszenie Kulturalne w Nijmegen w Holandii. Dla Muzeum Rolnictwa w Szreniawic przez szereg lat wykonywała prace dokumentacyjne nad zachowanymi zespołami pałacowo-parkowymi i folwarcznymi. W październiku 1987 roku podjęła prac~ w Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców na Uniwersytecie Poznańskim. Natomiast od października 1989 roku rozpoczęła etnologiczne studia doktoranckie na Wydziale Historycznym tejźe Uczelni. Na początku 1989 roku została sekretarzem czasopisma "Lud" - organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zainteresowania wzajemnymi wpływami literatury i innych dziedzin kultury oraz sposobu istnienia narodów żyjących w diasporze, których egzemplifikacją jest naród żydowski, mogła Luba rozwijać uzyskując trzymiesięczne stypendium w Jerozolimie (styczeń - marzec 1989), gdzie afiliowana była przy School of Cultural Studies, uczestnicząc równocześnie w zajęciach uniwersyteckich w Instytucie Semiotyki i Poetyki, Instytucie Literatury Hebrajskiej oraz współpracując z Centrum Badań nad Kulturą i Historią Zydów Polskich. Cala działalność i zamierzenia badawcze ujawniają Jej interdyscyplinarne zainteresowania. Jeden ich biegun stanowiły zagadnienia literackie. Praca o Wittlinie, której fragmenty przygotowywane były do miesięcznika "Zycie i Myśl" oraz artykuł o powieściach Milana Kundery, wydany w niezaleŻllym czasopiśmie "Czas Kultury" (13 -14: 1990 - Sen o gdzie indziej), stanowią jedynie ułamek Jej pracy, który zdążyła utrwalić. Całościowe studia nad Józefem Wittlinem miały być przedmiotem rocznych badań realizowanych dzięki przyznanemu Jej stypendium Fu1brighta w USA. Pozostawiła szkice pracy na ten temat, która miała się ukazać po angielsku, a także rozpoczęty przekład na język polski pracy profesor Yurief! pt. Józef WitHin. Na drugim krańcu lokowały się Jej zainteresowania etnologiczne. W ich ramach mieszczą się studia nad postawami katastroficznymi i problemami mniejszości narodowych. Te dwa kierunki badań łączy jednak wspólny wątek: z jednej strony była to kwestia dwóch ojczyzn, rozdarcia ludzi, którzy przynależą jednocześnie do dwóch światów kulturowych; ze strony drugiej jest to religia i postawy religijne, płynące z tradycji judeochrześcijańskiej, jako obszar objawiania siG i jednocześnie środek łagodzący pojawiające się na tym Ue napięcia emocjonalne. Nieuniknione podjęcie wątku śmierci w tak ukierunkowanych pracach Luby sprawia wrażenie, jak gdyby przeczuwała jej przedwczesne nadejście. Tak: nagle odejście przerwało ledwie rozpoczęte dzieło, a pisanie o Jej pracach w terminach potencjalnych właściwie możliwości i osiągnięć stanowi niewątpliwie niepowetowaną stratę dla humanistyki. Tragedia Jej najbliższych stała się udziałem Jej przyjaciól i współpracowników. Kroczyła przez życie "idąc po górach, przeskakując pagórki". Jeśli nawet nie zdołała utrwalić większości swych zamysłów, to zapewne zdążyła pozostawić w nas Jej przyjaźń i bezinteresowną serdeczność, pogodę ducha i wiarę w szlachetność człowieka, której była uosobieniem. Pozostaje nam jeszcze wiara w to, w co Luba wierzyła niezłomnie: że po swym ziemskim doświadczeniu narodziła się do nowego życia. Michal Buchowski �350 WSPOMNIENIE O DOKTORZE JANIE PIOTRZE DEKOWSKIM (1907 - 1988) Dnia 20 listopada 1988 r. zmarł w Łodzi dr Jan P. Dekowski - nauczyciel, etnograf, muzeolog, naukowiec i społecznik, honorowy członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Należał do grona wybitnie zasłużonych dla ochrony dóbr kultury ludowej pracowników muzealnych. Wspomnienie, które pragnę Mu poświęcić, tylko w skromnym zakresie spełnić może potrzebę upamiętnienia Postaci i dorobku. Doktora Jana P. Dekowskiego poznałam na przełomie lat 1956/57, gdy zostd przeniesiony służbowo do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z Tomaszowa Mazowieckiego, gdzie dotychczas był kierownikiem Muzeum Regionalnego. Zdobywałam wówczas pierwsze doświadczenia w pracy muzealnej i z zainteresowaniem przyglądałam się poczynaniom starszego Kolegi, z którym wypadło mi dłuższy czas pracować przy sąsiednich biurkach. Zanim zwróciłam uwagę na Jego publikacje, do których w przyszłości miałam wielokrotnie odwoływać się z pełnym zaufaniem, zaciekawiała Jego osobowość ukształtowana - jak wynikało ze zwierzeń - na niełatwej, lecz świadomie i konsekwentnie ukierunkowywanej drodze życia. Zasadniczą pasją, realizowaną na tej drodze od lat młodzieńczych, była etnografia. Stanowiła ona dla Niego nie tylko sprawę zawodową, lecz także osobistą, zaspokajającą w pełni umysłowe i emocjonalne potrzeby. Do osiągania większych i mniejszych sukcesów naukowych w tej dziedzinie przyc:yniała się nie zwykła wprost pracowitość, wytrwałość oraz umiejętność stawiania sobie coraz nowych zadań i wypełniania ich z całym oddaniem i poczuciem odpowiedziz,lności. Dr Jan P. Dekowski pochodził z rodziny robotniczej. Urodził się 22 lutego 1907 r. w Tomaszowie Mazowieckim jako drugi syn Konstantego i AgT;ieszki z Kurzyców. W rodzinnym mieście ukończył Seminarium Nauczycielskie ~i;c':;;:ie im. Tadeusza Rejtana (1926 - 1931). W 1949 r. podjął studia etnograficzne 1'1". Upjwersytecie Łódzkim pod kierunkiem prof. dr Kazimiery Zawistowicz-/\d~m:;kiej i w 1953 r. otrzymał dyplom magisterski na podstawie pracy: Strój p?otrkOlcski W 1968 r. doktoryzował się pod tym samym kierunkiem przedstawiając roznrawę: Pożywienie chŁopów Łowickich (1880 -1939). Oba opracowania ukazały się drukiem. Pracę zawodową rozpoczął jako nauczyciel szkół wiejskich, ale już w 1933 r. otrzymał przeniesienie do szkolnictwa w Tomaszowie Mazowieckim z obowiązkiem zaopiekowania się zbiorami zgromadzonymi przez tutejszych krajoznawców i ,:.prganizowania regionalnego muzeum. Pracę tę wykonywał społecznie. Równolegle działał też w harcerstwie jako drużynowy i komendant hufca. Podczas okupacji hitlcrowskiej zbiory muzealne uległy zagładzie, toteż w 1945 r. przystąpił do organizowania muzeum od podstaw. W 1946 r. otworzył pierwszą stałą wystawę et:l0graficzną. W 1951 r. wycofał się ze szkolnictwa i jako etatowy pracownik UP'.li"twowionego Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim kierował ni.m do 1956 r., kiedy to został służbowo przeniesiony do Łodzi. W Muzeum Archeol0gicznym i Etnograficznym w Łodzi, na stanowisku kustosza, prowadził Dzidł Stroju Ludowego, był kierownikiem zespołowych badań terenowych i w latach 1962 - 1968 kierował zespołem działów etnograficznych. W 1972 r. przeszedł na emc-y,urę. Rozwój zainteresowań etnograficznych datuje się od pobytu w seminarium nauczycielskim, stając się odtąd pasją całego życia. Inspiratorem był nav.czycieJ historii, wychowawca i opiekun uczniowskiego koła krajoznawczego Tadeusz Seweryn, artysta malarz, etnograf, późniejszy dyrektor Muzeum Etnograficznego �351 w Krakowie. Dzięki Sewerynowi rozpoczął po·szukiwania etnograficzne we wsiach opoczyilskich i opublikował, jeszcze jako uczeń, pierwsze wyniki. Samodzielne badania etnograficzne na tym terenie prowadził dalej jako nauczyciel i pracownik muzeum. Do dłuższych należały badania obrzędowości weselnej prowadzone w 1939 r. wraz z muzykologiem J. Kolasińskim, z ramienia Towarzystwa Przyjaci6ł Nauki, Literatury i Sztuki w Tomaszowie Mazowieckim. Projektując pracę o ziemi opoczyńskiej w dawnych wiekach prowadził rozległe poszukiwania archiwalne, a dokol1'lne wypisypozostaly jedynym śladem akt zniszczonych podczas wojny. Badania w Opoczyńskiem kontynuował w 1945 r. przy wspóludziale malarza S. Justa i w 1949 r. na rzecz Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Dotyczyły onc kultury materialnej i folkloru. Systematyczne badania indywiduc:Jne i zespołowe na szerszym terenie prowadził w latach 1956 - 1972 jako kustosz ł6dzkiego muzeum. W różnych rejonach środkowej Polski zajmował się gló"mie b'adycyjnymi dzialami gospodarki, strojem, pożywieniem, obrzędami, literature) ludową i sztuką. W rejonie Puszczy Kozienickiej zbierał materiały na temat pożywienia, wesela i znaczenia lasu w życiu wsi. Debiutem wydawniczym były artykuły: O przydrożnych kapliczkach w pow. opoczyilskim, "Siew", 1028, nr 48, s. 7 - 8, oraz Podkoziołek, Rzeczk6w (pow. Piotrków). ,.Ziemia", 1928. s. 278. W tym czasie ukazało się w "Ziemi" kilka dalszych, 'n życzenie redakcji opublikowanych pod pseudonimami: Adam Kalina i Jan Smęcir,a. Jeszcze przed ukoóczeniem seminarium drukował też drobne przyczynki \'1 ,.Orlim Locie" i w "Kurierze Literacko-Naukowym". Pełna bibliografia ogłoszonych prac obejmuje ponad 200 pozycji, w tym również książkowe. Są to rozprawy monograflcznc, zbioi'Y pieśni i opowieści, artykuły przyczynkarskie, biogramy, opisy miejscowości, sprawozdania, katalogi i przewodniki turystyczne. Do ważniejszych należą: z dzicdziny stroju ludowego ~ Str6j piotrkowski, Wrocław 1954, ss. 89, Str6j sicrr::dz!,:i. Wrocław 1959, ss. 75. Łęczycki strój ludowy, Łódź 1983, ss. 84, Strój ludowy na obsZCLrzc Polski środkowej i jego przemiany, "Prace i Materiały Muzeum Arch801ogicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 20: 1979, s. 221 - 297; z dziedziny pożywienia Przemiany tradycyjnego pożywienia na ObS':-GTZe Polski !;rodkowej, tamże, s. 171 - 219, Z badań nad pożywieniem ludu lowickiego (1880 - UJ39). tamże, Seria Etnograficzna nr 12: 1968, ss. 245; z dziedziny gospodarki - UpTClwa Toli i rośliny uprawne w Opoczyi!skiem, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 13: 1959, S. 19 - 98, Pasterstwo nad Pilicą, tamże, s. 149 - 277; z obrzędowości i folkloru - Obrzędy i zwyczaje świętojańskie w Piotrkowskiem, ..Łódz)·~je Studia Et:1ograficzne", t. 4: 1962, s. 131 - 145, Stan i problematyka bada11. nad obrzędowością ludową środkowego dorzecza PUicy, tamże, t. 5: 1963, s. 75 - 99, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, "Prace i Nlateriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 24: 1983, s. 195 - 267, Folklor regionu opoczyńskiego [wspólnie z Z. Hauke], Warszawa 1974, ss. 268, Folklor ziemi łęczyckiej [w~;póll1ic z Z. Hauke]. Warszawa 1981, ss. 480, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987, ss. 337. Materiał zawarty w publikacjach, nawet w drobnych artykułach, ma trwają wartość źr6dłową, gdyż pochodzi z wnikliwych, rzetelnych badań terenowych prowadzonych w ciągu z górą lat pięćdziesięciu, w tym kilkunastu z udziałem żony Bronisławy (poślubionej w 1950 r.), której przygotowanie muzyczne przyczyniło się do uzupełnienia nutami licznych tekstów pieśni. Materialy źródłowe stały się też podstawą do opracowania okolo 15 widowi.sk ludowych poświGconych tradycyjnym obrzędom, m.in. Tryptyk wesela opoczyńskiego i lIej tam w karczmie pod Opocznem (archiwum Muzeum w Opocznie). ;:-;rieulega wątpliwości, że bez osobistego wkładu J. P. Dekowskiego wiedza etnograficzna o regionach środkowej Polski byłaby znacznie uboższa. �Będąc od 1972 r. na emeryturze dr J. P. Dekowski nie przerwał pracy i kontaktów naukowych. Prowadził badania naukowe, kontynuował działalność wydawniczą jako autor i członek komitetów redakcyjnych, współdziałał z Katedrą Etnografii UŁ, z Muzeum Regionalnym w Opocznie, gdzie od momentu powstania w 1976 r. był stałym konsultantem, a także z Muzeum Okręgowym w Kaliszu, czego wynikiem było powstanie tam działu zabytków kultury miejskiej (1987). Rozwijał też dalej działalność społeczno-naukową i popularyzatorską z ramienia PTL, którego aktywnym członkiem był od 1958 r. Wymienić należy przede wszystkim powołanie i otaczanie opieką naukową środowiskowych grup miłośników współdziałających z etnograIami. Są to działające w ramach organizacyjnych PTL koła: Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi (od 1958 r.) oraz Miłośników Miasta Opoczna i Regionu Opoczyńskiego (od 1979 r.), a także Koło Miłośn.ików Folkloru Miasta Kalisza (od 1976 r.), działające pod patronatem Towarzystwa Miłośników Kalisza i Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Kaliszu. Działalność kół nie tylko przyczyniła się do zebrania materiałów opisowych o nieprzemijającej wartości źródłowej, ale i pozwoliła zgromadzonym w nich ludziom ciekawiej żyć. Za swe zasługi dr J. P. Dekowski otrzymał honorowe odznaczenia, nagrody i tytuły. Są to: Złoty Krzyż Zasługi (1964) i Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1976), Odznaka Zasłużonego Działacza Kultury (1965) i Honorowa Odznaka Województwa Łódzkiego (1966), nagroda województwa łódzkiego za upowszechnianie twórczości ludowej i etnografii (1966), nagroda "Barw" im. O. Kolberga (1978), tytuł Honorowego Członka PTL (1975) i Honorowego Obywatela Miasta Kalisza {l980). Odszedł w łeczną funkcję grafów i osób wie odczuło tę pełni aktywności naukowej pełniąc powierzoną Mu w 1987 r. sporedaktora projektowanego przez PTL słownika biograficznego etnozasłużonych dla etnografii polskiej. Srodowisko etnograficzne dotklistratę. 2RODŁA K. Zawistowicz-Adamska: O doktorze Janie Piotrze Dekowskim i jego zasłuZ okazji 45-lecia badań naukowych [z bibliografią za lata 1928 - 1972 liczącą 193 pozycje], "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 17: 1973, s. 7 - 9 (tom z fotografią jubilata i dedykacją). B. Urbański: Jan Piotr Dekowski laureat nagrody PWRN w Łodzi, tamże, Seria Etnograficzna nr 11: 1967, s. 261. B. Wojewódzki: Jan Piotr Dekowski (w 65 rocznicę urodzin), "Chłopska Dro'ga", 1972, nr 50, s. 6 - 7 (z fotografią). J. P. Dekowski: Noty biograficzne pracowników łódzkiego ośrodka etnograficznego [w tym własna], "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 17: 1975, s. 24 - 25 i 63 - 601 Iz bibliografią za lata 1973 - 1975 liczącą 26 pozycji]. Dr Jan Piotr Dekowski [w:] Laureaci nagrody "Barw" im. Oskara Kolberga .1978 (z fotografią). B. Szal: Doktor Dekowski i jego podopieczni, "Ziemia Kaliska", 1984, nr 42. M. Gumola: Niezwykle Kolo. 10 lat działalności Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi przy Oddziale Łódzkim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łódź 1984, ss. 115. A. Urbanowska: 10 lat działalności w dziedzinie folkloru miejskiego Kalisza, Kalisz 1986, ss. 69. gach dla polskiej etnografii. �353 M. Gumola: Sylwetki ludzi niepospolitych. Jan Piotr Dekowski, "Biuletyn Informacyjny", miesięcznik instruktorów, Łódzki Dom Kultury, 1986, nr 1, s. 12 -14. Wymagają tu sprostowania błędy autora Zamiast: Antoszewski, ks. Maciejewski, Zarembianka, powinno być: Tadeusz Antoniewicz, ks. Kazimierz Olszewski, Halina Zarembina, a ponadto: przeniesiony z Tomaszowa Mazowieckiego do Łodzi został nie w 1953 lecz w 1956. A. Urbanowska: Zjazd kól miłośników folkloru w Opocznie, Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 26: 1986, s. 157 - 163. BIBLIOGRAFIA JANA PIOTRA DEKOWSKIEGO KONTYNUACJA OD ROKU 1975 Skróty: ŁSE - "Łódzkie Studia Etnograficzne". PiMMAiEwŁ "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna. Wcześniejsze pozycje bibliograficzne znajdują się: za lata 1928 -1972 w PiMMAiEwŁ nr 17: 1973, s. 13 -19 (193 poz.); za lata 1973 - 1975 w ŁSE t. 17: 1975, s. 63 - 64 (26 poz.). Noty biograficzne pracowników Łódzkiego ośrodka etnograficznego, ŁSE, t. 17: 1975, s. 19 - 58. Bibliografia prac pracowników łódzkiego ośrodka etnograficznego, tamże, s. 59 - 83. Kuchnia regionalna wczoraj i dziś [wspólnie z B. Markuzą-Bieniecką], wyd. I, 1976, wyd. II, 1978, ss. 164. Zwyczaje i obrzędy weselne Łódzkich rodzin robotniczych [w:] Folklor robot- "Literatura Ludowa", 1976, R. 12/15, s. 31 - 84. Opoczno i okolice, wyd. I, 1977, ss. 128, wyd. II, 1983, ss. 124. Tade'usz Seweryn w Tomaszowie Mazowieckim, ŁSE, t. 19: 1977, s. 125 -128. Ignacy Kamiński (1883- 1974), tamże, s. 128 - 131. Janina Smykowska, tamże, s. 131 -132. Opoczyński konkurs folklorystyczny, tamże, s. 141 -142. Sprawozdanie z działalności Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi PTL (25 IX 1975- 25 VI 1976), tamże, s. 142 - 143. Z poetyckiej twórczości Koła MiŁośników Folkloru Robotniczej Łodzi, ŁSE. t. 20: 1987, s. 145 - 147. Muzeum Regionalne w Opocznie, tamże, s. 160 -161. Kolo Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi (23 IX 1976 - 12 VI 1977), tamże, s. 165 - 166. niczej Łodzi. PokŁosie Przemiany konkursu, tradycyjnego (w:] Kultura wsi Polski 1979, s. 171 - 219. Strój ludowy Ciekawa, pożywienia środkowej na obszarze potrzebna polski wystawa Kalisz 1979, s. 1 - 3. Z obyczajowości rodzinnej (wyd. 1982), s. 55 - 58. w wiejskiego procesie na zmian, obszarze Polski środkowej t. 2, PiMMAiEwŁ, nr 20: i jego przemiany, tamie, s. 221 -299. wystawy pt. Pamiątki i starocia ro- środkowej (katalog dzinne], miasta Tomaszowa Mazowieckiego, Wyjątki z prac Kola MiŁośników Folkloru Robotniczej Sprawozdanie z dzialalności KoŁa Miłośników Folkloru 23 Lud t. LXXIII ŁSE, t. 21: 1979 Łodzi, tamże, s. 121 - 127. Robotniczej Łodzi (1 IX! �354 1977 - 7 VI 1978), tamże, s. 140 - 141. W Kaliszu nad Prasną [zbiór pieśni,], Kalisz 1980, z. l, ss. 16, z. 2, ss. Hl. Region opoczyński, ŁSE, t. 22: 1980 (wyd. 1983), s. 5 - 16. Osadnictwo opoczyńskie w latach 1812 - 1864, tamże, s. 17 - 53. Zwyczaje i obrzędy sobótkowe w Opoczyńskiem, tamże, s. 103 - 147. Muzeum regionalne w Opocznie, tamże, s. 161 - 163. Kolo Milośników Folkloru Miasta Opoczna i Regionu Opoczynskiego, tamże. s. 171 - 172. [z Z. Hauke] Folklor ziemi łęczyckiej, Warszawa 1981, ss. 480. Łęczycki strój ludowy, Łódź 1983, ss. 36, fot. i tab!. barwne s. 48. Wieś Bielowice w świetle taktów i liczb ,[katalog pt. Sztuka ludowa w bielowickich kręgach rodzinnych], Tomaszów Maz., 1983, s. 7 - 10. Zwyczaje i obrzędy rodzinne [w:] Kultura wsi Polski środkowej w procesie zmian, t. 3, PiMMAiEwŁ, nr 24: 1983 (wyd. 1987), s. 195 - 267. Janina Szczurowska i jej zbiorll [katalog pt. Opoczno w świetle kolekcji historycznej Janiny Szczurowskiej], Opoczno 1984, s. 4 - 5. Opoczno w ostatnim pólwieczu, tamże, s. 8 - 12. Z badań nad problematyką wesela opoczyńskiego, ŁSE, t. 26: 1984 (wyd. 1986), s. 5 - 82. Kapela skrzyńska, tamże, s. 91 - 96. Doktor Maria Misińska (1908 - 1982), tamże, s. 147 -148. Jubileusz Muzeum Regionalnego w Opocznie, tamże, s. 148 - 152. Popularyzacja kultury ludowej wśród mlodzieży szkolnej (Izba Ludowa przy Szkole Rolniczej w Przedborzu), tamże, s. 163 - 165. Slowo wstępne [w:) J. Łuczkowski: Pieśni ludowe regionu opoczyńskiego, Łódź, 15185, s. 3 - 5. [z J. Łuczkowskim] Bibliografia regionu opoczyńskiego, Opoczno 1985, ss. 21. Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987, ss. 337. Encyklopedia pożywienia ludowego w Polsce, pod red. A. Kowalskiej-Lewickiej (w przygotowaniu do druku). Irena Lechowa PAMIĘCI JOZEFA JASTRZĘBSKIEGO (1920 -1989) Józef Jastrzębski urodził się 4 lipca 1920 r. w Radomyślu (woj. siedleckie), w rodzinie Jana Jastrzębskiego i Anny z Chrominskich. Była to rodzina o tradycjach drobnoszlacheckich, utrzymująca się z pracy na roli. W latach 1947 - 1951 studiował etnografię z etnologią na UMCS w Lublinie. Dyplom magisterski otrzymał na podstawie pracy: Sitarstwo bilgorajskie pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. Podczas studiów związał się ściśle z Zarządem Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mającym wówczas swą siedzibę w Lublinie. Na zlecenie Towarzystwa przygotowywał w latach 1948-1951 materiały dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego, początkowo z archiwaliów. m.in. z rękopisów prof. Kazimierza Moszyńskiego, a następnie prowadząc badania terenowe. Współpraca z Towarzystwem pozostawiła jak często wspominał trwały i cenny ślad w Jego życiu. �W grudniu 1952 r. rozpoczął pracę w Muzeum Lubelskim. W tym czasie Jego żona Mirosława z Kwiatkowskich (poślubiona w 1950 r.), absolwentka etnografii na UMCS, była asystentką prof. J. Gajka. Z ramienia PTL, a następnie Muzeum, J. Jastrzębski prowadził rozległe badania na terenie Lubelszczyzny. Dotyczyły one głównie rękodzieła i przemysłu ludowego, rolnictwa i hodowli. W 1956 r. rodzina przeniosła się do Tomasza Mazowieckiego, gdzie obojgu małżonkom otwierała się możliwość zatrudnienia w wielodziałowym Muzeum Regionalnym, z przewidzianą dla J. Jastrzębskiego funkcją kustosza i kierownika tej placówki. Na tym stanowisku z miejsca dał się poznać jako dobry organizator, sumiermy pracownik i działacz społeczny. Równolegle z uciążliwym i długotrwałym remontem, jakiego wymagał zabytkowy pałac Ostrowskich będący siedzibą Muzeum, J. Jastrzębski (z udziałem żony) prowadził pracę naukową i popularyzatorską. Prace badawcze objęły przede wszystkim bezpośrednie okolice Muzeum, tj. ówczesne powiaty: brzeziński, rawski i opoczyński. W pracy badawczej na dalszym terenie (np. w Wieluńskiem) współdziałał z Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Wynikiem badań były pozyskiwane muzealia wzbogacające zbiory dotychczasowe, urządzane liczne wystawy i konkursy sztuki ludowej oraz publikacje. Kierowane przez J. Jastrzębskiego Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim stało się wzorową placówką naukowo-oświatową wyróżniającą się na terenie kraju. Z pracą zawodową J. Jastrzębski potrafił godzić różne funkcje społeczne. Z Jego inicjatywy powstało Towarzystwo Przyjaciół Muzeum. Czas jakiś był miejskim radnym, przez wiele lat był członkiem Wojewódzkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury i Muzeów przy WRN w Łodzi. W różnych kadencjach należał do władz PTL, działał w komisjach rewizyjnych Zarządu Głównego. Był też czyrmym członkiem PTTK i Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa. W Stowarzyszeniu Twórców Ludowych przewodniczył Radzie Naukowo-Programowej. Za swą działalność J. Jastrzębski otrzymywał liczne nagrody, w tym (wraz z żoną) prestiżową nagrodę województwa łódzkiego (1971) oraz odznaczenia państwowe, resortowe i lokalne. Są to: Złoty Krzyż Zasługi (1980), Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1987), Złota Honorowa Odznaka PTTK (1977), Odznaka Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej (1978), Odznaka Honorowa "Za zasługi dla archiwistyki" (1979), Odznaka "Za zasługi dla województwa piotrkowskiego" (1981), Medal "Za zasługi dla miasta Tomaszowa Maz." (1987). W 1982 r. J. Jastrzębski przeszedł na wcześniejszą emeryturę z powodu złego stanu zdrowia, a w 1984 r., gdy nastąpiła poprawa, ponownie podjął pracę muzealną w niepełnym wymiarze godzin. W 1988 r. zachorował na zawał serca, po czym znów nastąpiła znaczna poprawa zdrowia. Toteż pełnym żalu zaskoczeniem dla rodziny i przyjaciół był Jego nagły zgon, który nastąpił w dniu 13 maja 1989 r. Pochowany został w Tomaszowie Mazowieckim na cmentarzu przy ul. Smutnej, gdzie w 1982 r. spoczęła Jego żona Mirosława. Irena Lechowa �356 DANIELA MĄDRZAK (1926 - 1989) Daniela Mądrzak - długoleni członek Oddziału Łódzkiego PTL - urodziła się 4 stycznia 1926 r. w Łodzi, w rodzinie Stanisława Mądrzaka z zawodu stolarza i Władysławy z Boczkowskich, robotnicy fabrycznej. Pracę zawodową rozpoczęła w 16. roku życia jako robotnica w łódzkim zakładzie włókiennicznym. W 1951 r. przeszła do kadr administracyjnych. W latach 1955 -1968 pracowała w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi, gdzie wcześniej znalazł zatrudnienie jako stolarz Jej ojciec. Daniela Mądrzak (1926 - 1989) Pracując w łódzkim Muzeum zdobyła ogólne uznanie i sympatię. Odznaczała się wielką sumiennością, ambicją, oraz dążeniem do pogłębiania wiedzy i podnoszenia kwalifikacji. Z dużym nakładem sił i wyrzeczeń, godząc naukę z pracą zawodową ukończyła technikum ekonomiczne (1964) i podjęła studia zaoczne na wydziale filologiczno-historycznym Uniwersytetu Łódzkiego. W zespole etnograficznym łódzkiego Muzeum najściślej była związana z działem dokumentacji oraz konserwacji stroju, tkanin i wytworów plastyki zdobniczej. Z zamiłowania włączała się do badań terenowych zespołu etnograficznego. Przeprowadzała wywiady w łódzkim środowisku robotnicznym (1963), co zaowocowało opublikowaniem dwóch wartościowych przyczynków: Dawne gry i zabawy łódzkich dzieci, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 7: 1965, s. 191 - 194 i Zwyczaj chodzenia Herodów w łódzkim środowisku robotniczym, tamże, s. 194 - 20D. W badanym ze- �357 społowo rejonie Puszczy Kozienickiej (1966 i 1967) zebrała szczegółowe materiały z zakresu stroju ludowego, przechowywane w muzeałnym archiwum. Nawet po odejściu z Muzeum i przejściu na emeryturę nie zerwała kontaktu z łódzkim środowiskiem etnograficznym pozostając w szeregach członków Oddziału Łódzkiego PTL. Po ciężkiej chorobie zmarła 17 kwietnia 1989 r. MARIA POLAKIEWICZ (1911- 1987) Maria Polakiewicz urodziła się 19 łutego 1911 r. w Tomsku na Syberii jako córka Bronisława i Anieli z Łastowskich, Polakiewiczów. Tam też rozpoczęła naukę w Podstawowej Szkole Polskiej. W 1922 r. w ramach akcji repatriacyjnej, przyjechała wraz z rodziną do Polski i po paromiesięcznym pobycie w Warszawie, zamieszkała na stale w Wilnie. Po ukończeniu nauki w szkole powszechnej uczęszczała do Państwowego Gimnazjum Zeńskiego im. Ks. Adama Jerzego Czartoryskiego w Wilnie. W 1932 r. zdała egzamin dojrzałości typu humanistycznego. W 1933 r. wstąpiła na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwerystetu Stefana Batorego w Wilnie, gdzie w 1939 r. otrzymała absolutorium w zakresie geografii. Podczas studiów, w 1936 r., wstąpiła do Związku Harcerstwa Polskiego, z ramienia którego prowadziła szeroką działalność instruktorską przy Hufcu Wileńskim. W 1938 r. w zorganizowanym Pogotowiu Harcerek Chorągwi Wileńskiej podharc mistrzyni Maria Polakiewicz była zastępcą komendanta. Okres wojny uintensywnił tę działalność. Działała aktywnie w Szarych Szeregach, nieco później jako żołnierz Armii Krajowej okręgu Wileńskiego. Prowadziła pracę ideowo-wychowawczą wśród młodzieży harcerskiej, kierowała wykonywaniem różnych prac pomocniczych w zakresie informacji i propagandy, brała udział w pracach o charakterze wojskowym w służbie pomocniczej Związku Walki Zbrojnej, a później Armii Krajowej. Szczególnie aktywnie uczestniczyła w organizacji i prowadzeniu tajnego nauczania jako jego organizatorka i kierowniczka na terenie jednej z dzielnic Wilna. W tym też okresie rozpoczęła pracę zawodową. W 1941 r. pracowała w Instytucie Geologicznym w Wilnie jako pracownik naukowy; do pracy tej powróciła w roku 1944 i kontynuowała ją do końca pobytu w Wilnie, tj. do maja 1946 r. W ramach akcji repatriacyjnej, w maju 1946 r., przyjechała wraz z rodziną do Bydgoszczy, a krótko potem do Torunia, z którym związała się na stałe. 1 sierpnia 1946 r. podjęła pracę na stanowisku asystenta w Dziale Etnograficznym Muzeum Miejskiego w Toruniu, kierowanym przez dr Marię Znarnierowską-Priifferową. Od tego dnia począwczy związała się z muzealnictwem etnograficznym w Toruniu na ponad 35 lat. Wraz z podjęciem pracy rozpoczęła systematyczne zgłębianie wiedzy z zakresu etnografii i szeroko pojętego muzealnictwa. W 1948 r. ukończyła kurs muzeologiczny w Krakowie. W latach 1948 - 49 uczęszczała również na wykłady i seminaria z zakresu etnografii prowadzone przez prof. dr Bożenę Stelmachowską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika. Na tejże uczelni, w 1949 r. otrzymała dyplom magistra filozofii w zakresie geografii �358 W okresie pracy w Dziale Etnograficznym prowadziła Maria Polakiewicz etnograficzne badania terenowe na terenie wielu regionów Polski północnej, głównie z zakresu kultury materialnej, ale także sztuki ludowej i folkloru. Prace te prowadziła częściowo z ramienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego aktywnym członkiem była już od 1947 r. oraz w ramach prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. Brała niezwykle czynny udział we wszystkich poczynaniach Działu Etnograficznego włączając się w akcję popularyzacji kultury ludowej, opracowywanie i realizację ekspozycji stałych i czasowych zarówno w Muzeum w Toruniu jak i w innych ośrodkach Polski północnej. W końcu lat pięćdziesiątych brała udział w pracach, których celem było stworzenie samodzielnego Muzeum Etnograficznego. Aktywnie uczestniczyła w działaniach Społecznego Komitetu Budowy tego Muzeum, a z chwilą jego powstania jako samodzielnej placówki była jednym z jego pierwszych pracowników. W Muzeum Etnograficznym w Toruniu pracowała Pani Maria Polakiewicz aż do 1982 r., w tym od roku 1971 jako emerytka. Z właściwą sobie pracowitością i energią od początku włączyła się w budowę i rozbudowę Muzeum, w prace mające na celu jego wszechstronny rozwój. Brała twórczy udział w wypracowywa.niu koncepcji i założeń tej placówki i w kierowaniu nią. Prowadziła nadal etnograficzne badania terenowe, szczególnie na Kujawach, Krajnie Złotowskiej i w Borach Tucholskich, których wyniki opublikowała w kilkunastu pracach, spośród których szczególnie cenne jest jedyne dotąd monograficzne opracowanie kultury ludowej Borowiaków Tucholskich oraz przewodniki po wystawach stałych Muzeum. Efektem tych badań było również zgromadzenie w Muzeum szeregu cennych, unikalnych kolekcji z :z.akresu różnych dziedzin kultury materialnej. Duży wkład wniosła Maria Polakiewicz w działalność wystawienniczą. Była także twórcą naukowej koncepcji magazynów zbiorów muzealiów i odnośnej dokumentacji, uważanej w owych czasach za najlepszą w Polsce. Ważną dziedziną Jej działalności była praca dydaktyczna i wychowawcza. Przez wiele lat kierowała praktykami muzealnymi studentów etnografii w Muzeum Etnograficznym, a także prowadziła zajęcia z zakresu muzealnictwa na Etnograficznym Studium Podyplomowym przy Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wniosła też olbrzymi wkład w wychowanie młodszych pracowników Muzeum. W bogatym dorobku zawodowym Pani Marii mieści siG także szereg konsultacji oraz pomoc przy urządzaniu muzealnych ekspozycji etnograficznych w wielu ośrodkach Polski północnej, m.in. w Klukach, Grudziądzu, Chojnicach. Kcyni i Golubiu. Maria Polakiewicz była w Toruniu aktywną działaczką wielu towarzystw naukowych i organizacji społecznych, przede wszystkim: Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. We wszystkich tych towarzystwach przez wiele kadencji brała udział w pracach ich zarządów. Szczególne zasługi położyła w działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełniąc przez szereg kadencji różne funkcje w zarządzie Oddziału Toruńskiego i w latach 60. w Zarządzie Głównym. Brała czynny udział we wszystkich naukowych i organizacyjnych poczynaniach tego Towarzystwa. Za zasługi w pracy zawodowej i społecznej Maria Polakiewicz odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia PRL; przez Ministra Kultury i Sztuki wy:-óżniona została złotą odznaką "Za opiekę nad zabytkami" oraz odznaką "Zasłużony Działacz Ku!- �3iJ9 tury", przez Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu - nagrodą "Za zasługi dla ochrony, poznania i popularyzacji kultury ludowej w Polsce północnej". Mgr Maria Polakiewicz była osobą, która wniosła olbrzymi wkład w powstanie i rozwój Muzeum Etnograficznego w Toruniu, w budowę jego dzisiejszych podstaw. Z całą pewnością była jego współorganizatorem i współtwórczynią. Zmarła 24 grudnia 1987 r. w Toruniu. Roman Tubaja WANDA SKUŁA (1905- 1988) WANDA SKUŁA .- współorganizatorka i pierwsza długoletnia sekretarz Oddziału PTL w Mszanie Dolnej - nie żyje. Odszedł na zawsze człowiek szlachetnego serca i wielkiej dobroci, doskonały pedagog i przyjaciel młodzieży. Absolwentka Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie była profesorem Gimnazjum Sióstr Urszulanek w Tarnowie, Liceum w Mszanie Dolnej, piastowała urząd dyrektora Liceum w Ujanowicach, następnie była profesorem Liceum w Rabce, skąd przeszła na emeryturę po 34 latach pracy w zawodzie, jako biolog i geograf. Niesłychanie aktywna społecznie była współorganizatorką powstałego z inicjatywy prof. dr. Sebastiana Flizaka w 1947 r. - Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Praca sekretariatu Oddziału pozostawała w rękach mgr Wandy Skuły nieprzerwanie przez 29 lat. Będąc czynnym członkiem Towarzystwa brała udział w corocznych Zjazdach PTL, często jako delegat Oddziału. Za pracę w Oddziale otrzymała specjalne wyróżnienie. Od 1960 r. mgr Wanda Skuła pełniła również funkcje prezesa Oddziału Miejsko-Gminnego Ligi Ochrony Przyrody w Rabce, gdzie pracowała z najwyższym zaangażowaniem w dziedzinie ochrony przyrody. Współpracowała z dyrekcjami szkół podstawowych i średnich, z wieloma instytucjami, propagując akcje zadrzewiania miast, oczyszczania potoków górskich itp. Za prace te odznaczona została Honorową Srebrną i Złotą Odznaką LOP, a za całokształt pracy Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem 40-lecia PRL, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz innymi odznaczeniami państwowymi. Mgr Wanda Skuła ur. 30 XI 1905 r. w miejscowości Dobrotwór k. Tarnopola zmarła w Rabce dn. 11 XII 1988 r. Pochowana została w grobie rodzinnym w Mszanie Dolnej. LUBOMIRA SCHREIBER (l911 - 1988) LUBOMIRA SCHREIBER urodzona w 1911 r. w Tyśmienicy zmarła 25 ,XII 1988 r. w Nowym Sączu. Córka Anny i Kazimierza Schreiber, burmistrza w Tyśmii.'lticy - zamieszkała od 1949 r. w Rabce, gdzie zatrudniona była na stanowisku �360 wychowawcy najpierw w sanatorium im. Pstrowskiego, później w Instytucie Matki i Dziecka. Poza pracą, utalentowana muzycznie, oddawała się turystyce i folklorowi, stąd też Jej udział w pracach Oddziału w Mszanie Dolnej, którego członkiem była od 1979 roku. Łagodna i cicha (w gwiazdy chętnie patrzyłaś) całe skromne życie rodzinie i pracy poświęciłaś. Lubomira Schreiber pochowana została w Gdyni. JADWIGA ZELECHOWSKA (1915- 1988) Dnia 12 kwietnia 1988 r. odeszła od nas na zawsze mgr inż. Jadwiga Zelechowska, wieloletni członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, były pracownik Muzeum Etnograficznego w Toruniu ichtiolog oraz wspaniały znawca rybołówstwa tradycyjnego. Urodziła się 1.3.1915 roku w Bajarce k. Kijowa w rodzinie urzędniczej. Gimnazjum ukończyła w Toruniu. W 1937 r. uzyskała z wyróżnieniem dyplom inżyniera ichtiologa na SGGW w Warszawie. Swoją pierwszą pracę rozpoczęła w Wylęgarni Ryb na Wigrach. Tam też po raz pierwszy zetknęła się z życiem i pracą rybaków. Czas wojny przeżyła w Warszawie uczestnicząc w ruchu oporu, a następnie biorąc czynny udział w Powstaniu Warszawskim. Po zakończeniu wojny powróciła do Torunia wiążąc z tym miastem swoje życie rodzinne i zawodowe. Podjęła pracę jako inspektor rybactwa w Pomorskiej Izbie Rolniczej, później w Dyrekcji Lasów Państwowych jako kierownik działu rybackiego. Niezwykle czynna, pełna energii, równocześnie z pracą zawodową rozpoczęła szeroką działalność społeczną. Reaktywowała po wojnie Pomorskie Towarzystwo Rybackie w Toruniu, w którym prowadziła doradztwo zawodowe. Bardzo czynnie działała też w Lidze Ochrony Przyrody. W 1947 r. nawiązała kontakt z Działem Etnograficznym Muzeum Miejskiego w Toruniu i od tego czasu rozpoczęła się jej trwała współpraca z tą placówką w zakresie pozyskiwania zbiorów rybackich. W latach 1962- 1965 pracowała w Muzeum Etnograficznym jako adiunkt w Dziale Rybołówstwa. Dzięki bardzo licznym kontaktom w środowisku rybaków. wśród których była bardzo ceniona i lubiana, przyczyniła się w ogromnej mierze do powiększenia muzealnej kolekcji rybackiej. Była też z prof. dr Marią Znamierowską-Priifferową współautorem scenariusza i komisarzem największej w kraju stałej wystawy tradycyjnego rybołówstwa w Polsce. Ze względu na trudne warunki materialne powróciła do pracy w Centrali Rybnej, ale do ostatnich tygodni swego Zycia nie zerwała kontaktów z Muzeum, czynnie uczestniczyła w działaniach Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego oraz w pracach Oddziału PTL. Jadwiga Zelechowska wnosiła w życie zespołu muzealnego nie tylko głęboką wiedzę teoretyczną i praktyczną z zakresu rybołówstwa, ale i niezwykłą osobowość człowieka-humanisty otwartego na ludzkie sprawy. Przez wszystkie lata była oddanym przyjacielem profesor Marii Znamierowskiej-Priifferowej, o czym najpiękniej świadczą słowa autorki, napisane w przedmowie do książki Tradycyjne rybołówstwo ludowe w Polsce, Toruń 1988 - "Memu przyjacielowi, ichtiologowi, współtwórcy działu rybołówstwa w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, ś.p. Jadwidze �361 Żelechowskiej, dziękuje; gorąco za to, że była stałym honorowym recenzentem moich prac, w tym także i tej, nie szczędząc czasu na dyskusje, cenne rady i różne inne formy pomocy". Jadwiga Zelechowska była również dla wielu z nas wspaniałym człowiekiem i przyjacielem. Za swą wszechstronną działalność została odznaczona: Brązowym Krzyżem Zasługi, Złotym Krzyżem Zasługi, Odznaką Zasłużonego Działacza Kultury, Srebrną Odznaką Zasłużonego Pracownika Morza, Złotą Odznaką Honorową Ligi Ochrony Przyrody, Odznaką Honorową Zasłużonego dla Ochrony Przyrody oraz Medalem 40-lecia Polski Ludowej. ITena WTonkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b49d3ded6a8ae292b9f064cd9bacc2e8.pdf 102090e6610b8b215c0f539d41583083 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1973 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1832 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.251-333 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 -1990 IV. KRONIKA DZIAŁALNOSĆ DYDAKTYCZNA KATEDRY HISTORII I ETNOLOGII RELIGII KUL W 1988 roku minęła 5iedemdziesiąta rocznica istnienia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz erygowania w tym uniwersytecie Katedry Historii Religii i 3D-lecie jej reaktywowania. Katedra ta była pierwszą w Polsce katedrą religioznawstwa, jednak pełną działalność naukowo-dydaktyczną rozpoczęła dopiero w 1958 r. Uchwalą Rady Wydziału Teologicznego z 18 lutego 1958 r. reaktywowano dzialalność Katedry Historii i Etnologii Religii jako trzeciej katedry Sekcji Teologii Fundamentalnej, angażujcIc na stanowisko zastępcy profesora werbistę, ks. dra Teofila Chodzidłę, etnologa i religioznawcę, ucznia ks. Wilhelma Schmidta. W latach 1961 - 1976 ks. prof. Chodzidło był pierwszym kierownikiem katedry, której pierwotna nazwa: Katedra Historii Religii, ze względu na specjalizację prof. Chodzidly, zastal a przy reaktywowaniu zmieniona na Katedrę Historii i Etnologii Religii. Ks. dr Henryk Zimoń SVD został w 1973 r. pracownikiem naukowym katedry na stanowisku star:,zego asystenta, a od 1975 na stanowisku adiunkta. Od 1985 r. jest on kierownikiem Katedry Historii i Etnologii Religii. Pracownikiem naukowym katedry został w 1986 r. mgr Krzysztof Gładkowski, na stanowisku asystenta stażysty, a od 1987 - asystenta. Z okazji podwójnej rocznicy katedry chcemy w skrócie przedstawić jej działalność dydaktyczną, a przede wszystkim podać wykaz prac magisterskich napisanych pod kierunkiem ks. H. Zimonia i obronionych w latach 1976 - 1989. Pełną informację na temat działalności dydaktycznej katedry i wykaz wszystkich prac doktorskich i magisterskich, których promotorem był ks. prof. T. Chodzidlo w latach 1961 - 1975, można znależć w artykule H. Zimonia pt. "Działalność naukowo-dydaktyczna Katedry Historii i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego", w: tenże (red.), Działalność Instytutu Anthropos w dziedzinie lingwistyki, etnologii i religioznawstwa, Pieniężno 1980, s. 231 - 245. W Katedrze Historii i Etnologii Religii prowadzone są ćwiczenia, proseminarium i seminarium oraz wykłady kursoryczne o charakterze wprowadzającym do religioznawstwa i etnologii religii, a także wykłady monograficzne. Tematyka wykładów kursorycznych obejmuje: wstęp do religioznawstwa, zarys historii religii, główne kierunki etnologii religii, teorię monoteizmu pierwotnego. Ks. doc. H. Zimoń prowadzi następujące wykłady monograficzne: religie ludów pierwotnych, rytuały i wierzenia ludów afrykańskich, buddyzm a chrześcijaństwo. Mgr K. Gładkowski prowadzi ćwiczenia z religioznawstwa, polskich obrzędów i wierzeń ludowych, religii Słowian, islamu. O stosunkowo dużym zainteresowaniu etnologią religii i religioznawstwem w ostatnim trzydziestoleciu świadczy znaczna liczba studentów, księży i ludzi świeckich, którzy na seminarium etnologiczno-religioznawczym piszą prace dyplomowe na temat religii łudów pozaeuropejskich oraz w różnych regionach kraju prowadzą etnograficzne badania terenowe nad ludową kulturą społeczną i duchową. W latach 1961 - 1975 ks. prof. T. Chodzidło był promotorem trzech prac doktorskich �252 oraz 18 prac magisterskich. Od 1976 r. ks. doc. H. Zimoń był promotorem jednej pracy doktorskiej i 75 prac magisterskich. Aktualnie przygotowuje się kilka prac doktorskich z religioznawstwa i etnologii religii w Katedrze Historii i Etnologii Religii. Prace magisterskie, obronione od 1976 r. i podane w porządku chronologicznym (w nawiasie podaje się rok ukończenia pracy), koncentrują się wokół następujących nurtów tematycznych: ludowa kultura społeczna i duchowa Polski, religie ludów pozaeuropejskich, ogólne zagadnienia teoretyczne i metodologiczne z zakresu religioznawstwa i etnologii religii. 1. Polska W 1986 r. ks. Antoni Dudek TChr obronił rozprawę doktorską pL "Zwyczaje, obrzędy i wierzenia doroczne na ziemi pszczyńskiej". Zasadniczą podstawą źródłową rozprawy są pólroczne etnograficzne badania terenowe autora przeprowadzone w latach 1980- 1985 w 17 miejscowościach ziemi pszczyńskiej. Zagadnieniami kultury społecznej i duchowej Polski zajęto się w 33 pracach magisterskich. Tematycznie dotyczą one obrzędowości adwentowej i bożonarodzeniowej (18 prac) oraz wielkopostnej i wielkanocnej (pięć prac), obrzędowości agrarnej (cztery prace), wierzeń ludowych (cztery prace o demonologii ludowej i jedna praca o urokach) oraz zwyczajów i obrzędów weselnych (jedna praca). Prawie wszystkie te prace opierają się na materiałach empirycznych, zebranych w czasie stacjonarnych badań terenowych, trwających zwykle od dwóch do trzech miesięcy. Badania prowadzono w następujących regionach Polski: Kurpie Zielone, Warmia, Kociewie, Kaszuby, Szczecin, Sieradzkie, Łęczyckie, Opoczyńskie, region świętokrzyski, Lubelszczyzna, Zamojszczyzna, Rzeszowszczyzna, Tarnowskie, Przemyskie, Sandomierskie, Krakowskie, Skalne Podhale, Beskid Śląski, Górny Śląsk. 1. Alicja Góra. Zwyczaje i obrzędy agrarne w Łęczyckiem, Sieradzkiem i Łowickiem od połowy XIX w. (1976). 2. Marek Koryciński. Obrzędy kolędowania 3. Leokadia Matuszek. Zwyczaje i obrzędy na Skalnym 4. Urszula Podhalu Cieśla. i Łęczyckiem 5. Jolanta w w Sandomierskiem okresie świqt (1977). Bożego Narodzenia (1977). Urok w zwyczajach i wierzeniach ludowych w Sieradzkiem (1977). Marquardt-Buszka. nocne na Górnym Sląsku Zwyczaje, obrzędy i wierzenia wiosenne i wielka- (1978). 6. Marek Wlodarski. Postacie demoniczne w wierzeniach ludu ziemi opoczyńskiej (1978). 7. Andrzej Jan Jankowski. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z okresem Bożego Narodzenia na Kurpiach Zielonych (1978). 8. Henryk Grządziel. Zwyczaje i obrzędy Bożego Narodzenia u Kaszubów (1979). 9. Wiesław Harpula. Zwyczaje i obrzędy weselne ludności napływowej leńszczyzny 10. Maria Golańska. ludowej 12. Marek wych Długobór z Wi- (1979). Krakowska szopka bożonarodzeniowa i jej rola w kulturze (1980). 11. Wiesława niach w parafii helskich Gieruszyńska. ludowych Dzień wigilijny na Rzeszowszczyźnie Gieruszyński. Diabel na Rzeszowszczyźnie i inne (1980). w zwyczajach, obrzędach postacie demoniczne w i wierze- (1980). wierzeniach ludo- �253 13. Ks. Józef Węcławik SVD. Zwyczaje, pólnocno-wschodniej 14. Anna Fidurska. 15. 16. Zwyczaje, mińskiej w parafii Grażyna Sambor. Palma, nych mieszkańców Habki, K~. Antoni i wierzenia Jan Pieper. zachodniej jajko i woda dzielnicy 19. 20. Barbara w regionie Balicka. w parafii w zwyczajach Ks. Zdzisław ziemi 22. Jolanta Łęczna adwentowe oraz i wierzenia obrzędy mieszkańców okresu 26. okresu i Bożego adwentu Kupisiński SVD. Zwyczaje i obrzędy wielkanocne mieszkańców (1984). Błażewicz. Opoczno (1986). Grażyna Sopyłak. Potok Zwyczaje i obrzędy rafii 23. wielkopostne i wielkanocne i obrzędy Zwyczaje, obrzędy Swarożyn Langowska. gminy św. Andrzeja Zwyczaje brzozowski) Kiełbowski Boboli 33. Robert w parafii i bożonarodzeniowe w pa- okresu adwentu i Bożego Na- adwentowe i bożonarodzeniowe w pa- i obrzędy bożonarodzeniowe w parafii Do- SJ. Zwyczaje, obrzędy ludności pochodzącej Obrzędy i wierzenia z adwentowe Wileńszczyzny w i bożoparafii (1988). i wierzenia bożonarodzeniowe w parafii Olesno (1988). nocno-wschodniej Piętka. w parafii i wierzenia i obrzędy w Szczecinie 31. Ks. Roman Szarzyilski 32. Urszula roślin (1987). tradycji 10 Szarkowicz. Tarnowskie adwentowe Iwonicz- (1986). (dekanat Ks. Andrzej Halina parafii (1986). Ks. J ózef ł~obodziI1ski. Zwyczaje narodzeniowe 30. w (1986). w parafii Sierakowice maradz 29. Zwyczaje Górny Alicja Majewska. Teresa Narodzenia (1984). (1985). rodzenia 27. i Bożego adwentu (1983). Ks. Józef Michna Syn. Wierzenia demonologiczne na terenie -Zdrój (1986). 24. Wiesława Karasińska. Zwyczaje i ob'rzędy związane z uprawą rafii i bożo- i obrzędach wielkanocne 23. 25. war- wielkanoc- w zwyczajach znaczenie (1982). i wierzenia Dolny opoczyńskiej i obrzędach i wierzenia wielkopostne istebniańskim Zwyczaje Kazimierz ludności (1983). Ks. Jan Kohut SVD. Zwyczaje, Narodzenia 21. i obrzędy kartuskiej na Slone (1981). Zwyc.::aje, ourzędy pszczyńslciej (1982). Zwyczaje ziemi bożonarodzeniowe TChr. na ziemi bożonarodzeniowe (1981). 17. Ks. Tadeusz Marzec SVD. Magia i jej agrarnych na w~'Chodnim obszarze Polski 18. i wierzenia (1930). obrzędy GietTzwald Dudek narodzeniowe obrzędy Zamojszczyżnie TChr. części Puszczy Zwyczaje, Obrzędy, zwyczaje i wierzenia SandomieTskiej (1988). obrzędy i wierzenia adwentowe agrarne w pól- i bożonarodzeniowe Szc:::yrk (1008). Zawisza. podstawie badań Diabeł w wierzeniach ludowych regionu świętokrzyskiego w parafiaCh Radkowice, $więtomarz i Tarczek (1989). na 2. Religie ludów pozaeuropejskich Z 35 prac magisterskich na temat religii ludów pozaeuropejskich 17 prac dotyczy struktury społecznej i religii ludów afrykańskich. Osiem prac magisterskich dotyczy buddyzmu w Indiach, Tybecie, Chinach, Japonii i na Jawie, a dziesięć prac - takich religii, jak: nowa religia Japonii - Tenri-kio, konfucjanizm, �254 wedyzm, hinduizm, religie Jamanów (Indian Ziemi Ognistej), ludów P<Jpui Nowej Gwinei i Trobriandczyk6w. 1. Ks. Roman Malek SVD. Nowa religia Japonii: Te1Lri-kio. Studium monograficzne ze szczególnym 2. Mieczysław Ziemi Ognistej 3. Ks. Jacek stusie uwzględnieniem FalkowskL doktryny Instytucja (1976). inicjacji u Jamanów młodzieży - Indian (1977). Pawlik SVD. Buddyzm w Chinach w pierwszych po Chry- wiekach (1978). 4. Ks. Ryszard Hajduk SVD. Instytucja inicjacji u ludu I3emba w Zambii (1978). 5. Franciszek Danielewski. Historia i organizacja monastYCJJzmu tybetańskiego (1978). 6. Stanisław Marek Grzech. Wierzenia związane z Istotq Najwyższq i jej kult u środkowoafryka1tskich 7. Ks. Wojciech jamu u ludu Arapesz 8. Ks. Bernard Pigmejów ludu ludów w Papui we Wschodniej Stanisław w dolinie (1979). obrzędy Nowej Gwinei inicjacji mlodzieży Wewersowicz rzeki na przykładzie 13. Adam Sepik SVD. Spoleczny (Papua Nowa Bambara Społeczny u Trobriandczyków 14. S. Barbara lud6w w Afryce Brześciński w świetle 16. Ks. Joachim Zachodniej buddyzmu charakter hinajany charakter badań SSpS. Wierzenia SVD. Elementy źródel plemiennym sztuki (1981). i magiczno-religijny Zok SVD. Istoty sztuki i mahajany Afryki Zachod- charakter Bronislawa instytucji ogrod- Malinowskie(Jo i zwyczaje agrarne (1981). u wybranych (1981). doktrynalne i kultyczne religii wedyj- (1982). ponadziemskie i ich kult u ludu Ewe w Afryce Kruczyński SVD. Swiqtynia Borobudur na Jawie i jej symbolika (1982). 18. Ks. Bernard Ziemi i sakralny Gwinea) Południowo-Wschodniej wczesnych w życiu (1982). 17. Ks. Adam religijna z uprawq (1981). w świetle Wojciechowska Bantu 15. Ks. Marek skiej ludu Szafrański. nictwa związane u środkowoafrykańskich i obrzędów pogrzebowych Afryce (1981). 11. Ks. Ryszard Konieczny SVD. Sa teriologia (1981). 12. Wiesław Kołodziejski. Religijno-symbo~iczny niej i wierzenia (1980). (1980). Cejn6g. Rola wierzeń Njakjusa 10. Ks. Jan Bambuti Guhs SVD. Instytucje Bambuti 9. Walenty PigmejÓW Bęben SVD. Zwyczaje, Konieczka SVD. Istota Ognistej Najwyższa i jej u Jaman6w kult - Indian (1982). 19. Ks. Walenty Gryk SVD. Kult przodków u lwiu Aszanti w Ghanie (1984). 20. Eugeniusz Sakowicz. Symbolika inicjacji chlopc6w i rytualu myśliwskiego u ludu Ndembu w Zambii w świetle 21. Renata Wodecka. Instytucje inicjacji (1984). 22. Ks. Ryszard Wagner SVD. Instytucja Wschodniej badań u Victora ludu Turnera u ludu inicjadi (1984). w Afryce Bambara Zachodniej Njakjusa w Afryce (1985). 23. Ks. Ryszard Wajda SVD. Medytacja. w japońskim buddyzmie zen (1986). 24. Ks. Zbigniew Wesołowski CVD. Soteriologia buddyjskiej szkoły madhjamika na podstawie 25. Ks. Henryk roku "Traktatu Skołucki Środkowego" SVD. Początki Nagardżuny i rozwój w wersji buddyzm,t w chińskiej (986). do 1185 Japonii (1986). 26. Aleksandra (1986). Han. Pojęcie i kult Istoty Najwyższej 1( ludu Oromo w Etiopii �255 27. Grażyna Abramik. Ikonografia Buddy w starożytnych Indiach (1987). 23. Ks. Henryk Brzozowski OFMRcf. System istot pozaziemskich i ich kult u ludu Moba w północnym Ks. Roman Togo (1987). SVD. Moralność mieszkańców z lat 1883 - 1963 (1987). 30. Ks. Wojciech Rydel SVD. Problematyka moralna 29. Janowski Zambii w świetle listów misjonarzy skich" 31. 32. Ks. Hcnryk Gąska SVD. Medytacja Ks. Krzvoztof Niedaltowski. Maski i [(ran 33. w "Dialogach jodze królewskiej konfucjań- (1987). 10 Afryce Ks. Andrzej Zachodniej Kolacz w indyjskiej w (1988). i rytualach wierzeniach ludów Don (1988). SVD. Pojęcie i kult Nieba w okresie bóstw Atano dynastii Ch'ing (1644 - 1911) (1989). 34. Ks. Grzegorz Kubowicz (1989). 35. Ks. Janusz Przychodzeń badań 1Vlaxa Morwźcka SVD. Pakcie i kult SVD. Czarownictwo 1L K$. Ryszard ratury Zbigniew (1979). 3. Ks. Piotr Sobczak. 2. 4. Koncepcja (1980). Krzysztof Gładkowski. Piątek Ks. Kazimierz Księży 7 Teresa bloma Recepcja OFMObs. Anisimowa Labrzycka. w świetle wspólczesnej lite- i rozwój szkoły w religii ujęciu 10 "Vilhelma pracach kulturowohistorycznej Schmidta ks. Józefa w Kru- polskiej lite- do Toku 1939 (1981). Religź,jność człowieka pierwotnego w ujęciu Ar- (1981). Fac. Organizacja Werbistów religii pramonoteizmu etnologiczno-religioznawczej kadiusza w świetle ogólna zanikania Olcch SVD. Pochodzenźe 5. Ks. Roman w Zambii Cewa (1976). szyńskiego raturze 6. Miś SCJ. Problem marksistowskiej środkowej (1989). 3. Problematyka 1. ludu w Ghanie i działalność w Pieniężnie (1982). Religia lu.dów pierwotnych Muzeum w świetle Misyjno-Etnograficznego badm/. Jilathana Soder- (1982). Ks. Henryk Zimoń SVD SYMPOZJUM KATOLICKI NAUKOWE "RELIGIE POZACHRZEŚCIJAŃSKIE W PROCESIE PRZEMIAN". UNIWERSYTET LUBELSKI, 18 -19 LISTOPADA 1988 R. Z okazji trzydziestolecia reaktywowania Katedry Historii i Etnologii Religii KUL odbyło siG sympozjum "Religic pozachrześcijańskie w procesie przemian". Miało ono charakter międzynarodowy i ogólnopolski. Jego organizatorem była specjalizacja religioznawstwa Sekcji Teologii Fundamentalnej na Wydziale Teologii KUL. Intencją organizatorów było uczczenie trzydziestolecia pełnej działalności naukowo-dydaktycznej Katedry Historii i Etnografii Religii, reaktywowanej uchwalą Rady Wydziału Teologicznego z dnia 18 lutego 1958 r., oraz złożenie hołdu pierwszemu kierownikowi tej katedry, werbiście, ks. prof. dr. hab. Teofilowi Chodzidle (1909- 1979). �256 Specjalizacja religioznawstwa została utworzona na Sekcji Teologii Fundamentalnej w październiku 1985 r. W zakresie dydaktyki współpracuje ona z k;,tedrami czterech wydziałów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskicgo. Celem prowadzonych działań naukowo-dydaktycznych na specjalizacji jest inspiracja, intensyfikowanie i koordynacja badań w katolickich ośrodkach naukowych. Dużą wage; przywiązuje się takźe do kształcenia przyszłych pracowników naukowych dla wyższych seminariów duchownych diecezjalnych i zakonnych w dziedzinie religioznawstwa i innych dyscyplin religiologicznych. Problematyka będąca przedmiotem obrad sympozjum jest jednym z głównych nurtów badań katedry i specjalizacji religioznawstwa. Podjęcie tematu współczesnych przemian w religiach pozachrześcijańskich podyktowane było aktualnością zagadnienia. W programie sympozjum uwzględniono religie plemienne, narodowe i uniwersalne. W pierwszym dniu obrad odbyły się dwie sesje. W sesji pierwszej, po otwarciu sympozjum przez dziekana Wydziału Teologicznego, ks. prof. dr. hab. Helmuta Langkammera OFM, referaty wygłosili: prof. dr Hayim G. Perelmuter, rabin z Chicago (profesor judaistyki w międzyzakonnej Katolickiej Akademii Teologicznej w Chicago i międzywyznaniowej Akademii Teologicznej w Berkeley, Kalifornia): "Judaizm amerykański w procesie przemian", doc. dr hab. Krzysztof Byrski (Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego) - "Hinduizm ofiary a hinduizm wcielenia", doc. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński (Zakład Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Poznaniu) "Andyjska religia peruwiańskich Indian w procesie przemian". W sesji drugiej wystąpili: ks. prof. dr Henry van Straelen SVD (Holender, emerytowany profesor Uniwersytetu w Nagoya, Japonia, obecnie mieszkający w Liverpool, Anglia) z wykładem pt.: ,.Dialog chrześcijaństwa ze zmieniającymi się religiami japońskimi", dr Marek Gawęcki (Instytut Etnologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu) - "Islam afgański - jego specyfika i przemiany", ks. doc. dr hab. Henryk Zimoń SVD (kierownik Katedry Historii i Etnologii Religii KUL) - "Rytuały agrarne ludu Konkomba w Ghanie w procesie współczesnych przemian". W drugim dniu sympozjum miała miejsce ostatnia, trzecia sesja. Rozpoczął ją ks. dr Patrick Gesch SVD (Australijczyk, obecnie przebywający w Instytucie Anthropos - S1. Augustin, RFN) referatem: "Inicjacja ludu Negrie w Papui Nowej G'winei w procesie przemian". Następne referaty wygłosili: ks. doc dr hab. Jerzy Nosowski (Akademia Teologii Katolickiej - Warszawa): "Przemiany postaw społecznych w islamie", dr Janusz Kamocki (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - Lublin) - "Islam indonezyjski w procesie przemian". Sympozjum zam:mął prodziekan Wydziału Teologicznego, ks. doc. dr hab. Marian Rusecki. Otwierając sympozjum, dziekan Wydziału Teologicznego pod kreśli l ściśle naukowy jego charakter i wyraz zainteresowania Kościoła katolickiego problematyką religioznawczą. Dialog chrześcijaństwa z innymi religiami - powiedział ks. prof. H. Langkammer - musi rozpocząć się od dogłębnego ich poznania. Wskazał też na liczne inicjatywy papieży i stolicy Apostolskiej zmierzające do zbliżenia z wyznawcami różnych religii. Nawiązując do jubileuszu Katedry wspomniał jej pracowników i niektóre ważne fakty z historii. Zyczył prelegentom i uczestnikom obrad (byli wśród nich księża profesorowie teologii fundamentalnej z wyższych seminariów duchownych diecezjalnych i zakonnych, religioznawcy, etnologowie i orientaliści - pracownicy naukowi uniwersytetów w Polsce, PAN, ATK, PAT i innych placówek naukowych, naukowcy i studenci KUL, księża werbiści oraz absolwenci Katedry Historii i Etnologii Religii KUL), by wykłady i dyskusje ulat- �257 wiły zrozumienie złożonych procesów przemian kulturowych i religijnych współczesnego świata oraz przyczyniły się do pełniejszego uświadomienia wagi i bogact,-;a religioznawczych badań nad religiami niechrześcijańskimi. Profesor H. Perelmuter, zanim wygłosił swój referat, powiedział o swoim wzruszeniu związanym z pobytem w Lublinie, który poznał wcześniej przez Dawida Darshana, kaznodzieję, pisarza i wydawcę przebywającego w Lublinie w lah',ch 1573- 1574. Odbył Profesor swoją pierwszą "podróż wyobraźni" jak ją określił - do Lublina, studiując źródła związane z Darshanem i opisy miasta. Podziękował ks. doc. H. Zimo ni owi, który przebywając w ubiegłym roku z wykładami w Chicago, zaprosił prof. H. Perelmutera na sympozjum. W referacie profesor na wstępie przypomniał główne linie naj starszej historii Izraela, obejmującej zaskakujące zmiany. Za najważniejszy jej moment uznał powstanie judaizmu rabinicznego (400 przed Chr. -135 po Chr.), w którym dzięki zastosowaniu metody hermeneutycznej, zwanej midraszem, przez nauczanie będące powtórną interpretacją Tory, nadające jej znaczenie w nowych warunkach, święta społeczność Izraela mogła zawsze odnaleźć swoją tożsamość, Omawiając historię judaizmu w Ameryce, wymienił pięć fal związanych z osadnictwem żydowskim w Stanach Zjednoczonych. Na tym tle nakreślił bliżej obraz przemian religijnych w judaizmie amerykańskim. Judaizm amerykański nie ma charakteru monolitycznego. Różnorodność tendencji świeckich i religijnych ma wspólną podstawq w historii kultury i religijnych tradycjach żydowskich. Pluralizm i woluntaryzm amerykański oraz tendencje odśrodkowe znajdują wyraz również w społeczności żydowskiej. W ostatniej części referatu przedstawiono amerykailskich przedstawicieli współczesnej myśli żydowskiej i dialog żydowsko-chrześcijański. W dialogu przypisał profesor szczególną rolę judaizmowi amerykańskiemu. Otwartość i pluralizm amerykański może poprowadzić dialog w nowym kierunku - wzajemnego pozytywnego zrozumienia. Tendencję tę udokumentował profesor wymieniając konkretne działania, w których sam uczestniczy. Najlepiej podsumowują wystąpienie rabina z Chicago jego własne zdania: "Przemiany dotyczyły przestrzeni i czasu. Ałe zawsze krążyły wokół centrum, które było czynnikiem zespalającym. Tym centrum było zawsze Przymierze z jednym, wiecznym Bogiem i ludem zawsze świadomym paschalnego zawołania - 'W przyszłym roku w Jerozolimie'''. Doc. K. Byrski w szczegółowym i specjalistycznym wykładzie zaprezentował hinduistyczną myśl religijną, dotyczącą ofiary i wcielenia. Oparł się na tekstach źródłowych tradycji hinduistycznej. Przez kompetentne analizy filologiczne odsłonił wiele elementów uniwersalnych tkwiących w tej religii. Dają one doskonałe podstawy do dialogu interrełigijnego. Doc. A. Posern-Zieliński nakreślił sytuację Kościoła katolickiego w Peru. Zajął stanowisko wobec dotychczasowych prób określenia religii andyjskich Indian. Uzn;:;ł, iż nie jest to religia chrześcijańska. Nie jest też religią pozachrześcijańską, gdyż Indianie andyjscy uczestniczą w wielu obrzc;dach i spełniają !llinimum warunków formalnych wymaganych przez chrześcijailskie kościoły. Religia ta nie jest też w pełni synkretycznym systemem. Referent skłaniał się do uznania w niej modelu, jaki powstał w naturalny sposób, w procesie historycznych wplywów jakim uległ i Indianie w Peru. Wykazał, i2 religia ta jest tworem wielowarstwowym. Przedstawił historyczne procesy, jakim podlegała religia Inków w toku działań misyjnych. W końcowej części wykładu opisał niektóre próby emancypacji religii andyj17 L ud t. LXXIII �258 skiej, zmierzające do adaptacji do współczesności i organizacji na miarę wielkich religii. Przywódcy tego ruchu przyjmują tę formę religii, jaka ukształtowala się przez 500 lat koegzystencji z innymi religiami. Heligia ta wyka;wje wyjątkowe zdolności adaptacyjne przy zachowaniu autentyczności rdzenia. Docent Posel'n-Zieliński przedstawił w głównych zarysach jej obecny kształt. Ksiądz prof. H. van Straelen w bogactwie wspólczc3!1yc:h ruchów religijnych w Japonii wyróżnił sześć głównych nurtów: sintoizm, buddyzm, konfucjanizm. prąd japońskiego synkretyzmu, nurt pseudochrześcijański oraz chrześcijailski. Ponad wszystkimi religiami w Japonii rozpościera się - wedlug Profesora - "religia bycia Japończykiem", wyrosła z idei "kokutai". Termin "kokutai" w japońskiej tradycji oznacza szczególne i podstawowe cechy państwa japońskiego, zgodnie z którymi władca, ludzie i kraj mają przymioty boskie. Idea ta przez setki lat konsolidowała naród japoński. Jest wciąż żywa i pozostaje dość silna. Ksiądz profesor omówił dogłębnie problematykę dialogu między religiami. Dzielił się własnymi doświadczeniami z wieloletniej praktyki. Czym powinien być dialog? "Spotkanie ludzi, których celem je3t dialog z Bogiem, jest sprawą ludzi duchowych, dla których pewna wiedza i dyplomacja mogą być wielką pomocą, lecz które nie zawsze są zasadnicze. Nie powinniśmy wchodzić w dialog porównując różne doktryny, lecz znajdując się we wspólnym dążeniu do Boga i wc wspólnym pragnieniu dostosowania się w coraz większym stopniu do Jego planów. Jednak taki dialog może być prowadzony tylko wtedy, gdy jesteśmy ożywieni 'Duchem Prawdy, który doprowadzi was do całej prawdy' (.l 16,13). Najlepszy dialog będzie miał miejsce między myślicielami, mistykami oraz świętymi". Referat zakończony został wypunktowaniem negatywnych elementów dialogu. Doktor M. Gawęcki zajął się specyfiką islamu. przede wszystkim w jego "ludowej" wersji, na podstawie badań terenowych, ktÓre prowadził latem 1976 r. w wiejskich społecznościach lokalnych środkowego i północnego Afganistanu oraz literatury przedmiotu. Swiadomość religijna mieszkańców wsi Afganistanu odbiega daleko od tradycji islamu ortodoksyjnego. Występują tu wyraźne różnice między islamem sunnic kim a szyickim. Sajjidzi, uważani za potomków Proroka, zajmują ważną pozycję w pewnych rejonach szyickiego Hazaradżatu. Stanowią oni grupę o charakterze społeczno-re· ligijnym, a nie jak uważają niektórzy autorzy odrębną grupę etniczną. Mają oni szczególny prestiż społeczny, uwidacznia się on najbardziej w spełnianych przez nich funkcjach społecznych (np. mułły). Doktor Gawęeki omówił też inne społeczno-religijne pozycje w społecznościach muzulmańskich w Afganistanie, rolę miejsc kultu w życiu religijnym ludności Afganistanu. Końcowa część referatu poświęcona zostala tematyce społeczno-politycznej i religijnym uwarunkowaniom działalności ugrupowań opozycyjnych w dzisiejszym Afganistanie. Ksiądz doc. H. Zimoń w ostatnim wykładzie pierwszego dnia obrad sympozjum zaprezentował jedno z zagadnień dotyczących religii tradycyjnych w Afryce. ,.\le wprowadzeniu wyjaśnił i sprecyzował wiele powszechnie znanych poglądów nt. kultury i religii Afryki oraz terminologię związaną z poj;:;ciem rytualu. Podstawą referatu były materialy zebrane przez Księdza Zimonia w czasie jego etnograficznych i religioznawczych badań terenowych wśród ludu Konkorr.ha w północno-wschodniej Ghanie od lipca 1984 do stycznia 198(j 1'. Trcść referatu dotyczyła rytuałów żniwnych. Należą one do głównych rytuałów agrarnych ludu Konkomba. �W rytuałach tych wyraża się ścisłe powiązanie gospodarki Konkombów z ich życiem społecznym i religijnym. Współczesne przemiany tradycyjnych rytuałów żniwnych uwarunkowane są ogólnymi przemianami gospodarczymi, politycznymi oraz społecznymi, jakie mają miejsce w tradycyjnych społecznościach Afryki. U Konkombów znajdują one wyraz w mniejs:::cj czqstotliwości odprawiania tradycyjnych świąt jamu, w prośbach o moż.liwość: nabycia dóbr w~;póiczesnej cywilizacji. W strukturze rytuałów zachodzi redukcja. Wierzenia chrześcijańskie nie wywarły większego wpływu na zmiany struktury, funkcji, znaczeń symbolicznych tradycyjnych rytuałów żniwnych ludu Konkomba. Nowe rytuały wprowadzone zostały do uroczystości dożynkowych tej rośliny przcz przywódców nowych kultów (jak Grumadi, Tigari, Nanguli). Modyfikują one, a nawet zash;pują tradycyjne rytuały agrarne. Ksiądz: dr P. Gesch omówił dwa tradycyjne systemy inicjacji w obszarze Negrie. Wsk<.\zał na różne strategie ustosunkowania się do zmian społecznych jakie niesie współczesność. Poszerzył pojęcie inicjacji poza zwykłe ceremonie i cykl rytualny. Nadał jej rangę bliską "ideologii" wsi, gdyż ma ona coraz większy wpływ i znaczenie poza kontekstem samego rytuału. "Inicjacja - powiedział - jest serią religijnych doświadczeń, które społeczeństwo kształtuje, których wymaga i sprawdza, a celem tego jest społeczne uznanie osobistego rozwoju jednostki". Zaprzestanie praktyk inicjacji w niedalekiej przeszłości, częściowo w wyniku działań księży katolickich i ich pomocników misyjnych, nie spowodował zaniku ~połecznego poczucia jej nieodzowności. Jak wynika z badań ks. Gescha instytucja ta odradza się w nowych warunkach współczesnego świata. Mieszkańcy wiosek zarówno modyfikują istniejące obrzędy tak, aby pasowały do obecnych potrzeb, jak i zastępują nie istniejącą inicjację funkcjonalnymi substytutami. Ksiądz doc. J. Nosowski przedstawił przemiany postaw społecznych w islamie na tle bogatej historii tej religii. Wymienił i scharakteryzował najważniejsze ugrupowania doktrynałne w islamie. Współcześnie wysuwa się na początek ruch fundamentalistyczny, który sięga do źródeł doktrynalnych i tradycji obyczajowej, ruch reislamizacji w sferze teoretycznej i praktyczno-obyczajowej, ruch narodowo-wyzwoleńczy połączony z wrogością do chrześcijaóstwa, powstał w czasach kolonialnych. Tendencje reformistyczne zmierzające do odnowienia islamu przyjmują postać "teoretyczno-pokojową" lub "bojową", "agresywną" podtrzymywaną przez organizacje gotowe do prowadzenia "świętej wojny" przeciw obcym kulturom. Doktor J. Kamocki, etnograf, w barwny sposób mówił o islamie indonezyjskim. Tezy referatu oparł na własnych obserwacjach oraz na literaturze przedmiotu i dostępnej korespondencji misjonarzy. Zarysował dzieje wpływów różnych religii w Indonezji. Islam jest tutaj znacznie oddalony od ortodoksji muzułmańskiej. Jest religią ł~czącą ze sobą oficjalną wersję islamu z pozostałościami hinduistycznymi i z glęboko tkwiącymi w psychice Indonezyjczyków wierzeniami, które nazywa dr Kamocki - animistycznymi. Współcześnie widoczne są wyraźne bicjatywy zmierZające do umocnienia pozycji islamu w Indonezji. Zamykając obrady sympozjum prodziekan Wydziału Teologii, ks. doc. dr hab. M. Rusecki nie szcz<;dzil słów uznania dla organizatorów, głównie dla ks. doc. H. Zimonia. Podkreślił tałent organizacyjny i dorobek naukowy kierownika Katedry Historii i Etnologii Religii KUL. Wspomniał o wielkich trudnościach, jakie eoecnie napotyka zorganizowanie większej imprezy naukowej w KUL. Podziękował zaproszonym prelegentom z zagranicy i kraju za wniesiony wkład w rzetelne, naukowe poznanie religii oraz ubogacenie swoimi osiągnięciami naukowymi �260 uczestników obrad. Ksiądz Rusecki w imieniu Władz Uczelni powiedział, iż KUL jest zawsze otwarty dla wszystkich autentycznie poszukujących prawdy o religii i religiach. KUL chce być miejscem spotkań i wymiany myśli religiologicznej przedstawicieli różnych ośrodków naukowych. Wyr,::ził życzenie. by to sympozjum było początkiem nowej i owocnej współpracy. Ksiądz Prodziekan podziękował za przybycie na sympozjum naukowcom z różnych ośrodków, którzy swoim aktywnym udziałem w dyskusjach, tych na sali obrad i tych kuluarowych, wytworzyli przyjazną, naukową atmosferę. Szczególne słowa podziękowania skierował ks. doc. Rusecki do wladz Zgromadzenia Słowa Bożego. Księża Werbiści mają swój wielki wkład we współpracę naukową z KUL. Mieli również niemały udział w zorganizowaniu sympozjum. Uczestniczyli też aktywnie w obradach (wśród wielu obecnych był m.in. prowincjał ks. dr Konrad Keler). Krzysztof "CENTRUM I PERYFERIE" KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA Gladkowski W RFN W dniach 23 - 25 stycznia 1989 1'. odbyła się konferencja etnograficzna zorganizowana przez doc. Christiana Giordano i dr. Wernera Schiffauera z Instytutu Antropologii Kulturowej i Europejskiej Etnologii we Frankfurcie z inicjatywy Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego w RFN. Obrady odbywały się w siedzibie Ewangelickiej Akademii Arnoldshain w Sehmitton w górach Taunus (30 km od Frankfurtu). Konferencja poświęcona była etnograficznym badaniom terenowym w Europie oraz informacji o badaniach prowadzonych poza Europą (ref. Alexander Lopasić i Jurgen Jensen). Zgłoszone na Konferencję referaty przydzielone zostały przez Organizatorów Konferencji do czterech następujących grup problemowych: l. Diskusionsbeitrage; 2. Symbolische Ordnungen; 3. Wirtschaft und GesellschaH oraz 4. Ethnizitat und Migration. \V pierwszej grupy znalazły się dwa referaty: Alexandra Lopasić'a: "Badania terenowe w Afryce oraz w obrębie Morza Sródz!emnego. Porównanie" a także Jurgena Jensena (Hamburg): Europejska etnologia w Seminarium Etnologicznym w Hamburgu. Ten ostatni referat zawierał informację o realizowanych pracach dyplomowych studentów m.in. w zach. Irlandii, w basenie M. Śródziemnego, Sycylii, w Kalabrii, w Grecji, Portugalii, Tunezji, Nowej Fundlandii, Norwegii. ale także w Hamburgu. Problematyka dotyczyła m.in. mniejszości narodowych, dystansu kulturowego, wierzeń ludowych, tradycyjnych zawodów, np.: garncarstwa, rybołówstwa; struktury społecznej, etnologii miasta, turystyki. procesów miGdzykulturowych. W grupie drugiej: Symbolische Ordnungen wygłosili referaty: 1. Christian Giordano (Frankfurt): Centrum i peryferie spojrzenie z perspektywy polityczno-antropologicznej na przykladzie spoleczności śródziemnomor- Autora interesowały wyobrażenia państwa i prawa przechowywane w tradycji określonych społeczności, które były przedmiotem jego studiów terenowych. Inspiracją teoretyczną były dla autora prace Maxa Webera i jego rozważania na temat rodzajów legalnej władzy, rozdźwięku pomiędzy państwem a społeczeństwem i normami państwowymi, a kulturowymi. skich. �261 2. Trudi Hiiwelmeier: Konflikt i integracja w jednej ze wsi Hesji. Referentka przedstawiła w referacie konflikt zaistniały w jednej ze wsi pomiędzy dwoma towarzystwami śpiewaczymi, które ze sobą rywalizują, stwarzając we wsi atmosferę nerwowości i przyczyniając się do podziału społeczności wioskowej. Dzięki temu, że mąż referentki jest członkiem jednego z towarzystw śpiewaczych, badania i obserwacje autorki mogły być bardzo wszechstronne i wnikliwe. 3. Trzeci refcrat w drugiej grupie problemowej wygłosił Thomas Hauschild (Kolonia): Koś~iól i loka1na religijność w południowej Italii. Autor przedstawił w referacie historyczno-społeczne podłoże lokalnego kultu świętego Donatusa, który żył w Hl wieku, a jego święto obchodzone jest w sierpniu zgodnie z tradycją ludową. Obecny konflikt pomiędzy dwiema partiami istniejącymi w społeczności wioskowej a władzami kościelnymi dotyczy złota, którym obwieszona jest figura św. Donatusa. Partia Czerwonych "domaga się złota", podczas procesji członkowie tej partii noszą czerwone chorągiewki i niosą figurę w takt "marsza" robotniczego. Przeciwstawia się tym poczynaniom miejscowy ksiądz, który traci autorytet, z racji swej postawy, u części mieszkańców wsi, solidaryzujących się z "czerwonymi". 4. Werner Schiffauer (Frankfurt): Mosehee und Dervischkonvent. Aspekty struktury sakralności w społeczności islamskiej. Zagadnienie to rozpatrywał autor z dwóch punktów widzenia: ortodoksyjnego prawa islamu oraz praw wspólnoty religijnej. 5. Karin Friedrich (Gottingen), Rytua!na pielęgnacja włosów w RFN. Referat ten potraktować można jak jeden z przykładów opracowywania współczesnych zjawisk życia codziennego przez etnografów niemieckich. Źródła, które autorka wykorzystuje, to: 5-miesięczna obserwacja zachowań kobiet odwiedzających zakłady fryzjerskie. ankieta na temat podejmowania pracy w zawodzie fryzjerskim, literatura. Podstaw teoretycznych dostarczyła autorce koncepcja rytuałów przejścia van Geneppa oraz praca o zawodach (ostatnia) Levi-Straussa. Z przeprowadzonej ankiety wynika, że zakład fryzjerski kobiety odwiedzają w przełomowych momentach życia, z okazji egzaminu maturalnego, magisterskiego, sprawy rozwodowej, podróży, przeprowadzki. konieczności pójścia do szpitala itp. Autorka opisuje szczegółowo kolejne fazy rytuału tzw. "Trennungsfaze" (przekroczenie drzwi salonu fryzjerskiego), "Eingliederungsfaze" - włożenie białego fartucha, wręczenie czasopisma itd., zabiegi wokół włosów o charakterze intymnym i komunikację klientki z fryzjerką "poprzez lustro". Istnieją wg autorki specjalne reguły prowadzenia rozmowy z klientką itd. Z przeprowadzonej ankiety autorka wnioskuje, że 2/3 dziewcząt (kobiet) zatrudnionych w badanych przez nią zakładach fryzjerskich rekrutuje się z rodzin pochodzących z Pomorza, Śląska, Prus Wschodnich, to znaczy z rodzin przesiedleńców. Kończy referat rozważaniami na temat różnych tradycji zawodu fryzjerskiego w Niemczech i we Włoszech i ich społecznej rangi w określonych społecznościach. 6. Marva Karrer (Hanover): Piaeca. Monografia południowo-wloskiego placu wiejskiego. Referowana praca oparta w głównej mierze na obserwacji uczestniczącej autorki, ukazuje różnorodną funkcję placu - jako miejsca spotkań mieszkańców wsi. Można na placu nawiązać nowe kontakty, porozmawiać, dowiedzieć się o naj świeższych wydarzeniach we wsi, zażegnać powstające konflikty. Rodzina wc wsi deleguje najczęściej na plac wiejski naj starszego syna, aby zdobyć te różne wiadomości. �262 7. Ilona Mo'we: Pleć i przestrzeń społeczna w małym miasteczku tureckim. Autorka nie podaje wyników badań, bo jeszcze trwaj,!, jedynie dzieli się swymi uwagami i spostrzeżeniami. Autorka śledzi zmiany w zachowaniach kobiet w miejscach publicznych i w obrębie ich własnej społeczności. "Płeć" stanowiła z.asadę, wg której zorganizowana była społeczność. Obecnie poprzez szkole; wprowadzane są nowe zasady dotyczące zachowań kobiet (np. noszenie chusty na głowie itd.). W grupie trzeciej: Wirtschaf und Ge:oellschaft znalazły się referaty: 1. Ryszard Rottenburg (Berlin): Badania terenowe etnograficzne w przedsiębiorstwie przemysłowym. Autor przeprowadził badania na zlecenie właściciela przedsiębiorstwa, któremu chodziło o to, aby robotnicy pracowali lepiej i wydajniej. W ramach racjonalizacji procesów produkcji zaproponował stworzenie specjalnych grup pracujących na akord, ale zarabiających więcej pieniędzy. 2. DozIe Drackle (Hamburg): Wspólnoty w poludniowej Portugalii. Autorka zajmowała się powstaniem wspólnot rolniczych w pdn. części kraju po rewolucji z 1974 r. W grupie czwartej: Etniczność i migracja - wygłoszono referaty następujące: 1. Jutta Lauth (Zi.irich): Tradycja i zmiana w społecznej organizacji życia greckiej emigrantki. Autorka prowadziła badania w Grecji nad zmianami zachodzącymi w rodzinie, wywołanymi emigracją młodych dziewcząt do RFN. Rozpoczynając badania, założyła, że będzie uwzględniać opinie rodziców i konfrontować je z relacjami o konkretnych zachowaniach uzyskanymi od młodych dziewcząt. Po powtórnym przyjeździe do Grecji zmodyfikowała swoje pD:3tępowanie badawcze i sformułowała dodatkowo nowe pytania dotyczące instytucji "zaręczyn" w lokalnej tradycji. Doszła bowiem do wniosku, że dziewczęta wyjeżdżając do RFN wyzwalają się zgodnie ze swą wolą spod silnej kontroli rodziny, ale gdy wracają do Grecji, muszą poddawać się dawnym normom zwyczajowym (narzeczony musi bowiem zapłacić rodzinie narzeczonej odpowiednią kwotę, aby móc zawrzeć z nią związek małżeński). 2. Ulrike Krasberg (Frankfurt): Emigracja zarobkowa, miejskie ideały i wiejska ojczyzna. Warunki życia na greckiej wsi. Barbara Wolbert (Berlin): Powrót do Turcji. Strategia zahamowania reemigracji. Autorka przytacza literacko opracowany życiorys dziewczyny, która mając 4 lata wyjechała do Niemiec, a obecnie wróciła do Turcji jako dorosła dziewczyna. Przytacza m.in. gOirzkie ~łowa inf.: "Jako emigrantka w Niemczech nie musiala wyrzekać się swego pochodzenia, a teraz tu w Turcji uważają j,] za Niemkę". (Das Leben zwischen zwei Welten). 4. Zbigniew Jasiewicz (poznań) wygłosił referat po angielsku na temat etnologicznej problematyki kontaktów osobowych Polaków i Niemców. 5. Jadwiga Kucharska (Łódź): referat o poczuciu tożsamości ludności kaszubskiej w centrum i na peryferiach kaszubskiego ob;szaru językowego. 6. Ponadto, poza programem, dr Detler Watnagel (Bielefeld) wygłosił referat o Etnologii w nowoczesnym ~wiecie. Autor zastanowił się nad problematyką etnograficznych badań terenowych z zakresu etnografii Europy. Stwierdził, :~e etnologia Europy powinna interesować się małymi społecznościami, kuHuq rolniczą, a także ostatnio badaniem społeczności miejskich. Problemem otwartym jest. czy etnologia może dawne doświadczenia uzyskane podczas badań społeczności pozaeuropejskich, przenosić do badań prowadzonych w Europie. Zwrócił uwagę na możliwość prowadzenia badań etnograficznych z perspektywy semiotycznej, zwłaszcza w zastosowaniu do badania kultury dnia codziennego 3. �263 Ogólne refleksje o wygłoszonych referatach i ożywionej po każdym referacie dyskusji, są pozytywne, świadczą o dużym zainteresowaniu i dobrym przygotowaniu merytorycznym i metodologicznym uczestników Konferencji. Uczestnicy w znacznej mierze rekrutowali się z grona studentów ostatnich lat studiów, magistrantów z różnych uniwersytetów RFN: Hamburga, Kolonii, Getyngi, Hanoweru, Berlina, a także z Uniwersytetu w Zurichu. Żałować należy, że zabrakło z przyczyn obiektywnych, referatu Dyrektora Instytutu Antropologii Kulturowej i Europejskiej Etnologii we Frankfurcie prof. lny Marii Graverus, który z pewnością stanowiłby teoretyczną podstawę dla głównego problemu Konferencji: Centrum i peryferie. W pewnym sensie funkcję tę spełnił referat Ch. Giordano, który omawiał problem centrum i peryferii ale tylko z perspektywy polityczno-antropologicznej. Jadwiga Kucharska DZIESIĄTE WARSZTATY NAUKOWE POSWIĘCONE PROBLEMATYCE INDIAŃSKIEJ WIEDEŃ 1989 Europejscy badacze, zajmujący się kulturą Indian, wydają czasopismo pt. "European Review of Native American Studies", redagowane przez austriackiego uczonego, Christiana F. Feesta, ale publikowane w Budapeszcie. Organizują oni też corocznie Warsztaty Naukowe. Dziesiąte takie \Varsztaty (loth American Indian Workshop) miały miejsce w Wiedniu od 30 marca do 1 kwietnia 1989 roku, w salach Instytutu Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego oraz Muzeum Etnograficznego w Hofburgu. W Warsztatach wzięło udział prawie 60 badaczy z kilkunastu krajów europejskich, z Kanady i USA. Były wśród nich osoby pracujące w Czechosłowacji, Polsce, na Węgrzech. Program zapowiadał udział dwóch Niemców z NRD, którzy jednak nie przybyli. W sumie wygłoszono w ciągu trzech dni 31 referatów, Jeśli dodamy do tego bardzo ożywioną dyskusję, łatwo zorientujemy się, że Warsztaty miały niezwykle intensywny charakter. Sama konferencja nie miała odrębnego tematu czy tytułu; tytuły sesji wskazywały jednak wyraźnie na to, jaka problematyka dominowała. Poza pierwszą sesją, określoną w programie jako "Współczesne europejskie badania problematyki indiań5kiej", wszystkie pozostałe umieszczone były pod nagłówkiem Indiańskie sztuki p~astyczne i kultura materialna, W pierwszej sesji znalazły się jednak również referaty dotyczące sztuki oraz kultury materialnej. Konferencja miała więc koloryt zdecydowcmie etnograficzny, Zacznijmy jednak to sprawozdanie od innych wątków, Pierw5zy miał charakter prawny. Lilianne Krosenbrink-Gelissen analizowała sytuację kobiet kanadyjskich, których losy regulowane są równocześnie dwoma różnymi aktami: dotyczącym istniejących dotąd szczególnych uprawnień tubylców oraz dotyczącym zakazu dyskryminacji z uwagi na płeć. Zaprezentowała sposoby walki organizacji kobiet-tubylców o utrzymanie równowagi mic;dzy tymi aktami, tak, aby ich prawa nie zostały w żadnej mierze naruszone. Drugi wątek dotyczył współczesnej "literatury indiańskiej" w USA. Poruszony został on w dwóch referatach, Jeden z nich, prezentowany przez Susan Perez-Castillo, miał charakter w znacznej mierze metodologiczny. Wychodząc od �264 kontrowersji między pisarkami Louise Erdrich i Leslie Silko, podjęła tu rozne wątki teoretyczno-literackie i filozoficzne oraz rozważała to, na ile przydabe są one w naukowej analizie literatury indiańskiej. Drugi referat, przedstawiony przez Franke Zwillus, omawiał główne tematy podejmowane w powieściach autorstwa Indian (sam problem, co znaczy wyrażenie "literatura indiailska", dyskutowany był po obu referatach bardzo żywo). Studia nad powieściami, któl'e ukazały się w latach 1963 - 1935, wykazują, że uogólnienia nie S'l tu łatwe. WspÓlne tematy to konflikty kulturowe, rozdarcie między dążeniem do utrzymania tradycji plemiennej a dążeniem do asymilacji. Wspólna technika pisarska polega na łączeniu euro-amerykańskiego sposobu narracji z tradycyjnym typem przekazu indiańskiego. Trzeci wreszcie pozaetnograficzny wątek miał charakter socjologiczny. Janusz Mucha przedstawił referat na temat Indian miejskich. Nie zajął się w nim tymi Indianami, którzy opisywani są na ogół w literaturze przedmiotu, a więc biedakami, nie mającymi już kontaktu z własną kulturą plemienną, a jeszcze nie umiejącymi odnaleźć się w post-industrialnej Ameryce białego człowieka. Przedstawił modele karier zawodowych Indian, którym udało się zachować plemienną tożsamość, a równocześnie uzyskać zawodowy sukces w nowoczesnym świecie białego człowieka. Carlo J. Krieger zreferował działalność misji katolickich wśród ludu Micmac. Przejdźmy teraz do części zasadniczej, etnograficznej. Przedstawić można ją w kilku punktach. Pierwszy z nich to indiańskie zbiory różnych europejskich muzeów. Berete Due przedstawiła losy zbiorów etnograficznych, dotyczących różnych kultur Indian północnoamerykańskich, znajdujących się w Muzeum Narodowym w Kopenhadze. Staffen Brunius zaprezentował (referat odczytany został in absentia) to samo w odniesieniu do Folkens Museum w Sztokholmie, a Laszlo Borsanyi do Neprajzi Museum w Budapeszcie. Laura Laurencich Minelli przedstawiła niewielką, ale interesującą kolekcję, zebraną podczas pierwszej połowy XIX wieku wśród Indian Sioux przez Antonio Spagne, a znajdującą się w muzeum w Bolonii. Katarina Klapstova poinformowała o zbiorze przedmiotów pochodzących z grupy Dakota, zebranych przez Vojte Naprsteka w połowie XIX wieku, znajdujących się w muzeum jego imienia w Pradze. Vera Halaszova z tego samego muzeum przedstawiła inny zbiór, przywieziony do Pragi przez Naprsteka w drugiej połowie XIX wieku i przez V. Suka w pierwszej połowie XX wieku. Zbiory te pochodzą głównie z Labradoru, ale też z północno-wschodniej Azji i z Alaski, z czasów, gdy należała jeszcze ona do Rosji. Część zbiorów pochodzi z Ziemi Baffina. Materiały te nie były nigdy dotąd publikowane. Dale Idiens z Królewskiego Muzeum w Edynburgu przedstawiła również nie publikowane dotąd i mało znane materiały, znajdujące się w stolicy Szkocji, a zebrane w początkach XIX wieku w czasie wypraw brytyjskiej marynarki wojennej do Arktyki. I wreszcie ostatni z "muzealniczych" referatów miał zupełnie inny charakter. Z interesującego wystąpienia Cath Oberholtzer dowiedzieć się można było wiele na temat wykorzystywania zbiorów muzealnych dla celów dokumentacji etnohistorycznej. Przykładem była kolekcja etnograficzna Królewskiego Muzeum Prowincji Ontario w Toronto. Przeanalizowano problemy związane z różnymi poziomami i kategoriami, w oparciu a które zbierano, przyjmowano i porządkowano materiały. Pokazano też przemiany technik muzealnego gromadzenia zbiorów etnograficznych. Uwzględniono techniki komputerowe. Drugie spośród zagadnień dyskutowanych podczas etnograficznej części konferencji to analiza poszczególnych typów artefaktów. Różny był poziom ogólności oraz teoretycznej i metodologicznej subtelności referatów. Pierwszym z nich był �265 tekst Armina W. Geertza. Na przykładzie kamiennych tabliczek ludu Hopi podjął on problemy hermencutyki i etnohermeneutyki, tradycji profetycznej, ideologii, polityki i narz<;dzi jej uprawiania. Sally McLendon omówiła znacznie bardziej konkretną, ale w bardzo interesujący sposób przedstawioną kwestię. Pokazała ona (na slajdach) czternaście znanych, pochodzących "skądś" w Kalifornii kocy z piór. których pochodzenie i losy udało jej się, w wyniku żmudnych badań, zidentyfikować. Jean-Loup Rousselot zajął się łodziami i bronią (harpunami) Eskimosów: Ich morfologią, funkcjami oraz całościuwym społecznym kontekstem ich stosowania. Opierając się na analizie tych przedmiotów, tak istotnych dla całościowo rozumianej kultury Eskimosów, autor przedstawił interesujące rozważania nad dwoma sposobarr.i podejścia do kultury: podejściem badacza terenowego; interesującego się jej funkcjonowaniem, życiem, oraz muzealnika, który ma do czynienia z niemymi pozornie, ale faktycznie wiele potrafiącymi powiedzieć fachowcami. przedmiotami materialnymi. Z pewnym wahaniem zaliczyć można do tej grupy zagadnień to, czym zająl się w swym referacie William C. Sturtevant. Interesowały go nie tyle konkretne przedmioty, co używany przez Irokezów system zapisu piktograficznego. Autor porównuje ten system z egipskimi hieroglifami, stara się też przeprowadzić porównanie między sposobami interpretacji tych hieroglifów przez europejskich badaczy doby Renesansu, a odczytaniami siedemnasto- i osiemnastowiecznych obserwatorów kultury Irokezów. Imre Nagy, z Muzeum Janosa Tornyai w Hodmezovasarhely na Węgrzech przedstawił typologię wzorów, które znaleźć można na tarczach, używanych w plemieniu Cheyennów. Zakwestionował on uznawane dotychczas typologie i zaproponował schemat, który może być użyteczny i w dalszych, innych nieco badaniach ikonograficznych. Colin Taylor zajął się różnego typu artefaktami, wytwarzanymi przez Indian Prerii, które dzięki swej symbolice dają nam fascynujący i głęboki wgląd w ich kulturę jako całość. Trzeci zespół zagadnień dotyczy wizerunku Indianina w sztuce białych. Susi Colin poruszyła ciekawy problem mylenia Hindusów z Indianami w europejskiej sztuce XVI wieku. Zakwestionowała ona podzielany przez wielu pogląd, że takie pomieszanie było powszechne. Jej zdaniem, przynajmniej w odniesieniu do sztuk pięknych, było ono dość wyjątkowe. Mick Gidley zajął się omawianą sprawą w kontekście problemu handlu z Indianami z różnych plemion, prowadzonego przez fotografa, filmowca i antropologa-amatora z pierwszej połowy naszego wieku, Edwarda S. Curtisa. Poprzez wymianę, Curtis zbierał różne przedmioty, elementy kultury materialnej plemion, które fotografował, ale też przygotował obszerne studium w Ameryce Indian. Czwarta grupa zagadnień to sztuka indiańska. Idzie o sztuki plastyczne i to sztuki świadomie uprawiane jako takie. Ruth Phillips zajęła się pamiątkami dla turystów, pochodzącymi z przełomu XIX i XX wieku z plemion Huron i Micmac. Skoncentrowała się na analizie romantycznych obrazków "z życia Indian", jakie przedstawiały te przedmioty, obrazków które mialy odtwarzać i rozwijać stereotyp szlachetnego "dzikiego". Aldona Jonaitis przedstawiła referat na temat sztuki Kwakiutlów z Brytyjskiej Kolumbii, zwłaszcza sztuki związanej z rytuałem potlaczu. W szczególności interesowało autorkę w jaki sposób sztuka przedstawiała rolę kobiet w tym rytuale. W referacie wygłoszonym przez Arni Brownstone zawarta była analiza związków między sztuką a zmianami społecznymi, zmianami obyczajów. Popatrzmy teraz na bardziej współczesną sztukę indiańską. Vanessa M. L. Vogel zajęła się funkcjami tej sztuki, jej geopolityczną i kulturową rolą, tradycją, oraz odżywaniem grup plemiennych dzięki sztuce. Alfred Young Man porównał problemy z nauczaniem sztuki indiańskiej w wyższych uczelniach USA i Kanady. �266 Zwrócił uwagę na to, że sytuacja jest znacznie gorsza w Kanadzie ze względu na brak "rewolucji kulturalnej" z końca lat sześćdziesiątych i na negatywną postawę publiczności, studentów, pracowników uczelni. Równocześnie podkreślił fakt, iż rośnie nowe pokolenie indiańskich artystów, którzy coraz lepiej funkcjonują w "białym" świecie, łącząc inspiracje tradycyjne z nowoczesnymi. Lance Balanger przedstawił program mającego się odbyć w Ottawie w 1990 roku sympozjum poświęconego sztuce tubylczych ludów całego świata. Wreszcie Gerald McMaster dał pokaz własnej twórczości, będącej przykładem tego, o czym mówił Young Man. Konferencja zakończona została jeszcze innym pokazem: serii slajdów wykonanych przez Reinharda Mandla na szlaku pow-wow w USA. Warsztaty przygotowane zostały bardzo dobrze, wszyscy uczestnicy otrzymali wydrukowany program konferencji, w którym umieszczone zostały tradycyjnie nie tylko streszczenia (prawie) wszystkich referatów, ale i adresy uczestników. Autor tego sprawozdania służy nimi ewentualnym zainteresowanym. Janusz Mucha KONFERENCJA NA TEMAT ODZIEŻY I STROJOW LIENZ (AUSTRIA) 26 - 30 MAJA 1986 Problematyka dotycząca odzieży i strojów ludowych obok historii odzieży je~t stale aktualna i żywa, podejmowana przez b<:ldaczy rozmaitych specjalności. Dają temu wyraz nie tylko stosunkowo liczne publikacje, ale także specjalistyczne konferencje odbywające się co pewien czas w niektórych krajach Europy. Przygotowują je i organizują instytuty i fundacje naukowe, jednostki uniwersyteckie. muzea oraz profesjonalne organizacje spoleczne i komitety I. Dzialalność tę inspirują zarówno zainteresowania dotyczące zagadnień teoretycznych. historycznych, genetycznych, formalnych, zdobniczych, jak też związane z funkcją odzieży i stroju, ich znaczenia w kulturze i w codziennym życiu tak na wsi, jak w mieście. Okazuje się bowiem, że obok strojów tradycyjnych powszechnym powodzeniem cieszą się ich rekonstrukcje, a np. w Niemczech i Austrii popularne również poza środowiskiem wiejskim są tzw. stroje renowane, czyli komponowane w duchu ich regionalnej specyfiki, będące fabrycznie lub domowym sposobem sporządzaną konfekcją. Przykładem, jak dalece w tych krajach przemysI konfekcyjny zainteresowany jest w produkowaniu i dostarczaniu na rynek tego, na co jest nieustające zapotrzebowanie pomimo wysokich cen, mogą być skl~py specjalistyczne, np. z obuwiem, jak też różne żurnale mody, znane pod mniej lub więcej wyszukanymi tytułami i nazwami firm: "Lodenfrey", "Leben mit Tradition", "Folklore zum Verlieben", "Tiroler Drindl-Revue", "Austrian Look". .,Resi Hammerer", "Martin Stapf" i in. Polecają one urozmaicone fasony, wykroje, utrzymane w stylu tradycyjnego stroju ludowego. Wydawnictwa te eksponowano w czasie konferencji "Kleidung - Mode - Tracht", która odbyła się w dniach 26 - 30 maja 1986 r. I I. Turnau, Gospodarcza i spoŁcczna historia odzic::y. Siódma konfenmcja Fundacji Pasolda w Londynie, 18 - 20 września 1985.. ,Kwartanik Historii Kultury Matcrialnej", r. 34, 1986, nr 1, s. 180- 182. Tejże, rec. Vetem ent et societes I. Actes dcs JOllrnecs de rcncontre des 2 et 3 Mars 1979. "Etnografia Polska", t. 30, 1986, z. 1, s. 290 - 291. Ponadto co roku odbywają się konferencje Międzynarodowego Komitetu lCOM, dla muzealnych kolekcji odzieży. �267 w Lienzu - mlesclC leżącym we wschodnim Tyrolu u podnóża Alp i ujścia rzeki rsel do Drawy (organizatorem Konferencji był austriacki związek etnografów i stowarzyszenia etnograficznej. Przy tej okazji w zamku Bruck zostala również otwarta wystawa strojów zrekonstruowanych przez rolniczy zakład nauczycielski w Lienzu (tytuł wystawy: "Trachtenpllege am Beispiel der Landwirtschaftlichen Lehrenst::\lt Lienz"). Okazuje się bowiem, że w całej Austrii, a zwłaszcza w Tyrolu, w powszechnym użyciu są stroje renowane, noszone zarówno przez kobiety, jak i przez mc;żczyzn (głównie strzelców, myśliwych). O przyczynach powstania tych strojów, modzie w ubiorach i modzie na stroje regionalne, która rozwinęla się zwłaszcza po II wojnie światowej, mówił prof. Franz Lipp z Linzu 2, znany autor opracowań na temat strojów i odzieży ludowej (np. Lipp, 1952). Podobną problematykę, na przykładzie materialów z Vorarlbergu, poruszył dr Paul Rachbauer z Bregcncji a. Warto tu - za autorem - wspomnieć o obszernej publikacji poświęconej zagadnieniom tradycji i odnowy strojów (por. Die Trachten, bdJ. W niezwykle interesujący sposób, poslugując się barwnymi przeźroczami przedstawiła historię i rozwój stroju w Tyrolu dr Herlinde Menardi z Muzeum w Insbrucku 4. Podbudowę i niejako uzupełnienie oraz pogłębienie poruszanych kwestii stanowiły inne referaty z kolorowymi przeźroczami, np. prof. Klausa Beitla z Wiednia o wotywnych obrazach z Vorarlbergu jako źródle do badań strojów 5, dr Marii Kundegraber z Grazu B czy dr. Loisa Ebnera z Lienzu 7 oraz Olafa Bockhorna z Wiednia, który przy pomocy barwnego filmu krótkometrażowego przedstawił wyrób ozdobnych kapeluszy ze słomy w Kals 8. Nie sposób wymienić tu wszystkie referaty, dotyczące tradycyjnych i współczesnych form odzieży ludowej. Konferencja bowiem uwzględniała także zagadnienia bardziej ogólne, np. mody (poruszył je prof. dr Karl Ilg z Insbrucka 9), symboliki (referat doc. dr. Rolanda Girtlera z Wiednia 10), funkcji emblematów 11 oraz funkcji socjalnej i politycznej (na przykładzie odzieży słoweńskiej przedstawił je prof. dr Angelos Bas z Lubljany 12). Konferencja miała charakter ogólnokrajowy, aczkolwiek zaproszono kilka osób z zagranicy (Jugoslawii, Szwajcarii, Niemiec, Norwegii, Węgier, Polski). Bazawala ona bowiem na materiałach i przykładach dotyczących samej Austrii i wyjątkowo jej pogranicza (Słowenia). Bardziej zróżnicowane pod względem problematyki było natomiast interdyscyplinarne międzynarodowe sympozjum pt. "Mode - Tracht - Regionale IdentitiH", jakie odbyło się w dniach 28 II - 3 III 1985 r. w Cloppenburgu l8. Do udziału w sympozjum zaproszono przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych: etl1ogra, F. Lipp. TI'achtcnmoac. Modctrachten Wid moaischc Stromungen illneThalb lcgendiger Tracht. , P. Rachballer, 1'rachtcnbcwcgung und Trachtencrncuerung !n Vorarleberg . • H. Menardi, Ceschichtc und Entwicklung del' Trach in Tirol. • K. Beill. VotLlJbildcr aIs Quelle zur Trachtenforschung am Beispiel Vorarlberg. M. Kundegrnbcr. \Veissc und bLaue Schurze1l .. 7 L. Ebn~r, KLcidung und Tracht in Ostti7'ol im Spiegel archivalischer Quellen. • O. Boekhorn, Ilcrstellung cines Strohhutes in Kals. o K. I!g, Die wcllcnjijrmigcn BewegUnclen in Mode und Tracllt ihre Ursachen und Falgen. 10 R. GirLler, Kleidung und Symbol. II E. Horandncr, Zur emblematischcn Funktion VOn Kleidung. " A. Bas, Zur soziaLcn una jJolitischen Funktion der Kleidung im Slowen!en des Varmarz und der HcvolUtio71 1848. " Organizatorami Sympozjum byli: Muscumsdorf Cloppenburg Niedersachsisches Freil1chtmuseum, Seminal' flir Volksundc Universitat Gotlingen, Institut fUr historische und geographische Regionalforsehungen i in. łj �268 fów, historyków, historyków sztuki, kostiumologów, historyków gospodarki, socjologów, muzelologów, filologów, plastyków, scenografów i in. zarówno z terenu Niemiec, jak z zagranicy (Norwegii, Finlandii, Polski, Szwajcarii, Austrii, Holandii). Liczne referaty dotyczyły głównie spraw teoriL metod badawczych, rodzaju i wartości oraz przydatności i sposobu wykorzystania rozmaitych źródeł gromadzonych w postaci materiałów terenowych, muzealnych. ikonografii, dokumentów historycznych itp., nadto sposobów ich ekspozycji. Przedmiotem rozważań były również zmiany zachodzące w odzieży i strojach i ich przyczyny. Na szczególną uwagę zasługiwały wypowiedzi podkreślające znaczenie specyfiki narodowej, społecznej, regionalnej, różnic ideologicznych i mentalnościowych dla k:::ztaltowania siC; odrębnych typów i odmian strojów. Sympozjum towarzyszyły specj"lne wystawy [np. "Sonntagskleidung auf dem Lande - Eine Modereise mit Schere und Pimel in der Biedermeierzeit (1815- 1845)" w Museumsdorf w Cloppenburgu i "Ein Hauch von Eleganz - 200 Jahre Mode in Bremen" w okręgowym muzeum w Bremen]. Ponadto prezentacja wydawnictw poświęconych przede wszystkim odzieży i strojom. Każdy zainteresowany danym tematem mógł otrzymać jego kopię. Niezależnie od tego już w parę miesięcy potem, staraniem dyrektora Muzeum w Cloppenburgu dr. Hełmuta Ottenjanna ukazała się piękna ich edycja pod redakcją Gitty Both, wzbogacona czarno-białymi i kolorowymi ilustracjami (zob. Mode ..., 1985). Okazuje się więc, że sprawa badań nad odzieżą i strojami ludowymi jest ciągle aktualna, tak jak żywe są ich tradycje i funkcje wynikające ze zmieniających się sytuacji i potrzeb. LITERATURA Lipp F. 1952 Volkstracht, 220. [w:] Osterreichische Volkskunde fur Jedermann, Wien, s. 129- Mode ... 1985 Mode - Tracht - Regionale Cloppenburg. Die Trachten ... bd Die Trachten in Vorarlberg, ldentitiit. Historische Kleidungsforschung Heute, bildlich iiberlieferte und erneuerte, beschrieben und dargestellt. Barbara Bazietich POLSKA SZTUKA LUDOWA W DOKUMENTACJI INSTYTUTU SZTUKI PAN Pod tym tytułem otwarto 8 listopada 1988 r. wystawę w Muzeum Etnograficznym im, Seweryna Udzieli w Krakowie. Zorganizowała ją Krakowska Pracownia Instytutu Sztuki Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej przy znacznym współudziale i zaangażowaniu dyrekcji i pracowników Muzeum Etnograficznego. Intencją zespołu było zaprezentowanie zasobów naszego archiwum społeczeństwu, na codzień bowiem są one stłoczone w wypełnionych ponad możliwość tekach. �269 Placówka powstała w 1946 r. jako Sekcja Zdobnictwa założonego wówczas Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i pod różnymi nazwami 1 prowadzona była do 1980 roku przez prof. dr. Romana Reinfussa, który mimo przejścia na emeryturę nadal nam patronuje nie odmawiając nigdy pomocy, konsultacji czy po prostu rady. Od 1980 r. kierownikiem Pracowni jest dr Ewa Fryś-Pietraszkowa. Zadaniem placówki było systematyczne gromadzenie materiałów dotyczących wszystkich dziedzin i przejawów plastyki ludowej z obszaru całej Polski. Uwzględniano i uwzględnia się zarówno sztukę tradycyjną jak i jej współczesne przekształcenia, a także zjawiska nowe. Zasadniczą techniką pracy zawsze były badania terenowe prowadzone w bardzo dużych i mniejszych zespołach zwykle z udziałem rysowników i fotografa, a także indywidualnie przez poszczególnych pracowników. Ze względu na niewielką liczebność stałego zespołu (5 - 6 osób) korzystaliśmy z pracowników angażowanych przede wszystkim studentów i pracowników muzeów. Uczestniczyli w nich też pracownicy katedr uniwersyteckich, że wymienię prof. Znamierowską-Prilfferową, prof. Kutrzeba-Pojnarową, doc. Dzięgla i innych. Na naszych rysunkach znaleźć można podpisy znanych obecnie twórców - Andrzeja Wajdy, Józefa Szajny i innych. Badaniami obejmowano głównie tereny zachowawcze, a więc obszar południowo-wschodniej Polski, dalej na północ wzdłuż wschodniej granicy Państwa, aż do rubieży północno-wschodnich. W zasadzie badaniami objęto już całą Polskę z wyjątkiem Śląska, którego całokształtem kultury ludowej zajmowały się inne placówki etnograficzne. Przedstawia to dokładnie mapa badań eksponowana na wystawie. Przez ten okres zgromadzone zostało spore archiwum. Zawiera ono blisko 95 tysięcy pozycji inwentarzowych. Mieszczą się tu wywiady terenowe (maszynopisy i rękopisy) oraz materiały graficzne, a więc inwentaryzacje obiektów architektonicznych, rysunki, plansze barwne. Z 60 tysięcy plansz, które posiada nasze archiwum, co czwarty rysunek wykonała Maria Czarnecka. Maria Czarnecka, artysta grafik, współpracowała z pracownią od czasów studenckich, a od 1962 r. jest pracownikiem etatowym. Znajdowała uznanie wśród korzystających z archiwum, także w terenie, co wyrażano np. w ten sposób ,.0, jaki ładny pani ma talent". Poza pracą etatową uprawia grafikę artystyczną. Prace jej eksponowane były na wystawach indywidualnych. Jej ulubioną techniką jest łinoryt. Znane są zwłaszcza ex librisy wykonane tą właśnie techniką. Następny istotny dział naszego archiwum to fotografie. Jest ich obecnie ponad 77 tysięcy, z tego 70"/", bo 55 tysięcy, wykonał Jan Świderski, który towarzyszył niemal wszystkim wyjazdom terenowym od 1954 r. Jan Świderski jest znakomitym fotografikiem, wiele jego fotogramów, prócz znaczenia dokumentalnego, ma wysoką wartość artystyczną. Znaleźć je można w większości publikacji z dziedziny etnografii, szczególnie ze sztuki ludowej. Prace J. Świderskiego były prezentowane w kraju i za granicą na indywidualnych wystawach: "Dawna rzeźba ludowa" i .,Architektura ludowa". 1 1946 r. - Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowcj - Sekcja Zdobnictwa; 1949 r. Parlstwowy Instytut Sztuki Sckcja Badania Plastyki Ludowej; 1959 r. Instytut Sztuki PAN - Sckcja Badania Polskiej Sztuki Ludowej; 1962 r. IS PAN Pracownia Badania Sztuki Ludowcj; 1970 r. IS PAN Pracownia Dokumentacji Sztuki Ludowej; 1980 r. Pracownia Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej. Por.: Powstanie organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 1. 1947, nr 112, s. 60 - 61; R. Reinfuss, Stan badań nad sztul<ą ludową i ich pcrspektywy na najbliższą przysztość, "Polska Sztuka Ludowa" r. 18, 1964, nr 4, s. 190 - 191. �270 Ponieważ prace M. Czarneckiej i J. Swiderski-ego przeważają w naszym archiwum, nadto są na naprawdę dobrym poziomie, więc głównie one zostały wyeksponowane, wystawa zatem jest zarazem niejako podsumowaniem dorobku obojga artystów. Ostatni dział archiwum to oryginalne eksponaty. Z uwagi na specyfikę zbiorów oraz sposób ich przechowywania gromadzone są zabytki dwuwymiarowe takie, które dadzą się przechować w teczkach. Są to wiqc wycinanki, malowanki, ozdoby z papieru, próbki tkanin, fragmenty koronek i haftów. Na wystawę wybraliśmy ok. 2 promili ze zbiorów, prezentując je w siedmiu głównych działach: - architektura - wnętrze domu z meblami i dekoracją mieszkania - rękodzieła i rzemiosło o artystycznym charakterze (zdobnictwo w drzewie, ceramika, kowalstwo, plecionkarstwo, zabawki) - tkanina - strój - plastyka w obrzędach i zwyczajach - rzeźba, malarstwo, grafika i drobna architektura sakralna. Trzon ekspozycji stanowi materiał graficzny i fotograficzny. Nic chcieliśmy nużyć zwiedzających nadmierną ilością materiału tekstowego, więc przykładowo, aby uświadomić im kompleksowy system naszej pracy, pokazaliśmy zespół dokumentacji architektonicznej w postaci inwentaryzacji, wywiadu i fotografii odnoszący się do jednego obiektu. Na wystawie jest jednak kilka eksponatów przestrzennych. Są to rzcźby Jana Lamęckiego i Teofila Kożuchowskiego oraz inne drobne eksponaty (np. zabawki). Poza paroma wyjątkami jest to własność Muzeum Etnograficznego, w trakcie wyjazdów bowiem, zarówno naszych jak i organizowanych wspólnie z poszczególnymi muzeami, dokonywano zakupów eksponatów, a wiele innych przekazano do zbiorów muzealnych jako dary, Wiele z nich ma unikatowy charakter oraz wysoką wartość dokumentarną, kulturową, często artystyczną. Osobny dział na wystawie to publikacje - książki i artykuły (nadbitki) pracowników i najbliższych współpracowników. W oddzielnej gablotce eksponowano kilka numerów "Polskiej Sztuki Ludowej" wraz ze spisem treści za lata 1947- 1976. Na koniec przedstawię dział, który na wystawie jest niejako wstępną częścią informacyjną. Oprócz przytoczonej już historii placówki umieszczono tu mapę badań terenowych, dalej instytucje, z którymi współpracuje nasza Pracownia (zakłady naukowe, muzea etnograficzne, okr~owe, regionalne i inne, ośrodki i domy kultury, "Cepelia" i STL). Tam również umieszczono zestaw fotografii reportażowych z pracy w terenie, materiały rysunkowe z gazetek ściennych, lalld z teatrzyku organizowanego w czasie miesięcznych badań terenowych, tzw. obozów naukowo-badawczych. Bożena TEMATYKA ALBAŃSKA KlLra! W POLSKIM MUZEALNICTWIE Od ponad 25 lat, odkąd z Albanią zerwane zostały oficjalne stosunki, kultura tego kraju nie była prezentowana w Polsce, tak jak i w innych socjalistycznych krajach. Rok 1988 był pod tym względem szczególnym wyjątkiem, jako że otwarto �271 w tym czasie dwie wystawy poświęcone Albanii, oraz odbyła się naukowa konferencja na tematy albańskie. Tematykę albańską zapoczątkowała wystawa, jaką otwarto w czerwcu w Muzeum Etnograficznym w Tarnowie pt. "Albania - kraina orlich synów". Była to wystawa złożona głównie z ponad 70 fotografii czarno-białych wykonanych przez etnografa Adama Bartosza, dyrektora Muzeum Okręgowego w Tarnowie, który w 1987 r. przebywał prywatnie w Albanii i zwiedzil jil dość dokładnie. Wystawę wzbogaciło kilkanaście dawnych strojów ludowych, naczynia, kilka sprzętów domowych oraz inne materiały. Eksponaty te zostały wypożyczone od osób prywatnych, które w latach 50. bywały służbowo w Albanii (geolodzy, etnografowie) oraz pochodziły z własnych zbiorów muzealnych. W związku z wystawą autor zdjęć wygłosił kilka wykładów na temat współczesnej Albanii ilustrowanych przeźroczami. Drugą wystawę otwarto we wrześniu w Poznaniu. Jej tytuł "Albański strój ludowy XIX w.", Otwarcie jej nastąpiło z okazji trwającej w Poznaniu w dniach 19 - 21.09, konferencji pt. "Dzieje i kultura Albanii". Zorganizował ją Instytut Historii Uniwersytetu w Poznaniu jako V sympozjum "Bałkany - Polska". W sympozjum wzięło udział ponad 30 fachowców z różnych dziedzin. Byli to historycy, językoznawcy, numizmatycy, etnografowie, politolodzy i inni specjaliści. Materiały z sympozjum będą publikowane w poznańskich materiałach bałkanologicznych, których już ukazały się 3 numery (Balcanica Posnaniensia). Wystawa, która z tej okazji została otwarta przygotowana została przez Jarosława Rosochackiego etnografa - albanologa, a główną część ekspozycji stanowiły stroje będące własnością prywatną autora wystawy. Zebrał je w czasie kilkakrotnych pobytów w Kosowie, wśród tamtejszych Albańczyków. Wystawę oryginalnych kompletnych strojów uzupełniały reprodukcje zdjęć i rycin z ubiegłego wieku a także liczne uzupełnienia strojów, jak ozdoby i broń. Obu wystawom towarzyszyło bardzo duże zainteresowanie kulturą albańską, która poprzez polityczną izolację stała się bardziej egzotyczna niż bardzo odległe kraje. Anna Bartosz VI PRZEGLĄD FILMOW ETNOGRAFICZNYCH "ETNOLOGIA A FILM" Co dwa lata mamy okazję do konfrontacji dokonań polskich etnofilmowców, co dwa lata bowiem odbywają się w Łodzi przeglądy filmów etnograficznych. Pierwsze dwa były dosyć skromne, lecz od trzeciego zaczęły stawać się wręcz znaczącymi festiwalami. III Przegląd Filmów Etnograficznych w 1982 r. przebiegał pod hasłem "Dorobek i tradycja", IV w 1984 r. - "Etnograficzna panorama Europy", z kolei V w 1986 - "Azja". Szósty, a więc ostatni przegląd trwał od 9 do 11 listopada 1988 r. pod hasłem ..Etnologia a film". W jego organizowaniu partycypowała Katedra Etnografii UŁ, Towarzystwo Kultury Filmowej w Łodzi oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne. Postacią, której impreza ta pod względem organizacyjnym najwięcej zawdzięcza jest Ewa Nowina-Sroczyńska z pierwszej z wymienionych instytucji. �272 Obsługę przeglądu stanowili studenci etnografii z Ło<:Izi.Oni też przeważali wśród publiczności od rana do wieczora oglądającej filmy w jednej z sal muzeum. Przeglądowi towarzyszyło seminarium naukowe. W przedstawionych referatach dominował aspekt praktyczny, poprzedzający pewne rozważ;mia bardziej teoretyczne, których, miejmy nadzieję, doczekamy się w miarę rozwoju refleksji nad filmem etnograficznym, a także rozwoju tej odmiany gatunkowej w Polsce. Co zobaczyliśmy tym razem w Łodzi? Polskich filmów biorących udział w konkursie pokazano około 20. Były to same krótkometrażówki - długometrażowych filmów etnograficznych się u nas nie kręci. Z obcych kinematografii, nic uczestniczących jednak w konkursie, naj silniej była reprezentowana jugosłowiańska. Z Jugosławii przyjechali też Dusan Drljaea i Naśko Kriznar. którzy wygłosili referaty a etnofilmowych przedsięwzięciach w swoim kraju. Ponadto pokazano filmy z RFN, Węgier i ZSRR. Spośród polskich krótkometrażówek niektóre zdawały się być dopuszczone do przeglądu tylko dlatego, że ich akcja dzieje się na wsi, np. "Wolałam rodzić synów" Z. Skoniecznego. Ale jak dotąd nie wiadomo jakimi cechami winno charakteryzować się dzieło, ażeby można zaklasyfikować je jako film etnograficzny. Filmy etnograficzne robią artyści, dla których jakieś elementy kultury tradycyjnej są po prostu tematem, p.retekstem do wyrażenia często czegoś bardzo osobistego, nie zaś problemem naukowym. W czołówkach tych filmów wymienia się zwykle kogoś, kto zajmował się konsultacją naukową. Podczas seminarium stwierdzono, iż takowa może być dla reżysera jedynie tym, czym muza dla artysty. Wśród pokazanych utworów połowa była właśnie esejami czy filmami poetyckimi. Można by tu wymienić "Malarza natury" R. Sobeckiego (temat twórców łudowych jest jednym z ulubionych przez etnofilmowców) czy .,Ludową wersję kosmosu" B. Pawicy. Filmy etnograficzne kręcą też etnografowie. Na łódzkim przeglądzie przedstawił swój "Dziergniec" K. Kubiak, a P. Szacki i K. Chojnacki "Dzwonki pasterskie na Podhalu" i "Folowanie sukna". Pod względem technicznym na pewno ustępowały one filmom robionym przez filmowców, choćby z tego względu, i:i. twórcy ich nie mają odpowiedniego sprzętu. W filmach tych wyraźnie widać próby podporządkowania języka obrazów pewnym założeniom naukowym czy może dydaktycznym. Nagrodę publiczności, jedyną jaką tu przyznawano, otrzymały ex aequo dwa filmy: "Drzewa" - jednego z najpłodniejszych naszych etno filmowców, Andrzeja Różyckiego, oraz "Bieszczadzkie ikony" zrealizowane przez autora znanego "Szczurołapa", Andrzeja CZaJ:"neckiego. Pierwszy jest antropologiczną refleksją n2 temat sławnych polskich drzew, "Bieszczadzkie ikony" to pełen melancholii poemat o łemkowskim losie. Co stanie się z dorobkiem zaprezentowanym na VI Przeglądzie Filmów Etnograficznych? Pewnie część pokaże telewizja jako mniej interesującą pozycję programu, będzie dobrze jeżeli jakieś utwory trafią na inne przeglądy. A czyż nie powinny, przekopiowane na kasety video, znajdować się stale do dyspozycji osób zajmujących się kulturą ludową? Grzegorz Pelczyński �273 MUZEUM MISYJNO-ETNOGRAFICZNE W ROKU 1987 W PIENIĘŻNIE Muzeum Misyjno-Etnograficzne Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie w 1987 r. zwiedziło 25467 osób. Od 1964 do 1987 r. muzeum zwiedziło razem 199720 osób. Poza wystawami stałymi, na terenie muzeum zorganizow2.nO kilka wystaw czasowych: - 3 IV 1987 r. otwarto wystawę "Ryty i mity w sztuce społeczeństw kultury pomorskiej" ze zbiorów Muzeum Archeologicznego w Gdańsku. Otwarcie wystawy poł~czono z wykładem. - 25 IV 1987 r. przeprowadzono III Pieniężnieńskie Spotkanie z Religiami - poświęcone Karaimom. Tego dnia otwarto także okolicznościową wystawę. - 21 XI 1987 r. dokonano otwarcia wystawy sztuki sakrałnej - darów katolików polskich z okazji II Krajowego Kongresu Eucharystycznego - przeznaczonych na misje. Ponadto Muzeum w Pieniężnie zorganizowało osobną wystawę poświęconą kulturze i sztuce Indonezji. Wystawę otwarto 23 IV 1987 r. w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku. Eksponaty z Muzeum w Pieniężnie były wypożyczane na wystawę sztuki z kości słoniowej do Muzeum Zamkowego w Malborku oraz na Ogólnopolską Wystawę Misyjną w kościele św. Krzyża w Warszawie. Klerycy, członkowie Seminaryjnej Sekcji Muzealnej, w marcu 1987 r. odbyli tygodniowy kurs muzealniczy w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. W muzeum w Pieniężnie natomiast swoje praktyki studenckie odbywali sluchacze etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Eugeniusz Śliwka SV D OTWARCIE WYSTAWY NOWOGWINEJSKIEJ ZE ZBIOROW KSIĘŻY WERBISTOW W PIENIĘŻNIE W MUZEUM ARCHEOLOGICZNYM W GDAŃSKU W Muzeum Archeologicznym w Gdańsku 19 lutego 1988 r. miało miejsce otwarcie ekspozycji poświc;conej kulturze i wierzeniom ludów Nowej Gwinei. Jest to już druga, po Indonezji, wystawa, jaką ze swych zbiorów prezentuje tam Muzeum Seminarium Duchownego Ksic;ży Werbistów w Pieniężnie. Otwarcia wystawy dokonał dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego, który przedstawił krótko program spotkania. Następnie ks. dr Eugeniusz Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, ukazał wkład Zgromadzenia Słowa Bożego w badania kultur i religii różnych ludów. Podkreśłił on, że zainteresowania Werbistów etnografią sięgają prawie początków tego Zgromadzenia i trwają nieprzerwanie do dziś. Wskazał przy tym również na prace Polaków, którzy aktywnie włączają się w działalność werbistowskich instytutów naukowych: "Anthropos" i "Monumenta Serica". Ks. Śliwka zaprezentował także wkład Zgromadzenia w organizowanie muzeów i ekspozycji poświęconych tematyce etnograficznej, pracę wydawniczą oraz dialog z różnymi religiami, prowadzony w ramach "Pieniężnieńskich Spotkań z Religiami". 18 Lud t. LXXIlI �274 Wprowadzenia w samą wystawę dokonał autor jej scenariusza, mgr Dariusz Piwowarczyk SVD. Przedstawiając poszczególne eksponaty starał się przybliżyć środowisko w jakim żyją Papuasi i Pigmeje, narzędzia codziennego użytku, stroje, broń. Następnie przeszedł do ukazania zwyczajów ludów zamieszkujących Nową Gwineę, ich wierzeń oraz współczesnej sztuki, głównie rzeźby. Na zakończenie swój wykład wygłosił ks. Bernard Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach. Poświęcony był on ludom pierwotnym, ze szczególnym uwzględnieniem ludów Nowej Gwinei i Indii, zwłaszcza Adibasów, pierwotnej ludności Indii, wśród której pracował. Leszek WYSTAWA "KULTURA I SZTUKA INDONEZJI" Niewdana SVD W OLSZTYNKU Od 19 lutego do końca września 1988 roku w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku można zwiedzać interesującą ekspozycję, która zawiera dwie wystawy: "Z historii kultury i sztuki Afryki" oraz "Kultura i sztuka Indonezji". Pierwsza z nich pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie, druga natomiast z Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Uroczystego otwarcia wystaw dokonał dyrektor muzeum Tadeusz Kufel. Wśród zaproszonych gości znaleźli się przedstawiciele władz miejskich i województwa olsztyńskiego, byli to między innymi: dyrektor Wydziału Kultury i Sztuki w Olsztynie Bolesław Karpowicz, wojewódzki konserwator zabytków Lucjan Czubiel, dyrektor Muzeum Okręgowego w Olsztynie - Janusz Cygański. Muzeum Misyjno-Etnograficzne w pieniężnie reprezentował Mirosław Dorm:z. Ekspozycja afrykańska zawiera narzędzia gospodarcze, stroje i maski oraz bogatą kolekcję rzeźb rytualnych związanych z wierzeniami tubylców. Pochodzą one z Afryki Zachodniej i zostały uzyskane dzięki 25-letnim pracom badawczym, prowadzonym na tych terenach przez muzeum szczecińskie. Druga z wystaw, której scenariusz napisał ks. Dariusz Piwowarczyk, przygotowana została przez Muzeum Misyjno-Etnograficzne w Pieniężnie . .Test ona poświęcona Indonezji, gros prezentowanych zabytków to dar polskich misjonarzy werbistów, którzy pracowali lub pt"acują w tym rejonie świata. Prezentowane są przedmioty codziennego użytku, z czego ciekawe są zwłaszcza wyroby plecionkarskie: maty, rozmaitej wielkości kosze, tabakiery z trawy; wykonane z drewna: grzebienie, łyżki, naczynia oraz z brązu i mosiądzu: naczynia, tace, lampa, kleszcze do owoców pinangu. Niektóre z nich można zaliczyć do rzemieślniczych dzieł sztuki. Indonezja jest obszarem, na którym od dawna znana była obróbka żelaza, :;zczególnie rozwinięta na wyspie Jawie. Na wystawie można obejrzeć bogato zdobione krisy rodzaj sztyletu o głowni prostej lub falistej. Przy jego pomocy można było pokonać wroga w walce \'I1Tęcz lub jak wierzono na odległość, przez zastosowanie odpowiednich zaklęć. Tuboki - to sztylety wykonane z grotów starych włóczni, spotykane na Jawie i Sumatrze oraz gol oki i parangi - rodzaj noża-miecza pełniącego funkcje obronne i gospodarcze. Militaria uzupełniają łuki, strzały i włócznie. �275 Kolejny dział to tkaniny, ubiory i ozdoby. Wśród tkanin godnymi uwagi są batik i ikat. Ikat to żmudna technika splotu różnobarwnych nici, które w efekcie dają ornamentalny wzór. Uzyskuje się to między innymi przez barwienie jednej nici na kilka kolorów. Batik wykonuje się przez długotrwałe moczenie tkaniny w barwnikach roślinnych. Chcąc osiągnąć pożądany efekt, zabezpiecza się woskiem miejsca, które mają otrzymać inną barwę. Tym właśnie sposobem jest wykonanych 14 stacji drogi krzyżowej, scena Zwiastowania i Bożego Narodzenia. Można zobaczyć także tradycyjne ubiaory Indonezyjczyków, tą to tzw. kainy, czyli płaty wzorzystej tkaniny. którymi owija się biodra, sięgające kolan lub stóp. Kobiety dodatkowo zakładają sclcndangi - czyli długie szale zarzucone na plecy lub przewieszone przez ramię. Wśród wystawionych instrumentów muzycznych: bębnów, gongów, fletów su1ingów, niewątpliwie najciekawszym jest gender - metalofon pochodzący prawdopodobnie z Jawy. Archipelug Indonezyjski przedstawia konglomerat wielu wyznań. Główną religią jest islam, wyznawany przez przytłaczającą większość mieszkańców. Drugą co do ważności religią tego wyspiarskiego kraju jest hinduizm, którego centrum stanowi wyspa Bali. Z niej to właśnie pochodzą eksponaty związane z hinduizmem. Są to maski kultowe oraz figuralne wyobrażenia Garudy, który wed!ug wierzeń hinduistycznych ma być wierzchowcem boga Brahmy. Godnymi uwagi są marionetki z teatru religijnego cieni - wayang. Te i inne eksponaty można obejrzeć w dostojnych gotyckich murach poewangelickiego kościoła, który został odrestaurowany po zniszczeniach wojennych i adaptowany na salon wystawowy muzeum w Olsztynku. Pomieszczenie to dodaje ekspozycji niepowtarzalnego uroku. MirosŁaw DNI HINDUISTYCZNE Dorosz W PlENIĘZNlE - ZBLIZENIE DUCHOWE CZY INTELEKTUALNE? W dniach 15 - 16 kwietnia 1988 roku klasztorna cisza Seminarium Misyjnego w Pieniężnie zostala przerwana obco brzmiącymi w naszej kulturze hinduistycznymi dźwiękami. Gościnne mury głównego domu Księży Werbistów przyjęły na te dwa dni około 150 osób zainteresowanych sprawami hinduizmu. Obok przedstawicieli różnych grup hinduistycznych byli profesjonaliści zajmujący się religiami Indii, redaktorzy wielu czasopism, etnologowie i religioznawcy zarówno duchowni jak i świeccy, niektórzy uczestnicy poprzednich trzech pieniężnieńskich spotkań z religiami. ponadto sporo studentów i miejscowa, klerycka młodzież. Na program spotkania złożyły się głównie dwa momenty: duchowy i intelektualny. Pierwszy, to spotkania modlitewne zarówno przy stole eucharystycznym w seminaryjnym kościele, pod przewodnictwem ks. bpa dra hab. Zygmunta Pawlowicza z Gdańska. jak i w przygotowanej do tego celu sali medytacyjnej. Dało to uczestnikom Dni Hinduistycznych możliwość głębokiego przeżycia własnej wiary w kontekście innej drogi dążenia do doskonałości. Drugi moment, intelektualny, to peIne treści wykłady. Zlożyły się na nie najpierw tematy przedstawiające hinduizm jako partnera dialogu: Zasady dogmatyczne hinduizmu; Ewolucja hin- �276 duizmu l Jego wpływ na kulturę Indii; Łaska Boża w wisznuizmie; Miejsce guru w indyjskiej tradycji duchowej; Pojęcie i praktyka medytacji. Tak przedstawiony "hinduizm" w obliczu wielu plemion w Indiach, wielu religijnych form wyrazu i tradycji jawi się jako swego rodzaju określenie zbiorowe naj różnorodniejszych elementów. Tenninem tym określa się powstałą i zakorzenioną w Indiach religie mieszkańców tego kraju. Nazwa wywodzi się od perskich muzulmanów. którzy w X wieku dotarli do Indii Zachodnich i wszystkich mieszkańców znad Indusu określali mianem Hindusów. "Hindus" jest zatem początkowo określeniem ludu (= Indyjczycy), które jednak zawiera religijny sposób życia, właściwy Indyjczykom. Dopiero wtedy, gdy po inwazji islamu świadomość identyczności zarówno przynależności narodowej jak i wyznania religijnego zostaje rozbita, "Hindus" staje się - w przeciwieństwie do miana "Indyjczyk" - określeniem tych, którzy żyją w Indiach nadal według tradycji powstałej tu religii. Dalej nastąpiła prezentacja poszczególnych odłamów i sekt w hinduizmie: Raja joga, Bhaktu joga, Ajap.a joga. W swej treści obejmuje un bowiem olbrzymią mieszaninę wierzeń, obrzędów i praktyk, niekiedy najzupełniej sprzecznych. Religia ta pozwala każdemu na wybór własnej drogi zbawienia. Nie jest jednak hinduizm chaotyczną zbieraniną, gdyż wszystko, o co kiedykolwiek się wzbogacił zostało w nim przetrawione i oczyszczone, tak że tworzy dziś integralny organizm, którego znamieniem jest jedność w różnorodności. Dopiero ten materiał posłużył jako podstawa do wystąpień na tematy: Tolerancji religijnej w hinduizmie wobec mnogości religii; Stosunku hinduizmu do chrześcijaństwa i Dialogu Kościoła Katolickiego z hinduizmem. Mamy tu do czynienia z niewątpliwymi różnicami wiary i praktyk rełigijnych. których nie wolno zbyt lekkomyślnie pomijać. Nie tylko na płaszczyinie dogmatycznej - łecz także na mistycznej - nie ma zgodności. Jest zatem aż nadto prawdziwe, że podstawowe zasady indyjskiej i chrześcijańskiej myśli (idea wyzwolenia, pojęcie Boga) są przeciwstawne - nie znaczy to, że nie do pogodzenia - nie wychodzą one po prostu z tych samych przesłanek. Wskazano także na trudność jaka istnieje w rozmowie chrześcijan z hinduistami przy tłumaczeniu zasadniczych pojęć. Konieczne jest zachowanie wielkiej ostrożności, tak by nie dochodziło do pospiesznego utożsamiania kwestii różniących się między sobą i odwrotnie - by unikać stwarzania krytycznych rozróżnień. Obok prelegentów zajmujących się hinduizmem profesjonalnie: K. Byrski, T. Pobożniak, S, Zięba, wystąpili z cennymi uwagami wychowani w hinduskiej religijności: R. Jagannathan i W. Anand. Ogromnie zajmuj:]ce były wystąpienia polskich wyznawców rozmaitych odmian hinduizmu, wzbudzających zainteresowanie nie tylko odmiennym strojem. ale przede wszystkim opanowaniem i pełnym życzliwości spokojem. Niecodzienne ożywienie wywołała w sali wykładowej grupa młodzieży Bhaktu jogi. Uwagę zebranych przyciągał nie tyle wykład J. Kaczmarskiego, co raczej modlitewny śpiew Hare Kriszna Maha Mant;·y i towarzysząca wykładowi degustacja wegetariańskich przysmaków. Zrazu sceptyczni goście, widząc malujące się w miarę jedzenia zadowolenie na twarzach pieniężnieńskiej młodzieży coraz chętniej prosili o podanie im porcji hinduskich pyszności. Szczegółowo, a przy tym przystępnie przygotowane i wygłoszone referaty, dotykające bez nadmiernej życzliwości momentów stycznych chrześcijaństwa i h;;1duizmu oraz bez chorobliwej kontestacji radykalnych różnic pomiędzy tymi tak dalekimi sobie religiami, rodziły autentyczny dialog w formie dyskusji. Uczestników spotkania nie satysfakcjonowało jednak do końca dialogowanie w ramach przewidzianych programem, w którym brali udział zasadniczo :mawcy zagadnienia. �277 Zrodziło to wiele głębokich rozmów w małych kręgach i stało się źródłem nowych przyjaźni, przekraczających granice różnic religijnych. Dodatkową atrakcją była zorganizowana w Muzeum Misyjno-Etnograficznym Seminarium Księży Werbistów wystawa hinduistyczna ze zbiorów tegoż muzeum i Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Czy w wyni:m pieniężnieńskiego spotkania możemy mówić o dialogu Kościoła Katolickiego i hinduizmu? Celem dialogu nie jest tylko zbliżenie duchowe czy intelektualne. pożyteczne zresztą i wzbogacające, równieź nie jest nim prozelityzm lub kompromis albo ustępstwa w formie irenizmu lub synkretyzmu, lecz wzajemna konfrontacja i zrozumienie poglądów, a także współdziałanie w zakresie wspólnego poszukiwania prawdy, obrony wartości ogólnoludzkich i współpracy dla sprawiedliwości społecznej i pokoju. Aby podjąć dialog trzeba wiedzieć z kim ma być on prowadzony. Ogólnie wiemy, że naszym rozmówcą jest świat hinduizmu, ale wiadomo. że hinduizm nie jest systemem jednolitym, w którym rysują się ostre różnice pomiędzy hinduizmem ortodoksyjnym i współczesnym, a dalej pomiędzy filozoficznym i ludowym. Jednakże wiedza w tej dziedzinie jest jeszcze zbyt nikła w społecznościach katolickich. Jej brak często rodzi nieuzasadnione uprzedzenia. Spotkanie w Pieniężnie było spotkaniem religijnym, a nie tylko naukowym i kulturowym. i nadto pełnym osobistego zaangażowania, które może być szkołą tolerancji nic tylko dLl katoli!<ów, ale także dla innych wyznań i religii. WŁadysŁaw Grzeszczak SVD PIENIĘŻNIEŃSKIE SPOTKANIA Z RELIGIAMI ..DNI BUDDYJSKIE" W dniach od 20 - 21 kwietnia 1989 roku w Wyższym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się piąta z kolei sesja religioznawcza, która tym razem dotyczyła buddyzmu. Sesja ta zbiegła się z jubileuszem 25-lecia istnienia Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie, gdzie została otwarta okolicznościowa wystawa eksponatów na temat "Budda w sztuce". Eksponaty te w znacznej części zostały udostępnione przez warszawskie Muzeum Azji i Pacyfiku. Na tzw. "Dni Buddyjskie" zostali zaproszeni znawcy tej problematyki, którzy interesują się buddyzmem od strony naukowej, sympatycy kultur Wschodu oraz wyznawcy buddyzmu skupieni w kilku działających na terenie naszego kraju stowarzyszeniach buddyjskich. W sympozjum brał też udział ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska, który podczas Mszy św. koncelebrowanej wygłosił homilię, w której między innymi poruszył jakże ważną wc współczesnym świecie kwestię dialogu między religiami. Podczas pierwszego dnia sympozjum słowo wstępne wygłosił ks. dr E. Śliwka SVD, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, po czym nastąpiło oficjalne otwarcie Sesji dokonane przez ks. lic. M. Magdę SVD, prorektora pieniężnieńskiego Seminarium. W związku z jubileuszowym rokiem wyżej wymienionego muzeum pierwszy odczyt przedstawił alumn mgr D. Piwowarczyk SVD, w którym zebrał dorobek działalności pieniężnieńskiego muzeum. W dałsz!:j części sympozjum głos zabierali: doc. dr hab. T. Pobożniak reprezentujący Uniwersytet JagieJl0l1ski. W swym referacie ukazał on genezę oraz. �278 rozwój logiki, na bazie której rozwinęła się jedna z najpotężniejszych religii świata - buddyzm. Następnym przedstawicielem Uniwersytetu .Jagiellońskiego, który zajął się problemem afirmacji życia w buddyzmie był mgr inż. M. Kalmus. Wyjaśnił on przyczyny błędnego pojmowania buddyzmu na Zachodzie, jako światopoglądu pesymistycznego, który skupia się na cierpieniu odrzucając pełnię życia. W tym celu prelegent przedstawił tradycję buddyjską, której idea polega na wyzwoleniu się od cierpienia i wszystkich problemów otaczającego nas świata, aby przez wykorzystanie wszystkich uczuć, doświadczeń i emocji dojść do osiągnięcia stanu doskonałości, tzn. stanu Buddy. W dalszej części se"ji zabrał głos dr A. J. Korbel (Związek Buddyjski Zen "Sangha" Bielsko-Biała) przedstawiając narodziny buddyzmu Zen w Polsce. Buddyzm Zen z formalnego punktu widzenia zaczął istnieć w naszym kraju od 1975 roku, kiedy to przyjechał do Polski jeden z buddyjskich nauczycieli Zen. Wtedy to grupa około dwudziestu osób została jego uczniami przyjmując tzw. "buddyjskie wskazania" a tym samym dokonali oni formalnego przejścia na łono buddyzmu. Obecnie w Polsce i'itnieje sześć grup buddyjskich różniących się miGdzy sobą pod względem tradycji, szkół i nauczy'cieli. Ogólna liczba praktyh:ujących buddystów wynosi okolo pięciu tysiGcy członków nie licząc sympatyków, których jest kilkadziesiąt tysięcy. a formach architektury i symbolice budowli sakralnych w buddyzmie mówił ks. doc. dr hab. H. Zimoń SVD (Katolicki Uniwersytet Lubelski). UwzglGdniono tu architekturę stup, świątyń i klasztorów buddyjskich w rozwoju historycznym od III w. przed Chrystusem do VIII w. po Chryctusie na terenie Indii środkowych i pólnocnych. Specyfika tych budowli polega na dostrzeganiu w ich materialnych kształtach duchowych uczuć ludzi, którzy przyczynili się do powstania tych piGknych pomników religii buddyjskiej. Na terytorium Indii można zaobserwować różnorodność stylów architektonicznych tych osobliwych budowli. Podczas Sesji przedpołudniowej swoje referaty wygłosili również: A. Szoska z Krakowa "O sztuce Zen" oraz mgr A, Polakowski z Gdailska, który zaprezentował referat pt. "Dzwony w kulturze buddyjskiej na tle dzwonów innych tradycji religijnych .. Po wznowieniu Sesji, w godzinach popołudniowych zajGto siG przyczynami rozkwitu buddyzmu w świecie. W tej kwestii zabrali głos: prof. dr hab. M. J. KiinstleI' z Uniwersytetu 'Warszawskiego, który zajął się przyczynami zwycięstwa buddyzmu w Chinach. Od połowy II w. po Chrystusie w Chinach nastały czasy politycznego i gospodarczego chaosu, w wyniku tych niepokojów i niepewności ludność zwróciła się ku nowej wierze, która głosiła, że życie jest cierpieniem w kolejnych wcieleniach, a celem życia staje się wyrwanie z tego cyklu wcieleń popoprzez osiągnięcie stanu nirwany. Na tejże sesji uczestnicy mieli jeszcze możliwość wysłuchania referatów C. Kwiatkowskie,.;o (Krajowy Klub Miłośników Kultury Dalekiego Wschodu Łódż) oraz dr, P. Karpowicza (Stowarzyszenie Buddyjskie Zen Kwan Um - Warszawa), który omówił historię buddyzmu Zen koreai1skiej tradycji Czogie. Nie zabrakło też pokazu i omówienia podstawowych technik medytacji, których dokonał nauczyciel Dharmy A. Czarnecki przy współpracy z J. Wójcickim (obaj ze Stowarzyszenia Buddyjskiego Zen Kwan Um \Varszawa). Na zakoiJczenie pierwszego dnia sesji uczestnicy mogli brać udział w buddyjskiej medytacji Zen, jak również w projekcji filmów o omawianej tematyce. Następny dzień rozpoczął się o godzinie 4.30, oczywiście dla chętnych pragnących uczestniczyć w porannej medytacji Zen. Dla wszystkich natomiast w godzinach przedpołudniowych po wspólnej Mszy św. swoje referaty wygłosili: ks. doc. dr hab. M. Rusecki (Katolicki Uniwersytet Lubelski), który poruszył problem �279 cudów w buddyzmie. Aby dobrze zrozumieć to zagadnienie, należy odnieść się do innych religii oraz zrozumieć istotę cudu. Musimy pamiętać, że w każdej religii wierzący oczekują pewnej nadzwyczajnej ingerencji Boga. Nawiązując do buddyzmu musimy sobie postawić pytanie, czy Budda posiadał świadomość zdolności taumaturgicznych? (tzn. zdolności czynienia cudów). Na podstawie badall naj starszych tradycji umieszczonych w tekstach palijskich i sanskryckich można stwierdzić, że Budda nie przypisywał sobie takich zdolności, ani nie przywiązywał do nich większego znaczenia. W jego przekonaniu cuda to efekt działania pewnych sił magicznych, które są w posiadaniu wielu osób. Dlatego też cud na płaszczyźnie fizycznej nie jest argumentem pro prawdziwości religii, ani też odwrotnie. iV konsekwencji swych dociekań, Budda uznał jedynie cud nauki o możliwościach niwelowania cierpienia, a przez to dojścia do stanu nirwany. Należy jednak zaznaczyć, 7.e mimo takiego stanowiska Buddy, w świętych księgach buddyzmu jest wiele opisów zjawisk cudownych, które mu przypisywano. Oczywiście prawdziwość tych opisów pozostawia wiele do życzenia, jednak nie chodzi tu o kwestię prawdziwości lecz o wiarę w możliwość zaistnienia cudu na płaszczyźnie buddyzmu, która jest faktem. Następna prelekcja dotyczyła dialogu Kościoła Katolickiego z buddyzmem, przedstawił ją mgr E. Sakowicz (Katolicki Uniwersytet Lubelski). Rozpoczął on od prezentacji perspektywy historycznych wydarzeń dotyczących dialogu Kościoła Katolickiego z innymi religiami. I tak w 1965 roku, na zakończenie obrad Soboru Watykańskiego II papież Paweł VI podpisał deklarację o stosunku Kościoła do religii niechrześcijal1skich pt. "Nostra aetate", Dokument ten jest wyrazem otwarcia się Kościoła na świat, włączając weń też dialog z religiami Wschodu, m.in. z buddyzmem. Należy też tu podkreślić szczególną rolę Jana Pawła II w nawiązywaniu dialogu między wyznawcami różnych religii. Przykładem takiej postawy może być audiencja dla japońskich buddystów i szintoistów, która miała miejsce w 1931 roku, jak też orędzie wygłoszone przez Radio Veritas w Manilii na Filipinach do wszystkich narodów Azji. Pewnego rodzaju fenomenem jest też zorganizowane przez Jana Pawła II spotkanie przedstawicieli dwunastu religii świata, które odbyło się 27 października 1986 roku w Asyżu, Byli tam również obecni reprezentanci buddyzmu z Japonii oraz przywódca buddystów tybetańskich Dalaj Lama. Chciałbym tutaj również zasygnalizować prezentację refe!"atu dotyczącego buddyzmu wobec współczesnej psychologii, który przedstawił zebranym mgr B. K. Peczko (Ośrodek Terapii i Rozwoju Osobowości - Warszawa). W dalszej części sesji zabrali też głos: mgr M. Woźniak (Uniwersytet Warszawski), przedstawił on możliwości dialogu między Wschodem a Zachodem, gdzie pomostem mogą być dalekowschodnie sztuki walki. Następnym prelegentem był A. Czarnecki (Stowarzyszenie Buddyjskie Zen Kwan Um - Warszawa), który zaprezentował "Kido" - czyli medytację dźwięku. Sympozjum zakończono dyskusją, praktycznymi ćwiczeniami medytacji oraz projekcją filmów o tematyce buddyjskiej. Myślę, że tego rodzaju sympozja religioznawcze dają nam chrześcijanom głębszy wgląd w naszą religię, poszerzają nasze horyzonty na inne wierzenia i kultury, a co najważniejsze pobudzają nas na nowo do refleksji nad własną świadomością religijną i jej urzeczywistnianiem we współczesnym zmaterializowanym świecie. Każda religia niesie dla nas pewne pozytywne wartości, które po przetransponowaniu na grunt chrześcijański, mogą przyczynić się do naszego duchowego ubogacenia. Sławomir Janowicz SVD �280 WYSTAWA I SESJA NAUKOWA NA TEMAT: WKŁAD MISJONARZY POLSKICH DO NAUKI ŚWIATOWEJ Dnia 17 czerwca 1988 r. w Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce miało miejsce otwarcie wystawy prezentującej wkład misjonarzy polskich do nauki światowej. Wystawa została zorganizowana przy współpracy Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" i Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Na wystawie zaprezentowano fotografie i dzieła - rękopisy, starodruki i druki prac wybitnych polskich naukowców wywodzących się spośród polskich misjonarzy. Do grona tych osób zaliczyć należy: Boyma, Ryłło, Zaleskiego, a z współczesnych F. Zapłatę, T. Chodzidłę, J. Glinkę, M. Szwarka, H. Zimonia i wielu innych. Wystawę uzupełniają eksponaty etnograficzne i religioznawcze krajów misyjnych, pochodzące z Muzeum w Pieniężnie. Otwarciu wystawy towarzyszyła sesja naukowa, w której głos zabrali: ks. dr Eugeniusz Sliwka na temat - Zbiory etnograficzne w muzeach misyjnych w Polsce; ks. mgr Tadeusz Dworecki - Działalność polskich księży Zgromadzenia Słowa Bożego wśród polskich emigrantów w Argentynie w latach 1918- 1939; dr Jan Sęk - Udział polskich księży w szkolnictwie polonijnym w Brazylii oraz ks. Jan Pitoń - działalność misyjna i naukowa księży misjonarzy w Brazylii. Eugeniusz Sliwka SVD SESJA NAUKOWA Z OKAZJI 90 ROCZNICY POWSTANIA ODDZIAŁU KRAKOWSKIEGO PTL, KRAKÓW 9 GRUDNIA 1988 ROKU W dniu 9 XII 1988 roku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie odbyła się jubileuszowa sesja naukowa zorganizowana przez Oddział PTL w Krakowie i Komisję Etnograficzną PAN, Oddział w Krakowie. W czasie sesji wygłoszono dwa referaty: Aleksandra Tyszkowa, Historia Oddziału Krakowskiego PTL, Krystyna Kwaśniewicz, Jan Swiętek jako badacz kultury ludowej oraz komunikat autorstwa Teresy Marcinkowskiej, Folklor muzyczny w Targowisku (gm. Kłaj) rodzinnej wsi Jana Swiętka. Dzieje Oddziału i jego obecną działalność z dużym zaangażowaniem emocjonalnym omówiła A. Tyszkowa prezes Oddziału. Przypomniała, że powstanie Oddziału wiąże się z wystąpieniem Seweryna Udzieli, późniejszego założyciela Muzeum Etnograficznego w Krakowie, który już w lipcu 1891 r. na zjeździe przyrodników i lekarzy w Krakowie wystąpił z propozycją założenia Towarzystwa Ludoznawczego. Ostatecznie Oddział powstał 10 XII 1898 roku i skupiał w swych szeregach osoby ze środowiska Akademii Umiejętności i Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także nauczycieli ludowych, profesorów gimnazjalnych, studentów. Pierwszym prezesem został Jan Świętek. W 1902 roku po ustąpieniu Świętka kierownictwo Oddziału objął wybitny ludoznawca Seweryn Udziela. Towarzystwo Ludoznawcze w okresie międzywojennym przekształciło się w Polskie Towarzystwo Etnologiczne, zmieniło strukturę, cele, działalność. Fuzja pomiędzy Towarzystwem Ludoznawczym, do którego przystąpili wszyscy niemal etnografowie, a Towarzy- �281 stwem Ludoznawczym zapowiadała wspaniałą przyszłość, jednakże aktywność Oddziału Krakowskiego w tym czasie zmalała, spadła liczba członków. Po II wojnie światowej Oddział wznowił działalność 15 III 1947 roku. Kraków był wówczas silnym ośrodkiem naukowym. Pierwszy zarząd po wojnie podjął kilka kieruaków badawczych. Kontynuowano badania do Polskiego Atlasu Etnogrclficznego (Atlas przejęty został póżniej przez Zarząd Główny PTL), dyskutowano o syntezie etnografii polskiej, konfronto\vano różnice w podejściach metodologicznych i sprawie tej poświęcono osobną konferencję. Wyniki tej konferencji zostały wyczerpująco omówione w fachowej literaturze. Zainicjowano badania terenowe w Krakowskiem i na Podhalu z myślą o opracowaniu monografii tych ziem, do:,,;czono do ogólnopolskiej akcji indeksowania zawartości czasopism z XIX wieku popierano starania o pomieszczenia dla zbiorów Muzeum Etnograficznego. Nie zaniedbywano akcji odczytowej. Prof. J. Klimaszewska prowadziła przez wiele lat Poradnię Etnograficzną w Zakładzie Etnografii Słowian. Prof. L. Węgrzynowicz zainicjował akcję wspólpracy z kołami krajoznawczymi, nawiązywano kontakty w~;półpracę z uniwersytetami ludowymi. Oprócz działalności konsultacyjnej i akcji oświatowej Oddział prowadził różne sekcje i koła zainteresowań np. sekcję amerykanistyczną, później zlikwidowaną, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian działające aktywnie do dziś. Liczba członków z 53 w 1947 roku wzrosła do 102 w 1949 roku. obecnie wynosi 186 w tym 83 członków Koła Zainteresowań Kulturą Ormian. W latach 60 prezes Oddziału dr Anna Kowalska-Lewicka wysunęła projekt 0rganizowania sesji naukowych monotematycznych lub wielotematycznych wiążących się z określonym regionem, krajem bądź zagadnieniem. Zainicjowało to ogólnopolskie spotkania, które Oddział organizował sam lub przy współudziale naukowym komisji PAN. Od 1963 roku odbyło się takich sesji 26 w tym 4 połączone z wałnymi zgromadzenic~mi delegatów. I tak np. w 1976 roku odbyła się sesja poświęcona kulturze ludowej Krakowa i okolic, w 1980 Walne Zgromadzenie PTL i sesja z okazji 50-lecia pracy naukowej i 70-1ecia urodzin Prof. dr. Romana Reinfussa, w 1987 - sesja ku czci twórcy Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzieli połączona z wystawą biograficzną, na wiosnę 1989 roku odbyła się konferencja naukowa pt. Afganistan - język i kultura. W swym referacie A. Tyszkowa podkreśliła, że znaczenie PTL podobnie jak innych towarzystw naukowych, polega na zwróceniu uwagi na dyscyplinę uprawianą przez wąskie grono specjalistów. Istnieje w ten sposób możliwość pr3eśledzenia nie tylko zmian jakie zachodziły w obrębie dyscypliny etnograficznej, ale również zmian w sposobach organizowania i popularyzacji nauki, w sposobach przekazywania treści naukowych. W drugim referacie pt. Jan .$'więtek jako badacz kultury ludowej dr K. Kwaśniewicz przedstawiła działalność J. Swiętka - zasłużonego amatora - etnografa, jednego ze współzałożycieli Oddziału Krakowskiego i jego pierwszego prezesa. 2yciorys Swiętka nic był dotąd publikowany, wyjąwszy krótkie krytyczne omówienie jego dorobku naukowego opublikowane przez E. Jaworską, DziaŁalność fo:/-;lorystyc;:;na Komisji Antropologicznej AU w Krakowie, w: Dzieje folklorystyld polskiej 1864- 1919, Warszawa 1982, s. 214 - 218. Głównym źródłem w tym zakresie, z: jakiego korzystała referentka, jest rękopiśmienne wspomnienie córki Swiętka Bogumiły ze Swiętków Swiętkowej (Archiwum PTL we Wrocławiu). Jan Swiętek urodził się w 1859 r. w Targowisku nad Rabą w pobliżu Bochni w średniozamożne! rodzinie chłopskiej. Po zdaniu matury w gimnazjum św. Anny w Krakowie, mimo niewątpliwie dużych uzdolniell humanistycznych, nie mógł kontynuować �282 nauki z powodu braku środków finansowych. Całe życie przepracował jako urzędnik kolejowy. Prawdziwą jego pasją były zamiłowania ludoznawcze, poparte studiami historycznymi, etnograficznymi i dialektologicznymi. 8więtek pozostawał w bliskich stosunkach ze wszystkimi sobie współczesnymi wybitnymi badaczami rodzimej kultury wsi, w tym z największym z polskich etnografów Oskarem Kolbergiem. Znakomite \',ryniki badawcze, zdolności i pracowitość spowodowały, że Akademia Umiejętności przyjęła 8więtka w 1892 r. w poczet członków Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej. W pracy zbierackiej 8więtek korzystał z Instrukcji do badania właściwości ludowych wydanej w 1874 roku przez Komisję Antropologiczną Akademii Umiejętności oraz z kwestionariusza Bronisława Grabowskiego ... dla zbierajqcych zwyczaje i pojęcia prawne u ludu po wsiach i miasteczkach. Największa aktywność badawcza 8więtka przypada na koniec XIX i początek XX wieku. W efekcie intensywnej pracy 8więtek wydał w 1893 roku Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), a następnie Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, "Materiały Antropologiczno-Archeołogiczne i Etnograficzne", t. 1: 1896. s. 266 - 362; t. 2: 1897. s. 119 - 379. Zamieszczał też wiele drobniejszych artykułów i recenzji, wypowiedzi polemicznych w "Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" oraz w "Ludzie". Wyniki swych badań referował na posiedzeniach Komisji Antropołogicznej Akademii Umiejętności. W 1900 roku wygłosił istotny referat na III Zjeździe Historyków Polskich pt. O dotychczasowych badaniach nad wierzeniami ludu polskiego i postulaty na przyszłość. W dorobku Swić;tka zwracają uwagę niepublikowane prace jak: Przeżytki zebrane w latach 1891- 1903 wśród lud!: polskiego w Galicji (Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie) oraz ostatnia największa praca pt. Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem. Obraz etnograficzny. Zbiór z lat 1897 -19D6. (Archiwum PTL we Wrocławiu). Jest tu monografia etnograficzna obrazująca kulturę chłopską z przełomu XIX i XX wieku. Obydwa tomy monografii (1750 stron maszynopisu) przygotowała obecnie do druku w ramach "Archiwum Etnograficznego" autorka referatu. Obydwa referaty wywołały zainteresowanie i dyskusję wśród zebranych. Zadano wiele pytań pod adresem referentek. Uzupełniano przede wszystkim referat A. Tyszkowej o fakty, które umknęły autorce lub z braku miejsca nie znalazły się w nim, między innymi słuchacze przypomnieli, że na przełomie lat 60 i 70 istniało przy Oddziale Koło Zainteresowań Kulturą Indian. Teresa Marcillkowska w swym komunikacie pt. Folklor muzyczny V.J Targowisku (gm. Klaj) rodzinnej wsi Jana Świętka podała ogólne informacje o Targowisku, szczególnie o pracy i zajęciach mieszkańców w przeszłości. Głównym zajęciem ludności było olejarstwo, a sąsiedniego Kłaja - maziarstwo. Najwięcej miejsca, co oczywiste, poświęciła autorka omówieniu żywotności pieśni ludowych. wiele bowiem tekstów z niewielkimi zmianami zachowało się od czasów 8więtka do dzisiaj. Ciekawe są zwłaszcza obrzędowe pieśni weselne. "na dobry dzień", "pieśń o chmielu", "przy błogosławieństwie", a także kolęda "A wyjdzij ze do nos panie gospodarzu" i inne. Omówiła też pieśni żniwne i pańszczyźniane nigdzie poza Targowiskiem nie notowane, a znane tu od dawna. Zywą ilustracją komunikatu był na zakończenie sesji występ 8-osobowej grupy śpiewaczek ludowych z Koła Gospodyń Wiejskich przy klubie "Ruch" w Targowisku, które wykonały pieśni notowane przez Świętka, a także dwa utwory pochodzące z miejscowego przekazu ustnego, "Kołysanka" i "Pieśń o wojnie tureckiej". Anna Spis s �283 KONFERENCJA NAUKOWA PT. "FUNKCJE MUZEALNICTWA ETNOGRAFICZNEGO" TOWARZYSZĄCA 64 WALNEMU ZJAZDOWI DELEGATOW PTL W BYTOMIU, 16 -17 WRZEŚNIA 1988 R. Ta ważna w życiu środowiska etnograficznego konferencja została zorganizowana przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przy współpracy Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Otwarcia konferencji dokonał mgr Józef Kowalewski, Dyrektor Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Witając zebranych, wręczył kwiaty prof. Marii Znamierowskiej-Prufferowej, nestorce polskiego muzealnictwa etnograficznego oraz mgr Krystynie Kaczko reprezentującej organizatorów. Poproszony o przewodniczenie obradom prof. Zbigniew Jasiewicz podziękował za trud organizacyjny i koncepcyjny oraz wskazał na podstawowe pola zainteresowań konferencji: - funkcje i funkcjonowanie muzealnictwa etnograficznego, - związek muzealnictwa etnograficznego z etnologią jako całością, - funkcje muzealnictwa etnograficznego wobec muzealnictwa. Inaugurujący konferencję referat "Naukowe i społeczne funkcje muzealnictwa etnograficznego" wygłosił dr Krzysztof MakuIski. W s"vym inspirującym do dyskusji wystąpieniu zwrócił z jednej strony uwagę na funkcję ochronną muzealnictwa etnograficznego, z drugiej, podlcreślił bezpośredni kontakt i możliwość obserwacji reakcji odbiorcy treści etnograficznych. Omawiając aspekt naukowy, wskazał na konieczność współpracy środowiska muzealnego z przedstawicielami środowisk akademickich. Korzyścią z tej współpracy byłoby poszerzenie podstaw merytorycznych środowiska muzealnego zaś badacze akademiccy mieliby możność sięgnięcia do wiedzy ukrytej w obiektach chronionych. Rozpatrując muzealnictwo etnograiiczne w aspekcie społecznym, dr MakuIski podkreślił jego funkcje depozytu pamięci nieinterpretowanej. Analizując działalność muzeów etnograficznych wyodrębnił oprócz powyższych ich funkcję dydaktyczną, popularyzatorską, estetyczną i zwrócił uwagę na pełnienie przez muzealnictwo roli mecenasa. Reasumując swe wystąpienie referent postulował stworzenie elastyczniejszego modelu muzealnictwa etnograficznego uwzględniającego, oprócz kultury tradycyjnej, dział poświęcony zjawiskom kultury współczesnej. Kolejny referat dr. Janusza Kamockiego "Badania i ekspedycje naukowe muzeuów etnograficznych oraz wykorzystanie ich efektów" zwrócił uwagę na znaczenie formy ekspedycyjnej badań. Przez ekspedycję referent rozumie pobyt grupy badaczy przez dłuższy czas w jednym miejscu, prowadzących w ramach planu, wzajemnie się uzupełniające badania. Szczególnie korzystna jest możliwość powtórzenia ekspedycji po pewnym czasie. Omawiając historycznie polskie ekspedycje, dr Kamocki wypunktował niedociągnięcia organizacyjno-merytoryczne wypraw, podkreślając wagę właściwego przygotowania muzealniczego ich uczestników. Rozwiązaniem przynoszącym optymalne korzyści jest ekspedycja mająca na celu zgromadzenie eksponatów dla potrzeb konkretnej kolekcji muzealnej, co jest osiągalne poprzez udział muzealników związanych na stałe z placówką muzealną firmującą wyprawę. W swym referacie "Znaczenie zbiorów etnograficznych w pracy naukowo-badawczej" mgr Aleksandra Jacher-Tyszkowa omówiła tendencje zmian w muzealnictwie, które sprawiły, że zbiory początkowo mające charakter przypadkowy, stopniowo przeobraziły się w kolekcje stanowiące logiczną całość o walorach �284 naukowych. Podkreśliła, że zbiory mają wartość naukową jedynie w przypadku, gdy towarzyszy im rzetelna dokumentacja, w której naj istotniejszą rolę odgrywa klasyfikacja zbiorów i pełne metryki eksponatów. Konieczne w tym świetle staje się ujednolicenie terminologii muzealnej. Na zakończenie rcfcrentka omówiła kwestię udostępniania zbiorów muzealnych. Po przedstawieniu powyższych referatów, jako pierwszy, w dyskusji głos zabrał doc. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński, który oceniając status muzealnictwa etnograficznego polemizował z opinią, że istnieje ono jako samodzielna dyscyplina. Zdaniem dyskutanta, jest ono specyficzną formą uprawiania ctnografii, toteż dalece idąca autonomizacja muzealnictwa etnograficznego w rezultacie może spowodować jego izolację. Korzystniejsza dla rozwoju dyscypliny wydaje się być tendencja zmierzająca do zazębiania się wzajemnych relacji między ośrodkami akademickimi a muzeami etnograficznymi. Doc. Posern-Zieliński sugerował tcż potrzebę monografii muzealnych, dla których kośćcem powinny być istniejące scenariusze wystaw. Następnie głos zabrał mgr Stefan Lew, który nawiązując do referatu dr. Kamoc kiego w jego części dotyczącej historii wypraw etnograficznych. zarzucił referentowi zbyt skrótowe potraktowanie tego tematu i pominięcie istotnych ekspedycji zorganizowanych przez Moszyńskiego i Czekanowskiego. Zauważył też, że fakt istnienia luki w organizowaniu ekspedycji etnograficznych ma związek z określoną polityką władz i nie jest jedynie skutkiem stagnacji panującej w muzealnictwie. Apelował też, o rzutujący na pracę muzealników przepływ informacji o organizowanych ekspedycjach. Kolejnym głosem, było wystąpienie prof. dr Marii Znamierowskiej-Prufferowcj. która poruszyła kilka kwestii dotyczących kontynuacji tradycji. Obrady pierwszego dnia zamknął prof. Jasiewicz. Referat "Obraz kultury ludowej w Polsce w świetle materiałów muzealnych", wygłoszony przez doc. dr hab. Barbarę Bazielich, otworzył obrady drugiego dnia sesji. Referentka przedstawiła tezę, iż w zależności od zmian tendencji naukowych i trendów polityki społeczno-kulturalnej zmienia się profil kolekcji muzealnych. Inną była myśl i tendencje naukowe I połowy XIX w. kształtujące zbiory kolekcjonerskie, zaś inne były wyznaczniki kształtujące nową tematykę wystawienniczą po II wojnie światowej. Oprócz dominującej w wystawiennictwie prezentacji charakterystycznych przejawów ginących zabytków kultury ludowej pojawiły się nowe tematy, takie jak kultura mniejszości narodowych i repatriantów, kultura miejska, związane z szeroko pojętą problematyką społeczną. Reasumując, sposób widzenia kultury ludowej przez muzeologów jest wypadkową tendencji kolekcjonerskich, wystawienniczych i naukowych. Wygłoszony przez doc. dr. hab. Jerzego Czajkowskiego referat "Muzealnictwo skansenowskie częścią muzealnictwa etnograficznego - funkcja, zadania, metody" zwrócił uwagę słuchaczy na rozpiętość zakresu zaintercsowań skansenologów. W ostatnich latach tradycyjna tematyka wystawiennicza (budownictwo, przemysł wiejski) wzbogaciła się o ekspozycje dotyczące kultury małych miasteczek; za muzea skansenowskie uznawane są także muzea techniki na ziemi i pod ziemią. Podstawą działań w skansenie są zbiory, z których, przy celowym doborze obiektów, wyrastają wartości dokumentacyjne i naukowe. Referent podkreślił, że muzea na wolnym powietrzu posiadają wiele cech im tylko właściwych (układ przestrzenny, wnętrze jako sala ekspozycyjna, rola otoczenia obiektu); pełnią też funkcję ekspozycji etnograficznej. I tu zadaniem etnografa jest taki dobór grupy przedmiotów stanowiących funkcjonalne zespoły aby stworzyły one obraz różnic regionalnych. �285 Kolejna referentka mgr Magdalena Parnowska, w referacie "Rodzaje archiwów etnograficznych w muze<lch oraz nowe metody dokumentacji etnograficznej i ich wartości dla nauki oraz upowszechniania kultury", na przykładzie specyfiki zbiorów etnograficznych, przedstawiła podstawowe zasady projektu zautomatyzowanego systemu informacji ikonograficznej dla części zbioru Działu Archiwum i Dokumentacji Ikonograficznej Państwowego Muzeum Etnograficznego. Ponieważ większość muzeów podejmuje próby przejścia z tradycyjnych form dokumentacji na metody współczesne oparte o technikę komputerową, mgr Parnowska wysunęła sugestię, aby zorganizować spotkanie muzeologów zainteresowanych tym problemem w celu wymiany doświadczeń. Przewodniczący tego dnia obradom doc. dr hab. Edward Pietraszek poprosił następnie o zabranie głosu gości z Czechosłowacji. Dr Milos Melcei' z Muzeum Sląskiego w Opawie i dr Jan Rychlik z Narodowego Muzeum Rolnictwa w Pradze zwięźle przedstawili zakres działalności swyeh placówek, omawiając pokrótce tradycję i współczesność ekspozycji, organizację muzeów i prowadzone przez nie badania. Po przerwie podjęto na nowo obrady pod przewodnictwem doc. B. Bazielich. Dr Irena Bukowska-Floreńska swój referat "Zagadnienie współczesności w zbiorach etnograficznych" poświęciła znalezieniu odpowiedzi na następujące kwestie: Czym jest współczesność i zabytek etnograficzny jako relikt kultury, - Jak kształtowała się na przestrzeni lat koncepcja zbiorów etnograficznych, - Czym powinny być zbiory etnograficzne w kontekście współczesnej wiedzy etnograficznej. Referat "Formy upowszechnienia kultury ludowej poprzez muzealnictwo" mgr. Romana Tubaji dotyczył popularyzacji wiedzy przez muzea w celu kształtowania właściwego stosunku do kultury ludowej a przez to do kultury narodowej. Ożywienie działalności oświatowej i sięgnięcie po nowe środki popularyzacji spowodowały wzrost zainteresowania placówkami muzealnymi wśród społeczeństwa. Nie można jednak dopuścić do zachwiania proporcji pomiędzy działalnością oświatową a pracą naukową muzeum. Prezes PTL dr Anna Kowalska-Lewicka ustosunkowując się do przedstawionych referatów stwierdziła, iż jedną z najistotniejszych dla współczesnego muzealnictwa etnograficznego kwestii jest znalezienie drogi integracji jego podstawowych funkcji. tj. spełniania roli instytutu badawczego, placówki oświatowo-dydaktycznej oraz miejsca gromadzenia i przechowywania zbiorów. Kolejny dyskutant, dr A. Błachowski powrócił do sugestii utworzenia Instytutu Muzealnictwa, który od strony teoretycznej zająłby się metodami pracy i specyfiką wystawiennictwa etnograficznego. Swój głos w dyskusji zakończył sprecyzowaniem zadań spoczywających na współczesnym muzealnictwie etnograficznym. O niedostatku środków jakimi dysponuje etnograf pracujący w muzealnictwie mówił mgr Stanislaw Zurowski; dyskutant podkreślił też brak prestiżu społecznego muzednika. Nawiązując do strukturalnego podziału tradycji i współczesności w ujęciu modelowym dr. Makuiskiego zasugerował odejścic od tej stereotypowej koncepcji i ponownc przedyskutowanie zakresu tych terminów w odniesieniu do ukazywania kultury przez muzea. Kilkoma refleksjami o aktualnych problemach ośrodka toruńskiego i problematyce rybołówstwa w kolekcji muzealnej podzieliła się z zebranymi prof. Znamierowska-Prilfferowa. Zakończył dyskusję, dziękując zebranym za udział w konferencji, prof. Jasie- �286 wicz. Stwierdził, że konferencja spełniła swe zamierzenia gdyż omówiona została wielokierunkowość działalności muzealnej. Ujawniła się też odmienność w widzeniu problematyki muzealnictwa etnograficznego przez zatrudnionych w nim muzealników a jego koncepcją widzianą z zewnątrz. lwonna Grzelakowska Maria Niewiadomska 64 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W BYTOMIU. 16 IX 1988 Zgromadzenie otworzyła Prezes PTL dr A. Kowalska-Lewicka, która serdecznie powitała zebranych, zaś następnie wspomniała zmarłych w ostatnim roku członków. Z Oddziału łódzkiego - Zbigniewa Hauke, badacza folkloru, popularyzatora i twórcę zasłużonego dla kultury polskiej; z Oddziału toruiJskiego - mgr Marię Polakiewicz, geografa o głębokiej wiedzy z zakresu etnografii i szeroko pojętego muzealnictwa, mgr Jadwigę Zelechowską, ichtiologa oraz znawcę rybołówstwa tradycyjnego. Prezes krótko wspominając zmarłych poprosiła jednocześnie o przedstawienie pełnych ich sylwetek w "Ludzie". Propozycja wyboru dr J. Hajduk-Nijakowskiej na przewodniczącą obrad spotkała się z aprobatą zebranych. Dr Nijakowska dziękując za wybór zaprosiła jednocześnie do Prezydium mgr K. Kaczko, Prezesa Oddziału Bytomskiego, Wiceprezesa PTL dr. S. Chmielowskiego i Ter-Oganiana - Przewodniczącego Koła Kultury Ormian. Obrady odbywały się w następującym porządku: 1. Protokół z 63 WZD PTL w Poznaniu, 2. Powołanie Komisji Wnioskowej, 3. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego, 4. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Lodzi, 5. Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskacra Kolberga, 6. Sprawozdanie finansowe, 7. Sprawozdania oddziałów, 8. Sprawozdanie Głównej Komisji Hewizyjnej, 9. Dyskusja nad sprawozdaniami, 10. Protokół Komisji Wnioskowej. ad 1. Mgr I. Grzelakowska odczytała ustalenia 63 WZD PTL i ich realizację przez ZG PTL; tekst protokołu pozostawiono do wglądu delegatom. ad 2. Do Komisji Wnioskowej powołano dr K. Wolos, mgr I. Wronkowską i mgr. M. Baumana. Kandydatury przyjęto jednogłośnie. ad 3 - 6. Następnie, zgodnie z porządkiem obrad kolejno odczytali: sprawozdanie Sekretarza Generalnego (przygotowane przez mgr. A. Kuczyńskiego) dr E. Fryś-Pietraszkowa, sprawozdanie ODiIE PTL mgr M. Niewiadomska, sprawozdanie DWOK i Hedakcji "Ludu" - mgr J. Pałka, sprawozdanie finansowe - Skarbnik PTL mgr Z. Toroński. ad 7. W dalszym punkcie obrad odczytano sprawozdania z działalności następujących oddziałów: gdańskiego, kaliskiego, koszalińskiego, krakowskiego, leszczyńskiego, łańcuckiego, łódzkiego, z Mszany Dolnej, opoczyńskiego, opolskiego. �287 poznańskiego, rzeszowskiego, szczecińskiego, śląskiego, toruńskiego, warszawskiego, wrocławskiego, zakopiańskiego, zielonogórskiego. ad 8. Po sprawozdaniach oddziałów zostało odczytane sprawozdanie Glównej Komisji Rewizyjnej przez mgr. G. Skalskiego, przewodniczącego Komisji. Przed rozpoczęciem dyskusji nad sprawozdaniami dr Chmielowski odczytał listy od prof. B. Jaworskiej, doc. dr hab. M. Biernackiej, prof. O. Ganckiej, prof. D. Simonides. doc. dr. hab. H. Czajki, prof. M. Gavazziego i prof. K. Ćistova zawierające usprawiedliwienia nieobecności i życzenia pomyślnych obrad. ad 9. Na wstępie dyskusji z dwoma wnioskami wystąpił p. Walczak, Przewodniczący Sekcji Łużyckiej ze Szczecina. Pierwszy dotyczył przygotowania odznaki organiz<lcyjnej Towarzystwa, zaś drugi powołania Komisji d/s Kół Zainteresowań Kulturą Łużycką w celu koordynacji prac istniejących Sekcji. Drugi wniosek został przekazany do Komisji Wnioskowej. W uzupełnieniu sprawozdail, mgr L Lechowa, sekretarz społecznej redakcji Słownika etnografów polskich i osób zasłużonych dla etnografii, przeczytała sprawozdanie o aktualnym stanie prac. Następnie zebrała głos Prezes PTL dr Lewicka. W swoim wystąpieniu omówiła pracę agend w trudnych warunkach, w jakich działa Towarzystwo. Wskazała brak możliwości wprowadzenia wewnętrznych oszczędności, gdyż Towarzystwo i tak prowadzi działalność w oparciu o minimalną administrc:cję. Podkreśliła wkład pracy społecznej nawiązujący do stylu pracy Towarzystwa w początkach jego istnienia. Społecznie, w pełni bezinteresownie, kieruje pracą ODiIE prof. B. Jaworska, wyłącznie w oparciu o pracę społeczną działają Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, Asyryjczyków i Łużyczan. Również prace słownikowe (dr J. P. Dekowski, mgr L Lechowa) nie ~ą dotowane. W tym miejscu, Prezes podzięk.owała za bezinteresowną pracę prowadzoną z energią i oddaniem przez wspomnianych kolegów. Inicjatywa ta być może zaowocuje uczczeniem stulecia Towarzystwa przez wydanie ~łownika. Dalej Prezes pozytywnie oceniła pracę etatowych pracowników Towarzystwa. W kwestii niezatwierdzonego do tej pory nowego statutu PTL, dr Lewicka, powołując się na przygotowywaną ustawę o stowarzyszeniach wyjaśniła, iż niewskazane i niepotrzebne byłoby zatwierdzanie statutu, który okazałby się nieaktualny, w momencie wejścia ww. ustawy. Omawiając pracę oddziałów Prezes zauważyła, że nie wszystkie działają w sposób zadowalający; być może w przyszłości niektóre z nich, o ile nie zintensyfikują swej działalności, zostaną rozwiązane. Jako niewątpliwie pozytywne przejawy działalności PTL, w obecnej tragicznej sytuacji finansowej, dr Lewicka wymieniła coroczne organizowanie zjazdów (jedyna możliwość kontaktu członków Towarzystwa) oraz prowadzenie działalności wydawniczej. Martwi brak zainteresowania młodszej generacji etnografów pracą Towarzystwa. Raz jeszcze Prezes podkreśliła, że PTL działa w oparciu o minimalne dotacje z PAN, zaś pieniądze uzyskane z innych źródeł pokrywają jedynie doraźne potrzeby. Na zakończenie Prezes zaapelowała o: aktywne uczestnictwo w WZD, terminowe nadsyłanie sprawozdań przez oddziały, nadsyłanie not in memoriam, regulowanie składek i zintensyfikowanie kolportażu wydawnictw. Po przerwie w obradach przewodniczący Komisji Wnioskowej przedstawił wnioski, które wpłynęły od oddziałów. 1. Wniosek oddziałów łódzkiego i warszawskiego o podniesienie skałdek członkowskich i stałą ich rewaloryzację. W dyskusji nad wnioskiem udział wzięli: �288 - mgr Toroński, który zaproponował składkę minimalną (300,- zł) z możliwością wpłacania wyższej sumy; - dr Gawęcki, który wyraził obawę, iż wyższa kwota składki (biorąc pod uwagę zaległości w ich regulowaniu) zwiększy kwotowo niedobory, co w rezultacie okaże się niekorzystne dla PTL powodując zmniejszenie dotacji przez PAN; dr Lewicka, która zaproponowała utrzymanie sl<ładek w obecnej wysokości (200,- zł), z możliwością dobrowolnego oplacania wyższej stawki. Wniosek w formie zgłoszonej przez Oddziały łódzki i warszawski nie przeszedł, delegaci przychylili się do propozycji dr Lewickiej. 2. Wniosek Oddziału z Mszany Dolnej aby z okazji jubileuszu Oddziału wznow:ć nakład Stroju Zagórzan dr. S. Flizaka w ramach edycji Atlasu Polskich Strojów Ludowych (APSL). Mgr Toroński zaproponował przyjęcie wniosku z zastrzeżeniem, że zostanie on zrealizowany w miarę możliwości finansowych PTL. Prezes dodała, że niezależnie od powyższego, Mszana Dolna powinna podjąć starania o znalezienie sponsora. który partycypowałby w kosztach wydawniczych, gdyż z uwagi na zniszczone matryce koszt druku będzie bardzo wysoki (2 mln zł). Wniosek został przyjęty jednogłośnie. 3. Wniosek Oddziału Warszawskiego z inicjatywy p. Mazurka, aby zobowiązać ZG PTL do nawiązania kontaktów naukowych i rozpowszechniania wydawnictw wśród środowisk polonijnych. Wniosek przeszedł jednogłośnie. 4. Kolejny wniosek Oddziału Warszawskiego zgłoszony przez p. Marciniaka w formie pakietu kwestii ekonomicznych, dotyczących m.in. powołania fundacji wspierającej działania towarzystw naukowych. Wniosek ten Komisja Wnioskowa przedstawiła jako ogólne zobowiązanie ZG PTL do nawiązywania kontaktów i pozyskiwania funduszy także od innych sponsorów (nie tylko od PAN). W dyskusji Prezes wyjaśniła, że ZG poczynil już szereg starań w tym kierunku, podkreślila wagę kontaktów osobistych w tego typu staraniach i zaapelowała o współpracę oddziałów i poszczególnych członków. Dr Gawęcki wskazał, że starania o fundację mogą zostać uwieńczone sukcesem jedynie w przypadku, gdy sprawą tą zainteresuje się i całkowicie jej poświęcl jedna, konkretna osoba, mająca za sobą poparcie Towarzystwa. Wniosek sformułowano ostatecznie w takiej formie, iż WZD PTL zobowiązuje ZG i Zarządy Oddziałów do popierania inicjatyw członków w staraniach o uzyskanie dodatkowych finansów, w tym powołania fundacji. Wniosek przy jęto jednogłośnie. 5. Wniosek Oddziału Koszaliilskiego o prowadzeniu działalności gospodarczej. W dyskusji głos zabrali: dr Chmielowski, którego zdaniem przedwczesne jest wprowadz<.lnie odnośnych zmian w statucie, w sytuacji gdy nowa ustawa o stowarzyszeniach być może jednoznacznie rozstrzygnie tę kwestię· dr Lewicka, która wyjaśniła, że PAN czyni starania o zwolnienie towarzy\tw naukowych od podatku dochodowego od działalności gospodarczej. dr Gawęcki widzi niebezpieczel1stwo zejścia spraw naukowych na dalszy plan, zamiany towarzystwa w spółdzielnię produkcyjną oraz przyrostu liczby członków z motywacją ekonomiczną. P. Mazurek uważa obiekcje dr. Gawęckiego za przedwczesne. zaś dr Wołos za istotne uważa rozstrzygnięcie kwestii, czy podj<;cie działalności gospodarczej nie zdewaluuje niektórych dotychczasowych form działania PTL. "Vniosek przyjęto (przy 2 wstrzymujących się) w wersji nast!;pującej: WZD zobo- �289 wiązuje ZG PTL do zapoznania się z przepisami prawnymi dotyczącymi możliwości prowadzenia działalności gospodarczej związanej z profilem działalności Towarzystwa. 5. Wniosek Oddziału Opolskiego a zorganizowanie 65 WZD PTL w Opolu został przyjęty jednogłośnie. 7. Wniosek p. Walczaka o powołanie Komisji dIs Kultury Łużyckiej ze względów formalnych został przesunięty na następne v\!ZD (zainteresowanym zasugerowano zorganizowanie w Szczecinie wcześniejszego spotkania kół). 8. Wniosek prof. M. Znamierowskiej-Pri.ifferowej o wystc1Pienie WZD PTL do Komisji Sejmowej ds. Reformy Kodeksu Karnego a zniesienie kary śmierci. Wniosck został przyjęty przy następującym podziale głosów: za - 21 głosów, przeciw - 9 gło,ów, wstrzymało się 12 osób. Na tym zakończono 64 WZD PTL. Iwonna Grze/akowska Maria Niewiadomska SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1987 DO WRZEŚNIA 1988 R. L Sprawy organizacyjne W okre:,ie sprawozdawczym stan ilościowy członków Towarzystwa podlegał pewnym wahaniom wynikającym z faktu naturalnych ubytków spowodowanych nieopłacaniem składek członkowskich, rezygnacją z przynależności oraz śmierci. Na dzień 30 czerwca 1988 r. liczba członków Towarzystwa wynosi 1322 osoby, \V tym 3 członków prawnych tj. Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum w Sieradzu i Sp-nia Pracy Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie oraz 9 członków honorowych zagranicznych i 6 członków zagranicznych zwyczajnych. Tradycyjnie już od wielu lat, mimo systematycznej współpracy z oddziałami. zaznacza się rażące niewypełnianie jednego z podstawowych obowiązków statutowych tj. nieopłacanie składek członkowskich. Zaległości z tego tytułu na dziell. 3D.VI.88 wynoszą 48945,- zł, a około 40% członków nic zapłaciło składek za rok 1988. Najwiękez zaległości w tym zakresie mają oddziały: Kalisz, Łódź, Opole, Rzeszów, Warszawa, Wrocław i Zakopane. Sytuacja ta wymaga radykalnej zmiany, a większą przedsiębiorczość na rzecz zlikwidowania zaległości powinni przejawiać przede wszystkim skarbnicy oddziałów. Nie ma zaległości w opłacaniu składek jedynie w 4 oddziałach, tj. w Bytomiu, Koszalinie, Mszanie Dolnej i Opocznie, a dwa ostatnie oddziały mają opłacone składki członkowskie do 1988 r. włącznie. W odniesieniu do pracy oddziałów istnieją również pewne zastrzeżenia zarówno natury organizacyjnej jak i merytorycznej. 19 Lud t. LXXIII �Mówiąc o organizacyjnych należy podkreślić, że na 20 oddziałów 7 nie nadesłało na Walne Zgromadzenie sprawO?:dań ze swojej dzi,ilalności. Du:~e braki występujq nadal w zakresie przyjścia z pomocą Zarujtiowi Glównemu w sprzed"ży wydawnictw zwłaszcza, że na poprzednim Walnym Zgromadzeniu podejmowano określone zobowiązania w tym zakresie. Charakteryzując naj ogólniej dzialalność oddziałów podkreślić także należy różną częstotliwość zebrań organizacyjnych, a także różny zakres dzi::it'.i!ności merytorycznej. Najpowszechniejszą formą są zebrania połączone z prc1ei<:cjami. ZClzwyczaj obsługują je członkowie danego oddziału, prezentując ,;woje doświadczenia i obserwacje podróLnicze. Ponadto część oddzialów prowadzi działalność' badawczą, konsultacyjną na rzecz miejscowych instytucji typu: PKZ, domy lrultury, muzea, CPLiA itp. Ten trend działalności powinien być: nadal utrzymany, wynika bowiem z niego wyraźna aktywność Towarzyt·t\va 11:1 rzecz rozwoju miejscowych inicjatyw w sferze ochrony kultury ludowej i opieki nad nią. Uzupełnieniem działalności oddziałów jest praca prowadzona w ramach Kół Zainteresowań Kulturą Ormian, Łużyczan i A:;yryjczyków. Sprawy, o których mowa stanowiły przedmiot posiedzeń Prezydium ZG, które zbierało się 8 razy oraz 2 plenarnych pOoiedzell Zarządu Głównego. Ponadto omawiano na nich działalność wydawniCZe], oceniano prace Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga i Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL. II. Działalność wydawnicza W zakresie działalności wydawniczej zdeterminowanej przede wszystkim brakiem środków finansowych, które w sposób drastyczny osłabiają tempo prac edytorskich, nastąpiły mimo to pewne korzystne rozstrzygnięcia. W okresie sprawozdawczym ukazała się książka pt. Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobi.e powojennej, "Archiwum Etnograficzne" 1987: 33 oraz praca Kazimierza Pudło pt. Łemkowic. Proces wrastania w środowisko Dolnego Sląska 1947 - 1985, "Prace i Materiały Etnograficzne", 1\,87: 28. Ponadto ukazał się kolejny tj. 71 tom "Ludu" za rok 1987, 27 nr "Łódzkich Studiów Etnograficznych" a także pięć zeszytów "Literatury Ludowej". Jeśli idzie o dwumiesięcznik "Literatura Ludowa", to aktualny stan pisma jest taki, że w różnej fazie druku znajduje! się wszystkie zeszyty pisma za rok 1988 i gdyby nie brak środków finansowych, to weszłoby ono w normalny lok ukazywania się. Wspomnieć również należy, że po wieloletniej przerwie ukazał się także kolejny zeszyt z serii Atlas Polskich Strojów Ludowych, zatytułowany Strój Lachów Limanowskich, autorstwa Jana Wielka. Zeszyt ten dotowany był przez Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "CPLiA" - kwotą 200 tys. zł. oraz przez Ministerstwo Kultury i Sztuki - kwotą 1,5 mln zł. Wraz z wydaniem pracy K. Pudło oraz ww. zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych nastąpiło odblokowanie wszystkich serii wydawniczych Towarzyslwa, które nie ukazywały się od szeregu lat. Aktualnie w różnym stad.ium druku znajdują się: książka Danuty Penkali-Gawęckiej pt. Medycyna ludowa w Afganistanie i jej przeobra::enia, w ramach serii "Prace Etnologiczne", Bibliografia zawartości rocznika "Lud" za lata 1895 - 1985, autorstwa Ewy Karpińskiej i Marii Niewiadomskiej w serii ,.Archiwum Etnograficzne", książka Adama Palucha pl. Zerwij ziele z dziewięciu miedz w serii "Biblioteka Popularnonaukowa" oraz zbiór studiów zatytułowany Wie.~ dolnoślqska w serii "Prace i Materiały Etnograficzne", a takLe czasopisma "Lud", "Łódzkie Studia Etnograficzne" oraz "Literatura Ludowa". Ukazanie się �tych książek limitow<lne jest środkami finansowymi, których brak występuje w budżecie Towarzystwa, Z konieczności więc niektóre z tych tytułów przesunięte zostaną na rok 1989. Wspomnieć także należy, że na rok bieżący planowane jest ukazanie się kolejnego tomu Dziel Wszystkich Oskara Kolberga t. 67/2 skalkulowanego wstępnie n,\ około 8 mln zł. Doświadczenia ostatniego roku, a takż,e wcześniejsze b:-2ki finansowe na działalność wydawniczą Towarzystwa pozwalają stwierdzić. że planowa działalność w tym zakresie winna posiadać peIne zabezpieczenie finansowe ze strony Polskiej Akademii Nauk. Pewne złagodzenie tych braków może nastąpii' poprzez środki ze sprzedaży wydawnictw wysokonakładowych np, w ramach serii popularnonaukowej, rzecz jednak w tym, że nadal nie pokryje to wszystkich potrzeb Towarzystwa w sferze wydawniczej. Towarzystwo oczekuje w tym wzglQdzie pomocy ze strony Komitetu Nauk Etnologicznych, który powinien wesprzeć je w tych staraniach na gruncie Akademii. Wspomnieć także !1<:leży, że pewne złagodzenie braków finansowych starano się osiągnąć poprzez działalność akwizycyjną własnych wydawnictw, jednak środki pozyskiwane w ten sposób nie są zbyt duże i w ostatnim okresie dochód ze sprzedaży za rok 1987 oraz I półrocze roku 1988 wyniósł 5526 tys, zł. co stanowi zaledwie 42,2010 całości nakładów na cele wydawnicze, które wyniosły w anałogicznym okresie 13095 tys. zł. III. Działalność Biblioteki Biblioteka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, im. Jana Czekanowskiego powiększyła swoje zbiory oSIO voluminów - drogą wymiany, zakupów, darów. Podstawowym źródłem pozyskiwania specjalistycznych czasopism i wydawnictw seryjnych jest wymiana wydawnictw prowadzona z placówkami uniwersyteckimi, instytutami akademii nauk, muzeami, towarzystwami naukowymi i ośrodkarr.i kultury w 35 krajach. Drogą wymiany otrzymujemy 205 tytułów czasopism i serii wydawniczych, w tym 97 z krajów socjalistycznych oraz 108 z krajów kapitalistycznych. Biblioteka czyni starania o pozyskanie nowych kontrahentów. W ostatnim okresie nawiązano wymianę z: 1. Centro Cultural Juan Narinello Habana - Kuba 2, Dobo Istvan Varmuzeum EgeI' - Węgry J. Kłodnicka przygotowała do druku w "Ludzie" wykaz instytucji zagranicznych, z którymi biblioteka prowadzi wymianę. Wykaz zawiera adresy instytucji oraz tytuły otrzymywałlych czasopism i wydawnictw seryjnych. Sekretarz Antoni GeneraLny Kuczyński DZIAŁALNOSC REDAKCJI DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA W POZNANIU W OKRESIE 1.07.1987 - 30.06.1988 Sytuacja wydawnicza Redakcja DWOK wydała dotychczas 64 tomy Dziel wszystkich O. Kolberga, tym 28 tomów z rękopisów. Całkowita objętość wydanych tomów wynosi 1881,9 ark. wyd. Wznowiono 14 tomów (324 ark. wyd.). w �292 Polskie Wydawnictwo Muzyczne (PWM) w Krakowie kończy prace nad opublikowainiem tomu 67/2 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. 2. Odnotować trzeba niezależne od Redakcji zwolnienie prac nud tym tomem w wydawnictwie i drukarni. W związku z tym wydanie tomu uległo dalszemu przesunięciu. W okresie sprawozdawczym do tomu powyższe,go wylwnano VI Redakcji DWOK następujące prace: - zredagowano "Wykaz źródeł". "Indeks geograficzny" i ,Jndekg incipitów pieśni", - dwie korekty po złamaniu tomu (wraz z nutan~i). Po uwzględnieniu poprawek korektorskich Redakcji tom ten będzie podpisany do druku. W PWM znajduje się ponadto złożony do druku przez l1edakcję t. 6B DWOK pt. Kompozycje wokalne i instrumentalne Oskara Kolberga. Przy tomie tym wykonano m.in.: - przeredagowanie komentarza rewizyjnego, - drugą korektę materiałów nutowych: pieśni na gios z towarzyszeniem fortepianu, pieśni chóralnych, partytury opery "Król pasterzy", wersji fortepianowych oper "Król pasterzy" i "Scena w karczmie". Tomy w opracowaniu Kontynuowano prace nad tomami zawieraj'lcymi suplementy do tomów DWOK, zgodnie z zatwierdzonym przez Komitet Redakcyjny projektem. Kujawy - 1 - 36 Suplement - wybrano materiał z 26 tek rkp. regionalnych i tek Miscellanea, wykonano bądź skolacjonowano ich kopie. Łącznie wybrano do druku ok. 50% przewidywanych tekstów pieśni. - sprawdzono odsyłacze OK umieszczone pod zapisami nutowymi w zespole rkp. "Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury" (teka nr 42/1:350, k. l:l9 - 184) i określono rodzaje filiacji między melodiami. Lubelskie - Suplement - przeredagow8.no wstęp, wprowadzając zmiany i uzupełnienia w części dotyczącej badań OK, stanu zachowanych materiałów, edycji ;; bt 1383 -1884. Opracowano finalną wersję wstępu wraz z przypisami (maszynopis). Suplement lubelski traktowany jest jako modelowy w systemie suplementów i komentarzy do tomów wydanych wcześniej (t. 1 - 36). Obccn;~ tom ten przygotowany jest w całości od strony tekstowej i przedstawiony zostanie !lól Il<ljbliższym po'jedzeniu Komitetu Redakcyjnego do oceny. Chełmskie - Suplement - zreda.gowano przypisy źródłowe do t. 3'1 we wstt;[l,;cj V.'.:r,~ji redakcyjnej (w oparciu a konfrontację z zachovianymi rę!c:)pisami arm: \Vskaz~tną w druku literaturę), - ustalono i sprawdzono proweniencję geograficzną większości naz'.v gcogr (tj. ok. 75% materiału do indeksu geograficznego tego tomu), - sporządzono zestawienie źródeł rkp. (osobno: wykaz źródeł rkp. pieśni), - przygotowano opis części materiału rkp. do wstępu edytorskiego. Zgodnie z propozycją redakcji DWOK, Komitet Redakcyjny wstępnie zaakceptowc:ł zmianę numeracji tomów DWOK, uznał za celowe wyląc zenie części materiału rkp i wydanie go odddziclnie pod nazwą: t. 47 Podole �293 do tomu tego m.in. - wyznaczono materiał źródłowy, w tym: sporządzono katolog melodii z rkp., sprawdzono melodie z publikowanymi w ZWAK-u. - wyodrębniono melodie publikowane oraz przeznaczone do druku, wyodrębniono również podwójne zapisy, - sporządzono uwagi - komentarz do niektórych zapisów, -- wykonano katalog tekstów do tomu, co poprzedzone było szczegółowym przeglądem inwentarzy i rękopisów - jako że tom ten nie był planowany uprzednio jako oddzielny wolumin. Indeks rzeczowy DWOK - przygotowano projekt funkcjonałno-techniczny systemu informatycznego dla DWOK (opracowanie pt. "Systcm informatyczny DWOK 1.1. Podręcznik użytkownika"), - przygotowano testową bazę danych opartą o wpisaną w pamięć komputera RIAD zawartością t. 9 DWOK Wielkie Księstwo Poznańskie, tworząc tym początek tzw. surowej bazy danych. - wytypowano w t. 9 DWOK hasła indeksu rzeczowego z pól "rośliny" i "zwierzęta", tworząc próbny indeks standardowy i kontekstowy, - od lutego 1988 rozpoczęto szkolenie 3 pracowników Redakcji w zakresie obsługi terminalu komputera RIAD w programie "SCRIPT-EDITOR", - przystąpiono do wyboru materiału leksykalnego z pól indeksowych "rośliny" i "zwierzęta" z tomów 24 - 28 DWOK Mazowsze. Inne prace Zespół pracowników Redakcji przeprowadził pełną kontrolę zytów rękopiśmiennych znajdujących się w Redakcji w Poznaniu. B a d a n ia p r ob l em ow e scontrum depo- II.6.l Przedmiotem prac w okresie sprawozdawczym było: a) sporządzenie dalszej części kartoteki rękopiśmiennych zapisów nutowych OK i analiza porównawcza opracowanego materiału, b) opracowanie założeń do indeksu rzeczowego dla DWOK i uruchomienie współpracy z innymi ośrodkami badającymi pokrewną problematykę. Zadania wynikające z umowy z IS PAN w temacie pt. "Dzieła wszystkie Oskara Kolberga", w programie "Dokumentacja kultury materialnej i artystycznej w Polsce" nr CPBP 08.14 (temat II.6.1) rozliczone zostały przed komisją odbioru prac zleceniodawcy z wynikiem pozytywnym i uzyskano akceptację planu prac do końca 1988 roku. Sytuacja finansowa Na rok finansowy 1987 Wydział I PAN przydzielił na DWOK dotację celową w wysokości 6 171 221 zł, z czego przekazano Redakcji z ZG PTL we Wrocławiu (który pośredniczy w przekazywaniu dotacji z PAN dla Redakcji) kwotę 3328221,-. Z tytułu udziału w badaniach problemowych dla IS PAN Redakcja uzyskała wpływy w wysokości 972 931,- zł. W roku 1987 nie wystąpiła konieczność zapłaty za druk t. 67/2, gdyż PWM przesunęło termin zakończenia prac przy tym tomie na rok 1988. �294 Do polowy 1988 roku bieżące raty dotacji z PAN spływają na konto Redakcji terminowo i w odpowiedniej wysokości. Ze względu jednak na niepelne przekazanie dotacji przez ZG PTL w roku 1987, w momencie zakończenia dru1w t. 67/2 wystąpi niedobór środków na wykupienie tomu z drukarni Sprawy osobowe 6 lipca 1987 roku zmarł wieloletni Redaktor Naczelny DWOK, prof. dr Józef Burszta, Pod kierunkiem Profesora edycja DWOK uzyskała znaczny stopień zaawansowania, wchodząc jednocześnie w etap prac nad tomami zamykaj<:lcymi edycję. Sposób organizacji pracy Redakcji sprawdził się w trudnym olu'esie po śmierci Profesora. Nakreślone przez Niego plany i zadania realizowane były terminowo przez zespól pr:::cowników Redakcji i przez ponad półroczny okres przejściowy, gdy Redakcja DWOI\: pozostawala bez formalnie działającego redaktora naczelnego, w żadnym stopniu nie wystąpiły opóźnienia w reali'C'lcji bieżących prac. W tym trudnym czasie zespół Redakcji korzystał wiclokrctnie z pomocy Przewodniczącego Komitetu Redakcyjnego prof. dra Gerarda Lc:budy a także doe. dra Bogusława Linette'a, desygnowanego przez WZD we wrześniu 1987 na stanowisko redaktora naczelnego DWOK. Formalne powołcmic doc. dra B. Linette'a na stanowisko Redaktora Naczelnego DWOK l:a:;hlPi10 23.01.1988 roku, decyzji! Sekretarza Wydziału I PAN. Tak jak prof. Burszta, nowomianowany Redaktor Naczelny nie otrzymuje z tytułu swej pracy stałego upo:;ażenia lecz honorarium po ukazaniu ,:ię drukiem kolejnego tomu DWOK. Po wieloletnich staraniach w koilCU 1987 roku Redakcja uzys:Glła z PA;;' środki finansowe przeznaczone na regulację płac pracowniczych w takic:j wysokości, które umożliwiły przeszeregowanie 3 pracownH::ów na pełne eLlty. Zre<:tlizowano w ten sposób powtarzające się postulaty Komitetu Redakcyjnego i długotrwałe zabiegi ś.p. Profesora Burszty. \'1 czerwcu 1988 r. Redakcja DWOK zatrudniała fl pr~;cowników naukowo-badawczych (w tym 1. osobę na j/~ etatu). Główna księgowa i pracowni:c go:;podarczy wtrudnieni byli łącznie na 1 etacie. Jan M. Paliw SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOSCI KOLA ZAINTI.;RE:SOWA"J KULTURi\ ASYRYJSKĄ PRZY POZNANSKIM ODDZIALE: PTL ZA OKRES: \VRZESIEN 1987 - KWIECIEN 1989 Dzialalność naszego Koła nie da się opisać przy pomocy "uchyeh d,mych lic::bowych, gdyż jej główną domenę sLnowiq "potkania ,ć niezmiernie cickawy:~~i ludżmi, a także serdeczne kontakty z naszymi sympatykami z lud'i:mi nam ;:YClJiwymi. Niektóre z tych spotkań odbyły się w oddziałach PTL, z któ,'ymi nawiąz:u:o wcześniejszy kontakt podczas dwóch o:;tatnich 'Walnych Zjazdów Delegatów FTL, 63. vv Poznaniu i 64. w Bytomiu. Zgodnie ze złożone) deklaracją Koło zrealizowało wszystkie zaproszenia, które dotychczas otrzymało. Miejmy nadzieję, ,~~ tak będzie w dalszym ciągu. Dzięki przychylności Zarządu Głównego PTL, do udziału w 6:). WZD PTL, jaki �295 odbył się w Poznaniu w dniach 18 - 20 IX 1987 r., zaproszono dwóch Asyryjczykóvi: prof. Konstantina P. Matwiejewa z Moskwy, który wygłosił referat o Asyryjczykach w ZSRR oraz dziennikarza i zarazem nauczyciela języka asyryjskiego z Jonkoping (Szwecja) - Michaela Mammo - zdającego relację o działalności mis.j·Jnarzy europejskich wśród chrześcijańskich Asyryjczyków i o asyryjs:<ich imigr,mtach w Szwecji. Kolejne wystąpienie na tym zjeździe dotyczyło społeczności asyryjskiej w mieście Qameszli (Syria) w hetach 1925 - 1970. Pobyt gości asyryjskich zaowocował i na innych polach. Otóż prof. K. P. Matwiejew odbył kilka interesu-o jących spolkań ze studentami asyryjskimi w Polsce i z przedstawicielami niektórych polskich instytucji. Rozmowy zaś, jakie przeprowadził M. Mamoo z niektórymi uczc:ótnikami zjazdu, w tym z prof. K. P. Matwiejewem, oraz jego osobiste wrażenia znalazły swoje odbicie w kilku odcinkach w asyryjskim miesięczniku "HUJADA", który wydawany jest w Sodertiilje (Szwecja) już od 12 łat. W dniu 15 października nasze Koło zostało zaproszone na uroczystość inauguruj2,cą rok akademicki Uniwersytetu III wieku, jaka odbyła się w Auli UAM w Poznaniu. 24 listopada zorganizowano zebranie członków Koła, na którym dr M. Gawęcki i dr M. Abdalla dzielili się wrażeniami z pobytu wśród Asyryjczyków w Szwecji. Gościem honorowym był mój ojciec, który przebywał w tym czasie w Polsce. Tego samego dnia odbyło się bardzo udane spotkanie ze studentami z Koła Przyjaciół ONZ działającego przy Radzie Okręgowej ZSP. Dopisała frekwencja i studenci wykazywali duże zainteresowanie tematem obrad, a brzmiał on: "Kultura duchowa i materialna współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie". W dniu 20 grudnia 1987, na zaproszenie Koła Naczelnej Organizacji Technicznej i pracowników gastronomii hotelu "Poznali" wygłoszono odczyt na temat kuchni asyryjskiej połączony z degustacją kilku potraw narodowych. Relacja z tego spotkania ukazała się w nUmerze świątecznym "Gazety Poznańskiej" w formie wywiadu. Spotkanie zamykające działalność Koła w roku 1987 poświęcone obyczajom świątecznym i noworocznym Asyryjczyków, odbyło się w sali kominkowej Palacu Kultury w Poznaniu na zaproszenie vVszechnicy Wiedzy oKrajach Trzeciego Swiata. Iv'Iigawka z tego spotkania, wzbogaconego relacjami innych uczestników o obyczajach świąteczno-noworocznych Palestyńczyków, na Kubie i w Hiszpanii ukuała się w "Teleskopie" lokalnym programie poznańskiej telewizji. VI roku 1988 nasze Koło zostało zaproszone osiem razy do wygłoszenia odczytów. Pierwsze z nich zostało wystosowane przez oddział PTL w Mszanie Dolnej. Tam w d['.iach 25 - 26 stycznia dzieliłem się uwagami o historii nowożytnej Asyryjczyków, przy czym zaskoczyła mnie wręcz życzliwość i przychylność moich słuchaczy i zarazem rozmówców. Wyświetlano przeźrocza. Iście rodzinna atmosfera panowała podczas prywdnych spotkań z działaczami PTL w Mszanie Dolnej, a gościnność i serdeczność gospodarzy szczerze mnie wzruszyły. Poznałem tam wc,;:echstronnego artystę ludowego, Stanisława Ciężadlika, zwiedziłem też Muzeum Etnografi.czne im. Orkana w Rabce. W dniach 4 - 10 kwietnia przebywała w Poznaniu na zgrupowaniu asyryjska drużyna piłki nożnej z Sodertiilje, by następnie rozegrać dwa mecze: z drużyn,! ,.Płomień" w Opale nicy i z juniorami "Lecha" w Poznaniu, o czym poinformo'.val<l ..Gazela Poznal1ska" 9 kwietnia. Przy tej okazji doszlo do spotkania zawodnik6w asyryjskiej drużyny z członkami Koła w hotelu "Novoteł" w Poznaniu. 13 maja, na zaproszenie Klubu Międzynarodowej Prasy i Książki oraz młodzieży szkolnej z Zespołu Szkół Zawodowych w Elblągu wygłoszono dwie prelekcje o kuchni i obyczajach kulinarnych współczesnych Asyryjczyków. Udzielono też wywiadu dzien1likarzowi "Wiadomości Elbląskich". 3 listopada zaprosiło nas Stowarzyszenie �296 Radiestetów w Poznaniu do Klubu "Pod Lipami" w celu wygłoszenia odczytu o asyryjskiej magii ludowej. Drugie spotkanie, które odbyło się dla tej samej widowni w dniu 24 listopada było poświęcone Sumerom. Natomiast 18 listopada gościł nas oddział krakowski PTL, gdzie w tamtejszym Muzeum Etnograficznym wygłoszono prelekcję pod tytułem: "Wiara i kultura współczesnych Asyryjczyków". Rok 1988 zamknięto dnia 9 grudnia dwoma odczytami na zaproszenie Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, gdzie mówiono o piśmiennictwie i chrześcijańskich zabytkach sakralnych Asyryjczyków. Ostatnie spotkanie w okresie sprawozdawczym, poświęcone kuchni i obyczajom kulinarnym Asyryjczyków, odbyło się w dniu 24 kwietnia 1989 r. w Wojewódzkim Ośrodku Postępu Rolniczego w Kalsku k. Sulechowa. Drugi nurt działalności Koła, do którego przywiązujemy równie dużą wagę to publikacje o dzisiejszych Asyryjczykach. Ich celem jest przybliżenie polskiemu czytelnikowi asyryjskiego folkloru. Oto niektóre pozycje: "Z kręgu folkloru chrześcijańskich Asyryjczyków". Literatura Ludowa, 4 - 6: 1988. "Tur Abdin" - asyryjska "Góra Athos". Tygodnik Powszechny. Artykuł przyjęty do druku od dwu lat. -- "Tradycyjne metody konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków". Lud 1988. "Po poście wesele" Myśl Społeczna, 4: 1988, s. 10. -- "Traditional methods of food preservation used by modern Assyrians". w: Food Conservation - Ethnological Studies. Ed.: A. Riddervold i A. Ropeid. Prospect Books 1988, s. 178 - 191. -- "Cooking pots used in present day assyrian village kitchen in the Middle East". Oxford symposium of food and cookery. Prospect Books 1989, w druku. Michael KONFERENCJE, Abdal1a ZJAZDY I SPOTKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 1985, 1986, 1987, 1988 ROKU 1985 r. III Tydzień Gór (Łódź-Zakopane 22 - 28 IV). Organizatorzy: Zakład Geografii Miast i Turyzmu Uniwersytetu Łódzkiego, Studenckie Koło Naukowe Geografów Uniwersytetu Łódzkiego, Stowarzyszenie Przyjaciół Twórczości Jana Kasprowicza Oddział w Łodzi. Studenckie Koło Przewodników Beskidzkich przy Oddziale Akademickim PTTK. Referaty między innymi wygłosili: R. Loth, Kasprowicz i świat Podhala; A. Brzozowska-Krajka, Komponenty więzi wewnątrzgrupowej w świetle współczesnej ludowej poezji podhalańskiej; K. Polak, Długoletni dyrektor Muzeum Tatrzańskiego - Juliusz Zborowski. 61 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa pt. ,,90 lat polskiego ludoznawstwa" Lublin 20 - 22 IX). Organizatorzy: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny i Oddział w Lublinie. Referaty: A. Kowalska-Lewicka, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju; J. Burszta, Rodowód polskiej kultury ludowej; M. Wieruszewska, Horyzonty współ- �291 czesnej etnografii polskiej; R. Reinfuss, Problematyka etnograficzna Lubelszczyzny: K. Mnrczak. 40-lccie Oddziału PTL w Lublinie; M. Gawęcki. Etnografia polska w badaniach ludów pozaeuropejskich. Ses,ia popularnonaukowa poświęcona doc. dr. Adamowi Chętnikowi z okazji setnej rocznicy jego urodzin (Łomża 19 X). Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół ZiE'mi Łomżyńskiej, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego, Kuratorium Oświaty i Wychowania, Muzeum Okręgowe w Łomży. Referaty: R. Kołodziejczyk, Mazowsze w syntezie historycznej -- stan i perspektywy badań; A. Dobroński, Adam Chętnik -- patriota i społecznik; B. Kunicki, Adam Chętnik - propagator muzealt:ictwa, bursztyniarstwa i bada!'l archeologiczno-historycznych; E. Białobrzeski, Adam Chętnik - badacz i obrońca Kurpiów. Sesja naukowa pt. ,.Kultura ludowa a kultura narodowa" (Kraków 8 - 10 XI). Organizatorzy: Uniwersytet Jngielloński. Ośrodek Kultury Wsi ZMW "Scena Ludowa". Referaty: J. Burszt.a, Kultura ludowa a kultura narodowa; .J. Bohdanowski, Przemiany krajobrazu wsi polskiej i ochrona jego wartości; A. Kowalska-Lewicka, Zaloty wiejskie (na przykładzie Podhala. Obyczaje i rytuały); S. Burkot, Tradycja i teraźniejszość chłopskiego nurtu w literaturze; A. Szurmiak-Bogucka, Muzykow3!lic i taniec na dawnej i współczesnej wsi polskiej. Inspiracja dla twórców r.arodowych. Folkloryzm; T. Aleksandrowicz, Sposoby upowszechniania na wsi kultury powszechnej. Sesja naukowa nt. ,.Kultura polska po roku 1945" (Warszawa 25 XI). Organizatorzy: Katedra Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, Zespół do Badań Kultur Środowiskowych. Referaty o tematyce etnograficznej wygłosili: S. Siekierski, Rozumienie tradycyjnej kultury chłopskiej; R. Sulima, Badania nad kulturą robotników - pytania i typy źródeł. Sympozjum pt. "Więź narodowa" (Kraków 18 - 20 X). Organizatorzy: Komisja ds. współpracy historyków i socjologów przy Zarządach Głównych PTH i PTS, Katedra Etnografii Słowian UJ. Referaty między innymi wygłosili: J. Jerschina i J. Kurczewska, Etnocentryzm i ideologie narodowe; E. Niemczyk i C. Robotycki, Sztuka ludowa i sztuka narodowa; G. Babiński, Mniejszość etniczna a asymilacja narodcwa. Seminaria etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 17 I E. Vecerkova, Sztuka ludowa na Morawach. 31 I F. Bronowski, Pojęcie ludu w polskiej historiografii XIX i XX w. 21 I B. Wróblewska, Ludowa plastyka na terenie Polski środkowej. 28 II E. Władykowa, Wzorce estetyczne łódzkich wnętrz mieszkalnych w 2 połowie XIX i XX w. 14 III M. Pinińska, Sztuka regionalna Pomorza Szczecińskiego, procesy zmian. 28 III E. Zawiejska, Działalność Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. 9 V K. Pisera, Narzędzia rolnicze i środki transportu J. Smelika ze wsi Dębowiec w zbiorach MAiE w Łodzi. 23 V E. Zawiej ska, Organizacja pasterstwa i architektura pasterska w Karpatach polskich. 19 IX M. Eckert, Teatry lalek w Łodzi powojennej przed powstaniem scen profesjonalnych. 24 X M. Pinińska, Wacław Konderk i folklor. �298 Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. 9 I L. Dzięgiel, Skandynawskie ośrodh etnograficzne badające Trzeci Sw; Jt 6 II B. Pilichowska, Z badań nad obrzr:;dowością dc1wne~o Kr"kowu.. N0\'.'e' materiały dotyczące zwyczaju Lajkonika. 6 III Z. Fijak, Z badań nad mitem polskiego bohatera narodowego. 9 X W. Lubaś, Osadnictwo Karpat w świetle nazw miejscowych. 6 XI L. Dzięgiel, Chrześcij,u1skie mniejszości Bliskiego Wschodu jako pr:.~dmiot przyszłych badań etnografów polskich. 9 XII B. Pilichowska, Z obrzędowości davmego Erakowa. Zapomniane Emau:;y. 1986 r. S~sja popularnonaukowa poświęcona JGdrzejowi Cierniakowi (Zaborów 17 V) Organizatorzy: Zjednoczone Stronnictwo Ludowe Wojewódzki Komitet w Tarnowie. Filia Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Krakowie. Referaty: M. Wieruszc'.I'ska-Adamczyk, Myśl Jqdrzeja Cierniaka o rodzimej kulturze ludowej; E. Orzechowski, Jędrzej Cierniak na tle tradycji teatru amatorskiego w Małopolsce; R. Kantor, Emigracja zaborowska w Stanach Zjednoczonych. Konferencja naukowa nt. .,Metodologiczne problemy współczesnych badań nad kulturą i tradycją" (Toruń 22 - 24 V). Organizatorzy: Zakład Etnografii bstytutu Archeologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Komisja Metodologiczna Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Referaty: C. Robotycki, Chlopska kultura tradycyjna; K. Piątkowski, Tradycja a racjonalność; W. Burszta, Kontrowersja: relatywizm obiektywizm w badaniach nad kulturą; K. Kaniowska. Surrealizm w etnologii; M. Buchowski, Europocentryzm -- etnocentryzm - scjentocentryzm; M. Piotrowski, Metodologia a metodyka w badaniach etnograficzn:/ch; A. Paluch, Perypetie z barwinkiem, czyli refleksje nad metodą w etnobotilrlice; S. Węglarz, Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kategorii ,.kultura"; G. Augustynowicz, Model transformacji wewnątrztekstowej z.asto30wanie w etnologii: A. Bokiniec, Kontakt kulturowy i jego znaczenie w tworzeniu ~i~ systemów kulturowych; E. Sroczyńska, Szkic do ..właściwej" antropologii filmu; H. Bursz\a. System kategorii moralnych tzw. światopoglądu ludowego. Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Tol",.lll 22 V). KorY'.unikaty: J. Burszta i Z. Jasiewicz, III Kongres Nauki Polskiej i jego znacze!lie dla nauk etnologicznych; Z. Sokolewicz, Program prac Komisji Metodologicznej KNE PA~. 62 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja nauk"wa nt. ..Etndogia wob'.'c współczesnych zjawisk kulturowych na Ziemiach Z2chdnich i Pólnocnych" (Koszalin 12 - 14 IX). Organizato.rzy: Polskie Towar:o:ystwo Ludoznawcze Zarząd Głó'cVny i Oddział w Koszalinie. Referaty: J. Burszta, Etnologia wobec w3półcze,"~~·c::". zjawisk kulturowych na Ziemiach Zachodnich i Północ'lych; K. Wolo3, Stan bad,'!'. nad kultm'ą ludową Pomorza Zachod!1iego; A. Sulitka, Spoleczncśt: a l:ul1ura nowo zasiedlonych terenów Czech po II wojnie światowej; A. Szyfer, Małe mi<:;'teczka na Warmii; J. Sienkiewicz, Zabytkowe budownictwo ludowe POl1iO:'Z~: Srodkowego. Problemy jego ratowania; A. Szyfer, Specyfika kulturowa r.1ałyc1l miasteczek; A. Moniak, Niektóre metodologiczne aspekty b,;d ••ń etnograficznych nad kulturą wsi koszalińskiej; J. Hajduk-Nijakow:ika, Przemiany kulturowe !la Ziemiach Zachodnich w badaniach folkloryslycznych; .T. Niedźwiecki, Wspólcze"A sztuka ludowa Krajny Złotowskiej i Pałuk; M. Pinińska, Sztuka ludowa na Pomorzu Szczecii1skim w procesie zmian; B. Kołodziejska, Miejsce kultury ludoviej w życiu współczesnym (na przykładzie woj. zielonogórskiego). �299 Konferencja naukowa nL "Etnologia i folklorystyka wobec problemu tworzenia się nowych społeczności na Ziemiach Zachodnich i Północnych" (Turawa k. Opola 10 - 11 X). Organizatorzy: Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Instytut Slą,ki i CPBP. Referaty: J. Burszta, Z metodologii badań etnograficznych procesów tworzenia :.iię nowego społeczeństwa na Ziemiach Zachodnich; D. Simonidcs, Folklor jako kryterium stopnia integracji społeczno-kulturowej na Ziemiach Zachodnich; A. Szyfer, Znaczenie kultury ludov,rej grup autochtonicznych dla kształtowan\c1 się nowych społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych; Z. Jasiewicz. Rodzina a proce;;y integracji społeczno-kulturowej - z etnologicznych b'ldań na Ziel"iach Zachodnich i Północnych; B. Bazielich, Znaczenie odzieży i stroju VI procesie zrniJn ]l ,l. Dolnym Śląsku; B. Linette, Folklor muzyczny w procesie integr~cji spcleczno-kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych; H. Wesołow~ka, W:·:pólczcsna obrzędowość rodz.inna w procesie kształtowania sii~ noweg':) ~połeczeństwa reg:onu Dolnego Ślqska; K. Wolos, Obrzędowość ludowa w warunkach przeobrażeil społeczno-kulturowych społeczności wiejskich na Pomorzu Środkowym; J. Hajduk-Nijakowska. Przemiany kulturowe na Ziemiach Zachodnich w badaniach folklorystycznych; \V. Czapran, Rola więzi krewniaczej w kształtowaniu się społeczności lokalnej na Dolnym Śląsku. Uroczystość lO-lecia Kola Miłośników Folkłoru Miasta Kalisza połączona z la. zjazdem kół folklorystycznych Lodzi. Opoczna i Kalisza (Kalisz 11 -12 X). Organizatorzy: Towarzystwo Miłośników Kalisza, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Opocznie. Konferencja nt. ,.Etnografia wśród nauk humanistycznych" (Kraków 23 - 25 X). Organizator: Katedra Etnografii Slowian UJ. Referaty: A. Zamrzycka-Kunachowicz, Problematyka konferencji z perspektywy etnografa; Iv!. Porębski, Historia sztuki a etnografia; J. Szacki, Etnologia w oczach socjologa; M. Kuniński, Filozofia kultury czy filowfi'l nauk o kulturze; D. Simonides, Folklorystyka wobec etnologii i innych nauk humanistycznych. Sesja naukowa nl. "Paweł Hulka-Laskowski, pisarz z robotniczym rodowodem" (Żyrardów 24 X). Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Żyrardowa, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych MTK, Wydział Kultury, Kultury Fizycznej i Turystyki UM w Żyrardowie. Referaty o tematyce etnograficznej wygłosili: M. Idźkowska. Etos robotniczy w ujęciu P. Hulki-Laskowskiego; J. Broda, P. Hulki-Laskowskiego związki ze Śhjskiem Cieszyilskim (w świetle koresponde;'lcji); A. Stawarz, Koncepcja Oś,'odka Badania Kultury Miasta im. P. Hulki-Laskowskiego w Zyrarao·,vie. Sesja naukowa nL "Tradycja i współczesno~;ć w kulturze społecznej i duchowej rdzennych mieszk:lńców AUCitralii i Wysp P2cyfiku" (Wrocław 29 - 30 XI). Orga.nizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział we \Vrodawiu. Referaty: A. KUCZYllSki, Humanitarna postawa Polaków wobec rdzennej ludności Australii i Oceanii; H. i W. Aleksandrowicz, Kaszub G. F. von Tempsky wśród Maorysó\v; E. Sit2k, Marynarze polskich statków transportowych w kontaktach z ludnością Australii i Oceanii; J. Schmidt, Zróżnicowanie tradycyjnej kultury Polinezyjczyków; H. Romańska, Zmiany kulturowe na Wyspie Wielkanocnej w ostatnim pięćdziesięcioleciu; M. Czaplińsld, Zmiany w Zachodnim Samoa pod panowaniem niemieckim; M. Czapliński, Prze·· miany na Nowej Gwinei za rządów niemieckich; R. Herzog, Wybrane problemy kultury Maorysów; M. Wrońska-Friend, Tradycja i współczesność Telefomin; F. Ro- �300 siński, Rola bigmenów dawniej i obecnie na Nowej Gwinei; W. Bęben. Ryty przejścia u Arapeszów; A. Kozyra, Rytuały związane z wojną wśród kr3jowców na Nowej Gwinei; M. Faliszek, Etyka tubylców pd.-wsch. Australii; E. Namysł, Rola kobiety w tubylczych społecznościach Australi.i; T. Falkowsk:J.. Sytuacja tubylców w ustawodawstwie australijskim w ostatnich latach; A. Paluch, Wyobrażenia tubylców o śmierci i demonach w Australii i na Oceanii; A. Po:;ern-Zicliński, Synkretyzm w polinezyjskiej mitologii; B. Kopydłowska-Kaczorowsk.a. Polinezyjskie marae; W. Kowalak, System wantok na Nowej Gwinei; W. Bęben, Istoty najwyższe i ich kult u Arapeszów; F. Rosiński i W. Bęben, Masalaje we wsch. Sepiku; B. Strzałek, Sztuka dorzecza Sepiku w procesie przemian funkcjon3lnych; F. Rofiński i W. Bęben, Domy duchów w rejonie Maprik na Nowej Gwinei; K. Fac. Nowogwinejska sztuka religijna w zbiorach Muzeum Misyjna-Etnograficznego w Pieniężnie; J. Hejman, Religia i magia a gospodarka spolcczeóstw kopieniaczych na Oceanii; F. Drobek, Problematyka społeczno-wierzeniowa w pracach lVIikłucho-Makłaja; W. Drapella, Problematyka nautologiczna w czasopiśmiennictwie polskim XIX wieku. Oraz: przeźrocza i film J. Lilpopa. Posiedzenie naukowe Komisji Dziejów Wsi i Rolnictwa KHN PAN i Ruchów i Struktur Społecznych KHN PAN (Warszawa 3 XII). Referaty: A. Bryk, O autonomii Żydów w polskim pejzażu społeczno-politycznym (XVI - XVII w.); M. i K. Piechotkowie, Żydzi w strukturze przcstrzenej miast i miasteczek polskich do połowy XIX w.; A. Cała, Z badań nad kulturą żydowską w środowisku wiejskim. Sesja popularno-naukowa z okazji 70 rocznicy nadania praw miejskich dla Żyrardowa (Żyrardów 10 XII). Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Żyrardowa, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych MTK, Miejska Rada Narodowa w Żyrardowie. Referaty o tematyce etnograficznej wygłosili: A. Stawarz, Kultura :11iasta przemysłowego, Żyrardów XIX - XX w.; M. Ciechociilska, Model miasta przemysłowego XIX - XX w., Żyrardów. Seminaria etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi. 15 V E. Królikowska, Etnograficzna działalność: Wandy Modzelewskiej - przyczynek do historii etnografii polskiej. 22 V M. Liberska-Marinov, Matka Boska w roku obrzl;dowym - w świetle badań w Opoczyńskiem. 12 VI A. Tw<!rdowska. Funkcja ochronna magii na podstawie badań w gminie Głuchów w woj. skierniewickim. 26 VI W. Nowosz, Zbiory i kierunki rozwoju Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 16 X S. Nowina-Sroczyński, Zaprzęg krakowski i podlaski na terenie Polski. 6 XI A. Woźniak, Kierunek rozwoju teatrów lalkowych - rcJleksje po Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Lalkowych w Bielsku-Białej. 13 XI Przegląd Filmów Etnograficznych "Azja". 4 XII E. Władykowa, Współczesna twórczość plastyków-amatorów w zbiorach Działu Kultur Miejskich. Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. 8 I E. Fryś-Pietraszkowa, Problem wspólczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny podlaskiej. 12 II K. Kwaśniewicz, Godnie Swięta w relacjach mieszkańców wsi Żabnica w Beskidzie Żywieckim. 2 IV R. Reinfuss, Z badań nad pasterstwem i hodowlą w Beskidzie Niskim. �301 7 V Z. Szromba-Rysowa, Biesiady jako przedmiot badań etnograficznych. 4 VI A. Pusocka, Z bacla!l nad kulturą ludową Wielkiego Krakowa. 3 XII A. Bednarczuk, Ludoznawcze treści przysłów litewskich. 1987 r. 63 Walne Zgromad,:cilie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego naukowa pL "Tr~ldycja i zmiana w życiu wiejskich społeczności lokalnych w krajach trzeciego świ<.:ta" (poznań 18 - 20 IX). Organizatorzy: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarz~1d Główny i Oddział w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Poznaniu. Referaty: Z. Jasicwicz, Badania nad społecznościami pozaeuropejskimi w systemie wiedzy etnologicznej; E. Śliwka, Działalność etnograficzna w społecznościach lokalnych trzeciego świata misjonarzy ze Zgromadzenia Słowa Bożego (Werbistów); W. Bęben, Społeczność Arapeshów na Nowej Gwinei; A. Posern-Zieliński, Samorządność i kolektywizm w życiu andyjskiej wspólnoty; A. Kowalska-Lewicka, Ibadycka społeczność kobieca r,,!'Zabu w Algierii wobec współczesnych przemian; S. Szynkiewicz, Społeczność pasterzy mongołskich; M. Gawęcki, Społeczność rolnicza Talo-o-Barfak z Afganistanu; L. Mróz, Bandżara i Gadulja-Lohar z Radżastanu - hipotetyczni przodkowie Cyganów; L. Dzięgiel, Reorganizacja społeczności wiejskiej północnego Iraku Vi warunkach prosperity naftowej; M. Abdalla, Społeczność asyryjska w Kamy;;zli w Północno-wschodniej Syrii. i sesja II Zjazd Absołwentów Etnografii i Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Poznańskiego poświęcony pami::;ci prof. dra JÓzef2. Burszty (poznań 25 IX). Organizatorzy: Instytut Etnologii Uniwersytetu Adama Micldewicza. Referaty: J. Bednarski, Profesor ,Józef Burszta jako uczony i nauczyciel akademicki; Z. Jasiewicz, Prace badawcze i dydaktyczne Instytutu Etnologii DAM; L Kabat, Role zawodowe i losy życiowe absolwentów. Sesja z okazji 60-łecia Skansenu Kurpiowskiego im. Adama Chętnika (ŁomżaNowogród 9 - 11 X). Organizatorzy: Społeczny Komitet Obchodów 60-lecia Skansenu Kurpiowskicgo im. A. Chr;tnika w Nowogrodzie, Muzeum Okręgowe w Łomż,y. Refe~'aty i komunikat.y: W. Lempka, 60 lat Skansenu Kurpiowskiego w Nowogrodzie; F. Midura, Skansen Kurpio'Nski na tle muzeów tego typu w Polsce; Z. Sędziak. Adam Chętnik -- życie i działalność; Z. Piechociński, Adam Chętnik wobec problemu Warmii i l\hzur; M. Pokropek, Założenia i plany II cz. Skansenu Kurpiowskiego; K. DSZYllSki, Wpływ przedsięwzięć skansenowskich Adama Chętnika r:.a inicjatywy skan:,eliowskie w Polsce. Konferencja pL "Dorobek naukowy prof. K. Zawlc,towicz-Adarnskiej w świetle dzisiejszych zainte:'csowań etnografów polskich (Łódź 5 - 6 XI). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu :"ódzkiego. Referaty: A. Kutrzeba-Pojnarowa, Moje spotkania z K. Zawistowicz-Adamską; M. Biernacka, Stosunek K. Zawistowicz-Adamskiej do wsi jako środowiska społeczno-kulturowego; lVI. Vvieruszewska, Region, społeczncść lokalna - renesans zainteresowań; J. Kucharska, Spcleczność lokalna i jej badanie w śv,rietle koncepcji K. Zawistowicz-Adamskiej; J. Damrosz, Znaczenie inspirCl.cji teoretyczno-metodologicznych w badaniach społeczności lokalnych i grup regionulnych; S. Svecova, Otazky v,Y';kumu lokalnych spolecnosti a regionu; T. Heroldova, Vesnice v ceskem pohranici po 1945 - utvareni novych lokalnych spoJecnosti; A. Zambrzycka-Kunachowicz, Dar jako kategoria kulturowa; K. Kwaśniewicz, Problem badania obrzędowości dorocznej; N. Pavkovic, Problem badania systemów krewniaczych; V. Krawczyk-Wasilewska, Popularyzacja epiki ludowej w dorobku K. Zawistowicz-Adamskiej; M. Trojan, Zainteresowania ludami �302 ugro-fińskimi w pracach K. Zawistowicz-Adamskiej; C. Nowosz, Muzealnictwo w koncepcji K. Zawistowicz-Adamskiej; A. Jackowski, Człowiek i t\\lórczość; M. Drozd-Piasecka, Problematyka sztuki ludowej w pracach K. Zawistowic:>:-Adamsldej; K. Kaniowska, Rozważania o metodzie K. Zawistowicz-Adamsldej; M. Piotrowski, Metoda badań terenowych K. Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczesnego badacza; E. Sroczyńska, .,Społeczność wiejska" K. Zawistowicz-Adamskiej. Spotkanie ku czci Seweryna Udzieli (Kraków 24 XI). Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Komisja Etnograficzna Oddziału PAN w Krakowie, Katedra Etnografii Słowian UJ, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Krakowie. Referaty: A. Jacher-Tyszkowa, Seweryn Udziela jako twórca Muzeum Etnograficznego w Krakowie; U. ZębaIska, Księgozbiór Seweryna Udzieli podstawą dla Biblioteki Muzeum; U. Janicka-Krzywda. Zbiory archiwalne Seweryna Udzieli; D. ŁąCzY11ska,Młodość Seweryna Udzieli; R. Reinfms, Seweryn Udziela jako człowiek i jako badacz; E. Pietraszek, Seweryn Udziela jako badacz kultury ludowej; W. Bieńkowski, Działalność Seweryna Udzieli w Komisjach Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie; A. Rataj, Rozwój Muzeum Etnograficznego w Kr:lkowie po II wojnie światowej. Przegląd Filmów Etnograficznych Witolda Zukowskiego (Włocławek 6 XII). Organizator: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. Słowo wstępne: E. Sroczyńska. Sesja nt. "Działalność Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim w latach 19271987" (Tomaszów Mazowiecki 7 XII), Organizator: Muzeum w Tomaszowie Maz. Referaty między innymi wygłosili: J. P. Dekowski, Muzeum w Tomaszowie Maz. historia i działalność w latach 1927- 1956; J. Jastrzębski, Działalność Muzeum w Tomaszowie Maz. w latach 1957 - 1987; W. Bogurat, Obrzędy doroczne i sztuka obrzędowa woj. piotrkowskiego. Seminaria etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 29 I A. Plucińska-Amribd, Styl łódzkiego środowiska robotniczego. 5 II K. Pisera, Narzędzia rolnicze w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Etno- w graficznego 5 III Łodzi. Iwona Archeologicznego Swiętosławska, i Etnograficznego Huculskie 9 IV W. Nowosz, Rzeźba Makonde nograficznego obrazy na szkle w zbiorach Muzeum w Łodzi. w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Et- w Łodzi. 1 X M. Eckert, Lalkowe, narodowe postacie teatralne. 15 X A. Twardowska, Polskie zabawki ludowe. 12 XI S. Nowina-Sroczyński, Gospodarstwo wiejskie w heraldyce polskiej. 19 XI M. Golicka-Jabłońska. Podróż do dwóch światów refleksja nt. chrześcijańskiego i islamskiego Egipt1l. 26 XI A. Mikołajczyk, Wrażenia z podróży muzealne) na Ukrainie. Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. 15 I J. Łaszczuk, Z zagadnień Ludowego rzemiosła artystycznego 15 I U. Janicka-Krzywda, Przemiany stroju górali babiogórskich Ukrainy. po II wojnie światowej. 7 I F. Kiryk, siedniej Miasta góralszczyzny. i miasteczka podkarpackie i ich wpływ na kulturę są- �303 1 III R. Reinfuss, s::c::iJzr.y w XIX Rola miast podkarpackich w rozwoju kultury ludowej góral- ludowej na przykŁadzie wieku. 3 IV A. Tyszkowa, ,itzcworytów leżajskich. Ploblemy badawcze polskiej grafiki ~. Pietraszek, Tradycja we wspólc;:esneJ wsi dolnośląskiej. :.;VI S. Urbańczyk, Slady kolonizacji wołoskiej w słownictwie ludności Karpat. 7 X W. Drabik, OJ teatru do ObTZ(;U.U. " XI U. Mohrmann, Współczesne badania nad sztuką ludową i nieprojesjonalną fi V w NRD. 2 XII T. Kosmina, Z badań nad budownictwem ludowym 2 XII A. Kowalska-Lewicka, Uwagi o Międzynarodowej niowej na Ukrainie. Konferencji Pożywie- w Norwegii. 1988 r. Spotkanie z okazji 40-lecia kwartalnika 19 l). Organizator: Instytut Sztuki PAN. "Polska Sztuka Ludowa" (Warszawa Przegląd Filmów Etnograficznych Waldemara Czechowskiego (Włocławek Organizator: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. wstępne: E. Sroczyńska. 12 VI). Słowo Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Warszawa 20 V). Organizator: KNE PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN: Referaty: M. Biernacka, Z badań nad więzią społeczną wsi i jej kulturowymi przejawami; W. Paprocka, Etnologiczne badania nad współczesnością w ośrodkach naukowych uniwersyteckich oraz placówkach IHKM PAN. Sesja popularne-naukowa nt. "Ochrona zabytków kultury ludowej" (Opoczno 21 V). Organizatorzy: Muzeum Regionalne w Opocznie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Opocznie. Referaty i komunikaty: S. Rosiński, Rola muzeów skansenowskich w ratowaniu zabytków architektury ludowej; J. P. Dekowski, Z badań nad ludem opoczyńskim i jego kulturą; L. Muszyński, Rola stowarzyszeń regionalnych w upowszechnianiu kultury; S. Gąsior, Zbiory muzeów województwa piotrkowskiego - magazynowanie i konserwacja; Z. Błaszczyk, Zabytki w regionie opoczyilskim, ich stan i użytkownicy; S. Petrus, Ruch ludowy w Opoczyńskiem; W. Koperkowicz, Ludzie zasłużeni dla regionu opoczyńskiego. Inwentarzyacja zabytków kultury ludowej. Uroczysty jubileusz gO-lecia urodzin prof. dr Marii Znamierowskiej-Priifferowej połączony z otwarciem wystawy "Kultura ludowa w fotografii Marii Znamierowskiej-Priifferowej" (Toruil 17 VI). Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum, Pomorskie Towarzystwo Muzyczne. Posiedzenie pracowników Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego i Oddziału Etnologii Fakultetu Filozoficznego Uniwersytetu Edvarda Kardelja w LjubIjanie (Ljubljana - Portoroz 5 - 8 IX). Organizatorzy: Uniwersytet Edvarda Kardelja w Ljubljanie, Katedra Etnografii UŁ. Referaty: V. Novak, Emila Korytka neobjavljeno gradivo o slovenskem ljudskem zivljenju; B. Ostromęcka-Frączak, Osobowość Emila Korytki w świetle jego wierszy, listów i notatek etnograficznych, N. Jez, Emil Korytko in Kopitar; T. Pretnar, O verznih oblikah v slovenskih prevodih Korytkovih pesmi; B. Kopczyńska-Jaworska, Rodzina robotnicza okresu międzywojennego w Łodzi. Problem tworzenia i interpretacji źródeł; S. Kremensek. �304 O ljudski kulturi, o delavski kulturi in o naClnU zivljenja; G. E. Karpińska, Robotnik w ekologicznej strukturze miasta; N. Sulic i J. Zagar, Spreminjanje poldicne in socialne podobe Ljubljane od druge polovice 1~. stoletja do danes; M. Wasiak, Opowieść wspomnieniowa o fabrykancie Poznańskim w środowisku robotniczym; E. Nowina-Sroczyilska, Umrzeć w mieście: Refleksje na marginesie badań nad zwyczajami związanymi ze śmiercią i pogrzebem w łódzkim środowisku robotniczym; K. Kaniowska, Problem opisu w etnologii; L Slavec, Marginalije k etnolośkemu pisanju in opisu; M. Piotrowski, Materiały autobiograficzne i możliwość ich wykorzystania w etnografii; Z.Smitek, Potopisna literatura kot predmet etnolośkega raziskovanja; B. Jezernik, O metodi in predsodkih v antropologiji 18. stoletja (na primeru Alberta Fortisa); K. Piątkowska, Kulturowe reguły sztuki: Propozycja spojrzenia w oparciu o badania w środowisku wiejskim; J. Kucharska, Międzypokoleniowy przekaz tradycji językowych we wsiach kaszubskich Chmielno, Wiele, Zawory w świetle badań etnograficznych z lat 1982 - 1983; J. Bogataj, O etnolośkem pojmovanju kulture in kulturne dediScine v sodobnem turizmu: kontinuiteta, identiteta, alternativa; M. Ravnik i Z. Zagar, Kulturna dediSCina solin na slovenskem obrezju. [Materiały publikowane: "Etnoloska SticiSca"I"Ethnological Contacts" vol. l Ljubljana 1988J. 64 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa pl. "Funkcje muzealnictwa etnograficznego" (Bytom 16 -18 IX). Organizatorzy: Polskic Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny i Oddział Śląski, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Referaty: K. MakuIski, Naul:owe i społeczne funkcje muzealnictwa etnograficznego; J. Kamocki, Badania i ekspedycje naukowe muzeów etnograficznych oraz wykorzystanie ich efektów; A. Tyszkowa, Znaczenie zbiorów etnograficznych w pracy naukowo-badawczej; B. Bazielich, Obraz kultury ludowej w Polsce w świetle materiałów muzealnych; J. Czajkowski, Muzealnictwo skansenowskie częścią muzealnictwa etnograficznego - funkcja, zadania, metody; M. Parnowska, Rodzaje archiwów etnograficznych w muzeach oraz nowe metody dokumentacji etnograficznej i ich wartość dla nauki oraz upowszechnienia kultury; I. Bukowska-Floreńska, Zagadnienie współczesności w zbiorach etnograficznych; R. Tubaja, Formy upowszechnienia kultury ludowej poprzez muzealnictwo. Ogólnopolska Konferencja Skansenowska (Sanok 17 - 19 X). Organizator: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Referaty: J. Czajkowski, Uwagi metodologiczne do budownictwa ludowcgo w Polsce; V. Frolec, Główne kierunki histerycznego rozwoju budownictwa ludowego w Czechosłowacji; M. Pokropek, Budownictwo ludowe północno-wschodniej Polski; S. Karolkiewicz, Cele i zadania Fu;:dacji Ochrony Zabytków; W. Pawlak, U. Raszkiewicl:, Budownictwo ludowe w kurpiowskiej Puszczy Zielonej; T. Czerwiński, Budownictwo Mazowsza pólnocno-l:2.chodniego; B. Jesionowski, Budownictwo ludowe na Zuławach; J. Langer, Budownictwo ludowe na Orawie; M. Chodakowski, Budownictwo ludowe na Ukrainie; N. Sopoliga, Glówne cechy budownictwa Ukraińców w Słowacji; R. Tubaja, Budownictwo ludowe na Pomorzu Wschodnim; J. Sienkiewicz, Budownictwo ludowe Pomorza środkowego i zachodniego; O. Sewan, Problemy budownictwa drewnianego w RFSRR; W. Sadowski, Budownictwo wiejskie u zbiegu Noteci i Warty; A. Gólski, Budownictwo chłopskie w Wielkopolsce; S. Rosiński, Budownictwo ludowe w regionie radomskim; J. Święch, Budownictwo ludowe Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej; J. Adamczewski, Budownictwo ludowe na Pałukach; M. Trojan, Specyfikacja i zróżnicowanie budownictwa wiejskiego na Dolnym Śląsku; M. Soppa, Budownictwo drewniane Łużyczan między Nysą i Bobrem; L Kempisty, Budow- �305 nictwo ludowe Łużyc; J. Gałęza, Budownictwo ludowe na Śląsku Opolskim (próba przedstawienia dróg rozwoju); R. Rok, Budownictwo ludowe regionu częstochowskiego; A. Spyra, Budownictwo drewniane wsi pszczyńskiej; M. Pokropek, Budownictwo ludowe okolic Warszawy, H. Świątkowski, Budownictwo ludowe w Łowiekiem; B. Szur owa, Budownictwo mieszkalne i gospodarcze na Wyżynie Małopolskiej w XIX i XX w.; J. Leszczyński, Chłopskie budownictwo mieszkalne i gospodarcze w województwie kieleckim; R. Królikowski, Chłopskie budownictwo drewniane na Lubelszczyźnie; K. Jagieła, Budownictwo gospodarcze w Beskidzie Zywieckim; W. Jankowski, Mieszkalne i gospodarcze budownictwo ludowe w Polsce w świetle ewidencji zabytków architektury i budownictwa prowadzonej w latach 1976- 1988 przez ODZ w Warszawie. Uroczystości jubileuszowe lOO-lecia Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie poł'lczone z otwarciem wystawy "Kolekcja sztuki plemiennej Zairu" (Warszawa 27 X). Organizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne. VI Przegląd Filmów Etnograficznych pt. "Etnologia a film" (Łódź 9 -11 XI). Organizatorzy: Katedra Etnografii UŁ, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Referaty: B. Kopczyńska-Jaworska, Historia i idea przeglądów filmów etnograficznych; M. Łukowski, Między naukowym realizmem a filmową poezją w polskim filmie etnologicznym; E. Nowilla-Sroczyńska i A. Różycki, Mistrz i Małgorzata, czyli o konsultacji naukowej w filmie; G. Pełczyński, Kultura ludowa, film, folkloryzm; D. Drljaca, Ekranizacja zwyczajów ludowych w jugosłowiańskim filmie dokumentalnym; N. Kriźnar, Analiza video projekta. Posiedzenie naukowe (Warszawa 12 XI). Organizatorzy: opół Badawczy Uniwersytetu Warszawskiego "Osobliwość Państwowe Muzeum Etnograficzne. Odczyt: M. Prokopec, Contemporary North and Prehistoric South of Australia. Interdyscyplinarny Zcgatunkowa człowieka", Australian Aboriginals: Konferencja pt. "Folklor a światopogląd ludowy na przykładzie Śląska" (Turawa k. Opola 17 - 18 XI). Organizatorzy: Katedra Folklorystyki WSP w Opolu, Komisja Folklorystyki Komitetu Nauk o Literaturze PAN. Referaty: D. Simonides, Ludowy antropokosmos; T. Smolińska, W poszukiwaniu samoświadomości (rodzinne opowieści genealogiczne); W. Korzeniowska, Sacrum i profanum w ludowym modelu życia; H. Wesołowska, Rodzinne obrzędy jako wyraz samoświadomości; P. Kowalski, Badania nad wspólczesną śląską kulturą ludową. Sesja pt. "Wartości kultury polskiej a przemiany społeczne XIX i XX ,,,,...' (Lublin 2ł - 22 Xl). Organizator: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Referaty o tematyce etnograficznej wygłosili: B. Kopczyńska-Jaworska, Miasto i miejskość w systemie wartości kulturowych Polaków; J. Bartmiński, Ludowość jako wartość w kulturze polskiej XIX i XX w.; R. Kantor, Trwałość czy erozja tradycji w społeczności wiejskiej. Sesja naukowa nt. "Tradycja i współczesność w kulturze rdzennych mieszkańców Australii i wysp Pacyfiku" (Wrocław 26 - 27 XI). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział we Wrocławiu. Referaty: A. Kuczyński, Australia w opisach E. Strzeleckiego refleksje o kulturze i sytuacji bytowej; M. i B. Strzałkowie, Walka o prawo do ziemi jako wyraz poszukiwania tożsamości tubylczej ludności Australii; J. Jaskulski, Instrumenty muzyczne rdzennych mieszkańców Australii w zbiorach polskich; F. Rosiński, Kultura pierwotnej ludności Tasmanii; J. Kamocki, Od plemienia 20 Lud t. LXXIIl �306 do narodu. Tworzenie się struktur narodowych w Indonezji; W. Kowalak, Kulty cargo a ruchy wyzwoleńcze w Irianie Zachodnim; F. Rosiński i W. Bęben, Współczesne ruchy spirytystyczne na Melanezji; A. Kozyra, Struktura i funkcje tajnych związków na Melanezji; W. Bęben, Praktyki czarodziejskie Arapeszów; F. Rosiński, Istota i rola duchów według tradycyjnych wierzeń papuaskich; A. Posem-Zieliński, Ogólnopolinezyjskie bóstwa naczelne i ich mitologiczny kontekst; B. Kopydłowska-Kaczorowska, Formy pochówków na Oceanii; J. Schmidt, Etnologiczny aspekt badań etnogenetycznych na Polinezji; J. Komorowski, Polskie żagle na Oceanii (część III - do roku 1988); J. Komorowski, Summa. Dorobek 12 lat trwania se.oji (1976 - 1988). Seminarium pt. "Zbiory fonograficzne folkloru - opis i przechowyw<Jnie (Warszawa 29 IX). Organizator: Instytut Sztuki PAN. Referaty: J. Bartmiński. G. Bączkowska, J. Adamowski, O organizacji archiwum etnolingwistycznego Zakładu Języka polskiego UMCS i założeniach deskryptorowej systematyki pieśni ludowych: J. Pękacz, Zbiory fonograficzne Działu Etnograficznego Muzeum Okręgowego w Rzeszowie; A. Zoła, Zbiory fonograficzne pieśni religijnych; K. Janczewska-Słomko, Nagrania muzyki ludowej w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie; A. A. Zdaniukiewicz, Zbiór nagrań gwarowych z Wileńszczyzny - geneza, zawartość, stopień opracowania i wykorzystania; E. Arszyńska, Charakterystyka i zasady opisu zbioru fonograficznego w Muzeum w Toruniu; B. Lewandowska, Źródła do badania folkloru muzycznego Karpat Polskich; K. Lesień-Płachecka, Z prac dokumentacyjnych Archiwum Fonograficznego im. Mariana Sobieskiego; P. Dahlig, Przechowywanie zbiorów fonograficznych w świetle wybranej literatury. Sesja Komisji Metodologicznej Komitetu Nauk Etnologicznych PAN związana z uczczeniem 75-lecia Prof. dr Anny Kutrzeby-Pojnarowej. (Warszawa 3D XI). Organizator: Komisja Metodologiczna KNE PAN. Tematem sesji były zagadnienia związane z przesunięciami w polu badawczym etnologii. Zagajenie: Z. Sokolewicz. Seminaria etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 21 I B. Nowicka, Hermeneutyczne propozycje Paula Ricoeura w badaniach tekstów literackich. 28 I A. Kufel-Dzierzgowska, Zabytki Jugosławii. 4 II J. Nadolski, Wyprawa studencka do Afryki ZachodniC'j w 1979 r. 3 III A. Styczyńska, Religijność ludowa przedmiotem zainteresowania etnografa. 7 IV M. Liberska-Marinov, Realizacja wybranych treści sakralnych w tradycyjnej sztuce ludowej Polski Środkowej. 14 IV E. Vecerkova, Ludowe meble na Morawach. 9 VI A. Woźniak, Tkactwo i hafciarstwo w tradycjach rodzinnych mieszkańców Bielowic w 0poczyI1skiem. 3 XI M. Pinińska, Teatr Sójki na tle innych teatrów lalkowych z okresu międzywojennego. 17 XI K. Pisera, Kultura ludowa w pierwszych latach działalności Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. 9 XII M. Abdalla, Kultura Asyrii. Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. 13 I E. Pietraszek, Seweryn Udziela jako badacz kultury ludowej; Rozwój Muzeum Etnograficznego w Krakowie po II wojnie światowej. A. Rataj, �307 10 II G. Krajev, Z badań nad obrzędowością w Bułgarii. 2 III W. Bieńkowski, Działalność Komisji Etnograficznej PAN; E. Fryś-Pietra~zkowa i A. Kowalska-Lewicka, Zjazd Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego w Kolonii w 1987 r. 6 IV T. Chrzanowski, Miasteczka drewniane jako "dzieło zbiorowe" architektury i urbanistyki. 11 V M. Kornecki, Wieś i miasteczko - krajobraz czasu minionego. 22 VI B. Szurowa, Karczmy i zajazdy w kieleckim w świetle materiałów archiwalnych z XIX wieku. 9 XI W. Drabik, Od teatru do obrzędu. 9 XII A. Tyszkowa, Historia Oddziału krakowskiego PTL; K. Kwaśniewicz, Jan Swiętek jako badacz kultury ludowej; T. Marcinkowska, Folklor muzyczny w Targowisku (gm. Kłaj), rodzinnej wsi Jana Swiętka. Maria Niewiadomska WYMIANA ZAGRANICZNA WYDAWNICTW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (Stan w czerwcu 1988 roku) Podstawowym źródłem pozyskiwania do biblioteki Towarzystwa cennych specjalistycznych czasopism i wydawnictw seryjnych jest wymiana prowadzona z różnymi instytucjami zagranicznymi. Tą drogą co roku otrzymujemy także kilkadziesiąt dzieł zwartych. Ze względu na to, że nasze Towarzystwo nie posiada środków dewizowych na zakup publikacji ze strefy dolarowej, jedynie tą drogą możemy systematycznie gromadzić ważne czasopisma i serie etnograficzne. Wymianę wydawnictw prowadzimy ze 157 placówkami uniwersyteckimi, instytutami akademii nauk, muzeami, tow3,rzystwami naukowymi i ośrodkami kultury w 35 krajach. W sumie otrzymujemy 204 tytuły, w tym 96 z instytucji z krajów socjalistycznych i 108 z krajów kapitalistycznych. Poniżej przedstawiono wykaz instytucji zagranicznych, z którymi aktualnie prowadzona jest wymiana. W wykazie tym pominięto kilkanaście instytucji, które w ostatnim czasie nie nadesłały swoich wydawnictw. Przy każdej podano tytuły otrzymywanych czasopi~m i wydawnictw seryjnych, gdyż tego rodzaju informacje są niewątpliwie najbardziej interesujące dla czytelnika. Na tej długiej liście znajduje się również szereg wydawnictw unikalnych, których nie posiada żadna polska biblioteka. Innym niewątpliwie ważnym aspektem prowadzonej przez PTL wymiany wydawnictw jest popularyzacja działalności naszego Towarzystwa i jednocześnie promowanie etnografii polskiej w wielu krajach. Towarzystwo czyni starania o pozyskanie nowych kontrahentów. Aktywni członkowie wykorzystują tu swoje kontakty naukowe z różnymi instytucjami. Inną drogą jest pisemne składanie ofert wymiany, przy czym inicjatorem bywa zarówno nasze Towarzystwo jak i różne instytucje zagraniczne. Już po sporządzeniu wykazu przybyl nam nowy kontrahent na Węgrzech: Musee Departemental Dobó Istvan Varmuzeum, 3301 EgeI', Var l, który zaczął nam przysylać "Agria. Annales Musei Agriensis". �308 EUROPA ALBANIA Academie des Sciences de la Republique theque. Tirana. "Studia Albanica", "Culture Populaire Albanaise", "Ethnographie Albanaise". Populaire Socialiste d'Albanie. Biblio- AUSTRIA Institut fill' Volkerkunde del' Universitat Wien. 1010 Wicn, Univcrsitiitsstrassc 7. "Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte"" "Wiener Beitrage WI' Ethnologie und Anthropologie". International Committee on Urgent Anthropological and Ethnological Research clo Institut fill' Volkerkunde. 1010 Wien, Universitatsstrasse 7. "Bulletin of the Committee on Urgent Anthropological and Ethnological Research", "Review of Ethnology". Muzeum fUr Volkerkunde. 1014 Wien, Neue Hofburg. "Wiener Volkerkundliche Mitteilungen", "Archiv fill' Volkerkunde". Osterreichische Museum fur Volkskunde, 1080 Wien, Laudongasse 19. "Osterreichische Zeitschrift fill' Volkskunde", "Veroffent1ichungen des Osterreichischen Museums fill' Volkskunde". Niederosterreichische Landesbibliothek. 1014 Wien, Teinfaltstrasse 8. "Unsere Heimat", "Jahrbuch fur Landeskunde". Osterreichisches Volk~liedwerk. 10aO Wien, Fuhrmannsgasse 18. "Jahrbuch des Osterreichischen Volksliedwerkes". Institut fill' Musikethnologie. 8010 Graz, Leonhardstrasse 15. "Musikethnologie Sammelbande". Land Tirol-Kulturreferat (Amt der Tiroler Landesregierung Kulturreferat). 6010 Innsbruck, Neues Landhaus, Zimmer 249. "Tiroler Kulturzeitschrift das Fenster". Ethnographisches Museum. 2421 Kittsee. "Kittseer Schriften zur Volkskunde", katalogi wystaw. BELGIA Societe Royale BeIge d'Anthropologie et de Prehistoire. 1040 Bruxelles, 31, rue Vautier. - "Bulletin de la Societe Royale BeIge d'Anthropologie et de Prehistoire". Federation Touristique de la Province de Brabant. 1000 Bruxelles, 61, rue Marche-aux-herbes. - "Brabant tourisme". Musee de la Vie Wallonne. B-4000 Liege, En Feronstree, 136. - "Enquetes du Musee de la Vie Wallonne". �309 BUŁGARIA Balgarska Akademija na Naukite. Centralna Biblioteka. vri" l. - "Balgarski Folklor", - "Balgarska Etnografija", - "Balkanistika", - "Sbornik za narodni umotvorenija i narodopis", - "Bibliographie d'etudes balkaniques". Bibliotheque de l'Universite. 1000 Sofia, 15, boul. Rouski. - "Studia Balcaniea". 1040 Sofija, ul. ,,7 noem- CZECHOSŁOWACJ A Slovenska akademie vied. Ustredna kniwiea. 886 19 Bratislava, ul. Klemensova 19. - "Slovensky Naroaopis". Kabinet etnologie. Filozofieka fakulta Univerzity Komenskeho, Gondova 2, 80601 Bratislava. - "Ethnologia Slavica". EthnografickY ustav Moravskeho musea v Brne. 65937 Brno, Gagarinova l. - "Folia Ethnographica". Katedra etnografie a folkloristiky fa kulty University J. E. Purkyne. 60200 Brno, Arne Novaka l. - "Lidova kultura a soucasnost". Polsky Svaz Kulturne OsvetovY. 737-21 Cesky Tesin, Leninova 28. - "Zwrot. Miesięcznik społeczno-kulturalny". Slovenske Narodne Muzeum. Etnografieky ustav. Martin. - "Zbornik Slovenskeho Narodneho Muzea. Etnografia". Matica Slovellska. Slovenska Narodna KniZnica - VYmena. 03652 Martin, ul. L. Novomeskeho C. 32. - publikacje zwarte. Univerzita Palackćho. Filozoficka fakulta knihovni stredisko. 771 76 O1omouc, Wurmova 7. - ,.Acta Universitatis Palackianae Olomucensis. Facultas Philosophica. Historiea". Krajske vlastivćdne muzeum. 771 73 Olomouc, nam. Republiky 5. - "Zpravy lrrajskeho vlastivedneho muzea v Olomouei". Slezsky Ustav Ceskoslovenske Akademie Ved. 746-55 Opava, Nadraini olrruh 3l. - "Slezsky Sbornik". Slezske Muzeum. 74646 Opava, Tyrsova 1. - "Casopis Slezskeho Muzea. Serie B - historicke vedy", - "Vlastivedne listy". Ustav pro jazyk cesky CSAV. 11646 Praha 1, Valentinska 1. - "SIavia". 0stav pro etnografii a folkloristiku CSAV. 12000 Praha, Lazarska 8. - "Cesky Lid". - "Narodopisna Kniznice". Knihovna Narodniho Muzea. 11579 Praha, t!'. Vitezlleho unora 74. - "Sbornik Narodniho Muzea", - "Casopis Narodniho Muzea". Narodopisna spolecnost ceskoslovenska pri Ceskoslovenske Akademie Ved 14000 Praha 4, Pocatecka 2. �310 - "Narodopisny vestnik ceskoslovensk;Y". Edicni Komise Filosoficke Fakulty Karlovy University. armejcu 1. 11638 Praha, Nam. Krasno- - "Acta Universitatis Carolinae. Philosophica et historica. Valasske muzeum v pi'irode. 75661 Roznov. - prace zwarte. Usta v lidoveho umeru. 69662 St.raznice. - "Narodopisne Aktuality". Muzeum ukrajinskej kultury. 08980 Svidnik, Leninova 258. - "Naukovij zbirnik". Monographia". DANIA Institut Danois des Echanges. Internationaux de publikations. 1256 Copenhagen K., Amaliegade 38. - "Folk", - "Skandoslavica", - "Danske Studier". Danish Folklore Archives. 2300 Kabenhavn, Birketinget 6. - "Folk ag Kultur", - "Dansk Folkemindesamling Studier". International Sekretariat for Research on the History of Agricultural Implements. National Museum, Brede Alle 69, 2800 Lyngby. - "Tools and Tillage". FINLANDIA Suomalaisen Kirjallisuuden - "Studia Fennica", - Seura. 00170 Helsinki 17, Hallituskatu 1. "Suorni". Suomalais-Ugrilainen Seura (Societe Finno-Ougrienne). 00170 Helsinki, Snellmaninkatu 9-11. - "Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toirnituksia" (Memoires de la Societe Finna-Ougrienne), - "Suomalais-Ugrilaisen Seuran Aikakauskirja" (Journal de la Societe Finno-Ougrienne). Societas Scientiarum Fennica. Exchange Centre for Scientific Literature. Rauhankatu 15 B, 00170 Helsinki 17. - "Bid-rag till Kannedom av Finlands. Natur och Folk". - "Commentationes Humanarum Litterarum". Suomalainen Tiedeakatemia (Academia Scientiarum Fennica). Exchange Centre for Scientific Literature. Rauhankatu 15 B, 00170 Helsinki 17. - "FF Communications". Nordic Institute of Folklore. 20500 Turku 50, Henrikinkatu 3. - "NIF Newsletter". Institute of Folklore and Comparative Religion. University of Turku. 20500 Turku 2, Henrikinkatu 3. - "Temenos". �311 FRANCJA Musee national des Arts et Traditions populaires. 75116 Paris, 6, Avenue du Mahatma Gandhi. - "Ethnologie Francaise". Institute d'Ethnologie, Musee de l'Homme. 75116 Paris 16e Pal ais de Chaillot, Place du Trocadero. - "Memoires de l'Institut d'Ethnologie", - "Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie". HISZPANIA Institucion "Fernando el Catolico". 50004 Zaragoza, Plaza de Espana, 2. - "Cuadernos de Aragon", "Caesaraugusta", - "Archivo de Filologia Aragonesa". HOLANDIA P. J. Meertens-Instituut. Keizersgracht 569-571, Postbus 19888, 1000 GW Amsterdam. - "Volkskundig Bulletin". Bibliotheek der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Exchange Department, Postbus 41950, 1009 DD Amsterdam. - "Verhandelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van WetenschapP"n, Afd. Letterkunde". JUGOSŁAWIA Srpska Akademija Nauka i Umetnosti. Biblioteka. 11 001 Beograd, Knez Mihailova 35. - "Glasnik Etnografskog Instituta", - "Srpski Etnografski Sbornik", - "Posebna Izdanija Etnografskog Instituta". Etnografski Muzej u Beogradu. Beograd, 11 000, Studentski trg 13. - "Glasnik Etnografskog Muzeja", - "Etnoloski Pregled". Slovenski Etnografski Muzej, 61 001 Ljubljana, Presernova 20. - "Slovenski Etnograf". Slovensko etnolosko druśtvo. Univerza E. Kardeja, Filozofska Fakulteta, Oddelek za etnologijo. 61001 Ljubljana, Askerceva 12. - "Glasnik Slovenskcga etnoloskega drustva", - "Knijznica Glasnika Slovenskcga etnolośkega druśtva". Slovcnska Akademija Znanosti in Umetnosti - Biblioteka. 61001 Ljubljana, Novi trg 4 - 5. - "Letopis Slovenske Akademije Znanosti in Umetnosti", - "Viri za zgodovino Slovencev", - "Dela. Razred za zgodovinske in druzbene vetie", - "Razprave. Razred za zgodovinske in druzbene vede". Institut za Slovensko Narodopisje SAZU. 61 001 Ljubljana, Novi trg 3. - "Traditiones". Muzej Slavonije. 54 000 Osijek, Partizanski trg 6. - "Osjecki Zbornik". Vojvodjanski Muzej. 21000 Novi Sad, Dunavska 35. - "Rad vojvodjanskih muzeja". �312 Zemaljski Muzej. 71 000 Sarajevo, V. Putnika 7. - "Glasnik Zemaljskog Muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Etnologija". Narodni Muzej. 18500 Vranje. - "Vranjski Glasnik". Knjiznica Jugoslovenske Akadernije Znanosti i Umjetnosti. 41 000 Zagreb, Zrinski trg 11. - "Djela Jugoslovenske Akademije Znanosti i Umjetnosti", - "Problemi Sjevernog Jadrana", - "Grada za gospodarsku povijest Hrvatske", - "Zbornik za Narodni zivot i obieaje Juznih Slavena". Etnografski Muzej u Zagrebu. 41000 Zagreb, Mazuranićev trg 14. - "Etnoloska IstraZivanija". Hrvatsko etnolosko drustvo. Filozofski fakultet. 41 000 Zagreb, Dure Salaja 3. - "Etnoloska tribina. Godiśnjak hrvatskog etnolośkog drustva". Zavod za Istrazivanje Folklora Instituta za filologij u i folkloristiku. 41 000 Zagreb, ul. Socjalisticke Revolucije 17. - "Narodna Umjetnost". NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Akademie der Wissenschaften der DDR. Institut fur sorbische Volksforschung. 8600 Bautzen, Ernst-Thiilmann-Strasse 6. - "Letopis. Rjad A: ree a literatura", - "Letopis. Rjad B: stawizny", - "Letopis. Rjad C: ludoweda", - "Letopis. Rjad D: kultura a wumełstwo", - "Serbske narodne drasty", - "Sorbischer Sprachatlas". Akademie der Wissenschaften der DDR. Zentralinstitut fur Geschichte. 1100 Berlin, Prenzlauer Promenade 149 - 152. - "Jahrbuch fUr Volkskunde". Akademie der Wissenschaften der DDR. Zentralinstitut fUr Geschichte. VB Kulturgeschichte/Volkskunde. 801 Dresden, Augustusstr. 2. - "Demos. Internationale Ethnographische und Folkloristische Informationen". Staatliche Museen zu Berlin. Zentralbibliothek. 1020 Berlin, Bodestrasse 1 - 3. - Katalogi muzealne. Staatliches Museum fUr Volkerkunde. 8060 Dresden, Karl-M3.rx-Platz 11, Japanisches Palais. - "Abhandlungen und Berichte des staatlichen Museums fUr Volkerkunde, Dresden". - "Kleine Beitriige". Museum fUr Vo;lkerkunde. 701 Leipzig, Taubchenweg 2. - "Jahrbuch des Museums fUr VOlkerkunde", "Veroffentlichungen des Museums fUr VOlkerkunde", - "Mitteilungen aus dem Museum ..." BERLIN ZACHODNI Museum fUr Volkerkunde, 1000 Berlin 33, Arnimallee - "Baessler-Archiv. Beitrage zur Volkerkunde". 27 - Dahlem. �313 NORWEGIA Norks Folkemuseum. - "By og Bygd". Bibliotek. 0287 Oslo 2, Museumsveien 10. PORTUGALIA Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia. Faculdade de Ci.encias versidade do Porto. 4000 Porto, Prap Gomes Teixeira. - "Trabalhos de Antropologia e Etnologia". Instituto de Anthropologia. Universidade de Coimbra. 3000 Coimbra. - "Anthropologia Portuguesa". Uni- REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC Deutsches Volksliedarchiv. 7800 Freiburg i. Br., Silberbachstr. 13. - "Jahrbuch fUr Volksliedforschung". Arbeitskreis fur Ethnomedizin. 2000 Hamburg 20, Curschmannstr. 33. - "Ethnomedizin". Hamburgisches Museum fi.ir Vólkerkunde. 2000 Hamburg, Binderstr. 14. - "Mitteilungen aus dem Museum fi.ir VOlkerkunde Hamburg. N. F." Seminar fi.ir Vo\kskunde der Universitiit Kieł. 2300 Kiel, Olshausenstr. 40 - 60. - "Zeitschrift fi.ir Volkskunde". Kommission fi.ir ostdeutsche Volkskunde in der Deutschen Gesellschaft fi.ir VolksKunde c. V., 2300 Kiel, Olshausenstrasse 40 - 60. - ,.Jahrbuch fi.ir ostdeutsche Volkskunde", - "Schriftenreihe der Kommission fi.ir ostdeutsche Volkskunde". Bibliothek des J. G. Herder-Institut. 3550 Marburg, Lahn, Gisonenweg 5 - 7. - "Zeitschrift fi.ir Ostforschung". Bibliothek des Instituts fiir Europiiische Ethnologie der Philipps-Universitiit Marburg. 3550 Marburg, Elisabethstr. 9. - "Hessische Bliitter fi.ir Volkskunde". Germanisches National Museum. 8500, Ni.imberg, Kartiiusergasse 1. - "Bibliothek des germanischen Nationalmuseums Ni.irnberg". Anthropos-Institut. 5205 S1. Augustin, Arnold-Janssen-str. 20. - "Anthropos". Institut fi.ir Auslandsbeziehungen. 7000 Stuttgart, Charlottenp\atz 17. - "Zeit~chrift fi.ir Kulturaustausch". RUlVIUNIA Biblioteco Centrala Universitara (pentru Asociata Slavistilor din RS. Romania). 70018 Bucuresti, Str OnestL - "Romanoslavica". Biblioteca Centrala de Stat A Republicii Socialiste Romania. 70018 Bucuresti, Strada Ion Ghica 4. - publikacje zwarte. Academia RSR Institutul de Etnografie si Folklor. 7000 Bucuresti, Nikos Beloiannis 25. - "Revista de etnografie si folclor". Institutul de Istoria ArteL 71104 Bucuresti, Calea VicŁorici 196. �314 - "Studii si Cercetari de Istoria Artei. Seria Arta Plastica", - "Revue Roumaine d'Histoire de l'Art". Academia RSR Institut d'Etudes Sud-Est Europeennes. 71119 Bucuresti. - "Revue des :E:tudesSud-Est Europeennes". Muzeul Unirii. 2500 Alba Julia, str. Mihai Viteazul 14. - "Apulum". Biblioteca Centrala Universitara. 3400 Cluj-Napoca, str. Clinicilor 2. - "Studia Universitatis Babes-Bolyai. Historia", - "Anuarul de Folclor". Academia R.S. Romania. Fi1iala Cluj Biblioteca. 3400 Cluj, str. M. Kogolniceanu 12 - 14. - "Anuarul Institului de Istorie si Arheologie Cluj-Napoca", - "Forschungen zur Volks- und Landeskunde". Universitatea "Al. I. Cuza". CentruI de lingvistidi, istorie literara si folelor. 6600 Jasi - 6, strada T. Codrescu 2. - "AnaT de linguistica si istorie literara". Muzeul Brukenthal. 2400 Sibiu, 9 Republicii 4 - 5. - "Cibinium". Biblioteca Centrala Universitara. 1900 Timisoara, Bv. V. Parvan 4. - "Folclor literar". SZWAJCARIA Schweizerisches Museum flir Volkskunde. 4001 Basel, Miinsterplatz 20. - publikacje zwarte i katalogi. Schweizerische Gesellschaft fiir Volkskunde. 4059 Basel, Augustinergasse 19. - "Schweizer Volkskunde", - "Folklore suisse". Schweizerisches Institut fiir Volkskunde. 4051 Basel, Augustincrgasse 19. - "Schweizerisches Archiv flir Volkskunde". SZWECJA Góteborgs Etnografiska Museum. 41114 Goteborg, N. Hammgatan - "Goteborgs Etnografiska Museum Arstryck". Kulturhistoriska Museet. 221 04 Lund. - "Kulturen". Nordiska Museet. 11521 Stockholm. "Fataburen", - "Ethnologia Scandinavica", - "Rig". Universitetsbiblioteket. 75120 Uppsala, Box 510. "Studia Ethnologica Upsaliensia", "Uppsala Studies in Cultural Anthropology", "Occasional Paper". 12. WĘGRY Magyar Tudomanyos Akademia - "Ethnographia", - ,.Acta Ethnographica". Konyvtara. 1361 Budapest, Akademia utca 2. �315 Hungarian Academy of Sciences. Ethnographical Institute. 1250 Budapest. Orszaghaz u. 30. Postafiok 29. - "Documentatio Ethnographica". Neprajzi Muzeum Konyvtara. 1055 Budapest. Kossuth Lajos ter 12. - "Neprajzi Ertesito". - "Bibliographie del' ungarischen Volkskunde". Neprajzi Tanszek. Lehrstuhl fiir Volkskunde. Lajos Kossuth Universitat. 4010 Debrecen. POB 16. - "Miiveltseg es Hagyomany", - "Studia Folkloristica et Ethnographica". Herman ott6 Muzeum. 3529 Miskole. Felszabadit6k utca 28. - "A Miskolci Herman Ott6 Muzeum Kozlemenyei", - "Annales Musei Miskolciensis de Herman Otto Nominati (A Herman Ott6 Muzeum Evkonyve)". Arany Janos Muzeum. Nagykor6s, Cegledi ut. 19. - "Acta Musei de Janos Arany Nominati". Istvan Kiraly Muzeum. 8001 Szekesfehervar l. Gagarin tel' 3. - "Alba Regia". Veszprem Megyei Muzeumi Igazgat6sag. 8201 Veszprem. Lenin-liget 5. - "A Veszprem Megyei Muzeumok Koz1emenyei". WŁOCHY Cattedra di storia delIe tradizioni populari. Instituto di Filologia Moderna. Universit· degli Studi - BarL - "Lares". Museo Preistorico ed Etnografico "Luigi Pigorini". 00-144 Roma. Via Lincoln 1. - "Bulletino di Paletnologia Italiana". Instituto Italiano di Antropologia. Roma, 00185. Piazzale AIda Moro. - "Rivista di Antropologia". WIELKA BRYT ANIA University of London. School of Slavonic and East European Studies. London WC IE 7HU. - "The Slavonic and East European Review". Royal Anthropological Institute. Museum of Mankind Library. London WIX 2EX, 6, Burlington Gardens. - "Man", - •.Anthropology Today". Bodleian Library. Slavonic and East European Section. Oxford CX1 3BG. - wydawnictwa zwarte. National Museum of Antiquities of Scotland. Edinburgh EH2 lJD, Queen Street. - "Folk Life". - "Review of Scottish Culture". University of Edinburgh. School of Scottish Studies. Edinburgh EH8 9LD, 27 George Square. - "Scottish Studies". Welsh Folk Museum. SL Fagans Castle. Cardiff CF5 6XB. - katalogi muzealne. �316 Centre for Dance Studies. Les Bois, St. Peter, Jersey, Channel Islands. - "Dance Studies". ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH Akademija Nauk SSSR Institut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. 117036 Moskva W-36, Ulianova 19. - "Sovetskaja Etnografija". Gosudarstvennaja Biblioteka SSSR im. V. L Lenina. 121019 Moskva, ul. Krasikova 28/45. - publikacje zwarte. Akademia Nauk SSSR Institut Naucnoj Informacii po Obscestvennym Naukam. Moskwa 117418, ul. Krasikova 28/45. - "Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja", - "Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii", - "Russkij Folklor". Biblioteka Akademii Nauk SSSR 199164 Leningrad W-164, Birievaja Linia 1. - "Materiały k bibliografii ucenych SSSR". Centralnaja naucnaja biblioteka im. J. Kolasa Akademii nauk BSSR 220601 Mińsk, ul. Surgonova 15. - wydawnictwa zwarte. Centralnaja Naucnaja Biblioteka AN USSR 252601 Kijev, ul. Vladymirska 62. - "Narodna tvorcist ta Etnografija", - wydawnictwa zwarte. Lietuvos TSR Mokslo. Akademija. Centrine Biblioteka. 232632 Vilnius, K. Pożelos 28. - "Lietuvos TSR Moksiu Akademijos darbai. A serija. (Trudy Akademii nauk Litovskoj SSR Serija A)". - wydawnictwa zwarte. Latvijas PSP Zinatnu Akademija. Fundamentala Biblioteka. 226376 Riga, Komunala iela 4. - "Arheologija un Etnografij a", - wydawnictwa zwarte. Gosudarstvennyj Etnograficeskij Muzej Estonskoj SSR 202400 Tarto., ul. N. Burdenko 32. - "Etnograafiamuuseumi Aastaraamat", - wydawnictwa zwarte. Naucnaja Biblioteka Akademii Nauk ESSR 200104 Tallin, Bulvar Lenina 10. - "Izvestija Akademii Nauk Estonskoj SSR Ob~cestvennyjc nauki", - wydawnictwa zwarte. AMERYKA POLNOCNA KANADA National Museum of Man. Library. Asticon Centre KIA OM8. - "Canadian Centre for Folk Culture Studies", - "Canadian Ethnology Service Paper". Blocle 1600 Ottawa, Ontario �317 ST ANY ZJEDNOCZONE University of Massachusetts Library. Amherst, Massachusetts 01003. - "Research Report". University of Michigan Library. Exchange and Gift Section. Ann Arbor, Michigan USA 48108-1205. - "Memoirs of the Museum of Anthropology University of Michigan", - "Anthropological Papers", - "Technical Reports". University of California. General Library. Berkeley, California 94720. - "University of California Publications. Folklore and Mythology Studies", - wydawnictwa zwarte. Cornell University Libraries. Serials Department. Ithaca, New York 14853. - ,,Indonesia", - "Studies on Southeast Asia", - wydawnictwa zwarte. University of California. University Research Library. Los Angeles, California 90024. - "University of California Publications in Anthropology", - "Western Folklore". American Museum of Natural History. Serials Unit Library. Central Park West at 79th Street, New York, N.Y. 10024. - "Anthropological Papers of the American Museum of Natural History", - "Natural History". New York Public Library Exchange. Grand Central Station P.O. Box 2747, New York, N.Y. 10017. - wydawnictwa zwarte. Ukrainian Museum. 203 Second Avenue. New York, N.Y. 10003. - katalogi wystaw. Tatra Eagle. Stowarzyszenie Tatrzańskich Górali. 264 PaIsa Ave., Elmwood Park, N.J. 07407. - "Tatrzański Orzeł". University of Pittsburgh, Hillman Library G-72. Pittsburgh, PA 15260. - "Ethnology". Institute for the Study of Traditional American Indian Arts. Portland. - "American Indian Basketry". University of Arizona Librar'J, Tucson, Arizona 65721. - "Anthropological Papers of the University of Arizona". Smithsonian Institution. Washington, D.C. 20540. - "Smithsonian Contributions to Anthropology". Library of Congress. Exchange and Gift Division. Washington, D.C. 20540. - wydawnictwa zwarte. University of Guam. UOG Station, Mangilao, Guam 96913. - "Micronesica". AMERYKA ŚRODKOWA HAITI Institut National Haiticn de la Culture et des Arts. Bureau -Prince, Haiti. - "Bulletin du Bureau National d'Ethnologie". d'Ethnologie. Por-au., �318 KUBA Centro Cultural Juan - publikacje zwarte. Marinello. Oficios No. 420 esquina a Acosta. Rabana I. AMERYKA POŁUDNIOWA ARGENTYNA Universidad de Buenos Aires. Museo Etnogrśfico Buenos Aires 109I. - Juan B. Ambrosetti. Moreno 350, "Runa". KOLUMBIA Centro AntropoIogico - "Ethnia". Colombiano de Misiones. Cane 34 No. 6 - 61 3er Piso, Bogota. WENEZUELA Universidad CatoIica - "Montalban". Andres Bello. Canje AUSTRALIA Apartado 29068, Caracas 1021. I OCEANIA AUSTRALIA Australian Institute of Aboriginal Studies. G.P.O. Box 553, Canberra - "Australian Aboriginal Studies Newsletter", - "Annual Reports". Sydney University Library. Serials Department. Sydney, N.S.W. 2006. - "Mankind". GUAM, patrz Stany Zjednoczone Ameryki. A.C.T. 2601. NOWA ZELANDIA Polynesian Society (Inc.), c/- Anthropology Private Bag, Auckland, 1, New Zealand. - "The Journal of the Polynesian Society". Department, University of Auckland, AZJA INDIE Ethnographic and Folk Culture Lucknow 226007. - "The Eastern Anthropologist", Society. 7A. Ram Krishna Marg, Faizabad Road, �319 JAPONIA Association for the Ainu-Folklore. N-l, W-7, Sapporo. - "Reports on the Ainu Folklore". Anthropological Institute of Nanzan University. la, Yamazato-cho, Showa-ku, Nagoya. - "Asian Folklore Studies". Ethnological Foundation of Japan. 3-1-17, Higashicho, Hoya-shi, Tokyo, 202. - "The Japanese Journal of Ethnology". 4fl6 KATAR The Arab Gulf States Folklore Centre. P.O. Box 7996 Doha, Qatar. - "AI Ma'thurat al Sha'biyyah" ("Folk Heritage"), - prace zwarte. Opracowała Jadwiga Gerlach-Kłodnicka LETNIA SZKOŁA ETNOLOGICZNA Z inicjatywy Komitetu Nauk Etnologicznych oraz Instytutu Etnologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zorganizowana została w dniach 20 - 22 września 19a9 w Dymaczewie koło Poznania etnologiczna szkoła letnia. Przedsięwzięcie to mogło być zrealizowane dzięki pomocy finansowej Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Turystycznej "Kontur" w Koninie, które już wielokrotnie wspierało badania etnograficzne Uniwersytetu Poznańskiego. Tematyka szkoły dotyczyła metod i problemów współczesnej etnologii i ich interdyscyplinarnych aspektów. Kilkudniowa sesja ukazała różnorodność podejść interpretacyjnych w etnologii, która wykorzystuje wiedzę i dorobek pokrewnych sobie dziedzin i dyscyplin naukowych. Zaprezentowano metody badawcze etnolingwistyki, etnosocjologii, etnomuzykologii, etnohistorii, etnoreligioznawstwa, wykazano zależności etnologii z ekonomią i literaturoznawstwem. Celem zintegrowania środowiska będącego na pograniczu różnych dyscyplin naukowych zaproszono do uczestnictwa w szkole etnologów, kulturoznawców, folklorystów, muzykologów reprezentujących ośrodki w Polsce, w ZSRR i RFN w tym; uniwersyteckie katedry etnografii w Poznaniu, Łodzi, Toruniu i Lublinie, zakłady etnografii Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu i Warszawie, Instytut Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Instytut Etnografii Akademii Nauk ZSRR, Departament of Antropology University College w Swansea i Ludwig-Uhland-Institut fur Empirische Kulturwissenschaft Uniwersytet w Tubingen. W trwającej trzy dni szkole wzięło udział blisko 40 uczestników i wygłoszono łącznie 12 referatów, po wysłuchaniu których miała miejsce ożywiona dyskusja nad problematyką poszczególnych wystąpień. Wykładowcy krajowi i zagraniczni przekazywali słuchaczom swą wiedzę w oparciu o własne doświadczenia warsztatowe jak i najnowsze osiągnięcia światowej etnologii. Otwarcia szkoły dokonał Przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz, a sprawy organizacyjne i programowe omówił �320 kierownik szkoły doc. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński. Problematyka obrad poświęcona była czterem głównym zagadnieniom a mianowicie: l) badaniom nad współczesnością, 2) studiom religioznawczym, 3) studiom etnicznym i 4) badaniom nad rodziną. Pierwszy dzień sesji rozpoczął doc. dr Wolfgang Kaschuba (Tiibingen) referatem na temat badań nad współczesnymi stylami życia i formami symbolicznymi w kulturze postindustrialnej, zwracając szczególną uwagę na konflikty na tle kulturowym i religijnym, związanymi z coraz liczniejszą emigracją grupy ludności z Włoch, Grecji, Turcji i Polski do RFN. Badaniami nad współczesnością zajęła się również prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (Łódź) ukazując problemy etnologii miasta, jej główne kierunki badawcze w tym: migranci i ich adaptacja w nowym środowisku, życie codzienne ludzi miasta, mikrokontakty. Natomiast Natalia Daragan (Moskwa) w wystąpieniu Studia etnoretigioznawcze w ZSRR przedstawiła historię powstania i rozwój religioznawstwa w Związku Radzieckim, jego stosunek do tzw. ateizmu naukowego, powiązania z tradycją światową, oraz podjęła próbę odpowiedzi na pytanie jaki wpływ miał strukturalizm rosyjski na religioznawstwo. Obrady zostały zakończone odczytaniem szkicu nieobecnego doc. dr. hab. Jerzego Bartmińskiego (Lublin) poruszającego zagadnienie tekstu jako przedmiotu badań folklorystycznych, w którym to autor między innymi zwraca uwagę na znaczenie zapisu okoliczności w jakich dany tekst powstał dla jego analizy. Drugi dzień obrad był poświęcony problematyce studiów etnicznych i tak dr Regina Grigoriewa (Moskwa) zajęła się etnolingwistycznymi procesami w Związku Radzieckim, opierając swe spostrzeżenia na wynikach odbywających się co 10 lat spisów powszechnych. W swoim wystąpieniu poruszyła problem dwujęzyczności mieszkańców poszczególnych republik, powolnego zaniku języka narodowego w niektórych częściach ZSRR i ekspansji rosyjskiego, wspomniała o sytuacji językowej w Mołdawii i republikach nadbałtyckich oraz o mniejszości narodowej polskiej i niemieckiej. Podobną tematykę podjął dr Igor Griszajew (Moskwa) analizując stosunki międzyetniczne w ZSRR, zwracając uwagę na konieczność zmiany zasad współżycia między narodami w obrębie tego kraju, akcentując zwłaszcza trudną sytuację w republikach nadbałtyckich. Z perspektywy muzykologa szkic ze studiów nad kulturą muzyczną Litwinów w Polsce przedstawiła doc. dr hab. Sławomira Żerańska-Kominek (Warszawa). Autorka zaproponowała nie stosowaną dotąd przez etnomuzykologów kategorię "swój - obcy" w badaniach identyfikacji etnomuzycznej w kulturze ludowej. Na przykładzie mniejszości litewskiej w Polsce ukazała znaczenie zjawiska swojskości i obcości w muzyce dla zrozumienia istoty ciągłości i zmiany w kulturze ludowej. Natomiast doc. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński wygłosił wykład na temat specyfiki studiów etnicznych nad kulturą imigrantów, prowadzonych w ostatnim dziesięcioleciu w USA. Omówił sytuację etniczną w Stanach Zjednoczonych, nowe orientacje w polityce spo·łecznej względem imigrantów i etników oraz konsekwencje tych zmian dla prowadzonych obecnie studiów etnicznych. Ostatni dzień sesji dotyczący badań nad rodziną rozpoczął dr John Hutson (Swansea) referatem o gospodarstwach rodzinnych w ·Wielkiej Brytanii. Hutson ukazał jak zmiany zachodzące w r.odzinie pod wpływem ekonomii, polityki, procesu historycznego wpływają na funkcjonowanie gospodarstw rodzinnych. Z kolei dr Susan Hutson (Swansea) poruszyła problem młodzieży i bezrobocia w Wielkiej Brytanii, formułując swe tezy na podstawie przeprowadzonych wśród walijskiej młodzieży wywiadów. Tematykę rodzinną podjął także prof. dr hab. Zbigniew Ja- �321 siewicz (Poznań) przedstawiając szkic Etnolo(Jiczne badania nad rodziną w Polsce, w którym wykorzystał wyniki badań prowadzonych od lat 50. na ziemiach zachodnich i Wielkopolsce. W swoim referacie próbował ukazać specyfikę rodziny polskiej, którą określają w znacznej mierze ogólne warunki materialnej egzystencji i silne więzy z szerokim kręgiem rodzinnym. Wprowadził także podział na kulturę rodziny ujawnianą i tę nie ujawnianą. Na zakończenie dr Wojciech Burszta (Poznań) zaprezentował wykład Etnologia - postfolkloryzm - postmodernizm, w którym poruszył niektóre dylematy etnologii polskiej jak na przykład metody badań folkloru i folkloryzmu oraz zastanawiał się nad istotą pojęcia kryzysu w etnologii. Etnologiczna szkoła letnia - pierwsze przedsięwzięcie tego typu w Polsce poświęcona była bardzo rozległej problematyce, a sam jej przebieg miał roboczy charakter. Zarówno obrady jak i burzliwa dyskusja, która wywiązywała się po wygłoszeniu każdego z referatów wykazały niezbicie celowość inicjatyw przyczyniających się do jakościowego umocnienia etnologii, rozszerzenia jej horyzontów badawczych oraz co nie jest bez znaczenia, integrującą polskie środowisko etn()graficzne. Dyskusja dotyczyła przede wszystkim problemów metodologicznych, współpracy interdyscyplinarnej i szczegółowych zagadnień merytorycznych. Mówiono między innymi o dyskusyjności terminu etnologii miasta, wpływie tradycji na ekonomikę farm w Wielkiej Brytanii, o wyznaniach religijnych w Związku Radzieckim, o problemach nauczania w języku narodowym w niektórych republikach ZSRR i o zasadności rozgraniczenia folkloru od folkloryzmu. Organizatorzy i uczestnicy na zakończenie szkoły wyrazili chęć kontynuacji w przyszłości takich spotkań, które mogłyby dotyczyć konkretnych już zagadnień etnologicznych. Iwona Chmielewska 65 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, OPOLE 15.09.1989 Otwarcia 65 WZD dokonała Prezes - Anna Kowalska-Lewicka. Powitała delegatów i gości w osobach Rektora WSP - St. Kochmana, kolegów z Brna - A. Sulitkę z SNS i M. Sramkovą z USA V oraz wszystkich zgromadzonych członków PTL Następnie Prezes dokonała wyboru przewodniczącego obrad powierzając tę funkcję prof. D. Simonides, która przedstawiła zgromadzonym następujący porządek obrad: 1. Otwarcie obrad 2. Wybór przewodniczącego 3. Wspomnienia o zmarłych członkach PTL 4. Odczytanie protokółu z 64 WZD w Bytomiu 5. Wybór KOmisji Matki 6. Wybór Komisji Wnioskowej 7. Wybór Komisji Skrutacyjnej 8. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego z dzialalności w kadencji 1986/1989 9. Sprawozdanie finansowe 10. Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga 11. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej 21 Lud t. LXXIII �322 12. Sprawozdania oddziałów 13. Sprawozdania kół zainteresowań 14. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej 15. Dyskusja 16. Przedstawienie wniosku o udzielenie absolutorium Zarządowi 17. Wystąpienie Komisji Matki 18. Wybory 19. Wystąpienie ustępującego prezesa 20. Przedstawienie wniosków delegatów 21. Ogłoszenie rezultatów wyborów 22. Zamknięcie zebrania. Przechodząc do następnego punktu WZD E. Fryś-Pietraszkowa pożegnała zmarłych w minionym roku kolegów w osobach: Krystyny Adamkowskiej, Alicji Dorjgiewicz, Jakuba Donigiewicza, Witolda Skubiejskiego z Warszawskiego Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, Jana Piotra Dekows! ••iego, Danieli Mądrzak, ,1ózefa Jastrzębskiego z Oddziału Łódzkiego oraz Antoniny Chmielowskiej z Oddziału Leszczyńskiego. Po uczczeniu pamięci zmarłych minutą ciszy M. Niewiadomska odczyta/a protokół z 64 WZD w Bytomiu oraz omówienie realizacji ustalonych wniosków, przygotowane przez Zarząd P'l'L. Dane zawarte w powyższych ustaleniach uzupełniła Prezes informując, że w kwestii realizacji wniosku dotyczącego wznowienia Atlasu Strojów Ludowych Polskie Towarzystwo Ludoznawcze znalazło wydawcę w postaci Zakładu Wydawniczego "Galicja" Fundacji Artystycznych ZMW, który na bardzo korzystnych warunkach oferuje przygotowanie II wydania Atlasu (PTL ma zachować nadzór merytoryczny, wydawnictwo pokrywa koszty. Następnie A. Kowalska-Lewicka podziękowała A. Bartoszowi z MU:leum Okręgowego w Tarnowie oraz p. Marcinkowskiej z Miejskiego Domu Kultury w Krakowie, którzy niezależnie ocl siebie uzyskali środki na wydanie pracy J. Świętka (ma się ukazać w małej poligrafii w zeszytach - dzięki wspomnianym osobom Towarzystwo dysponuje kwotą ponad 2 mln na ten cel, kwota ta nie pojkryje w pełni kosztów, ale umożliwi rozpoczęcie edycji). Zarząd PTL pokłada pewne nadzieje na poprawę sytuacji wydawniczej Towarzystwa w przygotowywanej przez Sejm ustawie, która zwalniałaby społecznych sponsorów od płacenia podatków. Prezes powiadomiła zgromadzonych o zatwierdzeniu (po wielu latach starań) nowego statutu PTL. Statut został zatwierdzony w niezmienionej formie w 1987 roku o czym Zarząd został poinformowany dopiero wiosną 1989 1'. Prezes raz jeszcze zwróciła się do oddziałów o większe starania w płaceniu składek, za wz6r stawiając Oddział w Mszanie Dolnej i Opocznie. W ostatnim punkcie uzupełnień A. Kowalska-Lewicka poinformowała zgromadzonych o zgodzie uzyskanej przez Towarzystwo na sprzedaż wydawnictw PTL zagranicznym odbiorcom za dewizy. Przechodząc do następnego punktu dokonano wyboru członków Komisji Matki, Wnioskowej i Skrutacyjnej. Zarząd kierując się lepszą zJl<ljomością deiegatów. za zgodą zgromadzonych, zaproponował kandydatów jednocześnie prosząc o poda n:'? kandydatur z sali i tak: do Komisji ]I,-Tatkizapro;JoYlowano: B. Bazielich H. Mi;wlowską kandydatury przyjęto jcdEoglośnie; do Komisji Wnioskowej: T. Karwicką �Z. Kłodnickicgo z sali padła kandydatura J. Cieślaka zaakceptowano kandydatury przy dwóch wstrzymujących się głosach; do Komisji Skrutacyjnej: G. Skalskiego A. Zurowskq A. Małetę kandydatury przyjęto jednogłośnie. Następnie E. Fryś-Pietraszkowa z-ca Sekretarza Generalnego odczytała sprawozdanie Sekretarza Generalnego z prac Zarządu w kadencji 1986/1989. W sprawozdaniu została również omówiona działalność agend ZG - Archiwum Naukowego i Biblioteki Głównej PTL. W dalszej części zebrania Skarbnik PTL Z. Toroński odczytał sprawozdanie finansowe obejmujące kadencję ustępującego Zarządu. W uzupełnieniu wystąpienia Skarbnik zwrócił się z wnioskiem do Komisji Wnioskowej aby uchwalić urealnianie wysokości składek w styczniu każdego roku (np. biorąc pod uwagę ID-krotną wartość znaczka pocztowego). Dalej zostało odczytane przez B. Linette'a sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. M. Niewiadomska zapoznała zgromadzonych z zakresem prac wykonanych w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w minionej kadencji. W dalszej części zebrania zostały przedstawione sprawozdania z następujących oddziałów: Gdańskiego, Koszalińskiego, Krakowskiego, Lubelskiego, Łańcuckiego (wystąpieniu towarzyszył apel o wychowanie młodzieży w duchu poszanowania kultury ludowej), Łódzkiego, z Mszany Dolnej, Opoczyńskiego, Opolskiego, Poznańskiego, Rzeszowskiego, Szczecińskiego, Sląskiego, Toruńskiego, Warszawskiego, Wrocławskiego, Zakopiańskiego, Zielonogórskiego. Odczytano również telegram z życzeniami owocnych obrad nadesłany przez Profesora Gusieva. Następny punkt porządku dziennego dotyczył sprawozdania głównej Komisji Rewizyjnej, które w zastępstwie przewodniczącego odczytal A. Bartosz. GKR zgłosiła wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi. W dyskusji nad odczytanym sprawozdaniem głos zabrał delegat E. Hładkie\vicz, który poddał pod wątpliwość wniosek GKR o udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu w świetle obecnej sytuacji finansowej Towarzystwa. W dalszej części wystąpienia delegat wysunął szereg własnych propozycji dotyczących poprawy sytuacji PTL (m.in. nawiązanie żywszych kontaktów z Cepelią, Towarzystwem Łączności z Polonią, firmami polonijnymi w celu pozyskania funduszy dla Towarzystwa, wydanie znaczka pocztowego z emblematem PTL, skuteczniejsze upłynnianie zapasów wydawniczych, zwiększenie liczebności członków). W odpowiedzi głos zabrali: przewodnicząca zebrania D. Simonides oraz Z. Kłodnicki, E. Fryś-Pietraszkowa, A. Bartosz stwierdzając, że obecną sytuację finansową Towarzystwa spowodowała inflacja, sytuacja PTL jest analogiczna do sytuacji innych towarzystw i instytucji budżetowych, natomiast zgłoszone przez delegata propozycje wyciągnięcia PTL z impasu są realizowane przez Zarząd od co najmniej 20 lat. D. Simonides ponowiła wniosek GKR o udzielenie Zarządowi Głównemu absolutoriull'. W głosowaniu udzielono Zarządowi jednogłośnie absolutorium. Dalszą część WZD wypehiła dyskusja, w której głos kolejno zabrali: �324 A. Błachowski, którego zdaniem największym powojennym osiągnięciem PTL jest edycja Atlasu polskich Strojów Ludowych. Należy jednak pomyśleć o zmianie formuły atlasu, trzeba uwzględnić wariantowość stroju, czas jego występowania, podkreślić typowość. Nie rezygnując z profilu naukowego atlasu należy zwiększyć rolę utylitarną wydawnictwa (np. jako pomocy dla zespołów folklorystycznych). Przewodnicząca WZD D. Simonides zaproponowała aby powyższe propozycje skierować do Komisji Wnioskowej. P. Martynowski, który uważa, że realnym sposobem dopomożenia Towarzystwu w jego trudnej sytuacji może być zorganizowanie przez twórców ludowych aukcji prac, oraz rozpatrzenie możliwości zorganizowania przy PTL spółdzielni wytwórczości ludowej. M. Gumola przedstawił refleksje na temat współczesnego pojęcia ludoznawstwa, czy przy obecnym tempie przemian społecznych ludowość jest już tylko terminem kojarzącym się z przeszłością. Zarząd Główny powinien zainspirować dyskusję w środowisku etnograficznym nad ludowością. Należy również zainteresować RTV i prasę popularyzacją Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego aby zaistnieć w świadomości władz lokalnych. Z. Gajewski natomiast podzielil się refleksjami na temat zaniku niepowtarzalnych cech polskiej kultury ludowej, jego zdaniem nowoczesność nie powinna wykluczać przywiązania do tradycji. Uważa, że zadaniem PTL powinno być zapobieganie tym negatywnym tendencjom. J. Pieprzyk wystąpił z apelem o powstrzymanie ucieczki młodego pokolenia i zainteresowanie go dziejami wsi i miejscowej kultury. R. Tubaja stwierdził, że prowadzona przez poszczególne oddziały działalność gospodarcza może zaspokoić w pewnym zakresie potrzeby oddziałów, ale nie wpłynie w sposób znaczący na poprawę sytuacji finansowej Towarzystwa. Z. Toroński zwrócił uwagę, że w nowym statucie nie ma kół zainteresowań są tylko sekcje tworzone przez Zarząd, w związku z powyższym zwrócił się z prośbą do oddziałów aby zgodnie z nowym statutem ustalić status kół terenowych. Zarząd sukcesywnie będzie nadsyłał do oddziałów nową wersję statutu. Na zakończenie dyskusji głos zabrała Prezes A. Kowalska-Lewicka, nie kwestionując słuszności wniosków zgłaszanych przez przedmówców, wyjaśniła, że również PTL odczuwa brak ludzi chętnych do pracy społecznej i z tego powodu nie ma kto zająć się realizacją tych wniosków. Pozyskiwanie sponsorów jest bardzo trudne, gdyż instytucje takie jak "Cepelia" też mają ograniczone fundusze, natomiast szczodrość firm polonijnych jest złudna. Z. Kłodnicki przedstawił wnioski przygotowane przez komisję merytoryczną w składzie: St. 2urowski, H. Błaszczyk-2urowska, K. Wołos, Z. Kłodnicki, J. Kapłon, T. Lasowa, R. Tubaja, działającą na rzecz popularyzacji kultury wiejskiej: Naczelną ideą powinno być ugruntowanie w świadomości społecznej na wsi i w mieście, przekonania o wysokiej wartości kultury ludowej. 1. Należy wystąpić z memorandum do środków masowego przekazu o traktowanie w sposób odpowiedni kultury ludowej. 2. Wystąpienie do Ministerstwa Edukacji Narodowej o usunięcie błędów i tendencyjnych sformułowań dotyczących kultury wiejskiej w podręcznikach szkolnych. 3. Nawiązanie bliższych kontaktów z instytucjami działającymi w środowisku wiejskim tak aby spełniać rol~ inspirującą w zakresie oddziaływania kultury wiejskiej. W przerwie odczytywania sprawozdań i dyskusji w celu usprawnienia prze- �biegu WZD zostały przeprowadzone poszczególne etapy wyborów. Kierując się analogiczną zasadą jak przy wyborze Komisji Matki, Skrutacyjnej i Wnioskowej B. Bazielich przedstawiła nazwiska kandydatów do Zarządu Głównego PTL, byli to: R. Tubaja, Z. Toroński, J. Bohdanowicz, L. Dzięgiel, A. Bartosz, J. Kapłon, K. Kaczko, J. Cieśłak, Sto Chmielowski, Z. Jeż-Jarecka, J. Kucharska, St. Zurowski. Z. Kłodnicki, T. Smolińska, T. Baraniuk, J. Nijakowska, J. Łuczkowski, A. Kowalska-Lewicka, Z. Jasiewicz, E. Sadowska, M. Trzewik, U. Zembalska, E. Hładkiewicz, A. Walczak. Do Głównej Komisji Rewizyjnej: E. Fryś-Pietraszkowa, I. Wronkowska, J. Kamocki, Z. Gajewski, B. Kołodziejska. Równocześnie do zgłaszanych kandydatur Prezes przedstawiła kolejno sylwetki proponowanych osób. Następnie wystąpił przewodnicząmy Komisji Skrutacyjnej - G. Skalski, który poinformował delegatów o trybie głosownia. Dalej nastąpiło głosowanie. Po zakończeniu pracy Komisji Skrutacyjnej jej przewodniczący odczytał wyniki wyborów do władz PTL. Do głosowania uprawnionych było 58 delegatów, w wyborach udział wzięło 57. W głosowaniu do Zarządu Głównego oddano 55 ważnych głosów i 2 nieważne Kandydaci do ZG otrzymali następującą liczbę głosów; J. Nijakowska (54), J. Bohdanowicz (53), Z. Jasiewicz (53), Z. Kłodnicki (53) J. Łuczkowski (53), T. Baraniuk (52), A. Bartosz (52), St. Chmielowski (52), T. Smalińska (52), Z. Toroński (52), Z. Jarecka (50), A. Kowalska-Lewicka (50), Sto Zurowski (50), R. Tubaja (49), J. Kucharska (49), K. Kaczko (48), J. Kapłon (48). E. Sadowska (48), J. Cieślak (47); zastępcy członków: L. Dzięgiel (46), M. Trzewik (45), A. Walczak (41); do zarządu nie weszli: E. Hładkiewicz (40), U. Zembalska (35). W głosowaniu do Głównej Komisji Rewizyjnej oddano 57 ważnych głosów: T. Lasowa (56), M. Kopacz (52), K. Wołos (52), z-cy: J. Pieprzyk (51); M. Gumola 49. W głosowaniu do Sądu Koleżeńskiego oddano 57 ważnych głosów J. Kamocki (56), E. Eryś-Pietraszkowa (56), B. Kołodziejska (48), I. Wronkowska 48; zastępca: Z. Gajewski (43). Ustalono, że nowowybrany Zarząd ukonstytuuje się na zebraniu 16.09. Organizatorem następnego WZD będzie Oddział Zakopiański, Oddział Krakowski przy współudziale Towarzystwa Przyjaciół Orawy. Zjazd odbędzie się na Orawie. Delegaci przy jednym wstrzymującym się głosie zaakceptowali powyższe ustalenia. Następnym punktem obrad było wystąpienie Komisji Wnioskowej. Przewodnicząca Komisji - T. Karwicka odczytała zgłoszone wnioski, które poddano ostatecznej redakcji i głosowaniu. T. Karwicka zobowiązała się dołączyć do protokółu z 65 WZD protokół Komisji Wnioskowej zawierający ostateczną redakcję wniosków ustaloną w dyskusji i przyjętą w ~łosowaniu. Na zakończenie M. Parnowska odczytała komunikat Tymczasowej Krajowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ "Solidarność" Pracowników Muzeów i Biur Dokumentacji dotyczący spotkania ogólnokrajowego delegatów komisji zakładowych, które odbędzie się w Warszawie 20 października w siedzibie Państwowego Muzeum Etnograiicznego, ul. Kredytowa logodz.10. Na tym obrady 65 Walnego Zgromadzenia Delegatów zostały zmaknięte. Iwona Grzelak owa Maria Niewiadomska �326 SPRA WOZDANIE SEKRETARZA GENERALNEGO Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W KADENCJI 1986 - 1989 1. Działalność organizacyjna. Obradujące w Koszalinie (1986) 62 Walne Zgromadzenie Delegatów wybrało Zarząd Główny PTL w składzie: mgr Kalina Antonowicz, dr Janusz Bohdanowicz, prof. dr Józef Burszta (w związku ze śmiercią profesora (1987) w skład Zarządu wszedł doc. dr Leszek Dzięgiel), dr Stanisław Chmielowski, dr Wanda Czapran, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Marek Gawęcki, mgr Zofia Jeż-Jarecka, mgr Krystyna Kaczko, mgr Zygmunt Kłodnicki, dr Anna Kowalska-Lewicka, doc. dr Jadwiga Kucharska, mgr Antoni Kuczyński, mgr Teresa Lasowa, doc. dr Adam Paluch, mgr Wanda Parnowska, mgr Zbigniew Toroński, mgr Roman Tubaja, dr Kazimiera Wołos. Po ukonstytuowaniu się Zarządu w skład Prezydium weszli: dr Anna Kowalska-Lewicka - prezes, dr Stanisław Chmielowski - wiceprezes, dr Marek Gawęcki - wiceprezes, mgr Antoni Kuczyński - sekretarz generalny, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa - zastępca sekretarza generalnego, mgr - Zbigniew Toroński - skarbnik i dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika. Ponadto Walne Zgromadzenie Delegatów wybrało Główną Komisję Rewizyjną, która po ukonstytuowaniu się powierzyła stanowisko przewodniczącego mgr. Grzegorzowi Skalskiemu, członkami zostali - dr Janusz Kamocki, mgr Adam Bartosz, mgr Władysław Błaszkowski, mgr Jan Łuczkowski. Sąd koleżeński ukonstytuował się w składzie: mgr Adam Pelczar, doc. dr Anna Szyfer, mgr Irena Wronkowska. Wybrane Prezydium ZG PTL zapewniało w pewnym sensie kontynuację prac z poprzedniej kadencji i mogło efektywniej planować działalność Towarzystwa znając jej uwarunkowania, potrzeby i kierunki. Dotyczyło to spraw o charakterze wydawniczym, organizacyjnym, administracyjnym i naukowym - np. opracowanie zbiorów Archiwum Naukowego, wymiana zagraniczna wydawnictw, kompletowanie księgozbioru, kontakty zagraniczne itp. Problemom tym poświęcono 7 posiedzeń Zarządu ZG PTL, 22 Prezydia ZG PTL, 3 posiedzenia Rady Wydawniczej oraz wiele indywidualnych roboczych spotkań z redaktorami naczelnymi serii wydawniczych Towarzystwa i dyskusji z pracownikami naukowymi. W okresie tym odbyły się dwie międzynarodowe sesje naukowe, pierwsza pod nazwą Tradycja i zmiana w życiu wiejskich spo~eczności lokalnych w krajach trzeciego świata - konferencja towarzyszyła 63 WZD w Poznaniu (1987) oraz druga w 1988 roku pod nazwą Funkcje muzealnictwa etnograficznego towarzyszyła WZD w Bytomiu. Inicjatywną działalność w zakresie sesji naukowych rozwijały także poszczególne oddziały Towarzystwa, które organizowały spotkania i odczyty poświęcone różnorodnej tematyce kulturowej. W zakresie tym występowała współpraca z muzeami, pracowniami konserwacji zabytków, towarzystwami regionalnymi. wydziałami kultury i sztuki rad narodowych itp. Rozwijała się także działalność Kół Zainteresowań Kulturą Ormian, Kół Zainteresowań Kulturą Łużyczan i Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjczyków l. Ponadto ZG PTL włączył się do prac przy powołaniu \ Koła te organizowały swoje wewnętrzne imprezy a charakterze naukowym, oświatowym i turystycznym. Te ostatnie dotyczyły przede wszystkim Kola ZainteresowalI Kulturą t,użyczan w Szczecinie, które zorganizowało parę wycieczek na Łużyce. Podkrcślić także należy ccnne inicjatywy edytorskie prowadzone przez Kolo Zaintercsowan Kultllr~ Ormian w Warszawie, którego nakładem ukazały się opracowania z dziedziny historii. re-ligii i klllt'.lry tego narodu. �327 W;eclaw2kiego Oddziału Związku Sybiraków oraz oddziałów w Legnicy, WałbrzyGórze i udzieleniu im wielorakiej pomocy merytorycznej i organizacyjnej. Przez pewien okres siedziba Związku Sybiraków (tzw. Okręgu Dolnośląsklcgol znajdowała się w lokalu ZG PTL, którego pracownicy włączyli się do różnych prac na rzecz sybirackiej społeczności 2. II. Działalność wydawnicza. Zgodnie z postanowieniami poprzednich Walnych Zgromadzeń nowowybrany Zarząd czynił starania na rzecz rozwoju działalności wydawniczej Towarzystwa. Kontynuowano prace nad wznowieniem poszczególnych serii, w ramach których ukazały się nowe publikacje. Obecnie obszar działalności edytorskiej Towarzystwa jest w pełni uporządkowany i gdyby nie trudności finansowe efektywność w tym zakresie byłaby znacznie większa. Postulowana od lat kwes~ia stworzenia Biura Wydawniczego PTL została zrealizowana. Funkcję dyrektora tej jednostki organizacyjnej powierzono mgr. Antoniemu Kuczyńskiemu, który jako Sekretarz Generalny ZG PTL zajmował się koordynacją prac wydawniczych prowadzonych w ramach Towarzystwa. Nowowybrany Zarząd Towarzystwa otrzymuje więc uporządkowaną pod względem organizacyjnym agendę wyda\'miczą PTL mogącą w pełni prowadzić efektywną działalność pod warunkiem zapewnienia jej środków finansowych. W zmieniającej się polityce dotacyjnej na działalność towarzystw naukowych i regionalnych niebagatelną w tym zakresie staje ~ię operatywność przyszłych władz PTL, które będą musiały pokonywać nowe trudności jakie niesie z sobą kryzysowa sytuacja w kraju. Od efektywności tej pncy zależy także ostateczny kształt przyszłej działalności Towarzystwa. J. Rocznik ,.Lud" - redaktor naczelny Zbigniew Jasiewicz, sekretarz redakcji ,Jan Palka, komitet redakcyjny w składzie: Ma.ria Bierr.acka, Bronisława Kopczyńs1.::a-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński. W związku ze śmiercią profesora Józefa Burszty (1987), wieloletniego redaktora naczelnego "Ludu", funkcję tę powierzono profesorowi Zbigniewowi Jasiewiczowi. W okresie sprawozdawczym ukazałv się dwa tomy rocznika tj. 71: 1987, 72: 1988. Tom za rok 1989 opracowany rec!al;:cvjnie nie może być przekazany do druku ze względu na brak pieniędzy, nl0żc więc dojść do sytuacji. że tom ten obejmuje dwa lata 1939/1990 aby złagodzić deficyt finansowy. Ze względu na przypadający w roku 1995 jubileusz IDO-lecia Polsldego Towarzystwa Ludoznawczego planowany jest cykl publikacji poświęconych historii etnografii polskiej ze szczególnym uwypukleniem merytorycznej i organizacy jnej roli Towarzystwa w tym zakresie. Ponadto planuje się się poszerzyć dział recenzji oraz wprowadzić blok tematyczny ukazujący rozwój światowych trendów w etnologii. Anonsowane poprzednio trudności finansowe Towarzystwa wymagaj'l szczególnej opieki nad ukazywapjem się "Ludu", podstawowego organu wyc!a,;,,-niczego PTL. Należy podjąć starania aby pismo miało pełne pokrycie potrzeh finansowych. Przyszły ksztalt działalności edytorskiej Towarzystwa po- ch\!, .Jeleniej Dzia~a.la~e w Poznaniu Kolo Zainteresowań Kulturą Asyryjczyków było współorganizatorem sesji naukowej towarzyszącej 63 Walncmu Zgromadzeniu PTL. Temat sesjI: Tradycja t zmiana w żuciu wiejskich spolcczl1o';cl loka!nych w krajach trzeciego świata. , Pozwoliło to na bliższe poznanie spraw i problemów ludzi, którzy byli deportowani l więzicroi na terenie ZSRR. a także na pozyskanie materialów wspomnieniowych. Przy okazji załatwlania spraw organizacyjnych np. zapisy do Związku Sybiraków, p"acownicy Biura ZG PTL przekazywali dodatkowe informacje o konku!'sie ogłoszonym przez PTL i "Literaturę Ludową" na wspomnienia Sybiraków i zach~cano do spisywania swych relacji. Byłoby r7.CC~~ w.,kazaną aby tam gdzie działaj" Oddziały Związku Sybiraków współpracowali z nilni członkow:c naszych kół. W len sposób iSlnieje możliwość pozyskiwania cennych materiałów wspomnieniowych do AIThhvuln Naukowego PTL. �328 wlmen przede wszystkim koncentrować się na staraniach w kierunku zapewnienia ciągłego ukazywania się czasopisma. 2. Dwumiesięcznik "Literatura Ludowa". Pismo redagowane przez Czesława Hernasa przy współpracy zespołu redakcyjnego powołanego w okresie sprawozdawczym przez Polską Akademię Nauk w składzie Jerzy Bartmiński, Helena Kapełuś, Antoni Kuczyński, Jolanta Ługowska, Dorota Simonides, Roch Sulima. Sekretarzem redakcji jest nieprzerwanie od roku 1979 Maria Bożena Kuczyńska. Zespół ten gwarantuje optymalne efekty pracy redakcyjnej zarówno pod względem merytorycznym oraz organizacyjnym i wykonuje prace opiniodawcze związane z drukowanymi materiałami. W okresie sprawozdawczym (1987 rok) nawiązano wspólpracę z Państwowym Wydawnictwem Naukowym Oddział we Wrocławiu, co wpłynęło na likwidację zaległości wydawniczych tj.: 1: 1986, 2: 1986, 3: 1986, 4 - 6: 1986, 1: 1987, 2: 1987, 3: 1987, 4 - 6: 1987, 1: 1988, 2: 1988, 3: 1988, 4 - 6: 1988. Tak więc pod koniec kadencji przy dużych staraniach redaktora naczelnego pisma i Zarządu Głównego PTL, dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" wszedł w bieżący tok wydawniczy i dalsze rokowania na tę systematyczność są uzasadnione ze względu na dobrze układającą się współpracę z Państwowym Wydawnictwem Naukowym. Należy jednak podkreślić stale zagrażający czasopismu brak środków finansowych, zarówno na bieżące opłacenie honorariów autorskich jak również opłacenie rachunków za druk. Aktualnie zaległości te sięgają 5502682 zł i dotyczą nieopłaconej produkcji drukarskiej za następujące numery pisma 4 - 6: 1987, 3: 1988, 4 - 6: 1988, 1: 1989, 2:1989.: 3: 1989. Mimo to dwumiesięcznik ukazuje się regularnie i jest drukowany "na kredyt". Redakcja dążąc do likwidacji deficytu finansowego Zarządu Głównego PTr.. podjęła działalność akwizycyjną i od 19'88 roku zamieszcza na łamach pisma oferty reklamowe, pozyskując w ten sposób nieco pieniędzy. Ten rodzaj działalności promocyjno-reklamowej będzie kontynuowany. Nie zapewnia on jednak wystarczającej ilości środków na pełne samofinansowanie się pisma. Potrzebna jest w tym względzie wydatna pomoc Zarządu Głównego, w przeciwnym wypadku pod znakiem zapytania zostaje dalsza systematyczność w wydawaniu pisma. Ważnym przedsięwzięciem redakcji "Literatury Ludowej" w 1988 roku byla ogłoszenie konkursu na wspomnienia PolakÓW z pobytu na Syberii, Dalekim Wschodzie w Kazachstanie i innych rejonach ZSRR w latach 1939- 1956. Pismo rozpocznie druk tych prac począwszy od nr 1 - 3: 1990. Planowane jest także wydanie oddzielnych pozycji książkowych stanowiących pokłosie konkursu l. Drugim przedsięwzięciem redakcyjnym jest przygotowany zeszyt monograficzny poświęcony Bronisławowi Piłsudskiemu, badaczowi kultury Ajnów i innych ludów nadamurskich ł. Planowany tok prac redakcyjnych zapewni w 1900 roku komplet materiałów do bieżących numerów "Literatury Ludowej", które ze względu na brak pieniędzy będą łączone w numeracji. 3. Rocznik "Łódzkie Studia Etnograficzne" - redaktor naczelny Jadwiga Kucharska. Skład redakcyjny: Jan Piotr Dekowski (zmarł w 1989 r.), Anna Ko• Przewiduje się, że na konkurs wpłynie około 400 prac. Tytuły nadesłanych mate,.iaI6w. wspomnień, dzienników, zespoły zdjęć i dokumentów udostępnione zostaną w formie szczegółowej bibliografii, która drukowana będzie na łamach "Literatury Ludowej". • Koordynatorem prac redakcyjnych związanych z tym tomem jest Antoni KuczyńskJ. Do chwili obecnej pozyskano interesujące teksty od pracowników Okręgowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku. Wielką pomoc w zakresie dokumentowania dorobku B. Piłsudskiego w dziedzinie badań ludów nadamurskich otrzymuje redakcja "Literatury Ludowej" od Pana dr. W. M, Łatyszewa, dyrektora wspomnumego powyżej muzeum. �329 walska-Lewicka, Antoni Kuczyński, Ewa Nowina-Sroczyńska, Grażyna Ewa Karpińska - sekretarz redakcji. W okresie sprawozdawczym ukazały się trzy tomy rocznika tj.: 27: 1988, 28: 1988, 29: 1989. Pismo ukazuje się przede wszystkim z dotacji władz terenowych, jednak ma ono również trudności finansowe osłabiające tok prac edytorskich. Wydawca czyli Państwowe Wydawnictwo Naukowe Oddział w Łodzi nie realizuje w terminie swych zobowiązań stąd zaznaczają się pewne opóźnienia wydawnicze. 4. "Prace Etnologiczne" - redaktor naczelny Leszek Dzięgiel i kolegium redakcyjne w składzie: Anna Kowalska-Lewicka. Antoni Kuczyński - sekretarz redakcji, Aleksander Posern-Zieliński, Zofia Sokolewicz. W roku 1987 dokonano zmian na stanowisku redaktora serii ze względu na powierzenie dotychczasowemu redaktorowi Zbigniewowi Jasiewiczowi funkcji redaktora naczelnego rocznika "Lud". Kierowanie redakcją "Prac Etnologicznych" przejął Leszek Dzięgiel. W okresie sprawozdawczym ukazał się 12 tom serii zatytułowany Medycyna tradycyjna w Afganistanie i jej przeobrażenia, autorstwa Danuty Penkali-Gawęckiej. W przygotowaniu do wydania w końcu roku 1989 znajduje się tom 13 tej serii, którym jest praca Ryszarda Vorbicha, Daha. Górale północnego Kamerunu, z dużym streszczeniem w języku angielskim. Seria posiada materiały w tekach redakcyjnych na rok 1990. Ze względu na ważność merytoryczną tej serii należy zagwarantować jej priorytet w systematycznym ukazywaniu się, podobnie jak czasopismom wydawanym przez PTL. 5. "Prace i Materiały Etnograficzne" - redaktor naczelny Edward Pietraszek. komitet redakcyjny Janusz Bohdanowicz, Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński sekretarz redakcji. Wznowienie serii po przeszło 10 latach ukazywania się rozpoczęto dzięki wysiłkom jej redaktora naczelnego pracą Kazimierza Pudło zatytułowaną Łemkowie. Proces wrastania w środowisko Dolnego Slqska 1947-1985. t. 28: 1987. Ponadto ukazał się tom 29: 1989 zatytułowany Wieś Dolnośląska. Studia Etnograficzne. Inne prace w przygotowaniu. 6. "Biblioteka Popularno-Naukowa" - redaktor naczelny Anna Kowalska-Lewicka. w miejsce jej dotychczasowego redaktora do roku 1987 - Leszka Dzięgla, kt6ry objął funkcję redaktora naczelnego "Prac Etnologicznych". Skład kolegium redakcyjnego -- Janusz Bohdanowicz, Marek Gawęcki, Antoni Kuczyński - sekretarz redakcji. Ewa Fryś-Pietraszkowa. W druku znajduje się wysokonakładowa pozycja autorstwa Adama Palucha zatytułowana Zerwij ziele z dziewięciu miedz ...• która ukaże się pod koniec roku 1989. Nie wydrukowano natomiast zapowiedzianej wcześniej książki autorstwa Jana Piotra Dekowskiego pt. Encyklopedia pożywienia ludowego, której redaktorem jest Anna Kowalska-Lewicka. Z rozpoznania rynku wynika, że książka ta znajdzie szeroki krąg odbiorc6w zatem należy doprowadzić do pilnego ukazania się tej pozycji na rynku księgarskim co złagodzi deficyt finansowy Towarzystwa. W ramach serii pozyskano też ciekawy tytuł wydawniczy poświęcony erotykowi ludowemu, autorstwa Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej. Planuje się opublikowanie tej pozycji w latach 1990/91. 7. "Atlas Polskich Stroj6w Ludowych" - redaktor naczelny Barbara Bazielich. Komitet redakcyjny Aleksandra Jacher-Tyszkowa, Anna Kowalska-Lewicka, Janusz Kamocki, Antoni Kuczyński - sekretarz redakcji. W !roku 1988 opublikowano kolejny zeszyt tej serii autorstwa Jana Wielka pt. Strój Lachów Limanowskich. Pozycja ta była dotowana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Spółdzielnię "Cepelia". Brak materiałów w tece redakcyjnej, a zapowiadana od paru lat praca pt. Strój Podhalański, autorstwa Anny Kowalskiej-Lewickiej nie wpły- �330 nęła do redakcji mimo trzykrotnego przekładania terminu. Ze względu na dużą popula:rność tej serii na rynku księgarskim należałoby dążyć do jej aktywnego redagowania. Rysuje się możliwość reedycji wydanych dotychczas "Atlasów Polskich Strojów Ludowych" we współpracy ze spółką wydawniczą "Galicja" w Krakowie, z którą prowadzone są pertraktacje. 8. "Archiwum Etnograficzne" - redaktor naczelny Janusz Kamocki. Komitet redakcyjny - Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyń:;ki - sekretarz redakcji. Krystyna Marczak, Anna Spiss. W okresie sprawozdawczym ukazało się pięć tytułów tj.: praca zbiorowa Materiały etnograficzne z powiatv. limanowskiego; Ewa Karpińska i Maria Niewiadomska, Bibliografia zawartości Literatury Ludowej za Lata 1957 - 1980, oraz tych samych autorek Bibliografia zawartości "Ludu" za Lata 1895 - 1985. Ponadto opublikowano pracę zbiorową pod redakcją Leszka Dzięgla pt. Na egzotycznych szLakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, Wrocław 1987 i Wieś warmińska Brqswałd, autorstwa Jadwigi Pawłowskiej. Opracowano także redakcyjnie dwa zeszyty pracy Jana Świętka pt. Brzozowa i okoLice Zakliczyna. 9. "Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga" - redaktor naczelny Bogusław Linette, sekretarz redakcji Jan Pałka oraz pracownicy etatowi. W okresie sprawozdawczym zaistniały zmiany na stanowisku redaktora naczelnego DWOK w związku ze śmiercią prof. Józefa Burszty. Funkcję redaktora naczelnego powierzono doc. dr. hab. Bogusławowi Linette. Ukonstytuowała się nowa rada naukowa dla DWOK pełniąca również funkcję komitetu redakcyjnego w składzie: Gerard Labuda - przewodniczący, Bogusław Linette redaktor naczelny, członkowie: Jerzy 13artmiilski, Ludwik Bielawski, Czesław Hernas, Helena Kapełuś, Bronislawa Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński, Władysław Kuraszkiewicz, Jan Stęszewski, Mieczysław Tomaszewski. Pracownicy redakcji wykonali wiele prac redakcyjnych nad tomami 76: 1, 67: 2. 68 i 69 "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga". Zakres tych prac obejmował czytanie do erraty, korekty muzyczne i szpaltowe, przeredagowywanie określonych partii materiału itp. ponadto dokonano pewnych uściśleń w zakresie koncepcji tomów suplementowych i komentarzowych, na co uzyskano akceptację komitetu redakcyjnego podczas posiedzenia w dniu 2 grudnia 1988 r. Podkreślono też wówczas. że prace nad tomami komentarzowymi i indeksami nie mogą opóźnić toku prac edycyjnych. Przedstawiciel ZG PTL mgr Antoni Kuczyński sugerował aby \V planach wydawniczych DWOK tak ustawić program redakcyjny by w pierwszej kolejności zakończyć druk tomów autorstwa· O. Kolberga. Sprawę tę poparli Władysław Kuraszkiewicz, Czesław Hernas. Jan Stęszewski, Jerzy Bartmiński. Ze względu na ciągnący się od lat tok prac nad ostatecznym wydaniem spuścizny materiałowej Oskara Kolberga, prez. ZG PTL stoi na stanowisku konieczności ·opracowania przez redakcję DWOK konkretnego planu prac redakcyjnych nad poszczególnymi tomami i przyjęcia zasady pełnego wykonawstwa tych zadań w wyznaczonych jednostkach czasowych. Pozwoli to na efektywniejszy rytm prac edytorskich i przyniesie szybsze opublikowanie źródłowych tomów "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga". Ze sprawą tą koresponduje zaznaczaj'lcy się od paru I::>t brak środków finansowych na opłacenie kosztów druku po:;zczególnych tomów. Przeznaczone na ten cel środki ze strony PAN są ograniczone, stoimy na stanowisku, że sprawa ta powinna stanowić przedmiot szczegółowych negocjacji przyszłego Zarządu ZG PTL z władzami PAN oraz Ministerstwem Kultury i Sztuki. Od zabezpieczenia finansowego zależy bowiem planowy rytm prac edytorskich DWOK. �331 Dopeiniając informacji o działalności wydawniczej wspomnieć należy, że staraniem ZG PTL ukazała się (1989) książka pt. Adam Chętnik a współczesne badania kultury wsi kurpiowskiej zawierająca materiały z sesji towarzyszącej Walnemu Zgromadzeniu Delegatów, które odbyło się w Łomży w 1984 roku. Wydawcą tej pubEkacji jest Łomżyńskie Towarzystwo im. Wagów z siedzibą w Łom~y. W sumie w okresie sprawozdawczym opublikowano łącznie 377,50 arkuszy wydawniczych w ramach serii i czasopism. 'Wie1kość ta wyniosła w roku 1987 115,55 arkuszy wydawniczych, w roku 1988 - 113,24 arkuszy wydawniczych, a do września 1989 roku wydano 123,70 arkuszy wydawniczych. Osiągnięcie tych wielkości bylo możliwe dzięki aktywnej działalności ZG PTL, w zakresie pozyskiwania dotacji zewnętrznych np. z Narodowej Rady Kultury, Ministerstwa Kultury i Sztuki, Spółdzielni "Cepelia", Wydziałów Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Tarnowie i Miasta Krakowa. Mimo tego, iż działalność tę prowadzono bez etatowej obsługi redakcyjnej, można byłoby ją powiększyć gdyby nie brak środków finansowych. Rysujące się trudności finansowe Towarzystwa rozciągają się na tok bieżącej działalności wydawniczej, a na dzień 1 września 1989 zobowiązanie ZG PTL na rzecz wierzycieli wynos.i 14518836 zł i dotyczy niepłaconych faktur za 72 tom "Ludu" za rok 1988, za 29 tom "Prac i Materiałów Etnograficznych", 67/2 tom ,.Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga" i następujące nr nr "Literatury Ludowej" - 4 - 6: 87, 4 - 6: 88, 1 :88, 1: 89. Uwzględniając produkcję znajdującą się w drukarni tj. kolejne zeszyty "Literatury Ludowej", praca R. Vorbricha pt. Daba. Górale północnego Kamerunu, praca A. Palucha pt. Zerwij zie1e z dziewięciu miedz ... i opracowanie autorstwa J. Swiętka pt. Brzozowa i okolice Zakliczyna, anonsowany poprzednio stan zadłużenia PTL wzrośnie o około 11 milionów złotych. Doprowadzenie do końca rozpoczętej produkcji wymienionych powyżej tytułów jest konieczne, bowiem stan ich zaawansowania edytorskiego wynosi okola 90%• Wszystkie tytuły znajdujące się w planie wyda','miczym roku 1989 uzyskały zatwierdzenie Biura Wydawnictw i Bibliotek PAN. a środki na ich realizację preliminowane były w budżecie. Drastyczne podwyżki cen usług poligraficznych w ostatnim okresie, a także trudności finansowe PAN spowodowały powstanie powyższego deficytu. Jeśli jednak uda się doprowadzić do końca druk książki A. Palucha pt. Zerwij ziele z dziewięciu miedz ..., na którą istnieje pełne pokrycie zamówieniami na 50-tysięczny naklad, wówczas wpływy ze sprzedaży tej pozycji pozwolą na zmniejszenie deficytu. W przeciwnym wypadku wyjście z tej sytuacji wiedzie jedynie poprzez uzyskanie dodatkowych dotacji ze strony Polskiej Akademii Nauk bądź innych źródeł. W tej sprawie w<tępujący Zarząd poczyni l pewne starania w PAN i uzyskał zapewnienie pomocy finansowej. Wspomniany deficyt finansowy Towarzystwa łagodzony jest przez stale prowadzoną działalność akwizycyjną własnych wydawnictw. Wpływy z tego tytułu o,iągnęły w okresie sprawozdawczym wielkość 8497247 zł. III. Archiwum Naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prowadzi mgr Paulina Suchecka. Archiwum zawiera według starego inwentarza 1441 tek, z tego 250 tek Oskara Kolberga jest wyłączonych czasowo i znajduje się w dyspozycji redakcji "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga". W okresie sprawozdawczym uporządkowano materiały archiwalne od nr 1 do 735 wykonując następujące prace: - określono stan faktyczny całości zbiorów ujętych w inwentarzu i sporządzono \vyk<:,zbraków, - zmienia się sukcesywnie numerację tek archiwalnych oraz zakłada się nową księgę inwentarzową, �332 opracowuje się szczegółowo kolejne materiały archiwalne sprawdzając dokładną zawartość, sporządzając karty katalogowe i karty archiwalne. W latach 1988/89 zbiory powiększyły się o archiwum ś.p. Jana Piotra Dekowskiego - materiały te (18 paczek), podobnie jak około 100 tek pochodzących z innych źródeł, zostaną opracowane i ujęte w inwentarzu. Archiwum zawiera wiele cennych materiałów szczególnie do opracowania historii etnografii - akta Towarzystwa (Towarzystwo Ludoznawcze - Lwów, Instytut Ziem Południowo-Wschodnich, Instytut Bałtycki) oraz bogatą korespondencję naukową i prywatną czołowych etnografów polskich i zagranicznych. IV. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego kierownik biblioteki mgr Jadwiga Kłodnic ka, starszy bibliotekarz - Jadwiga Iwan. Biblioteka stanowi wydzieloną agendę Towarzystwa i jest znaczącą specjalistyczną placówką w krajowej sieci bibliotek naukowych. W okresie sprawozdawczym opiekę nad działalnością biblioteki z ,ramienia Zarządu Głównego sprawował dr Marek Gawęcki. Biblioteka powiększa systematycznie zbiory poprzez zakupy, wymianę wydawnictw, dary oraz publikacje z własnej działalności wydawniczej Towarzystwa. W okresie sprawozdawczym księgozbóir powiększył się o 1750 woluminów i liczy obecnie 17283 woluminów dzieł zwartych i 16080 woluminów czasopism i wydawnictw seryjnych. Zarząd Główny uznając gromadzenie zbiorów za działalność ważną nie ograniczał środków finansowych na zakup książek zarówno w sieci księgarskiej jak i antykwarycznej. W okresie sprawozdawczym wydatkowano na ten cel 457 154 zl. Z kwoty tej 155850.- przypada na zakup pozycji antykwarycznych. Niezwykle ważną stroną działalności biblioteki jest wymiana wydawnictw zapewniająca stały dopływ najnowszej literatury etnograficznej zwłaszcza czasopism ze strefy dolarowej. W ostatnim okresie nawiązano wymianę z 3 nowymi instytucjami tj. - Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe - Łomża, Musee Departamental Dobo Istvan Varmuzeum-Eger (Węgry), Zemedelske Muzeum Praha (Czechosłowacja). Prowadzi się wymianę z 43 instytucjami krajowymi i 180 instytucjami zagranicznymi. Książki wydane przez PTL docierają tą drogą do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i towarzystw zagranicznych. Mor Antoni Kuczyński Sekretarz Generalny ZG PTL Opole, wrzesień 1989 rok. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66caa0649a7d277ed2f08e917106b64c.pdf 70542c51aaa7cd024fb02d46d2b2b861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1783 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.287-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, D36 I~ l\1ElVIORIAlVI .\NTONI JANISZEWSKI (1909 - 1985) Dnia 20 października 1985 roku zmarł Antoni Janiszewski (ur. 28 X 19(}9 "~O Poznaniu), były długoletni dyrektor Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia Lc" S:. Moniuszki w Zbąszyniu, postać bardzo znacząca w wielkopolskim szkolni-cb:,~ m'tystycznym, członek PTL. Do ostatniej chwili źycie S\~ie poświęcał wypełnialc.'J ::xoistego posłannictwa - pr-zybliżaniu muzyki jak największej liczbie ludzi, z',vl],:.zcza dzieci i młodzieży. Czynił to na tych odcinkach, które uważał za najbardz:t'j p:Jtrzebujące Jego pracy; tam też oddawał się jej bez reszty. Jakie motywy poza członkowstwem PTL podyktowały zamieszcze',Lc tog:) wspomnienia właśnie w "Ludzie"? Odpowiadając na tv pytanie nie sposób nie cofnąć się tu do początków J'~:;') ,',\"iązków ze Zbąszyniem, miastem, któremu pow/itał wierny przez wiele lat, ZlŻ. (:,1 koilca swego pracowitego życia, Przed II wojną światową Antoni Janiszewski pracował w Zbąszynku jć",-,::o kapelmistrz orkiestry kolejowej; po wojnie powrócił tan), zakładając dom kul~'llY i nową, działającą przy nim orkiestrę kolejową. Stąd przenosi się nieba ,,:em ) p;Jbliskiego Zbąszynia, gdzie organizuje Społeczne Ognisko Muzyczne, przemiano'.'!Je wkrótce na P'ailstwową Szkolę Muzyczną im, St, Moniuszki. Zarówno Zbąsz:;.:ek, jak i Zbąszyil leżą prawie w centrum szczególnegD subregionu etnograficzL> g:J - pogranicza PołudniDwo-Zac'hDdniej Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. Sub: 'glon ten charakteryzuje się występowaniem na jego terenie niezwykle cenn.F" cdmian naszego instrumentarium ludowego: kozła białego C.vcselnego), kozIa czan',> g,,) (ślubnego, zwanego też dudkami doślubnymi), siclszenek, czy też unikalny:', ;'-strunowych mazanek, Ar,toni Janiszewski nie pozostał obojętny wobec tych charakterystycznych ,i"Ulnentów i muzyki, która za ich spl"awą rozbrzlniewała, dokonując rzeczy dzlśokreślanej jako e",:enement w skali całego kraju. W zorganizovvanym przez siebie ognisku muzycznym (późniejszej szkole n zyeznej) tWDrzy jedyną w Polsce klasę instrumentów ludowych, zatrudniając w n.ej j,:ko nauczyciela znanego i cenionego koźlarm, skrzypka i budowniczego kozłów'Tomasza Słiw£; z pobliskiej Chrośnicy. Wymagało to pokonania niewątpliwych ['.er forn:aInych (Sliwa był chłopem, bez żadnego wykształcenia, także muzycZl 1'0), jednak dału 'IV efekcie wymarz.one wprost warunki dla nauki gry na wspo:.:nianych instrumentach. Sliwa uczyl bowiem, przekazując repertuar i manierę w';f;onawczą met{)dą tradycyjną - pamięciową, posługując się przy tym niezwy~::', ;;achowav,:czą gwarą. Wydaje się, że powołanie wsp,Jmnianej kl,asy instrumenh;': Ldowych, w dużej mierze pomogło instrUl-:1entom i muzyce koźlan:kiej dotrvvać::J s'i.\nu, w jakim prezentują się obecnie, Po śmierci Sliwy nauczaniem zajęli kgo wycho\vankowie. zaś klasć: instrumentów łudo\vych j"tnieje \v zbąszyńsk: ,j szkole po dzieI1 dzisiejszy. ',,3- �388 IN MEMORIAM ,Wspomniane folkloru, 'Po pierwsze - :c,vanie podjęte dały w w instrumentów pamięci czasie Janiszew,.;kicgo na rzecz ochl';'- płaszczyznach. ludowych młodych istnienie ludzi poZ\\,d"ło (uczniami świadomej na klasy p,,,,- byly przynależn(),~ci do clziE:~; kCJnkrct- go regionu, 'P{l drugie - i poza ,.{Że postępowała regi'onem pud kierunkiem '2WW:; grywali 'eC Po trzecie klasy 'j'.',' \łych .- na :Po je:.i przestrzeni Pasj::{ _. w dziedzinie pozc1szkolnym ujGte z inicjaty\\'y VI Zb<js.cyniu, td podlęcznik terenie do w (uczniów ,-,kolic). Większość pTZebywania) to ,,'ielkim w talencie ,Wydaje się, Postawę 'dora .nnalnej, sienia Jego ;Jotem True kontakt Cz.;;sto doradzał '10 piJ::'>- - nic do taką r-"wiedzieć długiego nie ich czy inną dokładnie, ile czy W:i':y.;tkich przeżyt, UCZ'2:'L'1 r"cz'2j pr(JwildLow~ p,'Zez tutaj tl'zŁ'ba społeczne :'Ó\\'~1~(;'~ juko nie Jego tej w wychowawcy kontakty ograniczały ucznia, jego do postGpami Jr;'?:J i sieć zazwyczaj ognisk zdrJ .. koni,:czności z ..>' w,uunk,-,,,ci bardziej (J d:r- płaszczyz:- co rodziców dzie'~i j<lko stworzył Zb,jszynia .siG to - siG do Zb<-jszyniu, z nich łączylo i kulturalne wątpliwo~ci. precedensu. się po opuszczerju umieszczaj<jc szkołę Lwó',>;;--::a ognisk, pr~,'- koniccznośc·ą wyszuki'wał). k{lńczył dalej, kiE:".·- zc'społó-..v, przekonywania {ln sam '),,;0 do (czy były \\-Tspon1nicć muzycznej muzycznej; z uczniami jakimi nigdy następnie Jcdnak Pniew, do tych ,- kulturG''.' skali. trafi do:c;d kwestionu;"c~ Zbclszynia, Janiszewskiego bez t\\·l)rz.~~·~:e sp:'o'Nadz "obcych przeby\vaniu tych b,yło instrw;;cntach uczestoikami każdego szkoly prow<ldzil ze wspomniane za rzecz którą clutO.- zwlaszc::~ nieznanych krytyczne, tych i nic a także niż na dźwięków na ,-,szałarna.ji"; sytuacją szkoly stancji, Jego pomocny muzycznej kilku celowych, z uczniami, bez r-,,'1uzykÓ'/\T ludowych, głosy trafiłaby twórcy ścielgając k'J2poprLz nSzałan1aja~11l", i średnich być Antoniego dYl-ektor (ezęsto na zespoły się także do ,grupach trzeb8 terenie, dziecka L' mieszkania w szk'j,- muzyki Jani;:;zt'\vski,;go umo\vnie muzykGwaniu, typu muzycznej w możność bardziej, uznać I~h uczniów U{~~·~ lnuzyczncj StD\varzy:szcnia graj<jcych praktyki nie a wiele dzialalność Jako .. ;zycznych L> 2znej, zapewne wychowawcze, Interesował i,ticv,ymi, ·.G do przecież i dudach, kr<j,g graj;]cych efekty i -- koźle sprawie wychowawczym także szkoly tej wspólnym tego że ICy S<j bezspornc .J11odz,ieży znajqcych \vyLV . :zn:c lnstytucjonalm', muzyków dziewcząt o,graniczcnej rnieli ramy .l\.nloniego z pod"tawowyc'J Janiszev,,'skiego ,'t~'nieg{) życia amatorsk,iej o z nich we na nazwanych do szkół mimo gry lat rozszerzyła udział czynnych :-:]oż'mych dodatku , osób daje k,,;:- adeptó\v sztuki koźlaL;kiej. przez siC; w i ~lieustępliwość ,.j,,' osób go i popularyzo'.vania VI Janisze\vskiC'go nauki kilkuY·i.astu wprowadzania .. :lZycznych, krqg \v ~\\TiadorI1o~~ci ochror;y .t\ntolljego Odzywaly .,trurcentów, ,"ja się t'l rozbrzmiewały zost<lły skupi2jącego instrunlcntach, z N!RD, - sadność występ,;- w Wi\rszawie; ograniczyć: muzyczne instru:nentću.', ludowych), poszerzyl m'O'żna Instrumenty cechy ~\"le :)~)lu (l<l'CZCj zesp8łów) dl nie i koźlarzy, centralnych instrumentów wydatnie ludo'Nych. rcpertu<lru cOlocznieekipy doy,ynkach klasy lat aziałar;ja gruncie {)statn:ch tyrn na i byn<J.jnlnicj p;JSz.eTZ~lniLl repertuaru "L:;: Śliwy On szkoły. ~T()rzcn:e -·,d"'.':ych popularyzacja organizował uczniowie utr\'val(:l.j~I,c czwarte ni; ",',t też instrumentów uczniów skiej in. TOLoasza tam :_,na o/::rągło-'J, szeroka (m, i instrulnenty ~zyk~' y Antoniego w kilku w klasie folkloru przedłużało przez efekty n,lUczanie tutejszego młodzież), > działania, miejscowego w przez odpowiedniej nich szkole szkoly nL,- średni", j, wyższą. życi'orysów w t(~n sposób uksztalto.vał, ilu �389 IN :VEM0R:,~M wiej;;kich chlopcó .•v bez Jcgo p<>mocy i rady nie tl afiło'by nigdy do wy.i;szych szk:,: n~uzycznych (także uniwersyteckich katedr etn<Jgrafii), ilu nie zasiadłCJ~'y l.d puip'tarni filharmonii czy oper, ilu nie posiadłoby umiejętności gry na rzadkim instrL:r'1encie ludo'Nym, Żywo intereso',v<Jł się studi'ami i pracą swych wychowankó,';, z,a~ladając na wet osobliwe archi wum, w którym umieszczai ich fotografie, cz·' kore:ipondcncję z nimi. Dla tych, którzy mieL szczęśliwą możn<Jść ob-.'0wania z Jego szczególną osbJxośc:ą, pozostanie On w pam:ęci na zawsze, Kazimier.:' Dudzik PA:vIIĘCI :\lA'RII ŁOMNICKIEJ-BUJAKOWEJ (1901 - 19:815) Odznuczona \V 1977 r, dyplomem ho"Barv-i" im. Oskara Kolberga w uznaniu zasług dla kultury ludo'Nej, ~.Taria I3ujakowa jest niewątpliwie jednil z ostatnich "legendowych postaci zakopiul1skich", choć o legendę nie db;)]a, a i czas, w którym przyszlo Jej działać, leg<:ndom nic sprzyjał. Urodzon<.l IV 1901 r. w Kolomyi, najstarsza córka profesora 'l:niwersytetu L .•vowskiego, mlodość miała hartowną, bo utraciwszy matkę w osiemnastym roku życia została głową domu i opiekunką młodszych d ,\ióch braci oraz cnorego ojca. W latach 192;; -:W ucz<;szczaia do w:edeńskiej szkoly rzemiosł art y~:ycznych (Kunstgewcrbeschuie) specj:łliZ'..1jąc 5ię w dziedzinie haftu ; koyonkar"·,va, potem kontynuowała studia art ys:yezne we Lwowie u Kazimierza Sichul~:-{iegopodejmując równocześnie pracę nac;;:zyci(!lki rysunku i komp(lZycji w lwow<dch szkołach za wodO\vych. W 1934 r. v,'y:;zla Z,l mąż za inż. Jakuba Bujaka, ,,;;:>inistę i zdobywcę Nanda Devi w Hima;,ljach (193'9). Została więc synową profes<Jra uniwersytetów lwowskiego i krakows~icgo, historyka Franciszka Bujaka, twórcy histori,i gospodarczej Galicji i pozyty,\'istyczncgo działacza ludowego. Osiadla wraz z mężem w Warszawie, gdzie oojęła kierownictwo Pall.stwowego Liceum Odzie,żowego. Nawiązała też wsp:;ipracę, z warszuwską spółdzielnią artystyczną "Ład" (wyrosłą na tradycjach "Sztuki Stosowanej" i "Warsztaló\\' Krako\\iskieh"), której ideą przewoonią było tworzenie polskiej nowoczeslwj sztuk: użytkowej w oparciu o krajowe surowce, na zasadzie lcgiki m,ltel'ia!u, na:'zc;dzi oraz ~()n3trukcji wewnętrznej przedmiotu f.:.')[0·,Vy111 �390 IN MEMORIAM Przedwojenne osiągnięcia Marii Bujakowej to stworzenie nowoczesnego sty;'.! \\ pDIskiej kOrDnce klockowej, która przestała być synonimem luksusu i dziewię:'~"stowiecznego nowo bogactwa, eklektyzmu i secesji - a stała się integralną częsciel tkaniny, jej logicznym dalszym ciągiem i zakończeniem, rozplywającym się w p~'zemyślnych a prostych ażurach. Używane przez artystkę nici z wiejskiego lnu, bz,]'wione naturalnymi barwnikami roślinnymi przydawaly jej koronkom dyskretl1f j szlachetności, walorów dekoracyjnych i fakturowych oraz swoistej "zgrzeb]1;~'ci", która była podówczas nDwatorstwem i wspólczcsnym odczytaniem duchJ sztuki ludowej. Unikatowym dziełem Marii Bujakowej był,a ogromna haftowana opona ściennć', ..\ :-'konana według projektu artysty-malarza Mieczysła wa Szymańskiego na ś..",iato",ij wystawę paryską w J9,3!7 r. Przedstawiała króla Jana Sc'bieskiego wraz z Cc'',,~'zem w oto'czeniu orszaku rycerstwa po wiktorii wiedeńskiej. Owa transpozycja ::',;darstwa na haft była bez precedensu w polskiej sztuce XX w. i uzyskała Grani p ,'x na paryskiej wystawie. Różnorodność użytych materialów: len, jedwab, szych, .p;;ciorki - nadawała dzielu coś z atmosfery drogocennego ornatu czy sarInackicgJ O:·ientu. Druga wojna światowa zniweczyła małżeilstwo Marii Buj,lkowej: mąż jej prac.wał w Anglii w przemyśle samolotowym, a gdy w )9,405 r. zglosił swój powrót óo kraju - zginął w górach Kornwalii w okolicznościach nigdy nie wyjaśnionych. i\iaria BujakDwa wraz z dwojgiem dziecoi osiadła w Zakopanem, ściągnięta przez g:':..lpkę przyjaciół lwowian. Przybyła ze wsi, od rodziny teścia, konnym wozem, :Ylając jako majątek jedynie kożuszek i maszynę do szycia: w czterdziestym czw,;:tym roku życia zaczynała więc od zera. Podjęla natychmiast pracę w zakopiańsJ<:iej szkole koronkarskiej (zalożonej w 11::33 1'. przcz Helcnę Modrzejewskzl), cd. 19-ł'6 r. wstała jej dyrektorką, podniDsła z okupacyjnego upadku i p rzez d wadzieścia pięć lat kierownictwa doprowadziła do rozkwitu, znaczenia i presti,żu szkoły \\' regionie. Rozbudowala ją o działy tkactwa i hafciarstwa i związala mocno z życiem gospodarczym regionu, współproacując ze Spóldzielnią Samopomoc Chlopsk;" p:'zejętą Dd 1950 r. przez ZakDpiańskie Warsztaty Wzorcowe (CPLiA). Wykształcił" setki tkaczek, ha,fciarek i koronczarek stanowiących dziś kadrę stałych pracownic bądź chałupniczek ZWW, nauczycielek tkactwa i samodzielnych artystek-tJ<:aczek, a wśród nich nawet kilka cudzoziemek, zwabionyc'h znakomitą renomą szkoly zakopiańskiej, dla której wystarała się D nadanie imienia założycielki Helcny Modrzejewskiej, nawiązując dD pozytywistycznej tradycji -"nicsienia ludowi {)~wiaty i zawodu". Warto tu przypomnieć anegdotę Dpowiedzianą mi przez Maril~ Bujakową, jak góralka przyprowadziła do niej córkę prosząc: ,,!l0 dy pani ModrzC'jcvsko, przyjmicież moje dziewce do waszy śkoły.,." Kiedy IV 1959 r. dyrektorka odchodziła na emeryturę - uczenice żegnały ją wierszem (Tadeusza Staicha), z ktć':'ego cytuję charakterystyczny fragment: Dwie ino byly - pamiętacie ludzie Wielkie Dwie Panie na naskim Podholu Ta Modrzejewska, i ta, co jom tu widz'c'e' Wywianowały nas więcy jako złotem l to ostatnie nom na cale zycie Nom, i tym po nos. Teraz - i na pDtem. Nie ma w tych slo wach ani retoryki, ani sztucznego p,ltosU, Maria Jódarowała Podhale przede wszystkim jako artystka, która stworzyła Bujako\\c w Polsc~ l. �IN MEMORIAM 391 L ;j;)""l'j regionalny slyl w koronce, hafcie i tkaninie artystycZ~1ej. Od znanej w ';·.'",dziesloleciu arlyslyki-tkaczki, Eleonory Plutynskiej, odnowicielki bialoslock:ej '~.,niny ludowej przejęla my:';1 odnowienia tradycyjnego tkactwa na Podhalu. '::;" ;1',\,'anic byla prosla, 00 poza tkaninami odzieżowymi, jak plótno i sukno £010.. ' ':le _. tkal:two dek{)racyjne bylo ubożuchne i sprowadzało się do juhaskich to. ,.; z długim: frędzlami, b:alo-brunatnych derek '",'elnianych oraz chodników "artych kolorowych szmat. Ja tej skromnej i surowej tradycji Maria Bujako',va ..:·la dziesi'1lki projektów kililnów grze byczkowych i plochowych, gobelinó'" .,ywanów oraz tkanin haftowanych kolorowymi wełnami pracując w nadzorze ~:.·,;tycznym ZWW do końca życia, tj. przez trzydzieśei pięć łat. Począlki były skromne: zaczęła od współpracy z paroma góralkami, z któryc'h ". :,l!'zyna Ciulaczowa wspomina: "to byl czlowjek! jeden na tysiąc~ nie tylko f<:, " . .';iec, a!e doradca i przy jacie!" ". Zachowany tekst wspomnieniowy Marii BLi),,\·ej nadaje zasługi przede wszystkim zespoło\vi ludzi dobrej woli w spółdzielni, ') "Jb:e wspomina skromnie: "Wełna pochodziła z jarmarku w Nowym Targu, ,~:1ie pLZ(;dziona z runa owiec górskich, od białej poprzez wszystkie odcienie 'nowej, sZ<lrcj, do burej, brąz<l\vej i czarnej. Kilimy były w kolorach wełny nc;,.;nej z dod" lkami barw ciepłych, czerwieni i żólci. Projekty musiały liczyć z suro wet'm, C7l;Sto należało spożytkować resztki wełen - stąd drobne elementy ''"OWl', proste i łatwe w wykon<lniu. Tak zaezęły rodzić się kilimy uznane późza zakopi<\!'lskie, a nawet polskie". Warto zauw'ażyć, że nie ma tu ani słowa opisu kompozycji owych kilimów, ale l~enie sic: z surowcem", czyli logiką materiałową i techniczną było przecież ha:;.Cl estetyki "Ladu", na klól'ym chowalo się pan~ pokoleń artystów polskich, '.. tym samym czasie rzeźbiarz, Antoni KenaI', notował w Zakop<lnem: "Nie w '.' c'. ;yce prZ<.'dmiDtu, <l w jegD logi·cznym sensie jest jego piękno, Prawie zawsze ,;. ":;auta jest sumq nielogicznyc'h rozwiąz'ań. Logika jest szerDką skalą możliwości, .: '. I:ŻY od talentu, ale jest jedynym źródłem prawdy, czyli pojęcia dobra, Nie ~ . ,.:eje p:c;kno bez logiki, Jl!Śli zdarza się twierdzenie odwrotnie, to w wypadkach , , ;jania brzydocie 'estetycznej' powierzchni", Takie myślenie o sztuce było wspólne całej grupie artystów związanych tnva:. :o cub lużn:ej z "Ładem" i wzic:ło się z gruntownej znajomości i głębokiego prze~. l.d. ducha sztuki ludowej, w której dostrzeżono wreszcie wartości równorzędne L:. artościami sztuki "uczonej", Do owego równouprawnieni'a dochodziło powoli ·,por<lmi, bowiem program Norwid<l "podnoszenia Ludowego do Ludzko:';ci" art y::1terpretowali róźnie, w zależności od epoki i uwarunkowań społecznych, ~ic miejsce tu na analizę problemu (o którym obszernie pisalam) - wystarczy 'Krócie stwierdzić, że stosunek artystów do sztuki ludowej cd czasów działal':i Stanisława WitkicwiCZ<l w Zakopanem, a więc od lat 1890 - przeszedł przez .'.-jne fazy interpretacyjne: artyści sięgali po inspiracje ludowe "po szlachecku", " mieszczaósku" i wreszcie "po chłopsku", Maria Bujakowa należała do owej f.,z)' ostatniej, w ten sposób zaczerpn<)wszy od ludu podhalańskiego jego własne '.'.'i<lciczenia twórcze, potraJiła mu je zwrócić z nawiązką, a więc iS\{ltnie "wy,:rlOwala na leraz i na potem". Halina Kenaro:ea �392 IN MEMORIAM BIBLIOGRAFIA Mar·;a B u jak o w a, :-'1a::zynop:s wspomnie!'l z okazji XXV -lecia Z\VW. Mar:a B u jak a Vi a, Trzy zeszyty dokumentacji prac 1a6l9 -19,34 (rc;kopis). "erzy B e d n a l' a w s k:, Sport artystycznie utkany, Dysk Olimpijski 11 :l, 197: ,Józef G l' a b o w s k i, T~an;na wyrosła na Poohalu, "Przeglqd Artystyczny" nr . 1965. Józef G r a b a w s k i, \\Tielobarwny haft zakopiańsk', "Rękodzieło AriystyCZJI'; Maria Ł a m n i c k a - B u jak o wa, Koronkarstwo klockowe (Kursy korespondct cyjne Państwov.:ego Seminarium Nauczycielek Rzemiosł) nr 1. Warszawa 19:j.; 'nr l, 1976. Józef G l' a b o w s k i, :YIaria B u j Clk o wa - Kolorowe pasje, "Pocl/a/ r::c" wios!!!; law 1976. hena H u m l, Tkactwo dzieci \\.: szkole zakopiańskiej, "Projpk;" nr 2, 1954. ],ena H u m l, Ha.fty :vIarii Bujakowej, ".projekt" nr 5, 1196'6. Ire:1a H u m l, Artyści Zakopanego (wstęp do katalogu "Desy" w W-wic) 1973. Halina K e n a r o w a, Plastyka zakopi'ańska ].9():9- 1973, Kraków 1973. Halina K e n a r o wa, Trzy najstarsze szkoły zawodowe w Zakopanem (M{)nogr<! La Zakopanego 11a 400-1ec:e -- w druku). ]{,ystYrlCl K o n d r a t i u k, Współczesna polska tkanina artystyczn<l (W:3tc:p d katalogu XV Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie) 19:62. Anna M i c i ń s k a, Tkanina Haft Koronka (wstęp do katal\igu wysL\ \v, szkoly im. M{)drzejewskiej w W-wie) 1966. Irena T. S l a w i ń s k a, Malowane wełną, "Trybuna R.obotniczo" (Magazyn ?,);r'-, dzielny) Katow'ice 197± n 1&2. Wanda T e l a k o w s k a, S·ztuka hafciarska, "Arkady" ,nr 2, 193'6. Vvanna Ge n t i 1- T i p P e 11h ~1 U e r, 50 lat plastyki zakopiailskiej (wstęp do kat;,,, logu) Zakopane 1963. Danuta W l' Ó b l c w s k a, Wy\\'iad z Marią Bujakową, "Projekt" nr H-l, 198,1. (:1ajważniejsze pozycje z ponad 50 kaw]ogów wysta\',~ PAMIF:£I E:-.'IILA JlElWS'lEJEWICZA FL\DKINA Dnia 20 czerwca 1984 r. zmarł w Leningradżie Emil Jewsiejewicz Fr,adkir. starszy pracownik naukowy ;eningradz.kiego oddziału Instytutu Etnografii AN ZSRR weteran - inwalida II wojny światowej, pełen entuzjazmu badacz - paleodnogr;ti czarujący człowiek " mający w P{)lsce wielu {)ddanych przyjaciół. Emil Jewsiejewi'cz Fradkin 2 urodził się \II Moskwie 30 X 1921 1'. M!-odość spP.· dzi! w pełnej egzotyki Bucharze, skąd wyniósł zainteresowania l'tnogral'i;1 i archen· l{)gią. Ukończywszy szkołę średnią w 1'9''10r. został powołany do Armii Ri1dziecklc'.: Po wybuchu wojny z Niemcami poszedł na front jako telefonista, ;1 pn ukcńczen: '.i l Por. Redakcja, (w) "Sovetskaja Etnog,rafija", 1985, N. 2, s. 122. Do ciepłych słów Rcdak wkradia się pomyłka odnośnie miesąca Jego Smierci. 'Za pomoc w Lbieraniu danych biograficznych serdecznie dZliękujG p31liom Lubow La '.. żonie Zmarłe,go oraz Rycie Razumows.k:iej i Kirze 'Sieriebrowskiej z Instytutu Etnografii AX cji ZSRR w Leningr.dzie, �IN ME~'IOR1AM 393 k.l'·SU oficerskiego jako podpo!'uan;k został dowódcą plut0nu fizylierów. W lisLp,:dzie 1943 r. broniąc przepr;1\\'Y przez Dniepr pod Perejeslawem Chmielnick:rr, ,;.)st<l1 ci<:2ko ranny (a PO\\'st<1le !la skutek rany kompLkacje stały się po .fI l.i!,,2h bezpośrednim pc)\vodell1 Jego śmierci). Po powrocie ze szpitala polo',\'ego na fr<Jnt, a lipcu 1944 r. powtórnie ranny, p', (;:ugotrwałym leczeniu zdl'!11ob;i:zo\\'a!1Y został jako inwalida wojenny. UdeKoFl',;;my Orderrll1 Czel'\\'onej G\\'~ilzdy za udział w wyzwoleniu Kijowa, medalem za z··'yci<:stwo nad ~iemcam: i innym: odznaczeniami, \'1 latach Ul-t-ł· 19·1iJ s.ludio\\·ai !la \Vydziale Historycznym Uniwersytetu Li:. n':lg~'adzkiego, Był uczniem £\;;:adl'mika B. B. Piotrowskiego, słuchał wyklad6,': ·,,'\'bitnych ucwnyc!l jak W. \\'. St~'u\Ve, W. W. Ma\\'l'odin, W. I. Rawdonika, S v.i, OkUł'1 i in. Pracować 2<\CZ:11 jeszcze jako student, początkowo jako p;'z", wodnik, a od 1957 l', praco\\'ni).;, nauko\\'Y leningradzkiego oddziału Instytutu Eln,,· g:',lf;: AN ZSRR. Od lat stuci,'!1ckich do końca lat sześćdziesiątych uczestn:czy' 'l: wykopaliskach kierowanych p:zez B. B. Piotrowskiego na ur'lrtejskiej twierdz:,' Karmił-Błur (Tejszebaini) w -".rmen:i, oraz IV badaniach terenowych nad \~'ołg!, i >\' Ob'N, ro;;towskim. W pracy n::ukowej gab:;)L'to',\'ej opierał ;;ię na bogatych materiałach źródh·· 'A'ych zgromadzonych w l'vluzcum Antropologii i Etnografii im, Piotra AN ZSRJR. 'i: Leningradzil'. Zbiory te poz''',! 'oardzo dobrze". Podstawową tematyką jego pra" f'"ukowych ,t:ln()w:!a ;;ztuka >polccwr'l;;tw pierwotnych, Pisał prace o sztuce -(,,,",żylnego :YIck;;yku, pradziejo\\'Y:11 Chorezrnie, o zabytkach archeologi'cznych Palef::yny, starożytnych kulturach Kub~', o Czukaczach, Eskimosach, Tli!1Jgitach, o sztL'eć chit'\;;ki('j, Najwięcej j('dn~l~ czasu i pracy poświGcil początkom sztuki piCI' s:ycznej i jej najdawniejszym przejawom. Badając sla\\'ną na cały świat, zgl'O:nadzoną przez P. P. Jdimienkę, ko!c!i:cję za.bytkó,,, sztuki paleolitycznej z Kostie!1eK [ ob·.\'. \\'or<Jneski, E, Fradkin jo).;,ona! nie tylko szeregu "\''lżnyc'h odkryć, v,,.ydz:cL1jąc z nicj dzida sztuki nicz:1ane ',\'cześniej, ale i od nowa \veryfikując znane: T,T. in. odkrył zjawisko, które :uz',\'ał poliejkonizrnem, polegające na przedstawieni'] na jednym kawałku kamienia, ',\' jednej kompozycji, kJku wyobr'lżgeń głów z',',:c· rzęcych, Ch:ll'akterystycZl1c1 jego o;oobliwością jest wzajemne przechodzenie, p:'Z,,' v-:ykol'Zysty\\'aniu tych samych pi,l>zczyzn i linii, jednego obrazu w drugi, Zjawisko to ma ogólniejszy charakter. Prześledził je nie tylko w sztuce paleolitu. aj.~ ,nem 7. D. :\. Siergiejewem :akże sztuce współczes!1)Th plemion pierwot!lyci', CZUKCZÓW, E;;kimosów i Tling:!ó',\';' i \\'ykazał, że uni\':e,'salność zjawiska Z\\':ą1.Zl- 'POL L. G. Necacva, T. A. Popova, V. V. Fedorov, E. E, Fradkin, Al'cheo!ogiCzskoe S'), branija Muzeja antropoLogii i etnogra·fi.i im, Petra VcLlkogo Akademii nauk. SSSR, "SbornL Muzeja Antrnpologi i Etnografii", t. xx:rr, 1964, s, 150 - 168; E. J. Fradl<'n, Zbiol'y al'chcol'" p'czne w Muzeum ,1ni ropologii i Etnografii im. Piotra I Akademii Na1<k ZSRR w Leningra ' (joe, "Wadomo';ci Archeologezne", t. XXXV, 1970, s. 119 - 122; E. E. Fradkin, T. A. POPOV;), /.rcheoLogiceskie kollekcii [{unstkamery Muzeja antropologii i etnografii Imeni Petra [ i :ch znacenie dla razviti.ja otecestl'olnoj archeologii i etnografii, [w:] Godicnaja Nallcnaj(J Scsija Instituw Etnoomfii. AN SSSR, Kratkoe saderzane dokladov, Leningrad 1974, s. 49·51. , E, E. Fradkin, Potiejkoniccsk<lja sf,;ulptura iz verchna pa!eoliticeskOj stojanki Kostenk,1. "SO\'etskaja Etnografija", 1969, N. l, s. 135 - 142; tegat, Osobyj vid iskusstvlI perVabylnog9 ce!oveka, "Veslnik Akademii Nauk SSSSR", 1969, nr lO, s. 53 - 58. 'Por. D, A, Scrgeev. E. E, Fradkin. Poliejkonija na severo-vostoke Cukotki, (w:) Krallwe mderzanie dokladov godicnoj sessli Instltata Etnografii AN SSSR 1970, Leningrad 1971, s. 115- 116; ciż, ZoomorJ'Ilye, alltropomorf"yc po!tckoniceskie kompoztcii na ..1<rytatych premecach" drelinego Bertngmor'ja, [w:l Novejsir otkryttja sovetskleh archclogov, lezisy dokladov konfereneit, Kiev 19''5, c. 1, s. 29. �394 IN l\LEMOłUA:ll jesl ze strukturą pierwotrwgo wieloznaczlll'go myslenia. Zjawisko po1:ejk()]1izn:') f.:-,że slużyć do badan ideologii spoleczeń przedkb:,o\\·ych. Drugim ważnym osi4gnięciem studiów nad materialami z Kost:l'llek było l"~L yc'e wyob,'aże1'l twarzy ludzkich, których zn;uny tylko kilka. Hl')WnOCZL'~!1::'; F'"dkin wykazal bl<;<iność określeiI całego szeregu \\'ylworów plastycznych. ll'.\',~ż:J.,,)ich za wyobrażenia części ciala kobiecego, a które wg niego Sil przl'lisl;\',viell:-';,'!) zwierząt. Zmi81ld ilościowa wyobrażeó żcnskich i zwierz'lt jest w;lżnym a,'g",;',',ćntem dla zmiany poglądów na temat islnic'nia matriarchatu. Fr,1dkin równi(·.~, :> .•. ·zależnie od prof. A. Lewi-G{JUrhana, zwrócil uwagę na korelacjc IV rozrnie:'zl~'.niu zabylków sztuki ruchomej w sanktuarium. wL!żonYIll w wielkiej buOO·,\·i.i ,L:,;olitycznej' w Kostienkaeh, Uzyskane wyniki st,lnowiły pcdsl;\wf.; jego liysl'rL:,':i ~i.."·idydackiej pl. Zabytki paLeolitycznej s;:tul\i Kostiell"" 1 ". Odkryci;1 Fra:ik· ...:) ....~budzily szerokie wintercsowanie badaczy'. Ostanie lata życia poświęcił On problemo\\'i pocz;ltkó''''' szluki, )J1·/.t~d.<l<\\\·jaNc .•..:asną koncepcję na tem<lt czasu i przyczyn jej pojawiŁ'nia. Pr<lcę If.; UkOI'ICZylj"i c',:żko chory. r-<ajwa-żniejszc wyniki, poprzedzonc nlożen;,lIni metodycznymi s ukaz,"y się po śmierci Autora H. Szczególowe Ob."Ł'r\\·acje krzemiennych matcriall'.'! cj'prowadzily do wyodrębnienia niezrozumialyC'h \\'cześnicj zabytków, które zinl, .•··· )))Ttowal jako okazy miniaturowej rzeźby okresu mustierskiego a na wet ;lszl'l«ego. Wśró·d krzemiennych wyrobów, wczdnil'j określanych m. in. jako ,..<krobant'" i "retuszowane odłupki", odnalazł on osobli\\'e formy z ,.niepotrzl'bnymi lila ;c:·, funkcji występami, wnękami, zaokrągleniami. Kształty te okaz,t!y sil~ n<l~,;;')~:ast niezbędne dla uzyskania plastycznych wyobrażel1 zwierz;lt, łatwych do :~::tLL'iażenia przy ·odpowiednim obrocie wyrobu. Fradkin stwierdza, że te pierwsze w)'',~:'ażenia sztuki plastycznej związane były z przygotowyw,miem narzędzi pr'lcy. \\o'ykonując sam{) narzędzie kamienne czlowipk pracowal już jako rzeżbiarz. Pl'?Y :.'arzeniu kamiennego dzida artystycznego wykorzystywal te same m;lterialy i te ,,;:'ne nawyki pracy. Nic dziwnego więc, że pierwsze okazy sztuki powstawaly z ,dpadków surowca, wykorzystywanego do wyrobu narzędzi produkcji, w Afry(:(~ z ")azaltu, w Europie z krzcmienia - nikt nie może stwierdzić, że najdawniej:;3e ''''l'Zęlizia mogły być i drewnianymi ", PO\,,1stanie ~ztuki plastycznej ZWi;jZ,1I1Cbył·eJ ;',1 III 'E. E. B'radkin, Pamjatniki paleolitiCeskogoiskusstva Kostenok l, Avtorcfc'rat kan.di(:"~sl,oj dissertacii, ln>;titut Etnografii AN SSSR, Leningract 1975, ss. 28. ; M. in. G. F. Korobkova. Hezllltaty binokularnogo isslcdovanija mergelja i.: verc1lTlep,,:coliticcskoj swjanki Kostcnki l, "Sovetskaja Etnografija", ,1961. N. I. s. 142, 14:1. Por. też: J. Gruba, Odkrycie na pulkach magazynu, "Z otchłani wieków", R. XXXVI. 1!170. s. 200, 20~; .l. K. Kozlowski, Mury cyklopów, Wrocław 1971, s. Ill; tegoż. Arcl'~ologia Jll'I\llistoryeZll<l, c=.. l, Stm'sza epol<a kamieni.'!. Paleolit, Kraków 1972. s. 195; J. Gurba Irce.). E. E, Fradkin, poliejkoniceskaja ... ,.Archeologia Polski", t. XII, 1972. s. :!1:;; J. K. Kozlowski. S. K. Koz!fJwski, Pradzieje E'uropy od Xl -IV tysiąclecia p.l1.e., \\'arszawa 1975. s. 35. .. E. E. Fradkin. l{ voproslL o v'remcni voznikrlovenija sku[lJtury iz krenulja (v SVjLl2'l s problcmoj proizchozdenija paleoliticeskogo iskusstva), ['w:] Krutkoe soderzanie doktado/) s~s;; i,,'tituta etnografii AN SSSR, posvjścenlloj JUO-letiju so:aanija pervogo (l!<naemiCeskogo etno[if"Joantropotogiceslwgo centra. Leningra<l 1980, s. 90, n. 'Tegoż, K vOp"osu o wremeni i pricinaeh vozniknol'en<ja izobrazitelnogo tskustva, (w:) C;odil'naja naucnaja sessija Instituta EtnograFii AN SSSR. Kratkoe soderźanie dokładov 1!}83y., Leningrad i::ob"azitelnogo iskustva, ..Sovetslcaja Etnogmjtj,,", 1985, N. 1, s. 111- 127. H Najstarszy i narazie pojedynczy rysunek ol'\l'e~u n1l1stierskiego odkrył \\.' Molodow:e l. A. Czernysz (O l:r(;'men.i vo~niknovenijft ]:.alcoLitU:-eskogo i;-;-Kllsstl;a v svjnzi c issf('dovanija!ł{i 1'J-;5 g siojanki Motdo1.~a 1. [\\':] U istokov tvori.·('stl"tl. Nnvosybirsk " Por. J. Gruba (rec.), R. Gansiniec. EjJoka dr?l"c"''' ... Ardll'ołogia", l~h':.>t...,10giCi " t. vIJ jQ55, Z. 2 19,;7 1958, s. 189. 1 1 1978, s. lU - :.!:.n. t. III, 19W. [\\"1 ,.••••... �IN MEMOBIA:VI 395 .. ~ Fr<.:dkina z wykonywaniem narzędzi pracy i bezp~ś:'ednio na \\-,ązywało po.d .,~dy,]] względem da tcj działalności twórczej, natomiast \\'ytwory sztuki z po·· . '-.elu ich formalnego podobicństwa do narzędzi, na co pierwszy z\\Tacał UW<1g<-; ~ N Zamiatin 12, bardzo jest trudno wyróżnić. Fradkin \\iysU;puje jednak prz'2,':,oko hJpotezie Z,:mialina ois-tnieniu kultu kamienia. Uważa. że potrzeba sztt;:ci "",;;tycznej i,tniała u człowieka już na progu jego pov:stania i ocdzielenia się cd <a;a z·,\·:crząl. Proponujc 'więc rozszerzenie przestarzalego już pojęcia "bidogicz;·· . <::" li'iady -- trzech najważniejszych, różniących czlo\-vieka cd zwierzęcia ele:ne:,·· '.< "'-, jak różnica chodu, dłoni i mózgu, o uznanie duchowej działalności łącząCej .. sobie i z·dolnoś·ci tworzenia dzieł sztuki. Sztuka produkt duchowej p;;y.. ,cznej działalności człowicka pojawia się jako zjawisko społeczne z potrzeby ,zckazy-,\'ania emocji i uczuć, Człowieka zawsze miały charakteryzować dwa ję7.Y"i mo\\'y i sztuki, będącej podstawą duchowego porozumienia. Dla potwierdz2',; wczc;;nych j('j początków Fradkin podkreśla, że wspaniałą sztukę plastyczrq . ,incgo paleolitu musiał przecież poprzedzać długi jej rozwój w starszychoklYc·h. Tak jak w ostalni'ch dzjesi~cioleciach zmienily się poglądy na czas pojawi-E:, się człowieka, powstania trwałych domostw itp., tak należy oczeki wać zmiany " ,gl'1dów na czas pojawienia się sztuki. Drukuj'lc pracę Fradkina redakcja "Sowieckiej Etnografii" zda\'iała sobie S!Jr,,' .'i z dyskusyjnego charakteru publikacji, nie wykluczyła jŁ'dnak, że kcntynuoN,(!}i~. " go pO'ózukiwaó w ostateczności może doprowadzić do odkrycia takich wyrobó',y : ~'.łki pa!l'olitycznej, które bezspornie zostaną uznane przez większość specj,.E"'.',\-'. Redakcja podkreśla, że prace dyskusyjne szczególnie pobl'dzają myśl b<:d<i.~:•. i już tym samym przyczyniają się do dalszego roz .•••.. oju nauki u. Sam Auter '.• :, zdawał sobie sprawę, że może zostać obwiniony o zbytnią fantazję, jeśli chcd:"i <)Znaczenic P{)s2czególnych gatunków zwierząt, łecz samo odkrycie najstarszych. :,::zim' sztuki plastycznej i próba wyjaśnienia przyczyn jej powstania jest bez·· ~ecznie wielkim jego osiągnięciem. :E. Fr:ldkina jako badacza charakteryzowała nadZ\vyczajna żywotność i niesp.-:(c1Oaśmiałość myśli, mno:gość zainteresowań i umilowanie pracy bezpośrednio z·~ ;; lidłami oraz pełna niezależność od przyjętych, dogmatycznych form myślele;:'., \'):,daje się, że te cechy przyciągały do niego ludzi, zwłaszcza młodzież. Dla rodziny, przyjaciół i kolegów zawsze zostanie niezastąpionym człowic,.',)1. Cześć Jego pamięci~ Jan l~ aja 13 N. Zamjatin, Mżnjatu'rnye skulptury Archeologija", t. X. 194a. s. 86·113. Tamże, s. l~:!. S. v neolite Severo-Voscoćnoj Gurba Evropy. "SO\-E:'" �396 IN MEMORIAM DR GIZA FRANKEL (1895 - 1984) JJokt01'at z zakresu historii i literatl<ry słowiańskiej uzyskała na Uniwersytecie Wiedeńskim w roku 1922, a wlatac: 1!}2C- 28 studiowała etnografię i etno10gię na Uniwersytecie im. Jana Kazi, mierza we Lwowie pod kierunkiem pro; A. Fischera i tam pracowała jako asys· tent w latach 1928 - 39. Po 'wojnic spędzonej w Zwiqzku Radzie:ckim podjęło· pracę w Zakładzie Etnologii UMCS ': Lublinie, po czym w latach 1947 - ł95" była kustoszem w muzeum przy Zydowskim Instytucie Historycznym w Warsza wie. Po wyjeżdzie w r. 1950 do IzraeL p:'acowala do roku 1980 \V Muzeum Etnografii i Folkloru w Haifie. Na początku swej pracy naukowej dl G. Frankel interesowała się głównie zwyczajami i sztuką Zydów w Polsce i Europie Wschodniej. Już w 19 2'9 r. opublikowała w "Ludzie" artykuł Wycinank, żydowska w Polsce jako pierwsze opr"cowanie z tej dziedziny. Od tego czas~, wycinanka żydowska - zarówno w Polsce jak i w śvJiecie - .stala się głównym tematem Jej badar\ naukowych. Z tego zakresu opublikowala wiele artykułów w różnych językach (19:30, 193~5, 1964, 1967) aż do pozycji książkowej w języku hebrajskim, także w tłumaczeniu angiel;;kim, pt. The Art of Jewish P:rper-Cut 098(3). Równocześnie z tymi publikacjam: organizowała wystawy wycinanek żydowskich (np. 1955 r. w Jerozolimie, polen' -.\[ Haifie i in.). Efektem tej Jej działalności bylo odrodzenie się w lzr,lclu i \\ ś.vi ecie żydowskiej sztuki wycinankarskiej. Jako wieloletni pracownik muzealny (w Warszawie 1947 - 50, od 1956 do eme;'ytury w 1980 1'. \V Haifie, gdzie była wspólinicjatDrem i założycielem tego muzeum) zajmowała się także innymi dziedzinami kultury żydowskiej, zwłaszcza strojami, zwyczajami i obrz<;dami. Z ty,ch też dziedzin dr G. Frankel ma spory dorobek naukowy w postaci wielll artykułów, katalogów wystaw, przeglądów sytuacj' \V muzealnictwie europejskim, publikowanych w różnych cza,:l,)j c m<lch świato',\'ych i w różnych językach. Na uwagę zasługują Jej prace w j<;zyku p()hkilr., publikowane w różnych tomach "Ludu", także w "Etno;grafii Polskiej" (1,96'1). W lac lach 19'55 -1,962 opublikowała po polsku 20 artykułów w czasopismach, jak "Nowi~lY", "Nowiny Izraelsk:e", "Nowiny Poranne' czy "Nowiny-Kurier". Dotyczą onegłównie wierzeń, zwyczajów, obrzędów rodzinnyCh i dorocznych oraz sztuki ludu żydowskiego. Gdyby można bylo zebrać te artykuly i wydać razem w jednym tomie, byłby to bardzo interesujący materiał do odtworzenia kultury Zydów p;)lskich. 1 opracowano na podstawie do ze PTL materiałów przez p. Std!ę przestanych Rebhun z Haify J. B. �lN PAMIĘCI GR:ACJ:ANA MEMORIAM 397 BOJ!AR,A FIJA:ŁKOWSKI.EGO .N XII 1~84 1'. zmarł w Koszalinie -.Jo!1ek Oddziału Polskiego Towarzystwa l. udoma wczcgo, dr Gracjan Bojar Fijał',l\\'sk:. Z wykształcenia historyk, będąc . rż na emeryturze uzyskał na Vniwersy',,'cle im. Adama Mickiewicza w Poznn'u doktorat, a jcgo rozprawa otrzymala 1978 r. NagrodE; III stopnia Min;ster..va Szkolnictwa Wyższego i Techniki w '. mkcHs"e im. Adama Zaw:ldzkiego, Wo. mll' losy oraz W<llki w armitich tilian,,:',ch na Zachodzie skierowały zaintercsc. ,mia B:Jjara Fijałk()wskicgo na naukowe J:sanie lVa.1k wyzw()lcilczych i losów jeń,)'}.; W;Jjellllych r:a Pomorzu. S'tąd temat ',go dy.'ert~cji .,- Losy jeńców wojen:. uch na f'omor.:u Zachoclnim i Meklem. .'arii w latach 1939 - 1945, wydanej przez '.ION w 1979 1'. .Jedn~kżt.' i;':l<l t~ln(1tyka, bH'JarZj".;ząJcmu przez ostatnich d\\iadzieśeia kiJ-·t lat, związaJa Go z P.olskim T{lwarzys'.·;."n Ludozlla wczyrn. Z pasją godną za,)dowcgo etnografa całą swą twórczość : ,,,racką pr święcił słowin1'1skim dziejom Pomorza Zachodn:ego, \Vprowadz:ł oC) 'J:egu literackiego i spopularyzował baśnie, podania i legendy ludoAe, za\','a,'>~ archi\\'ach, przybliżył szerokim rzeszom czytełnikó\v najdawniejsze słowi2ris;ó~ .. :eje na,zego regionu. Czlnnek ,:wiązku Literatów Polskich, opubJikowtił efekt s\\'ych ptisji poszukćc!.\'czych - zb:ory legend i baśni: Morze szumi jak dawniej (19'61), Pieśi!. Swan· bora (1964), Powilc<:e (opowitidania - I'nu, Le.gendy koszali7iskiego grodu (19712), ~ ;Jgcndy znad Drcnc~kich .1ezi(Jr ;(1974), Legendy ze slowiJiskiej checzy (1976), 'iitry Drahimia (J;984) oraz ostatnia pozycja Wróżba Swantewita (19-8·5). Jego ksi'lŻki zawierają nie tylko wartości powaweze, lecz roz\vijają ,'ównicż ,tl ioty l.m, pozwałaji1 powiązać dtiwne losy Pomorza ?:achodniego ze wspólczesscią, S,! także cennym ogniwem zesptilającym kulturę dawnych ziem pomorskich kultur:; pozostalych regionów. Gracjan B.ljnr Fijałkowskl byJ nieprzeciE;tnyrn człowiekiem. W jego o.sDbi,-' otkaly siC; te w.-;zystkie cechy, których lak często pos~:ukujemy, a tak l'Ztidko zna'ljemy - urok osobisty, wiedza, doświadczenie życiowe, pasja, wiełGstron!1ość ZlC""e,·esowurl. Ten skromny człowiek, odznaczony wieloma odznaczeniami pa1'1stwo.'. y:ni (m. in. Krzyżem Srebrnym Orderu Wojenneg.o Virtuti Milita;:-i, K.ć·zyże:1\ 0:icersk;m Orderu Odl'Odzenia Polski, Krzyżem \Vałecznych i Krzyżem Pa::-ty::"ncjen), najb:::rdziej cenił Order Zasługi dla Narcdu ze Srebrną Gwiazdą Jugo;;iaw':l, ,:i został Mu nadany za jego udział w walkach wyz.vole1'1czych w tym ttik bl's;..:() P,,1~2e lur.ju. �398 IN MEMORIAM ~agła śm;c:"ć !)rze:"'::ała :vfu zbieranie m:JteriaJów do nowej k.'iążki, związ;z początkami chrześcijal1stwa na Pomorzu Zachodnim" Z żalem żegnaliśmy naszego kolegę, G" acj;:ma Boj:1fa Fijalko\Vskieg{] \V;coz·,.::. że :akich jak 0:1 ludzi spotyka siG tak rz·adko, Cześć jego pamięci! 112] ."Inna Mosiewir.:::: PROF. DR MAXI:vIlLIAN BRAUN (6 II 1903 - 17 VII 1984) :"Japływ informacji kulturalnych i naukowych z innych krajów do Polski l "' z;;wszc jest dostatcczn'e ;;zyb;';:i. Tak się zdarzyło i IV wypadku śmierci jednc;;, .. z czołowych sla'\'i,tów Zachodniej Europy, prof. dra Maximiliana Brauna, któn~•.,; uzialalność nauko\\"a wcszła na stale do historii. Był on znanym nie tylko w RF·'; lecz na całym świecie jako świetny znawca literatury i epiki ludowej Słowia Prof. dr Maximilian Braun urodził się w Piotrogodzie 6 lutego 1903 r. B.. synem germanisty i histo:'yka, Theodora Brauna, pracownika nauko\\icgo Akaden;. Kauk carskiej Rosji. }1ieszkal z rodzicami w Rosji, by po wybuchu Wielkiej R:'woJucji Październikowej wraz z ojcem v;yemigrować do Niemiec jako 15-le~.· chłopiec. Zamieszkał \Ii Lipsku. W Jatacl: 1921 - 1924 studiował w WyŻS!.f~j Szkól': ~ztuk Pięknych w Berlinie i Lipsku. Potem rozpoczął studia slawistyczne na Ur· we:'sytecie Lip~l-cim, któ:'e ostatecznie ukierunkowaly jego zainteresowania nauk""..}-,bada',\'cze, PoczątkO\\"o interesowały go języki słowiańskie i bałtyckie. P:.t""1 rozszerzył ~\\"ój ;';rąg zainteresowaI1 sluchając wykładów z historii i filon:' V'; 19'30 roku obronił pracę doktorską z językoznawstwa rosyjskiego" Dużo uw;,';" p.,)';więcał także kulturze, historii, literaturze i twórczości ludcl\vej narGdów J..g'Jsiawii. W 1933 r. habilitował się" Temat pracy habilitacyjnej brzmiai: Pocą!" e~lropei::acji w literatllr:e Slowi.an muzulmai!skich Bośni i Hercegowiny. Liczne jego prace poświęcone bylinom rosyjskim i epice ludowej Serbów, Macedończ:, ków, Chorwató\v i Cza;'nogórcó·.v, :vfaximilian Braun \vraz z Gerhardem Gesemannem, Aloi.sE'm Schmau>c· i He:"berŁem Peukertem byl twór·cą współczesnej slawistyki niemieckiej. Od l g;o' d;) 1£68 r., kiedy przeszedł na emeryturę, kierował slawistyką na Uni".versytei·'· w Gottingen, kontynuując dzieło Johanna GoUL-ieda Herdera i Jacoba Grimn, Gottingen, dzięki ::vraximilianowi Braunowi stało się głównym ośrodkiem sla \' stycznym w RFN, Prze"tało bić se,"ce Niemca, jednego ze szczerych przyjaciól Słowian. W je.;;licznych pracach z sym;:Jatią podkreślał bogaty dorobek duchowej kultury Słowi,· która stała się jego pasją. Prof. dr Maximilian Braun wykładał i na uni \ver>y: ." tach USA, był częstym go~ciem uniwersytetów jugosłowi<1ńskich. Brał czynny ud z; , lii" l:cznych międzynarodo\vych imprezach naukowych kongresach, sympozja' i konferencjach. Był członkiem 1YIiędzynarodowego Komitetu Slawistycznego, a ,', J mil r. członkiem ko:"espondentem Ser<bskiej Akademii Nauk i Umiejętności . .Je;, śmierć jest dużą stratą dla s12".\'istyki. Odszedl wielkiej rangi uczony, wierny prLj,iciel Słowian, p,'opagator ich oryginal:lej i bogatej epiki lud:)\\'cj na Zachodz Gdy kanclerz RFN _-\denaue:' na czele delegacji pojechał de ]Vlv~kIVy na rozmo\'." .~ pr'zywĆl" 'ami ZSRR, prof, d,' ~1aximilian B:"aun towarzyszył mu jako t1uma~:. �·1N 'ł.fEMORIAM 399 ś\\'il'tnie jqzyk rosyjski i !1;" sprawialy mu trUd!10Ści pozostałe języki ,<!)'N',łl1skie, Jego prace naukO\I'o-bada\vćze dobitnie świadczą o jego erudycji, Ps;:c]cy te słowa mial okazjq poznać tego niestr\'dzont'go i wytraw~('go cntuzjLh!.c; !l;c;'atur i bDh,lterskieg{) eposu lucio',vego Slowieln. Prof. dr Maxilniłian Braun był arbitrem obiektywnym i 11" ró"ni t'·<lktov. ' 'l/i,,11,;e jak i male 1uciy slo\\'i<1l'l").;:;e. Sw'obodnie poruszał siE; na n;wie ic'h cp," Ld~Tej, Był autorem d\I'óch cick<lwych monografii o jugosłowiarlskiej epice Ld,",n~j, Poruszal w nich podstawowe pojęcie a boh<lterskim eposie lu·dowym i o je;, !;tyb'ty<:e, o rzeczywistości zawartej w wątkach rozsianych w róż.nych regionL':~' k:-aju: podkreślal spn!l'czne znaczenie utworów epickich, pisał o pieśniarzach i r; ibi':>rcach tych utworów, o w;qzi epiki z historią oraz dokonał systematyki mo~,> V.:l) II' epickich, Główny nacisk kładł na funkcję epiki ludowej w ;~yc:u kultur:·;Dy:n ludu. Zwracał uwagG na stosunek rzeczywistości i stylizacji w epice lud{)I'."2'. By! on także autorem oryginalnej pracy, poświcc.onej GÓ1'skiemu Wieńcowi pe,,': Njegosa. Analizując te:1 utll'ór romantyczny Brann t\V~erdził, iż. literałizacja boh:trrsk:cj epiki ludowej w!<lśnic \I' Górskim Wif'ńcu znalazla swoje od7.wicrci:ile:lic, N'a,tqpnc plJko1cni,l Słowian In1ziGcznością będą wspominały imię tego v.. .',.b.·i:il'go slawi,ty niemieckiego, któ,'y cide swoje życic poświęcił dla ekspDnol\~l:;" ie:) j~zykóI\'. literatur i epiki ludo\\'ej. 2n,11 7 Kole JCLIAN TOLIŃSKI 1910 - 1986 Juli,):) T111ill,ki urodził się 19 czerwC;) l!HO L II' Hybitwaeh. PC1\I'. Wieliczka, ]',';l1j'lc 19 hL IV roku 19:!9 UkOI\CZ}'! Pal1,;;',~'(l',,'c' :VTę·-kic Seminarium Xauczycie!s\:c \\- KriJko\\"ie. Już od 19':;2 r. pr;lcO\I',ll 1\' 3-kbsn .I'ej ';:kole pO'.I'szechncj \\' Pwę!J:c Wielkiej, pl1\I', Li'nanolVa. W roku 193:1 objął po,;idę ;)auczyciela w Publicznej Szkole Pow-zcchnej nr 1 IV Mszanic Dolnej, \\' roku 19,~16 ukO!\czyl Pcu\stwowy v..~yż~zy l~urs Nauczycielski \\\' L\yo\\'ic -- przc'dmioty: fizyka i geografia, Oprócz tych przedmiotów uczyl róll'nież "v.f. II' star:')zych klasach, a także nauczał Ś9iC'\VU. d.;)póki SZKoła nic otrzymała ~pccj3listóI" d,l tych pl'zed miotów. Pon:cważ już od szkoly P:)',I',;zechnej inie]'('s,1\I'al s~q harecrst\\'em, !)atur<lłnie, jsko nauczycicl zalożyl drużynG harcerskq, Organ:zo\\'ał w niedzielę ',I'~'eicczki z ~;,rCl'r2,lmi, a plJdCZ,l'; fer;i letnich Simic::i JCH' �400 IN MEMORIAM urządzał '}yeh obozy szkóL Obok kurs il: 'niał harcerskie. Był wymieni·onych chemii, Był przekazać Od im początku g". Kiedy w O!{niska nr ~dch 50-tych. I tu '!Lal .\ <:t i do obrali prezesem się zajęcia nagrody. roku limanowskiego, Plowadził żyć szkoły przer\vy samej, 1965, r>:~lncj, ".lu. nlicsiąc~_: a ,\:,~~ c-o. l'oku \v niej csła niego oprócz Jak .. idu by było có.:-;że na Ddnej, L,lIże J» do Osobny ! zystwie 1 na '\],zanie Lr',erytów, plowadził 1960 ", ;,nie trzy do piękna Toliilski i z t,) >C'- Ul'ZL1- il nc1.- młodz't'żą p:':y zclobywC\jijC przl'dlniuU·~'l/ PL'ltc'k udzil'1ał do ri1d szkół l' l- \\·'k:'l(')\\'c!~. G3 lata. czę.-;to n,)\\'a kolon:L' Nie mógł chol'iJ\\C\ły. SzkoLł letnie. j~d·· jC!Ż )OJ l \\' \I;;z~l;::.~~ b:ndw z L'Ó~:~lych Ty,;iqcJl'cic; kol. .Z ~·11lt.HiziC'j:i;1 ~-które Tldi!':;-;k~ urz'ldz(~l krt1ju, ;)l.!'()ll 'N p.'.:::>_~Z \\'yCiL'l'zlzi _"ię p,d,;b:lly. - do do różne ,\ P!Hl..'- \\·Kn')tct..' n:.1.'<::2 krajobrazu ZC'stai to Niezależnie' a w dLl Lub~)llLI.'r:!:U Ci01H)~L~~ {)Si\.lgn:~U~ \\-P:'~l- jego do \\. jegoJ członkt'h\'. którego cz,lsil' Uc!.~~zcz,;! \V ~VIsL~l!LC "d ["gu wsLll \V Polskim funkcję PTTK czlullkami To\\:,:- członka j,i\łOŻY! Oddzi~\ł Oddzi,lł przy;!:',)' {)kup(~cji. dział,llnos(' ~pr<l \\'lJ\\'i\i Z '~-'1 23 11 1980:3 1'. 1\ ~(;l·~:.;ł Tu l)()lt1l']. n:lleż,'; TIC'llCLSt(l\\' i [n>l''';- przyjt;ty następnie Mszan;l' J. TolilL'k; LudD~n~)',vclcgo nauczaniu w Habce. prezesem, koi. Enlt'ryt()\\' i Demok,·ację. J, Tolinskil'go krajoznawstwo już ~.V :'ZkOL.lC~: ucznios1\.;llJ, rn:al \\'iele" '0.,Tycieczk: vv t;Jjn:n(1 i Inwalidów mj.odzieży za Towarzyst\\a o Wolność krajozna Junkcj: Zwi~jZku Towarzystwa końca. jego sklepJ":'::L'111 l1~ld tej stanowczo Połskie.go tego wycieczki pokolenia \\' roku. prcv-/ac:zil kol. będąc Popularyzował \" "l k~l?,dy tll l'lll.<kę", i~1s1rukt()1 i.l do użytku opiekę Należ'lc udzL.llu pracy Rencistów liczne było \\" S z~~iJll' P(ld~ t. 11r pr(lco\v<.11 lnlodzież ł955 Bojowników Dolnej, do organizo\\'aC:~ Lajć;ć' już członka dov·/odó\v roku zawody, czlo]]ko',\-:c dotychczas. Turystyczno-Krajoznel\vczym i.qduod SportO\Vl~ nE\j'lc Lit' \V sprav\-ro\vaniu Oddzialu dział Kolo tl're:l. n<111czycit'lki gorczailskich, te od D'olnej, Związku \\~ykazaniu Kol. .,W emeryturę -oddana spra\vowal tych zebrania chociaż :\ \\'ycieczki \\' Pol"k~,,'- \dcdy zaistr~ialych .potrz~'b kol. ToL~\~k~ 1()·:1.~O\\'LI1 \\' l\'ItlleJ nr 1 l nr 2, a l1i.lstępn:c' O'~LI"N.l~l' ldt,(.t 'IX społecznych. dt,;'.v \v IVIszanie lU których za trudnie by\vala czynności nie dwa. jel.dz:! po na uczył pieśni to\var. organizacji NauczyciPlstwa ZKP ;;:oL ToliJlskieg:,. w ~l ponieważ tych koloniach nauki zakupiony .'. '-:, pl'owadz'lc .,le P·o1,')ka. ~V za~eżn?~ci. od Ol.zo\vce, \V KaSUlce ~L 2., gdzie Z~hJL"- ella ",'.vych po'CLp,ecznych. zaczęto k-olonjach Z\\'i,jZku PU\Vi;,l!:O\\'ego lekcjej, została mł-odzież ll.a -' t.:'~ni poznała okoL::z- ukoóczył od ucznió\\'. ZNP, Szkolne na przeszedł w której letnie n8 uczył też otrzyrllal kiedy dla z "Ll funkcjij i młodzieży, roku . okolicę, ze wszystkich J. Tohlc:kii'go klJL wycil'czk: otwarte 1'. do członków po\volclr':'y związku 197,3 w tej ~\l:_,zanie działania połudl1lu: łekcje l11ic.si<łcach Od haree,'ską Ogn:sk0 OgnLska ,-- hospitując września bez L>lnej, ':.J i w również l ~~\Vóch pole zostal ,I'atu tego Prowadził po 19'57 lldleżał podzielono nauczycieli Czechosłowacji, z chemią ,:" no\ve dla Lzyk: Od nauczycielskiej Dołnej otwarło ';rganizował i,y:n liczne n:e młodz~eź wiedzę, pracy l na przedmiotów uczył także chemi', dlatego bardzo dobrym nauczycielem, wymag:lł Mszanie wycieczki \\7 biorąc hufcowym. Z,- PTTK lJl'zy ,o' Zwi,!z:'.u tL-go Z',\'iil~'"cJ wcze. i turystykę szkołnej ll<lSZ('j w ojczyzny \\'o:-(,d duehu i jej m!()d:cieży szkolm'':. p~ttriotyzll1u, wzbudzili z:;bytkl)\\'. BLl! uclzi<ił \\'yCilG'- Z:lnLb· z n1i"J·. �4tH IN :\lS:\10HIAl\l '~:'i,,'ż'l w dorocznych Zlot,~ch i\1lodzieżowych Odelz:alu PTTK Rabka. Ostat;1~ł ., jcic'czkt;' prowadził w dniu 27 listopada 1935 r. Za pract;' swą, tak \V zawodzie nauczycielskim, jak i \V PTTK otrzymał liczl1e .,'.!:n:aczen'a. m. in.: Złotą Oc,z.nakc; ZNP (1968), Krzyż Zo;sługi cI)a ZHP -(1914), T';:'i Odznakc; PTTK, Złali] Odznakc; -' Zasłużony Działacz Turystyki. Odznaki; Z:t :',; lat w FTTK i 100 lwt Turystyki Polskiej, Złotą Odznakę za zasługi dla woj. :~'.·:()s,]dl'cJ':l'g(). Zloty Krzyż Zasługi, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Pols:':i, :'.1,dal .JO-lecia PRL. Kol. Julian Tol'ński nigdy nic odpoczywal, serce jego było stale zmęczone, ,l'e .1 ".'c dziwnego, że zgasło nagle \V dniu 14.01.l!H16 r. z ',\'yczerpan:a - na zawsze Maria .'lnto.>, Antonina Lubecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cafea7d5275faba3f678bb7ce1ca28f.pdf 355a7c18cb3c7636c73e19e1dbe59117 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1920 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1782 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.355-387 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 1986 v. KRONIKA KONFERENCJiA NT. PROBL£iMY KLASYFIKACJI I INDEKSOWANIA CAŁOŚCI EIDYCJI "DZIEL WSiZYS'DKLOH" OSKARA KOLBERGA \(poZNAŃ 19 LISrrOp ADA li9i8i5) Prace nad pełnym opracowaniem i wydaniem całości materiałów rękopis:11:"'-inych Oskara Kolberga doprowadzone zostały do takiego momentu, w k:Ó:'y';l zagadnienie indeksów stało się problemem niezbędnym do rozwiązania. Pr'1'.'/idłowJ skonstruowany zespół indeksów pozwoli na pełne wykorzystanie tego gigantycznego dzieła jako źródła naukowego. System źródłowy, jakim jest to dzieło, musi być zaopatrzony IV odpowiednio szeroki, o odpowiednim stopniu szczegółowości, czytelny i praktyczny aparat informacyjno-wyszukiwawczy. Czynione do tej pory próby skonstruowania takiego systemu indeksów dla DWOK nie daly zad·owalających rezultatów. Sztywne i nieprecyzyjne metody nie mogły sprostać ogromowi samego dzieła. W końcowym etapie prac wydawniczych konieczne stało się wypraco,vanie nowej koncepcji indeksów, która maksymalnie odpowiadałaby samemu dziełu i jego odbiorcom, Z p.owodu braku moźliwości opa:'cia się na gotowych i sprawdzonych metodach indeksowania tego typu materiałów, koncepcję taką stworzyć należy specjalnie do tego unikalnego dzieła, Jedną z pierwszych prób ruszenia z miejsca była zorganizowana 19 listopada w Redakcji Dzieł wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu konferencja poświęcona tej problematyce. Ze względu na zlo;i;oność .poruszanej problematyki, do udziału w konferencji zaproszono naukowców reprezentujących: etnografię, etnomuzykologię, filologię polską oraz folklorystykę ~ dyscypliny naukowe, dla których dzieło Kolberga jest jednym z podstawowych źródeł wiedzy. Obecni byli: zespól fołklorystów z Lublina pracujący nad Słownikiem Etnolingwistycznym Folkloru PoLskiego (doc. Jerzy Bartmillski, mgr Grażyna Bączkowska, dr Jan Adamowsk:): dGc. Tadeusz Kłak oraz dr Dionizjusz Czubala z Instytutu Literatury P.olskiej Uniwersytetu Sląskiego w Sosnowcu; etnomuzykolodzy - doc. Ludwik Bielawski z Wars/awy i dr Aleksander Pawlak z P.oznania; etnogra£'owie - doc. Zofia 5taszezak i gr Irena Kabat z Poznania -- redaktorki Słownika EtnoLogicznego oraz mgr C:zegorz Skalski z Poznania i mgr Maria Niewiadomska z Łodzi. Całość spotkcaia Pi·zy;otował zespół redakcyjny (mgr mgr Agata Skrukwa, Danuta Pawlak, Hanna Pa wIak, Elżbieta Miller, Jan Pałka i Witold Przewoźny). Zap. 8szonyeh go.~ci powitał i przedstawił Redaktor Naczelny Redakcji D\\'OK prof. dl' Józef Burszta. NasItępnie mgr Witold Przewoźny wygłosił dwa referaty: "Zarys metod indeksowania możli wy ch do wykorzystania w DWOK" oraz ,,;VIateriał etnograficzny w DWOK", W pierwszym przedstawiono cele i zadania systc .. mu indeksów ze szczególnym podkreśleniem niezwykłości całego przedsięwzięcia. Indeksy DWOK powinny \)0wiem objąć całość dzieła Kolberga, scalić różnorodny mate] iał w pewną całość źródła naukowego przy jednoczesnym uniknięciu ujednolicenia go. Indeksy powinny równieź odzwierciedlić specyficzny charakter dzieła przy jednoczesnym uwspółcześnieniu terminologii i klasyfikacji. System indeksów ~nusi dać maksymalną liczbę odp-owiedzi na wiel-okierunkowe pytania niejedno·racine j grupy {;dbiorców (musi zaspokoić wymagania naukowców różnych dzie<lzin humanistyki, jak i odbiorców zadających pytania w mniejszej skali uszczegóło23' �356 KRONIKA wienia, m.in. regionalistów, działaczy kultury, sympatyków folkloru i etnografii) Omówiono nasItępnie różne metody indeksowania - za pomocą klasyfikacji i haseł przedmiotowych. Za najwłaściwszą uznano metodę indeksowania współrzędnego z zastosowaniem deskryptorów. Jest to metoda umożliwiająca budowanie otwartego, szerokiego i nowoczesnego systemu informacyjnego, który może być wykonywany konwencjonalnymi ręcznymi metodami lub przy pomocy komputera. Metoda ta polega na charakteryz.owaniu treści dzieła za pomocą współrzędnych, dających się swobodnie kombinować, słów kluczowych lub deskryptorów. Języki deskryptorowe posługujące się indeksowaniem współrzędnych są obecnie powszechnie stosowane i wydają się być najnowszym sposobem indeksowania. Pozwalają one nie tylko na uzyskiwanie stosunkowo najlepszych wyników wyszukiwa wczych, ale jednocześnie indeks taki jest dość prosty w użyciu dzięki posługiwaniu się jednostkami leksykalnymi równoksztaltnymi z wyrazami języka natur<Jlnego. W dalszej części zwrócono uwagę, że wszelkie ustalenia teoretyczne wielu dziedzin humanistyki, obejmujące zagadnienia językowe, klasyfikacje i systematyki, problemy definicyjne i pojęci-owe oraz wszelkie problemy powstałe podczas bezpośredniego procesu indeksowania, muszą znaleźć rozwiązanie dzięki stalej współpr;,cy z szerokim gronem specjalisltów. PrzedstLtwiono również propozycję podziału prac na szereg etapów: 1) pogłębienie konstrukcji teoretycznej poszczególnych indeksów i dojście do ustaleń wy jści-owych rozpoczynających konkretne prace; 2) stworzenie odpowiedniego aparatu naukowego - utworzenie zespołu indeksowegG - etnograf, muzykolog, folklorysta-filolog, informatyk; '3) gruntowna analiza poszczególnych części dzieła, jak wstępy, poszczególne rozdziały, przypisy, mate.riał etnograficzny, folklorystyczny i inny, pod wzgłędem jęqkowym, ukrytych i jawnych struktur, podziałów i klasyfikacji. Celem tej części pracy byłoby wyszukanie wewnętrznego kodu informacyjnego całości dzieła i je-go .przeanali~owanie; 4) przystąpienie do budowy tezaurusa DWOK, wyznaczenie poszczegółnych kategorii ich zasięgu i szczegółowości; 5·) po wszechstronnej analizie skonstruowanego tezaurusa można przysląpić do właści wych prac indeksowych. W drugim referacie przedstawiono schemat za wartości merytorycznej całDści wydanych dotąd tomÓ·,v. W schemacie tym uwzględniono układ samego Kolberga, a 'N niektórych przypadkach dokonano koniecznych modyfikacji. Material podzielono na 1-6 części, od WSItępÓW,poprzez poszczególne rozdziały, po materiały uzupełniające i pomocnicze. Omówiono również najważniejsze problemy porUSZ::lne w poszczególnych częściach. Na zakończenie za.prezentowano wybór materiału leksykalnego obrzędu weselnego, wyodrębni·ony na podstawie opisu 15 wesel z różnych regionów Polski. Wybór taki pozwala przyjrzeć się charakterystycznemu słownictwu i dokonać analizy całego materiału informacyjnego. M<Jteriał ten daje się szeregować i klasyfikować. Zaproponowany wy"bór słownictwa i próba jego analizy był jedynie materiałem warsztatowym i pomocnym w ukierunkowaniu dyskusji. Dyskusja: Wszyscy zebrani potwierdzili konieczność realizacji wyjątkowo trudnego etapu w pracach Redakcji oraz konieczność wypracowania własnej m€ltody indeksowania. Głosy dyskutantów podzieliły się na dwie grupy: zwolenników maksymalnie szczegółowego indeksu oraz minimalistów opowiadających się za indeksem przekroj-owym ze stałą listą gotowych haseł. Do pierwszej grupy należ.al doc. J. Bartmiński z zespołem. Zaproponował on oparcie indeksu deskryptorowego �KRONIKA 357 na dwóch rodzajach haseł: a) deskryptory wybrane z tekstu, b) deskryptory oparte :Ja metajęzyku - języku powstałym w wyniku interpretacji badacza dla opisania ·.vartości symbolicznych. W samym metajęzyku należałoby wprowadzić kilka kategorii: funkcja tekstu (kategoria zewnętrzna); intencja tekstu (kategoria wewnętrzna); gatunek genologia; temat -- przedmiot dzieła; postać. W dalszej części dyskusji doc. Bartmil1ski Z\vrócił uwagę na różnokierunkowe i głębokie pCJtraktG',vanie dzieła Kolberga i s,iworzenie nowoczesnego i czytelnego systemu inforn~:\cyjnego. Nowoczesny i szczegółowy system wcale nie mu'si oznaczać, iż będzie on mniej użytcczny - wręcz przcciwnie. Doc. L. Bielavvski zwrócił uwagę na znakomitą intuicj<; i doświadczenie Kolberga w dziedzinie systematyki i klasyfikacji. Jego ujęcie zagadnil~nia S till1owić mOLe doskonały klucz do budowy indeksów'. Według doc. Biclawskiego w pracy nad indeksami należy wyjść od układu koj·, bergawskiego - nicco zD1cdyfikow3nego -- sprawniejszego, zbudowanego przy pcinym wykorzystaniu olbrzymich Lloświadczeń Reeakcji w znajomości samego dzieła Zaproponował wyprac{lwanie klucza - modelu całości DzieŁ wszystkich, budowanego w dwóch etapach: 1) klucz ogólny, 2) klucz szczegółowy obejmujący sy.ste. matyki i klasyfikacje szczegółowych problemów. Do konstrukcji indeksów i ich opublikawania w zupełności wystarczy oparcie się na kluczu ,ogólnym. Da propozycji tej dołączyli i inni dyskutanci op·owiadający się za mniejszą głęb0kością przyszłych indeksów. Jednak podcza's dyskutowania propozycji przedstawionej przez mgra Wi,to!da Przewożnego udało się uzyskać kompromis pomięcfzy .':tronumi. Oka;:alo si<;, że naldy zbudować model całości materiałów w rozumieniu Kolberga, a nasi<:;pnic dokonać burdzo szczegółowej analizy poszczególnych części. Dyskutuj'lc nad p<;szczcgólnymi punktami drugiego referatu zwrócono uwag~ na koniecznoś(- pn:Ccm;,;liwwunia kategorii regionu. Do bud-owy słewnika geograficzmego po~rzebny jest przynajmniej dwupozi{)mowy system KonfrontQwania dany·ch. Kolberg operował centrami regionalnymi i wolał nastawić się na analizę centrów niż p()grclllicz<l. W indeksie miejscowości należy zróżnicować miejscow·c;ściopisane Vi td(ście od tycI:, z których pechcdzi dany materiał oraz miejscowości tylko wymienione w tekście. Pozo3taj~1 także miejscowości wzmiankowane jako miejs'cG\'ł.};ci mitologiczne _.- nazwy fikcyjne. D:llsza część dyskusji oscyl0wała wokół poszczególnych części zapr·oponowanego mocelu Kolbergowskiet;o. Omówi·ono więc po kvlei rozdziały dzieła zwracając uwagę na naj waLniejsze problemy wynikające ze specyfiki tematów tam po·ruszanych. Głównym i nielozwiązanym problemem, który przewijał się w dyskusji, był zasięg i glębokość indeksowania. Ten węzlowy problem dla samej konstrukcji indeksów wymaga dalszych spotkań i dyskutowania JUL szczegółowych problemów w wąskim gronic specjalistów. Najbliższe spotkunic poświęcone indeksom maleriałó\v muzycznych wyznaczyli sobie etnomuzykolodzy. Najważniejszym efektem lego spotkania byłu włączenie się Redakcji do ogólnopolskiej dyskusji nad systematykami i klasyfikacjami materiałów folklorystycznych i etnograficznych oraz rozpoczęcie współpracy przy two·rzeniu padwalin teoretycznych pod przyszły system indeksów DWOK. Tylko współpraca z szerDkim gronem specjalistów może zagwarantDwać sukces w tej pracy. Spotkanie to przyniosło również cały szereg bardzo konkretnych wniosków, częściowo tylko tu przedstawionych, a wytyczających kierunki prac w najbliższym czasie. Budowa modelu całości materiałów kolbergowskich i jego gruntowana analiza przyniesie już warsztatowy materiał, który służyć będzie do szeregu następnych spotkań i dyskusji, Witold Przewoźny �358 KRONIKA WYSTAWA PT. "INDIAN-I:E AMlBRYKI POŁUDNIOWlEJ" Rzeczywistość muzealna ostatnich kilku lat nic jest bogata w wystawy o tematyce amerykanis,tycznej. Indianie kontynentu południowoamerykallskiego nadal stanowią zagadnienie niezwykle interesujące nie tylko etnografów, ale i przeciętnych odbiorców (adresatów wystaw). Hasło "Indianie" w odniesieniu do Ameryki Lacillskiej koja'rzy się najczęś'ciej z cywilizacją Inków (Machu Picchu, quipu), Azteków (skarby Montezumy) czy Majów (świątynie-piramidy), Indian zamieszkujących bezkresne obsarzy lasów tropikalnych utożsamia się z krwiożerczymi "łowcami głów", Jivarosami, zamieszkującymi niewielki skrawek zachodniej Amazonii. Powyższe, sterootypowe wyobrażenia kultur indiallsk~ch hispanoameryki (szerzej patrz: Paradowska M., Obraz Indian Ameryki Południowej w Polsce XIX-go wieku, "Etnografia Polska", t. 215 i 216) nie wytrzymują próby czasu. Dostęp do fachowej literatury, a także coraz liczniejsze badania tereno'.ve etnografów oraz przedstawicieli innych dyscyplin naukowych pozwalają na konfrontację i korygowanie owych wyobrażell, Istotną rolę w procesie powszechnej edukacji naszego społeczcllstwa mogą odegrać m.in. krajowe muzea etnograficzne posiadające zbiory amerykanistyczne. Czy w istocie ją pełnią'? Dokonując pr'zeglądu wystaw muzealnych lat 70-tych i 8,0...tych można dojść do niezbyt optymistycznych wniosków, Ilość ekspozycji nieprzekracznjąca li ezby dziesięciu, jest nieproporejonalna nie tylko do istniejącego zapotrzebowania na tego typu wystawy, ale - i to sklania do smutniej'szych refleksji _. w stosunku do kolekcji amerykanistycznych, upchanych wsl(ydli wie w zakamnrkach magazynów. Doprawdy, zadziwiająca jest w tej mierze niechęć (?) czy też "niemo'c" (?) części muzealników do pokazania całego bogactwa zbiorów amerykanistycznych. Wyjątkiem są tu wystawy monograficzne poświęcone współczesnej kulturze Indian Andów peruwiańskich i boliwij'skich (Warszawa 19'79, POzn<Jll 19'80, Szczecin 19'80) oraz kulturze Indian P<Jnare z dorzecza Orinoko (Warsz<Jwa 1'98~). Ekspozycją zasługującą na szczególną uwagę, ze względu na specyfikę powstania zbiorów oraz ich zakres tematyczny, jest wystawa pl. "Indianie Ameryki Pcludniowej" z fotografii i zbiorów Borys<J Małkina, przygotowana wspólnie przez Muzeum Okręgowe w Tarnowie i Muzeum Etnograficzne w Kr<.lkowic. Wystaw<J tu jest dopiero drugą próbą (pierwsza miała miejsce w l\!fl.)K \\' 197·7 roku) prezentacji bogatej kolekcji obiektów etnograficznych obrazujących życie codzienne autochtonicznych miesz~ańców kontynentu południowoamerykaI1skiego. Szczególnie cenne m.in. ze względu na swój kompleksowy charakter są zbiory pochod ,ące od Indian Urubu, Tucuna, Cofan czy Noanama. Autor zdjęć - Borys Małkin - jest postacią niezwyklą. Polak, obywatel amerykal1ski, ukończył po II wojnie światowej dwa fakultety, uzyskując doktorat z zakresu etnografii i zoologii. PierWSze kontakty z Indiana:ni Karaja znad rleki Araguaia, Kuikuro i Waura w Alto Xingu w Brazylii (rok 1957) zapoczątkowały wieloletnie studia nad kulturami Indian Amazońskich. Wielokrotne wyjazdy w teren umożliwiły B. Małkinowi dogłębne poznanie społeczności tubylczych. Spędził wśród nich łącznie około 10 laJt swego życia, poznając ich zwyczaje, życie codzienne i obrzędy (bliżej -patrz: "Poznaj świat", nr-y z lat 60-tych i 70-tych; Burchard P., DżungLa za progiem, rozdz. pt. "BOIRY6", Warszawa H¥Nl; wywiad z B. Małkinem w "Widnokręgach", nr 5, 1976). Wśród różnorodnych zajęć terenowych - prowadzenie badań oraz gromadzenie etnograficznych i zoologicznych materiałów m\[zl>.:alnych dla placówek w Zurichu, Bazylei, Wiedniu, Antwerpii, Calgary, �KRONIKA 359 Phot'nix i innych - sporo czasu i energii poświęcał na zebranie wszechstronnej dok;;mentacji fotograficznej i fiłmowej. Efektem tego jest zbiór liczący kil kadziesią1 :ysi<;cy zdjęĆ', a lakże 22 filmy etnograficzne, nakręco:1e dla Instytutu Filmów Na~Kowych w GC<tyndze. Część z nich - kilkaset f-otografiiaraz obiektów Borys Małkin ofiarc\V:lł \\. ],,\ach 70-tych Muzeum Etnograficznemu w Krakowie. ,prezentowana w Tarnowie (I - IN 19'8'5) część eksponatów, zgrorr,adzonych przez B. !\'lałkina, z wielkim trudem mieści się w kilku salkach parterowego dworku. Ek~p'Jzycję otw;cra kilkadziesiąt fotogramów prezentujących fragmenty zamierzchk.\ przeszlości cywilizacji andyjskich oraz środowisko naturalne (selwa, sawanna) II~d;;.;n Amozonii, Gran Chaco, Mato Gr·oss-o i Ziemi Ognistej. Mapa Ameryki Poludn:nwej z naniesionymi nań razwami ,plemion (okolo 30) pozw;lają zwiedzają(y;~; :n zl.okalizo\\·cmie pochodzenia każdego obiek.tu i zdjęcia. Przy takiej prezentacji materiału można zauważyć, że pomimo pozornie jednoL~cgo środowiska, w którym żyją tubylcy, ich kultury są lokalnie z·różnicO\vane. Ind·~J.nie żyją w społecznościach liczących od kilkudziesięciu osób - jak Tapirape x 3;azylii, do kilku Jivaro w Ekwadorze i Peru, czy kilkunastu tysięcy j"k Vanomami z pogranicza Brazylii i Wenezueli. Generalnie, typ gospodarowania - ':'rzedstawiony w sali czwartej - pozostaje wspólny. I tak osoba zwiedzająca wyc::;wc; zauważ;;, że większość; Indian zajmuje się kopieniactwem, łowiectwem ~v;JołĆJwstwem. Nieliczne już dziś grupy zajmują się wyłącznie zbieract\vem : ,:-,yśliwstwenl. Ziemię up;-awia Się .przy pomocy zaost:-z·onego i hartowanego w .'·?niu drewnianego kija-kopaczki przeznaczonego do spulchniania, po uprzednim "'\"Y;:~':'c~o\Van:u Podstawę uprawy stanowi maniok, banany, trzcina cukrowa. anan:1S. pap;;ja. tytoń i bawel-na. Zawieszona na ścianach sali brot'!, jakiej :Jży·,'.·ają Indianle do polowań, to różnego rodzaju luki, oszczepy i dmuchawki z z"trutymi ser·zalkami. Połów ryb odbYvva się przy pomecy k{)s~y, zastawek. cscicni, zatru·"'··ania ''vGdy lub haczyka i linki. Uzupelnieniern diety są 0'.\'0C2, n<1~::,n.-.,grzyby zbicrane w lesie . ..sala trzecia pr'zedstawia przedmioty co.Qziennego uż.ytku, takie jak kosze, .plecion~;, gliniane naczynia, warsztat tkacki itp. Są one przykładem niemal peb'~ j ;;ar.;c..wy3tarczalllvsci pa'i~czególnych grup indiaóskich. Charakterystyczne' uhory i stroje oraz elementy życia obrzędowego ~,n. in. j'1,trc;:nenty m,nyczne) wybranych spokczncści, szczelnie wypełniają ścbny drugiej z knlei salki. Uwagc; zwraca obrzędowy pióropusz Tapirape z barwn'jch piór papu~.:ch, a także korona Urubu również z ptasich piór. Martwe zdawał·oby się plT_dmioty ożywają \V \<1ńcach i obrzc;dach zarejestrowanych na kliszy (szk-oda tylk~), iż ze względów technicznych jak i z powodu wysokich kosztów nie było możliwe przedstawienie odbitek kolorowych). Istotnym aspektem przewijającym się przez wystawę są zmiany oraz skutki, ~p().''-odowane gvvaltownym zetknięciem się świata indiańskiego z cywilizacją współcZl>ną· 'Sumując, całość, mogłaby pretendować do miana pełnego przekroju współczes"Y2h kultur Indian Ameryki Południowej reprezentowanych przez około 3,0 grup et'-"'J-lingwistycznych, które za kilka czy kilkanaście lat zostaną wchłonięte przez nieustannie napierającą cywilizację. Niestety, duże zagęszczenie fotogramów i obiektów. w sposób \",-yrywkowy i nie pełny, zaledwie sygnalizuje pewne problemy czy zj;;·.·:iska. Podal nie rzecz ma się ze skromnym, lecz o ciekawej szacie graficznej, inf(,rmatorem (tu: drobne korekty Indianie Yanomami, do których B. Małkin je~zczt nie Jotarł, zamieszkują pogranicze Wenezueli i Brazylii, a nie jak po- l,,~'-l. �360 KRONIKA dano w tekście, pogranicze Brazylii i Surinamu, - Indianie Oyana zajmują oh"z.clr połużony nie przy ujściu rzeki Marowijne, lecz w jej górnym biegu). Z powyższych względów wystawę w tarnowskim Muzeum Okręgowym należy traktować jako sygnał-zwiastun ekspDzycji zapowiadanej od dawna, a mającej zaprezentować całość kolekcji Borysa Małkina przekazanej w darze krakowskiemu Muzeum Etnograficznemu. AutorDm wystawy. Marii Zachorowskiej i Jackowi Kubienic, życzyć należy, by w najbliższym czasie zamiar ten zre<:!lizowali. Pobieżnie przedstawione zbiory B. Małkin<:!, wzbogaC::lle m.in. XIX-,viecznymi ekspontami kolekcji K. Jelskiego z terenów Gujany, są unikalne nic tylko ',v skali naszego kraju. MożlivvOŚć dalszego ich powiększania i uzupełniania sugerowałoby zorganizowanie stałej ekspozycji amerykanistycznej. Jan1(S~ DZIEŃ MUZUŁMAŃSKI Jaskulski W PIENIĘŻNIE iDnia Z8 IX 198'5 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym K,ięży Werbist~ w Pieniężnie miał miejsce Dzień muzułmariski. Z tej qkazji przybyli muzulmanie p:;lscy z Warszawy, Białegostoku i Gdailska oraz zaproszeni goście. ,Dzień rozpoczęto Mszą św,' nec której byli obecnie wszyscy uczestnicy sesj'. Mszy św. przewodniczylO. Stanislaw Wyparło SVD, misjonarz pracujący od 20 lat w Indonezji. Przedstawił konkretne przyklady współpracy mi(~dzy katolikami a IllUzułn~::mami, jak: pon',oc przy budowie obiek,iów sakralnych, uczestnictwo duchownych obu religii \v \viGkszych ś'v'v~i~tacb, czy to chrześcij::dlSkich, czy islarnskich OLcjalnego otwarcia Dnia muzuhnaóskiego dokonalO. dl" H. G:oelb, dynJktor studiów Misyjnego Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Puukreślił, iż płi1.szczyzną jedności i dialogu jest wiara w Jedynego Boga. O. dr E. Śliwka, dyrektor J\lIu:ceum MisyjnD-Etnogl'afic:cncgo Vi Pieniężnie, zapoznał zebranych z genezą tego nidypowego spotkania oraz nakreślił plany pe,'~pek~ywiczne spotkail tego rodzaju. Przedstawił również cele, j'!.kie miała wystavva Koranu, ze zbiorów muzułmanów polskich, któ;'a była prezentuwana IV muzeum w Pieniężnie od 15 VI 19'85 r. Podkceślił również, iż islam, podobnie jcck chrzE'Ścijailstwo, nie uniknąl podziałów wewnątrzreligijnych. Żywym tego przykładem jest obecność na sesji muzulmanów sunnitów (islam ortodoksyjny) oraz ~nuzulmanów Ahmadi (modernistyczny prąd religijny odchodzący wyraźnie od 011llldoksji sunnickiej). W dalszej części głos zabrali prelegenci. Jako pierwszy wyst,wił imam mgr Mahmnd Taha Żuk, reprezentant grupy muzułmanów A'hmadi. Ukazał, iż hlam to nie tylko religia, moralność, ale l"ównież system prawno-spoleczny oparty na świętej księdze - Koranie oraz na Sunnie, czyli tradycji muzułmaliskiej, Przedstawił artykuły wial"Y oraz zasady, kitóre musi wypełniać pra',vowity muzułmamn. Nakreślił także historyczny rys islamu. O wspólnotach Tatarów polskich w latac:l 1918 - 39 mówił dr Ali Miśkiewicz, przedstawiciel grupy muzułmanów sunnitów, adiunkt Pracowni Badań Regiona'lnych Instytutu Historii Filii Uniwersytetu Warszawskiego 'fI Białymstoku. W Polsce północno-wschodniej okresu międzywojen ' �KRONIKA 361 nego Tatarzy tworzyli jedną z najmniejszych grup etniczno-religijnych. W granicach całcj Rzcczypospolitej było ich ok. 6 tys. Kulturalnie zbliżeni byli do Polaków , Białorusinów. Odróżniali siQ od nich obrzędowością religijną. Inteligencja tat:,rska mówiła jQzykiem polskim, a znała także francuski i rosyjski. Pozostali mówili po białorusku lub używali dialektu kresowego. Mł.adzież uczęszczała do polskich szkół, gdyż wlasnych Tatarzy nie posiadali. Języka arabskiego i Koranu dcwno w szkołach przyświątynnych. W 192'5 r. zwołano do Wilna Ogólnopolski Zjazd Muzułmanów. ::\'a Z]eWZle powolano Muzułmailski Związek Religijny Rzeczypospolitej Polskiej, zry\vając przy ty:n wiQzy z zilrządcm duchownym (muftiatem) w SymferopJlu. Utworzono autokef<llię związku uniezależniając go od jakiejkolwiek władzy religijnej muzułmanów za granicą. Powolano także organ zarządzający zwiclzku -- muftiat, po\\'icrzając godność muftiego doktorowi nauk orientalistycznych Jakubowi Szynkiewiczowi. Siedzibą muftiatu i nowo utworzonego Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Rzeczypospolitej Polski zostało Wilno. W 19'3:6r. utworzono w ramach l;) Pułku Ułanów Wileilskich szwadron tata;:ski. Walczył on w kampanii wrześniowej, a potem w II korpusie Polskim na ziemi włoskiej oraz w I i II Armii Wojska Polskiego. Związek kulturalno-oś.',·iatiJwy organizował świetlice tatarskie, biblioteki, amatorskie zespoły artystyczne. Wydawano także: "Roczniki Tatarskie" (3 tomy 19'3C:'., 3\5, 3,g), miesięcznik -"Życic Tatarskie" (1. 19'3'1- 38) oraz "Przegląd Islamski" (kwartalnik, lata 19·30- 37). Ogromnie ciepło przyjQta została przez słuchaczy jedyna kobieta wśród prelegentów - D;~ennet Dżabagi Skibniewska, z grupy muzułmanów sunnitów, p2cagog, rcdaKtor, działacz społeczno-kulturalno-religijny. Z wicIkim zaangażO\vanŁem cmocjonalnym opowiadała o życiu muzułmanów Warszawy 20-lecia mi(~dzywojennego, gdyż wią7.ało się to także z jej osobistymi losami. Dżabagi Skibniewska jest córką Wassan-Gireja Dżabagi, redaktor'a naczelnego "Przegłcldu Islamskiego', który to pismo przcznaczone dla społcczności muzulmailskiej wydawa.l w ~WarEziF\';e. Osoba W. G. Dżabagi nadawała ten życiu inteligencji tatarskiej w stolicy. Wokół jego domu zbierało się jej grono, do którego zaliczali siQ imamowie, dyplcmaci, literaci oraz takie osoby, jak ks. Z. Choromailski, późniejszy biskup sekretc:rz Episkcpatu Polski, czy prof. Alfred Górka, orientalista, kierownik Instytutu WschJdniego, ktÓI'y w tym czasie miał siedzib(~ w Warszawie. IW godzinach pop~oludniowych uczestnicy Dnia muzułmailskiego zwiedzili wystawę Koranu zc zbiorów muzułmanów polskich. WystawQ objaśniali: imam mgr Mahmud Taha Żuk o'raz dr Ali Miśkiewicz. Na wystawie zgromadzono: teks,ty Koranu z komentarzem; Sunnę ,Alego zawierającą wypowiedzi Promka dotyczące modlitwy, małżeilstwa, nauki itp.; podręczniki, przy pomocy których dzieci muzułmańskie zdobywały \v szkołach przyświątynnych znajomość języka i pisma arabskiego oraz próbki pisma tychże uczniów z terenu Polski okresu międzywojennego. Inną grupę stanowiły przedmioty związnnc z kultem muzulmańskim. Wśród nich znalazły się m.in.: namazłyk - dywanik służący do modlitw, który ma wyrażać skupienie i cderwanie modlącego się od otaczającego świata;obrzędov;e nakryc' e głowy imama mULulmallskiego; tazbich - różaniec o 9'9 paciorkach, na którym odmawia się 1919imion Boga zawartych w Koranie; chama ił - zbiór modlib: rytualnych; korzeil z Mekki przywieziony na pamiątkę przez pielgrzymów oraz muhiry - ozd·obne wersety z Koranu. Prezentowane były także pamiątki i zdjęcia dotyczącc islamu wraz z czasopismami wydawanymi przez polskich muzułmanów. Dzieil muzułmailski był również dniem zamknięcia tejże wystawy. Zwiedziło ją od chwili O'~W"';~laponad 20 tys. osób. �362 KRONIKA Po zwiedzeniu wystawy wznowiono sesję. Wiceprzewodniczący Gdai1skiego Oddzialu Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego, mgr Maciej Konopacki, z grupy muzułmanów sunnitów, zapoznał obecnych z waI1tościami polskiego orientu. Na północnym wschodzie IRJzeczypospolitej można było spotkać mozaikę religijną: kat{)licy, Zydzi, muzułmanie. Pośród róż'nych religii przyszły, szeroko pojęty ekumenizm kreślił swe niepisane zasady. ,Ta osobliwa aura Wilei1szczyzny oddziaływała na twórców, np. na Słowackiego, który wyraził to w poemacie Beniowski, czy na Cz. Miłosza. Korzystanie z dziedzictwa więcej niż jednej kultury i gromadzenie wartości z kilku jednocześnie :Hębów cywilizacyjnych za wsze wzbogacało ludzkość. To co muzułmańskie, nie łączy się z tym co polskie w sposób mechaniczny, poz\valający na rozgraniczenie dwóch części mówił Ahmad Misbah, z grupy muzułmaów Ahmadi, z Warszawy. 'Przedstawił duchowość muzułmanów polskich w aspekcie spotkania -clwóch kultur. Uwagi jego mialychar<lkter hipote,tyczny. / Opierając się na analizie pisma "Al-Islam" (wydawanego w formie biuletynu P,'Z2l muzułmanów Ahmadi w Warszawie) próbował wykazać budowanie swego rodzaju subkultury łączącej w sobie d wie kulturowe tradycje. Uważał, iż bad:mia poró',\,nawcze z muzułmanami innych kręgów kulturowych pozwo.liłyby uzyskać to, co sprawia, iż muzułmanie polscy różnią się od swych współwyznawców z z-agrtinicy. Poruszył także problem Polonii muzułmai1skiej, twierdząc, że tożsamość polskich muzułmanów okazuje się trudna do utrzymania poza granicami kraju. Jako ostatni z prelegentów wys,tąpił Selim Chazbijewicz, z grupy muzuln~anó\' ... sunnitów, literat i poeta, który przedstawił myśl mesjai1ską muzulmanów polskich. Wszystk:e kierunki mistyczne zakładają, iż nosicielem tajemnicy, która daje wręcz nieDgraniczoną moc, będzie Mesjasz (Mahdi). On przygotuje ludzi do wype1'lienia się cLasów i sądu' ost.atecznego oraz zaprowadzi prawo Jedynego Boga: Podczas swego ',vystąpienia wskazywał na przykla-cly istnienia tradycji mesjańskiej w polskiej poezji tradycja mickiewicz.owska. Mesjanizm tatarski ma swp korzenie nie tylko w idei religijnej, ale także w idei współistnienia i \\'spółpl'zenik'lnia dwóch kultur: azjatyckiej i europejskiej. Jest pro,pozycją kuntcrnplacjI własnej natury w relacji ze światem, Kończąc swoją prelekcję powiedział: "Żyde polskich Tatarów jest przykładem na to, że można być w każdym calu Europejczykiem, zachowując rdzei1 islamski - na dnie duszy ukrytą tęsknotę stepu". Wystąpienie to wzbudziło ożywioną dyskusję, po której głos zabrał mgr M. Kcnopacki. Podzielil się swoimi refleksjami na temat Dnia muzułmańskiego Of'll w imieniu prelegentów podziękował organizatorom za zaproszenie. Podsumowując, ,o. mgr M. Faliszek, rektor seminarium, powiedzi'lł, iż tego dnia spotkaliśmy się z jednym wielkim świadech/em wiary, :Na zakoi1czenie wystąpi! o. dr K. KeJer, wiceprowincjał werbistów i z'lznaczył, że dzięki temu wyją::kowemu spotkaniu mogliśmy pogłębić pojęcie dialogu. Stwierdził, iż "Demon nietolerancji i fanatyzmu dzieli i niszczy wiele spoleczności. Dlatego dob,Zl' byłoby, gdyby to spotkanie nauczyło nas tolerancji, która jest punktem wyjścia do wspólnego działani,a ludzi ,o różnych zapatrywaniach". Sesję ubogaciły modlitwy muzułmanów i katolików oraz wieczorny film na temat islamu. Wystawa oraz Dzień muzułmai1ski zostały zorganizowane w 20 lat po ogloszeniu przez Sobór 'Wa1tykai1ski!II deklaracji o stosunku Kościola do religii niechrześcijańskich (2:8 XlS65 r.) i byly konkretną realizacją uchwal soborowych, Organizatorom chodziło o zapoznanie uczestników z islamem oraz Koranem i przez to ułatwienie wypacowania postawy swcunku i tolerancji wobec wyzn'lwców innych religii. Wystawa miala ukazać przeszlo'ść tatarskich wyznawców Allaha od .sao lrt zamieszkujących Polskę, których liczba obecnie nie przekracza 3 ty.>. Dzień �363 KRONIKA m:.:zulmański slużyl też m.in. przygotowaniu kleryków seminarium misyjnego do przyszłego już bezpośredniego kontaktu z wyznawcami islamu w krajach nmyjnych. Uczestnicy żegnali się z nadzieją na przyszłe tego rodzaju spotkania. Więcek SŁawomir WS,pOLPRACA 1M. A. NAUKOWA !VIICKI@WIOZA NAUKI I SZTUKI MIĘDZY A INSTYTUT8M 1NSTYTUllEM ORAZ E'I1NOLOGII BTN10LOGJ;I KATEDRĄ EllNOIJOGIl Syn UNIWERSYTETU SElRBSKIEJ AK'A:DEMII UNIWERSYTETU ,W BELGRADZIE Rezultatem współpracy zapoczątkowanej we wrześniu 1981 r. w Poznaniu! byl, drugie sympozjum, które odbylo się w dn. 15 - 22 X 198'2 r. w Prijepolju, x ,:ugosla wii. Kluczowy problem podjęty na sesji dotyczył znaczenia kultury tradycyjnej .•.. iyciu wspólczesnej rodziny wiejskiej. Z tym zagadnieniem były związane w za:,acizie wszystkie wystąpienia etnografów jugosłowiańskich i polskich. \V,prow,adzenie do sesji stanowił referat prof. dr hab. Z. Jasiewicz<l pl. Tradycja :() zyciu rodziny wiejskiej jako przedmiot badait etnologicznych, który za wiera! Pi'opozycje dotyczące zakresu, celów i założeń badań rodziny wiejskiej ',v kon~ek~cie różnego ujmowania pojęcia tradycja .. Wspomniane propozycje wstaly za!)~"zentowane na materiale empirycznym uzyskanym na wsi wielkopolskiej. Pozostałe referaty udnosiły się do różnorodnej tematyki, toteż dla celów roooczY2h można je omówić IV czterech grupach. I tak w zespole pierwszym trzeba "'·y::'.ienić trzy wystąpienia. Prof. dr -N. Pavković w ·re.feracie Tradycyjn€ prawo :1 '<spółczesnel rodzina wiejska mówił o tej części .pr.awa zwycz<ljowego, któl'a re.g:.:l.)wala stosunki prawno-własnościowe w rodzinie. Następnie dr A. Brencz w wystąpieniu Tradycja a wspóŁczesność w wyposażeniu wnęt.rz próbował ·odpowiedzieć ca j)ytanie, jakie elementy tradycyjne przetrwały do ch wili obecnej w z,akresie ""y;>osażenia mieszkań, zestawiając dwa wzory, jeden odnoszący się do p~'ze3i;r·ści - opracowany na podstawie literatury, drugi - współczesny - zbudowany na oazic materiałów terenowych zebranych w Wielkopolsce. Natomias;t ,problem .\Ia.:li.a w życiu rodzinnym zreferował dr M. Buchowski, który porównując dwa myjele (częstotliwości oraz treści praktyk i przekonań magicznych): zrekonstruo",",,;'1Y (w oparciu o XIX-wieczne przekazy) i współczesny, wysu wal konkluzje co d) :niejsca magii i praktyki magicznej w życiu współczesnych rodzin wiejskich. Tematyka grupy drugiej związana była z ,obrzędowością rodzinną, z ukaza;Jiem z jednej strony treści tradycyjnych, z drugiej natomiast przemian dotyczącyó analizowanych zachowań obrzędowych i rytualnych. Prof. dr P. Vlahović \\' ·.,·ystąpieniu pt. Rola zwyczajów i świqt w życiu współczesnej rodziny serbskiej zAl'aca! uwagę - poza ową rolą - na s.amą kwestię rozumienia zwyczaju i święta w e:nologii serbskiej. 'Referat mgr ,M. Malesević i mgr D. Bratić odnosił się do ! "Lud" t. 66, 1982, s. 360 - 362. Rezultatem naukowym melle tradiclonalnom porodlCnom żivotu u Srblji "Posebna izdanja kniga" nr 25, Beogard 1912. tego i Potjskog, spotkania pod red. jest P. publikacja Vlahovića, PrO, SANU, �364 KRONIKA Obchodów urodzin w Serbiti, ze szczególnym podkreśleniem funkcji obrzędu uradzinowego w zróżnicowaniu na jego dwie fazy: starszą (z lat 50-lych) : współczesną. W końcowym wystąpieniu z tej grupy dr I. Kovacević dowodził m;n. dl:.lczego można obrzędy świętojańskie traktować w pewnym sensie jako obrzędy przejścia. Następny zespół referatów dotyczył, generalnie rz·ecz biorqc, aktywno~ci kulturalnej rodziny wiejskiej. Pro£. dr J. Burszta w wystąpieniu pt. Przemiany folkloru rodzinnego podkreślił wlę f.olkloru, jego przemiany oraz scharakteryzował współczesną postać folkloru i jego funkcję w życiu redziny. N<Jtomiast na Specyfice aktywności kulturalnej w rodzinie chlopskiej skupił uwagę doc. dr hab. B. Lnctte ukazując, jak przejawy aktywności kultur<Jlnej uja wni<Jją zależności między uwarunkowaniami społeczno-ekonomicznymi a potrzebami kultur.alnymi i ich -realizacją. Dr J. Bednarski zaś poruszył kwestię konsumpcji kulluralr.ej \V rodzini2 badając ten problem w kontekście traDycji. Os;tatni blok tematyczny poświęcony byl roli tradycji w rodzinie jako grupi'2 społeczno-kulturowej. O Zmianie w strukturze wspót<:zesnej rod::iny 1()iej~kicj w Serbii mówiła dr M. Radovanović analizując porównawcze zestawienie rodzin wiejskich z lat '50-tych i 'SO-tych. Dr D. Drljaca zwróci! nalomiast uwagę na zjawisko łączenia we wschcdniej Serbii nicspokrewionych pojedynczych rodzin w większe zespoły, podkreślając przyczyny tego zjawiska i wydobywając jego cechy charakterystyczne. Mg·r L Kabat mówiąc a Doborze małżonka w spoleczności wiejskiej wysunęła trzy kwestie, które mogą rzutować na wyniki badań: wkres wykorzystywanych źródeł, modyfikującą rolę przymusu społecznego wobec krY'tcr:ów doboru malżellskicgo i na ekonomiczną stronę zagadnienia oraz trudności z odróżnieniem wyborów malżeilskich podyktowanych zaangażowaniem emocjonalnym b'ldż pozacJsobislymi uwarunkowaniami. Natomiast mgr Z. Divac poruszyla zag<Jdnienif stosunków społecznych malżonków w rodzinie. Podstawę ,malizy stanowily dwc: rnDdelc rodziny: tradycyjny i współczesny. W ogólnej dyskusji zwrócono uwagę na następujące zagadnienia: tcoretyczm·. tj. dotyczące samego rozumienia modelu rodziny tl-adycyjnej i współczesnej oraz. systemu wRrtości w rodzinie wiejskiej i sz·czegółowe, związ;Jne np. z pozytywnym i negatywnym sankcj-onowaniem 'Przestrzegania regul świątecznych, a także dyskutowano kwestię wpływu emigracji zarobkowej na stosunki rodzinne. Osobną uwagę na sympozjum poświęcono omówieniu dalszej współpracy n,\Ukowej. Ustalono, iż materiały z tego spotkania zostaną przygotowane IV języku poLkim i opublikowane w P-oznaniu. Dalej podkreślono, że po etapie wzajemnegG informowania się o Dotychczas·owych osiągnię·ciach, cZ<JSjest przejść do ctc:pu nastQpnego, tj. równoległych badań w Serbii i Wielkopolsce. B<ldania le pro\','udzcne byłyby w oparciu o wspólnie przygotowany kwestionariusz, którego tel-'1aty szcz'~gółowe analogicznie realizowałaby zarówno strona serbska, jak i polska. Poza sympozjum etnolodzy wzięli także udział w nastQpujących spotkaniach w Belgradzie: 1. w posiedzeniu plenarnym Instytutu Etnologii Serbskiej Akadem~; Nauki i Sztuki z okazji jego 3!5-lecia, na którym prof. P. Vlahović wygłosił referat poświęcony tej r·ocznicy. 'P.odczas uroczyS!tośc i Profesorowi P. Vlahovićowi w imieniu J'M Rektora UAIM Profesorowie J. Burszta i Z. Jasiewicz wrQczyli medal "Za zasługi dla UlAM"; 2. z pracownikami :Muzeum ,Etnograficznego, zapoznając siG z działałnością i wydawnictwami Muzeum; 3. z pracownikami Katedry Etnologii Uniwersytetu, ktllrzy referowali osiągnęcia naukowe i dydaktyczne. Trudno oddać w sprawozdaniu serdeczną i koleżeóską atmosferę, jaka towarzyszyła orr,awia"lemu sympozjum. :Złożyły się na nią dodatkowo zarówno miejsce �365 KRONIKA obrad, tj. Dom Kultury z pięknymi wnętrzami, wycieczka zorganizowana szlakiem miejsc i obiektów zwązanych z dziejami i kulturą PrijepO'lja i okolicy oraz zwiedzanie zabytków Belgradu. * * * W nawiązaniu do postanowień H sympozjum 2 doszło do !trzeciego spotkania 2'6 V -:) V,I ] 9184 r. w Poznaniu, same obrady zaś odbywały się w odtworzonych wnętrzach zabytkowej bażantarni w Czerniejewie. Trzecie sympozjum skupiło si~ na dwóch 'blokach tematycznych jako prablem<1ch porównawczych badań etnologicznych: ]. obrzędnch przejścia i 2.. kulturze miasta. Otwnrcia symp-ozjum i wpl"Owadzenia do problematyki dokonal prof. dr hnb. Z. J<1sicwicz. Punktem wyjścia d{) pierwszego zespołu referatów było wystąpienie dr M. Buchowskiego -- Obrzęd przejścia. Próba .int:erpretacji najW:lżniejszych koncepcji et:lIologic:::nych". Kilku naSltqpnych referentów wskazywało na konkretne obrzE;dy, które mogą być: kwalifikownne jako obrzędy przejścia. I tak mgr Z. Divac mówic;c o adopcji jednostki oparła się na opublikowanym materiale z II poł. XIX i I poł. XX \':. konstruując dwa formalne modele tego obrzędu: adopcję jako obrzęd rodzinny : kościelny i wyodrębniając jednocześnie w nich te elementy, ,które wskazywały na ad{)pcję jako obrzęd ·przejścia. Na obrzęd pogrzebowy w P{)lsce zwrócił li wagę dr A. B;'encz naświetlając go z punktu widzenia teorii obrzędów przejścia i podkreślając społeczne znaczenie tego ·obrzędu w trzech k{)ntekstach: zmarłego, jego t'{)do;o:iny i społeczności. Profesor dr N. Pavković wskazał na pojedn<1nie w krWawej zeE1ście jako na obrzęd przejścia i trwania analizując trzy fazy pojednania w modelu s,tworzonym na bazie dwóch opisów żródłowych z XIX w. Wreszcie mgr D. Bratić w referacie Podział zadrugi jako obrzęd przejścia poddała rozważ,':1iom tradycyjny obrzęd, który towarzyszy rozpadowi istniejących i tworzeniu nowych kolektywów rDdzinnych. Posłużył temu materiał z XIX i pocz. XX w., na podstawie którego skonstruowano modeł idealny tradycyjnego obrzędu z punktu \vidzenia {)brzc;dów przejścia. Powyższe wystąpienia nie wyczerpały tematyki. Także niektóre aspeklty obrzędu weselnego zostały poddane analizie. Dr. L Kovacević w miejsce lud·owej interpretacji zjawiska niszczenia przedmiotów w obrzędzie weselnym zastosował postq.powanie mające na celu wyodrębnienie trzech f.az charakterystycznych dla obrzędów przejścia, w których niszczenie przedmiotów podkreśla p~zechodzenie z jednej fazy do drugiej. Natomiast mgr L Kabat w referacie Obw dn. rzędou;ość weselna jako Wyraz przemian statusu społecznego mężczyz.ny i kobiety próbowała odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu obrzęd \veselny oddaj·e rze·czywisty status spoleczny mężczyzny i kobiety na wsi, a w jakim jest on tylko przejawem przeżytkowej ideologii. Z kolei na Obrzędy przejścia 11 Polal(ów w Jugosławii zwrócił uwagę dr D. Drljaca, który poprzez ukazanie selekcj: elementów w obrzędach rodzinnych podkreślił żYlvotność i kontynuację naważniej-szych z nich, analizując je jednocześnie przez pryzmat teorii obrzędó.v p,zejścia. Doc. dr hab. B. Linette zaś w referacie Nowe obrzędy przejścia we lcspólc.zesnej kult:urze polskiej przedstawił - na przykładzie dwóch zachowań obw środowisku wiejskim 'Rezultatem II sympozjum jest publikacja Kultura tmdycyjna w życiu WSPó!czzsnej rodZiny u:lejskiej. Z polskich i serbskich badań etnologicznych, pod red. ·Z. Jasiewicza, P. Vla.hovića, UAM, Poznań 1986. . 'Referat ten został opublikowany w "Ludzie" t. 69, 1985, s. 63 - 73. �366 KRONIKA rzędowych (komunii św. i absoJu1torium) problem powstawania nowych śW.leckich f.o~·mobrzędowych związanych z faktem przejśda i zmiany statusu społecznego. Zamknięcie niejako pierwszego bloku tematycznego stanowił bogato ~1'1strowany wykład prof. dr S. Knezević pt. Symbolika lU obrzędach przej:icl(1 ,w ,dyskusji zwracano uwagę na wiełe kwestii szczegółowych. Poruszono ll:,.n problem żałoby w polskiej kulturze ludowej i u Słowian pd" zagadnienie wy tączenia zadrugi ze społeczności lokalnej, sprawę relacji zabójca-rodzinn of.\ry w krwawej zemście, zagadnienie genezy symboli w obrzędach przejścia czy KweitlĘ pJstrzegania nowych znchowal1 obrzędowych. N.a drugi blok tematyczny złożyły się trzy referaty, Dr M. Radovanović mówiła o doświadczeniach wynikających z badań porównawczych nad współczemą rodziną w mieście, osiedlu podmiejskim i na wsi w pd.-zach. Serbii. Doc, dr helO. A. Szyfer w wystąpieniu pt, Problemy einolog,icznych badań nad malymi miastami lU Polsce wysunęła tezę, iż małe miasto jako swoi'stą społeczn-GŚć lokalną o określonej kulturze tradycyjnej, można badać metodami etnologicznymi. ~at<>miast peof Z, Jasiewicz wskazał na Wielkie miasto jako przedmiot badań etnologicznych. W podjętej dyskusji mówiono o sprawach metodycznych związanych z tego rodzaju badaniami: znstanawiano się nad zasadami kwalifikowania terenu do 'Jadań oraz doboru próby, zwracano uwagę na zna'czenie uwnrunkowań historycznych w badaniach małych miast, debatowano nad przyczynami zainteresowania sic :e:nologii kulturą mias ta, Do tradycji omawianych sympozjów należy już planowanie i uzgadnianie PCf)gramu dalszej współpracy. W wyniku rozmów sporządzony został protokół, który stanowił m.in. o tym, że strony pozytywnie oceniają dotychczasową \\'spółpr3c~ i postanawiają, że swoim macierzystym instyrtucjom zapraponują: l. kontynuo'NaGie współpracy naukowej, 2. opubEokowanie referatów z IlIsympozjum, 3. przystąpienie do przygotowania programu porównawczych badań poświęcony'ch etnologii miasta (teoretyczno-metodologicznym problemom etnologii miasta, kulturze miasta, etnologicznym badaniom nad rodziną miejską), 4. przedyskutowanie i ustałen;e za1ożeń i procedury badań porównawczych nad miaSitem na kolejnym spotkuniu naukowym w Jugosławii, 5. tworzenie warunków i zachęcanie dD pDdejmowaniu pr=tc \V post.aci wspólnych opracowań naukowych, 6. informDw:mie o pro',vadzonych wspólnie pracach w zespole polsko-jugosłowiat\skim w czasopismach nau:wwych obu kr,ajów, !Uzupełnieniem tego spotkania naukowego były wycieczka bryczkami d07.abytkowej zagrody leśnej, zwiedzanie stadniny koni, muzeum pojazdów ;';onnych i p::tłacu w Czernieje wie oraz z\".'iedzanie Torunia i Kruszwicy, Irena 2'0 LAT ,POI>YPLOMOVv'EGO STUDIUME1T.NOaRAFH Sprawozdanie z sesji naukowej UMK W Kabat TORCN,W Dnia 7 wrześllia 1935 r, na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Tonniu od· była się sesja naukowa na lemat: ,,20 Jat Pv,dyplomowego Studium Etnograf:; \\7 as,pekcie zaspL kajani,a kuJ:Ulalt:ych potrzeb społeczeń'stwa" połączona ze zjazde;n absolwentów tegoż Studium. Po<typło'llr.ve Studium Etnografi zostało powołane do życia zarządzen;e:n Mi- �KRONIKA 361 nisterstwa Szkolnictwa Wyższeg'o z dnia 12 kwietnia 1!}65 r. z inicjatywy p:-of. dl' Jadwigi Klimaszewskiej, ówczesnego ,kierownika Katedry Etnografii UMK. Do chwili obecnej jest to jedyne tego typu Studium w Polsce. W odróżnieniu od innych studiów podyplomowych, k,tóre mają na celu pogłębienie wiedzy słuchaczy w z"kresie swojej specjalnosci, Studium to kształci osoby nie posiadające wyksztalcenia etnograficznego, a związane z etnografią poprzez swą pracę zawodową. Do roku akademickiego 19812/83' Studium to było dwusemestralne. Obecnie nauka na Studi um trwa 3 semestry, a zajęcia odbywają się raz w miesiącu p~'zez 3 dni. Warunkiem ukończenia Podyplomowego Studium Etnograf! jest zdanie trzech egzaminów końcowych (ze wstępu do etnografii, z etnografii Polski oraz do wyboeu - z muzealnictwa etnograficznego lub z folklorystyki) i przedłożenie pracy seminaryjnej opartej albo na wlasnych badaniach terenowych, albo na literaturze. Kandydaci na Studium reprezentują głównie 4 grupy zawodowe. Są to mianowicie prucownicy muzealni, nauczyciele, pra-cownicy domów i ośrodków kul:ury orn pracownicy "Cepelii", chociaż p'zyjmowani byli także pr7.cdstawiciele innych zawodów, np, dziennikarze, pruc·ownicyRadia i Telewizji czybiblioteka,ze. W ciągu 20 lat przez Studium przewinęlo się ISRl osób rekrutujących się z terenu całego kraju, zas 13'5 c.iób otrzY<11ało dyplom ukoi1czenia Studium. OkJio 10 osób ze 13i5 dyplomantów przybyla na jubileuszowe spotkanie, Uczestników sesji powitała doc. dr hab. Teresa Karwicka Kiero'Nnik Zakładu Etnografii UMK i Podyplomowego Studium Etnografii powierzając prze\\'odnictwa obrad doc. dr hab. Włodzimierzowi Winc!awskiemti prorektorowi Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Po powitalnym przemówieniu prorektora i odczytaniu listów gra,ulacyjnych referaty wprowadzające do dyskusji wygł-osily: prof. dr Jadwiga Klimus~ewska, prof. dr Maria Znamierowska-'Prufferowa oraz doc. dr hab. Teres3 Karwieka. Prof. Jadwiga Klimaszewska w referacie .,Integrująca rola etnograf:: w studiach nad kulturą" zwróciła uwagę na powiązania etnografii z innymi dyscyplinami n<Jukowymi, takimi jak archeologia czy socjologia i na pożytki 'Nynikaj'lce z tych rJJwiązań dla kultury. Prof. Ma: ia ZnamierowsKr.-P',·ufferowa w referacie .,W poszukiwaniu słusznych dróg" wskazala na potrzebę energicznego i systematycznego rutowania zubytków kultury ludowej w terenie i na rolę jaką w tym względzie mają do odegrania działacze kulturalni, spośród k,tórych w dużej m'erze rekrutują się absolwenci Studium. Doc. Teresa Karwieka w referacie ,,20 lat Podyplomowego Studium Etnografii. Założenia, -cele, realizacja" przedstawiła Za-letnią historię Studium omawi'ljąc rodzaj i liczbę prowadzonych zajęć w poszczegółnych latach, anulizując s.kład osobowy słuchaczy Studium ze względu na reprezentalywno~ć poszczególnych grup zawodowych i zasięg terytorialny, z którego słuchacze się wywodzili ar·uz zasygnalizowała trudnosci, z jakimi boryka się kierownictwo Studium wspominając m.in. o zbyt szczupłym zaopatrzeniu biblioteki Instytutu Archeologii i Etnografii oraz o niemożnosci zapewnieni3 słuchaczom Studium 'locI ;,;ów w Domach Studenckich. W kolejnym punkcie programu prof. dr Jadwiga Klimaszewska odebrała z rąk p~'orektora UMK "Medal za z,asługi położone dla rozwoju Uczełni". Na zakończenie pierwszej czę~ci obrad wręczono dyplomy ukończenia Studium absolwentom z roku ak. 1!HM/S'5. W ·toczącej się po przerwie dyskusj.j wypowiadali się absolwenci Studium Jraz. zaproszeni goscie: mgr Jerzy Kwiatkowski - artysta plas,tyk z Warszawy, :ngr Benedykt Malinowski dyrektor Kaszubskiego Parku J':Łnograficznego '.ve Wdzydzach hi~zcvskich, mgr Ba'rbara Zabel pracownik Muzeum Oręża Polskiego. �368 KRONIKA w Kołobrzegu, mgr Józef Daniel będący jednocześnie nauczycielem w Liceu;n w Grudziądzu i pracownikiem Muzeum w Grudziądzu, mgr Roman Tubaja 'dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu, mgr Teresa Stokowska - pracownik "Cepelii" z Wars·z,awy, mgr Zdzisław Zgierun - Konserwator Zabytków z Torunia. mgr Hanna Serwińska - pracownik naukowy W:S.P w Bydgoszczy, mgr Barb:lra Chludzińska - pracownik Ośrodka Kultury z Węgorzewa oraz mgr Wucław Łukaszewicz - pracownik Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Rzut" w TOTuniu. Starano się znaleźć odpowiedź na dwa pytania: o ile zdobyta na S,\udium wiedza przydatna jest w wykon:ywanej pracy zawodowej oraz w jaki sposób k,;ztaltowa(~ program zajęć, aby dostarczyć słuchaczom najpotrzebniejszych wiadomości. JakD zagadnienie do dyskusji postawiono też sprawę wykładów ze wstępu do etn')grafii dotyczących zagadnień teoretycznych z ;~akresu kierunków i metod etnolog:; świcrtowej i polskiej. Doc. T. Karwicka podkr2śliła, że skoHl absolwenci .studium zajmują stanowiska należne etnografom, mUSZ'1 posiadać podstawowy zasób w'adomości dDtyczc>.cytej dyscypliny. Wszyscy wypowiadający się absolwenci zwracali uwagę na elllŻą przydatność zdDbytej na Studium wiedzy w swojej pracy zawodowej i n,\ ogół hyli zgodni C,) do tego. że w dalszym ciągu w niezmienionym wymiarze g:Jdzin powinny być prowadzone wykłady ze wstępu do etnografii. Niektórzy dyskutanci sugerowali, aby większą u\\'agę zwrócić na z-ajęcia praktyczne, takie ja,k spooób pozyskiwania eksponatów w terenie i 'chopracowywanie. W dyskusji proponowano też, aby w miarę możli waści program zajęć ksmałtowany był każdorazowo w zależności od zainteresowań słuchaczy. Na przykład jeżeli na Studium więkswść stunowią muzealnicy, należałoby ·rozszerzyć zajęcia z muzealnictwa, jeżeli zaś przeważają pracownicy ośrodków i domów kultury, większą uwagę zwrócić na zajęcia z folkloru. Trwająca około dwóch godzin dyskusja zamknęła sesję naukową. Zjazd zako!1czyla spotkanie towarzyskie, które miało miejsce w godzinach wieczornych w kawiarni "Damr·oka" mieszczącej się na terenie TorUl1skicgo Parku Etnograficznego. Janina Cherek O SIEISiJiINA TE:MArr CHAIRA:K'DERU NA:RODOWEGO POLAKOW "Komunikaty Mazursko~Warmińskie", nr 1 - 2' (163 - 164) 19<84, ss. 219 . .W dniach :l10 V-l VII 1198'3 r. w Szelągu koło Ostródy odbyło się seminarium poświęcone charakterowi Polaków "w świetle sukcesji pozaborowej". Sesję tG (patrz "Lud" t. 68: .10984,s. 3'54 - 3'57) przygotowały Insty,tut Historii Uniwersytetu Wro-eł-awskiego i Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Prze'bieg seminarium wykazał wielkie zainte'1esowanie problematyką, ujawniając jednocześnie ogromne luki metodologiczne i żródłowe na obecnym etapie jej uprawiania. Ożywiona wymiana poglądó.v w licznym gronie badaczy, głównie histeryków, dala już pewne konkretne efekty. Wydany dość szybko tom materiałów pJkonferencyjnych w ramach serii "Komuni,katy Mazursko-Warmińskie" nie jest po prostu przedrukiem - niestety z niewyjaśnionych powcdów zabrakło kilku ważnych wypowiedzi - wygłoszonych w Szelągu referatów, lecz \\' większości przypadkóv,; jest to prezentacja nowych, już krytycznych ich w:'es ji, wersji, które wyrażnie {Jddaj'! duc:h t dyskusji. �KRONIKA 369 Eorzystaj~lc z faktu, iż seminarium został{) już wczcśn'ej omówione w ,Ludzie", ':c'JlcentrujG siG Jl'I przedstawieniu najogólniejszych wniosków wlasnych i d.) , ,vnego stopllia także reda,ki{),ra tomu i współorganizatora seminarium, Wojciecha :zl'::iió.-.:kiego ~ \vyplY\Vajlłcy<.:h z san1ego selninariun1, dyskusji DCl nilu i obecEi~ :J' ';zent-!wanyc:h lllaleriaJ{l\v drukowanych . •Za najbardziej isloln<j, ch{)ć z pozoru negatywną w wymowie konkluzjG u',y;;i. ,n stwierdzenie WojciecIw \Vrzesil1skiego, iż: "Nauka historyczna nie może dL,.j sformułować Nlpowiedzi na wiele podstawowych pytall, tyczących charakte:'u ';.,'od'nvego PnIaków, jego treści, dynamiki, przemian, a nawet samego islnien:J. jnakżl: znaczenie tych ustałeil dla pogłębienia wiedzy o pTocesach historycznych ;~J11sekwefl(:je ich niedoslatku dla kształtowania świadomości historycznej współc:· o~lych pokole!'! wywoływalo w środowisku historyków przekonanie o potrzebie ': ,:diów nad lymi problemami". Potrz.:ba laka st<lla sit; tym b<lrdziej paląca w świetle dającego się zau';:<lżyć -, z..\'l<lSZCZ~I, <lIe nie tyłko - w publicystyce, manipulowania pojęciami w rodzaj\.:: "l-"lar<lkter ll;lroduvvy" czy "meotalnośćć narodowa" i uzasadniania nimi najzupel"'.j <lrbitl',illlie takich l:Zy innych zjawisk życia społecznego, skąd krok ;tyl.ko d) ,I ',-'Z\\'ł,1S:lo"v(jlnil~liia spo1l:czei1stW<l z powodu jego rzekomych cech aspołecznych, np. '} ,:'cholstwa, ar1<lrchizmu, totalnego lenistwa itd. W tej sytuacji nic od rzeczy byL' :. "Z('m i wobec stwicrdzić, co zrobiono na seminarium, iż historia jako nauka \'.',' "historia" - in;;trumenl dzi<llm'! ideologicznych) nie może dać żadnych nauko·,'.';ch uZ<lsadniel\ podobnym próbom, choćby u ich podstaw tkwily cele np. konscJacyjne. Z drugiej jedliak ,trony, jes,t rzeczą oczywistą - iż należy w zgodzie z rygc... ,.ii Ilaukowyrni d;.jżyć do określenia treści pojęcia "chara.kter narodowy", do uję,>: tego problemu w wymiarze czasowym (pytanie o historyczne uWclJ'unkowanie " "'c;t!lo\var1ia sit; ch.',rakteru narodu i jego zmienność) oraz do znalezienia spos.('G'V na jego obieklywizacjG, by jednoznacznie odr'óżnić badania nad charaktereJH ",:'odowyrn od b<ld,\l\ nad stereotypami. Dow'JQzono w trakcie dyskusji, że badania nad charakterem narodowym Po.,~()IV slanowi;l wislocie czt;ŚĆ szeroko rozumianych studiów nad dziejami polskiej ,·:..}!ury i \\' ich r<lmach winny być prowadzone metodami wypracowanymi prze: ", ':e liii. hi~lur'ia _.- ta nie ma zbyt wielkich osiągnięć metodologicznych w tym E.·::·e.,'e dyscypliny humanistyczne, przede wszystkim socjologię, psycholog:ę r1tr(Jp:)I(jgi(~ kulturuw<!. O:;obiście największe perspektywy metodologiczne widzę pogłębianiu, Il:ej<lko uhistorycznieniu, bad<l11 nad tzw. osobowością modalnz;, .. poli{cz(,!Iiu z b<ldaniami styłu życi<l, systemów wartości, czy IV ogółe etosu ID:.. 'lu, IV ujGcill dyn:lInicznym. Pewnym dla mnie jest, co uważam za istotny wpływ omawianeg{) zbioru art y>: "iów pisanych przez -- niemal wyłącznie - historyków, że sensownych bada(l :.; J pr'ublemem dziś umownie n<lzywanym charakter narodowy Polaków, nie da <', prowadzi6 bez: <l) poglĘ'bieni<l refleksji metodologicznej; b) poszerzenia pola ·,'>(']'wacj: w st'n~ie z.lrówllo perspektywy historycznej, jaki objęcia ową obser:,cji "-'oOzystkich warstw narodu; c) zastosowanie perspe.ktywy porównawczej '.,<lm tu na myśli obserwację mniejszości narodowych współżyjących z Polakan,i j1lZl"trz"Jli dziejów. a lakże obserwacj~~ naszych s<1siadów): dl ścisłej wspólp)'a~:: ;:nych dy,'cyplill n;H!Kowych w rozwiązywaniu pytaó, jc!kie b:::dani,a takie przyt. Ur:",allit! ,;c: mall'riałlll\' ',;l!w. le;;.1 lo bez "';.jtpieni;! z :seminarium powal.ny krok 'N Szelągu u\vażam naprzód w badaniach za niezmiern'e nad charakte- �KRONIKA 370 rem narodowym Polaków, a co najmniej za doskonały dla nich punkt wyjśc. SpocIziewam się, że pomimo stosunkowo niskiego nakładu (SOD egz. to doprawd.; mewiele) publikacja ta, niezwykle interesująca i stanowiąca żródlo Ienomen,łl1 W,"ęcz zarówno jeśli chodzi o fakty, jak i wywołujące refleksje wnioski dotrze do wszystkich zai:lteresowanych zagadnieniami w niej prezentowany" Ryszard KOŁO ZAINTEHESO'vVAŃ KULTURĄ ŁUŻYCZAN W POZNANIU PRZY Kantor ODDZIALE P.T.L Koło to powstdo w dn. 2'6 lutego 1985 r. Założycielem Koła byli l'tnog,'aIll\\ wespół z filolDgami i Dsobami interesującymi się dziejami, językiem i kultu' Serbów łużyckich: prof. dr J. Burszta, prof. dr M. Gruehmanow,l, doc. dr ;yr. Konaszewski, d A. Kócka Krenz, doc. dr R. Leszczyński (Łódż), dr T. Lewaszkiewic' płk. St. Marciniak (Warszawa), doc. dr E. Siatkowska (Warszawa), mgr A. Skrukw, dr T. S. 'Wróblewski, mgr K. Fedyk. Poznańskie środowisko naukowe wykazywa\ v; minionych latach duże zainteresowanie kulturą Łużyczan. Tu, w Uniwersytec im. A. Mickiewicza w r. 1965 wykladał gościnnie na temat folklDrystyki zachodni" slow,iańskiej wybitny etnograf łużycki, prof. dr Pawoł Nedo. Zagadnienia kultur: sel'l>ołużyckiej pojawiały się niejednokrotnie w pracach Instytutu Et'10logii U.A.~" i P07nailskiego Oddziału P.T.L. Również prasa poznańska publikowała artyku:, {) dzi ałaczach społeczno-kulturalnych Łużyc (J. A. Smoler, M. Hórnik, P. Nec Jan Cyz i inni). Koło zainteresowań Kulturą Łużyczan skupiło 2'5-osobową grupę czlonkó P.T.L. Wybrano zarząd Koła z przewodniczącym (mgr K. Fedyk), zastępcą prz wodnicz. (dr T. S. Wróblewski) i sekretarzem (mgr A Skrukwa). W ciągu rok. l!:lS5 odbyły się 4 zebrania, w tym 3; plenarne. Tematami referatów były: "Wydarzenia kulturalne v; Łużycach w minionym ID-leciu", "Festiwal Kultury Serbłużyc kiej w Budziszynie w r. 1006", "Kroniki polskie żródłem słowiańskiej insp· racji dla łużyckich pisarzy barokodowych", "Życie i działalność społeczna i lit·racka dra Jana Cyza", "Życie i działa~ność pedagogiczna i kulturalna Micha; Nawki". Poza tym członkowie Koła byli informowani o wydawnictwach łużyckie: przekładach z jęz. górnołużyckiego oraz wydawnictwach polskich dotyczących dzie jów literatury łużyckiej. Na jednym z zebrań wyświetlono film na temat falkI,)) Jużyckiego i eksponowano obraz M. Skibickiego: "Ł.użyczanka w stroju dolnoh· życkim". Członkowie Koła opubli-kowali w prasie polskiej i łużyckiej szereg art:kułów związanych tematycznie z kulturą Serbów łużyckich. Artykuły na temat działalności Koła Zainteresowań Kulturą Łużyczan Ivzbudzij. zainteresowanie u wielu działaczy P.T.L. w Warszawie, Łodzi, Szczecinie', Zielo)1': Górze, Wrocławiu i Katowicach. Pod koniec 19815 1'. powstały K{lła Z~,i:1ten:so·." Kulturą Łużycką w Warszawie i Szczecinie. Zgodnie z porozumieniem na Walnym Zjeżdzie P.T.L. IV Lublinie \Ie wrzcśn:. l'9S5, członkowie Kola przygotowują materiały do jednego z numerów "Literat u; :: Ludowej" w r. 198,6. Na życzenie redakcji "Rozhladu", łużyckiego miesięcznika sp;· Jeczno-kuJturaJuego w Budziszynie, Koło będzie przesyłać informacje o swej dzi, lalności. Kazimier',:: FedYK �KRONIKA III 371 KONFERENCJA POŚWIĘCONA BADANIU MNIEJSZOŚCI NARODOWYC:-;: BEKESCSABA (WRL) 2 - 4 PAŻ'DZIERNIKA 1985 Na konferencji tej Polskę reprezentowały dwie osoby - autorzy ntnleJszeg, komunikatu. Obrady otworzył Josef Becsei - przedstawiciel władz wojewódzkie':. komit.atu Bekes oraz Janos Sasala - przewodniczący Miej.skiej Rady Narod<lwc' w Bekescsaba. Referat wstępny wygłosił Bela Kopeczi - minis,ter oświaty WRI.. N<.1 pierwszym posiedzeniu plenarnym, wspólnym dla wszystkich uczestników W:'głoszono trzy referaty: Ivan Balassa: Problemy teoretyczne i metodologiczne bada,'. mniejszości narodowych; Jurij Bromley, P. Puczkov: Procesy etniczne w ZSRF Problemy typologizacji; Emi,lia Horvatova: Kultura duchowa Słowaków zamieszk),.jących północne rejony Węgier. Następnie w ciągu dwu dni wygłosz·ono 144 ref;> raty w trzech sekcj.ach: 1) Wzajemne oddziaływanie na siebie mniejszości i więk~zości narodowych, 2) Analiza kultury jednej z mniejszości narod<lwych, 3) Ogólr~ i konkretne rezuJ,ta ty badań etnograficznych mniejszości narodowych. IZ problematyką polską wiązało się pięć odczytów: w sekcji drugiej: Georg·; Nellemanna "Obecny stan mniejszości narodowych w Danii" (jedyna mniejszo< zamieszkująca Danię, a posiadająca swą organizację kulturalną, wiążącą się zreszt j 1 kościelną, oraz utrzymująca kontakty z krajem ojczystym, to Polacy w liczb:·~ ·L":. )000 potomkowie sezonowych robotników rolnych sprzed l wojny śViatnv;ej, w niewielkim stopniu późniejsi emigranci) i Erzsebet Bodi "Poży\ovienie lucir:ości we wsiach polskich na Węgrzech; w sekcji trzeciej: Janusza Kamockieg: ,.Rekonstrukcja grupy e1tn<lgraficznej na przykładzie Ormian Polskich" i Ewy S,.(:'}Nskiej "Polskie muzea na wolnym powietrzu poświęcone mniejszości<lm narGnowym" oraz Dagmar Burkhart "Procesy akulturacji gastarbeiterów w Berlin:~ Zachodnim" (m.in. Polaków z nowych fal wychodźctwa, badania dotyczyły wszy5,kich grup wiekowych). -Referatów było zbyt duż<l, także w odczuciu <lrganizatorów konferencji, n.; następne sympozjum, które odbędzie się za pięć lat, zmniejszy się ich ilość i ograr,iczy tematycznie, Uniknie się w ten sposób prac przyczynkarskich. Teksty wy"tąpień będą wydrukowane w językach konferencji to jest węgierskim, niemieckir .. i rosyjskim w ciągu najbliższego roku. Trzeba podkreślić, że z małymi wyjątkami była swoboda wygłaszania referató'" w językach ojczystych. Tłumaczenie było symultaniczne. Referaty węgierskie tlumacwne były na język niemiecki i rosyjski, w tych też językach i nadto serb:chorwackim otrzymaliśmy streszczc'nia większości referatów, natomiast teksty wygłaszane w językach słowiańskich tIumaczone były z reguły tylko na węgiersk. podobnie jak referaty niemieckie. Tłumacze nie byli pr'ofcsjonalistami i nie mieL wcześniej do czynienia z tłumaczeniem tekstów o tematyce etnograficznej. Wspomnieć należy i to, że organizatorzy konferencji za mniejszości narOdONio. n;e uznali np. Żydów i Cyganów, jak<l grup etnicznych nie utrzymujących stosunków z krajem ojczystym, oraz w przypadku Węgier, nie używających już sweg'. języka narodowego i nie mających własnych organizacji kulturalnych . .Na zakończenie obrad uczestnicy konferencji zwiedzili w miejscowym muzeun', hl. Mihaly Munkascy wystawę tekstyliów trzech narodowości zamieszkujących ko:nitat Bekes. W Domu Kultury Pionierów im. Gyuli Kulica, który był miejscem. posiedzeń sekcji wystąpily zespoły folklorystyczne: węgierski, węgierskich Niem~ów, Slo\\/aków, Chorwatów, Serbów i Rumunów. Pokazano także filmy i wideokasety o tematyce etnograficznej dostClrczonej przez uczestników np. o Serbolużyczanach ze Spreewaldu. 24' �372 KHON1KA Trzeciego dnia konferencji zorganizowano dobro\\'olną wycieczkę p:)ł'1CZ;;,~ z objazdem miejscowości zamieszkałych przez mniejszości slowacką i niemicet;;, (;',l zwie,dzanie domów kultury i występy zcspolów ludowych), rumuilską (zw:~'dZelnie lokaInego punktu etnogr,aficznego, ekspozycja historii regionu i XIX-wiecz-· nej apteki in situ). W programie było także zaznajomienie :;ię z procesem produkcy.inym fabryki opakowaJ\ blaszanych oraz Pai1stwowego Gospodarstwa 'Rolne?') o profilu h<Jdowlanyr.1. Jedna z grup (studencka pod opieką dr Vilmos,a Vogt:J zUni wersytetu BudapesztaJ\skiego) zwie,dziła nadto Muzeum Sztuki Nai W!JeJ \\. Kecskemet. Org;miza~orami III Kontcre:;cji poświęconej badaniu mniejszości narodowych byli, jak uprzednio przedstawiciele: Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego, T",\'arzystwa 'Wiedzy Powszechnej oraz Demo,kratycznego Związku Słowian P:1ludniswych na WęgJ"Zech, Demokr'atycznego Związku Słowaków n~l Węgrzech, WejC'.vódzkiego Komitetu Frontu Narodowcgo, Wydziału Kultury i Nauki Wojewódzkiego Komitetu Partii, Komitetu Miejskiego Parlii, Wojewódzki Oddział To"":,rzystw Naukowych działający w Bekes, Związek Muzt'ów Komitatu Bekes. KONFE'RSINCJE, Janusz Kanwcki Ewa Sadowska l INNE SPOTKANL\ UWZGU;:CNIAJĄCE ET'NOG'RAFICZNi\ W 19E3 l 19B-! ROKU ZJAZDY Pl'WBLEMATYKĘ 10983 r. Konferencja pt. "Aktualne problemy polskiej etnografii" (Łódź, 2!-!- 26 marCeli, O;'ganizatorzy: KQmitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Kaledra cil10grafii Uniwersytetu Łódzkiego, P<Jlskie Towarzyst"vvo Ludozna wcze Oddzi<;i 'II' ł,<Jdzi. Refera,ty: Z. J,asiewicz, J. Bednarski, Badania porównawc:e nad kultu rą rod:in europejskich, ZaŁożenia, problematyka, do,tychcz:lsowe wyniki; W, Czapra':, Rola wspóŁczesnych więzi krewniaczych na wsi dolnoślqskiej; L. Mróz, Cyganil': T. Strączek, Badania polsko-macedońskie; Z. Klcdnicki, Pogranicze polsko-nil'mieckie w św.ietle atlasów etnograficznych; Z. Szromba-,Rysowa, Metody i kierunki bad aft w Karpatach polskich Ze szczególnym uwzględnieniem problematyki biesiad v.:iejskich; A. Paluch, Etnobotanika badania terenowe wśród Lasowiaków; J, Bogdanowicz, Wybrane problemy Polskiego Atlasu Etnograficznego; Z. Poniatowski, Aktualne problemy etnoreligiocnawstwa w Polsce; B. Beba, H. Murawska-Kopro :.s;;;:a, Ma/e miasto; B. KopczyJ\s,ka-Jaworska, Badania klLltury robotniczej duieucmiasta; J. Hajduk-Nijakowska, 13:ulania nad świadomościq historyczną w folklorze; ::\1. Drozd-Piasecka, Spo/ec,me funkcje sztuki ludowej w Polsce; T. Dobrowobk<:, Kulturowy wyraz więzi społecznej; W. Burszta, M. Buchowski, Kultura symboliczTlG 7..(; badaniach etnologicznych; E. Pietraszek, Wspólczesna wynalazczość nJ wsi ]):)1skiej; E. Gożdziak, Komunikowanie niewerbalne, Rozważania metodologiczne; K. K~niows-ka, Dychotomia natura kultura. Szczególny problem etnolooii; L Kabzi11s~:a-Sta warz, Zachowania bdyczne w kultU1'ach pastuokich; E. Nowina-Sroczynsk,:, Swięto i formu świętowania; A. Zambrzycka-Kunachowicz, :'/1. Maj, Dar w )):,1- �373 KRONIKA skicj kulturze ludowcj; Cz. Robotycki, Myślenie typu ludowe!:'o w polskiej kultllc=e n;asowej. Sesje' naukowa poświc;cDna pamięci Profesora Stunisła \Va Bąka i Profes;ć'a S:,mlslawa Rosponda (Wroclaw 2;8 maja). Organizatorzy: Uniwersyt.et Wrocła\Y>~;: Ul. BDlcsława Bieruta, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Sląs.k::h 1,\' OP<JJu, Instytut Języka Polskiego Uniwersytetu Słąskiego w Katowicach, Wnc~,1\vskie Towa!·zystwo Nuukowe, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Insty"Jt S:ąski w Opolu, Komitet Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, Komitet S'Jw:anoznawstwa P:Jlskiej Akademii Nauk. Referaty o tematyce etnograficznej w:;g20.'ili: J. P.ośpiech, Profesor StanisŁaw Bąk j:rko znawca i popularyzator lu60'::'wwstwa polskiego; F. Pluta, Badania ślqskoznawczc i działalność społeczna Prof.:sora Stanisława Hospollda. KolcJkwium polsko-fruncuskie pOswlęcone historii klasy robotniczej w Po), c'.' ',\'e Francji (Warszawa 10 -11 VI). Organizatorzy: Instytut Historii Polskiej A;·:.odemii Nauk, Zakład Dziejów Społeczeństwa Polskiego .x:rx i XX wie·ku. Refer:",y rn:ęd:,y innymi wygłosili: A. Zarnowska, Kobieta w rodzinie robotniczej; M. R,,b:C-rioux, Culture ouvriere: culture d'atelier?; E. Pietr;::szeń:, Glina i duch. UUYY.'Ji o etosie polskich robotników na przelomie epok; W. L. Karwacki, Tradycje nan({cHCe LU Indturze politycznej robotników. 5·9 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa pi. "ProblcmatY~;"l :;):Jleczno-kulturowa Ziemi Łańcuckiej" (Łańcut 9 - 11 IX). Organizatorzy: Pols"~ie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny, Polskie Towarzystwo Ludoznawc=,ć Oddzi:::ł w Łańcucie. iReferaty: M. Biernacka, Oświata ::z spoŁeczne i kulturo '.:'2 pr.::eobru:::enia wsi IU'1!cJLcko-przeworskiej; J. Półćwiartek, Przem-iany w warunkach życia i mentalności mieszkańców wsi okolic Łańcuta n:1 przełomie XIX i XX ~".: S. Piekło, Ośrodek garncarski w Medyni Giogowskiej; K. Ruszel, Kultura ludol;'a wsi łailcuckiej -- problemy i potrzeby badawcze; S. Lew, Markowa jakq "no:n; J. :Wcal, O,~rodek wytwórc::y ;.::aba'wkars/.wa w Brzózie Stadnickiej; A. Kan:m,c'!~e·.',:,ki, Wsp6łczesna obrzędowość cyklu rocznego na Rzes::owszczyźnie. Konferencja naukowa pi. "Wiedza o kulturze wsi a polityka kulturalna i kszt,icenie kadr" (Siedlce, 23 - 25 IX). Organizatorzy: Instytut Kultury w Warszav:.ic, \Yyż,za Szkoła Rolniczo~Pcdagogiczna w Siedlcach, Wydział Pedagogiki i Kultl'7 '.Ysi, lVIinistersLvo Kultury i Sztuki, Departament Bibliotek, Domów Kultury i Dz.> ialnosci Spoleczno-Kulturalnej, Ludowa Spółdzielnia \\,ydawnicza. Referaty: M. W·~rLlsz"wska-Adamczyk, Tworwnie kultu'rowej tożsamości wsi zadanie dla lWli':i. i praktyki; J. Damrosz, Teorie kultury wsi' :1 ich praktyczna konsekwenc ju: T Aleksander, Stan kadr działających na polu kultury na wsi; B. Falińska, Mi,'i:;ce kultury języka w kul/urze ogólnonarodowej; J. Gardzińska, Zagadnienia s)nkC?1lego zróżnicowani:r współczesnego języka wsi i nw.łych miasteczek; M. Droz:l·?iasecka, Wspólczesne funkcje sztuki ludowej; F. Midura, Wychowawcze funk,~':,' k.i!tnry ludowej na pr:::ykładzie Kurpi; J. Kuźma, P. Z;;bnTny, [(sztalcenie k:"r Il:a pot rzeb kultury na wsi; M. Strąk, Zagad~ienia ekorwmiczne ?,Lpows:::echnic' 'a �KRON1KA 374 W. G<>liński, Możliwości wykorzystania wyników badmi w pra~:kulturalnej; B. Gołębiowski, Problemy wsi w ośrodkach ma':'w'~go przekazu; M. Chrzanowski, Problemy kultury wsi w środkach masowe[Jo) ;:c;:ekazu; K. Luc, Udział Luaowej Spółdzielni Wydawniczej w życiu spoŁeczno-politycznym wsi; 1. Bukowska-Floreńska, Tradycje kulturowe a potrzeby kuLti...~"Ine współczesnej wsi górnośląskiej; A. Kaleta, Uczestnictwo w kulturze jak;) ,~Ładnik jakości życia młodzieży wiejskiej; J. Lutze, Ekolo(jiczne uwarunkowa-,?ia :Cdtury na ",cznej dziaŁalnośei wsi; .c·;mkcjonowania i.nstytucjonalnego :;'c'rEki, Uniwersytet -wania, Ludowy perspektywy. systemu w systemie Ponadto odbył upowszechniania oświaty się panel i kultury na temat: kultury; wsi. Stan A. Ś',vi- W. obecny, Czy kultura ocze- ludowa je~t ,~:.d<Jl żywa? Sesja naukowa pt. "Australia i Oceania: Kultury tradycyjne \vczoraj i dziś. naukowo-badawcza Bronisława lVlalinowskiego (le84 - 1942)" (Wl'~c;,;w 26 - 27 XI). Ofganiz.atorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Wroclawskieg0, ?c,lskie Towal'zystwo Ludozna\'Vcze Oddział we Wrocławiu. Referaty: W. A. DrcCz. 2. Działalność ;>]a, Tematyka obszaru Pacyfiku XVI - XX wieku. Przegląd '.1·iśnowskiego (1841 - 1892) '::. kultury ludów hnciborskie[Jo h:lskie Australii (1863 - 1917) koncepcje w piśmiennictwie polskim i 'w języku i refleksje; E. Lisowska-Szleszkowska, jako pierwsze etnograji.c,zne żródlai Oceanii; w osadnicze Muzeum na Oceanii J. Kamacki, Zbiory Relacje w języku indonezyjskie Madan'l w Krakowie; K. wieku; J. Komorowski, Etnograficznym w XIX polskin SY(jurda poLskIm Zielnicct, Polskie G. Kubica~Klyszcz, Bronisl:Jw Malinowski mlodcy/ska indywidualność anglosaskiej nauki; A. K. Paluch, Badania terenou;e Drc-l' ,olawa Mali.nowskiego i funkcjonalna koncepcja kultury; Z. Mach, Rozwój metod'l iIC 'ensywnych badal'/. terenowych; H. Aleksandrowicz, W. Aleksandrowicz, Dzic;e>lOść Bron,islawa Malinowskiego w wysiłkach na rzecz powolania IV 1942 rokIl. F<:,lskiego Instytutu N::mkowego w Ameryce z siedzibą w Nowym Jorku; J. Tittc~:·ó c";l n, Problematyka wŁasnoki w pracach Bronisława Malinowskiego; A. Kozy;','., F, Rosiilski, Ceremonialna wymiana handlowa "Moka" na Nowej Gwinei; W. Cz,',,») ;;n, Struktura społeczna ludów Melanezji; E. Kłosek, Sily prawa i porzr;dk'! j: społeczności plemiennej w ujęcu BronisŁawa Malinowskie(jo; A. Kozyr<l, TrQCl1,c,.ine przywództwo u papuas kich plemion Nowej Gwinei; J. Litwin, Problematyf:a E~ ~:utnicza w pctblikacjach Bronisława Malinowskiego; M. Mikołajczyk, Problemc.,~ka f'tnkcji m:lgii w pracach Bronisława Malinowskiego; W. Kowalak Filozofic~ '1'~ jJHlstawy kargizmu ną Nowej Gwinei; A. Posern-Zieliński, Polinezyjskie utO!Ji~ rkby kolonialnej, ich spEcyfika lokalna i aspekty uniwersa17w; F. Rosi11Ski, StruJ't': ra genetyczna rodzimej ludności .4ustralii i OCEanii; J. Schmidt,Kompleks ku> l','owy Lapita i Polinezyjczycy; B.Kopydłowska~Kaczorowska, Ośrodek kulto'''':I c:: Opoa- na Raiatei i jego znaczenie w życiu Polinezyjczyków; W. K~;awiI1.skj, P':edeuropejskie związki Rapa z wyspami Polinezji; H. Romaóska, Tradycja lod~i •..·,.!Qmah" w twórczości polinezyjskiej; H. Romańska, Z poezji polinezyj,'dcj. Tn,c',"yjna twórczość mieszkailców Wyspy Wielkanocnej; A. Kcttcr-Pmvlowsr'a, SZtlC!,;11 ~",,!le na Oceani,i 1976 - 1983; ';"sk:llna ludności Anstralii. Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN \\. Kl'<lkowi ~:2 I M. Kornecki, Problemy pejzażu kulturowego wsi. 22 II M. Maj, 1'\ar weselny w Polsce. : ~II ,R. Reimuss, Zielnia biecka -- materiały etnf)grcfic~ne z kchca p • ;;: d redc:kcjr., Seweryna U dzieli. XIX wic kl.1, �375 KHONIKA ..., IV A. Kowalska~Lewick<l, Obrzqdek pogrzebowy w tradycyjnej . ' IV L Bukowsk<l-Floreńska, Przeobrażenia społcczno-kulwrowe ,przemys!owionych Górnego kulturze na Karpat . terenach Ślqska. '., V J. Klimaszewsk<l, Z prac nad Atlasem Etnograficznym Pomorza Gdańsk'iRgo . • XI R. Wcinhold, Etnographische und Folkloristische Forschungen an der AkImil' cler Wisscllschaften der DDR. Sesj<l naukowa pL "Społeczeństwo i kultura w procesie przemian zorg<lniw.,na dla uczczenia Jubileuszu gO-lecia Prof. dr hab. Kazimierza Dobrowolskiego "~raków, 17 II). Organizatorzy: Oddz,iał Polskiej A,kademii Nauk w Krakowie, Ko·,tet Na uk Socjologicznych PAN, Instytut Socjologii lJ ni wersytetu J agielloilskieg.), J-, 'Jmisja Socjologiczna Oddziału PAN. Referaty: W. K',vaśniewicz, Kazimierz Dc·· '" owoIski: życie i dzieło; S. W. Dobrowolski Kazimierz Dobrowolski jako społec:k; A. Kłoskowska, Typologia kultury ludowej Kazimierza Dobrowolskiego na tie Irównawczym; J. Ziółkowski, Pluralizm kulturowy a integracja narodowa; A. K;;,·· ~cba-Pojn<lrowa, I'rzys,zŁość kultury wsi w świetle jej przeszłości; W. Markiewicz, ./!tura polityczna a zmiana społeczna; H. Kubiak, Charakter narodowy: miiY ~ rzeczywistość; J. J. Wiatr, Naród i państwo w polskiej świadomości społecznej; i~ Siemier\ska, Kontynuacja i zmiana systemu W2rtośc:i społeczeństwa polskie[Jo; i Sztompka, ProcesiJ żywiolowe a rozwój społeczny; J. Jerschina, Potoczna świc;j mość historyella. Konferencja naukowa pt. "Tradycyjna . , ckicj" (Nowy Sącz, 24 - 2:6 II). Referaty: i współczesLa kultura ludowa wsi kZ,lJ. Bogdanowski, Problem tradycji regw1lnej w projektowaniu budownictwa wiejskiego; A. Kurpihski, Tradycyjny i wspór·"sny kmjobraz wsi polskiej na przykładzie osadnictwa Karpat; J. Czajkowski, /,;[ladnienia ochrony zabytkowego budownictwa wiejskiego w Karpatach; M. Korcki, Budownictwo sakralne w polskich Karpatach; R. ReinfUss, Zajęcia pozarol('::e na wsi karpackiej; A. Kowalska-Lewicka, Gospodarka pasterska i hodowlana polskich Karpatach; J. Bartmiilski, Literatura ludow:l polskich Karpat; J. KlI·· ..•szewska, Zwyczaje i obrzędy w polskich Karpatach; A. Bogllcka, Muzyka Indow<1 . polskich Karpatach; G. Dębrowska, Taniec Polskich Górali; Z. Szewczyk, Zo;>clnienia strojów luelowych w polskich Karpatach; A. Krah, Sztuka plastyczna UJ .·iskich Karpatach; A. Bartosz, Kultura Cyganów w polskich Karp2tach; K. Bo·· 1. ',1mska, Dziu/er/ność "Cepelii" na terenie polskich Karpat i jej wp/y w na zacho·· ;;nie tradycji kulturowych; B. Kafel, Ruch folklorystyczniJ; E. Hanak, Zwyc.zaje br2ędy aarurne w polskich Karpatach. Sympozjl:m pt. "Zbiory po,zaeuropejskie w pailstwQ'.vych i kościelnych muz~a'21J ,·"ograficznych w Polsce" (Pieniężno 7 - 8 IV). Organizatorzy: Muzeum Misyjno· . . Lwograficzne Semin<lrium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie, Kated:'a 1 Lstorii i Etnologii Religji KUL. Referaty: K. Makuiski, Zbiory pozaeuropejskie ,ui;o nośnik informacji i wiedzy o obcych kulturach; J. Kamocki, Zbiory afryka n·· '"ie w 1Y1uzcum Etnograficznym w Krakowie; J. Łapett, Z problematyki badcń (.} rykanistiJczJtiJch Muzeum Narodowego w Szczecinie, L. Woliński, Profilaktyka :'nserwatorska obiektów etnografieznych; E. Sliwka, Pozaeuropejskie zbiory etn'J~,'lficznc w pol,skich mU2eaeh kościelnych; H. Zimoń, Działalność misyjna buddy,> / UJ l\zji; W Kowalak, Wierzenia religijne Melanezyjczyków; A. Latusek, Szt!.ka �376 KRONIKA .~tikralna lndów w zbiorach 'Nik, Badania ność ivluzeum pozaeuropejskich w terenowe Muzeum nad Azji B. Kohulnicka, i Pacyfiku; polskim kulturą wystawiennictwie duchową Misyjno-Etnograficzno w W8pó/("~eslla et.no!7roJicnym; w latach s~tll"r, vV~c!·'·· J. Stcrsz, Działc na Z1mojs::c:,yźnie; P.ienięźn·ie J. - K . .lal' . 1973 - 1983; s.wwski, Metodyka dokumentów zbio'rów na przyklacl:ie Muzeum A:.h i pacyfik, Jubileusz 50-lecia pracy naukowej prof. dr Józefa Gajka p:;!<]czony z sc"., flaukową pl. "Problemy kartografii etnograficznej" (WrocL1w -1 V). Organiz;l\o:'l." Zarząd Główny Polskiego Towarzys-twa Ludoznawczego, K<ltcdra Etnografii Ul"wersytetu Wrocławskiego, Pracowni'a Atlasu EtnograficZlll'gD IHKM PAN. Rdcra\ . .T. Bohdanowicz Profesor dr Józef Gajek twórca Polskicpo Atla8u EtnoarafieTl.f'(JO; M. Pokropek, Regiony etnograficzne a zróżnicowanic kultury 1.lulowe j ;:'f)./sce; S. Kovacevicova, Oblasti a regióny Slovenska na podklade E!.nofJrafick&i·) .Jltlasu Slovenska; lVI. Trojan, Pogranicze etniczne a .,różnicowanie klllturowe' .~'Oietle Polskiego Atlasu Etnograficznego i Atlas dc'r deu/schen Volkskll'll(; < Z. Klodnicki, Problemy typologii w prac1ch kar.tograficznych. 60 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja kurpiowska poświc;c.Jlla pa,n:;ej Adama Chętnika (Marianowo-Nowogród 31 -23 IX). Organ iZ'llor7.Y: Zarz': j G~ówny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskie Towarzystwo Ludozn<l"c:ze Oddział \V ł~omży. Referaty: E. Korulska, Przemiany upodobaii. es/et!/C'~ny':' hclności czyk, kurpiowskiej Przemiany przestrzeni na repertuaru przykładzie L. Woźniak, rytua.lnej; urzqdzenia obrzędowego na Twórcy wnę/r::a Kurpiach ludowi mies::kalneflo; jako między H. Sw':- des:lkrali:acj' "Cepelią" a własny ::naki l, środowiskiem; D. Godlewska, Z. Sędziak, Prace historyc.::no-monollrafic::ne Adan< Cnętnika; T. Żurowski, Adam Chętnik prop1galOrem badalt archiwalllo-historyc'- B. Kosmo\\<--ska, Zainteresowania bursztynem UJ d:::iaŁallto.~ei muzealno-o"Adama Chętnik'a; B .Kunicki, Adam Chętnik lU muzea/nidwie po/skinI: Z. Sęd,ziak, Adam Chętnik jako piewca kultury kUl'piowskiej; H. Białobrzcks}' Adam Chętnik jako dziaŁacz społeczny; M. Miodudhowska, Wkład Adama Cllętni~ '; nyeh; (}.(jwczej u' zorganizowanie ży i rozwój ruchu m/.odzieży wiejskiej w Polsce (Zwiqzek Młodzi·- A. Dobroński, DziaŁalność patriotyczna A(bma Chętni,· .., Ogólnopolska konferencja pt. "Polska etnografia ll<l tle kicrunków etnogra' ś',,'ia,towej" (Kraków 8 - 11 X). Organizatorzy: Katedra Etnografli Sło.,vian UJ, K -G1itet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk. gderaty: Z. Solwlc'.vic' A. Zadrożyńska, Fenomenologia, psychoanaliza, semiotyka niektóre problen" an:Ilizy i interpretacji tekstó1.v kulturowych; Z. Bialy, Model świata i etos. lnspira_ji' Tartuskie; K. Piątkowski, Perspektywy zastosowania metody semi.otllc::nej efnografii; Z. Benedyktowh:z, DoświQ;dczenia fenomenoŁogic::ne '" etnowa!,,: Cz. Roboty-eki, Etnologiczne interpretacje zjawisk kultury masowej; J. Bursz', Aspekt historyc2n'y badań o'tnologicz.nych; E. PictraszE'k, Socjol.ortic:::ny historY~~"l w ośrodku krakowskim; M. Wicrusze'vska-Adamczyk, Socjoloaic.ene ill-'pir~J(:je if tadaniach etnograficznych; Z. Staszcnk, Pog'ranic:::e efno!Jmjic:::ne a problemy p.;{jraniczy etnicznych; K. Kaniowsk<J Perspektywa ewo/1Lcjonistycna i ek%gie::;'" Wiejskiej, Junactwo); 1 Ie polskiej etnografii powojennej. Konferencja naukowa pt. "Rozwój jqzyka a kullur,\" (ł,ódz, ~ - 7 XI). Org ,-C2zatorzy: Katedra Historii Języka Polskiego i Filol:Jgii Slowi;lll.,k'llj. J\LC;dzy i'lfJymi wygloszono referaty: J. Kucharska, K. Piąlkowski, Ję::yk jako w!rnac:::nii: cdrębności kultnrowej (Ziemia Bytowska, okolice Kościer::yny, Kanw/n.); M. K<l'ni;:~;ki, MOTfologia i funkcje komponentów werbalnych i niewerbalnyclŁ wpiSJll)j' w strukturę obrzędu. magiczllc:go a tzw. synkrety.zm ch r.::dcijll'I:;klJ-i;wqicmy tury siedemnastowiecznej (Iw przykŁadzie praktyk. pO:::llcu'Łski('h czarou;llic). i, ku'- �377 KRONIKA .II Ogolnopohka wy,·:] \Kr,lkóII', ';,',K:"I:,,::oll·ll'. Sl'mill,1l'ia :0 lV KOl1fl're'~Il'ja 9 XI), l'lnograficznl' problematyce Polskie :\'luzeum jignraLna w i slrojó\\' w Odd: IV Lo::' Polsce środkoL":";. Corclillicra dolinach lu Ludozna\\'cze, i Etnograiic,z-nego p!astyka i ro:nictwo !'nS,l'!"st!i'O ubiorów TUI\'<lrzystwo ArcheologicLncgo Ludowa :VI. Libc'rska-;vl'lrilllJl\'. :8 X B, Ta,s:'lrL'!-;. nO':IIl' !Joświ<;colla Organizatorzy: BL:wca (P6'- Peru). E. Szczcśniak, U Los 8 XI ;vI. Pinitlsk;l. I'OS skans<'lI - FoLldory:m. Zebrania Komisji 22 II Zambrzyck,I-Kunachowicz, ~li III ~k:·,-(Jo. .'\. Elnogr Paluch. L. DziqgiL'1, ..\. ,1frllkallislyc:1If.' 2',) X U, Johansen Titicaca. lalkowych, Pf~N w Kl'akowie, Oddzialu Pr-:cobrażenia jako badania Z ludm; Nic-CJ/oanie :\lirga, ••~icZl1ej \VaLi{Jórski ,\ :1 \' A, 8;ll'losz, je:;;iorem Ludowe tkactwo dekoracyjne w PoLsce środkowd. I'robLemn.t.yka spolel'zc'iist1.L' pierwotnych w(~ współc:::e.··,;(,j ~9 XI 8, Królikow,;k,l, 1:3 XII W, Nowosz, A, nad w widowiskach naJ ilndrzeja przeszŁościq l1ill't'l'~yiet myśLi wsi MalinG;v- WaLi.gÓrskiego. Cyganóv.J . Cyganów. AntropoLogia IV Kolonii), społeczna Grażyna ,sPIL\ WOZDANIE wsp6łcZ'esTld Bronis[awa i [<:raźn'ie,;szościq /(" ,~lCiadomo.ki i opinii. ( kuLturowe kontynuator Z DZIAŁALNOSCI ZARZi\DU Ewo w RPS, Karpz:iskn GLO\VNEGO POLSKIEGO TOW AHZYSTWA LlTOOZNA WCZEGO Ze\ OKRES OD 1 \\'RZESNIA 1981 DO :31 SI;F~RPiNI:A 1'9,85 ROKU \\':l';tJ~e' L,lg;ldniel'l ~1;Inoll'j'lcych pl'zedmiot dzialalności c:,~""<l' sP'·'l'.\'ozda wczym "I'ymaga ujęcia ich IV pewne mc:ch ty~h grup r<!alizoWl1l10 ,J;ueślonc przcd,;ięw;cięcia j(:~'d] na poprzednim Walnym c:ich pOCl'zeb i Konlakióll' <.J::~cja DWOK, ODilE. i S;:tu;,i, P'II'1 . .;lwowyrn ';\;:'I~Cł<lII'iu, muzeami, i .~1..:ty~u~~\lnjP\llskil'j l. D:c';l l,] l Z;I;~!'l" lej l-y;orycz:lych, z;:gadn'C'rl, !l o Ś c: z ,1gcndnmi ())'ilZ Polską .-pośród \\."yd<l"I·nictwem :,tn:ejl' GlÓlvnego oraz z innych Oddzialy, redakcje Nauk, Ministerstwem Nauko\l'ym, Urzędem regionalnymi, katedrami W pl' I', c,:.... bi<::':'1serii, f':Kult,.'::: Wojewódzkim '., '.' uniwersytecie ~\k{ldt'~n;i Naui\:.. \1' c' 1\' II ,1 t :' z () k~ón'ch 2t, które' l' w~'ni:',ll 11'Y:'Il;pO\\.'aly :la ny;,:'1 li:'••.·c:'! ie' 1l;)Grz~!dkO\\',1I1;;1 t2!",:il Delegatów TOIVal'zysi\l'a Akademie; tOII'al'zy,;twami dzi,ll,lll1o~l" którc Zgromadzeniu Zarządu grupy problemowe. wynikające z ustaleń grupuj,) g a n iz ;1 Cy j n a z określonych 1\' okresie czoło p:'ac)' wybijały Oddziałów 1149 potrzeb o:-gunizacyjnych spr'lwozdall·'czym. czlonkól\·. się IV grupie Towarzystwa, 1l1)ŚĆ członków i w;,,-.; Dotyczyly one spraw organizacy Aktualnie ogółem Oddział:; IV To\''''· ~,,' �378 KRONIKA ; ::.ystwie kształtuje si~ na poziom~c ubiegłego roku. Przy jęto wielu nowych czloll,:';ow, jednakże było też bardzo dużo skreślel1 ze względu na niepłac€'l1;e ,;idadd.: {·:Jonkowskkh. Zwraca się pr,zy tym uwagę Oddziałom na konieczność uważnegD .':ypełniania deklaracji członkowskich z poda\vanit'm \V nich określonyc.:h motywa'. ,l. stanowiących a przystąpieniu do To\varzyst\\'a. Deklaracje bez tY'ch motY\\'<tL':i, :);eraz pozbawione opinii Oddzi<ałów, były odsyłane dD uzupcłl1~cni~\, Realiwj"lC 1;,nkcje statutowe Zarząd Główny P.TL oraz Prezydium zbier~\ły się nil posied:::·, "ach poświęconych określonym zagadnieniom. Zarząd Gló\\'ny odbyl dwa p05~c'" ;:.enia, natomiast Pre;<ydium obradowało 8 razy, Ponadto odbylo .się jedno p." .f.'dzenie przewodniczą'cych komite'tów redakcyjnyc.:h czasopism i serii poświęcone 'mówieniu polityki wydawniczej towarzystwa i konkretyzacji planu na rok 19'ih '/,' kontaktach z Oddziałami przeważały sprawy natury organizacyjno-Jil\~\nso\\'l'j, Pl zeprowadzone analizy pracy Oddzialów wykaz,lly istnienie zn'lCZn)Tl1 zaległ()~ci :. opłacaniu składek oraz brak dzialalności organizacyjnej. W z\\'i<jzku z tym RUi,) i;ATządu Głównego podjęło, jak co roku, okrcślone p:'zedsięwzięciil llil rlt'CZ U!"" ':'.,lowania tej sprawy. Mimo to n'c wszystkie Oddz:ialy \\'y\\'iqzały <C; z tych pod .. ',' ,\IVowych obowiązków statutow:'ch i nie nadt'~bl~' w bL rapol'tó\\' finanso\\'ycil ':,'az sprawozdall z ·działalności. S" to Oddziały \\': Kaliszu. Prll'lllyślu Hze~zo\\'i·;. Lc;cwi€ wartość nie op!aoanyc'h składek członko\\',;,;ch \\'g stanu na dziell 3·0 Vi : ~::B5(bez roku bieżącego) zamyka się kwot'1 Z~~'ł5.- z1. W przyp.\dku jJo\\'tarzan:.J ',', tej sytuacji rc,zważona zostanie zasadność postawi('nia tych OddL'~11ó\\' \\' 5::'1I !~,C ',vi,da-cji. W zale;ŻJności od licz€bności j zaintereSO\V~II\ czlonkó\\' rói.nc są n1L'tociy , j'ormy pracy Oddziałów, Jedne prowadzą dz;ablność nauko',\',! inicjuj~lc b:H1an:.J :' ,'enowe, publikują r€ zu 111. a ty wJn<;nych badal'l. urządz,1ją lokałnc lub ()gólnop01; ,~;e sympozja. Inne p{)pularyzuj:c wiedzę o kultlll'zl' ludo\\'ej, ~lllimLij,! Konku;'.-y ~.tuki ]udo,vej, pr'o\'~'adzą poradnictwo z zakn',,:u folkloru. strojo\\' Judo',\'ye:l, ,\ ,)Joldziałają IV organizowaniu zbiorów dla muzeó\\' i izb regionalnych, nóżna j('<:.t :,.dywność Oddziałów w tym zakresie, wyraźnic jl'dnak \\'yróżnjaj'l ,ie: Oddzi:l!)' Kaiowi'ca'eh, Opolu, KrakowiE', P.oznaniu i \\'roe!<m·iu. Wspomniana ;)Cl'\'y±c.: ~iywność urealniła si~ ważnymi imprezami () randze nauko',vej, których pL'I:-,; bicie znalazło się w sprawozdaniach poszczególnych Oddzia:ów p!'l,l'lJ..;t~1\\'jU)'l~',",1 ,i:: \VZn, Z8rząd Główny natom7.ast koordyno\\',1ł prace organizacyjlll' 2\\'jilz':::c, .ć przygotowywaną przez PTL :vriędzynarodo\\',! Konferencje; Etnog~'diiczml pL. jęconą problemom innowacji w sposobie żywieni,\, \\' której \\'l'żm:t' udział '34 ~.'.zonych z całego świata, od Hong-Kongu po S.tHny ZjednOCZOIH'. Kon!'l'l'L'n':j:1 ',;J ć>d nazwą ,,Inowa·cje w zwyczaj,ł('h pożywien~o\\'~'C'h" odbe;dzie sie; \\' ci!\;ach B- ~'; "ździernika 198·5r, w KarniowicDch kolo Krako\\"ł. Ponadto wiele dzi<:rłaó org<lniz:,'cyjnyeh podcjmO\\',ll Z<ll'Z~ld Gló\\"lY ',V z'.·;'ą:;.. .~" z Jubileuszem 90-lecia Towan.ystwa oraz Waltlym Zgrom"dze:l'icm Dd,'g,\;ll'l.' ';csją naukn\'ą pod naz\Vc1 ,,90 lat połskiego ludoznawshva", pudcza; której \\';1g'''3zone zostały referaty: "Polskie To\\'arzys~\\'o Li.ldozna\\'cze, jego llIiejsc.:e x ży'.,;'; naukowy:n i kultura'lnym kraju" dr :\:111a KO\\'abka-Lt'\\'icka: "R(~:i"O\'"j ;, ~skiej kultury ludowej" prof. dr Józef I3Llr~zta: "Horyz')nly \\·,;póic.:zc:i!l<i ":'Jografii polskiej" - doc. dr hab, ł\'la1'ia \Vic;'LlSzcw:iri:a; "Pror\ematyk" e ·Jwg:'J,',.zna Lubelszczyzny" prof. dr Roman Reinfu;,;; ,,-±O-Iecic Oddziiliu PTL 'I.' L"blinie" - dr Krystyna Marc.:zi1k; "Etnografia p0bk,1 \V ba·danii1ch lud ()\\' pun·· ; "ropejskich" dr Marek Ga weeki. Obrady l<:' oraz sesję nau kml'<j uświe::,;;y '~,\'ie wysta wy okolicznościowe, Pierwsza ukazuj'll'a dziaialnośl' \I'yda \\"lin.; T-J' :.• ;rzystwa Vi okresie gO-ciu lat, druga natomiast prl'zl'ntuj'lca l'X li!);';,.: t'\i\'.~g:'j;,',zny i jest pierwszą ekspozycjcl tego typu \\' Polsce, �KRONIKA .f. Dział'alność 379 wydawn'icza Przy jęty przez ZG P1'L kierunek aktywizacji dz'alal:1c;ci \\7dawniczej p:') .. Jdwny jest z dużą troską o reaktywowanie poszczególnych serii i pełniejsze ich ly\vienie. Dotychczas po uporządkowaniu spraw \\. skbdach komitetów red:l:-c,yjnych serii i czasopism czynione są starania o pozyskanie wr.rtośóowych tyLe . ."·N, które ożywiłyby działalnoś·ć wydawniczą Towarzystwa. Aktualnie bO'N:e:n .amy t8ką sytuację, że mimo reaJl1ych mo,żliwości wyda\\'niczych nie posiadamy teczkach redakcyjnych większej ilości prac przygotowanych do druku. Pozy· -ywne zmiany zaszły jednak w częstotliwości ukazYNania się dwumiesięcznik.! ".;teratura Ludowa", który powoli wychodzi z wieloletnich zaległości. Obecn,) .'tu,lcja tego pisma jest taka, że \vszystkie bieżące numery za rok 1985 są prze· ~awne do druku i powoli regulowane są zaległości \\'yda\\'!1icze z lnt poprzed·,r:h. Planuje się, że pismo to wejdzie w normalny tok \\'ydawniczy w rck'l · :86. Dużą troskę o uregulowanie tej sytuacji nie zawinionej przez reoaKc.(~ ":z realne trudności poligraficzne - przej'awia redaktor ;1aczelny dwumicsic;cz:';.:. -J pl'OL dr Czeslaw Hernas, pod redakcją którego pisIno ukazuje ;:ię od l ft;:~ ·,ku IV nowej szacie grnficznej jako ,dwul1iiesięcznik DClukowo-literack:. "Lite:-,.·· :i:'<) Ludowa" posiada staly krąg odbiorców wywodzących <ę z :'óżnych śroD'-"'i~k, a jej naklad WOO egz. rowhcdzi s:ę c<llkowic-ie w ramach prenumen:.;' ,prze-daży indywidualnej prowadzonej przez Biuro ZG PTL Draz w drodze \\-y. J.any krajowej i zagrani-cz>l1ej. PO'dkreślić należy wyjątkov\'o dużą wymianc; z>· ;'. iJl1icZJ1qpisma od chwili objęcia jego redakcji przez prof. dr Czesła wa Herna"c:c', · ~óry zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru ukierunkował jego problem,,·. i<ę na różne zakresy żywej. popularnej twórczości ludowej, podejmując tym s<>,ym badania w reglilonach z8niedbanych dotychczas przez humanistykę. Zapcw .. .. ·!o to pismu szerszy obieg społeczny oraz szereg pozyty\\'nych recenzji każdegc). ,eomalże zcszytu. Dążqc do poprawy rytmicznoś'ci ukazYI':ania się pisma oraz jeg·) ·,ytorstwa - dzięk'i wydatnej pomocy redaktora naczelnego postanowiono od ·.;<u 1935 wydawać je wspólnie z Państwowym Wydawnictwem Naukowym O<~,..;alu we Wrocławiu, co w żaden sposób nie elimir.:.lje PDlskiego TOWiL'Zyst·,,:,} ::.udozn,n\'czego jako gló\\inego wydawcy. Szukając optymalniejszych form zapewn'f; .. a pismu szerszego zainteresowania poza granicam' kraju, postanowiono cd ku 19i!-ł wydawać co pewien czas mC>l1ografic.zne zeszyty poświęcone określc;"c.i obIema tyce, Tak więc zeszyt 4/5: 1985 poświęcony jest folklorystyce fińskiej, przygotow~miu natomiast je'st zeszyt uwzgll';dniający przede wszystkim zasL·· ,i B. Pdsudskiego w badaniach na·d kuHurą Ajnów oraz zeszyt poświęcony fc;l·· · ·,.,"ystyce łotewskiej. Z problematyki krajo',vej wymienić należy zeszyt maryjr.:>' 193-ł oraz zbiorczy numer 1/6: 19811 poświęcony zjaviisku kolędowania ukazując,! '.; pod oddzielnym tytulem "Kolędowanie na Lube!szczyźnie". Szereg przedsię·· .:::ię<'·organizacyjny'ch mających z'abezpi,eczyć "Literaturze Ludowej" sukcesyv,:ne ;·:azywanie się oraz szybkće zlikwidowanie zaległości spovv'odo\\"l!o, że poszczegól·· .' zeszyty pisma druko\vane są przez różne zakłady poligraL·czne, StwarzCl :'l \ą sytuację, że zaległe numery wychodzą nieraz w różnej kolejności. Po ..•.. o·· .• jc to tylko pozorny chaos, bowiem redakcja czuwana bie·żąco nad rychłY:~l prowadzeniem pisma w norma'lny tok w)"dawniczy, Toku tych prac nie prze:·w<lia. · _,wet :::hwiJo\\'a zmiana na stanowisku sekretarza redakcji "Literatury Ludowe~"', marcu 19815 roku zatrudniono bowiem na tym stanowisku literata i krytY6:a ,".era" :-:ieg<>. i\ndrzeja Falkiewicza, w miejsce dotye:11czasowego sekretarza red �380 KRONIKA M,Ei; Boże!1Y Kuczyl1skiej. Wskutek szybkiego jednak zauv,'ażenia przez Prezydi ;) ZG PTL opieszałości vi/wymienionego w prowadzeniu spraw redakcyjnych, zdc .. 'Ć'owano s;ę na rozwiązanie z nim umowy o pracę, powierzając nadał pr,)wadzc' lćO'le ..kcji jej dotychczasowemu sekretarzowi, red. MarE Bożenie Kuezyńskiej. kto, przez lata dźwigala ciężar wyprowadzenia zaległości wyd,~wn;czych pi.'lna :-::ę~;".' cy~h Vi pc\\;nyn1 okresie na 'łv'et 4 lat. Podobna sytuacja w zakresie uregulowania rytmiczności ukazywania się lJ n-,a występuje w "Łódzkich Studiach Etn::;graficzny·ch". W okresie Spl <'l".I'[)zda czym ukazał się 24 tom tego tytulu Z<1rok 19·82. W produkcji notomiasl znajd e ''-',ę to:ny .25: 19S'3 i 213: 1;;'::4. Podobnie j<1k tomy popc'zednie, druk pokryty ;: ,,:a01ie z dotacji zewnętr.znych i tylko Vi wypadku uzasadnionyc'h potrzeb fin;' .. SJwany będzie przez ZG PIL. Znajdują'ce się w redakcyjnym ptzyg.:'towaniu k L'jne tomy 27: 19;35 i 23: lSSG posiadają również zabezpieczen'e finDIU)\Ve OPt(;;}nc będą przez Związek Spóldzielni PrzemysIu Ludowego i Artyslycznego .,C·, pclia" ,oraz Wydz;al Kultury i Sztuki UTzę-du Wojewódz:{liego w K<.l~:';zu. P,,~k,'e£le-n:a godnym jest fakt wiclo~ell1iiego już wydawania pismD w Op,1l'C;U {) ci tacje zewnętrzne, co jest potwierdzeniem nie tylko jego rangi i potrwb środo'.' -skowych, lecz także dużej operatywności społecznego komitetu redakcyjnego. któr:: (,;t<ltnio kie~u.ie doc. dr hab. Jadwiga Kucharska, Mimo tej operatywności ganizacy jnej i merytoryeznej, ZG PTL widzi pilną potrzebę uregulowania ;--Jc'glosei wydawniczych dotyczących "Lódzk'ch Sludiów Etnograficznych" i wvo.'. tizenia pisma w bieżący t'elk ukazywani<1 się do końca roku 1,98-6. Dopełniając L)rmacji charakteryzującej sytuację istniejącą w redakcjach czasopism stwierd, r.ależy, że tradycyjn,ie już -nie posiadamy jakichkolwiek zaleglości w uk<lzywau fię rocznika "Lud", którego redaktorem naczelnym jest prof. dr Józef Bursz podejmujący wielokierunkowe starania o staly wzrost rangi naukowej tego pis:~' W<1żnym ogniwem w działalności edytorskiej Towarzystwa są serie wyda'nicze. Po wieloletniCh przerwach w ukazywaniu się tytulów w ram<1ch poszczcg(, nych serii wznow,iono rytmiczną pracę edytorską w lonie "Prac Etnologicznycl,' k~órych red'aktorem naukov,;ym jes't prof. dr Zbigniew J3siewicz oraz ,,8:b1-:o\.< PJpalarnonaukowej", kierowanej przez doc. dr Leszka Dzięgla. Równoczcśnie ll--"'. -Jq prace na rzecz ożywienia serii "Prace i Materiały Etnograficzne", "Atlas p .. f..~·;ioCh Strojów Ludowych", "Archiwum Etnografi'czne". Jeżeli uda Się urealnić p: r.o·,vane mmierzenia edytorskie w ramach tych serj'i, już \vkrót-ce uk<1żą się \\'art •.. ciJwe pozycje wznawiające ich działalność. Wspomnieć tubj n,!leży, że IV rama. "Archi.wum Etnograficznego" - zachowując dotychczascJ\vy charakter publikacji planuje się - o czym mówiono już na WZD w Łomży -- wydanie bibkog!";;. Tawartości dwumiesięcznika "Li,teratura Ludowa", rocznika ,;Lud" oraz treści etr graficznej innych czasopism, takich jak: "Wisła", "Ziemia", "Wędrowiec" itp. Pre' 1\' tym zakresie będące kontynuacją dawnych zmnierzcil prc)wadzone przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. W lym też k ..E1I)ku pójdą dalsze starania ZG P'DL nadające tej pracy charaklc'r systern;llycu',,' p,j",v;ąwny z pla:1arni wydawni'czymi zgłaszanymi do Biura Wydawnictw i Bibl i,-,k Polskiej Akademii Nauk. Pozostając iJ:'ZY sprawach serii wydawniczych i planowanych Z,;.-.l;erzcIl '.\'>:' v: tym zakresie pozytywneg:> dla edytorskiej działalności Tow<1rzy.;;twa wnosi G (;akcja Dzieł wszysik.ich Osk<1ra Kolberga, której zakres działalności daleko \\ kracz,: poza ści,:e red;:kcyjne zajęcia. Obejmuj2 ona bowiem żmudne prace naukowe ~calaj'lce dorobek tego Zł' k')ll)it('go l>adc:cza kułtw'y ludu polskiego. Jest to praca, która w opiJ.ii Zarz;]".' o o 'o o �KRONIKA 381 CIJwnego zasługuje na szczególne wyróżnienie, i tak jak do· tej pory, pr'Ol1lowana ':q;zie w sposób szczególny w ramach działalności edytorskiej Towarzystwa. WnOSi ;, bowiem niezaprzeczalny wklad w ochronę dóbr kultury staropolskiej i lud,:,,jara<: przyczynia siG do naukowego i edytorskiego opraco\v<mia zbioru matŁ.iów żrodlowyc.'h w zakresie etnografii, folklorystyki, etnomuzykologii i hisll1l':l rylko ludu polskiego, lecz również sąsiednich grup etnicznych LUŻYCZ,li~, c.<lińcóv;, Lilwinów i Bialorusinów. Pl'uce zespolu pracowników zatrudnionych R"C:,,~cji D:iel wszystkich Oskara Kolberga z każdym rokiem wzbogacają dzie·:"caycji i cdycji dorobku lego znakomitego badacza. Są to prace wielowątkcIV klórych kumulują si'<; wysilki archiwisty, bibliografa, e;lnografa, historyk:;, ",iClI y;;ty, muzykologa itp., rozpoczęte na początku lat sześćdziesiątych przez; "L dr Józefa Gajka, póżniej zaś prowadzone przez prof, dr Józefa BursZię, p:;j ,·;·cgo nauk,)wą i redakcyjną opieką wydano dotychczas 03 tomy "Dziel wszy'ch" O.-;ka;·a Kolberga obejmujących reedycję i edycję jego dorobku. Wkrótc~ ibśc lo mó v•.' ulcgnie zwiększeniu, gdyż w różnej fazie edytorskiego i typogr:;cnego opracowania znajdują siG tomy 67/1 i 67/2 Pieśni i melodie w opraCOlCf!fOTwpiJnowym i tom 68 zatylułow<lny Kompozycje instrumentalne Oskara Ku'rua. Zarząd Główny PTL zdaje sobie sprawę z f<lktu, że tok żmudnych pr,;: ':itorskich nad poszczególnymi tomami tego monumentalnego wydawnictwa kic,c siE; logiką wewnętrznych potrzeb rl<lukowo-dokumentacyjnych, mimo to wi. :: jcdna;';: potrzebę przyśpieszenia prac poligraficznych tak, uby przekazywane d,) ,,;~w przez ReclakcjG tomy clzieł O. Kolberga nie czekaly lalami na wydruko. ;1:C, Tuk zarYSO\N<lny charakter polityki wydawniczej Towarzystwa jest pJ\vo~i :lniany i wprowadza coraz nowe pozycje na rynek wydawniczy, W okres:'", . ,;.\\oozaawczym ukazalo s,ię p·jęć· zaleglych zeszytów "Literatury Ludowej" :~~L, :: 19813, 2: 198-3, 3: 1903" G: 19'83. Ponadto przeka.zano do drukarni pon~,c'. <;;ku,;zowy t{lm zalegJ.ego roczni'ka za 19'81 r., który wyjdzie w roku 1986 pod ~;iłem "Kolędowanie na Lubelszczyźnie" w zwiększonym nakładzie 31000 eg~. :_ :e:'i1tura Lud{lwa" ukazuje się w nakladzie 1000 egzempla,'zy) oraz kontynuo\\':')race redakcyjne i edytorskie nad bieżącymi numerami, z zamiarem Wpl'D\\":.:",ia pisma w roku 1'9'8,6 w normalny tok wydawniczy. Podobnie k:izlaltowała się sytuacj>a w "Łódzkich Studiach Etnograficznych", " :ych 24 l'llr. za rok 19-812 ukazał się w okresie spra wozda wczy m, a prace nad 'J,;-;,aly;11.: tomami są w różnym stopniu zaawansowania. Jak co roku, równ;eŁ ro~u 19,85, przed Walnym Zgromadzeniem Towarzystwa, ukazal się kolejny 69 ':', rocznika "Lud" zav..'.ierający interesującą problematykę i bogaty dział rc';cj:. O;:latnio wprowadzono także na rynek wyd<lwniczy zapowiedzianą wcześniej .,cę J<icka Kolbuszewskiego pt. Wiersze z cmentar2a. Anali.::awspólczesnej epi"fiki na(Jrobnej, J.9'85 Wrocław, wydaną w nakładzie 10000 egzemplarzy jako IX ..,: w serii "Biblioteki Popularnonaukowej", której tom poprzedni ukazał ".~ :'Liku 197:J. Po dwunastu latach przerwy tomem tym wznowicl1o dzialaln':ćć :,:, któnl rokuje systematyczny rozwój, optujilc w kierunku c;eka\\'(~go katalogc, .llów zapewniającego jej dużą poczytność. Zgoonic z przewidywaniami ukazał się także kolejny, tj, 39, cz. I lom D::id : ystkich Oska ra Kolberga zatytułowany Ma.teriały do etnografii Słowian Za(jdnich i ['obldniuwych", cz. l ł.użyce, Wrocla w---'Poz n a!'J 198\ dopełniający zbio" ,ej il1teresującf~j serii. S"1c2·~gó!o:'·:I;\~-i pcdkr('ś:L'n~a \vyn1agn \v roku Jubilf'll';Z\.1 90··l{)C'~a Polskiego To- �382 KRONIKA • V.'cl:'zy.stwa Ludoznawczego ::::cjatyv;a \\'yclawnicza Towarzystwa, jaką jest ukaże.[J':e s'ię w okresie sprawozda v,'czym repóntu trzech książek Adama Fischera pi Poiabianie, Ł-użyczanie i Polacy, z cyklu tzw. opublikowanej przez Niego "Bibliotc}:i Słowiar'lskiej". W l1:icie skierowanej do Czytelników wyjaśnia s.ię szczegółow, r;}oty~y wyd'ania tej puotkacji podkreślając między innymi, że zasługi A. Fisch",ra dla Towarzystwa Ludoznawczego były szczególne. "Wybrany w roku 1910 n,' sekretarza TL p:)Zostaje nim przez 3'3 lata, aż do swej (przedwczesncj) śmierc: Przez cały ten czas był równocześnie redaktorem "Ludu", skarbnikiem i bibliote, karzem TL. On to właśnie st\vorzyl bibliotekę Towarzystwa, istniejącą do d,zi. i zasilał ją glównie poprzez wymianę z "Ludem" - czasopismami i pozycjam; zagranicznymi". Był to Człowiek, o którym wielolcltni póź.niejszy Prezes PTL z:1akomi'ty uczony Jan Czekanowski pisał w "Ludzie", 19-16: 316, że "Towarzystv:" Ludoznawcze - to był Fis·cher i tylko Fischer". Było ono wówczas "emanacją in, aywidualnoś·ci Fischera" i tylko ,.jego niesamowitej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło ono przetrwać wielki:· wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu potwornych wojen". Tak więc Zarząd Główny PYL postanowił uczcić gO-letni jubileusz TO\varzysewa nie szumnymi obchodami, lecz wydaniem tych trzech niew;;elkich książel'zek Adama Fischera, które są wartościowym przypomnieniem Jego ws,zechstron· r;ej działalności na n:wie Towarzystwa i skromnym należnym mu hołdem. "Dab· Tze się stało, że Czytelnicy otrzymują do rąk wspomniane trzy prace A. Fischera - pisze we wspomn:.anej już rwcie do Czytelników prof. dr J. Burszta tak pnecież rzadkie w bibLotekach etnografów. W układzie, jaki był wówczas pow .. nechnie stosowany, tj. w PDdziale na kulturę materialną, społeczną i duchową oaje on zwarty pogląd na charakter kultury materialnej tych trzech grup etnicznych, podana zaś w każdym rozdziale literatura orientuje czytelnika w stan:\." wiedzy etnograf'icznej przed pół wiekiem, Zapewne każdy z Czytelników z przy, jemnością i z pożytkiem zapozna się z ich tre,ścią". Poza seriami i redakcjami czasopism kontynuowano również prace edytorski,: nad specjalnym tomem pCś\,;iqconym działalności naukowej Adama ChęŁnikll. Wydany on zostanie przez Lomżyr'lskie Towarzysh\io Naukowe im. W'agów prz}' udziale merytorycznym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W jego skład wejdą referaty wygłoszone podczas sesji naukowej poświęconej pamięci Adama Chęt]';:'::a, towarzyszącej 60 \'1alnemu Zgl"omadzeniu Delegatów w Łomży (WS4). Ni,." ukażą się natomiast włączone do planu wydawniczego na rok 19'8:5pozycje: A. Ko· "-<lIska-Lewicka, Strój podhalański (APSL) oraz P. Dekowski Encyk!opedia poży 'Wienia !udowego (BP) ze względu na n.:edostarczenie do redakcji maszynopisów 1ych prac. Niewywiązan:e s:ę autorów ze zobowiązań wydawniczych spowodowak przyjęcie praktyki, że do planu wydawniczego PTL zgłaszane będą tylko te pozycje, które otrzymają pozytywne recenzje i na ;'ok p:zcd piaY}-.\·a:;ym wyda:1iem zbżone będą reda~cji. Przedstawione kierunki działalności wydawniczej Towarzystwa korespondują bezpośrednio ze wskazc~n:ami uchwał 5'8 Walnego Zgromadzenia Delegatów w KaL;zu, podkreślającymi szczególny charakter tej pracy, mającej 'Nprowadzić książke: :ćtnograficzną w szerszy obieg społeczny i stworzyć dla profesjonalistów możliwości publikowani'a swych prac w wydawnictwie prowadzonym przez PTL. Dzisiaj jednak, gdy pienvsze kr'oki organizacyjne zostały zrobione, gdy nakładem sił społecznych reaktywowano działalność wydawniczą w ramach serii, nie można poprzestać na tym. Dalsze rezultaty na tej ni wie zależą od planowego i zintegrowanego działcp.:'il. To jed!1ak wymaga stworzenia specjalnej agendy wydawniczej przy �383 KRONIKA E:u:'zc Z:ll'z<jdu GIÓ\\'llego To\\';:rzystw<I, jeśli chcemy, aby dziablność ta rozwija;:"! iii; dalej, Równolt'gll' z bieżącą dzial,l:no~cią \\'ydawniczą prowadzona jest dys'trybuc11 \\:yda\\'n:ct\\' WL15l1ych, Obejmuje ona szeroką śieć pla'cówek kulturalnych tj, b'bliotck, sz~ól. muzeów, tow:lrzy>'tw naukowych i regionalnych, katedr uniwers~'\ec;C;ch itd, Ta szeroko zakrojona działalność akwizycyjna obejmuje przede wszys~~'11 \\'yd<l',\'11'ct\\'a, które ukazały s'ę \\' latach wcześ,niejszych, Wówczas bowie:·' Towarzysb\'ll n'e prow<ldziło wlaki\\'ej dzi'ałalności promocyjnej swych książc"~, ;,;,;ąd też zapasy magazyno\\'e były znaczne. Systema'tycznie prowadz,ona począwszy .;;i roku 192,2 dystrybucja wyda\\'llict\\' i działalność akwizycyjna spowodowaly, Ż, 7_,-,:czn:e z!1lal<l1 st<ln zapasów m<1g:nynowych. Niektóre tytuły zostały całkol\'le: ... ';yzedanl', np, spośród Atlasll Polskich Strojów Lndowych, Dziet Wszystkich Osk,,T" Kolberg;) czy "Biblioteki Popul<lrncj", inne natomiast uległy znacznemu zmnil';szeniu, Ten kierunek działalncśc: akwizycyjnej prowadzony będzie dalej C~ c:łkowitego \\'yczerp<lnia zap<lS,) \\' nl<1gazynowych. Dużą rolę do spełnienia w tyn u,;':!'esie posiadają Zarządy Oddziałów Towarzys'twa, które powinny aktywnie' 'I1'lączyć się do sprzedaży wyd<lwn:ctw własnych, zwłaszcza że uzyskane środk z :ego tytułu pozostają n<l kOlle'e tych jednostek, Aktualnie notki bibliograficzn" c c.\'Szystkich ukazujących się tytułach w ram<lch własnej dzi<lłalnoŚ'Ci wydawniczej TO\\iarzystwa ukazuje} się IV Zapowiedziach Wydawniczych "Domu Ksiqżki", a poszczególne tytuly promowane są poprzez kierowanie ich do recenzji na łamach pisn~a ,.Nowe Książki", popularnych tygodnikó\\i i miesięczników krajowych oraz piSi" 5pecjalistycznych, Skutkiem aktywnej polityki dystrybucyjnej powiększały się akt y';.'a finanso\\'e To\\'arzystwa w o::;tatnich latach, a ciekawe książki trafiły do cz)'klnikó\\', Ponadto rozwiązany został ciągnący się od lat problem magazyn;)\\':: Sytuacja w m;lgazYl1'ach uległa znacznej poprawie, książki posiadają odpowiedni-c warunki składowani'a i nie niszczeją, ~a ogólną ilość 24!3 tytułów wydanych p:'ze: lo-,,'arzyst\\,o począwszy od roku 1915, aktualnie w sprzedaży znajduje się wle,d\\'> 6'9 tytułów. W okresie spra\\'ozda\\'czym, tj. od 1 ViII 84 do 30 ViI 85, na ko:lt, PTL wpłynęło 9,93 tys, zł z tytułu sprzedaży wydawnictw wlasnych, co w pe\\r.:.-m stopniu obl'azuje rezultaty prowadzonej dz:-ałalności, biorąc pod uwagę :1::,kle ceny książek wydawanych przez Towarzystwo. Ten zakres prac akwizy'cyjnyc", b,;-dzie prowadzony nadal, zwłaszcza poprzez sieć muzeów, IV który'ch nasi czL,!'> kawie zorganizowali dobrze funkcjo!'lujące punkty sprzedaży. Dotyczy to przede·,\'.::zystkim :'vluzeum Okręgo'"ego w Lublinie, Pal'lstwowego Muzeum Etnografio:nego \v Warszawie, Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie, MuzeuI:1 Rzemiosła Ludowego w Biłgoraju, POlla,dtQ przyjęto w Qstatnim okresie zasad,: ;i,e wszyscy nowo przyjmowani do Towarzystwa ezłonkO\vie otrzymują "Katak::, wyda\\'nict\\' PTL", a praktyka t,l :--,1Z-szerzakrąg odbiorcó',\' naszych ks'iążek. az EL Oś r a d e k D 0 k u m e n t a c j1 Informacji Etnograficz:1,-'j D0kumentacyjno-informacyjna funkcja Ośrodka wyzna;;za w zas'adniczym s:,'p,,:u jego dzialalność. Kierowany społecznie przez pr'of. dr hab. Bronisławę KG})czyńską-J<l\\'ol'ską zatrudniał w okresie sprawozdawczym dwu pracowników -dr E. Karpiilską i mgr M. Niewiadomską. Ich praca koncentrowała się przede wszystkim n••d zagadnieniami bi,bliograficznymi. Zgodnie z wieloletnią już pr<łk1yką, opraCJJwano w ODilE selektywną bibliografię etnograficzną za rok 1'9'84 jl. Uięd:l; 'loro iawej Bibliografii. Nauk S.polecznych wydawanej przez Comi'te Inte:':,3~ �384 KRONIKA ;:ale paul' Documentation 19'8:3/84 dla Internationale z rcdakcją ~~)graficznych "Demosu" przekaz<1no i ;l'O zweryfikowanych Charakter oC/Tafii ~ ",1 prac Nauk. ,':i"czone zostaną 'H,lga za PTL .:"~'ademii l.ata w W związku prace na zóaniach ODilE t'cznyeh, .:yzny 'icznych z publikowane innych prace prac nad będą :;:)szących dla prac wstępnymi ·;::.sto dokument;,icyjnych slownika prac dane na :erialowe, ,\~skiej. .)m nauk oraz l-Y::1.'-:.L: tej zak.esic je,go on ODilE n<1 zlecenie mgr kultury do maz C, biblioteki - W okn'''.e Sk:llskicgo zalożc'Ze osobowych \\yk:u i zagranicznyctl, zc\granicznych. z nicj .ściślt' : ze speej:\listycznego \\~ calej antropologii, studenci Czqść co czyni tyc'h T~Z,\sooy obrzędowości z niej rang..; oraz Dlli wersytl'tu pbl'l)\\~kq TO',\-:L'ly~t\\'~l PTL charaktl'ru Polsce clrclwologii L'tnografii z ctz,~C'jalni podkreśli.11Ll dotycząC<] spr:)'!'" etnogru,- sporz,jdzooo kr,\jowych d,,;- usta1L'nia ży- C z e k a n o w s k i c g () etnografów folklorystyki, pokrewnych, Z\viązana dzialalno~ci wynika kręgom nJ- Komik:\! m,\1L'rialnej, kartott:k ankit'\q J a n a i m. ,ksl wymienić Lódzkieg{J. i rolnictwa instytucji na być: opr,\co\\''':;~ progl',lmowy konferencji odpowiedz.i kDrzystaj'1 kierunków _=c ::::,czcgólnyjn. Musi \vykonyw'll1e przez etnograficznych szerokim pokrewnych '.zerDkim ,··':,go Że] kartach SlowiaiJ,- pl'C\C bibL.'- Etnogr:ti'iC7.111:go", i habilit,1cyjnyeh, katałog nurt XIX- P'J1L, polskiej doktorskich roku, rĆJwnież Ten Kompletnie lJ ni wersytl'tu uzupełnienia sprJ.- Cz,\sopism utrzymany. ..Arch:\Hlil1 z opracowanymi N a u k o w a ranga S !l.l 1984 być' ceramiki etnograficznego wszystkim 1 'J ~ B; b l i o t e k a które Etnografii n,\ic'r.y w d(J "Ludu" vy formie tzw. KrolliU. Sekcja Korespondl'ntów ankietq dotycz'1cą demonologij or'l? porz:jdkowano jL'j przede Szczególna polskiej, wykonano w ~: nych przekazano J L ~,.()wych rozesłała charakter tematów: lnagisterskich, muzealnych .. "pelniano (Joe zwi,]zku Vi ::~. 'ni , \vykazu Kakdry dotyczyły .'. go programu sbly etnografii Ośrodk,) jak ś\\i,)ta~ dzialalności 0<:,,- uZUpelllil1!!Cl Elnogrclficzlll'g,"', polskich Towarzyst.\\:l. serii kUmcj, L'a z Lt skLlsyfikowano pr,lcy Polskiej, powinien ramach w wydawniczej Etnograficznych etnografii i pierwotnych m,L'C'j za sygnalizow,mych etnograficLIll'j Ośrodek w w z wcześniej wydc1woiczymi slownikiem ",nyozda\vczym taw przez plan,lIni priorytetowe do ludowych PTL \\' \\'n,) ezaSiJpiSlll ..Archi WUln dominantq jednej materialy lnvl'lendy kj koncepcji \vydawcy lE9j - 198-1, redakcji z,\\vartości kultur prowadzonych ~,:,iografie ?\: Jk bibliografii obcych spójny ~ , zadanie Z zakoJ1ezenie zawierających oraz '~nież 1986 do stanowiącym b:bliografi: rl'tj'(),;pekty ZG 1;.lta są Pol';;,,'!j ustalOlll'j przek,IZan,) bibliografią za do \\'Cześniej zlecenia "Ludu" zost<1nie Etnologicznych i uw,)żnej wcześniejszego przekazana rok nad 1)ibLioQrnci,i wykonywane Komitl'tu Zmiana opracow:f1 zakollczl'nie Nauk zost,mie prace polskich bibliografią ustaleniami poszuki\v,ltl zawartość biblicJgl'<lficznym ,zględn1ć .. _ W ramach 198,5, obszarze Komitetu która są również l1'<1d t,j 1981 - 1984. żmudnych bibliograficzn'l :oeznik lata prowadzone .:~~cdzywojennych. Vi zlecenia publikacji, Ponadto Prace z {)statnimi za '_5 - 193:9 wymagające ',2nie obejmowal 1976 - 1980, ramach uzupelnic:nia roku, 27 streszczeJ1 ,lutorskich tłumaczeil niemieckich. bibliografkznych polskiej planem ; :c6 des Sciences SQciales oraz selektywną bibl'iograh~ za Vol.kskundliche BiblioC/raphie. \V ram,lch \\·spólpr3.- t:~l uslugo\\''l Bibliotek;) lnapll' jej zbi,)- przedst<1wiitp. P,)Jl:ld:) \Vl'ol'I~\\vo Ch:ll'il:'- Z~1\\-."Zl' Ll)\\'dl'ZY·< \\ c_~·- n:);'.,;- �KRONIKA '·lJwych. Ta . ;lukową zgodna rangę. na"tę'puj,!ce tym ilośc,i na kr<ljowej {<mo 15 pozycji. nie akcjach o im '.vymi"nić (QILicaJ/iai )c,;JO: S. :'-,Ilszawa Tradycja o szczególnym Biblidek,t yrn: prowad/.i np. C' -- przy I.: Stuttgart; .i'o.':mlU".I:n ·.;;hk'.'7'C; \vyrni~ltH~ z 6-ciolTIa 2) 3) Insiitut z ',vymianę jak od w ludowego wyd3.w.- roku w unikalne 1928; udzia!u i z ubioru, architekturze malowane, zbioró\v I:i:-:t:tuLl :\Jl'{) za katedry Kraków 1928. i pozyskiwania krajowym : z 170 uniwersyteckie, tej no \\;ylni Vnlkskunde In"titut Naucznoj Haitien wymiany. Udz'ał w icb placó"vkan1i la graniCrJl'ni Akademji Culture et n,n·· spraw{)zd~,,;/·· naszego \Vi.irttcmbergischr.:s Informacji de okresie poza - zagran:c:- towarzystv;a W Stuttgart i Folkl{)rist~ku Filologiju K,'c'.·· polskiej, des Lan .. Nauk Arts, prije Inst:'tut za bow:etTl przy kontaktów jest w S:SSH Bureau d'Eth:1.)-· HC'jJublique d'Haiti; 4) The Ethnological Fundation of J<lpan, Tokyo; /~t Etllo1ug:jo Filoz·oL:)ka FJ.ku1tet.a, Ljubljana; 6) Z2vod za Itrażivanje <le}: \\'0.;':" dzisiJj 1. Domey).;:.), historii w pozy- zasada tym Kraków wy·- konsenvJ·· działalności lat zł, Z daróv; i ich dwu Zarys instytucjami filr NaL,mal n<ltomiast Błotnicki, powiększania Landesstellc ]) zł. 5LI; naukowym. muzea, polityce 65835,- na Syberii, T. skrzynie z 40 naukowe, stalej 11: 'vViąZ';J.no tj, wyrniaEQ 'nsty:tuty sumę bibliotekę gromadzenia charakterze na również budownictwa zasadą 14l2i61,- i podobnie Polacy 19'60; Krakowskie j1l7. stah, kwotę Przyjęta wzbogaciły Janik, Wilno łączną książek, kontynuowana które M. mies~kallcy, jest d:lc1 pc;zycji ajl), była o J2.i troskę po ',vif{kszył na pozycji, zakup Towarzystwa pozycji, S;yllcr, 300 na i stałą księgozbiór pozycji prioryltetowy. 1~1]7; T. Sl>weryn, ,;ukcj,lch ~ynl wpłynęło charakter nulcży: jej Biblioteki poprzednich, 186 wydatki w budżecie sit; zakupionych ·iążki, oJh" Wszystkie antykwarycznych .l'j';zych rozwój łatach zakupiono z<lgranicznej j nadaje w księgarskich-antykwarycznych limitowane 5" gwarantowała jak pozycji: ,Iukcjach .,i,my czej, syrnbioza Podobnie 385 5) Od·· F(_,l·~ lhnjetno.st, N~irodnu ag:eb. Cieszy szc!ególnie oll,l:i c;k(J\v dewizowych .!!i} ,ym 7.ródłen, pozyskiwania ukresie poszl'rzenie cznych, tych do fen na k.tórych jc·c1n~.Jstl'k jej o s,ieć pismo, ,I- prc\vadzi '.vyrniany -,;dku sit; scri(\ch 'ch zau ''v<lżenia ..ira\\'ozd;J\VCZY1D cI ZlUto;'ÓW, nadal, bibliu[jliki. ',-.1a::;1':.('go "Ex Ponadto .. ykazy .az Lb:-i:~u", czaSup~:im B;b;:ctcki 1"\·l'ż<.lc'l :;:; "Lud" - t. 7C się i,-lkżc scl na cdu starania o pDsiadaniu dowartościowują także kLól'yn1 Akademii ksic:goz1Jioru, iNdcjcl na ;..;ygno\vane pro wadz'i będą działalność do zbioró\v. bibliotek: l1:1 CZd·~ zycbodzącyc1J \\"' \'/y- \V okfl\s.e D.utOgl"8fó-,// ta prowadzu:ca nadając im przez cha- B:biictekę i przekazuje Centralnych były się to zbiory, w Warszawie. kontynu{)\vane naUkiY:,<I'y oi."lki. Pl'C1Ca pozyskania \vłasne Pl pozyskiv.rania rzecz rzecz iN l-:~t~- Etncg.·.· zbioró\v. Biblioteki. informacyjną Katalogów Nauk na ła:nach zgl0,szelliu j('tkic3 uzupełnien:e zbiory starania czy pG'·.:\/-st:-::;,ly .. zag!"3- p;Jzysk2:-:.e na -otrzyrnuje;-ny ustalenie, nie dz,iałalność w po najbLz : Studió\v E~,;)jątek okresie jedy· . v: Ks~ążld :'eccnzji systelTIatycznie czasopism jJodejmuje k{)ll~t'l' \1yTostJ.tnirn mające zagranicznych 1-'olskil'j ':'\\' i wypOŻYCZC'il ... Y1Yl Ofdi: prace rezultaty Biblioteka pornnaż'lć. nurnerach Poc1jQto do się kTDjowych recenzyjne. kier'O\\'ać' Anthropology", książ,ki ,t jej ';<;dzie . "kler ofenty br,~~:u praktycznie Planuje: placóviek wydawniczych aktualnym "Litel'atury Ludowej" i "Łódzkich że Biblioteka stdnoYvi szczególny i)l'O\VdUZ()nO których zagranicznych. będzien1y t~O tl'Ż b(1dź forma zostanc1 skier{)\\l~ne Pl'Cl1'..1111C'(dló',.v "Current :tę ta pozycji o:'ganizacyjnyC'h i 11,dcl_Y stale wymiany, książek cennych _ych cZ<lsopism, tj. "Ludu", ;~/nYLh~·. LT',.\'a~~~ull'y' bOYv:c'ln, TU\''''~12'Zy:..;t\\"d rozwój zakup Oprócz prace Zorganiz,o\vano CDrocz;~ce Rblioteki nold także Narodo\,'2j pozyskiwcmia kd talogiem akcję zb:o·· rzecz)·· przekaza,nifl �386 KRONIKA do innych bibliotek oraz do sieci antykwarycznej sprzedaży bibliotec7.1lych d 'J-letów wyselekcjonowanych z księgozbioru w latach poprzednich, W przedmiotowym sprawozdaniu ujęto najważniejsze kierunki prac org'ln'; - . cy jnych, wydawniczych, naukowych i bibliotecznych, które w okresie spra ","ozd,,; czym wystąpiły w działalności Towarzystwa. Wiele z nich znalazło swoje p';niejsze odbicie w sprawozdaniach poszczególnych Oddziałów, przedslawionych prl '. czas 61 Walnego Zgromadzenia Delegatów w Lublinie w dniu 21.09.1985. BOg'lct'. lc:<alnych inicjatyw kulturalno-oświatowych, wydawniczych, popularyzatorsk, i naukowych wskazują na wyraźne ożywienie działalności Towarzyslwa w ob;;z'l ochr<my dóbr kultury ludowej i dokumentowania jej różlwrakich przc'j;.l'.V(·) \\'. mQT Antoni J<uc2yitski, Sekretarz Generalny Zarządu Głównego PTL � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38f723ddd686206db3e354afd9f06389.pdf ca7404afc5bd53e29bc333e9f8a60acb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1919 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1781 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.251-354 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198G IV. RECENZJE PUBLIKACJE AMERYKANISTYCZNE Z WĘGIER I CZECHOSŁOWACJI Przed dwudziestoma z górą laty na lamach "Etnografii Polskiej" ukazała si'; ... Aka notatka o tadaniach amerykanistycznych na Węgrzech'. Jej autor, Lajes ?,' gl;:lI". przed'e wszystkim sygnalizował sam fakt podjęcia po 1945 roku etnolG,"., znych studiów nad Ameryką w kraju ,nie mającym dotąd tradycji naukowych tej dz'iedzinie. Informował Ql1 także o głównych kierunkach prowadzonych ('wczas prac: opracowywaniu z:bi·orów istniejących w węgierskich muzeach, Sll;-' ·;.ch naci udzialem \Vęgów w poznawa:1iu Ameryki w minionych stulec:ach or".~ '.: ,daniach nad współcz2sną kulturą Indian południowoamerykańskich. W tym ostat.C '11 przypadku, oprócz literatury przedmiotu, wykorzystywano materiały zgroma..:r>]lC podczas wyprawy do Brazylii, zorganizowanej przez Lajosa BogIara. Lako.:zn~j nota~Ce towarzyszył wykaz kilkunastu pozycji bibliograf';cznych z lat 1950- ] goO. \.vśród których Zidecydowaną większość stanowiły prace autora nadesła".' do ,.Et::ografii Polskiej" informacji. O ile mi wiadomo, od tego czasu nie pojawiła się w polskic.h pubkkacjaLł1 .ograficznych żadna inna informacja o węgierskiej amerykanistyce, chociaż r.i·e ,,;;:o,v'1lo oznak świadczących zarówno o kontynuow2niu wymienionych kierur:" "N badań. jak też o stopniowym poszerzaniu się pola zainteresowań ameryka:''''LYCZ:lych .Z jednej strol'lY były to kolejne prace poświęcone wybranym aspekC· :11 współcL::snej kultury Indian z Ameryki Południowej. \v części nadal oparte na " ;iteriaiach pochodzących z badań tereno,wych L. BogIara ~, a także studia ·dot~··'.",ce XVIII-wiecznego opisu misj-j peruwiańskich sporządzonego przez \.vęgierskie"'. jezuitę Ferenca Xav·era Ed-era 3. Z drugiej strony pojawiać się zaczęiy prace ,_"~'uszaj'lCe .:10W'1 problematykę ,i pisane - przynajmniej częściowo prZiez n(1.~,-ch autorów. Do nich należaly publikacje poświęcone przekształceniom dawnt-j . ,;.ologii pcruwiańsk'ej" oraz r·ekonstrukcji struktur politycznych w przedazteck:e1 -,>ksyku i przedinkaskim Peru 5. , L. B a g l li r, Węgierskie badania Ameryki, "Etnografia Polska", t. VII: 1963, s. 491 - 4sl. , L. B a g l li r, Contributions to the sociology of Nambicuara Indians. "Acta Ethnograpl1l' Acaclemiae Scientlial'um Hungaricae", t. 18: 1969, fasc. 1-3, s. 237 - ~41;; t e n ż e, Chieftatn·. '.:p and Uw Religious Leader. A Venezuelan Example, "Acta Ethnographica Academiae ~,:entiarum Hungaricae", t. 20: 1971. fasc. :J - 4, s. 331 - 337; 1. H a l m o s. The Musie Of tlw >mbicuara Indians (Mato Grosso, Brazil), "Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hun~-;·ricae!l, t. 28; 1979. fase. 1 - 4, s. 205 - 350 (artykuł ten napisany zostal n(=ł ?od:::;:tawie InaterLc.,<.v zebranych przez L, Boglara) . .1 Por. dwie publikacje Lajosa Bogiara i Andrasa Bognara nosl.,!ce identyczny tytuŁ: Eder's Description Of Peruvian Missions front the 18:h CcnLdry. zamieszczon~ ., .,Acta EtlJnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 22: 1973. rase. 1'~, s. l - H . : oz t. 30: 19111, lase. 1·2, s. 111 - 141. t A. L a m rn e 1. Historical C/łanges as Tejlected in South-American Indian Myths, .,Act'} : ";'lOographica Acadcm'iae Soicntiarum Hungaricae", t. 30: 1981, fasc. 1·2. s. 14:1- 158. Zasac;· ... cze tczy tej pracy przedstawione zostały w referacie wygłoszonym podczas sympozjum : ;[\ i Historia". Budapeszt, 27· 29.IX.1978 r.; por. A. L a m m "l. Chcnges in History alld ··.ilh. [WIJ Myth ';ld Hi,e,tol'll. A SympOsium, edited l)y M. Hoppal, Budapest 1979, s. 48 - SI!. 7~ tenc X, �252 RECENZJE Nie są to bynajmniej wszystkie prace jakie powstały w węgierskim środo\\< sku amerykanistycznym po roku 1'960; ,nie są to nawet wszystkie prace ba.cJacl." reprezentujących zai!1teresowania etnolog,iczne czy et:lohistoryczne, o których w pie;wszym rzędzi'e jest tu mowa, Podałem jedyni." przykłady zaczerpniętoe z paru CZilwpis m naukowych i to tych tylko, których zawartość dostępna jcst czytchiko\\": n';e znającemu języka węgierskiego ,Znacznie więcej publikacji, w tym takż2 książ.kowych, ukazało się natomiast po węg'iersku, W aktualnym stanic amerykanistyki na Węgrzech pozwa!a zorie:ltować siC; sp:cjalny numer czasopisma "Artes Populares" wydawanego przez Kat~drc; Folkl()t'l.1 Uniwersytetu im. Lorando Eotvosa w Budapeszcie, którą kieruje prof. Vilmos Vo:gt, Z'lany folklorysta. et:lOlog i semiotyk, będący jednocześnie redaktori~m Y' acz21nyn' czasopisma, Ten stale wychodzący w języku węg'iersk,im periodyk, tym razen' przełamał tarierc; językową. Powodem odstępstwa od przyjętej zasady było poświęcenie całości dziewiątego tomu .,Artes Populares" problematyce amel'ykanistycz~ej, co stanowi niewątpliwą nicspodziankc; z uwagi na profil czasopisma oraz illRtytucji, która je wydaje. Wyjaśnie!J'i~ tego faktu poda}e w otwierającym tOJ]) ,.Wstępie" jeden z współredaktorów numeru specjalnego, Luiz Bogiar, określają'. opublikowany w trzech językach - hiszpańskim, angielskim i portugalskim - zbiÓt prac jako prezentację nowopowstałej Grupy Roboczej do Badań Latynoarnerykani stycznych, której on sam jest kierownikiem naukowym, Grupa Robocza utworzona została w lutym 1982 roku w Katedrze Folkloru jako pierwszy tego rodzaju ośrodek badań amerykanistycznych ,na Węgrzech, Celem przyświ,ecającym organizatorom było stworzeni,e forum, które skupiałoby ni: tylko specjalistów z dziedziny folklorystyki i etnologii, lecz także badaczy wszelkich innyc,h specjalności zainteresowanych Ameryką Łaci:lską. Zauważyć od razu wypada, że mimo operowania pojęciem Ameryki Łaciilsk,icj czy Latynoameryki w kręgu zainteresowań Grupy Roboczej znajdują się równie~ społeczności i:1diańskie z terenu USA i Kanady (por. niXej). Ta drobna niespójność nie ma oczywiście większego znaczenia, jest j.ednak dość znamienna. Podobm\ sytuację znamy z doświadcz211 polskich i - jak się wydaje - wynika ona ze specyfiki rozwoju studiów amerykanistycznych w krajach, w których ni'e istnieją odn;bne instytucje wyspecjaJ:zowane w takich badaniach, Studia amerykanistyczne są z reguly inicjowane i prowadzone przez stosunkowo nieliczną grupę ludz' pracujących najczęściej indywidualnie i niejako poza ustalonymi strukturami organizacyjnymi nauki. W momencie, ki'edy pojawia siC; naturalne i oelowe dąż e:l.ic do integracji wysiików badawczych, czy choćby tylko do integracjj grupy ludzi o zbieżnych zainteresowaniach. zazwyczaj w grę wchodz<] dwa hasla Ok!'2slają,ce "deficytowe" sfery nauki, a zarazem wyznaczające wspólną dla dane l grupy płaszczyznę. Pierwszym hasłem je-st "Latynoameryka", Stw<1rza ono rn8ż~:wość zintegrowania przedstawicieli najróżniejszych clyscypLn i spccj,,';,()~ci, których wspólną cec;'ą jest zainteresowanie tym rejonem św;ata. W ran',ach takiej W tym samym zbiorze, zawierającym streszczenia wszystkim wygłoszonych na sympozjum referatów i wydanym jako dodatek do 3 tomu "EWmunkalatok a Magyars;'" Neprajz;,hoz" 'serii Instytutu Etnograficznego Węgierskiej Akademii Nauk), znajdujemy też tezy referatu Lajosa BogIara pl, Myth and Ethno-history An Example from Uw AmaZOn (s. 47 - -18) poświęconego mitologizacji przestrzeni u Indian Piaroa, W sympozjum uczestniczył równi':' niemiecki amerykanista Lothar Drager z refe-ratem zatytułowanym Mythische Dal'stellull{) ,,,,,d, historische Realitiit in den Vberlienfel'ungen der Shawnce-I.ndianer (s. 52 - 60), , Z. P a u l i Y t, Capitals In pre-Aztec Central Mexico, "Acta Or'ientalia Academiac Scicn, tiarum Hungaricae", t, 35: i19&1,fasc.2 - 3, s, 315 - 350; L. B o g l a r, The Formation ot Pre-Columbian Arc/""i' Civilizations: Chavin, t a m że, s. 351 - 363. �RECENZJE 253 t,upy, jeśli jej liczebność będzie dostatecznie duża, następO\vać może z czaS'eL1 ,.yodrębnianie się wyspecjalizowanych podgrup. Przykładem integracji wokół haćła Latynoameryka" są krótkJie jeszcze dzieje Polskiego Towarzystwa Studiów Lat y"amerykańskich, prz'CŻywającego obecnie fazę wyłaniania się komisji regionalnycb. Drug;ł płaszczyz-'lq, na której dokonuje się integracja ludzi zajmujących s:(~ obiema mi amerykanistycznymi, wyznacza hasło "kultury indiańskie". Pojawia się <lO przede wszystkim w środowisku etnologicznym, ale przyciąga także historyków, , rcheologów, folklorystów, językoznawców i in. W tym wypadku zainteresowan:a :;,'zeszłości;j i współczesności;j ludności indiańskiej, jakkolwiek bardzo często dotyC/'l spo!cczności żyjących w granicach Ameryki Łacińskiej, niejako ex deJiniti.on! . 'wjmować: mUSZel także Indian z obszaru USA i Kanady. Tej płaszczyźnie inLgracyjm'j odpowiadają spotykane nieraz pojęcia - lindoamerykanistyka i Ameryka 'lhliLska. W Polsce przykładem intcgracji na płaszczyźnie indoamerykanistyki były niezależnie od swej nazwy - wczesne Etnograficzne Seminaria Amerykanistyczodbywane w Krakowie i Poznaniu w łatach 60-tych. Późniejszy rozwój studióv: •";uykanistycz:JYch w środowisku etnologicznym v,lykazal jednak, że hasło ,.kul':.' inch1l1ski2" wyznacza zbyt wąskie pole działania, poza którym pozostać by dsiały studia I'ad kulturami afro-amerykańskimi cz:y też kulturami i!l'lych. nie.ciiańskich społeczności obu Ameryk. Najbardziej stosownym okazało się więc ,.zostanie przy terminie amerykanistyka, najbardziej ogólnym i nie impLkujilcym du"ć' sz:tucznych ogr a'lieze!'l geograficznych czy etniczno-kulturowych. Ma on ZE~SZl.,. co warto przypomnieć, bardzo długą - bo sięgającą XIX wieku -' tradycj(-~ "/ szeroko pojętych naukach antropologicznych zarówno w Europie, jak i w Am2'yCl' (por. np. J azw(~ francuski,ego tow'arzystwa naukow2go zawart'l w .i'ego ce; onym czasopiśmie ..Journal de la Socićte des Americanistes". a takż2 nazwĘ L.'gu]arnie odb)'wających się spotkań badaczy Ameryki reprezentuj'lcych zW'ykle choć w różnych proporcjach -- wi(~kszość nauk humanistycznych i spolecznyeh, <óra brzmi Mil;dzynarodowe Kongresy Amerykanistów). Ta przydługa być może dygresja, sprowokowana nazwą węgierskiej Grup}' R.boczej do Badań Latynoamerykanistycznych, wskazuje na podobne dyl£maty tw'l'"zy.,z'jce formowaniu Sil; amerykanistyki w krajach Europy środkowej po II \,,,,jnie światowej. Pewne analogie dostrzec zresztą można i w irll1ych zjawiskach, ., d przykład w uporczywym dąż'eniu uprawiających amerykanistykę ludzi do ins',y!.;cjonalizacji w takiej lub innej formie swych zainten;sowań. co znacznie ułatwia, a czasem wn;cz umożliwia prowadzenie prac badawczych. Jak informuje we "Wstępie" do dziewiątego tomu "Artes Popułares" LUiZ :2g1;1r, inicjatywa powołania do życia Grupy Roboczej nie stanowiła dla nikogo) ,askocze:lia. Potrzebę taką odczuwano od dawna, o czym świadczyły podobr;'2 '.,u:jatywy wysuwane przez różne środowiska zawodowe, Powstanie zaś interdyscyl:::!arncgo oŚl'odka studiów amerykanistycznych właśnie w Katedrze Folkloru bui..;)e"z\alLskiego uniwersytetu było wynikiem tyleż sprzyjających warunkóN i ok(:.uno:3c'. ile wyj;łtkowej prężności tamtejszego środowiska, która znalazla wyraz "'.' f<Jkcie nie mającym precedellsu w historii badań w Nowym Świeci2, a miano'., ..cie w przeprowadzeniu badań terenowych w trzech krajach amerykallskich przez 1l""jc etnologów wqgiers~ich. Comiesięczne zebrania naukowe, podczas których prezentowane Sij i dy skuto'.,,;me wyniki badań oraz rezultaty studiów gabinetowych. odbywają się projekcje fdmów zrealizowanych w terenie lub prnesłuchiwane są nagrania magnetofonowe, c"'Jj)['owadziły w ef€kcie do pierwszej prezentacji dorobku Grupy Roboczej w po,Lc; zbioru artykułów opublikowanych w specjalnym numerze "Artes Populal'cs', Zbiór tpn obejmuje 13 prac podzielonych na cztery grupy: "Spra\vozda~lia z ba- �254 RECENZJE dali. terenowych", "Krytyki ~ studia", "Publikacje mater:ałów muzealnych" i .,K,;, nika". W dziale sprawozdań z badań terenowych znajdujcmy publikacje dwojga 5""" ś;'ód wspomnianych etnologów, którzy mieli możliwość pracować wśród IncL,. A~1l"'amaria Lammel przebywała \-v 1982 roku w Meksyku prowadząc badan'a WŚI',' Totonaków z Plan cle Hidalgo w stanie Veracruz. ZbieraJa pn\2de w:"zystklm tL'1~';. Jlklorys(ycz!",e, L'-E'ÓW'~O r,rozę, jak i poezj~. Gromadziła też l:agrania muzyki, t'TCSUjąC siG jednocześnie miejscem i rolą obu rodzajów folkloru Vi życiu spo!r.cćLOści chłopów ind'al1skich. Wstępne wy,:liki swych badal1 prezentuj" ora w art.l;ule Plan de Hidalgo: un ejido tradicionuL de indios totonacas (plan de El ida/c;(: .tmdycyjne ejido lndi:m Totonaków), będącym -ogólną i wieloaspcktową charakter,," styką wspólnoty, oraz \v drugim artykule, poświęconym już samym zapisom n','.zycznym zebranym w terenie, pt, Musica de danza de los Indios totonacas (Muzy! : trJH;arzyszqca taJicom u Indian Totonaków), Z kolei Luiz Bogiar, dwukrotnie przebywając w Brazylii w latach 1979 i 19< p-owadził badania etnograficzne wśród Guarani z okolic Sao Paulo. Dluższe i po' tarzające się kontakty z mieszkali.cami wybranych w,iosek umożliw:ły mu zebra)", interesujących materiałów dotyczących procesu akulturacji tej grupy Indian. 0:;serwac~e i wstępr~e refleksje ogólniejszej ~~atury omówione zostaly wartyku".: Pt'squisa entre os Guarani (Nhandeva) de Sao Paulo - relatorio )Jreliminar iB.'uiJnia wśród Guarani (Nhandeva), z Sao Paulo - sprawozdanie wstępne). TrZ2cim etnołogiem, który prowadził badania wśród Indian - tym razem wśr ',; 1\'avajo w USA - był Laszłó Borsanyi. On jednak n:e zaprezentował w omawia:l}": tOl~1ie rezultatów swych prac w terenie, lecz problemowy artykuł ea t~mat p"~' latchu. Wśród sprawozdań z badali. terenowych pomi'eszczone zostaly patomiC\< uwie jeszcze prace, których autorzy pie są Węgrami li trudno docicc na jak:'ej z ',~:?dzie wlączono je do zbioru. Irma Aguero w artykule Estudio de una comurtid' : J'digiosa en La Habona (Studium wS)Jólr.oty religijnej z Hawany) obszerni c ch.'!'2.kteryzujc jC'dną z kubaI1skich religii synkretycznych, zwaną regla c/,c )Jolo al> wspólnotami pale ras, wyrosłą na gruncie tradycji niewolników Bantu. Dn''', autor, Emilio Ar'as, opisuje w sposób raczej gawędz'arski zwyczaje związane z z',V';'c'ra:1iem małżeństwa kultywowane w Kostaryce. T"kst nosi tytuł Un ?noirirl' IUO en el Valle Central de Costa Rica (Maiżeństwo w środkowej dolinic Kostaryk' VV dziale mieszczącym krytyki i studia znajdujemy cztery, dość zróżnlcowa L ll':alyczn'e prace. W pierwszej !'oszącej tytuł Potlatch Problems Art li nthr, r""!ogical Colt'ary (Problemy zwiqzane z )Jotl:JJtchem - antropologiczna kalwar Laszló Borsanyi przypomina spory i kontrowersje wokół interpretacji zjawis: p<Jtlatchu u India:1 z Połud,:1iowo-Zachodniego Wybrzeża. Autor dowodzi, że jed',r~ym sposobem rozstrzygnięcia licznych probl'cmów jest historycz' a anaLza cało.:: rLateriału źródlowego, która pi'owadzi do wniosku, iż różne zaskakujące badac cfchy potlatc:hu stanowiły lokalne, uwarunkowane europejskimi wpływami zl11ia:"'w .jnstytucji będącej organiczną częścią kultury 'indiańskiej. Drugi krytyczny tekst dotyczy słynrlych wyobrażel1 z płaskowyż a Nazca w P,,l'U. Attila Csaba, Janos Gyarmati, Geza Kezdi Nagy, Csaba Nemes i Jeno P€lsi:i' :, w artykule Different Look about the Nazca Enigma (Odmienne spojrzenie na f .... j"'mnicę Nazca) koncentrują się na interpretacji zaproponowanej prz·ez wc:gicrsk;·g) geografa Zoltfma Zelkó, według której na płaskowyżu Nazca wyob, ażona zos~·l;) mapa jeziora T-iticaca i okolic w skali l : 16. Autorzy ukazują s.abe punkty ••• hipotezy i w końcu odrzucają ją jako nieuzasadnioną. Dwa pozostałe artykuły w omawianym dziale są studiami poświc:eonymi \','- �255 n;:li,oll1 to\\'arzy~z,!cyll1 IhlCZ"t!ww: up:'a\\'y I'oslin w północnym Chik oraz stref""" ekologicZl\ym \\' Brazylii, S,) tll prace' Heleny Horta 1nl('io dcl cultiro de plan' er; los Andes J.c;\,ana tli"a/ ,\1ericitolwlcs i Csaby BO:ld~ll' Geography n;l1 geohistorii Jl'cl:iym k-l:listyczll~ of IljJrGU'y rosiin Gl'ohistorical, mul (l'oc:qtck Nemes Brasil /h'ograJii (Zarys ~. ,,'-' omaw:a:lym rl'iacjl' osób tomie ..Artl's wieków, wchodzą Pllpu!arL"" bllowallC1 de Hndapest IUlei!a zbiol'Y p:'óbq sprccyzo\\'ania ich g!inian,~ i Fig1uillas szer,zej figurki ze <lnykllł wzgl.:;du VilnlO,a 'A~ród nich II' cL1il'ryka 11 /ll/lIga badan iacll' Swiatem obszl'rniej badania SlllŻYl' [<lm m;·.)- gUnia,nych w kowz1;'J- potiejrl1l.,j',! kulturowy:n; ceramiki, grobowego. L'chniki pJJl'C) w Budap",z;;' grupy wyposażenia tradycji OkT'·:<JJ. TeotiiJ.ul1cc<n), Etnograficznym szczególnej skład roku 1978 autony z z inWCllt.'lrl. z centrami (Figurki te'otihuacaóskich. ich Teotihuacan ~ ja~q Aulorl::a wytwarza:":>, w tej ,lmeryk w ,woim kontakty przez nad mogą jako źródeł PC\\'ne tay Jziedzi:':~ il, w którym autor daje w<:;gi'~rskich, SWl'gC1 ,'odzaju przewodnik po natom "- ,~ Stud-ie.~ (W <;gl""- zarys historii począwszy od oraz główne Znaczące Hozbudowane kulturo,;.;,: posiada Arncri.can kraju. a nastGpnie -Wl;grów z Ameryki) \\'<;gierską, tradycje k['(>11ika rskie in przez [';jeśli chor:(zi Manuel Antonio Or'~z (Mu.sica folk/ririca d,? zasadnicze cechy ria It Ethnography l'tnoh)gó\\' emigl'<lcj;) ton1u, nazwanym przynaj;nniej nil" bGd,jcego W.:;gn'm, muzyk.; folklory,tytzną lC'Ż,jcl' u jej pt, podejmo\\'ane tykulu za'n! > XIX w ;problct:.'.:' miejsce przypi~y węgierskiej 7.ajm:J,ią do 'tego ~:'- b:bliogrc.ii' istyczncj, KOl1cząc G.-upy na i a fry kaó"k,!, Voigta I'C'OWClll Nowym ku omawia badawcze !y,uzcak...:, wsponmia:;". zawiera zabytków POWiąZ,lll zamieszczonych \\' o~tatllim dzia'~~ nie ,it'st bynajmniej kronikarski, Cli ropejsk;) etnoo rafia Si;CI już Znaiazly która opisu tej oddziai,\'\\'an:e ,; krótki artykuł kolejlH'go auto:'a charakt.eryzujebowiem we:lezuebk'l V,'nezl/c!a) \\' jak kulturowe, Charaktl'r prac c!aktorów ..Kronikq". ir,d;all~k'l, Prócz analizy figurek oraz Meksyku, :\leksyku. Teotilwacan \vchoclz'1ce genl'tycz:1l' symbolikl; osrodki do n',,,al!)l) material,:'-,\' koh:~kcje fi.gurek siG w Muzeum znajduj;)Cl' rodzaj-e oraz' muzealnych, : ustalenia dl' dwa Buclapeszci.e), W muzeum, studia aml','yjest wydole - Gyarmati i Gl'Zy Ke:>:cli Na~~y, ZC1~."1llexicanas prccicisi(;us, en (;;;. Mu,'.'o srodkm,v-c'go w srodkowym \\'yjścia zwi,)Zki r:l inne ze chre<no!ogii eksponaty punkt fl."lkcje IVa- u'id?':- i stanowić mogą P",li jego \\i:',:.'ru:lkicm \\' zo,;tala, meksykańskich El1lOgra,iic:llego buclapesztct1skiege< A~nc,.; P, Nagy, materialów (Fragl1lclICy figurek oKrC'su prC'kla~yczn('go W drllgil'j pracy S~:l;lO\\'i,) publik.1cji :: Mu<:clOn fragmentów O;llaw'a Ut~ to wsz·elkiego rodzaju amerykanistycznych, reguly wydzielo~la prace, Pil'l'wsza, autC)l'>'twa J:ll1osa Fragmcnlo-, ell' figurinos ell' arcilla :l':l:lOW;ą -f, o;"z z punk.tu in'cjujiłc,l' czy Polska. Amerytc \V eZl:Ś(' POSw:l;cona prcklasyc;:nego z przeby\\'aj'1tych sI"c'cjalna 70 Summary Ameryką w danym kraju wiedzy o Nowym Swiecic !Ś',\';adomosci społecznej na przestrzeni W pierwszym wYP<ldku \\' grL; lekcji Po'uclniowy(;h) Bra;::ylii opracuwanie i upowszechnianie wartosć żródlową dla badall też są świadectwem za:nteresowail ,;taw.:; do badal'l ,:!,ld rozwojt'm Ei1lOgni.fico Climrttic przyrodniczej zud'lI\. j;lkie' ,la\\'jają sobie ludz:e takich jak W.:;gry. Czechosłowacja tj',' Z zapomni·l'nia. naukuwe tC;'ia!ów, które albo maj;) ~,c,' dwie Andach i k.limatH). z ist(}tllych \\' krajach ir'1dlowych w prczcntacit:; Roboczej do Seldall Z;l\\';lr:.osl'i p:t'rw:szej zbiorowej Ll:YiH1"ml'!'y~anistycznych, 1<-,::n dalszych intl'l'l'''lj~)cych p,',le lW,lz<pc1nienia ''.lire. .. \Vst(,;'pi~·' do spC'cjal~1cgo \\;~'drtnict .. :\rtes publikacji moi;,l;', tylko budape3ztal1sk':; ż.YC7.yć jej sil: {)c?C:'kh\,~il, {) których PopularC's" Lu·~z Bogltł:.~: czk tak pi>' ' "Zró'żniL:''':''- �256 RECENZJE "';ana tematyka tego tomu jest wyrazem !1aSz2j nadziei, cjalności pracować bqd<l wspólnie w celu zdobywa:lia o ziemiach Nowego Swiata i jego ludach", ~2 badacze ró~nych spei pl'Ll'kazy\\',mia wiedzy W porównaniu z Węgrami, sytuację anwrykanistyk: \'; CZl'choslowacji uznać :T)iJ~na za korzystniejsz'l i to z dwóch powodow, Po pierwsze dlatego, ~l' tradycje ,·tudiów nad ludami Ameryki sięgają tam pocziltko\\' XX wieku \pomijam XIX-wiecznych podróżników, których działalnosć owoeowala wyhlcznie kolekcjami ,·t')ograficznymi) i kontynuowane były w okresie międzywojennym, Wprawdzie badania amerykanistyczne prowadz:Jy nieliczne tylko jednostki, lecz pozostal po nich niemaly .i zna'czilcy dowbek w tej dziedz:,nie, Wyst~lrczy przypomnieć' tylko podróżnika i badacza społeczności indiańskieh z Ameryki Południowej Alberta Vojleeha Frica", etnologa i znawcq język0w indiańskich Cestmira LClUkotkę;, czy Frntiska PospiSUa, morawskiego etnologa, cho;'eograia badacza kultury Indian l południowego zachodu USA 8, Faktem zasługujc1cym na podkreślenie są stosunkowo liczne badania terenowe etnologów czechoshm'ackich realizowane tak~l' po 1945 roku 9, Innym powodem decydującym o wzglc;dnie korzystniejszej sytuacji amerykanistyki w Czechosłowacji jest istnienie wyspecjaLzuwanyeh ośrodków naukowye:l. Pierwszym kgo rodzaju oś\'odkielll stało siq ju~ w XIX stuleciu Nilprstko\'e l\lu1:\ io Syl\vetkę 1,/ojtech i dorobek ['ric - tego Centenary badaczA of his przedstawił Birth, ostatnio "Annal,:" of Josef Kandcrt \\' art)'kull': the Napr-.;tck .t\'luscurn", t. ii[lJ8t- 11: lOO~$, 111 - 161, podając m, in, pelną bibliografię jego prac, 7 D\vie główne publikacje tego badacza, wydane przed II \v()jn~! świaU>Wd, to: .Nciboźenstvi Jnd'Uinu, Praha 19'26 oraz Indiuni sev8roa1nericti, Pralla 19,;n. Po\vojenne prace C. Loukotkl, Jn.in. te, które powstały "V \\iyniku blisko rocznego pobytu \\' Braz~~..lii w latach 1957 - 19t}R., znaleźć można w blibliograEii opraco\vancj przez Katerinc: KU.pstov;1 __ BrbUogrn]J1ty Oj ~.;w o S"cienttfic and Populari,zinp Literature Concenling Amcrican lr:dians, published in Czech in tile Period of 1945 - 1974, "Annals of the Naprstek 'Vrllseum" t. 10: 1981, s, 21 - 71. 'Pierwszą CZf:~ŚĆwyników sv.,rych badarl prowadzonych \\' 18tach 19:1O- 19J1 opubhkov'J'al F, Pospisil v,rłasnyn1 nakładem \v Brnie w 1902 roku pl, Etnologickć materidl1e :: jihoz(ipadH U ..~'. A. (,1 ntropo-geogra[icke hodnoceni studijni ce8t~' k S"'l-] ;zdici rui Hl na podk!ade prirodol-'i;!deckem). W książce tej zapowiadał opublikowanie \\' pl'zy::-:zł.osci sei'ii rnoIlograficznych ~tudiuw. pomyślanych jako druga część wymienionej prac;.-', nie udało lni sit~ jednak stwi,~,t·d:.::.l.ć~, czy zamiar ten doczekał się realizacji. Przypoolinając tę postal' z dziejó\v czecho~l,)·'.'i.f;lckiej amerykanistyki \varto na nl3.rginesie dodać, L~e pOb; ..t F. Po:--;pisila \\' USA przy-'<usl w ef2kcie nie tyllco jego własne .publikacje. lecz także irrlponuj<1cy materiał badawczy. \\r przedmo\v'ie do swej ksic!żki autor inforrnujcD1ian:nvicic, że wysłał do kraju 24 skrzyn:,,:, i::ł 16 spośród nich, które dotarły już \v chv .•rili pisania "Słowa \\"stt~pnt.'go". zav ..icralo: 'k. 10l]0 publikacji książkc\vych o Indjanach północnej, środkowej i południ()\\/cj Ameryki, r 'o; 1000 nadbitek artykułów o tematyce etnologicznej z USA, ol.:::. 1400 rysunkó\v illdiaóski;:'~l d:.óeci. ok. 2600 fotografii, 1 skrzynię znalezisk archeologiczny eh z Nowego lVfeksyku l Arizur:y, ~':..k'iclety z grobóvl Indian Zuni, zielnik indiai1skich roślin lecznicz)'ch. zbiór rnillCralo\\' gJówni~ ,!Jlubionych przez Indian turkusó\v, kolpkcjG -1::2 dywanów Inciian NavCłjo i PUt'b~(), rcine ozdoby i \\ryroby Z "velny, kolekcję ceramiki \\'sz)"stkich plLlnion z południo\vego-zaci·'.J) u~. USA, instrumenty muzyczne, ozdoby taneczne, kolekcję wyrobów plecionkarskich, figurki I"( Hgijnc Hopi i Zuni, kolekcjq biżuterii, pałeczki ITIocllitcwne, obrz(;dowC' rck\vizyty i Hl. }-"'czostawiając ten w'ykaz bez komentarza, pragl1t:; w tyn1 miejscu podzi(~kJ\\'dĆ dr J\ndn'ji"Nl S'.JJitce z Brna za odszukanie ,i ofiaro\vanie mi l.:::si£~żkiF, PospiSi13. 9 Por. m. in. odnotowaną hibliografJę K. Klapsto\"c'.i. \\'spom.nian;1 w przyp, j oraz put>~i~~ó,i.:.i~ "dądies, O. Kaspara, Foreign Ethnogral-'/Qj PhiLosa-phical FacuLty" Charles l!H~ - 1978), "Annals of the Naprstek at Ule UniversltU Museum", t, Department Prague Of Etnography (B~blio9rap}2.t1 11. 1\18~'. s, 10,;- l6g, Of llnd deIL'ncied FolkL:.H(' t/'U'Si]s �RECENZJE 257 ; ..um \V Pradze, od pocziltku gromadzące zbiory wyłącznie z obszaru Azj;, Afryki wlaśnie Aml'ry ki. Od Jat 50-tych naszego stulecia muzeum to wydaje rocz:k zatytulowany ,.Annals of the Naprstek Museum", gdzie ukazują się zarówno '.imicowania materiałów muzealnych, jak też studia o charakterze ogólniejszym, >,swięcone m.in. kulturom społeczności indiańskich 10. Oprócz praskiego muzeum, od szeregu lat działają ponadto dwa inne ośrodki ludiów amcrykanistycz!lych: Zaklad Ameryki Łacińskiej w Instytucie Or,;entali. iycznym Czechoslowackiej Akademii Nauk (Orientalni Ustav CSA V) oraz Ośrodek :. ~ucliów Latynoamerykar'tskich w Katedrze Et.nografii i FQlklorysty.ki Uni wersytct'l .'·:;,j'ola Vi Pradze (Katedra etnografie a folkloristiky FF UK). Każdy z tych ośrDd" '··-x dyspDnujc własnym czasopismem. W pierwszym wypadku jest to "Arch: 'I ');·;cnta1ni. Quarterly JOUl'nal Df African, Asian and Latin American Studies", drugim zaś rocznik poświęcony wyłącznie problematyce laty.noamerykaI1skiej .j ::oszący ~yi,ul .,1 bero-Amcrica:la Pragensia" II. Proolematyka podejmowana przez naukowców skupionych w wymienionych ··;<:·odkach jest dość zróżnicowa:la. Ponieważ }ednak ramy niniejszego omówienia ·.·.yznaczajil wy-branc publikacje z ostatnich lat, dlat'ego też ograniczyć się v,;ypadnie ,.( zasygnalizowania jL'dnego i,ylko kierunku badaI1, który określić można mianel~'l ,; ·,;diów nad recepcją Nowego Swiata w spoleczcI1stwie czeskim od XVI do XIX <eku, Badania o podobnym profilu realizowane są w wielu krajach europejskich • .... m. w Polsce '". \"1 Czechosłowacj,i od lat zajmuje się nimi spora grupa histo;·:.'.ków j ct.\ohist(J!·yków, na czele z prof. Josdem Polisenskym, kierownikiem Ośroc\'" Stud;(J\v LatYllUamerykarlskich w Katedrze Etnografii i F'olkIQrystY:ki w Pradz" j 'J'O!Jij wide" zaslużoni\ ella rozwoju amerykanistyki w tym kraju. Na uwag'.; .'"dugujc fakt, że poza kWl:l'cndą rodzimych żródeł zaw1ierających różnego 1'0':."'3jU ini'ormac:e dotyczilce Ameryki, część badaczy prowadzi także systematycz. " inwcni,aryzacj<; wszelkich hispaników i americanów znajdujących się w z1)'o. ;:ch czechoslowae!<ich bibliDtek. Ta żmudna i obliczona na wiele lat .praca przy.,.,~. :mponuj~\ce (zwlaszcza z polskiej perspektywy 13) WY:liki, zarówno jeśli cll0·- (, .•aL l1J lA' cztt.'I'':.:-'ch o~talnieh tornach dostępnych mi podczas pisania tego tekstu. oprócz pu',: ::j{acji wymienionych \V przyp. G, 7 i 9, ukazały się ponadto: studium Vaclava Solca, będqce " zullalem bada,', terenowych w północnym Chile w latach 1968 - ·1969, pl. Casa aymara en En· ;... 2Iga •.. Annals ol the N,\prstek Museum", t. 8: 197;;, s. III - 146, oraz artykuł Vaclava Ku .. Les flutes de Pan en .'lmerit/ue du Sud, t a m ż e, t. 10: 1981, s. 1~9 - 137. Omawi"nic prac Ośrodka Studiów Latynoamerykańskich i zawartości poszczególnych '.' ,:-,aw "Ibero-Americana Pragnesia" przedstawione zostało w artykule Oldi'icha Kaspara i ,.rantiśka Vrhela, Vc"ecko-pcdugogickci <'innost Katedry etnografie a tolkLoristiky FiLozofieke h.kulty Un;v2l'zity ](arlovy, "Cc;,ky Lid", R. 72: 198;;, s. 41- 43. l~ POf. prace JLinUsza Tazbira, Hornualcta "\Vróblewskiego, Marii Paradowskiej i in. \Vart'J .::'I.ypomnieć, że obrozowi Ameryki Łae-it'1skiej w Europie w XIX - XX wieku poświęcone '; ';!o V Zgromadzenie Europejskich Historyków Latynoamerykanistów, które odbyło s-;" 1971Jrnku \V Toruniu. Materiały ogło~zone zostały w )'Estudios Latlnoamericanos" t. 6 (ez. ""y, 11 l II): 198U. O ile In1 wiadomo, \V Polsce tego rodzajU inwentaryzacja nie była prą.ez nikogo prowa';_{:!},'] lub teł' .. lL'j wyniki nic zostały ogłoszone d-rukiem. ,Jedynym znanym mi \vyj:ltkie~:l .; wykaz wczesnych Wydall Bartololll<': de Las CaCiasa znajdujących się w r;olskich bjblio· '.{,:ach, por . .l. T •..•. /·bir. Sz~a('llta fI konkwistadorzy. Opinia staropolska Icobec podboju AnH?r;;ki przez l-fiS?lll,;ld.G.vV~n;ZdW(l 196H, s. 51 - 52. Jednakże na p'lcl~ta\vie informacji podav:.:;.,·':ch przez b<:Hl:lczy reecpC':ji No\vego S\viata vV Polsce \V XVI - XVIII \Ą.~icku. można podeJ~.·u:\,vae. iż N r'dszyC'h ~bi()ra<..:h starod:ruków przetrwało (było '!) znacznie mniej \vczesn;ych :-;\~panoamc) jlOap i>w llii. \': Czechosłowacji. j 1·; !7 "r.ucl" - t. 70 �258 RECENZJE dzi o poznanie społecznego zasic;gu zainteresowall Ameryką w minionych sll~.· leciach i źródeł wiedzy o odległym lądzie i jego mieszkańcach, jak też zc wzglc;ciu r;a ujawnianie wielu źródeł historycznych mogących służyć jako podstawa (F· badań nad problemami związanymi z dziejami i kulturą sam2j Ameryki Łaci,":' skiej 1'. W tym nurcie zainteresowal'l amerykanistycznych mieści siC; wydana w 198:; Toku pra,ca Oldficha Kas-pa,a, pracownika Katedry Etnografii i Folklorystyki Un;· wersytetu Karola w Pradze, zatytułowana Novy Svet w ćeske a evropske literatur" 16. - 19. stoleti 1,. Jest to pierwsza w Czechosłowacjii monografia, której autor sU,_· wia sobie za cel przedstawienie obrazu iberyjskiej części Ameryki w literatu~ rze europ2jskiej, zwłaszcza środkowoeuropejskiej i w szczególności czeskiej, pr;_ cząwszy od wypraw Kolumba aż po lata 30-te XIX wieku. Autor koncentruj-uwagę na dwóch zasadniczych problemach: na stosunku Europejczyków do odkrycia i kolonizacji Nowego Świata oraz do jego pierwotnych mieszkallców (uwzglęclniając przy tym różnorakie czynniki społeczne, ekonomiczne i polityczn~, które: wpływały na różnice i zmiany w poglądach) oraz na kolejach zainteresowań Am~ryką w społeczeństwie czeskim w poszczególnych okresach historycznych. Praca ma układ chronologiczny i składa się z sześciu rozdziałów, których tytuły odzwierciedlają dobrze poruszane w nich zagadnienia: "Odkrycie Nowegc) Świata i jego echa", ,.Wielka dyskusja o statusie Indian", "Obraz Nowego Swiat;·, i jego mieszkańców w 2 połowie XVI wieku", "Echa zamorskich odkryc la z.i·em~ach czeskich w XVI i na początku XVII wieku", "Barokowy obraz mieszkallcÓ\': Nowego Swiata", "Ameryka w spojrzeniu oświeceniowym". Jest rzeczą godną odnotowania, że cenna i doskonale napisana monografi;' O. Kaspara powstała w d·ecydującej mierze w oparciu o bogate zasoby starodr'uków przechowywanych w czechosłowackich bibliotekach. Jej naukowe znaczenie wykracza zresztą poza granice Czechosłowacji, ponieważ badania· autora rzucają równ:eż nowe światło na pewne kwestie związane z rozwojem wiedzy o Ameryce w Polsce (czemu daje wyraz O. Kaspar podejmując w zakończeniu pracy dyskusj,,? z J. Tazbirem), niezależnie od tego, iż zarówno monografia. jak i 1:czn,· wcześniejsze publikacje czeskiego badacza stwarzają możl'iwość dokonania interesujących porównań między obu krajami. Szereg publikacji, które ukazały się już po wydaniu wspomnianej mOclografii 1". pozwala oczekiwać, iż O. Ka,spar będzie nadal kontynuował studia w tym kie-. runku. Nie jest to wszakże jedyne pole jego działalności. W Jatac.h 1978 - 1984 opracował on - wraz z Frantiśkiem Vrhelem - trzytomową antolog:C; literatury i folkloru Indian z obszaru Ameryki Łacińskiej pt. Texty nativni Iberoameriky '1. wy~' daną \,; formie skryptu i przeznaczoną przede wszystkim dla studentów etnografii " Co jest szczególnie istotne w krajach środko· ••• ·oeuropejskich, gdzie dostępność materiałów żródłowych stanowi problem pi2TW""lcj wagi. 15 O. Kaspar, Novy Svet v ccske a eVTopske Literature 15. - 19. stoleti, Univerzita Karlova. Praha 1980 (Acta Universitatis Carolinae Phi!osoph'ica et Historica. Monographia LXXXIV). Mimo podania na karcie tytułowej roku wydania 1980, praca ukazała się druk·iem dopier" w 1983 roku. 16 Np. O. Kaspar, Latinskci Amerika v dHe Jana Amose Komenskeho, "Studia Comeniana et Histcrica", t. 14: '1984, C. 27, s. 58 - 64; t e n ż e, AcUvidades franceses en Brasil a med-iados deI siglo XVI Y su repercusión en Bohemia, "Caravel1e. Ca-hiers du Monde Hispanique et Luso-Bnisillen". I 43: 1984, s. 3;j - 42. 11 F. Vrhel, O. Kaspar, Texty nativni Iberoamertky. 1. Predkolumbovske literatury. Praha 1978; O. KClSPaf', Te:rty nativni Iberoamertky. 1'1. SlOvesnost Indtanu Jizni Amertky, Praha 1982; F. Vrlt"" Q. Kaspar, Texty nativni IberoameTiky. III. Folk!6r Mezoamertky. Praha 1984. �RECENZJE 259 Opublikowane w skro:11I12j szacie graficznej, techniką offsetową i w niewl:elkim nakładzie tomiki godne są polecenia wszystkim osotom odpowi·edzialnym 2:s. kształcenie etnografów w Polsce, gdzie od lat odczuwa się poważne braki per';o~ naIne i "mater,iałowe" w nauczaniu et:1ologii powszechnej. Tego rodzaju wydawnictwa, jak czeska antologia, powiny być pierwszym i podstawowym sposo~m rozsz2rzenia horyzontów i częściov,;ego choćby zaradzenia sytuacji, która w dającej się przewidzieć przyszłości nie ma chyba wiQkszych szans na radykalną poprawę· Pozostawmy jednak na boku rady, aby poświęcić k.ilka słów zawartości a.ntologi i. Tom pierwszy, obejmujący Ji.teratu,'y przedkolumbijskie, zawiera wybór tet~stów powstałych w kręgu trzech wielkich cywilizacji amerindiańskich Majów'. Azteków oraz Inków. Teksty poprzedzone są wstępem pióra Franhska Vr.hela· w którym autor podaje w skondensowanej, ale :i wyczerpującej postaci charakterystykę literackich tradycji Majów, Azt·eków i Inków, zarys histor·ii badań ora;o: r.ajważniejsze problemy do dziś nurtujące międzynarodową społeczn03ć uczonyd' zajmujących się tą tematyką. Dodatkowe informacje dotyczące już kO:1kretnych tekstów indiańskich (ich pochodzenia, źródeł, wydań, a także objaśnienia t·erminó"." i;p.) zamieszczone są w kohcowej części tomu. Tam też podar~a została podstawGwa literatura przedmiotu. Analogiczn,] konstrukcję mają pozostałe tomy. Drugi, poświęcony twórczoś::: L:."t:lej Indian Ameryki Południowej i opracowany tym razem samodzielnie prYc'Z: O. Kaśpara. prezentuje mity, bajki, legendy i inne opowieści społeczności india'1skich Ze wszystkich regionów kontynentu. Oprócz wstępu, not do poszczególnych. teksców, wykazu źródeł oraz literatury, autor opatrzył dodatkowo zbiór tekstów i:1d.eksem postaci mitologicznych i gatunków folklorystycznych reprezentowanyd, w zbiorze. Tom trzeci, zatytułowany Folklor Mezoameryki, zawiera z kolei wybór z nad'er bogatej i dobrze udokumentowanej "twórczości literackiej" ludów zamieszkujących głównie Meksyk, ale w kilku przypadkach także inne kraje objęte termiLem Mezoameryka, a nawet nie wlicza:1e w obręb Mezoameryki (Indiani·e Curta z Panamy). Wprowadzenie do tego tomu, napisane ponownie przez F. Vrhela, Z3z~ajamia czytelnika z niektórymi teoretycznymi problemami folklorystyki i mito;c.r.awstwa, z pojęciem Mezoameryki oraz ze zróżnicowarui,em językowym i etniczco-kulturowym tego obszaru. Dodajmy. że dzięki współpracy O. Kaiipara i F. Vrhela niebawem siud?"c' prascy otrzymają nową trzytomową publikację pl. Etnografia Ameryki. Tom pien\!fZY, poświęcony etnografii Ameryki Poludniowej, złożony został do druku .. 1984 roku 10. Trudno dążyć do jakiegokolwiek ogólniejszego podsumowania po omówieniu. raru zaledwie publikacji, które w ostatnim czasie dotarły do piszącego te slowa. Poprzestafllny zatem na refleksji. Otóż wydaje się rzeczą niewątpliwą, że inten,:,wny rozwój studiów amerykanistycznych tak w Czechosłowacji, jak na Węgrzech. ~.asługuje na żywsz·e zainteresowanie ze strony polskiego środowuska amerykanistycznego. Postulaty nawiązania bliższej współpracy z obu blljskimi nam krajami pojawiły się podczas ostatniego walnego zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykanistycznych w kwietnriu 1985 roku. Moba żywić lCadziej:;. i "Jest on autor"m Apuntes tipo!ógicos szych prac. " O. Kaspar, 17" książek: Ovod do studia natlvnlch jazyku de las lenguas natiVas del Paraguay (Praha F. Vrhel, "'edecKo-pedagogicku ćinnost ... , s. 43. lberoamerlk.y (Praha 19,'" 1981) oraz innych mniej- �260 RECENZJE ie inicjatywom tym towarzyszyć ,będzie częstsze niż dotąd prezento\\'anie dorotku ,2:"'1erykan:stów znad Wełtawy i Dunaju, a także z innych rejonów Europy, w po[<-cich czasopisrr:ach naukowych, nie wyłączając etnologicznych, Ryszard SKANDYNAWSCY Tomicki ANTROPOLODZY O TRADYCYJNEJ GOSPODARCE SKIEJ I JEJ ASPEKCIE EKOLOGICZNYM PASTER- Pasterscy ,nomadzi od przeszło 100 Jat są przedmiotem niesłabnąeego zaintere~"wan:a uczonych. To nie klęski suszy, których ofiar'l w ostatnim dziesięcioleCCi padaly w pierwszym rzędzie tysiące pasterzy afrykańskiego Sahdu czy Etiopli zwrócily uwagę w jakiś szczególny sposób na tę właśnie kategorit.; ludności Trzec:"go Swiata. W rzeczywistości fascyr:acja ludami koczowniczymi żyjącynll z wyp;łSU stad trwa w nauce europejskiej od dawna, Pasterzom, którzy zawsze ,[2:1owliJj zdecydowaną mniejszość w porównaniu z {)s.iadł,! na roli ludnością Ziemi, poświęcono zadziwiająco wiele uwagi. Można to zr'esztą zaobserwować także i w jX!lskich badaniach powojennych nastawionych na spoleczności pozaeuropejsk:",. Kajpoważniejszą, wieloletnią akcję eksploracyjną prowadzono przecie l. w Mo.:goli i. Różne cele przyświecały uczonym analizującym kulturę prymitywnych ko<:zoKn:ków pasterskich i nader rozmaite bywały efekty tych obserwacji. N,e zaWSL' zdawano sobie sprawę, ż,e system stadnego chowu zwierząt, stanowiący podstawt.; b:,-tu pasterza. jest tylko z powru prosty i łatwy do zr,ozumienia dla przybywajqcego z Europy badacza kultury, Przez długi czas nie zdawano sobie sprawy z szeregu czynników natury gospodarczej determinujących takie a ni,e anne po",t:powanie pierwotnych hodowców zwierząt. Nie pojmowano faktu, iż koczowniczy pasterze byli czc;ścią układu sił skazanych niejako na współdziałanie, W uklaclzie tym znajdowały siC; grupy rolniczej ludności osiadłej i osady typu miejskiego Hownie prz2sadni.e co naiwnie podkreślano zatem kontrasty już nie tylko w gc'5podarce, ale i obyczajowo-charakterologiczne, istniejące mit.;dzy wojowniczymi i drapieżnymi, lecz rycerskimi nomadami a gnuśnymi, przebiegłymi i tchórzliwyr"j mieszkańcami kupieckich miast, oraz biernymi godz'lcym się na status lli,;'\\Glników rolnikami z oaz, DZJiś dość pochopni'e z kołei zwykło sit.; obarczuć pi",'wat,nych pasterzy odpowiedzialnością za kłęski ekologiczne, których zrcsztą pudają ofiarą oni sami w pj,erwszym rzędzie. Coraz częściej jednak pojawiają si~ również uczeni polemizujący z szeregiem utartych, nieaktualnych łub nawet właściwie zawsze nieprawdziwych pogląc'ów na kultury pa~terskie, Weryfikacja tyC;1 ]'Joglądów u badaczy zjawisk kulturowych nastąpiła - jak się wydaje - dzi,:,' uwzględnieniu obserwacji dokonanych przez przedstawicieli dyscypłin przyrodniczych. Należy podejrzewać, iż w tym wzgłędzie nauki spoleczne były zapóźl1io;:t: w interpretowaniu działalności człowieka. Mechanizm l awet bardzo pierwotn':E=(J c:--.owu zwi'erząt stadnych ma swoje prawa biolog';czne, których po prostu ,c·tno::vafowie czy antropolodzy społeczni nie znali i nawet nie usiłowali częstokroć poznać, LH1a sprawa, iż z kolei przedstawiciele dyscyplin przyrodniczo-ro!r.iezyc:l :',i~ zawsze i nie od razu podejmowali trud at:alizy funkcjonowania form gospoc'arki "prymitywnej", "ekstensywnej i zacofanej", skupia,"lc swojej uwagc; raez"j ra próbach przeszczepienia 'Europejskit'j techr:ologii rołnej l~a grunt ko!oniaJ.:lyeh a Pć,z- �261 RECENZJE r.jcj nicpodL~glych krajów Trzeciego Świata. Także WŚ~'óc1ckOllomistóv •.' ro'ny:h VII,:z;ltkowo dzi cdzi r a:ndywidl:alnego gospodarstwa pastrzerzCl-nomady, lub na wc: osiadłego w:cśniaka oazy czy sawanny, była dzi€dzlną trudną do dociekań, ni_atrakcyjną i rajchGtniej pomijaną I. Dziś sytuacja w nauce św;atowej ulega zmiał:ie i wystarcza zapoznać siG z progran:ami badań wielkich centrów zajmujący'c;: si<; Trzecim Światem. by zauważyć, że problematyka współczesnego gospoc1arstv •.·a indywidualnego znajduje siC; tu La pierwszym miejscu. Nie oznacza to jedllak wc"-Ie. by dla i,:1dywicłualnego gospodarstwa rodzinnego w Afryc€ czy Azji nastala cł·z;'.; era życzliwości. W praktyce bowi'em indywidualne rolnictwo osiadłe, a w je:;zci."' większym stopniu wędrowne pasterstwo znajdują siG w Trzecim Świecie pod pre'.':,] co najmniej dwu siL skrajnie pojmowanego i prymitywnie realizowanego przez n:-:które z niepodległych rządów centralizmu gospodarczego, lub też nowych na tYT tereni€ lccz agresyv,!:lych ~'ł kapitalistycznych, określanych m'anem Clgrobl<:;il~esSU. Węclrowni pasterz2 nie cieszą siC; dobrą opinią w sferach rządzących mlodY:::l patlStw Trzeciego Świata. Oficjalnie nazywa się ich sposób życia zacofanym, n'~produktywnym, chociaż niejednokrotnie to właśnie tylko plemiona pasterskie '21 w danym kraju jedynymi producentami mic;sa, mleka i skór, co wstrzy mujc adm::listracyjne zapqdy likwidatorskie. Ale sezonowe wGdrówki pasterzy, wynikają':2 z kO:Jieczności gospodarczej, komplikują stosunki w regionach przygran:cznyd~. Ri.1ChliwoŚć nomadów utrudnia pobór podatków i rekruta, k{)mpiikuje pati5twa,v~ programy oświatowe, Faktycznie zaś nomadzi nie użytkują dziś wcale ol.Jszal'l'Ji.':" marginalnych dla rolnictwa osiadłego. Ich tereny wypasów były nimi niegdyś. w cu~;ach prymitywnych mctod uprawy roślin. Obecnie, dla nowoczesnych farm towlI'o'",;ych i kapitalistycznych projektów uprawy l:awadnianych plantacji, pastwisin koczowników stają się terenami nader cennymi. Doc:ajmy wreszci'e, że w każd",,, raz:e w Afryce, gdzie przez kilkaset lat pasterscy nomadzi tworzyli uplzywi1L;;)\'.at:ą \\'arstwG rządzącą na rozległych obszarach, obecnie role się odwróciły. W o~~1',"S:~ władzy kolonialnej do szkól misyjnych uczęszczali przede wsz.ystkim ,y,:,,}w:! pogardzanego przez pasterską arystokrację rolniczego pospólstwa p;emion ni> gdyś zdominowanych. To oni z kolei przejęli rządy w Afryce po odejściu koloniz},tora i wcale nie musz,l pa:ać sympatii! dla c'awnych pasterskich plemion, ktÓl'YC::l pogardę znosili ich ojcowie. Nowe elity władzy coraz częściej wchodzą w bliskie p3rozumienie z kapitalistycznymi spółkami rolnymi lub też na wlas:lą n;kę orga>iz;,;ją prz2dsiębiorstwa rolne, wywłaszczając zarówno prym:tywną ludność rolniczą jak i pasterską z najatrakcyjniejszych rolniczo terenów, w dodatku pod plaszczi:l',iem postępu i krzewienia cywilizacji. Stosując w istocie wyzysk gospodarczy W';bec swoich pobratymców chętnie zresztą wykorzystują fraz'2010gię naukową. jak,< c'ostarczai'l ·:m angażowani do projektów rozwojowych zagranicz:1i eksperci. Para szwedzkich antropologów spolecznych, Anders Hjo:t i Gudrun Da',L ~;)(;dzEa w latach 70-tych rok w ~ercu sawanny kenijskiej, publikując w roku 197:-J dwie osobne książki stanowiące uzupełniajc1cy się plon obsen\'acji. NiezależF'ć od nich jednak wspólnie wydali drukiiem już w roku 1976 studium !la tcmat Pl.:i- t Pamiętan1 ogólnopolską konferencję na temat [rozwoju Trzec.iego Świata, zorganiZO\v.l~:.ą latach 70-tych przez Polsk', Akademię .Nauk pod Warszawą, gdzie jed"n z referując::~" problematykę rolnictwa kraju afrykańskiego z całą powagą dowodził, iż indy"'idualnc gos;,>,darstwo Afrykanina nie może być zupełnie przedmiotem naukowych badań ekonomiczny":_'. z uwagi na niemożność dokonania w nim jakichkolwiek wyliczeń. Autur referatu widzIał .ie, d:'nie możliwości w korzystaniu ze statystyk dostarczanych przez miejscowe par:stwowe g,'\s.i'-)tlfi"fstwa rolne, nader zresztą \.v tynl kraju nieliczne. '.I! �RECENZJE 262 T!~jtY\V:1egopasterstwa koczowniczego Afryki i Azji". Wykorzy,;tano w nim zaró\\':,o '.'}Jasne doświadczenia zebrane pośród kenijskich Somalisów i plemienia Wasa ęanma, jak również i obsz·erne piśmiennictwo obejmujące przeszlo 300 pozycji, W}',lanych \V ciągu ostatnich 25 lat. Badania nad pasterstwem przyniosly Szweclo:n 'j:·01'Y rozgłos j wzbudzily szacunek środowiska naukowego. W roku 198,3 Andc's H)ort stan,!ł na czele dużego, międzynarodowego ośrodka naukowego, Skandy::aw~j,ego Centrum Studiów Afrykanistycznych w Uppsali. Książka szwedzkich badaczy ma ilustrować ekonomiczne aspekty wspó!czesn;.:j g:.spodarki past<:rskiej z punktu wlidzenia samego pasterza. Próbują w niej odpo\',JC'clzicć, w jaki sposób wielkie stada zwierząt mają zapewnić byt rodzinie pas';'.,'sk:ego nomady przez cały rok, chronione przed skutkami suszy, epidemi<lmi lub re.bunku, Dahl i Hjort celowo starają się ograniczać do tradycyjnej gospodarki i nie rozpraszają się na kO:lt.ekst obyczajowy, charakterystyczny dla rozmaitych j:>:mioll i r·egionów omawianego obszaru. Czynią tak świadomie, podkreślając julnak, że nie lekceważij owego kontekstu. Tym ni'emniej obyczajowość pierwot:-.:y.:h pasterzy stawala się zbyt często powierzchownym pretekstem do dezaw'..I0':.;m'a poczynań ludów pasterskich, bez rzetelnych prób zrozumic!:ia mechanizmu c;;:ala:,ia ich gospodarki or2,Z czynników biologicznych i ekologicznych, które (k:'in11inowały ich poczynania. Do takich charakterystycznych, a jednak najcz<;3(':,'j z gruntu fałszywych tłumaczeń faktu powiqkszania siG stad przez pastern )C;,]ł.:Ża! oel dziesiątków lat "chód uczuciowy" zwierząt, rzekomo :rracjr)liaJna d"ż;~r;:ić do posiadania jak naj liczniejszych stad wyłclcznie z przyczY:l prestiżowych. ;'-,:glądy te ugruntwaly sit; szczególnie po roku 1926, kiedy to amerykański antro:>;()g społeczny M, Herskovitz sformułował na wet pojqcie ,..East African cat:l;~ vmpkx'·. Autorzy szwedzcy dowodzą, że mechanizm biologii stad bycHa. ow:cc, ;;"z. a tym bardziej wielbłądów, jakie trzymają nomadzi, był do niedawna o v:i2:~ n1:1jcj zna:1Y uczonym, niż mieli się oni ochotq do tego przy:mawai:, Doch')" ~'::.;;} niejednokrotnie' do zupełnie naiwnych rozważa!'l na temat nieprodukty\o'.>':c: opaso'wej ezy mlecznej bydła tubylców Afryki Wschodni2j w porówI~an:u ciz' j';'jizyjskiego bydła europejskiego. Przy czym zupełnie nie brano pod u\\ag:; :·;:.:~tu, że ow~' szlac.hetne oc!mia,ny z klimatu umiarkowanego nie mog!} by żyć ';; warunkach stad w si,epj'e czy sawanni2 tropiku. l\ nadto - gdyby nawet przc.:',.'y ,=,zokklimatyczny - ich produktywność zmalałaby gwałtownie. Wreszcie stada ',n;ymane prz.ez ludy koczownicze służą im do innych celów produkcyjnych LeŻ Lo:en:<;ta Z euro~jskich lub ameryk.a11skich ferm, Pierwsze 4 rodziały studium Dahł i Hjorta na temat ekonomicznych aspek;,: .• ;'J nomaelycz:1cj gospodarki pasterskiej korzystają z dotychczasowego piśmil':1,::ctwa w celu Zbudowania modeli ewolucji stada. Autorom chodzi o ;':akr~,,~,l1ie minimalnych i maksymałnych ograniczeri. i możliwości tradcyjnej gospo(,<'ki pasterskiej, Ilustrują także faktami konieczność uzyskiwania danych możii:,vie dokładnych w analizach funkcjonowania tej gospodarki. Nawet :1iewielk::~ ;"~2n'ce śmi·ertelności i plodności stad mogą zupełnie, zdani~m Dahl i Hjor1.a, ZJYJil'nić' obraz, Uczeni rozpatrują kolejno najpienv ogólne możliwości wzrostu ~:iida bydła \V kilku wariantach, następnie stada wielbłądów. owiec i kóz. Wszę .... (;;"1' opi.erają się głównie na danYch dotyczących zwierząt chowanych w Afryc:, '1,\' , G. Dahl i A. Hjort, Having Herds. Pastoral Herd Grou;th nnd HOllsellOld Economy, f','ckho!m 1976, Zob. też A. Hjort, Savanna Town. Rural Ttes and Crban Opportunitics til ::,,·thern Kenya, Stockholm 1979 oraz G. Dahl, S"ffenng Grass. S"bsistence and society oJ ",','"so BO'rana, Stockholm 1979. Obie książki stanowią plon badan kenijskich i z uwagi c.1l .hoje bogactwo problematyki zasługUją na odrębne omówienie. �RECE~ZJE 263 ~Vschodnicj, a także najpopularniejszych odmian bliskowschodnich. W początko·.'''.ych rozdziałach celowo Szwedzi rozpatrują wzrost stad wyłącznie na pod3taw:.~ ijologii zwierząt, gdyż dopiero w dalszych partiach książki zajmą siG innymi >zyczynami powiększania się ilości trzymanych przez pasterza sztuk, a miano''>;icie zjawiskiem redystrybucji, bardzo charakterystycznej dla kultur pasterskich. ::arazil' autorzy próbują w sposób modelowy zastanowić się nad tworzeniern <t; od podstaw ;;tada, którego przeznaczeniem będzie \vyżywienie jednej redziny ,-:asterskiej. Wiadomo, iż wśród plemion nomadów żyjących na pograniczu Ker.:i j Etiopj,j dziecko płci męskiej w momencie urodzenia otrzymuje "na własność" l jałówkt;. Nast<.:pną dostaje w wieku czterech lat przy okazji pierwszych postrzy;:Cyn i nadania imienia. Ten sam chłopiec mając lat 14 podlega obrzezaniu otrzyP,ując daJszą jałówkG. Gdy weźmi·emy pod uwagę przeciętne możliwości rozrod<:L,' micj,;cowych zwierząt, uwzględniając typowe warunki losowe, a nie klęsk~, r:lszcząC'l dobytek nomadów, to okaże sit;, że młody przedstawiciel społeczności ,;iJst-crskiej w wi·eku Jat 24. a więc wtedy, gdy pragnie założyć własną rodzinę, '""dzie posiadaczem od 35 do 57 sztuk bydła, w tym od 10 do 17 krów mleczny c:\. ':.:ado zatl!m znajduje Sil; dopiero na granicy wyżywienia dwu lub trzech os<>'1. "lus; ono dalej wzrosnąć by jego właściciel uS'amodzielnił się i zapewnił sobi'e, żo·."e i dzieciom względnie pewną egzystencję. Moment ó-.v miał z pewnością istotne ,naczenie w rytmie życia młodzidy ludów pasterskich. Wiadomo przec'eż, że do""śli młodzieńcy z koczowniczych plemion wschodnioafrykańskich nie zawierali ;·'.ałżeństw. przć'z kilka lat należąc do klasy "moran", wojowników, żyjących w ,'<dym pogotowiu zaczepno-odpornym. Następnie Dahli H j.or,t analizują skutki klęsk, jakie dotykają społeczności ;~",sterskie, przede wszystkim w postaci suszy i epidemii. Lokalne katastrofy, ni,:cZ;jce pogłowie, odczuwa pasterz mniej drastycznie, gdyż w takim wypadku za('LYna działać mechanizm powiązail społecznych, umożliwający redystrybucję zwi€,':'-'lt. Prawdziwą kl\;ską jest katastrofa regionalna, niszcząca stada na rozległym "szarzt'. l\utorzy :-;tud:urn drogą skomplikowanych wy!iczel'! i tworzenia różnych ,'"odeli hipotl'tycz!1ych kh;sk dochodzą do wniosku, że wschodnioafrykańsk;e stado ;;ydła nie powinno ulegać redukcji wiGkszej ni o 2SO/o w warunkach normlanych. ··V !Jl'aktyce jednak musi ono być przygotowane l'a katastl'Ofy i wobec tego każdy 'Cladycyjny hodowca będzie je powiększał na ile tylko może. Granicą górną stai ie sil: brak sily roboczej i wówczas rastąpi rozdział siad. czasowe przekazywan:e J\vic,t'z<lt in'lym rodzinom. Nie znając skomplikowanych obliczel'! demograficznyc:" :~:('fwotni pasterze posługuj;] si\; wiedzą nagromadzoną przez pokolenia, która ra'.:azuje im pow:\;kszanie stad, gdyż n:eszczęścia są praktycznie nieuniknione i nieu;)!aganie cz\;ste. El·ement uczuciowy, prestiżowy, obyczajowy. jest wtórny. Pasterz n1a na u wadze konieczn,ość utrzymania 'swej rodziny przy życiu. :\'aturalnie. jegO) typ gospodarowania różni siG od nowoczesnych rancz kapitalistycznych czy :".'1'111 hodowlanych, lecz, powtórzmy, inne są także cele jakim służą owe stada i \~Vie l' Ze} t. Z kole: autorzy studium zajmują się indywidualnym gospodarstwem roclzinnym f)a.sterza, najmniejszą samoclzidną jednostką gospodarczą. W tym celu tworz<:j mo<it] rodziJ1Y, z!OŻO!wj z 30-letniego ojca, matki lat 25, która jest \v ciąży. dwojga dzieci w wi<:ku trzech i ośmiu lat, a nadto l5-letniej dziewczyny i 18-letniego chłopca mieszkających przy owej rodzinie i spełn:ających powinności służebne. nahł i Hjort wyliczają hipotetycznie zapotrzebowania na kalorie dla owej rodziny" 'tarając SiG jak zwykle wypośrodkować swoje stanowiSKO z dostęp!~ej im literatury. ;.;westionują przy tej okazji stereotyp pasterza "aktywnego, lecz nie wykonują-: ,~go ciężkiej pracy fizycZ!Il'j", jaki od lat spopularyzował się w literaturze nauko- �264 RECENZJE wej. Dowodzą nych z wlasnych hodowców wet podczas musi obserwacji pracować długich terenowych, ciężko marszów na przy upale, o jakim nie śniło. Kwestionują zatem rzekomo da'lych przez nich społecznościach. Stada tutaj dostarczają mleko, zwierząt. a pasterzowi krew Mięso, spożywane faktycznie dla pasterzy ków produkty roślinne, IMleczność ropejskich, łorów bydła lecz kszości trzymaneg.o się, mleko pasterzy jakoby roślinne za:lO\vyeh ogrodów. które niemal mieli l\Tasajowie. Rzecz ciekawa, zdrowsza dla Jeszcze i obfitsza utrzymania W okresie cluższą suszy metę cyjnego jest o'zczędne. samców Poza gij!lymi, p:'erwszej gdy zdrowe zabija A kolejności, a pasterz pasterskich, mięso (bak że wlaśnie nie Ow rozdział nic zabija w w niszczy między zwierzGta które i nie inne. w padły, muzułmańskich, kl~ski pali, głodu, lecz mięsa to w rzecz niejako rna okresie kozły ja"!1a, dla serow, cele zupdnie •. . pasterzy. za ni- czy reL- braku lub raczej ofiamc. podziału ó:adnianie argumentem. iż duż:l ilość mięsa może siG łatwo strony ustalone obyczajem systemy kolejności urządzania ma"' produktów" mlek,;, barany \': wy jat .. że S;',('reg nienlL l- trad>- Wiadomo, padłych uczty nom sytuacje to regułq. obrzędowych rodziny jest rodzinnymi epidemii. dokonuj'le 'l to na z - powszechnie raczej jest dl'. dzi~dz:na tych jest zwierz'1t uczt Są nie w ci'lgu żywnościowym groźby chociaż spożywa zaprzyjaźniane Bywaj'l, szereg'..! 15, a w cza" suszonej, wszystkim obliczu rytmie formie siG j na.stGP' rzutuje n'e z obrzędami zabija duże. mleko uważane przede wówczas by, o konieczności uzup~" "tad nie upilnuj,] ,t, produktem spożycia się i obyczajowym okresie mleku Li~"''' masajoika podajq uwzglQdnicnia w diec niccałe mogil konserwowania związanymi zwierzęta zwierzęta, szczególnie Interesujące. po uroczystymi, głodem. się nieraz do codziennego przed się świeże pozostaje możliwości drugim dla i surowe, możli \' wyliczenia strony świadczy kolosalnych rzecz J ale i z"',, O niezbGdnY' 10 do od Z jednej w'> Afar", jest tu którzy ich e \v.- codzien'lej dieta mlekiem potrzeba mlecznych gorqcym okazjami zwierzęta broniąc Nadto - świadczą wykarmić do 3iO sztuk, produktów oczywiście zabijanie niech Szwedów, jednak dobitnie sąsiadów. Tak pasterskie W klimacie bydła suchej wzrośnie pożywieniem. przechowalnictwa iVIięso kow2, ich pory to w - s~ac1a" plemienia osiadłych. przez 1 człowieka okresie społeczności klarownego itp. zawsze są duże. sumuje w liczba wyłącznym lecz deszczowej już wielkich stad. Z drugiej swojej diety u rolniczych sadność niania dów pory ilościach z ferm sit.: w stanowiły rolniczych, lO'l rol' past(~rzowi tylko uczonym .i' ; wzglQcicm waha mleka roślinne wierzyć przytaczane ta gdy w h ,- od bydla pod dostarcza udział .ich ludów pasterza jakość uprawiaj,!, duży jeśli otaczających Wschodniej Ale uporczywej niż - niż z afrykw'lsldego 1963 produkty rezultacie podstaw'l W diecie pasterzy, figuruj'l tylko z handlu wymiL'lmego chętnie szczegółnie w roku rodziny badaczy Afryki jcwe liczby: 2 - 3 krowy. nomadzi czasów iż w MężczY7Jl1a 4 litry mleka. pochodzące nie niższa że że wymic'niaj'l przewyższa Mleko kalorie ccremonalnych, który jest roku. a n·- kOl'lCZy siQ lakt<lC..,; okazjach za mleka pory opalu, na tym, których przy Dodajmy, od pokarmowych. dziennie produkty ostatnich tego europejskie. konsumuje sna. także Do w pasterzy jakość zależnie 'składników wszystkim przez że cZQŚć tradycyj- noszeniu Z i miQsa. okr'esy, raczej charakter towaru, uzupełniające dietę. uważa odżywczych tradycyjnych przede najmniej zapotrzebowanie krwi przetrwać co bydła, przcciQtnemuEuropejczykowi.; mniejsze mleka, pozwala żc pojeniu km'· pIemirF; l1:e jad, k')l1oicli1:ujL' ,': ~'jiC;sa sic micdzy V·· ;"1"iadov, praktyczne uz.;,· zepsuć. Z drugiej jedn;,', wspólnych uczt mięsnyó.-h �HECENZJE 265 Śi."i.;)dczy!yb,\' może o l11L'chanizmie kulturowym dy,;trybucji tego ważnego ,;kb:!n:ka pokarmowego mit:dzy ca;,! spokcznością lokalną, Krew jest trzecim ,;l<ladnikicm tradycyjnej diety pastcrskiej, Hoclowcy pu,;zcn.j,) krt.'w tylko n:cktórym kategoriom zwierząt, przede wszystkim hyc!lu, nickiec<y td~że wielbiądom, Zacho\\'uj'1 przy tym szereg środków ostrożności, hy zlVierzt;·:., ~adm:ernie nie osIabić i nie narazić na padnięcie. Krew konsumowana jest w okteoSil' ,u.-;zy. w braku ojpowiednich ilości mleka. lVIusi być spożywana llatychm:ao;t. hy nie uległa zepsuciu. Oparta na produktach z\\'jcrzqcych dieta pasterska niejednokrotnic bywa uzupc!niona !labywan'l żywności,,) od rolników. Na ogól jednak wyraźne odchodzet1:·~ od tradycyjnych sposobów odżywiania s·ię na rzecz produktów rcś::nnych na:ot~ruje u pasterzy w sytuacjach kryzysowych. Uczeni szwedzcy twiercizą, ŻC w normalnych warunkach pa,;terz wyzbywa się zaledwie aUlo swojego stada, przeZl','~czając je na ubój lub sprzedaż. Dodać należy, iż pewna ilość zwierząt na u!:ój niezbędna jest rodzinom pasterskim do zorganizowania tradycyjnych przyjt;ć, SpDtkill'! i negocjacji, na których zasadzają siG stosunk'i społeczne, przyjaźni"" sojueZ,: i ogólna. nieodzowna w tym systemie gospodarki zasada przyjacielskiej redystry·bucji zwierz,!t. RodziJ'a pasterza nic mOże sobie pozwolić na życie w izola::jl wzglt;dem S<jsiadów. Dlatego też zjawiska wyprzedawania wiGkszych niż zWY'::·" i}ości zwierz'lt nie należy l'lczyĆ ze zwyciGstwem nowoczesnej id\:i "utowal'owie:1j'} chowu stadnego, propagow<!'\ego przez lokalną służbę rolną, lecz po prostu pooejrzewal' w nim przejaw narastająccgo kryzysu gospodarczego, ekologicznego {:zy politycznego. Zjawisko dywersyfikacji chowanych stad wyjaśniają Dahl i Hjort przyczynan,' b'ologicZllo-ekonomicznymi, Tak :lp, stada kóz i owiec łatwiej padają ofiarą chG1'0-1).lecz szybciej je można i mniejszym nakładem kosztów odbudować. Sta::", bydla i wiclblijdów co prawda bywają odporniejsze, lecz gdy padną ich odbudow,< b'wa dłużej. Obserwuje siG. że slabsi ekonomicznie nomadz.i poprzesta',,\'ali 11(2jednokrotnie na trzyman:u o\\,'('c i kóz. Grupy moc:1iejsze, jak np. hodowcy wi:-i,ł::łądów w Arabii, cieszyły sit: posród swojaków większym autorytetem. Najcz:;śc:ej łączono w gospodarce pasterskiej parę gatunków zwierząt. których rytm biologiczny uzupc!niał sit;. dająe właścicielowi korzyści już chociażby w postac'i dlużs~·ego okresu laktacji w ciągu roku, Para szwedzkich antropologów zadala sohi', trud zbadania rytmu eksploatacji kilku podstawowych gatunków zwierząt w ,,({mianach trzymanych przez pasterzy Afryki i Azj-i Zachodniej, Chowanie paru gatunków zwierząt narzuca jednak rodzinie pasterskiej osobT= systemy wypasów i komplikuje zabiegi wokół stad. Wynika to już chociażby z faktu. że wil'lbłijdy i bydło rogate wymagaj'! rzadszych wodopojów niż owce i kozy, Stada małych zwierz;)t muszą zatem przebywać o wiele bliżej wodopojów, nit inne, sz-czególnie w porze suchej. Ale i bydło nie może być puszczone samopas, gdyż. wó\vczas wypasłoby trawt; najobfitszą. rosnącą wokół studni i miejsc pojenia. )}{)świadczeni nomadzi pasterscy zmuszają zatem swe stada do przebywania w oktcSlC de,ączów na dalekich. lich,:zych pastwiskach, póki zwierzęta są silne i mag", z,:licść dalekie wl;drówki do wodopojów .Atrakcyjne tereny w pobliżu wodopoj,'h',i t.:żytkuje się natomiast \\' okre.,ie suszy, naturalnie przez stada zwierząt duży:". Obszar wypasu bydła rogatego przypomina kształtem kolo lub elipsę, przy cz:(tn punktem centralnym jest tu obozowisko i wodopój. Natomiast t-8reny wypasów w>'blądów tworz,! wielką p<;t1t: wokól stud::.i czy wodopoju. Po linii owej pętli pn:2sliwa sit; stopniowo obozowisko. znacz:1ie oddalone od źródła wody. Wielbłądy wytrzymują o wiele Icp'ej upal. nic'dostatek wody i przemarsz-e na wielkie odleglo.~c;. ,>,' pa<;ie ~i(: ich z bydh'm nigdy już chociażby dlatego, ponieważ zwicrz<;ta t·, �266 RECENLIE lJ'Jruszają się na pastwiskach o wiele szybciej. Zreszt'l jest szereg innych powodów izolowanta wielbłądów od bydła, jak mniejsza odporność tych pierwszych na pewne pasożyty czy niechęć wielbłądów do zbyt wilgotnego dla nich środowIska. Pojenie wielbłądów ze studni na sawannach, polegające na dobywaniu wody z dużych glębokości, wymaga liczniejszej siły roboczej niż analogiczna czynność przy stadz:·e bydła, zużywającego zaledwie połowę ilości płynu, którego wymaga wielbłąd. Zdywersyf.ikowane stada wymagają skomplikowanego podziału pracy w rodzinach pasterskich. Tak np. niekiedy owce i kozy wypasane S4 przcz kobiey dzieci, jako ż·e te zwi·erzęta muszą przebywać bliżej obozowiska i wody. ZwieI'z,:~a d ",że powierza się opiece dorosłych mężczyzn. Nie jest tD zresztą regułą, gdyż c/.asem .stada dużych i małych zwierząt Sćlwypasane przez mężczyzn dorosłych i pd.;lg.sprawnych, pełniących zarazem ro](~ straży przed rabusiami. Na Bliskim Wsch()~ d;tie, gdzie przeważają liczne stada owk·c i kóz. opiekę nad nimi sprawują naJc":ściej pasteI've wyspecjalizowani. Osobnym problemem w dzieleniu stad i organizacji pracy jest system, w wyniku któr'ego grupa zwierz4t mlecznych musi paść się nieco bliżej obozowiska. by c/')starczyła pożywienia na co dziel\, a reszta sztuk pasie się dalej. Wreszcie wzmiankowany system rozdzielania zwierz'lt między czlonków rodu i przyjaciół w zamian za zezwolenie im na korzystanie z mleka wypasanych sztuk, to znany w Afryce i Azji sposób zabezpieczania się przed rabunkiem. epidl'lm~ i calkowitą klęską gospodarczą. Zresztą te rodziny, które nie są IV stanie zapeviIuć ')pieki stadom we własnym zakresie, muszą korzystać' albo z najemnych pastuchów', oJbo też "wypożyczać" stada innym, które obfituj'l w silę robocz'l. Owym probk~ mem sily roboczej w tradycyjnych społecznościach pasterskich, przede wszystkim afrykańskich, elerpiących na klęski suszy, zajmuje s:ę w,pomniana para szwedzk:ch badaczy w osobnym raporcie dla SAREC, czyli szwedzkiej agencji d:a '.',spólpracy badawczej z krajami rozwijającymi się". Zdaniem Dahl i Hjorta gos:' podarcze zjawisko "wypychania" nadwyżek pasterskiej sily roboczej na skutek coraz częstszych kryzysów przeżywanych przez nomadów tylko pozornie może' być lOzwiązaniem trudnej sytuacji. Są bowiem ludzie, którzy pojmuj'l sprawy nad"r [(..',chaniczn:e rozumując, że im mniej nomadów, tym mniej stad zwierz,!t i ty,:l 'amym mniejszy nacisk na ekologiczne zasoby pastwisk. \V rzeczywi;;tości natom)ast zaobserwowano zjaWiska odwrotne. W miarę jak setki rcdz,in pasterskich U',)·· G!' swój dobytek. wielu mlodych ludzi, energicznych, a zarazem stanowi'lcych no,'realnie trzon plemienej siły roboczej, szuka pracy emigruj'lc do miast i miastecz'c'k. Zmienia się struktura sily roboczej w okręgach pa;;terskich. Emigruje bo·· w:em mlodzież nie tylko z rodzin i obozowisk. które utraciły dobytek, lecz takzc itaka, która utraci la wiarę w dotychczasowy styl życia i pracy. Opiekę na,! ,tad<jmi przejmują stopniowo kobiety, dzieci i starcy. DorosIa młodzież znajduje ~,(: d<;lleko poza rodzinnym obozowiskiem. Teraz już nie ma komu organizować wielkid1 przepędów stad na dalekie pastwiska w sezonowym rytmie. Z konieczności kurczy się tym samym również areal, na którym operuj4 stada, gdyż brak siiy 1'01",czej do właściwej !lad nimi opieki. Nie pozostaje to bez wplywu na "tan za',)bow naturalnych. Nadmiernie eksploatowane tereny wypasów zmieniaj,! ;;it; w pustynię i zdeptane klepisko, a odleglejsze obszary leż'1 odlogiem. Złudzeniem byłoby także mniemać, że raz wypchnięta czych siła robocza powróci do nich po zdobyciu pieniędzy 'G. Dahl I A. 1~79, Stockholm. Hjort, Pastoral Change and Tile Role oj z obozowisk koczll\\<" w miastach i Lintcnsy- Dl'Ouyht. SAREC Report. R a: �267 RECENZJE !'\kujc lub nawet zracjonalizuje gospodarkc; pasterską. Ludz:e ci raczej decydują "ię lla łączeni~ posad rządowych (jeśli je zdobyli) z udziałem w interesach ha;l':;lowych, w czym pomaga im status pracowników administracji i uzyskiwane '·.'meksje urzędowe. Chętnie inwestują w nieruchomości, np. domy czynszowe pu· ,'nia·stach. Ewentualni~ partycypują w popieranych przez rządy "rozwojowyci:' i~~ojektach organizowania rancz kapitalistycznych, czy rozmaitych niby to przed"ęwzięć spółdzielczych. SpolecznoSci pasterskie zawsze były, zdaniem uczonych szwedzkich, rozwa:'.l.wione majątkowo i społecznie, al·e ostatnio przeżywają zjawisko łączenia siC; daw·.ych, tradycyjnych €lit starszyzny plemiennej z nowoczesnymi, wpływowymi sfe'! <lmi administracj i państwowej i rodzimego businessu. Na pewnych obszarach Afry~ to właśnie tacy ludzie biorą udział w tworzeniu owych rancz kapitali.styczl.ych. Na ,innych ten sam typ zamożnego pasterza posługuje się tradycyjnym ,;;y.. ,lemem patron - klient wobec swoich ubogich i coraz bardziej proletaryzowanych ,'.)bratymców, by umacnjać .swoją pozycję go&pcdarczą. Czy tradycyjni pasterze, p'l..ii)bn:e jak zreszt'l i konkurujący z .nimi dziś o tereny użytków rolnych ubodzy, ('.-obni rolnicy. są obiektem rzetelnych zabiegów rozwojowych, czy też raczej "a ogół niezbyt uczciwej gry ze strony obcego kapitału i rodzimych elit władzy'! !~,ropkę nad "i" wydaje się stawiać kolejne studium na ten temat, opracowam~ i,'zez inny międzynarodowy zespół badaczy zjawisk rozwojowych i kulturowych i. Zwracaj<j oni uwagc; na fakt, że tradycyjne grupy drobnych rolników afrykańskic'l ,l'mwane są przez wielkie przedsiębiorstwa rolne z atrakcyjnych terenów, prz(;·;";Cluanych pod uprawy towar{)we. Rolnicy ci wdzierają się na dotychczaso·.\,'~ ;1;1stwisk<J nomadów, zmuszając ich do nadmie:rn~go użytkowania pastwisk marg:','·sowych. Powstak więc reakcja łańcuchowa, która może nieść klęski ckologicz::i:. ale trudno obarczać' winą za nic pasterzy. Czy jednak proponowany przez obcc.~.~agencje i spółki model hodowli opasowej bydła leży w interesie setek tys;<;cy :,'madów'! 'Czy w ogóJ.e ich uwzględnia? Zespół uczonych twierdzi, że tradycyjna g'••.;poci<Jrka pastersk<J typu wędrownego nastawiona byla przede wszystkim na i'fodukcjl: mlek<J dla wlasnych potrzeb obozowisk pasterskich. Obecny natomiast ,,:erunek zapotrzebowania państw afrykańskich zmierza ku illtensyf;kacji _produkcji Jr'·ięsa. Powstałe w ciągu kilkudziesięciu lat wielkie skupiska miejskie i porty, :idogodnier~ia techniczne transportu i sieć koneksji handlowych z całym światem l' 'iwoduj'l wzrost owego zapotrzebowania na mięso. Inna sprawa, dla kogo będz,ie '.··,vo mięso przeznaczone. Autorzy opracowania dowodzą, że większość tego produktu !>iwędruje na rynki światowe, a zysk z jego sprzedaży trafi do kieszen: przed"awlcieIi wpływowych elit rządowych ,albo nawet i do międzynarodowych kon'. ·rcjów. I jedne i drugi,e zainteresowane są prymitywną i tanią siłą roboczą afry:'-;-'I1skich okręgów rolniczych. Zmiana profilu produkcji zwierzęcej z mi;,;eznego "<1 mięsny może natomiast uderzyć w podstawy egzystencji setek tysięcy rodzin isterskich dotąd nastawionych na gospodarkę żywieni'ową. Trudności organiz<l;:..jne i finansowe na drod"e do pełnej i pojrnowanej demokratycz::i2 modernizac;i "i • R.L. Me Cown. C. de Hahn, G. Haaland, The Interaction B.?tLGeen CulLivatior, and Live .. .';'}cl< Production in Semi-Arid Africa (w:) A. E. Hall. G. H. Carmell, H. W. Lawton (eeL,) .-1;]riculture in Seml-Ar!d Env!ronments, "Ecologlical Studies", vol. 34. pp. 397 - 3.12, Berlin-Het .. ';dberg~New York 1979. Warto dodać, że jeden ze wspólautorów. nor.weski antropolog z B~r .. f"n, Gunnar Haaland, opublikował sze,reg innych prac na temat współczesnych pasterzy afry .. ';·""'lS.kich, a pośród nich studium antropologiczno-ekonomiczne Pastoral DevelOpment Prog' . •,mmes and Anthropologlcal Info"matlon Feedback (w:) East Af-rican Pastoralism - Anth'·o .. ,,"logical Pe-rspectives and Development Needs, International Livestock Centre for Africa, ".'ldi" Ababa 1977, pp. J - 27. / �268 RECENZ.JE gO.ij)odarki rolnej Afryki są znane. Uczeni wyrażają obawy, Że w najbiższYJ1' ezase pauperyzacja i kontrasty majątkowe \V afrykailskich okręeach wiejsk~~!, b~dą się powiększały. Utrwali się model lan:ej siły roboczej, która pod2jmowCl" będzi2 w miastach proste prace, licho piatne, uzupełniane zacofaną, podlegaja'.·o, kryzysom ekologicznym gospodarką rodzinną w stepie i buszu. Elitom rZ'ldz')rym wcale nie musi znleżeć na owej deklarowanej modernizacji i rozwoju g(,,p::Jdar,czym. Zncofanic i powtarzające się lokalne katastrofy ekologiczne mogą pr7.:'czyniać się do trwania owego rezerwatu taniej siły roboczej. Rozważania uczonych, zarówno ekonomistów jak i antropologów, etnografó,'. czy socjologów na temat funkcjonowania tradycyjnych systemów gospodarczyc' ich przydatności w świecie współczesnym i ich ewentualnej obrony przed nieuZ'.~ad:lionymi zabiegami likwidatorskimi, są dla połskich badaczy kultur pozacu['!·pejskich nader pożyteczn,! lekturą, o ile naturalnie wypływają z rzetelnej znajr"mości rzeczywistości opisywanej w tych analizach. Od szeregu lat skazani jc'ste';my na fragme:ltarycznie tylko docierającą do naszych bibliotek literatun~ przedmiotu. Nie pozwala ram taki stan na wyrobi,enie sobie w miarę pelnego obra":l; sytuacji i poglądu ra to, co się w tej dziedzinie badań za granicą dzieje. Tyn' bardzi2j, że Polacy prawie zupełnie nie mogą prowadzić systematycznych badań t··· r'cr:o\\yeh ra temat wsi i społeczeństw agro-pasterskich Trzeciego Świata. Z ty!' ' wszystkimi zastrzeżeniami możemy jednak od siebie zaryzykować przYPuszczeni ,. że \IV ciągu najbliż:ozych 15 - 20 Jat koczown;cz'e pastcrstwo obszarówopisywanyf'!: przez prez·entowane tu zespoły uczonych przekształci się w różne formy tra!~"bun:ancji i osiadłego rolnictwa miesza::e[,). Należy powątpiewać, czy problem k,,ezowniczego i półkoczown.iczeg·o pasterstwa doczeka się w w.iększośc.i krajów A~i Zack,dn;ej i Afryk.iszybkiego j optymalnego rozwiązania. To znaczy t,akiego, któ:.:: tysiącom dotychczasowych koczowników zapewniłoby godziwe warunki życia i pnley w zmieniającej się dziś sytuacji społeczno-ekonomicznej. Wśród państw Afry\; i Azji Zachodniej istnieją, rzecz jasna, wieLkie różnice w możli wościach dok-· uy'kania przeobrażeń swojego rolnictwa. Kra}e naftowe dysponują na to środkan: Kraje ubogie mogą co rajwyżej liczyć na obcą pomoc. Tak w jednych ~ak i w dn.· gich zwracało się óotychczas prz'ede wszystk.im uwagę :na p,rojekty nawadniania. P'" zwalające na spektakularne i zyskowne uprawy towarow~. Mniej zaintereso\van:; budzily sprawy obszarów pół.suchych, być może dlatego, ponieważ tu o w:e',c trudniej o rozwiązanie. Zamożne kraje naftowe, jak Libia, już w końcu lat 70-ty,ch zaczynały inter.'so\vać się unowocześnianiem pasterstwa i przekształcaniem go w zmodcrnizowar"l gałąź go,;;.po-darki. Być może również i dlatego, poniew.aż trzon d7..isicj.szych Lib: iczyków to do niedawna przedstawiciele plemion pasterskich i pastersko-rolniczyelo Rozbudowa miast i wzrost potrzeb bogacącego się społeczeństwa krajów naft.·· wyeh powoduje większe niż dawniej zapotrzebowanie na produkty zw~·erzęce. St<'!ó .np. nie ma już dziś mO\\'Y o wielkim eksporcie zwierząt z obszarów Iraku r , wzór tego, jaki notowano tam w ubiegłym stuleciu. Przeciwnie, bogac,!ce SI; kraje naftowe importują obecnie mięso. W ubogich państwach omawianych obsz.:rów. szczególnie w Afryce, może przez czas pewien istnieć eksport mięsa i i'lny{'produktów zwi'erzęcych, przy braku zaspokojenia potrzeb ubogich grup ludno';',:: rodzimej, tak jak się to działo przed 100 laty na Bliskim Wschodz'c. O ile jedn<d: nie zostanie w tych krajach stworzona nowoczesna baza produkcji zwierzęcej, d,,· tychczasowa produkcja eksportowa może nabrać charakteru eksploatacji rabunkl.'v.ej. Opierała się będzie bowiem głównie na malejących i ogarniętych kryzys!'''obszarach koczownictwa i półkoczownictwa pasterskiego. powodując ich ponadto c,·raz szybsze wygłodzenie. Mocno już dziś wyjałowione terytoria pasterskie jCSZC,(.: �269 nEC"~NZJE (" prawda produkują, ale coraz m.niej. Na niektórych z nich dochodzi do coraz ,·.r:ważniejszych klęsk ekologicznych, zmuszających do udzielania ludności pomocy ( •.J"aźnej. W obecnym stanie bardzo rozległe tereny tradycyjnego chowu ekstensyw··'go nie nadajq siC; do gospodarki ranczerskiej. Wymagałyby zbyt wielklch na:ldów picniężnych i prac organizacyjnych, które znajdujq się poza zasięgiem mo" 'wości miejscowych rządów. Trudno oczckiwać po rzędach młodych państw Trzeciego Świa',a umiejętJ~ości ;'spektywiczncgo planowania i gotowości do rezygracji z doraźnych efektów rzecz ochrony potencjału ekologicznego i gospodarczego kraju. Ekipy rZcidzcwe 'c' mają doświadczeń w tym względzie. Działajq w warunkach o wielc trudniej.ych pod względem także i przyrodniczym niż te kraje, które leżą w rasie klimatu '''~,iarkowanego Europy i Azji. Nie mają nawet przykładów właściwego działania, 2c:'Yż o wiele bogatsze i pozornie bardziej doświadczone państwa naszego globu ;me doprowadzały u siebic do klęsk ekologicznych. Nauka współczesna dziś do','1'0 usilujc wypracowywać metody ochrony zasobów produkcyjnych środowiska ',' "piku i subtropiku, zarówno w dziedzinie produkcji roślinnej, jak zwierzl;cc'j. .two jest utyskiwać z jednej strony na cynizm i obJjętność elit rządzących, z drugi~j na konserwatyzm hodowców wieJ.błądów czy drobnych produc2ntów Gsa lub orzeszków ziemnych. Trudn;ej natomiast dostarczyć im konkretnych i wy:1Cllnych prQgramów działania, ratujących z impasu. Gdyby proces wyniszczania potencjału hodowlanego i roślinnego bardzo 1'0:,głych połaci Afryki i Azji Zachodniej nie miał ulec zahamowaniu, to w naj",ższych dckadach należałoby oczekiwać, że kraje te będą wymagały importu . vmości. już chociażby z uwagi na trwającą w nich eksplozję demograficzną. ,:=~ść· z nich, dysponująca śrQdkami płynącymi z eksplQatacji ropy naftowej i in, :.ch zas08ów mineralnych, przez co najmniej jakiś czas będzie sobie mogła po;)lić na {}płacanie importu. Reszta wszakże może się stać terenem :klęsk głodu 't:oraz poważniejszych wstrząsów społecznych, którym kolejne zmiany ekip rq':,;.,)cych nie zdołają zaradzić. Będzie chyba ·coraz częściej wymagała doraźnych form . mocy mic;dzynarod;]wej, co w rezultacie może w dalszej przyszłości doprowac;zić ;;topn:-owego ponownego ubezwłasnowolnienia tych terenów. Koczownicze paste:'".\'O tych obszarów i jego losy są tylko fagmentem ewoluGji gospodarczej i poL'...cznej Azj i i Afryki u schyłku naszego stulecia. T Leszek Dzięgiel BADANIA NAD IDEAŁEM PIĘKNA ŻYDOW EUROPY WSCHODNIEJ ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM CHASYDYZMU Tamar S o m o g y i; Die Schejnen und clie Prosten. Untersuchungen Zllm ,',;honheitsideol del' Ostjuden in Bezug auf Korper unci Kleicllmg unter besonderc1' F· rucksichtigung cles Chossiclismus. Berlin 1982 Pl'Zedstawiana ksiqżka to opublikowana praca doktorskc1 Tomar Somogyi m'"ana w Instytucie Etllol'ogicznym Uniwersytetu w Kolonii u prof. dr Ulli JOh<łll.,;J. Sk~ada się ona z 8 rozdziałó\\i. �270 RECENZJE \'1 rozdziale p'erwszym autorka omawia temat, cele badawcze, historyczne ra~ my czasowe, źródła i problemy badawcze oraz sposób ich opracowania. SZCZ2gólnie interesujący wydaje się dokonany przez T. Somogyi wybór źródeł. Korzysl.~, bowiem zarówno ze źródeł pośrednich (historyczne dokumenty, literatura rabinioLa, wspomnienia, fachowa literatura etnologiczna, źydowska beletrystyka, ludoVie piosenki, anegdoty i powiedzenia, literatura podróźnicza, ikonograficzne przecie stawienia postaci Zydów - głównie reprodukcje dzieł A. Rubensa), jak i bezp('~:!'ednich (wykona:lych przez siebie zdjęć strojów źydowskich znajdujących s' ~ zbiorach Wiedeńskiego Muzeum Historycznego oraz mu"eów izraelskich, osobiśc.·c przeprowadzonej i opracowanej ankiety wspomnieniowej). Podczas korzyslama z ta,: różnych metod i źródeł wyłoniło się szereg problemów, które autorka równie? częściowo omówiła i wyjaśniła jak je rozwiązała (na przykład: problemy tłumaczeń, transkrypcji obcych czytelnikowi niemieckiemu alfabetów polskieg·o i n1i'rnieckiego). W rozdziale drugim zostały sprecyzowane poszczególne terminy, które autorkt wprowadza (Volkstiirnlich - łudowy, Ideal - ideał, Schónheit - piękno), a takL zostały omówione wszelkie psychiczne, społeczne i kulturowe aspekty ideału piękl12' które w wiekach od XVI do początku XX panowały wśród Zydów wschodnic!' j je determinowały. Wymienia tu między innymi społeczne i psychiczne det€fm;nanty ubioru, motywy, którymi kierowano się przy wykonywaniu, wybieraniu i no,;:cniu poszczególnych części garderoby (ochrona ciala, moralny aspekt ubioru, po· laryzacja płciowa, różnice ubioru w zależności od wieku, przynależności do dan~J warstwy żydowskiej społeczności, moźliwości identyfikacji z całym narodem źydow· ~kim, motyw współzawodnictwa i potrzeby podkreślania swojego prestiżu poprz·:· noszenie dodatk'Owo biżuterii). Jednak i tutaj specyficzne żydowskie zjawiska, tZokie jak: brak róźnic między strojem dorosłych i dzieci ,(szczególnie dla płci n:ę~kiej), silne aspekty moralno-religijne ubioru - zostały przez autorkę zasygnaliz(', \vane i częściowo wyjaśnione. Ponadto w tej części autorka pozwoliła sobie n,', szereg wyjaśnień natury ogólnoludzkiej odnoszących się do sprawy ubrania w ogólć \',1 kulturze człowieka. Następny rozdział książki stanowi ogólny rys historyczny Europy wschodniej ze szczególnym uwzględnieniem terenów polskich od XVI do początków XX w Okresy świetności i upadku Polski dotykały, pisze autorka, nie tylko ~amycf Polaków, ale również Zydów zamieszkujących jej tereny, Z dużą wnikliwością i uczciwością Tamar Somogyi śledzi historyczne determinanty wpływające na sytuacj·; Zydów polskich omawianego okresu. Autorka pisze o wspaniałych czasach panowania Piastów i Jagiellonów - czasach tolerancji wyznaniowej i narDdowościow~j otwartego czerpania przez Polaków ze źródeł i dorobku każdej kultury, z którA dynastowie polscy się zetknęli. Podkreśla, ż·e właśnie' w Polsce Piastów i Jagiellonów Zydzi posiadali autonomię i prawa nieznane w ż"dnym il':lym kraj'.' tych czasów. Z zakresu instytucji najróżniejsze gminy, sY:lOdy krajowe. sejmiki żydowskie nie miały żadnych odpowiedników poza granicami polskimi i powodowały, że właśnie w Polsce do XVIII w. społeczność żydowska często stanowiL jakby państwo w państwie. Ponieważ korzystała ona z kultury polskiej i tworzy· la własną, daje się według autorki jasno rozpoznać społeczne struktury i inn' aspekty oddziaływujące na kształtowanie się żydowskiego ideału piękna. 'MI rozdziale czwartym Tamar Somogyi omówiła przyczyny, ogólne założcn id. przejawy i znaczenie ruchu chasydystycznego. Tutaj autorka podkreśla. że właśni:, w kręgu Chasydów w pełni wykształcił się model "pięknego Zyda i pit:;knej Zydówki" panujący do dziś wśród Ortodoksów. W tym rozdziale autorka, w sposób obiektywny choć dość pobieżny omawia powstania kozackie i ich tragiczne �RECENZJE 271 skutki dla ludności żydo\\·skiej. Rozbiory państwa pobkiego, zagarnięcie przez Turków Podola - te czynniki. zdaniem autorki, mialy ogromny wpływ na utwr,rzenie s:q jedynego w swoim rodzaju fe,lOmenu kulturowego - CHASYDYZI'vlU To właśnie w upadku paóstwa polskiego, zuboż~miu jego mieszkaóców, rosnącej ni'cufności i zawiści pomiqdzy poszczególnymi grupami spoleczności zamieszkujacym: Polskę. autorka dopatruje się przyczyn powrotu Zydów do "getta" ,i ich coraz to wiqksze odchodzenie od konsumpcyjnych aspektów życia na rzecz reIig" i przynajmniej zev.'!1ętrznie afiszowanej skromności, jeśli wręcz nie ui:>óstwa. Autorka podkreśla, że właśnie pobożni Chasydzi stworzyli jednolity i tak specyficzny model piękna. jego określenia i potrzebne atrybuty. Omówieniem tychże atrybLltÓW i wszelkich oznak żydowskiego piękna T. Somogyi zajęła się w rozdziałac,~ piątym, szóstym i siódmym. Ponie\\'aż już wcześniej zauważyła i zasygnalizowac" i~tniellie w kulturze żydowskiej ostrej opozycji między kobietą a mężczyzną, \\'iV~ i omówienie ideału piękna podzieliła na dwie odrębne części. I tak w piątym i szóstym rozdziale śledzi wszelkie przejawy istnienia ideałó',': r:ękna w życiu spolccznym, religijnym i rodzinnym mężczyzny. Autorka podkreśl;:., Że' mężczyzna był tym, który mial wszelkie prawa i był już wyróżniony pl'Z';Z sam fakt urodzenia się mężczyzną W kryteriach męskiego piękna zaznacza, że naj'-"ainiejszą byla "trona duchowa. Mądry. uczony (w Piśmie) Zyd mógł być nawd niezbyt majętny i nie pochodzić ze znamienitej rodziny. ani t'eż piękny ciałem Mądry, uczony człowiek (mężczyzna) mial najwyższy status w życiu społecznym i religijnym Zydów. Oczywiście dobrze było jeśli do tego był człowiekiem za mol.n~'m, z dobrej rodziny, o pięknej. bladej uduchowionej twarzy w pełnym zarości.::. wypielęgnowanych, -bialych dłoniach. ładnej posturze. Taki wybrani,ec losu b:" uważany za super pic;kno Zyda i nazywa'1y ..Schejner Jid". Bardzo ważną cechć! pięknego Zyda, oprócz wiedzy i ciąglego zapału do jej zdobywania, byla do'::c> czynność, o ile oczywiście mógl sobie 11ato pozwolić. Strój Zyda XVIII i XIX:XX wieku musiał podkreślać jego uduchowienie, pOWClgę i oczywiście prestiż majątkowy. Jednak ten ostatni atJ'Y'but (majętność) byl u:; koóca XVI wieku z roku na rok coraz powściągliwiej podkreślany w stroju, aż. cj,-; pelnej rezygnacji z akcentowania ze\vnętrznych oznak prestiżu. tak charakteryst~-cz"ej dla ubranych \V czarne chałaty, czarne lub białe pończochy i czarne pła<k;;: pantofle Chasydów. Kobieta, którą Tamar Somogyi zajęła się częściowo w szóstym i siódmym rozdziale miala zupełnie inny status \\1 kulturze żydowskiej. Jako niż'ej stojąc'" od mężczyzny, nie zajmowała żadnej pozycji w życiu społe,cznym i religijnym: jedynie jako dojrzala zamężna kobieta mogła podwyższyć swoją rolę, ale tylk::J j wyłącznie w domu swojego męża i E'wentuałnie w jego interesie. Piękna L::ydówka, "Balebostc" - to kobieta będąca dopełnieniem i cieniem swojego męża. co_ cha, pracowita, przestrzegająca wszystkich nakazów i zakazów. Oczywiście, boga~y Zyd ubierał nie tylko siebie zamożnie, ale i całą swoją rodzinę. Ba. nawet jeśli nie był zbyt majętny, to właśnie jego żona musiała starać si,; ubraniem i biżuterią podnosić jego prestiż i tuszować ewentualną ni,ezaradność i-yciową. Dlatego kobiety Zydówki ubierały się zawsze o wiele barwni'ej i zamoi.niej od swoich mężów, ale bez frywolności. Seks bowiem objęty był surowym tabu' i wszelkie podkreślanie atrakcyjności płci (dekolty, prześwitujące tkaniny, obnażon·, ramiona itp.) było głęboko niewskazane. Osmy rozdział książki ma formę strzeszczenia. Gdyby pokusić się choóby o jeg,; przetłumaczenie na język polski, dałoby to polskiemu czytelnikowi ogólny. al~ bardzo jasny problem i sposób jego ujęcia przez autorkę. Praca "Die Schejnen und die Prosten poszerza naszą wiedzę ogólną o kulturze wschodnich Zydów i jak- �272 I~ECENZ.JE koJwiek w niektórych szczegółach prowokuje do dy~kusji, niemniej jednak lchnie 'j:HJntanicznością i ogromną erudycj,], Ważne jest rOwnież, iż jest napisana jl;zykiern stosunkowo prostym, co ma znaczl'nil' dła każciL'go C'zytdnika, który nic jc>sl l\':,'n~ctln, Mo/gor:::n/n f3c/!llison UNIKALNA REKONSTRUKCJA PRZESZŁOŚCI KULTURY SRODOWISKA O książce /.cOil kach Franciszka i historii miasta. K o t u l i, Tamten H.:~s:::ot(', czylt tl'<;drotl'/.;(l KAW, Rzeszów 1983, $, 398, licwe ilustracjl' po ZQ- Wojewódzkie dziś miasto Rzeszów poszczycic' sit; może unikaln'l wn;cz pozycją 'vydawniczą o swoim środowisku w przeszłoSci, pozycjLj, jakLj śmiem twier(I,;ć nie posiadają inne miasta w Polsce. Franciszek Kotula, z za \\'odu nauczyc:el, potem wieloletni dyrektor Muzeum Okrqgowego \V Rzeszowie, znany sze'roko 'oadacz-regionałista, o ogromnym dorobku badawczo-publikacyjnym z zakresu 11i-~'.;;·ii kultury swego regionu, zmarł w 1983 1'. \\. \\'ieku 83 lat nic doczl'kaw~zy sil,' publikacji tej nader oryginalnej pozycji. Ornawiane tu dzieło opracował Kotula w ostatnich trzech latach życia, ale rna 0,10 genczl: równoległą z całym życiem jej autora i jest wyrazem jego cha!,.Kteryslycznej osobowości. Jak sam wielokrotnie stwierdzał, cechowalo go wy(J'~rzone spojrzenie na otaczającą rzeczywistość, dosl<onala i wil'rtla pamit;C: oraz l'~' istotne stale usiłowanie dokumentowania pisen1l1cgo zachodzących w jego "·'.iclowisku wydarzeń i własnych refleksji. Szlo ono w parze ze zbieractw0m i gr\)F"dzeniem przez cale życic, i to niemal od czasó\\' młodzieńczych, wszelkich ';1<1dow przeszłości zawart.ych zarówno w przedmiotach materialnych, jak w zapisacr) a.chiwalnych, lużnych rękopisach, ,efemerycznych druczkach, w czasopismach itp. Wóózystko to w sumie stało się podstawć! i "tajemnic,)" jego niezwykłej aktywnosei ): -arskiej. Tylko lcż taką drogą mogl{) dojść do pow,;t<lnia także i Taml~fJO H:es:o~"X!. 'e jcst tu możliwc szczegółowe zajęcie się ogromnie boga t,! treści,! ksi,!<i:ki, ~;,':l1 autor z auto;ronią pisze, że jego książka ma charakter bigosu. ale tego R r:ajbardziej smakowitym przygotowaniu. Autor znany jest ze swego specyficz::'.go stylu narracji, który nazywa gawl:dq. Zas w owym "bigosic" trc';ciowyEl reamy swoist'l mieszaninę: interpretacje danych archt'ologicznych i historyczllYL";, cu w powiązaniu z wlasn,! obserwacją terenu doprowadza autora do oryginalnego Ut;sto "widzen:a" zarówno odległej przeszłości mia:'la i regionu, jak i do osobisL';ej stosur.ku do opisywanych obiektów czy wyc!arzl'il z lHl\\'SZl'j czy n'edawnej przes21ości. Czytelnika zdumiewa wręcz niezmien'l' bogactwo nagromadzonych pl'z.::!. ł':·'Auię faklów historycz.nych i ich splecenie z wla:'llY mi spostrzdenia mi i doswi'l.cjc:.eniami życiowymi. Wszystko to składa siq lla kapitaln'1 wn;cz rpkonstrukcjG ~;'Ultury środowiska miejsko-wiejskiego kultury ..1udowo-mieszczallsko-żydow,l;;ej", Oto \vażniejszc działy owej H'klJlCstrukcji: Cpracowan<! pi'zez \Vyda\\'nictwo dwa plally !niasla (z końca XIX \\" i z r. 1919) daj,! ogólną inl'ormack o przL'str~('lll'ł~j strukw,'z,,' miasta i jego "Labuctowie. ro- �RECENZJE 273 dvbnie jak szkice samego autora rekonstruujące dawniejsze jego układy prz,~·trzenne. Szczegółowa zaś interpretacja tych układów i - co najbardziej cenne. oJtworzenie w nich życia ludzkiego - to już dzieło autora. Czytamy więc o dzi,~>ch Rzeszowa od osiedla grodowego po czasy ostatniej wojny. o dawnych drogach .';jazdowych z uwydatn:ieniem zaszłych p.rzy nich wydarzeń. Spor.o miejsc'a w kisiąl;',. zajmują przypomnienia zatartych jUl w pamięci ludzkiej dawnych nazw lokal.ych z interpretacją ich genezy i społeezno..,kulturowego charakteru. A jest ich ~'.nóstwo, takich jak np.: Szwedy, Moskale, Zabnik. Sędziówka, Kiernosó\vka, Wy":.;:m.jec, Maćkówka. Psiarnisko, Pole pod Szubienicą, Szajtrówka itd, Każda z nazw .u,i'lzana jest z konkretnym żydem mieszkańców, zaś taka. jak np. Cyganówka ;"ła się dla autora okazją do szerszej charakterystyki kulturowej związanej f nazw'l grupy ludzkiej. W szczegółowej rekonstrukcji historycznej obraz kolejnych ulic, placów i znaj· . . ;,j'leych sil; przy nich budowli sakralnych, urzędowych, domów mieszczańskich i i'l',ich zabudowań nic nie ma ze schematyzmu, ze sztampy. Bo autor nie z,aerzał napisać historii miasta, "ale by wniknąć niejako w ducha tego miasta" , 271). Tak więc np. przy spisie klasztorów i kościołów porusza ich funkcję nal"'J!r)\\io-patriotyczną, daje eskurs -o literaturze odpustowo-strag.anowej; przy opi3ie ~,;'gow;cy, targów i jarmarków charakterystykę chłopów, przekupek, ZydÓ'N 'p., a przy karczmach, szynkach, gospodach i restauracjach duży (36 stron) t'y,kurs atmo:sferze życia w nich. T,o także okazja do charakterys1:yki wielu ",<>tegorii zawodowych mieszkańców miasta i sąsiednich wsi (flaczorze, celulorze, ;ówczorze, kominiorze itp.). Znakomite są też opisy przy każdej okazji różnych, / l:konstruowanych czy odtwarzanych z pamięci, typowych scen rodzajowych z ży,." społecz'lOści łokalnej. Wiele charakterystycznego materiału w całym tekście j,ajdujemy \Ii umiejscawianiu w krajobrazie Rzeszowa Zydó\v, którym poświęca po'l,.,clto 26 stron tekstu. Podobnie da sil; powiedzieć' odnośnie do charakterystyki miejscowych "rodów" i";zczaJiskich, inteligenckich i innych postaci z kulturalnego krajobrazu miejego, zajmującej około połowy tekstu książki. Znakomita tD galeria typów. Np.: ,·m towarzysko "otwarty" Klamutów, ród ziemiańsko-mieszczański Jędrzejewiczóv/, / pochodzenia Ormian, trzy-pokoleniowy ród kupiecki Jaśkiewiczów, zasłużony dla Hzcszowa ks. prałat Julian Łukaszewicz syn miejscowego szewca, elr Har;asiewic,c, Przysłupski, cukiernik Lewicki, aptekarz Kalinowski, drukarz i księgarz Je,n 1'·jar, pochodz'lCY z Tatarów Stafieje, syn chłopski i potem nauczyciel gimnazial·fly Wawrzyniec Wilk, polityk i działacz ludowy Tomasz Szajer, kapelan i pułkowk ks. Jan Humeóski, a z żywotów plebejskich tacy np., jak szewc Gąska. Woje "ch Kucharski co to umiał składać połamane kości, czy chłop Jasiek Kulaga. który sam sil; nauczył czytać' i "odprawiał" nieboszczyków w czasie pogrzebu według ,eny zapisanej w swojej rękopiśmiennej "ks.iążce" - i w,iele. wiele innych. >Owa za warta w dziele Kotuli mnogość faktów z historE miasta i po części l'C'gonu. pl'Owadzenie czytelnika poprzez galerię typów i osobowości lokalnych. od·· J,'·iiereiedlL'nie życia zawartego w kolejno opisywanych ulicach, gmachach, willach \:hałupach. z ukazaniem obyczajowości i stylu życia różnych kategorii mieszkan:.',w itd. nie tylko frapuje, ale sprawia czytelnikowi szczególną przyjemnoSć~ i0kże z racji zalet zastosowanej przez autora narracji. Cechuje się ona zarów:w ijlyskot!iwosci'l stylu, jak i osobistymi a ciekawymi doświadczeniami oraz - Jak i.u u Kotuli - częstymi dygresjami tematycznymi o charakterze etnograficzno historycz1Ju-kulturowym. Omawiana praca Kotuli nie jest ani rozprawą historyczną sensu stricto (cl1)6 ,korzystany w niej materiał historyczny jest ogromny)" ani też pracą etnograI) J8 "Lud" - t. 70 �274 RECENZJE ficzną (choć mnóstwo tam opisów tego typu). Jest to swoiste odtworzen ic i autorskie "widzenie" przeszłości kulturowej miasta w jego pełnej wlC!ostronności i barwności. Jako takie, dzieło to zawiera bezcenny wręcz materiał - nic tylko opisowy, ale takżc ikonograficzny dzięki licznym w większości unikalnym fotografiom do historii kultury, i tej mieszczańskiej, i miejsko-pkbcjskkj, i chłopsko-ludowej. A że dla mieszkańców miasta i regionu przl~dstawia piel"\vszorzęaną i unikalną wartość. nie trzeba podkreślać. Należy wiGc wyrazić gh;bo,q wdzięczclOŚĆ rzeszowskiemu oddzialowi Krajowej Agencji Wydawniczej za wy:;~'.nie tak cennego i kmztownego dzieła, Książka jest także najb0gatszym źródłem do 'osobowoś'ci Kotuli. tak pud wie'] względami p8dobnej do Zygmunta Glogera. Józc! Romulus "Dictionarcle V u l c a n e s c u. Albatros". DietionaT de etnologie, Bucurc~t; IJursztcl 1979, ss. 4;,G Słownik R. Vulcanescu składa się w zasadzie z dwóch CZGŚCI.tj .. słownik'l terminów ujętych w ponad 500 hasłach tekstowych i części biograficznej zawier .•jącej infvrmacje dotyczące ok. 300 osób. Całość opracowania jest dzidem jedneS) aut·ora, znanego rumuńskiego etnografa, profesora Instytutu Etn{Jlogii i Folklo:·~ w Bukareszcie. Jest to pierwszy etnologiczny słownik tcrminologicwo-biogrdicl";, wydany w Europie w krajach demokracji ludowej z tego zakresu. Realizacja wsk-.-· zanych części słov.mika wymagała przyjęcia nieco odrębnych założer\ dotycz'ICF ziL'ówno dob:Jru hasel, jak i ich treści. W pierwszej części słownika objaśniono terminy wystqpuj'lce LiI gruncie (,nologii rumuńskiej i światowej. Wiel:.: jednak terminów ujqtych w "ło\vniku p rajdy do terminów specyficznie etnologicznych, np. strefa, utop'a. struktura. SCtL,matyzm i in. Zbyt szeroko zostały również zarysowane w słowniku pogranicza i-·nych dyscyplin (por. spektrografia, sex ratio, postęp, paradygmat, muzeum i in I. l.'względniono wiele haseł omawiających metody nie tylko specyLcznie etnologicZl'~', np. metoda panelowa. Znalazły się także w słowniku, nieliczne zrcszt'j. hasła przf'~;miotowe, które gdyby nie takie hasła, jak np. rolnictwo, rzcmiosło, miałyby CZ~i' ) ,charakter terminów na pól ogólnych, np. liczne hasła dotyczące sztuki. Ni::iiczr; : zaś są reprezentowane wyrażenia hasłowe, które można zaliczyć do etnicznych, n' afrykańskość, amerindianie, europeido Wydaje się, źe albo nalcżałoby z nich zr.:zygnować, albo zamieścić więcej tego typu hasel.Również hasła, które można h.•' określić jako hasła organizacyjne (wydawnictwa, instytucje) są wprawdzie bard,,; informujące, ale nie są hasłami terminologicznymi. Jak widać z powyl.:izcgo, zakr·. przedmiotowy części terminologicznej słownika został zarysowany dość szeroko, a:: n;ezbyt konsekwentnie jak na słownik etnologiczny. Komunikatywność słownika zwiększyłaby się z r:ewności'1. gdyby zlikwiclowt,:,: oó;obne hasla poświęcone omówieniu terminów synonimicznych (np. antropolog~. p;'awna, etnologia prawna, etnografia prawna, folklor prawny) i wszystki:~ te L;"miny bliskoznaczne wyjaśnić i usystematyzować w jednym haśle, a ,anw t2rmir;J zredukować do haseł odsyłaczowych. W tym kontekście ni:.: zawsze wiadomo czy" ki.erowano się pozostawiając nieliczne hasła cdsylaczowe, np. sedl'ni<;ryzm j;l>; synonim - do a:~tropogeografii. Natomiast hiszpański synonim folkloru dcmol'tn"grafia jest objaśniony w osobnym haśle. Brak konsekwencji w tym Zakr"l'Sle spr.,·, �275 RECENZJE wia. że omawiane opracowanie, choć nic jest zwykłym. leksykonem zaw:erającym tyiko dementarne d2L,icje bez wiGkszej troski o wzaj:n:r:2 przyporządko\\cH::c: uwzględnionych wyra!:cń ha.słowych, nie zawsze jest też sło .vll,k:em dążącym do LIstrukturowania zestawionych haseł. Tej osLatniej koncepcji s.ownika służą m.(:1odsyłacze zamieszczone na końcu haseł tekstowych, które kierują czytelnika::;') hasel, których problematyka jest dla danego has:a szczególni2 komp12m~ntar.:la. Słownik śmiało może ·tyć określony jako spor-2 osiągnięci·e. W porówz:an;u np. z francuskim oprac~waniem J. CzzeneUlre (1,9;67),które nawet nie stara się z:J.chować alfabetycznego ukladu i jest podręcznikiem wydanym pfzez u1cyklopedyczCi] firmG Larousse. lub z niemieckim słownikiem H. Tischr.era (1959), który zachowal ukiad alfabetyczny tylko dla 23 ogólnikowo określonych oJs;:arów etaograficznych, czy z wloskim slownikiem R Bosiego (1958\, obejmującym gló\\'nie różr.'e etnonimy świata oraz niektóre dość dowolnie wybran2 pojGc:a ogólne - je.'~ to prawdziwy slownik ctro]og'czny. Recenzowa:'a praca wzorowar.a jest zap2,\',~," 'l'.' jakiejś mierze na francuskim słowniku M. Panoffa i NI. Perrina (1973), któ,'y t2kże uwzględnia terminy, jak i pewne hasła przedmielowe -oraz biogramy. lYCm'J Żi: ten ostatni francuski słown:k podaje nieco obszcrniejsze wskazówki bibliogt'aflcwe, to j2dnak praca R. Vulci'mcscu jest obszerni2j,sza. zarówno jeśli chodzi o ilość Lasd. jak i ich bardziej szczegółowe ujęcie. Źródłem tych modyfikacji wzoru francuskiego był zapewne słownik A. Hultkrantza (1960). skąd przyjęto, dość kons2k',ventnie, zasad!; objaśn;ania każdego terminu etnolog;cznego z osobna. bez próby I,';czncgo ujGcia i uporządkowania terminologii blisko- lub jednoznaczaej. Słown:k R. Vulciinescu wyróżnia si!; pozytywnie także w zakresie wyjaśniania terminó·.\' I;.ało używanych (np. etnothanato!og'a), związanych z mniej zna,rym; pograniczam' e:nologii i innych dyscyplin ,(np. prakseologia etnologiczna), al'bo terminów zaj::.roponowanych prZ2Z etnologów rumuńskich (np. elnotonus). Interesująca jest tcż część biograficzna słownika, zwłaszcza z tego wzglGdu, że obejmuje zarówno uczonych zachodnich. jak i z krajów socjalistycznych. D.)bó:' biogramów jak zwykłe może być kwestionowany. Na przykład wśród 10 biogramów z Polski brak takich nazwisk, jak np. L. Krzywickiego. cty SI. Poniatm\'skiego (jeśli wymienić tylko nieżyjących). Szkoda też, że przynajmniej po czę;c: te~'minologicznej nie umieszczono pełnego zestawienia bibliograficznego wszystkie;, cytowanych prac. Wszystkie te uwagi nie umniejszają szacunku dla samotnego wysiłku autma. bo c'ooć opracowanie obejmuje tylko ok. 14 ark. wydawniczych, stanowi o.~o doiE~ kompendium informacyjne. Wymagalo ono z pewnością wysiłku znacznie przewyżs;cającego rozmiary pracy. a 23 tys. nak;ad cieszyć się powinien zainteresowani.;;n studentów i pracowników naukowych, nie tylko z dziedziny etnologii i rie tylko w Rumunii. Zofia j9'2,?, Vaclav F l' o I ec, Josef ss. 35,9, ryc., fot. Va rek a, Lidova architektura. Sta"zczak Encyklopedie, Pl'a",' '. ,W nawiązaniu do ponad I:GO-letniej tradycji etnograficznych - : nie tylko c!r,.)g:.aficznych _. badań nad budownictwem ludowym dopiero teraz ukazało się dziel). które proponuje systematyczne, uporządkowane i int€'rdyscypli.narne spojrze~l'C' w tym zakresie, przynajmniej w skali środkowej Europy. Jak bardzo jest uHo lB' �276 RECENZJE .'.'użne i potrzebne dowodzi chociażby to, że można by przeNidz;cć cale dysku>je "",d ustaleniem np. polskich, rosyj5kich, czy niemieckich odpowiedników wszystkich "'."ymżeń haslowych. W róż'nych językach i w różnych dyscyplinach nauko\\"ych je3t ':ilwiem tak, że różne ierminy dotyczące budownictwa ludowego mają rozmai~e znaczenie ze względu na to, czy są to wyrażenia gwarowe, czy języka litcrackicgJ, , ze względu na to, czy są uży'wane przez etnografów, historyków, czy architektów. Oezywiście, Encyklopedia zamieszcza tylko gwarowe określenia czeskie i slowackie, a ~1ie podaje gwarowych terminów z innych języków europejskich. Autorzy zapowiedzieli, że: "Przejawy budownictwa ludowego uwzględnione są .. encyklopedii w swych hisloTycznych, geograficznych, interetnicznych, typologicz:!ych, społecznych i innych uwarunkowaniach oraz postaciach. Encyklopedia przed'<awia także główne problemy z zakresu teorii, metodologii i polityki kulturalnej :.'.-iązane z budownictwem ludowym oraz problematykq ochrony zabytków budo .•v. ','dwa ludowego i skansenów, Obejmuje też hasla o naj wybitniejszych budowr.:::cych ludowych oraz o autorach i instytucjach zajmujących się tq tematYKo). '.'.' pracy p{)służono się rezultatami ba-dań etnograficznych oraz innych dziedz;n ',','iedzy, a mianowicie a.rche-ologii, językoznawstwa, o5adnictwa i oczywiście h;,· <flrii i teorii architektury, Encyklopedia mówi o budownictwie ludowym i zwial";1Cj z nim p;'oblematyce w związku z całym obszarem Czechosłowackiej Rep:l,' 'c;iki SDcjalistycznej. Ogólne hasła przedstawione są na tle ogólnoeuropejskim; tlo :>:'Z<Jeuropejskie ze względu na większe różnice budownict\va ludowego nie zostało ..',':zględnione" (Wstęp, s, 8), Wydaje się jednak, że naj ściślejsze wypełnienie tyr;h ',,"zystkich zamierzeń musiałoby stanowić dzieło jeszcze o wiele obszerniejsze, n~':i: '·';,:e 50 arkuszy autorskich .. T{) z kolei wymagałoby z pewnością pracy .•viększeg" Z~SPOłll, niż dwóch autorów i trzech współpracowników oraz lepszego stanu wi,,·· :'~·Y. np. w dziedzinie kartografii etnograficznej i językowej Euwpy w zakres:t' j,;do\\'n'ctwa ludowego. Największą zaletą tej encyklopedii pozostanie jednak zg:">· ""."d'l€nie oraz ścisłe objaśnienie ogromnej ilości terminów dotyczqcyeh szeroko f')2.,mianego budo.wnictwa ludowego, a w dodatku z dużą dbałością o typologicz"ił i j,isto;'yczną korespondencję między hasłami. W recenzowanej encyklopedii wyróżnić można na"tępujqce rodzaje haseł: 1. ,1<.12,";y ludowe okreś.lające budynki ludowe lub ich "fragmenty, np. czarna kuchni?; nazwy oficjalne architektoniczne i omówienie występowania ich desygnatć"N 'c: budownictwie ludowym, np, attyka; 3. nazwy typów budownict\v8, np. dO;"i} ;.i"oejski; 4. nazwy charakteryzujqce budownictwo pewnych typów osadnictw<l, n). ;·:,·10nie robotnicze; j. określenie pewnych czynności technicznych, np. g<lszenle ',':apna: 6. określenie pewnych problemów lub czynności badawczych, np. dato\\'"," :-.~t' budynków ludowych oraz d{)kumentacj,a; 7. określenie metod i kierunkó\v bz,cio,wc2ych w ich za5t.os·owaniu do badań nad budownictwem; 8, instytucje i org·'-'nizacje; 9. biogramy. Wydaje się, że najist{)tniejsze znaczenie mają hasła typu pierwszego i drugiegoj, także czwartego i piątego. Hasł.a określające typy budownictwa (3) są właściwie " )"owiedzeniem się za pewną, bynajmniej nie przyjmowanq powszechnie koncepcjq j,d<tń nad budownic'twem ludowym, wy'wodzącą się z prac np. W. Pesslera, czy V. \'{Jn Geramba. Są one bowiem zawsze w pewnym stopniu jakimś typem ide<ll.. :~:nTI. jak przedstawi{)na w Encyk'lopedii np. chałupa czeska, a w mniejszym stopr.i" konkretną jednostką typologiczną. Dlatego może zabrakł{) w Encyklopedii osrJJ .. :-'c'ch c<1łościowych przeglą-dów typologicznych takich aspektów budownictwa L.·· ::';·,~·eg{). jak np. rozplanowanie wnętrza, konstrukcja ścian lub dachu, Przeglądy "'.kie stanowiłyby rodzaj kontroli zasad'ności łączenia fragmentów aspektów tych ó< �277 HECENZJE elementów w lokalne jedno5tki typologiczne, takie jak np. dom górnohanacki, czy com górnospiski. Ważne jest także opisanie narzędzi produkcji (np. kamieniarskich, s. 85), choć odczuwa s'c;: brak podobnego zestawienia narzędzi ciesielskich. Słusznie uwzględniono opisy rozmaitych czynności związanych z budownictwern, chociaż szkoda, że nie ma ilustracji przedstawiającej techniki. poszywania dach.·.: słomą czy glinobitego budownictwa ścian. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że E3cgół szata ilustracyjna pracy jest świetna. Słusznie podzielona została na doskonal:: plany, rysunki i zestawienia typologiczne w tekście OTaz 130 pięknych fotograf.: zamieszczonych poza tekstem. Wymagający czytelnik mógłby co najwyżej oczek:wać jakiegoś systemu korespondencji między fotograLami i tekstem (w tym ceL; należało by fotografie ponumerować tak, jak w końcowym spisie), a nawet jakiegoś dodatkowego indeksu, który pozwołiłby na dotarcie do tekstów i iłustrac; dotyczących np. różnych typów pieców i palenisk lub Hlzplanowania wnętrza rozrzuconych po całym tomie. Hasła biograficzne mają \\. większości bardziej znaczenie krajowe, gdyż mów;ą tylko o badaczach czechosłowackich. Podobnie z Czecho-słowacji i pogranicza czechosłowackiego wywodzi się większość instytucji i organizacji omawianYich w t.') Encyk!opedii. Wydaje się natomiast, że sprowadzenie całych metod i kierunków b<.1cawczych w etnologii do roli jaką odgrywały w badaniach nad budownictwe:\: ludowym było zadaniem niezwykle trudnym i nie mogło być zrealizowane z pelnym powodzeniem. Poza tym nie zawsze przecież to, co bywa określone jako mct'Jda w odniesieniu do tak cząstkowej tematyki jak budownictwo, jest metoci~ \\. szerszym rozumieniu, a czasami nawet ogólne i szczegółowe zastosowanie danej metody oznacza coś zupełnie innego, mimo tej samej nazwy metody. Ważną jest rzeczą, że wiele haseł zostało zaopatrzonych w instruktywne wskczówki bibliograficzne. Obejmują one w dużej większości piśmiennictwo czechoskwackie, ale warto zaznaczyć dość częste cytowanie literatury obcej, w tym takż~ polskiej (np. K. Moszyński, J. Burszta i in.). Szkoda jednak, że nie można sobi~ z tego w pełni zdać sprawy, ponieważ indeks nazwisk obejmuje tylko autorów cy- . 1.f.>wanychw tekście haseł, a nie we wskazówkach bibliograficznych. Szata graficzna książki zasługuje na najwyższe uznanie. Jeżeli czegoś żałować. to tylko braku rycin kolorowych, które mogłyby oddać całe bogactwo czechosłowackiego zdobnidwa budynków. Pewne elementy jednakże i tak .nie mogły być oddane, tak jak w kilku hasłach nie można było oddać atmosfery pracy i radości z pracy przejawiającej się w piwnicach południowo-morawskich winiarzy, aL.T,csfery, z której być może wyrosło to pracowite i pożyteczne osiągnięcie auto.rsk'" - przeszłości na pamiątkę a przyszlości na wiedzę, rad.ość i pożytek. Można b'wiem przypuszczać, że mając taką encyklopedię architektury ludowej CzechoslGwacja znacznie odsunie od siebie groźbę zaśmiecenia i zwulgaryzowania s weg) krajobrazu kulturowego. Zofia Edmund L e a c h, D. Alan A y c o c k, Structuralist Institute, London 1983. ,'Jyth, Roy:.!l Anthropological Interpretations Staszczak of Biblical . W sposób mniej lub bardziej bezpośredni problematyka biblijna była przedmiotem rozważań antropologicznych już od zarania tej dyscypliny. Nazwiska Robertsona Smitha czy Jamesa Frazera mówią tu same za siebie. W nauce brytyj- �278 RECENZJE ;:,iej znaleźli oni swych licznych kontynuatorów: E. O. Jamesa, S. H. Hookl"a, l.Schaperę i współcześnie J. Pitt-Riversa, M. D<Juglas, D. F. Pocacka, że poz\\"o!ę "Chię wym1cnić n:ektórych z nich. Każdorazowo za nazwiskiem jednak takim kryj2 s·'ę odmienne st<mowisko badawcze. Niewątpliwie postacią najbardziej znaczącą w antropologicznych studiach nad Biblią - dziedziną w Pols(;e prawie nicznaną ~ pozostaje Edmund Leach. To właśnie jego eseje nadają z,Eadniczy ton receOlo·-,vancj tu pracy, w któ~-ej dwa krótkie szkice Aywcka są jakby integralnym d~da:kiem do wkładu jego współauto:a. Edmund Leach zajmuje się studiami tekstó·.\' bib!ijnych już od lat. Przypomnę, iż pierwsza jego publikacja książkow<J n<J ten temat ukazała sic; w roku 136'9 (Genesis as a Myth 2nd Other Essays, London: Cape). Prezentowane natomiast obecnie szkice pis<:ne były w roku ł972 i w latacl1 ;~30 - 19'~:2; są więc wyrazem jeg'o {)statnich dociekań w tym względzie, Piszę a ty.~l ·.,,'szy~tkim, by móc podkreślić fakt, że w Structuralist Interpretations stykamy ,'ę z :ezami badacza mającego bogate doświadczenie i świ<Jdomie kontynuują'cego, roz\v;jającego i doskonalącego swój warsztat naukowy. 'Przyjl'Zyjmy siC; zatem założeniom wyjściowym i przyjętej w pracy metodz;e a'~alizy. Najdobitniej określa je pc,dslawowa zasada Leacha: "cała Bi·blia jest m;· :em w s e n s i e o p o w i e ś c i s akr a I n e j". Sakralne rozumienie mitu, m<Jjące z.;·esztą swe korzenie w konstatacjach Malinowskiego, w cdró.żnieniu od rozumien'a :1}' tu jako fikcyjnej opowieści (np. Levi-S'll-auss), oznacza tl aktowanie go jako opc\',';cści prawdziwej dla tych, co weń wierzą. Nieważn<J jest historyczna prawdziwoś:' o11isywanych w Biblii zjawisk i zdarzeń; niewiełe możemy na ten temat dziś powiedzieć. Wynika z tego, że Pismo Święte pojmowane jest tutaj jako mito-hi.,t~r::i, :lie zaś podręcznik historii starożytnej. Przy jmując tego typu założenie przeci wstawiają się Leach i Aycock dominL:.j'Fym cd półtora wieku studiom nastawionym na potwierdzanie historycznej a'ut21~tyczności faktów opisywanych w poszczególnych Księg<Jch. Badacze przyjmujący założenia tzw. Najwyższego Krytycyzmu skupiają się nie tylko na poszuki wan:u danych mogących wesprzeć historyczną prawdziwość Starego i Nowego Testa:nentu, lecz również na ustalaniu chronologii wydarzeń, oddz:ełaniu v;arstw rzeczywistych wypowiedzi Jezusa Chrystusa od późniejszyich komentarzy, cdtwarzan:u '3,)0sobu redagowania Pisma, czy nawet określaniu występujących w nim gatunków literackich. Postępując w ten sposób tracą oni jednak rzecz w opinii Leacra najistotniejszą wymiar religijny Biblii, przesłanie jakie niesie ona sobą jab całość. Nie obchodzi go więc jej geneza i zgodność z hi'storycznymi faktami. "Tekst jest tekstem" i tylko on oraz ogólny' kontekst społeczny (kuł turo wy), z ktćrega wyrasta, są przedmiotem de ciekań. IPoszukiwanie owego mistylcznego wymiaru nie jest bynajmniej niczym nowym. Do końca Średniowiecza traktowano Biblię w ten właśnie sposób: jako przck~:3 religijny. Dopief{) wraz z Reformacją a potem XIX-wieczną krytyką naukową zc;tracono zawarty w niej sens. Analizy przedstawione w recenzowanym zb:c;'z2 .szkiców są więc jakby próbą powrotu do zagubionej jedni, lecz próbą dokonYlVa~ą już metodą naukową, daleką od średniowiecznej misteryjności. Zgodnie z poprzednimi ustaleniami, Biblia powinna więc być czytana tak ja~ o)owieść mityczna, a więc w sp·)so.b podobny do innych s;::otykanych przez anLcpolagów mitów. O takim traktowaniu całości Pisma Świętego stanowią jeg::J cec.hy - analogiczne do innego typu mitów: powtórzen'a wątków, ~ch wzajemne tran,fo> Tnacj-e, zawarte w ni'ch kontradykcje. Właściwości te przesądzają o charakterze nJrE1cji biblijnej. Przesądzają tym samym a wyb::Jrze rr.et8dy struktur<Jlnej jak) n> rzędzia analziy, metody najbardziej, jak dotąd, efektywnej. W sposób świadomy �RECENZJE 279 c\Jydwaj autorzy mówią jednak tylko o zapożyczeniu tej metody od Levi-Straussa; .'.i)l{lWadzajq b:l\viem do niej znaczące modyfikacje. Ta szczególna wersja struktul,dlzmu pozwoLć ma na zrealizowanie celu nadrzędnego, który najlepiej oddać możr'a nastr;pująco: "Tekst religijny zawiera misterium; misterium to jest w jakiś spo,.,·b zakodowane w tekście; daje się ono dekodować. Kod, tak jak we ',vszystk:ch ['nnach komunikacji, zależny jest od permutacji uwzorowanych struktur. Meto·ca ·J<.kcdowania wskaz,1ć ma to, co bezustannie powtarza się .w sekwencjach traYls('iJ'n1Clcji" . Streszczone powyżej zasady spojrzenia na Biblię jako na tekst mityczny i mitrJ-;;)'tnrię, który może być dekodowany dzięki metodzie strukturalnej, przywoływane ··ll przez Lr'acha prawie w każdym eseju, choć za każdym razem w sposób nieco ·,dir:ienny. Dccyduje o tym z pewnością fakt, iż każdy z nich pisany był przy . J' u,j okazji. Być może jednak stanowią one sekwencję transformacy jną, w której .'kodow,me jest misterium jego antropologii. Miejmy nadzieję, że udało nam s~ę :f' }'ozszyfco\\'ać. Właści wie w tym momencie można by zamknąć tę recenzję. Sądzę jednak, że czytelnk pozoslałby zawiedziony, gdyby nie zapoznał się z tym, a czym może .'.' Structuralist Interpretations dowiedzieć się. Dowiedzieć się zatem możemy np. :;Lczego MDjżesz miał siostrę, a Jezus jej nie posiadał; dlaczego w przedstawieniu. [':tty Nr;chala Anioła Matka Boska i Jezus są tak uderzająco podobni i równie "łudzi. Dow;emy się leż, dlaczego chrześcijaństwo w swej wczesnej fazie miało "\";)1 akler ruchu millenarystycznego, zaś później przeksztalciło się w hierarchiczną ;rtcdr;k5yjną sb ukturę. Dowiedzieć się też można, dlaczego określanie gatun!,;:ów ""';'ackich w przypadku Biblii nie ma specjalnego znaczenia i dlaczego oraz jak :ek,ty bibli jne powiązane mogą być z koncepcją rites de passage. W końcu Aycock •.•. j jawia nam tajemnice losu żony Lota i postaci Kaina. Sądzę, że próbka analizo.\ lmych termitów brzmi dostatecznie zachęcająco do lektury tej pracy. l chociaż wobec prezentowanych szkiców można wysuwać zastrzeżenia, \vy;JJy Nające jednak głównie z faktu akceptowania odmiennej wizji nauki o Biblii iy,]·. np. Rowan Williams, Leach's Bible, "Rain" 61 (19184), s. 11 - 12), to na więk'7i;ści czytelników wywrze ona zapewne olśniewające wrażenie. Podobnie zresztą j,lk dotychczasowe analizy Leacha na J. Neusnerze, który [w:] The Talmud as A lilhropolor;y, "Annual Samuel Friedland Ledure", The Jewish Theological Seml'l,.lY of America 19719, napisał: "W wielokrotnie czytanych opowieściach Leach ukazuje nam znaczenia i wymiary, a których nie wiedzieliśmy, że w ogóle istnieją, Gdy podążamy tropem jego analizy, uświadamiamy sobie, iż pozostawaliśmy ślepi. Ec) właśnie on pokazuje nam co one mają znaczyć", ;0j Michal Slawoj S z y n k i e w i c z, Rodzina pasterska LO) Mongol!i, Wrocław Buchowski 195'1, ss. 267, :l Lł~tr. Spoś,ód dwóch możliwych do przyjęcia sposobów badań nad rodziną. z których jeden polega na wydzieleniu "rodzinnego" zakresu kultury i życia spcłeczneg-D, \llktuje gD jilko autcnomiczny i zmierza do opisu i wyjaśnienia jego wewnętrz:l}ch !:-,echanizmów, a drugi rozpatruje rodzinę jako element większych całości ;liJłeczno-kulturowych, w recenzowanej książce wybrano ten ostatni. Uwaga pc\\ yższa niechże za,o;ygnalizuje kierunek moich roZ\vażat'l. Praca S. Szynkiewicza �280 RECENZJE interesuje mnie nie tylko jako jedno z nielicznych w literaturze światowej stud:ó·, I'odziny mongolskiej : nie tylko jako jedna z nieliczny'ch polskich prób anaJ:z:: życia rodzinnego ludu pozaeuropejskiego, dostarczająca wiedzy o rodzinie. Pragn: przede wszystkim zastan{)Nić się nad przyjętym w recenzowanej książce prze' autora, dobrego znawcę problematyki rodziny i szerszych grup genealogicznyci' (artykuły na temat terminologii pokrewieństwa i organizacji grup krewniaczyc>, Graz przeobrażeń w st~ukturze i funkcjach rodziny w Azji południowo-wschodni(" lVIongolii i w Polsce), podejściem do badań nad rodziną. Jakie propozycje metod:,logiczne S. Szynkiewicz do badań tych wnosi, jakie nowe stwierdzenia dotycz<\c.: kultury rodziny na podstawie tychże badań przedstawia? Próba odpowiedzi na postawione wyżej pytania wymaga zaprezentowania przyjętych przez autora ram i założeń pracy oraz metod analizy. Rodzina w monograf S. Szynkiewicza rozpatryv;ana jest przez pryzmat wybranych instytucji, określnr,ych przez .autora jako "posiłkowe" wobec rodziny uznanej za instytucję "nadrzędną" w ramach badań. Owe instytucje kulturowe, o których mówi się ogóln:-' jako o zbiorach faktów powtarzalnych i traktuje we wstępie jako konstrukcje mo delowe, przyjmują ksztalt norm czy zasad kulturowych o wyrażnych funkcjad' wo·bec systemu społeczno-kulturowego lecz o nie wyodrębnionych zakresach. S. Szynkiewicz, wyróżniając dla celów analizy w calościowym obrazie kultury owe instytucje-zasady, nie jest zainteresowany w tworzeniu z nich jednostek systematyk kultury; przedstawia je ,\- ich szerokich uwarunkowaniach i związkach. Instytucj .. w ten sposób ujmowane, wyposażone ponadto w informacje o warunkach gOSpDdarczych i ramach społecznych funkcjonowania rodziny, podanych w oddzielnyero rozdziałach, przygot-awują skonstruowanie całościowego obrazu rodziny w ramac~ społeczeństwa mongolskiego. Obrazu takiego, sugerowanego również tytułem pracy. \I\" książce jednak nie otrzymujemy. Autor jest świadom i informuje ,) tym czyte:!l~ka, że przedmiotem jego zainteresowania stały się nicktóre tylko dziedziny i aspekty kultury rodziny. Wśród omawianych w pracy instytucji, warunkujących funkcjonowanie rodzin}~ znalazły się takie, jak: linearność pokrewieństwa, wybór współmałżonków i za ;vicranie małżeństwa, patriarchalność wyrażająca władzę i prestiż w rodzinie, grupy wieku i szersze, korporacyjne grupy krewniacze. Można sądzić, że wybór tych właśnie a nie innych instytucji podyktowany wstał z jednej strony zaintcresowa-niem autora rodziną tradycyjną, w takiej formie, która należała do przesz!ośc: w okresie badań, a z drugiej wyłączeniem pewnych zagadniell, opracowanych już uprzednio lub odłożonych do przyszłych studiów. Poddane analizie instytucjt. w różny sposób związane są z rodziną jako głównym przedmiotem badań. Niektóre z nich osadzone są i mogą być rozpatrywane w obrębie jednej rodziny, inne mają charakter międzyrodzinny, jeszcze inne, np. grupy wieku, znajdują .-oparcie w grupach ponadrodzinnych. Zajęcie się tak różnymi instytucjami wytwarza jednak interesującą zmienną optykę widzenia kultury rodziny. Założenia teoretyczne i wzory postępowania badawczego czerpie autor z uj!";\: historycznych i funkcj-onalnych, informując o stosowaniu metody konkretno-historycznej i porównawczej. Jedynie sporadycznie sięga do innych metod analizy, wykorzystując m. in. możliwości wyjaśnień semiotycznych. Interpretacja semiotyczna, korzystająca z modeli myślenia kategoriami kosmologicznymi czy zakładająca dualną kategoryzację świata, traktowana jest jednak ja'ko jedna z możliwości tłumaczenia zjawisk kulturowych. Autor w różnych miejscach pracy stwierdza, że wskazanie na tego rodzaju konotacje stanowi hipotezę badawcżą, jest "konkluzją etnografa". Z lektury pracy wynika, że przyjęcie analizy konkretno-historycznej nie oznacza- �• RECENZJE 281 ogr<ln:czeni,] s:q \\. pracy do prob odtworzenia dziejów Konkretnego ludu przy p":r"ocy faktó\': a nie pojE;ć teoretycznych. Użycie terminu "metoda konkretno-hiskryczna" ma podkreślić, jak ,ię \\'ydaje, znaczenie jakie autor przywiązuje do \V"ryfikacji twierdzeń teoretycznych przy pomocy materiałów z badań empirycznych. A materialy te są bardz·o bogate i dobrze udokument:)wane i zostaly zgromadzon.: w trakcie wieloletnich badail terenowych w ramach ekspedycji etnograficzn;:j IHKM' PAN najszerzej w dziejach etnografii polskiej zakrojonego program'.l [""<lCpozaeuropejskich. Dodatkowych danych dostarczyla kwerenda materiałów Z<ls:anych. Znakomita znajomość faktów kulturowych, szacunek wobec nich i db8łoś{ (, :ch wielostronną prezentację, m. in. statystyczną, i interpretację, przede wszys:~im genetyczną i funkcjonalną, dostrzeganie zarówno uwarunkowaiJ. związ.anych z systemem spoleczno-kulturowym jak i inspiracji wynikających z potrzeb jednos:ek, brak przyjętych a priori t\\'ierdzeń dotyczących linii rozwojowej kultury, Le) główne cechy postępowania badawczego odnajdywane w książce. Szczególnego zainteresowania godne są nowe próby przedstawienia zasad i faktów kulturowych, zaproponowane w wyniku konfrontacji zastanych stwierdzei', z dotąd nie znanymi lub nie branymi pod uwagę realiami lub inną ich interpretilCją. Należy do nich stanowisko zajęte wobec kontrowersyjnej hipotezy {) \'v'ystępowaniu wielkiej rodziny wśród pasterzy azjatyckich. S. Szynkiewicz jest reprezentantem tezy, że wielka r{)dzina znana była społeczeństwu mongolskiemu i w pracy zajmuje się gromadzeniem dowodów istnienia zespolów wielk{)r'odzinnyeh i próbami rekonstrukcji post<lci tej rodziny. Formułuje definicję wielkiej rodziny, któq "kreśla jako "sytuację, w której członkowie rodziny pochodzenia danego czło\\'iek:l funkcjonują w przestrzennej, gospodilrczej i kultowej wspólnocie z jego rodziną prokreilcji" (s. 93). Definicja til jest dobrym przykładem posługiwania się przc~ autora terminami teoretycznymi; nie wyznaczając przy ich pomocy sz·czegółowo an: ram strukturalnych zjawiska, ani też istoty stosunków wewnętrznych, wskazuje jedynie na pewien typ struktury i stosunków. "Definicja spelnia swe instrumentahe zadania - pisze S. Szynkiewicz - jeśli jest bliska średniej, warianty zaś układaj·ą ~'ę wokól niej w granicach d{)puszczalnych intuicyjną miarą sensowności" (s. 95). Innym z interesująco przedislawi'onych problemów jest patriarchalizm. S. Szynkiewicz proponuje odróżnienie stereotypu zjawiska, zakładającego d{)minację mężczyzny nad kobietą, od rzeczywistej jego formy i wprowadza pojęcie "kompleksu patriarchalnego", w którym autorytet mężczyzny jest ty.lko jednym z kilku czynników wyznaczających stosunki między ludźmi, takich jak autorytet pokoleni:l i wieku, autorytet głowy rodziny, autorytet kierownika gospodarstwa i autorytet roli społecznej. I w tych rozważaniach wyraźne jest dążenie do przeciwstav,;ienia ~ię zniekształcaniu rzeczywistości przy pomocy pojęć ogólnych, nie w pełni przydatnych jako narzędzia badawcze, M·ożna jedynie zastanawiać się nad tym, czy uprzednio przedstawiona, szeroko ujęta definicja wielkiej Ndziny lub wskazana wyżej koncepcja "kompleksu patriarchalnego", nawiązujące do tradycyjnych terminów etnologicznych, mają jeszcze sens w ramach st<Jsowanego tu sposobu oglądu i analizy. kultury i' sp{)łeczeI1st '.\'a, przeciwstawiającego się tworzeniu ostro wyodrębnionych pojęć systematycznych a preferującego wielostronną ocenę zja',visk j ich ujmowanie we współzależności z innymi zjawiskami. Do pozosl;lłych osiągnięć pracy należy 'analiza pozycji kobiecych, przy czym źródeł jej dyskryminacji poszukuje S. Szynkiewicz nie w prawie zwyczajowym a w warunkach bytowania i \\' zasildach patriarchalizmu obowiązujących \V rodzinie. Zaproponowana w·stała ponadto nowa interpretacja tzw. płatnOŚCi małżeńskich, przedstawianych w kategoriach daru i trakt{)wanych jako opóźnione o jedno �282 RECENZJE pCKDlenie dzicdziczenie majątku w linii m~skiej. Autor formuluje pon<1dto \\'użną tezę opartą na odkryciu "anomalii matrylinearnej"' - matrylokulności i zacz,jtk)w JTatrylinearności w społeczeństwic mrJngobkim, {) powi<.jzaniach mi<;dzy zasada:l:i' =,.:irylincurnymi i lT!atlylinearnymi na terenie patriarchalnym ze stopnicm st~,biLzacji struktur społe<:znych. Stwierdza, że matrylinearność w warunkach spotecLL'ństwa pasterskiego może slużyć do z,:chowania równowagi społecznej i nie mUii być interpretowana w kategoriach stadium ewolucyjnego. Intcresujące rÓ\\'nież ~ą wnioski dotyczące różnic w reakcjach rodzin pcwstaj<.jcych \V ramach sZL'rszych grup krewni<1czych i rodz:n zindywidualizowanych na bcdżce przemiany kierDwane ze streny społeczeilstwa globalnego. Pragnę podkreślić znaczenie pracy dla zrowmienia procesów i sytuacji kulturowej w Mongolii \vspólczesnej. Autor podl,.irr;ując analizę tradycyjnych instytucji zwi,jzanych z redzin,j, przynall'żnych I pcJ:;'A'ie XX wieku, prugnie przyczynić się do pozll:inia punktu \\'y;~cia póżniej<zy,·:., ;::>;'oyspieszonych procesów modernizacyjnych. Zastosowany w pracy sposób uję-cia problematyki redziny, autor, dobry zn::lwca 'ej pro'blematyki i kultury ludów mongolskich, potraktowal jako wybrany z 1110ż1:'.vych i podPQrzą-clkowany celom i terenowi bada l'!. Rozpatrywanie rodziny w jej z;;iązkach z innymi grupami społeczno-kulturowymi: społeczności'l wspólnie koc,,;ją:::ych redzin, sPQłecznością regionalną, grupą etniczną, na koniec spolecznoś:::;ą IV rama,ch państwa, uzasadnione bylo specyfiką danego systemu kulturowego, który nie zostawiał miejsca na prywatność i aLltcnoDlię rodziny, i d'lżeniem do przcds:a wicnia życia rodzinnego w jego szerokich uwarunko\v,miach. Również podjęc:::: (Jpisu i wyjaśniania struktury i funkcjonowania rodziny przez analizę instytLlcji to\,-arzyszących rodzinie było wyborem autora, który uprzedni·o stosowul inne ~pJSGby analizowania redziny j grup krewniacznych, z<1jmując się weryfikacją ewul,.cjonistycznych twierdzeń na temat rcdziny, baeaj'lc w spG~ób bardziej bezpośredn; f;,;nkcję i strukturę rodziny oraz rozpatrując terminologię pokrewieństwa i org~lp-izację grup krewniaczych. Sposób analizy zastosowany w omawianej książce uzupełnia i wzbogaca uprzednie studia S. Szynkiewicza i razem z nimi tworzy naj~zerszy w literaturze światowej obraz rodziny mongolskiej. Trwałe wartości pracy powodują, że informowanie o niej ma sens również w kilka lat pb jej ukazaniu się. The Fo~klore, Fishing Culture ed. B. Gunda. of the Budapest World. Studies in Ethnology, Zoigni.t'w Jasiewicz Cultural Ecology and 1984, \'01. I, II, ss. 1253. Wydana przez węgierską Akademię Kiado książka zawiera interesujące rozprawy napisane w językach angielskim, niemieckim i francuskim opracowane przez .vybitnych etnologów, lingwistów, archeC'1ogów i folklorystów z zakresu kultur rybackich na świecie. Praca składa się z dwóch obszernych tomów i dedykowana jest wybitnemu duilskiemu etnologowi, H. 'Rasmussenowi. Tom pierwszy (ss. 58,3) otwiera "Wprowadzenie", które napisał prof. B. GLlnda z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Debrcezynie (Węgry) podkreślając w ni:n m.in. zasługi węgierskich uczonych (O. Herman 1&3'5- [91[4, J. Jankó 18'68-j902, B. M<:nkacsi HiW - H37) w badaniach r:ad rybelówstwem. Autor zapeznaje czytelnika również z historią i tendencjami w b,~·d"niach kultur rybackich w innych �RECENZJE 283 ~i;lja(:h, m.in. PO'lsce, Bulgarii, Czechosłowacji, Szwecji, Norwegii ,Finlandii, Danii, :~;cl1l(:zech, Stanach Zjednoczonych. Węgiers'ki uczony zwraca przy tym uwagę na .,-oi~łc pow:qLlania etno!ogii i folklorystyki węgierskiej z etnolog'ą i folklorystyk;! ;:,andynawską· Tom pierwszy przynosi 29 samodzielnych artykulów. Wśród nich wyróżni?ją <--: ,',voim charakterem następujące oplacJwania: artykul M. Znamierowskiej-Priif:\.J owcj, w którym autorka podjęla próbę Gceny zabytków kultury rybac'kiej, stwi2£~ ':; ..Jjąc, i.e zbiory narzędzi rybackich i sprzętu rybackiego w kolekcjach muz"O):::jeh są niezadow<llając:e. Polska badaczka zwróciła bkże u wagę na fakt, iż tJ .:,;",;nie na polskim wyborzeżu powstaly już w okresie średniowiecza pierwsze .o.' Europie organizacje rybJlówstwa zespolowego tzw. "maszoperie". Szwedzki badacz G. Berg zwraca uwagę na interesujące zabytki sztuki skand) nawskiej -- przedmioty codziennego użytku wykonane ze skór zlowionych ryb. :::-O.\viadujemy się z artykulu, że odpowiednio wygarbowane skóry z węgorza i 10·',;.-ia \\'ykorzystywane były przez Skandyna NÓW do produkcji butów, uprzęży k::n<, ic:h, worków do transportu mąki, toreb. Następny interesujący artykul napisany przez A. DeJitala zawiera ciekawe .:·,udium etnologiczne wioski rybackiej Stintino położonej na pIn. Sardynii, której .,·jeszkańcy specjalizowali się w połowach homaró·,v. Połowy te odbywaly się na ;)1Z.ystosowany·ch do tego celu łodziach na zwanych "guzza" albo "gazza". Ciekawego materialu z zakresu szkutnictwa rybackiego dostarcza artykuł O. L. Filguerias. Autor podejmuje próbę usystematyzowania typów bdzi rybackich '.'. Portugalii, dokonując podziału wcdług kryterium geograf'cznego: a) obszaru pIn. i,yorzeia, b) obszaru centralnego, c) obszaru pld. wybrzeża. Problematykę zwyczajów i prawa rybackiego w Skandynawii poruszył szwedzkI ~czony O. Hasslo. Prześledził on forrnowanie się praw zezwalających na połów • j i.J poczynając od ś:edniowiecza a kończąc na dniu dzisiejszym, Współczesne ry';'.Jówslwo skandynawskie podzielił pod względem organizacyjnym na: rodzinne :~("poły rybackie i kompanie rybac·kie. Zjawisku enkulturacji w rybolówstwie szwedzkim poświęcony jest artykuł O. Lofgrena. Autor, wybilny znawca kultury skandynawskiej, omawia na przy~.,l<ldzie osady rybackiej Bua (zach. wybrzeże Szwecji) sytuację rybaków-chłopów '.:': XiX wieku. Jednocześnie zwraca uwagę na asp2kt dezintegracji systemów zac:,owań rybaków sZ'.'.iedzkich pOd wpływem postępującego procesu modernizacji ; i;nnfliktów jakie w wyniku tego procesu powstają między pokc:leniami. B. Gunda dokonuje przeglądu tradycyjnych metod trucia ryb na ·obszarze Karp:J~ i Bałkanów. Opierając się na własnych badaniach terenowych i obfitej litej acurze przedmiotu zajmL!je stanowisko, iż używanie roślin (np. verbascum) jako t: ucizny w tradycyjnym rybołówstwie wywodzi się z dawnych tra,dycji lu·::!owych. 'Rybołówstwu ludu rybaków i żeglarzy Yami z Tajwanu poświęcone jest 0prC1c'lwanie A. von Brandt. Badacz niemiecki prześledzil kulturę rybacką tego lud'u 7 "vracając baczną uwagę na konstrukcje łodzi. ich dekorację i or namentykę (figury ;:Jostaci ludzkich, gwiazdy, ptaki, ryby, węże) a także r,a tladycyjne IT.etody polowu ryb wśród ludu Yami. Pierwszy tom The Fishing Culture of the World zamyka artykuł japcńskiego b.,dacza H. Kani, w którym autor poddaje analizie metody pO!JWU ryb przy użyciu p:a:"ów, konkretnie kormoranów (phalacrocorax). Ten unikalny sposób po wołu ryb : nemy jcst w Japonii od VII wieku. Trzeba zaznaczyć, że o ile w tomie pierwszym omawianej pozycji dominuje i);.)blematyka kultur rybackich europejskiego kręgu kulturowego (z wyjątkiem �284 RECENZJE czterech artykuló·.v), o tyle w tomie drugim autorzy skupiają się na pozaeuropejskich kulturach rybackich. Tom drugi zawiera ogółem 2'7 samodzielnych artykułów. Wśród nich dużą wartość poznawczą przedstawiają artykuły kilku autorów. Amerykański uczony, R. Lawless, analizuje tradycyjne techniki powolu ry_c w;:;ród ludu -Kalinga z północnego Luzonu. Opierając się na materiale etnologicz'1!'m R. Lawless stwierdza, że. wśród. ~aJinga .rybołówstwo ma największe znacz<n:e w okresIe 'kwIetma I maja, a najbardzIej rozpowszechmone technIki poło,",," ryb to: połów na przynętę założoną na hak, połów koszem "pulapk'l", polów ościE>' niem. S. M. Michael analizuje kastę rybaków morskich i rzecznych z pięciu regionó,' geograficznych Indii (północnego, południowo-wschodniego, centralnego, zachodnieg,i poludniowego) stwierdzając, że generalnie pozycja społeczna rybaków jest niska Określając ,cechy osobowe rybaków indyjskich autor jest zdania, żc są to ludzi·, kłótliwi, oszczędni, ciężko pracujący, wierni swoim rodzinnym tradycjom i środ{', wisku kulturowemu w którym żyją. Inny autor, A. Nashimura jako przedstawiciel rozwijanej w Japonii etnologj morza, charakteryzuje rybołówstwo Indonezji w kontekście środ,owiska kuHuroweg" i ekologicznego. Zastrzec wypada, że termin "Indonezja" używany przez japońskiego badacza nie oznacza państwa o tej nazwie, ale terytorium, w skI ad któreg<, wchodzą: Tajwan, Filipiny, Andamany, Wyspy Nikobar, Madagaskar i Indonezjc Dla tych wszystkich, którzy interesują się kulturami rybackimi na Pacyfiku, przeznaczony jest artykuł E. H.Bryan Jr. w którym autor omawia najbardzie,: znaczące prace (w tym książkę B. 'Malinowskiego Fish'ing in the Trobri::rn,i Island) z zakresu rybołówstwa tradycy-jnego i żeglugi na obszarze Oceanu Wielkiegr< ·W. IM. Olson i L. T. HubbardJr. zajmują się rybołówstwem Indian Tlingi' podkreślając, że kluczem do badań ich kultury i zrozumienia tej kultury jes', wlaśnie rybołów'stwo, rozwinięty i przestrzegany system 'Połowu łososia i halibuta który miał miejsce na wy'lycz:onych tradycją i prawem zwyczajowym obszarac;, morskich i brzegowych. Zachodnioniemiecki uczony H. C. Dosedla zajął się techni'kami polowu węgorz" i zębacza wśród ludu Kewa i Jalibu z centralnego obszaru Papui - na Nowej Gwinei, gd.zie rozwinięty jest na dużą ska1lę system rybnych pułapek wykonanych z plecionek pnączy paproci. Innym znanym spos-obem chwytania ryb jest wśród tych społeczeństw połów poprzez trucie akwenów wodnych. Do tego celu używa się małych krzewów euphorbia. H. Firth na przykładzie wysp Tikopia i Kelantan charakteryzuje dwa odmienn,· systemy ekonomiczno-społeczTle podporządkowane rolom s.l?0łecznym: męskim i żeńskim. Z arty'kułu dowiadujemy się np., że na Tikopii łowienie ryb, patroszenie. suszenie nale,ży do ról męskich i żeńskich, podczas gdy na Keiantan gotovianiem ryb zajmują się wyłącznie kobiety a połowem i transportem mężczyżni. Autor jes', zdania, że działalnośś gospodarcza wśród tych społeczeństw ma charakter spoieczny, a nie indywidualny . .Kompilacją informacji o znaczeniu rekinów "bakoa" w kulturze i codziennym życiu mieszkańców Wysp Gilberta jest artykuł K. Luomala. Autor analizuje i omawia sposoby połowu rekina a także zapoznaje czytelnika ze skompli'kowanym światem wierzeń mieszkańców wysp, dla których rekin jest bogiem, przodkiem a także totemem klanu. Książka jest interesującą i wartą pożnania pozycją etnologiczną tematycznie' związaną z kulturami rybackimi na świecie. Napisana przez wybitnych znawców l �285 RECENZJE ,);'zedmiotu pozwala czytelnikowi zorientować się w tematyce współcześnie P!'OWd·1zonych badań nad rybołówstwem. Każdy z artykułów zamieszczonych w pubii'-.acji jest opatrzony starannie dobraną bibliografią tematu. Omawiana pozycja została wydana w ciekawej szacie graficznej, niestety jest '~la ilustrowana fotografią czarno-białą. Omówienie tego interesującego, dwutomowego dziela z racji jego objętości mu.. alo się ograniczyć do zasygnalizowania tylko niektórych ważniejszych i bardziej .:lteresujących - jak się zdaje - artykułów. Książka jest pozycją bardzo cenną, zczególnie dla tych, których interesuje problematyka etnologicznych badań m'd '-.'.lIturami rybackimi. Warto było by chociaż niektóre artykuły zamieszczone w The Fishing Cal"tre. " przy1Yliżyć polskiemu czytelnikowi umieszczając tłumaczenia w fachowych ;·.smach etnologicznych i socjologicznych, które ukazują się w naszym kraju. Waldemar Dick A. P a p o u s e k, Pottatching, WareJare Some Considerations, "Abhandlungen ·;·,einschaft", Hcft :3'5,Nort-Drf .H~S.2, s. '1 - 15. r( wakiutl: and der Raiding Kopczyński among Vejlkerkundl:chen the Southern Arbeitsge- Wydav,,'aloby się, że wiele zagadnień ku'lturowych zostało już gruntownie pl'Z€::.:danych i deEnitywnie wyjaśnionych. A jednak niektóre z nich wywołują nad,"ł :iele poważnych kontrowersji. Okazuje się, że w zależności od różnych podejść badawczych można uzyskać ')".1·dzo różne wyniki. A zatem, nic nie jest całkowicie zakończone, zamknięte raz . ,l zawsze. Czasami warto jest powrócić - z chwilą wypracowania nowej metody :dawczej -. do starego tematu odnajdując w nim nowe, interesujące fakty. Właśnie Dick A. Papousek z Instytute for Cultural Anthropology przy Uni·. er:;ytecie w Groningen, w Holandii, przedstawił w swoim referacie na XLIII ~,!jędzynarodowym Kongresie Amery"kanistycznym, który odbył się w 1979 rOKu '. Vancouver (Kanada), rozważania dotyczące takich nadal interesujących zagadniefl '"ri: potJacz i wojna u Indian zamieszkujących północn{)-zach{)dnie wybrzeże AmeI :,'ki Północnej . .Referat Papouska składa się z piGciu cZGści, w których autor przedstawia rOZl~e :'~0żljwości tłumaczenia wspomnianych powyżej zjawisk kulturowych. Ukazuje re::.lltaty przemyśleó poszczególnych badaczy polemizując z nimi w niektórych ;'go zdaniem - bardziej kontrowersyjnych momentach. PrzeChodząc do prezentacji stanowisk badaczy najbardziej zaangażowanych . problematyce omawianej w referacie Papouska należy wspomnieć, że pierw.~ym antropologiem, "który w ogóle zwrócił uwagę na potlacz jako zjawisko kw, ..rowe byl Franz Boas badający pod koniec ubiegłego stulecia kulturę indiańskiego ,:emienia Kwa'kiutJów. Z jego anahzy potlaczu wynika, że jest on swego rodzaju , •.•:lystrybucją własności. W późniejszych latach idea ta była wielokrotnie p0dd:,:.ana krytyce. A oto główne teorie panujące na temat potlaczu przedstawione ze zrozu:~.:ałych względów w skrótowej formie - w pierwszej części referatu Dicka A. Pa':"lUska, która zatytułowana jest "interpretacja potlaczu": L'oria Helen Codere, która uważa potlacz jako "walkę z własnością". P<Xlejście �286 Codere RECENZJE (Fighti·ng with Property. A Study oj Kwakiutl Potlatching and Warejau, Seattle und London 1950) jest w pe ,vnym sensie p;'oduidem zar(h~'u' LstorycznegJ partYKularyz:11U Boasa, jak i funkcjonalizmu. Zgadza się :Jna z BlJ>,:(':n, że Kwakiutlowie siosD\vali p;;t1LlCZdla prześcignięcia swoich rywali w zen· ganic;ch o status społeczny, ale niezLlleżnie od tego dLlje histo' yczne WyjuŚl:'C;" tego intelesującego zjawiska kulturowego i wiąże g'J ze sp:'av;ą w,)jny. Wedle,; tt'j uczonej, potiucz jest szluchetnym, u przy tym wcale n:e tuki m arch;licznym sp.· sJbem prowadzenia dziułal1 wojennych. Lub rLlczej substytutem tyeh działań, kttlr.,' stuł się powszechnym, kiedy nacisk populacji na terenuch zamieszkanych prz;" Kwakiutlów znacznie zmalał. Stało się to z chwilą przejściu owych ziem w 1849 r'· ku pod panowanie białych Amerykanów. Efektem nowego statusu politycznego h, zakaz prowudzenia' wojen międzyplemiennych. Teoriu Stuarta Piddocke'a traktująca potlacz ja'ko zjuwisko inflacji. Pidd06:" (The Potlatching System oj the Southern Kwakiutl: A New Perspektive, w: .,E<;',;i"onment and Culturul Behavicur. Ecological Studies in Cultural Anthrop:Jlogy"' cd. Andrew P. Vayda. Gulden City 1965) również zwracu uWugę na historycz;;" Ho. W swojej analizie rozwoju społecznego wyżej wymienionych Indian U\\izględn· . czynnik demogruficmy. Lobi to jednak z punktu widzenia ekologicznego i funkcj,ralistycznego. Piddocke, pod-obnie jak Ccdere uważa, że potlacz w swojej f;)r;l1: z drugiej połowy ubiegłego wieku jest raczej zjawiskiem niedawnym. Jest to według autora tej teorii - nowa forma potlaczu. Jej treść w postaci rozdawanI:, wielkiej ilości różnego rodzaju dóbr (szczególnie 'koców) jest rezultatem prGce·,j ekC)nJmicznej inflacji. Natomiast Philip Drucker i Robert Heizer uważają potlacz jako pretensję ': dó::dziczonych praw. Autorzy ci (To 1Y1ake My Name C;;0od: A Eee:.camination r,f the Southern Kwakiutl Potlatch, University of California 'Press, Berkeley 19'67) pcr:chodzą do interesującego nas zagadnienia w sposób strukturalno-funkcj-onalny wyróin:ając potlacz jako rodzaj "zaszczytnego zoDowiązunia". Jednym z główny(';, punktów ich argumentacji jest to, że potlacz nie służył zdobywaniu ()kreślone!;') ~tatusu, lecz tylko dodawał prestiżu do już posiadanej pozycji. Jako ostatnią, przedstawia Papousek te-orię Irvinga Goldmanu, który uwa,i) potlacz za zjawisko rytualne. Goldman potlacz (The Month oj Heaven. An 1ntr'.)duction to Kwakiutl Religious Thought, New York 19'75) widzi takim, jakim by, en w czasach sp~zed kDntaktu Indian z biułymi, czyli przede wszystkim jako zj"wisko religijne. Według jego mniemania, potlacze były związane ze specyficznY:1 rytuałami obchodzonymi w przypadkach śmierci, budowy nowego domu, pcd,3trz-,'~.ynami, inicjacją, sprzedażą miedzi, odprawianiem Zimowej Ceremonii, itp. Druga część poświęcona jest genezie tego zjawiska. Autor referatu kontynuuj.' tataj prezentację stanowisk wymienionych w pierwszej części badaczy. I tak Codere - zgodnie z relacją 'Papouska - wprawdzie nie wyjaśnia genezy p~)tlaczu, ale zwraca uwagę na możliwość pobudek (rywalizacju w zukresie statl:";'; sp:Jłeczneg-o i prestiżu wzmiankowana już przez Boasa). Oczywiście, wyjaśnien> Codere dotyczy r-ozbudowanej formy potlaczu wiążącej się z pierwotnym zwycZIjem, która według tej badaczki oznacza substytut działalności wojennej prow'ldzr,. 112j we wcześniejszym okresie. ,Piddocke nie zastana wiu się nad pochodzeniem zjawiska kulturowego ja;k::" jest potlacz. Jest on raczej zainteresowany pytaniem, w jaki sposób pojawiła <.; IJarla rozbudowaneg-o potlaczu. Jego badania obejmują zagadnieniu dotyczące 11 c genezy, lecz degeneracji instytucji potlaczu. Natomiast Drucker i Heizer interesują się pochodzeniem tego fenomenu kult'.:'1792 - 1930, �RECENZJE 287 lowego II" do,;lc)\\"nym teg.) "lol\"a znaczeniu. Utrzymują oni, że pctlacze po \v;;t '.l ty z ,\"ymiany darów o warto:ici ZarC)\nl0 utylitarnej jak i nieutylitarnej, które Z3ch,ddy pomiqdzy rcp:"czentantami grup rodowyeh. SytuZ1c;a taka istniala między innY:11i przy zawieraniu mal~e11stw p:mliędzy osobami p8ch:)dz;~cy"ni z r dr-in o wysokim statusie spolecznym" W ta"ich p;'zypadk:lch "zaplata" za narzeczoną by'Ll c{Lnajemniana IV dll·ójnasób. Goldman również zwraca uwagę na pochodzenie potbezu. Uważa on, że byty cne rytuałami, które wiązaly się z Zimową Ceremonią jednym z najważniejszych obrzqdów rl'!igijnych Indian KW<Jkiutl. W tym przypad,ku potlacze stalFwily rytualne przclwnrzenie porządku kosmologicznego, w którym rozdawanie PC:inych (związanych z różnymi sferami świata) "dóbr bylo wymianą wic;żącą ze soij:j świat realny ze slviatem mitycznym. Goldman nie zwraca uwagi na rozwinię:ą L:":nę pot!'Jczu. Nie tylko umyślnie ogranicza się do okresu tradycyjnego Kw:?kiLitlów, zanim w,;tali schrystii"lI1izowanym i skomercjonaiJizowanym ludem, ale ró\'".n'eż bag<ltelizuje wielkosć samego pJtlaczu. Wiąże także ten rytual - podobnie j]'~ C.;cere - ze zj,\wiskiern l\fojny" Jednakże IV przeciwieństwie do swojej poprzedniczki robi to IV spo,;ób pośredni. Twierdzi on, że istnieje związf,k pomiędzy dz~c'ł,:n'ami wojennymi a tak zwanym Zimowym Ceremonialem. Zarówno niszczel',c wla~ności. jak i zabicie wroga OZ!1<lezadla tego badacza materializację symboli~~I1cgo aktu, w któl ym następuje ułagodzenie Zjadacza Ludzi, jednego z najważniejszych duchów Zimowego Ceremonialu. Pogląd ten odpowiada wyobrażeniu, kló, '" Goldma:l ma () logiee religii myśliwego wyrażoIL'j w maksymie "aby żyć, nal2Ż:Y ZCl bijać". W tym miejscu P:lpousek wyraża pogląd, że być może każdy z przedstaw::;nych P{l\\"yżej punktów widzenia jest możliwy do przyjęcia. Jednakże zc'~je s"cl,," sp':awę z tego, że istniej'1 podstawowe podziały potlaczy wedlug pewnych k<ltegr>" i -:lDszarów występowania_ Autor jak to szczególnie podkreśla w swoim !'e(J";:;c;e - zajmuje siq tyl,ko tymi pollaezami, w których ważną rolę odgrywa ni;;:c:enie dóbr. -Wszystkie p:lt!acze zawieraj,! 1\- >obie dwa aspekty: destrukcję i dystrybuc;~" Jc~li idzie o pierwszy <lspekt, to idC<l Piddocke'a mówiąca o destrukcji jako częś:. rytuału żałobnego. gdzie wlasność zmarłego, np. wodza, musi "umrzeć" razem z jegJ wlaścicic1em - zdaniem autor<l re!er<llU - nie wydaje się zbyt ryzykown<J. Dr".;gim aspektem jest 11"laśnie dystrybucja dóbr i żywności, które: - powtarzając z:l D~ucker'em i Heizer'em potwierdza prestiż i pretensje spadkobiercy lub jego na,tępcy" W części pośll"iqcol1ej d:ltO\I"aniu patIaczy od ich form prostych do bardzo nEb•.\dowanych. Papou,;ek zaznacza na I\"stępie, że kladzie nacis,k na trzy elemen'.y, które odgryw<lj'l ważną rolę w różnych interpretacjach omawianego zjawiska k'iiturowego. a więc pierwotny pot!acz, dzialania wojenne i potlacz rozbudowa ,j';:" W I;teraturze antropologicznej potlaez zdobywa sobie znaczenie jako rozbudowa n:"' c1:rd'lrowY\v'1l1ie siq i okazała konsumpcja" Faktem jest też, że Codere i Piddock? wlasnie te glówne aspekty pot1aczu umieszczają w centrum swojej uwagi. Oznac::l t.o róv.rni<.'Ż, że sl oni n:l,ta"wicn; II' ;woich badanii1ch na inny okres rozlVClJ.! pot!aezu aniżeli na p:-zyklad Goldm<ln. l tak, np. Coder"e wprowadza podzial p(JtLezu na trzy okresy: L 1732 - 1849 - okres prl'-potlaczo',\-y czyli pierwotny pot1<lCZ, ll" 1849 -Ino okres rozbudowy pot.laezu, III. 19,2i1 okres post-pot!aczowy. Jeśli ehodzi o pozo,;t<llych bad<lczy, tv Drucker i Heizer wykazują więcej za':l, �288 RECENZJE teresowania formą początkową tego zjuwiska, ,1n:żeli rozwiniętą f:lz~l. N<.ltom:asl Goldman nastawia się w swoich baduniach na okres przed-potlanowy (I), czyli sprzed chrystianizacji Indian tamtego regionu. Wymiana darów w tej fazie ma .;fcgO zdaniem miejsce, ale rozbudowany potlacz nie osiągnął jeszcze takiego poz~omu, jak w następnym okresie (II). Zarówno Cedere, jak i Piddocke studiują ·.·.szystkie okresy zwracając przy tym szczególną uWĘlgę na drugi okres rozwoju )'Jtlaczu. Następna część, zatytułowana potlacz a wojna, poświęcona jest hipotezom d·J,· tyczącym związku potlaczu z działalnością wojenml występującą pomiędzy indiail".~imi plemionami zamieszkalymi region północno-zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej. Podobnie jak i w poprzednich kwestiach tak i tutaj poglądy na kn ',,,mat są różne. Na przy'kład C()dere uważa, że działania wojenne zostały zus tą:;ivne przez potlacze ekstruwagacyjne. Po roku 18'49. kiedy to Kompania Zatoki Budsona ustanowiła na tumtejszym terytorium, \\. Fort .Rupert, placów'kę hanaloe:ą, a KwaJl:iutlowie dzięki hand.Jowi stali się bogaci jak na ówczesne warunki, ,'.':edy potlacz przybiera rozbudowaną formę. Po roku H;.{j5 kuńcq się na tamtl'j'zym terenie wojny i wszelkie najazdy. Według opinii Codere, K wakiutlowie sid! ,.i(; pokojowo nastawionym ludem już przed wspomni,ll1cl datą. Papouse'k wytyka 'N tym miejscu Helen Codere, że jej teza nie zgadza się z dwoma hipotezami ::a ll::nat motywacji napadów u Kwakitlów jakie przedstawiła w swoim studiu!,;l. Drucker i Heizer są natomiast zdania, że militarna przewaga białych nad Indi~;,')a:ni sięga czasów znacznie wcześniejszych, bo 1811 r., czyli lak zwanego incydentu Tonąuin, Od tego okresu można mówić już o zaprzestaniu dzialaó wojen·· 'lych u wymienionych Indian. Konsekwencją dominacji białych sIały się pokojo\ve iómtakty pomiędzy różnymi grupami indiańskimi. Podkreslają un) również adapta'· c:.'jną zdolność kultur indiańskich północno-zachodniego wybrzda, Dowodzą, że ::'dianie opierali się wladzy i prawu bialych, i \\' miarę możli\vosc~ starali si~ :(~ ';-nijać, By-li ci Indianie zdaniem owych badaczy sprylniejszymi kupca",:i i j'jandlarzami, którzy z Kompanią Zatoki Hudsona nie \\'alczyli przy pomocy bra!:i, 1'ceZ konkurowali z nią na płaszczyźnie ekonomicznej. IPapousek przychyla się do pierwszego stwierdzenia Druckera i lkizera ch'J" c;;,ż nie bez zastrzeżeń. Jeśli chodzi o drugi przypadek, to aUlor referalu wi,r:(; >'.icojowe zachowanie Kwakiutlów ze wzrastającymi klopotami lych Ind;,lll ZW;'1z;.L1ymi z nasilającą si~ zależnością od białych, zanirn jeszcze poczyni{100 sr{',d~i z;,Tadcze na drodze administracyjnej, I dalej zastanawia się, czy dD zaniku naj~'zuów u ,omawia'ny~h tutaj In-di·an mogły przyczynić 'ię jeszczL' inlleokOlicz.no;::i. W:ldaje mu się, że odegrały tu ta'kże istotną rolę czynniki demograficzne, Jednakże np. Codere nie łączy wojny z danymi demograficznymi, przynajnmi-t'j :!.i, bezpośrednio. Argumentuje ona, że działania wojenne miały Z\\';<1Zl'].;:zć zd,;oy-,vaniem lub wzrostem prestiżu, Kiedy warunki ekonomiczne - po ustanowic'n:u :;,' ich terenach placówki hundlowej - sklją siC; sprzyjaj;lee na\vet dla K\\·a''''.1tJGw, odwracają oni całkowicie SW()ją uwag~ ku pot1acwwi, dzięki któ;'emu :n;gJ:t>y' '.,;zyskać prestiż pośród swoich sąsiadów. Pidocke także przypisuje ważną rolę zanikowi wojen Zmian(llTI ek()nom~czny:':, Zmiany te były jego zdaniem rezultatem nie tylko przybycia białych na tamlL'hze ':"reny, lecz także zmniejszenia się populacji autochtonów spDwod-owanej przez nic'1.:)ane im epidemie chorób. Zmniejszenie się gęstości zaludnienia mogło równic'ż 'YJwodować zmniejszenie się nacisku populacji, co oznOlcza, że i lllOŻ!i\\'OSl' nJ>zdó\v międzyplemiennych także zmalała. Papousek zgadza się z wywodem Piddocke'a dod-aj'lc przy l~'m. Żl' bal'd;;() �289 RECENZJE · 'ażną role; odegral taki.e wzrost znaczenia wladzy centralnej wprowadzonej .c:alych kolonizatorów. Wymienione powyżej IV bardzo dużym skrócie teorie na temat potlaczu ,xiązku z wojml są przedstawione IV referacie Papouska graLcznie w przez i jego post<'zi -:iiel11ató'vv. Ostatni;l czr;ś{' omawianego referatu dotyczy roli najazdów u K\llakiut1ó'.\', I :1:1 '",n ternat istnieje ',viele,' czasami zupelnie sprzecznych ze sobą hipotez. Na p,'zy·lad Codere twic;dzi, że oprócz grupy Lekwiltok, któ:-a żyła w specyficznych wa·· Jnkach, KW;lkiut1owie byli określani jako ludzie miluj;lCY pokój. Polemizując • bad<lczką co do przy cyn p{)Szczególnych wojen Papousek zapytuje, czy Indianil~ ,"mi nigdy nie rozpoczYll'lli najazdów. Odpowiedzi na postawione pytanie udziela · :ddoc.ke, który twi·erdzi, że Kwakiutlowie najeżdżali sąsiadów głównie w okre<'~, ,:£iy brak im bylu żywnuści, a więc pod koniec zimy i wczesClą wiosną, Innego z(i<',a )est Hden ClIdere, dla której sezonem walk był przede wszystkim okre~ je::.c:nr.y, ponie\\'aż w tym ukresie parwwały sprzyjające najazdom warunki pogodo·.v~. ';iiln Papousek jesienne napady interpretuje z okresem zbiorów jagód, owocó<v, · ,lb. itp" które zapewnialy aprowizację tamtejszym spolt'cznościom. Z kolei Goldn,,,,n ..idzi związek najazdów z Zimow<l Ceremonią. KOI'Il;ZąC [(Jzważan;a na ten ost:ltni temat autor referatu konkluduje, że zan;:11 ; .aL p;'zybyli na terytorium Kwakiutlów, było ono gęściej zaludnione, podobnie jak ... le pólnoclw-zach'Jdnie Wybrzeże, a w związku z tym najazdy prewencyjne sta·· .j',,']y rodzaj zabezpieczenia przf'd potencjalną, WTOg" działalnością sąsiadów. , Osoby zaintere50wane problematyką przedstawioną \\. referz,cie Papouska znajci'ł ;lim również bibliogl'<lfię llaj w<lżnicjszych prac dotyczących tych wielce frap·j .. ,cych zagadniell, .4.ndrzej Richard !. ;\1. B e r n a l' d, The Melting Pot and 20..r/t C'."ltnry Wisconsin, Minnenpolis: 1980, ss. 162. EClT/.Y :','ess the The ..1i.wr: Romanowski 1\!Iarital University Assimilatioc/ of :\linneso:'a W ostatnich laiach historycy alTll'l"ykańscy StOS'Llją \,'yr;;Lnuwane techni:"i a',i"',yczne IV celu badani<l zja wisk, które w poprzednich analizach histol'yczny-::h :)yly t;'aktowanl' obojętnie, czy IV ogóle ignorowane, Niektórzy ba.dacze są lXi>' ·tL.lej zainŁcresowani rczult<\tami niż metodą, dopTowadz;1jqC w zv;iązku z tym d~) ·k wielu danych liczbowych i tak wielu wyjaśnień technikami statystycznymi, 2·;' ;' ;'ace te są stosunkowo trudne do studiowania iwycizIgania wniosk6w. R. M. Bc> ·"rd, aut{Jl" onla',\'ianej ksi<!żki, stara się pl'Zezwyciężyc suchą naturę opraco\\'alr :atY:itycLnych. Pudstawowym źródłem dla jego pracy są :'vIarriage registrationg {)f <-;e state Gf Wisconsin, 1850 - )9120, State Office Bulding, :'vlad:son, któ;-e szczególoxD )fZebadal. Bernard starał sit; uniknąć monotonii oprc:cowań sto.tystycznych, k~ó"~ "tjczęściej L;.lNierajq prosLl il·ościow;! prezentację cech. Pom'mo tego jest to prz:c:l '.atystycwn. Prawie polowa tekstu zawiera tabele i graficzne zobrazowanie cia.. 'Jch statystycznyth. K:3i;lżka zawiera 311 tabel, 10 ',vykresó\\' : 3 rnapy w tekśc.l' . ,:.5 stronicowym, Praca sklada się z teoretycznego '.vstępu, w którym autor a:1}'.Luje amerykal1.-;kie badania asymilatji, w których \\'sKaźnikami były małżeńsn'-a :j "Lud" - t. 7~ �290 .RECENZJE mieszane i rozdz:ałów: 1. Imigranci w stanie Wisconsin, 2. Ilość: Il1lJ!żellstw m'. szunych, 3. Czynniki indywidualne, 4. Czynniki grupowe, 3. Wnioski. Autor stawia sobie za cel przebadanie wwrów asymiliacji poprzez zawiera!"'. n-,ałżeństw mieszanych i czynników wpływających na rozwój i wzrn,;t iJnścio\I:. małżct'1stw mieszanych (czynniki mające; wpływ dzieli na indywiduallw i grujJo\\' .• Bernard zamierza wy jaśnić: proces asymilacji przez skupienie zainteresowa!'1 ilości, wzorach i przyczynach egzogamii. Wybrał małżerlstwa mieszane jako II'sl",:'nik :Jsymilacji, ponieważ są one, jak twierdzi, szeroko ,toslHvallC do tych cell';.. i dają pewne, powszechnie akceptowane pomiary tego pr;;cesu, All; z pewl1()Śc:'i nie jest to jedyny wskaźnik tego zjawiska, Chyba, że zjawisko to uwzgl~dnimy w izolacji, likwidując tym samyn:l imigracyjne doświadczenie, od calcgl) kontek.<_ sytuacji w jakim miały mejsce małżellstwa egzogamiczne. Autor zas;lcniczo ;gl~';" Elje inne potencjalne wskaźniki integracji zachodzące, czy pojawiaj,jcP sic w cial~:.· "biorowości, np,: czlonkostwo w lokalnych organizacjach, <.lkceptacja "tandardoweg, L:bioru, czy nauka \Ii szkołach publicznych. Podobnie autor ignorujc' wikaźn:'-:' wskazujące na segregację etniczną zbiorowości, np" rozwój kl;ścio!ów ctnicznyc; powstawanie szkół z nauką języków etnicznych (jako śrudc'k kształcenia), a tak~c kształcących i pielęgnujących etnicznie wzory zawodowe, powstawanie towan:ysl\,,, i organizacji wzajemnej P9mocy (bazujących na religii i ctniczl1ośc:), st;m';aj;jcy:,·, sobie za cel dostarczanie pomDcy materialnej i organizowanie dzi,\lalncści kulL,nclnej, Można wyliczyć: jeszcze wiele innych, ważnych składników pomiaru asyrr' Licji, bądź czynników, które asymilację opóźniają. Czy jakieś "etniczne" wzory trwają pomimo egzogamii? Autor nie stawia soh': tego pozornie oczywistego pytania: dlaczego ci, którzy już wyrazili ch<;!': parzuc"n:u starych wzorów przez przyjazd do USA, wracaj'1 do nich, na C0 wskazuje wyE-e)';<;i procentowy wskaźnik endogamii pierwszej generacji imigrantów? Dlacze!!,' dz'eci imigrantów nie powinny przyswajać: sobie wzorów zachowań i norm postc;p;· , wania funkcjonujących w innych grupach? Odpowiedzi na te normatywne pyt<.ln."_, można uzyskać: poprzez badanie literatury dotycz'lcej danej grupy etnicznej, ',v pr;sil' einicznej, w listach i pamiętnikach pisanych przez emigrantó-.v, Cyfry, illatrialy statystyczne mówią nam co ludzi·e robili, ale na wet złożon<.l i skompliko"l'ar'" analiza rzeczywiście nie odpowie na pytanie, dlaczego'! W celu \vypr,~c()·.val1ia mod'lowych wzorów małżeństw mieszanych au'tDr oddzielił ,indywidualne i grupowe czy::niki ułatwiające za\vieranie malL.eństw mieszanych. Stosując złożony, współzależr,', ;:>"alizę Bernard odkrył, że małżeństwa egzogamiczne są popier<.lne przez drug·! g<:nerację lmigrantó\\; z Europy wschodniej. Niestety, model egzogamiczny Po c fUl1kcjonuje w spodziewany sposób wśród imigrantów z Europy wcri',dn:ej, pr:~(:" co). oczywiście, zmniejsza się jego użyteczność: w zrozumieniu i rozpoznaniu teg: zjawiska wśród mieszkańców "V,,'isconsin. Po ostrożnym rozważeniu autol' kankI\'ddje, że mieszane pochodzenie (np. z l'odziny, w któH~j rodzice Są z różnych gru:: fln:cznych, czy reLgijnych), czy bycie drugą generacją (urodzony w USA, rodzic' uodzeni poza granicami USA) predystynuje te jednostki do zawierania związkó c. [Lałżer'1sk:ch z partnerami(-l~ami) spoza swojej grupy etnicznej; nicnmiej \vydą) ,: s;q to raczej oczy~viste. Autor stwierdza, że kluczowymi demograficznymi i socjoekOllOlT;il'ZJlymi \l-'Ska7ni~;ami małżeństw miesza:1yeh imigrantów z Europy wschodniej s,): "wielko;!': gruJ'l;' elnicznej i ilość: potencjalnych małżonków w danej grupic oraz proccnto\'I'y udzi:" lbnej grupy etnicznej IV określonej populacji" (~. 103) miasta, stanu ("~y kraju. T l współzależność: ilustruje inną zmienną, a n~:anowicie wielkość: skupi;;k<.l. Wi~'kszo< iD,:grantów z Europy \\'scl1odniej osiedliła się IV dużych miastach, ci którzy z:,- �RECENZJE 291 !Y:;eszk<ll: W mniejszych. cz~ściej ślubowali poza swoją grupą etniczną, poniew:.;':: m'eL mniejsze szanse na zn<lJezienie żony czy męża we vd<:snej grupie etniczne i.. Bernard ustalił, że imigranci z Europy zachodniej także częściej wchodzili IV zwic,> lIi egzogamiczne. kiedy micszkali na terenie, na którym wh.sna grupa dnio ,:~ by! niLliczna. Pom:mo użyteczności szczegółowych bada!'l statystycznych nad małżcl1stw<'L mieszanymi w Wisconsin, praca ta stawia wi~cej pytań niż ·odpowiedzi. Czyteln:',~ może z!~aleźć duł.Ll ilość informacji bardzo szczegółowych odnośnie WZ01'Ó"'V !1l~.Ż"11Stw mieszanych, które jednak zaciemniają obraz, przedmiot rozważalI, niż 'C;' j·;z;;wict!ajq. Bernard nie ustosun'kowuje się, i nie ujav.-nia, co rozumie przez akC':brację. W konkluzji stwierdza, że jeżeli upodobania osobiste w doborze malżonk~ ł'ó',vnoważą się (z estetycznego i psychologicznego punktu widzenia), to pra wdop;p:dobnie ł'ozstrzygaj<lcymi detei minantami poziomu egzJ;;:amii wśród różnych gr')) t.t'li(:ZlJych są normy i \\'artości grupowe, a nie indywidualne. Z kolei przyczyno>'..:; \'.'skażnik nie może być rzeczywiście analiwwany, dopóki badacze nie będą mQą.~i r,~'erzyć upodobań osobistych (indywidualnych) w doborze malżonka(-i), Jest moż'i'xe. że g"upy etniczne, w których poziom małżeństw mieszanych jest wy~oki, klenją się odmien:lymi wartościami od tych grup, któ;'e są endogamiczne. Tych fO:'macji już jednak w materiał8ch statystycznych nie znajdziemy. Autor nie konfrontuje swoich odkryć z podobnymi pracami etnicznymi, baz'j'icym; na badaniach różnych imigracyjnych grup w środowiskach miejskich i ''\'i ,;Kich, N:e przedstawiono żadnych danych dotyczących małżeństw mieszanych z l":'cb miast czy obszarów USA. Autor widzi idealne warunki badawcze dla zi ,.,:'"ka asymilacji na terenie stanu Wisconsin, dzięki dużemu skupis.ku imigracyjnćIJ'd na tym terenie, jak również dzięki rozwojowi społecznych pasta w; z drug"o: r,:c uświCldamia sobie "typowości" tego skupiska imigracyjnego w poró\vnaniu z ,lJymi z obszaru USA. Bernard an<llizuje malżel1stwa mieszane zachodzące wśród 11 grup etniczny~:~, :'j,):,alizo\I'anych II' stanie Winsconsin, w latach 11060 - 1'920. W ostatnich 20 lat;r:,: b,:d,mia małżer1stw mieszanych bardzo się rozwinęły, coraz częściej mÓ'Ni () szczególnej r::Jli tego zjawiska w badaniach etnicznych. Autorowi The Melb,,;; Pot.. można zarzucić niewystarczające wYkorzystanie naj nowszy eh i licznych pl' -,,~. 7. :cgu zal,,'e,u, \\7 celu zestawienia wyników, wyeiqgania pewniejszych, mocni ::·:~ych ',vnio.';';'c)\\' i JcPiizcgO wy jaś'lienia procesu asymi1::lcji. And't'::ej Lipski J llrij W. B r o m I e j, OCie't'ki tieorii S~ . .Jill. etnosa, wydawnictwo "Nauka", Mo~k\Va 1'91~, W "',;ielon<lrodowym pa!'lstwie radzieckim studiowanie zagadniell etnicznych ~: Z~'{)zum:alych wzg1f:;dów posiada nie tylko teoretyczne, ale także praktyczne ZEezenie. :-.lic więc dziwnego, że co roku w Związku Radzieckim ukazuje się mnóstH': r :·~:c pisanych prwz socjologów, etnologów, historyków czy nawet ekonomistów r,:)J'zającyc:h problematykę etniczną. Szczególnie od kuńca lat sześćdziesiątych ct;.tuje s:c; Il'zmożone zainteresowanie tą problematyką, które trwa nieprzerwanie dziś i o',I'ocuje \\'it'loma artykułami zamieszczonymi na lamach radzieckich c7.<;';pi'm o,'al Lcznym; publikacjami ksiąiko·,vymi. M{)7:C tylko nauka arnerykaó.".,;; �TIECENZ.JE 292 : cst w równym ~:{mych stopniu wydawany ,~iplinary Journal Natomiast .,;ejsca, dał E/nos :=;"dzieckiego: . :'c! wśród "Juną. ,'imie:1ić _!1n.i. kilka '.'go, Autor i,- :',in naukowa kun.strukcją, 197:J), bardzo e/nosa dla Kozłow, Kozing, prezentowana przez Bromleja przys\v{)jenic \vymaga ro,zwija teorię wśród społeczeh.stv/ a niekiedy także, w życiu pot{)cznym, i zne;oZący ',:iy\\'idualny PGdsta\VO\'i}'n1 ;~zn", złożona 'j,.c1ająca w tylko \v teorii dzieło jest się ;,'" ob"el'wować l:ajrozmaitsze 0ie'JiJlętl'znie: Pic(\vszć:l, ość, ,;kól ale a ::!pić' zastanawiano . :;;'óżnia ,·,',;ta1 trzy ::,c Do ok:esie w nic są viszdkie jest w D',> nlYś~>. 7.ja\\-:.<ka zakn<e, z's."·· Pl.'::y wi,'d=l: pełni u]yginalne, etncsu. Etno:; \,n ..si to "h:st' w,;pólnota stabilne .. ludzL, {)SobLwosci świadomość on czymś kulte!'\, swojej podczas stałym, jedno<i s "'ego i' "~o p.Jniew"ż.vcol l) Etnikos ludów mogą etnikosu form czyli do jego ekonomiczna różnych w B"oE<2j narodo'v','o:-;'ć' dany powstal socjalizmie, formacji n), Z<}~· etr:ik·: s \\' paleogeneiyczny :3) Etn;kos 52), SpiJi'Ć'-"." określol"t'j ','i pows!ał - ~1 ~~ okres:" - pO'i'" ncogenetyc;:ny - Altajcy, Po,zc'zc" politycz:10-ekorlornicznyc'.1, jądro, należą również społecznego klasowych", i polityczna, żyjące kie:dy terytorialno-polityczne makrojednostki państWa 'Rosjanie; IV ',vieie: tern1in 2) Etnikos czy etnicznych "oddzielne, samodzielne oierwotnych, np. należeć ludy archeogcneiyczny Północy; Amerykanie, stanowi tego, n (s, przedkapitalistycznych, \vielozna,czny od jest rozgorzało S'l formacji proponując zależności Br<Jrnleja przynależności" narodowości ludy w przez I1arodowej narodowc)ściami nimi wiele np, podstawowych :t; ytorialn-a, i typy: np, etnikosu z m y (:E60), 'Yach czy są przedkapitalistycznym, z części zcntujące \vyróżni{)ną pojęcia te spory, jego kapitaliczmie, części pracy iz{:angaŻO\V~1nia Przybiera etno su w nauce e t n i k o s pienvotncgo, Vi Geni:1,{ tlvorów (samoświadomość), co utnl·a·· się jako złożony, dynamiczny sy,su,n też jednakowej i czy rozv/iązuje on omawianej pojQcie zresztą ludzi się, pierwotnej terminem ~'<roju ... dna f.ormą "zbiorowość rozpowszechnionego ;hJnzJ1.:cznie Swerblin, różnicują, czyli )0;1;Ocic sob,E' odpowiednim ponadto historycznym, które et,. pozwolę \Nykorzy~tuje i wzglf~dnie i psychiki, aspekcie podstawo'Vvą ;.;.drl<)wicie ;.1 w formy, problematykę mic;dzypokolcn.c\\'a 'd"c;tr<CJści od wszystkich innych podobnych . ,Je jest w etnonimie" (s, 57 - 58). Etnos jawi "jW:y Bro,;> naukowych, stała cechy, język) (:'.1,)0 pozycję ludzkich, jest (EU",- etno(jrafii Rog,\czew, w s:> Zwiazk'J "i(,miecku orientacj' tłumaczyć Bron11eja terytorium społec,zne także jego do rozważail określonym nią mającą Jednakże wkład pojęciem na nie . jiczaiclc teorie, po wysok'l 'IV ~u Br()lniejd. dziedzinie problemy pe\vnego etnosó\v powstałe \\' także ogólnej okazją cbszarcm skomplikowane) wielu, znac:=-- ,jurija poza pot,vierdzaj'l prEcyzyjnie ::!tującą " 'N wydana 'Z~ ..~ystęp0\vaniem \vcześniej są Sowriemiennyje tieori'i mn:.',i s:(; przyjrzeć specjalista Tokal"iew, której o Intf:l'GL- nieporó,v'lanie książk" znane podejmuj'lcych jest nazwisk: Kcncepcja -~,utncl tych An Zl~a~;i)'jjit~l lu wybitny (Moskwa się warto radzieckich, monografie 19(77) oraz uczonych uczonych poświęca omawiand jako duże Oi'ierki tu ZkcL:: Stanach "Ethn:c'ty: Dlatcgo uczonych roku poznać Be:Jin radzieckich A już i etnogr:rjija Etlmographie, w ctnioznc; kwartalnik problemom 1983 popr:zednie 1;;31), Omawiane ,Y<1 w się im etnologicznej, dokon~miom Jego problemy Relations", tym wydana Bromkj (':nicznych, End Ethnik z perspektywy pewno na poświęcony polskiej rozwiniętym na JUI'ij , of the zwłaszcza jest :ów nawet w nauce bardziej mu uwrażliwiana jest to s. także e t n o so c j zbiorowosci rozwoju 62), ESO wspólnota (plemionCl to nie l n e <.l ludzkie w tylko e:tn:oz113, o t g .'- l'e:;,,"· spuleczl:tl" wspÓln)'d którą t \1'Orz:! �RECENZJE 293 pe·.',·ne "etn:cznc" Komponenty, A więc etnosocjalny organizm składa się z czym1:etnicznych oraz socjalno-ekonomicznych, ElSO włącza część danego etnikos'..(. k:ó:-a rozmieszczona na zwartym terytorium wewnątrz jednego, politycznego ukszta:l.{)·,vania, pr'zedsta\vi<l ·się j<Jko odrębn<J socjalno-ekonomiczna całość, .BSO moE \\'ystępować IV trzech odmianach: pierws,zą reprezentuje taki etnikos, którego CZł01".k''jwie zamieszkują n:e tylko swoje wspólne terytorium, ale też terytoria obc~. t',,'orząc grupy nie mające ;;ocjalno-ekonomicznej samodzielności, przykładem SJ, ldandczycy. którzy oprócz I:'landii zamieszkują inne państwa. Drugą odmianę rep:-ezentuje etnikos hl'orzący dwa ESO, np. Niemcy w NRD i w R.FN. Z trzec:"" r;.amy do czynienia, gdy w ramach jednego ESO żyje kilka spójnych etnikosó,.\. i2;;; to ma michce np. w Jugosł<Jwii. W etnosocjcl1nych organi'zmach Z<lzwyczaj poza podstawową wspólnotą etniczl:ą, L2zestnicztl wiC;rl:sze lub mniejsze obce etniczne wtrącenia - odpryski innych etn:kOSÓ'A',jądra któl'ych znajdują się IV innych ESO. Takie odpryski m{)gą znajdow<'ć ~:ę w st<lnie spoistym bądź r07proszonym, jeżeli są spoiste, to nazywa się je grupd2'Ylietnoarealo'.vymi. a jeżeli rozproszone, to etnodyspersyjnymi. Z kolei n a r 6 d jest to taka forma, w której poza czynnikami społeczno-ekomJrn:eznymi, a konkrelnie klaso\vymi, ',vystępują też czynniki etniczne. Te drug g::.;ą w stosunku do tych pierwszych rolę formy kClztałtującej. Naród charakteryzuje ,:ę etniczną jednorodnością i tym właśnie różni się od r,tnos'ocjalnego org,nizmu. w którym mog~l IVy,tępować rozmaite et,noisy. Etnosy składają się na złożoną strukturę etniczną ludzkości. Jej zloż·onośćprz"ja"\'ia sic: nie tylko w różnorodności form etnicznych, łecz także w pewnej hier<Jrc:,iczności. Bromlej ulożył h i e r a r c h i ę s p a ł e c z n a ś c i e t n i c z n y c h skha:,jącą się z czterech poziomów: l) podstawowa wspólnota etniczna; 2) elemental'''? ji'dnostka etniczna; 3) wspólnota subdniozna; 4) wspólnota metaetniczna. Podstawowa wspólnota etniczna, to zbi{)l'OWOŚĆludzi charakteryzująca się najv'ic:kszą intemywnością etnicznych cech i występująca jako samodzielna jednostkł ~połeczna (s. al). Elementarna jednostka etniczna (jednostka mikr{)etniczna), to naj mniejszy element podstawowej wspólnoty etnicznej (s. 8:1). Jednostką mikroetni<:zą może by'· jeden człowiek pojmowany oczywiście jako nosiciel cech etnicznych, etnicznej ił> h:-macji - etnoform. Ale pojedynczy c,złowiek nie jest w stanie sam zreprodukować swoich cech etnicznych, dlatego właściwą elementarną jednostką etniczną je< r·)dzina. Wspóln()tą subetn'czną nazyW<l się społeczność, u której etniczne cechy wyJ ażone są z mniejszą intensywności<:j niż w przypadku podstawowej w.spólnoty e'.nicznej, której subelnos jest zwykle czc:ścią (s. 83). Istnienie subetnosów jest zwią~,,:ie z uświad<Jmianiem sobie grupowej odrębności na podstawie takich czy innyci'. k,Jl'r,ponentów. Pochodzenie takich wspólnot jest różnorodne. Mogą nimi być poC:c-:aW{lWe wspólnoty etniezne w trakcie zatracania właściwych im cech; mogą nim: być grupy etnograficzne silnie uświadamiające sobie swoją wspólnotę i odrębność: albo też wspólnoty wyposażone w specyficzne rysy kultury, np. Kozacy Dońscy. Dana grupa ludzi może stać się wspólnotą subetniczną, dzięki najróźniejszy~:' czynnikom determinującym ich odrębność: gospodarka, kultura, język, rasa, strukt'Jra administracyjna i i:1ne. l wreszcie -,vspó!nota m<Jkroetniczna, zwana też metaetniczną, obejmuje kilk<o podstawowych \vspóln()t etnicznych, ale charakteryzuje się cechami etnicznyn'.c ,} rrmiejszej i:ote!1sy;vności niż każda z tych wspólnot oddzielnie (s. 8'3). Wśró:';. v;spólnot metaetnicznych \vyróżni<Jmy etnosocjalne i etniczne. Pierwsze z nic L kiJ',I' �294 RECENZJE o,ystępują w historii najczęściej jako wspólnotyetnopolityczne, drugie tyj!,::) ,~,~~{()metaetnokulturowe. W tym ostatnim przypadku czynnikiem systematyzującym, podstawowym, obiektywnym kryterium dla wydzielenia etnokulturowych met,,'.·:ó'pólnot są pewne komponenty kultury i te wspólnoty mogą być kolejno w.5póln8:z;;-ni metaetnolingwistycznymi, metaetnDkonfcsyjnymi, metaetnoekonomicznymi it~. Rozgf'aniczenie poziomów etnic.znej hierarchii jest jeszcze jednym dowodem lEI : J, jak skomplikowana jest etniczna struktura społeczeóstwa ludzkiego. A że n:e ,kst una jedynie logicznym konstruktem świadczą fakty, które być może nie '''l i,:'Ne do obserwowania, niemniej jednak :zachcdzą w rzcczywistości, Każdy cz10'.':;ek rr.a swoje miejsce w hierarchii etnicznej, a nawet może micć tych miej:'8 ,,,']ka i może je w ciągu swojego życia zmieniać, Bromlej daje nastl;pujący przy~::"d: można uważać się za Rosjanina (podstawowa wspólnota etniczna) za DOl:<-::eso Kozaka (subetnos) i za Słowianina (wspólnota makroetniczna). Przedstawione powyżej - z konieczności skrótowo - wywody na temat for,:, c::,osu i hierarchii etnicznej stanowią najbardziej istotny element teorii BromIeja. Widać IV niej, tak charakterystyczną dla BromIeja, dążność do tworzcn'u uogólnień, nawet abstrakcji, która sprawia, że teorię etnosu Bromleja chcialoby s>~ :1<,zwać filozofią etnosu, Ta ogólność jest u radzieckiego uczonego czymś, co niell:<ll automatycznie wynika z ro;:ważań prowadz{;nych z ogromną p;'ecyzją, a nólV:,', ~Lobiazgov,,'ością. Bromlej po prostu poka,zuje w jaki sposób analizować i syntetyz;c·.vać skomplikowane zjawiska etniczne. Pozostaje się jeszcze zastanowić, jaką korzyść przynosi teoria prezentowa:,;! .'} książce Oćierki tieorii etnosa, Otóż wydaje mi się, że przynosi ona korzyść d',\','j,;ką, Po pierwsze, jest ona dziełem ujmującym calościowo rzeczywistość etniczną, jako taka jest właśnie pewną filozofią etnosu, którą można interprC!ować, roz\\';jć,c\ i z którą można się nie zgadzać, A po drugie, teoria Bromleja daje roz\liiąz<:<nia poszczególnych problemów związanych z występowaniem etnosów i dzię;;;i ,unu można się nią posłużyć jako aparatem do badania już konkretnych zagać.:,;el1, dotyczących danych wspólnot etnicznych, Grzegorz Pelczyński ·P. L P u c z k o w, Etniczeskaja situacija w Okieanii, ldz. "Nauka», Akademi;a ='J<1ukSSSR. lnstitut Etnografii im. N, N, Mikłucho-Maklaja, Moskwa 19-83, ss. J~~, Praca P. L Puc!.kowa należy do nielicznych w literaturze światowej wydal'::lidw poświęconych kompleksowo ujętej problematyce etnicznej całcgo obsz<JL.l Oceanii, W piśmiennictwie polskim nie ma swojego odpowiednika, Obsz<Jr, którego d:)tyczy badana tematyka, obejmuje Melanezję (w tym Nową Gwineę), Mikronezję i Polinezję (łącznie z Nową Zelandią i Hawaj'ami, aczkolwiek ludności tych wy:,; 9cświęC<J autor niewiele uwagi); w sumie l mln 266 tys, kilon~etrów kwadratc'.','ych, gdzie na okol o la tys. wysp zamieszkuje ponad 11 milionów ludzi, Na n<1.'większej z nich - N{)wej Gwinei - badacze wyróżniają do tysiąca wspólnot etnGjęzykowych, co stanowi około jednej piątej etnicznych \VSpÓ[tlOt językowych c> lego świata. Około dwustu podobnych wspólnot zamieszkuje pozostały obszllr Oceanii (s, 87), Przez okr"~'enie "sytuacja etniczna" autor rozumie skl<1d etniczny ludności danego kraju lub regionu, a także procesy i czynniki wpły\\'ające na ten skLld i powodujqcC jego zmianę (s. 3). Słusznie Puczkow stwierdza, iż w Oceanii (nie �RECENZJE 295 , ':z'lc Nowcj Zelandii) nie ma nawdu w ścislym ,znaczeniu tego slowa (s. 14,;1). F.'.vajc, pomijajqc niewielkq liczbę tubylców, zamieszkuje ludność naply\vowa nażc;ca do n,ll'c,du amerykailskiego. Pozostale wyspy zamieszkują ludy znajdujące ',~ na różnym - najczęściej stosunkowo niskim - poziomie rozwoju spoleczneg.}, 'c~ące od kilkudziesięciu osób, poprzez kilku -j rzadko - kilkudziesięciotysięczne, ".; sporadycznie sięg'ajql:Yl:h powyżej stu tysięcy czlonków. Pral:a, oprót:z wstępu i zakoill:zenia, sklada się z czterech rozdzialów. Piennzy ,:', : histo:Yl:Zno-geografil:wym zarysem ziem i ludów omawianego obszaru. 0010...,··)no w n:m geograficzne polożenie regionu, specyfikę tamtejszego środov.;isX;l :), :yr{Jdniczego, różne koncepcje zasiedlenia Oceanii przez ludzi, ora.z formowanie :.': !)odstmvowYl:h grup etnorasQ\vych. Przedstawiono spoleczno-ekonomiczny roz>'ioj ',', rntejszYl:h spoJel:z!1ośl:i przed przybyciem do nich Europejczyków, jak również '" ep{)l:l~ eu;o]Jl'jskO-;lmerykaI1skiej kolonizacji. Pokrótce opisano historię regionu ,:;llnil:h paru s ulel:i, sl:haraktel'yzowano też jego współczesną gospodarkę. Irtozdzial drugi zawiera ro·zważania nad historyczno-etnograficzną rejonizacją O,~ranii, a także pr.działem ludów tego obszaru wedlug typÓ\V gospodarczo-kultL;','.'.ych. Zamiesz(;Lona jest w nim obszerna relacja z podejmow'anych w literaturze : .'.,atoNcj prób etnolingwistycznych klasyfikacji ludów Oceanii. W rozdziale trzel:im przedstawiono sklad etniczny ludności regionu; przepl'c'. ~,tiZ(jno anali'~<; z~~ch{)dząeych przemian w dluższym rozwoju czasowym, jak rów<, ż wskazano na aktualny kształt tamtejszych zbiorowości etnicznych. Omówicn'J ,'. ;,im wewnętrzne migracje ludności Oceanii, jak również napływ ludności z zew"'i\;'Z (t.:uropejczyków, Amerykanów, Hindusów, ChiI1czyków, Wietnamczyków .. ,). "";zpdsi.a··.viono l;c!.bę i zasiedlenie podstawowych grup imigranckich z .zaznacze'J ,:Tl il:h tYP:Jwyc!J zawodów. Przeprowadzono typologizację poszczególnych "kra;e.·.... Oceanii, traktujqc jako wyróżnik sklad ich struktur etnicznych. Zamieszczo"'0 ,<lbcle sz·czególowo obrazujcwe zróżnicowanie etniczne mieszkaI1ców większych '.. y' p j archipelagów. Nie podano jednak jakich lat dotyczą za warte w nich dane ',.>~y,tYl:Zrw. Róvmież podane w tekście wielkości liczbowe często pozbawione są :3;;t i różne Sq od wielkości zawartych w tabelach. W rozdziale czwartym, najdJuższym, P. 1. Puczkow przedstawil po.zostale ele;T] ('nt y określajqce sytual:ję etniczną regionu. Wymienil kilka funkcjonującyó '. L,eraturze radzieckiej określeil etnosu. Wy róż ni l też ich typologizację. Zaprop'0.,,; .\'ał włdsnc okrcślenie tego pojęcia zwracając zarazem uwagę na braki w r.a'.:<('cki<;j terminologii etnicznej (głównie odnośnie wydzielenia trzech typówetnosu: :):'.mienia, !udowości-narodnost'i i narodu) widoczne przy próbie jej zastosowan;a r,'" fJpisu społeczności etnicznych krajów kolonialnych i rozwijających się, w tym. ~·,>.'.·nieżsamej Oceanii (s. 143). Zaproponowal poslugiwanie się terminem "mikro";i:ód" (\\' Europie określeni by byli tym mianem - zdaniem autora - np. An':':czYl:Y); użyte zc;;taly takie określcnid jak "ludowość (w znaczeniu innym niż '.Jajc mu się w języku polskim, w literatur.ze radzieckiej oznaczającym pewierr <'.) l'in:(;zncgo rozwoju zbiorowości - różnym też od pojęcia "narodowość" ros . .•;';.c'<jVj.al'nost' "), "formuJuj'lca się ludowość", "wspólnota międzyplemienna", "grupa ·.·.··ytoriaina", "Il'rytorialny kompleks etniczny" (s. 14'3 -14'5). Wyróżni·one zostaly .,::,<;one ul\,vory etnoterytorialne (niekiedy nazywane "okręgami") przypominające :":j ',A,·zgl<;·demswych rozmiarów plemiona, ale scementowane zwic)Zkami sąsiedzi'.' t'g') terytorialnego charakteru" (s. 14'4). Podano tcrytorialne rozmieszczenie teg.) ':j .';".;.1 \vspc}lnot. Intcresuj;lcc roZ\vażania poświęcil P. 1. Puczko\\' samoświadomości etniczne: -o; ".ywanych JUril.'N. "Dla Oceanii pisze on - swoista jest hierarchiczność samn- �296 RECENZJE t'Ladomoscl etnicznej: te!1 sam czlowiek odnosi siebie do wspólnot etnicznyci riJżnych poziomów taksonomicznych. Zjawisko to jest charakterystyczne szczególni o:<J rejonów, gdzie rozpowszechnione są terytorialne komplcksy etniczne i inne zło· :Ż,(Jl1e formy (etniczne). I lak \'1 viielu miejsc,ach Papui samoświadomość etniczn, jiest d \'1ustopniowa. Pa!:JUas często uważa się jednocześnie za przynależnego do ja· J.::egoś konkretnego plemienia i do wspólnoty międzyplemiennej" (s. 14-7). "W M(> L'1ezji - pisze ,P. 1. Puczkow nieco ·dalej - w poszczególnych przypadkach 11107;· występować i trzystopniowa samoświadomość: człowiek odnosi siebie do konkretn(~ .. J:',alej wspólnotyetnoterytorialnej (lub plemienia), do większej grupy teryloriall1( j;.' kOl'lCU,do terytorialnego kompleksu etnicznego" (s. Hi8). Rozważania poświęcone typologizacji etnosów, problemom pojQciowym i S,lJllC; ś':,'iadomości ludów Oceanii, należą do najciekawszych w pracy. Odn{)si się jedna;: w!"aienie, iż glówny wysiłek autora poszedł w kierunku wyróżnienia (nazwani'J. v:spólnot etnicznych zgodnie z terminologią przyjętą w literaturze, lub też wykorzystania "własnych propozycji, bez głębszej refleksji nad przyczynami przyjęc:' orl:reślonych kryterió\'1 (często nie formułowanych wprost lecz przyjmowanych mi.!l'ZąC{)), jak i skutkami ich praktycznego zast{)sowania. W jeszcze większym stopni odnosi się to do częstych 'oN pracy propozycji typologiwcji opisywanych zjawis;, Rz('cz nie w tym, aby podzielić rzeczywistość społeczn'l, lecz w tym, aby podziel t'en lepiej niż dotychczasowe tłumaczył zjawiska i procesy, które są przedmioter:' ;;ainteresowa11 badawczych. ~ależy zatem wyraźnie stwierdzić co badacza interesuj':'. czego on oczekuje, jak i w jakim stopniu przyjęte narzędzia badawcze spelni<Jji'. te oczekiwania. W prezeniov.;anej pracy czynione jest to \V zbyt malym stopni'c W dalszej części tomu omówił P. 1. Puczkow przebieg pl'Ocesów etnicznyc'· i wpływające nań czynniki. Poświęci! uwagę m.in. czynnikom wpływającym 11-. tempo asymilacji poszczególnych zbiorowości Oceanii do innych kultur etnicznyc> tego regionu. ZaU\·vażył, iż występujące na tym obsZJarze pr{)cesy etniczne maj l "'lele cech wspólnych z procesami zachodzącymi \\' krajach innych regionów świat:· będących wciąż koloniami lub niedawno wyzwolonych od tego typu zależnośc, Kależy do nich - -zdaniem autora - "przede wszystkim wysoka intensywność prr,· cesćw, ich narastające tempo, przewaga konsolidacji i integracji nad procesami et, nicznymi innych typów, wielki wpływ czynnika politycznego na rozwój etniczn. krajów itd." (s. l-i,8- 1·Hl). W kolejnych partiach pracy zostały omówione procesy demograficzne ze szcz::g6lnym uwzględnieniem ich aspektu etnicznego, jak ró·.'·~lież wpływ pr{)cesów 111' gl"acji i urbanizacji na srt.rukturę etniczną poszczególnych krajó-.v Oceanii. Opisar: .. została sytuacja językowa panująca wśród ludów calego regionu l. Mimo, iż stv.·" rzono zapisy pisemne (-.\' oparciu o alfabet łaciński) dla v.'lelu tamtejszych ludó'.\ to literatura w językach tubylców jest bardzo uboga, głównie ma charakter re!.gijny. Ostatńio - j<:lk st\\"ierdza Puczkow - daje się zaobserwować w Melanez:. zjawisko stopniowego odcbodzeni<:l, a nawet calkowtiej rezygnacji z przcdsięwzif; \\'ydawniczych w językach miejscowych na rzecz angielskiego i francu.'.kiego (.s. ] s"') Scharakteryzowana została rówr.ież struktura religijna ludności Oceanii, jej wp!Y': na procesy etniczne, a także polityka etniczna (jako :i.e na tym obszarze -- jak j'~~ zaznaczono - o narodach :nówić nie można) władz poszczególnych krajów. Przcc;1 Interesującą, rzadką nowogwinejskiej ~rowincji kdńców. Są oni wszyscy zykach ;;woich sąsiadów w OceaniI. sytuację mQżna zaobserwować jak podaje P. I. Puczkow - ,.Wschodni Sepik, w niewielkiej wsi Mandi liczącej okola 100 mics< czterojęzyczni. Oprócz własnego języke mówią także w trzech je (s. 1117 - Hill). Wielojęzyczność jest dość powszechnym zjawL<;kicm �297 RECENZJE td ;.osunki mic;dzyetn:czne, ..\' tym konflikty etniczne, występujące In b:lcanym obszarze. Zakol1czen:e poswięcone zostało perspekty\\'om rozwoju etnie?r,ego Oceanii ze szczególnym \!\\'zględnieniem przewidywanych przemian jGzykc ~..:a·,\·:<'no 'i,ych, Pr3ea nie z<Jwicra jakichkoh\';ck indeksów, Zamieszczony na jej koi1cu sp: ,,\'ykorzystz.nej litl'ratury jest b"rdzo obszerny, zawiera 48;9 pozycji (w tym 95 w jeL:';'U rosyjskim). Prowadzone przez Puczkowa rozważania maj'l w zdecydowanYl' ,::.opniu charakter odtwórczy, :"1 relacj'l z przccz.ytanej literatury przedmiotu, Zcb:'ane dane poddnI on uporządkow3niu, Czytelnik sięgając do prezentowanej prac,'. f::" po',\'i!licn b:zyć na no\\'at,:)l',k:e rozwi'1zan:a i błyskotliwą interpretację poreJ':,lnych problcmó\\', Powinien j'1 potrakto\\'ać ~ako bard.zo p{)żyteczne, facho\\' ~ ';",Jrowadzcnic do prDblcm~.tyki etnicznej ludów Oceanii 2, Rys:::ard N, A. A l e k s e e v, Szamanizm is,,[edowonija, tjurkojazycznych Nowosybirsk llarodow 19S-t, wyd. "Nauka", Sibirii, Opyt R.ad:::ik area!noq) ss. ~32, Nikołaj Alekseewicz Alekseev jest znanym i zasłużonym badaczem kultury i j't'ligii ludów z,llnie,~zkujących azjatycką częsc ZSRR. Szczególnie wiele miejsc:~ w ,""oich badaniach po~\Vif;ca cd ponad dwudziestu lat Jakutom i Tu ",i i1-com, Ostatnia praca Ale.kseeva, której próbc; omó\\'ienia tutaj podejmuj!;, jest kon:yI".l<:cją nieda\\'IlO wydanego opracowania poswięc'cJllego analizie tradycyjnych \\':"rrei1 Jakutów, Altaj-czyków, TU"\'iI1Ców, Chakasów, Szorów i innych ludów południ::"','cj Syberii " W pierwszej cz<;sci swojej pracy Alekseew daje przegląd dotychczasowy<:h ba, dal1 nad wierzeniami ludów Syberii, Z omów.ienia tego wynika. że badania taki, na szerszą skalę rozpocz<;ly się na przełomie XIX i XX wieku, mimo iż w niektórych wypadkach rc;kopiśn~ienne a i drukowane żródła .sięgają koi1ca XVII wieku Drugi ruzdzial omawia'lej pracy to "Animistyczne przedstawienia szamanizmu' -"'- którym już na wst.ępie ~utor zaznacza. że do chwiłi obecnej nie ma ani jedne; pozycji poświc;c(:nej problemowi pochodzenia i ewolucji mitów ludów Syberie >,- zwiąvku z czym sbwia sobie wdanie ukazanie tej częś'ci animizmu, która dotycz,: ~zamanizmu, Zgodnie z religijnym światopoglądem tych ludów, wszechświat dzieli się :u L'zy światy zamieszkałe przez ludzi, zwierzęta oraz róine bóstwa i duchy. pośTed!li· kami między istot~mi nadprzyrodzonymi a ludźmi byli szamani, tj ludzie posiadający wyjcltkową zdolność łączenia się z duchami, dzięki czemu mogli leczyć współplemieńców. przepowiadać ich przyszłość itp, Alekseev stawia w tym miejscu nit'zwykle interesujcjcą tezę. któr;:l z pewnoś'cią wprowadzi ",'iele zamieszania w dot~'chczasowe poglądy na szamanizm. Oto twierdzi on między innymi, że ponieważ religia niektórych ludów Syberii przyjęła kulty powstałe we wczesnym okresie (nic , w ostatnim okresie wyszła r6wnież inna radziecka praca poświęcc'na Ocea'nii, stanowiąca obszerne kompedium wiedzy na temat tego regionu śWiata, zamieszkujących go społE' czeństw, ich historii, kultury l uwarunkowań gospodarczych: Okieanija, Sprawocznik, red, K, W MałachowskiJ i W, P. Nikolajew, Izd, «Nauka", Moskwa 1982,ss, 384, • N. A, Ale~ .C"", Rannie formy religii tjurkojazycznllch narodow Stbirii, Nowosybinik 1980, �pr~dajc w jakim) i zawierCljące określony ,Lopiel1 niezależności, ,Ule! ki. ,zamaai nic' mogli Sil; z·.vracać do wszystkich bóstw i duchów. Podkreśla przy tym, ŻL' du momentu przyłączenia Syberii do Rosji, u wszystkich turkojt;qcznych ludów Syberii szamani dzierżyli w swoich rękach pr·awo pcwprowadzania najważniejszych obrzędów. Zdaniem Ale'kseeva, szamanizm już w okrc;ie stosunków patriarchaln:Jrudowych zaczął ';It; przeradzać w religit; społeczeI1s·tw klasowych, czemu tuwarzy,zylo odsuwanie na plan (labzy duchów opiekuI1czych poszczególnych rodów i Z:.lsl,;,powanie ich nowymi, ogólnospołecznymi wyobraż.clliami. Proce, przekształcania :;ię rodowo-plemiennego sz,\manizmu W rl'!igi,; klasowq nic był na pewno zakończony w XVII wieku. Ewolucja szamanizmu \\: XVll - XIX wieku zatrzymała się, pOT,ieważ narody puludnio\liej Syberii znajdowały ,it; pcd v;pływem religii światowych. jak chrześcijaiEtwo (Altajczycy, SZ<lrzy. Ch'lka,;i. TJ.f Jarzy) i lamaizm (Tuwi11CYl. a także rełigii lokalnych. jak burch,lnizm, któremu ho;chwała czc;ść Ałtajczykówe Mimo to sybery jsrki szamanizm pt'zctrzymał ten okres i zachowaw.szy swoje miejlsce w społeczeI1stwie, \\~szedł w kolejny wick. Materiały do mitołogii ludów południowej Syberii dowodzi]. Żl' sZan~atli mcgll wy .,;tt;pować w l"uli pośrednlków tylko część bóstw ~-- m;ieszkar\ców gOrIll:go, środkowego : dolnego świata. Szczególne miejsce w ich sy . ,;temie wierzeh zajmowały duthy opiekuI1cze i pomocnicze szamanów. Dlatego autor tego intcresuj'lcego opraCJI\<.:nla, !la przykładzie posL:czególnych grup etnicznych. omawia osobno wyvbrażen.a is.o~ nadprzyrocizonych owych "trzech świ·a.tów··. osobno mówi o duchach szamanów. Badania wczesnych form religii narodów południowej Syberi; dowodz,!. Żl' :0 w)aśnie "świat środkowy" najłiczniej zamiesZJkały jest przez .szereg różnych ist(lt rti.idprzyrodzcnych. Zaliczenie ich do pods.tawowych związane było między innymi z kultem duchów - opiekunów rodu. Kulty te ukształtowały się samodzielnie, niezależnie od szamanizmu. Równolegle z procesem prowadzącym do uzn,mia szamanÓw za główne po..>tacie religijnych obrzędów, pojawiły sit; wyobrażenia i mity utwkrdzające tamtejsze społeczellstwa. iż duchy sprzyjają właśnie szamanom. Do przełomu XIX i XX wieku u narodów południowej Syberii szamani sfo,'mułowałi, na bazie ogólnych magiczny'ch i animistycznych pojęć. jeden system re Lgijnych poglądów, uświęcających szamahskie obrzędy. Weszły w t<~n sysLem także przekonania o nadnaturalnych istotach świata środkowego. odno.sz'jcego ,il; w pdni do szamanizmu. Zgodnie z religijnymi przekonaniami tunkojęzyeznych ludów Syberii. człowiek z'j,tav.:ał szamanem .,L: woli duchów". One jakby przymuszały swoich wybrańców, by zo.,tali pośre-clnikami między nimi a ludźmi. Ci. którzy mieli zostać szamanami, posiadali niekiedy jakieś szczegó].nc znaki. Wszyscy dawniejsi szamani, zdaniem All'kksce\'a, w początkowej fazie c'erpieli na chorobę psychiczn~], która zost,lła 113. n::::h zesłana pnez duchy. "Przekształcenie" czlcJ\vieka w szamana bylo jednym v.-:l'!kim obrzędem, składającym się z rytualnych czynności zwiqzatlych z pl'zygot,;w~,n;em jego poświęcenia. Obrzęd ów zazwyczaj prow<l.dził sam człowiek cierpiący na "szamańską chorobę". a otaczai<jcy go ludzie utwierdzili s'ę że może {)n zost~·{; ,zamar;em. "Ch:)]'y" w pewnych ukresach naśladował czynności szamanów. wykonuj,,: i prowadząc obrzęd z pomocą wachlarza z brzozolvych \vitek lub łyka, grzl'Ch:itki lub bębna. Wówczas to on sam z<1czynal wierzyć w swoje ,.wybrai1stwo" i kon;eczność prowadzenia obrzę·du. Obrzędy ·te u posz'ezególnych grup etnicznych G.,:awianego terenu przejawi~lly wiele cech regionalnych, z którymi opr<lCOIVCln:e ']:);';'Ldnie zapoznaje czytelnika. : por. l\. I''f. SagalaC'\". aHfologija i lcerOu.:anija Cl!LajcCll'. No\\-osyi1irsk 1934. �299 RECENZJE Wide miejsc;l w omuwianym opracowaniu poświt;ca autor analizie atrybut0W i:amana, tj, bt;bna ; stroju, bowiem uważa, iż dogłt;bne poznanie cech charaktery,iycZllych tych a;rybu [ów może dać wyczer,pującą od,powiedź na pytanie dotyczące g,'!lezy ,;zama-nizmu poszcz:e.gó'lnych ludów, Wierzenia narodów południowej Syberii zakładały, iż istoty nadprzyrodzone P"'adClj'1 zdolncść ciągłego przebywania międz:y ludźmi. Uważano jednak przy tym, 'ż \ViGk,~';ść ludzi nie udczuwa łch obecno'sci, Rzecz była dostc;pna tyl,ku dla wy:;o'dflCÓWnujclcych zdolno,jf: widzenia i słyszenia tych istot Takich ludzi nazywa:lO ~:,'!lowidzami ,- kerjojoc::czju (Jdkuci), kjospjQkczju (Ałlajczycy), Dostrzec duchó ,'i r:';;gli lakże szamani. Oni. w przeoiwieńs,twie do j;:tsnowidzów, nie tylko "odkrywaLi' ',jewidzialny.ch przyby,.;zów, lecz mogli poza tym wchodzić z nimi w kuntakt - 1'02:",;Iv;i<lć i wypC;dz'lć ich, Dlatego też szamani odgrywa,li w życiu tych narodów 'nic;. Sledni,l, r(J1(~, co stanowi kolejny temat rozważCiń Alekseeva, Szamanizm, jego : daniem, ,:lal ;;it; wiodącą formą religii i zdobył z cza:sem mngc; międzyplemienną, Za ,.;woje usługi pollienJli .;zamani opłaty, np, zmu'szali .Judzi do ~)dd,\wania im byJL1 "pokarmu dla ChiChów", Jednakże szamani nie objęli całości władzy w tl\1:!ycyjnych nbrzc;dach rel:gijnych, Np, u Chakasów do początku XX wieku ni~ m:2;'i uczestniczyć w ,głównym nbrz~d1jie - "wielkiej of.ierze niebu", kultu zastrzeżo,"'go wył<)cznie dla n<lczel-ników plemieni'a, Natomiast u Jaku,tów szamani skladaj'll'Y ofi<lty duchom ch:)1'ób, nie byli dopuszczani do rytualnej częśc.i święta ysyal] /,,jwi<;crmemu bóstwom ajyy, odgrywającym w ich systemie wierzeń rolt; ,zczególn'l W z<JkOiiczE"niu należy powiedzieć, iż praca Alekseeva, zmierzająca do reko~l',,"ukcji religii dawnych turkojęzycznych ludów Syberii jes't jedn'1 z najciekawszy:::h ,~ dz'eckich pozy'cji jakie ukaz<Jly się na polskim rynku księg~uskim, Cechuje ją n'~i',vykla prostota i komunikatywność wypowiedzi a przy tym przejrzystGŚĆ pozwaiCl :"'d za,liczenie jej do sztandarowych prac z zakresu etnogra~ii Syberii. >"0 Wojciech Łysiak Les }'yrcn(;es et les Carpates, XVI" - XX" siec/es, Recherches franco-polon<Jisl!3, H:st(Jire et anthropolcgie des regions monta.gneuses et submontaglleuses, pod red, C. Bobińskiej i ,L Goya, Warszawa-Kraków 19!H, ss, 162, Ta zbiorowa praca, jakkolwiek ukazała się już przed kilkll laty, zasługuje na z tej racji, że je'st ważnym przyczynkiem do poznania nie tylko kul',ll!'()wej "pecyJikl dwóch różnyd1 reg'ionów górskich Europy, ale także podobrień;;tw \ odmienności przebiegu hstorycznych, społeczno-kul,turowych procesów na obsza:'ć,ch o zbliżonych cechach środowiska naturalnego i postawach gospodarczych, ?h : ;1\vartość tomu składa się 11 artykułów, stan8w'ących pokłosie zorganizowanej w ta:,'ach współpracy między Uniwersytetem Jagiellońskim a Ecole des Hautes Etu,k.'; en Science.; Sociales w Paryżu, w 1978 1". W Nowym Sączu polsko-francuskiej ".",ji naukowej poświ~canej historii porównawczej re.g'ionów górskich i podgórskich ~d XVI do XX w, Przemieszane w układzie pracy artykuły t\vorzą w i:itccie c!w;" ulrc::bnl' cz(~ści, Czc::ść ,,;Jirc!1f'jska" ()bejmuje 6 studiów prezentujących wyniki, przeprowadzoT':ych prz:'z Labora Łoire d'an th ropologi'e Sociale i Centre de Recherches H'storjoqu2~ \': Paryżu ;nterdysr:yplinamych badań (etnologów, historyków, socjologów, demogTa[':m' i g,'ol;rCifó".,~ flad jednym z m:!kroregionów Pirenejów - Baronnies de Bigorre '.1',\ ::gC; choćby �300 HECE:'iZ.iE (28 gmin o ogólnej powierzchni 120 km2), położonym. w dcpaTtamcnci(; Haute,;-P~renees. Analizując przyczyny i mechanizmy regresu spo1ecwo-ckonfJmicznego rt·" gionu badacze francuscy o.5rodkiem swych zaintere-sowań czyni<.j przede wszystki:c odzinę chłops·ką. Stanowicic podstawowy element struktury społeczności wiejskie', skupiający wszystkie rodzaje więzi i zależności społecznych, staje się ona klucze: do zrozumienia zależ'ności procesów zachodzących na badanym obszarze' \V ci<\,..·. 0.:itatnich stuleci. Dominującym typem rodZJi'ny była tu rodzina rdzenna, a głÓw;\. :i::dnostką systemu społecznego - dom (mais'on), oznaczający jednocześniv grupę d·"mową, domo'stwo i dziedziczną własność ziemską. Po:siadający SWrl indywidual;,; nazwę dom był najważniejszym elementem tożsamości g·rupy rodzinnej, a paprz : nią jednostki. Pod wspólnym dachem żyli rodzice, wyznaczony na spadkobiercę sy Jub córka z małżonkiem i dziećmi oraz jego niezamęż,ni bracia i sio;lry. Trwało··. i'ystemu społeczno-ekonomicznego pirenejiskich s:połeczności z·apewniały: silny p: .. t.riarchaJi.zm, oparcie sukcesji na zasadzie integralnego dziedziczenia (całość g·osp·darstwa i społecznego statusu) wyłą·cznie przez jednego następcę (mogła nim bi" 13kże córka), wyłączenie z grupy domowej rodzeństwa z chwilą jego zamóżpójśc (po uprzednim finansowym wypo:sażeniu), strategia matrymonialna zapewniają·:· "krążenie" kobiet i posągów między domami na przestrzeni 3 - 4 generacji, sił::" więzi i zaleŻillości sąsiedzkie oraz ,samowystarczalność oparta n,l go . ;podarce agrcp:,,· sterskiej bazującej na indywidualnej własności ziemi uprawnej i zbiorowej pastwi' lasów. Próbę rekonstrukcji zasadniczych elementów tradycyjnego systemu społeczn'ekonomicznego w Pirenejach oraz analizę jego przemian w XIX w. i warunkujć.cych te przeobrażenia czynników podejmują w trzech kolejnych opracowania(,:;' J. Goy - Trwałość i zmiany: Baronie pirenejskie w XVIII i XIX w.; C. Aug".stins Rozwój społeczności chlop'skiej w Baroniach pirenejskich w XIX li .. R. Bonnain - Życie codzienne i spoŁeczne w regionie podgórskim Pirenejów Sroćikowych w końcu XIX w. Bezpośred'n;im uzupełnjeniem tych rozważ'al1 jest studiu. A. Fauve-Chamoux - Ludność i rodzina w Górnych Pirenejach w XVIII XX ,. PrzykŁad Esparros, ukazujące na przykładzie histori,i demograficznej jednej z w>' dynamikę procesów ludnościowych zachodzących w Pirenejach (wyraźny wz:·~·· jjczby mieszkańców \v latach 1770 - 1850 i jej s~lny, pos'tępujący spadek po ty okresie, w wyniku m. in. "konflikt" między funkcjonują·cym wzorem rodziny a !1"°.vą sytuacją społeczno-ekonomiczną), Charakterystykę przemian kulturowych \\' p:. renejach i ich regionalnych tradycji wzbogacają dwa inne artykuły, W pierwszy. z nich D. Fabre - .4.naHabetyzacja i kuU1kry Łudowe w Pirenejach. Propozycje lJ<,dań anal;izuje przebieg i następstwa złożoneg·o pr·aces!.! likwidacji analfabetyzJ11 dokonującego się w wa.ru.nkach zetknięcia się różnych języków omówi('nych (zróżnic" ' wanego dialektologicznie jc;zyka okcytańskiego oraz katalońsk;cgo i ))cbkijskic.g:· pO'siadających bogatą iite!"a!urę ust·ną, z językiem francu·~kim. W drugim C. Ri\'ai,' .4.rchitektura i spo/.eczeństwo - orris - wysokogórskie budownictwo pasterski' zajmuje .się materialnymi podS'tawami egzystencji rodzin górali pirenejskich w okr .,je letnich wypasów -- wykorzystywanym sezonowo, tradycy jnym budownictwc,,' kamiennym no·szącym nazwę orri. f- Część "karpacka" prezentowanej publikacji ma ·nieco inny niż "pirenejsk:i cha.rakter. Wynika to zarówno z przyjęcia odmienlJ'!ej .pers·pektywy badawczcj, ja:: i objęcia analizą innej sfery zjaw~sk społeczno-kultur·owych i ekonomicznych, O iiizamiel"zczone w pracy studia dotyczące Pirenejów - w wiqkszości ctnohistoryczn,:' - są lezulj;lill~m zespołowych, interdyscyplinarnych badail nad wybrarnym mikro- �HECENLJE 301 egionem i skupiają uwagę zwłaszcza na pro:::;lematyce związanej z funkcjonowdjem rodziny chłopskiej, to opmcowania poświęcone Karpatom w większości ~ zakre.iu hi'storii społecz:nej i ekonomicznej - obejmują swym zasięgiem prawie ały obo,szarKarpat polskich, a analizie poddane są w nich głównie całe społeczności .ukalne, gminne a nawet ;'egionalne. Część tę otwiera artykuł H. Madurowicz-U,''ańskiej: Region - modeL teoretyczny, w którym autorka podejmuje zagadnienie 'ojęcia reg,ir'nu i przedstawia róż.ne sposoby jego operacjonalizacji, uwzg'lędniajqC:~ "_\vłaszcza czynnik czasu (społeczno-ekonomiczny region hIstoryczny) i problemy ck.mi,tacji. Swoje rozważania ilustruje przykładem górskiego i podgór\ikiego regior:u ··~arpat. Gospodarce karpackiej poświęcone są dwa opracowania. A. Podraza: ROlictwo w ](arpatach poLskich w XVIII - XX w., dokonuje rekonstrukcji sytuacji rel .. ictwa w Ka,rpatach w końcu XVIII w. i wskazuje na główne kierunki jego prze· '1ian w ciągu następnych dwóch stuleci. M. Kulczykowski: Chłopska wytwórczoiić ; rzemysłowa w regionach podgórskich ukazuje nastomiasL, na przykładzie ,u·· :,'ychowskiego uśrodka płócienniczego, znaczenie przemysłu domowego w systemIe " ,,,podarki chłopskiej w XVIII i XIX w. Problenmtyka walki s,połecznej poja\\'l;1 ;--; w artykulc C. Babińskiej: Tradycja i dynamizm w życiu poLskiej wsi górskiej podgórskiej od pol. XVIII w. Jego przedmiotem jeis't rola jaką tradycyjne i~l" ~ytucje wiej,kiL' i prawu zwyczajowe odegr'ały w antyfeudalnym ruchu chłopsk'L1. '. ze;ść ,.karpacki)' ZJl11ykcl studium B. Kopczyfrskiej-Jawo[skiej - Tradycyjne życ,.,; oLnicu-pastcrskie i rodzina w Karpatach poLskich. Autorka, z punktuwidzel~:) ,tnologa, analizuje w nim wpływ specyfiki tradycyjnego systemu górskiej gosp'Jarki hodowlancj na organizacje; rodziny, jej życia codziennegci i zwyczajów, Zamie:;zczolle w Pirenejach i Karpatach poszczególne opracowania nie two,'zą pradzie zwartej tematycznie całości, tym niemniej wlskazują na szereg wspólnych, :powych proce.'ów i zjawisk zachodzących w małych spolecznościach górskich i po<:\,.órskich Pirenejów i Karpat. Na ten d3pekt zwraca uwagę C. Bobińska w Pod .. miolclmiu całości pracy, PodobieństWa między obu regionami - obok wielu ró7.'· jc wywo!<lllyc!r c!ruc:by odmienną formalno-prawną sytuacją chlopów polskich irancu:ikich, udmiennym przebiegiem procesów demograficznych, różnymi trady..c ,ami w zakresie dziedziczenia własności i struktury grupy domoviej - są dOrStrzc:·· ~dinc w bardzo róż.nych sferach kulturowej, społecznej i ekonomicznej rzeczywi'ości, m,in. w:ipccyiicznej rytmice i organizacji życia rodzin góralskich, w pulz,.. .",cniu go ,podarki rolniczo-pasterskiej z ekonomiczną działaln ością pozarolnicz4" s\\'oi,tej llutollomii społeczno-ekonomicznej obu reginów, rozluźnieniu ich 2\\7;ą .. ,()\\' z pozo,stalq części;j kraju, w silnych więzach spolec.znych wzmacnianyc'l . spólnotcj intcresów i wła-;ności, w żywnotności prawa zwyczajowego i jego zn ••~ ,:Lnia elld kształtowania za'sad współżycia społecznegCJ i ochrony tradycyjnego 'llius quo. Można żywić nadzieję, iż wieloletnie już kontakty między historykami krakow-. ·;;mi i p,lrYi:ikimi, dotyczące badania regionów górskich i podgórskich, zaowocuj;l przy;.sz!ości, jl'śli nie wspólnymi pracami badawczymi, to przynajmniej bardziej '.;icrull;';owanym lIa perspektywę pCJTóWna\Vczą studiami, Takich międzykultU:··J~ .ych analiz typu historyc:ćnego obszar pirenejów i KCll'p,'t z pewnością wymaga Jacek Bcc1nar'!f.i �302 RECENZJE Byt i kiL/tura belaTliSaU Tezisy dakladau. "NavukCl i Technika", Mi:1Sk 19i-n. ss. ILl. W marcu 198,\ r. odbyła się w .MiiJsku kolej'na konferencja naukowa poświę;; .'n<: etnografii i folklorowi Białorusi. Z jej obszerną tematyk,! zapoZllajemy .,it: w zbiorze tez wygło>zonych w czasie niej 58 referatów. Nie sposób tu jc.,t W.'micnić wszystkich autorów i temaLY ich wys~ąpie[l, ogri\ll.Czymy się wj(;C do , ',onnacj.' -ogólnej wYPu:lktowania spraw IY,cgących zainteresować etl:-ografć,,,.j folklorystów polskich. Referaty omawiają wyniki zapisów t('renowych a tak~;, badaiJ archwialnych. Dużo uwagi poświęcono etnografii i folklorowi Polesia. Heferl'llci W.'ipomin, także o wkładzie badaczy polskich do zba,dania tcgo regionu - Marii Czarnowski> ,. Zoriana Dołęgi-Chodakow>kiego, RlJmualda Zie.nkiewicza. Władysława Syrokom' Józefa l. Kraszew~kiego, Łukasza Gołębiowskiego, Oskara Kolbm-ga. Michala FecL!'cwski;;:go, Emmy Jeleńskiej-Dm0chawskiej, Czeslawa Pietkjewicza i Kazimien ..' Moszy!'lskiego. Dowiadujemy się. iż w niedłu.gim czasie ukaże ~ię monografia etn ,g,'aficzll:l Polesia, opracowana ws'pólnie przez badaczy białorus>kich i ukraiń"kC':. W usLllaniu lokillizacji Polesia wedle starszych źródeł ,referenci odwołuj,j :iię tak~,· do hbtoryków polskich - Marcina Kromera i Macieja Strykowskiego. P. U. Cieraszkowicz przytoczył dane staty,styr.z,ne o składzie J1arGdow()ściow~'''l i \yyzna~liowym Białorusi w połowie XIX w: Otóż w 1858 r. :nieszkało tu ok. ::; miliona luózi. Bialoru,ini, wystl;pujący także pod llazw'! .,Li1wini", .,Ruscy" .. ,Rusin:'·. "Polesianie" i ..PQlleszucy", stanowili 78% ~ej liczby. Rosj<ln. Ukrai,'lcóW ; Li-twinó',': właściwych bylo tu s-ŁGsunkowo niewielu. Polaków natomi,bt nail(:zono 270 tysięc.> wliczając do tej liczby -- jak pisze autor także Białorusinów-katolików. Zycll.: ,slLdlowili 10% mieszka1'lców. Tatarów było 3,2 tysiąca, Niemców - 7 tysiqcy. Chł· pów paiJszczyźnianych był;; 2565 tysięcy, głównie Białorusinów, a także częścio\'., Ukraińców, Litwinów i Polaków. Szlachta osiągala liczb~ 160 tY.'ięcy. duży jed-n;,:: prc-cent stanowiła szlachta zagrad·owa. Właściwych ziemin.n naliczono 9 tysiqcy. !'I.r,\sc-okracja w wic;k5zości była katolicka i polska. Szlachla drobna w :,0 - 77% (w zależności od regionów) wyznawała pr'awosławie. Wśród kupców 72,5% s-tanowili Żydzi. Niemcy byli w calwici protestantami, p ,lacy i LHwini - katolikami, Białorusini - w 84% pl·awosła>V'nymi. Katolików ogółem było 13% (w guberni mohylewsikiej 4.3%, w powiatach IJi'lłoru.,kich gubel!:' w:leńskiej - 56%). Ludność miejska liczyła 3'30 tysięcy (9,8%), w tym nOlo stan;.wili mieszczanie, 5% - -szl:1ch-ta, 2,5% - kupcy. Ok. 45~io ludnosci miejskiej stnowili Żydzi, 36,3% - Białorusini, 8, 1% - Polacy. l'v1ic'.;zczan 'N miasteczkach by ~ 230 tysięcy, w tym 78.6% - Żydów. W. S. Citou scharakteryzował uprząż wys.tępującą na Białorusi. Zcwwużmy. 'i.:: zab:'akło tu wzmianki a używaniu tzw. kraikoWIskich chomą-tów, cbywających <,'z bez duhy, wymagających odpowiednio zakrzywionych koiJców hrJłcb1l. PosługiwOl' się nimi przeważnie ziemianie, ale można je było spotkać także '-1 zamożniejszych chłopów (użY'Nano ich zresz1ą ty11ko do okazalszych wyjazdów. bowiem d'J transpo,'t'-1 p~'aktycznicjsze były chomąty z duhą). A. M. Narou~tka przed.-;ta wiła zmiany vmętrz izb chłopskich w XIX w., w związku z zarzuceniem pieców ..kurnych' \\' latach 1860 - 1870 zaczęto tu stawiać piece .,półbiałe·· (autorka nie opisuje ici-, bliźej), a w końcu XIX w. już stawiano piece "białe", czyli kominowe. Spowodow 1lo -to tendencję do oddzielania części sypialnianej od reszty izby przy pomocy 2'1s1eny 11.; l) przepierzeni". cjqgn<jcego się od pieca do śdany frontowej Następny')' etapem O)}, Jddzielenie części kuchennej. �RECENZJE 303 Z drugil'go rl·feratu "\. '\1. Naroll:;k:ej dowiadujemy sil;, ii. do połowy XIX '\'. giO\\'llym spo:;obem oświetlania izb chłop"kich na B:arorus: było luezywo, przygc;tc;,,'ylvane z drzcwa świcrkri\\'l'go, klonowego, br;wz·owcg.o j in, Zatyl<<.'nJ jc w szc: liny ścian lub do przenOSlll'go "luczynnika", Przy mlocce używan,) ÓO oświetle',:a ~;,cdoły specjalnej skrzyni Ha nó~kach, nazywanej "pieraswiet", l'oczynają~ od [cit "~l'śćdzie'si<1t~'ch XIX w. zamożniejsi gospodarze używcdi do oświetlenia kagal1~ów z nailą. Pm:a tym ['Obiol1o świece z lluszczu i wosku (poczYllaj<!C od XVII w.). Uż:;'Nali ich gospodarze bogatsi i średni. Pod koniec XIX w. zaczęto kupować lampj, lłtórc z CZ,hcm \vyparły łuczywo i świece. T. l. Kuchanlflak specjalizuje się w badaniach zwy.czajów chrzcielnych łLdu bi.J!oruskiego. Z jego refera tu dowiadujemy się, że wedle statystyki przeprowad:wnej w ln82 1'. wśród ludności wiejskiej P.olesia 1/3 ankietowanych pJcAaid, ~e chrz'~;;q dzieci tradycyjnie. ł']CZllie z obrzędem cerkiewnym .. ,Dlatego też - kończy aul.l!' - knlliccz:le jest zaillicjoVl'<\llic wielkiej pracy nad wprowadzeneim do bytu wi:'~n',.ków urGczystej lświeckiej] rejestracji noworodków, nad udoskonaleniem te~J OJrzqdu". W d!'ugim .o;wym referacie, dotyczącym współcze.snychobr.zqdów \v> seJ;lych, tenże au~ot' cło ujemnych przeżytków przeszłości zaLcza także zdarzaj<!;;c sit; w miejscowościach wiejskich śluby w cerkwi. L, W, R,lkawa poda:", że weci:c spi'u przcprowadzonego \\' 1979 1'. co trzeci ślub w Republice Białoruskiej \;:>'i narodowościowo m:esz,my: ludność białorusika wst<;puje IV związki małżeń,skie z nL:szkającymi tu Rusjallami, Ukraińcami, Polakami i in. narodowościami. W 1981 ,', wsród ślubów mieszanych 68% s,tallowiły białorusko-r,osyjskie, 9,3% ..- białol'usł-;:',-u1i:raińskie. :U Ofo białr,rusko-polskie, 16,9% z innymi naTodowoścJami. Jedyn~e wsród tutejszych Żydów małże11'>twa są bardziej jednorodne. J. K. Rahacz przed"tawi:l historię se,j~ty zielonoświątkowców na Bia!t;ru·si. PClj,;wili sil; oni tu IV 1914 1'. IV guberni witebskiej. W okre'5e mi<;dzywojennym I'u;;"! tć'l:l rozwi'llJłł sit; tab.e na Biało'ru'si z<lchodniej, W 1934 1'. IV samym wOjewództw",-, p:'!eskim było 4 tysiące zielOlwswiątkowców, Autor twierdzi, iŁ rZ::ld polski ce1rJ·••• ·[> pi'pierał tt; scktt; aby odciagała ona chlopów od wa'lki klasowej. W połowie i3.: siedemdziesiątych, po ukazaniu sit~ dekretu legalizującego \V\spólnoty religijne w ZSRR. zic1onoświątko\\icy otworzyli szereg swych domów modlitewnych, m.i:1 Lkże w :Ylili:,ku. Autor podkreśla. że działalność tej ."ek.ty ujen1l1ie wpływa na a:(tywność spoleczn<l jej cZ!fl!lków. zdarza się bowiem, że niektórzy z nich odmawiaj:) udziału w wybo'i'ach, a nawet były wypadki odmawiania służby \V Armii Radzic;:kiej. Stąd też autor postuluje uwzglę-dnianie tych faktów w prowadzonej wśrc,d n:ch pracy ateist.ycznej. Wspomn~ana już L. B. Rakawa wskazuje na rolę tradycji obrzędów ludowych 'N ateistycznym wycho\','aniu młodzieży białoruskiej, Zdarza się mianowicie, 3(: CZ(;SĆtej młodzic!.y uczestniczy \V obrzędach religijnych, łącząc je z tradycją lu{;hwą· Taka indyferentna postawa i udział w tych obrzędach mo~e sprzyjać przekanniu tradycji religijnych nas!.qpnemu pokoleniu. Dla,tego autorka stwierdza, że "Chdc'aż ateizm stał .'it; ma,;owy w życiu młodzieży, to jednak praca ateistyczna aie s'tfac'!a na swej aktu,llno.ici i w na'Szych czasach:'. Ze statystyk przeprowadzonY~;;l cstatnio wyni.ka, iż wprawdzie 98.1o/n młodzieży pracującej okre51iło siebie jako n;2wicrz,)cycl1. to jednak [/5 z niej uczestniczy w świętach i obrzędach rc1igijny';;l. Należy zatem - zdaniem <lutorów - s·tarać się o zakorzenienie zwyczaju nowych, śv:icckich świJ)t i (1)rzcdów \.\' postaci uroczystej rejestracji ślubów, świeckich otJl'zC;dów II'csclnych, chrzcin, uroczystych 'Jbrzędów przyjmowania młodzieży do prac,::, 'N~'pr3\viania do \\'o.hka itp, W dLli,ych miastach, prócz pałaców ślubów, \vyburk,wano już ,periillne domy przeznaczone do podobnych "brz(;dów cywilnych. AutOl:O �304 RECENZJE \ ,)ńczy swój referat postulatem: "Jednym z naj\\ ażniej~z.ych zad;lI'j ob1"Z~dow,,:>d : <ldzieckiej jest pełne wyparcie z obyczaju ludności pracującej świ'lt i obrzędu'N : digij'l1ych, jako obcej nam ideologii. Obrzędom cerkiewnym (ślubum, chrztom itp.) '-"lleży przeciwstav"ić komsomolsko-mlodzieżowe wesela, śluby, chrzty itp." (s. 63.1. W. M. Bielawina przytoczyła dane ze 5pisu ludności z 1979 r. dotyczące składu ;arodowościo·wego na Połesiu. Otóż w tamtej'szych miastach było 7'2,9% Białoru51nÓw, 17,3 Rosjan, 4,3 lJkraihców, 2 6 Żydów, 1,5 Pulaklm'o 0 7 innych narodcwo';;;i. \;'01 ankir!ach pytaino też ludność () jej naroclo\vą oi-;entacjl: kultural:1<1. Okazab .;:..;, ::e b.J'ja to onentacja na wielonarocl,)wość. Tylku 15,10;0 B;;;loru;;i!IOw (Kreśliło SWił '..cientację na b1ałoruskie pieśn; narodowe, 19.6 na muzykę białoruskI, 6,5 .,;.\ białoruskie tańce ludowe i jedynie 5,8% uW:lżalo. że wl.'sela należy urzćlcif:;lĆ ·.H'elle bird(,ruskich zwyczajów i obrzędów. Stwierdzono przy tym, ŻI~ inl rr ,Kk'.a ~"~ner<lcja ludności miejskiej na P.olesiu białoruskim, tym mniejsze ma zoriento',I'> p i·e na swą kulturę narodową (dotyczy to zreóztą \I'.;zystkkh wy,;[ępuj~I('Yl.h ',U ~',J'up Ddi·OOowych). Tak np. spośród Bi<\łorusi!1ów w v:ieku do lat 20 ;\\'~l :nuzyl,r; narodową na pierwsze miejsce stawia tylko 9,3%, a II' \\'ieku l<1t ;'i0 - 59 -- 55,ZUfo. \Vśród tutejszych Rosjan analogiczny proceat \\')'no< odp')\viednio 5,0 l,raz Zbli. :\utorka dodaje. iż podalne pr,oc('nty :;<{wyższe. n:ż \v mia,bch innych region('',Ą! Eialoru·si, gdzie ,:,topień tej intergacji nLlrodo'Nośeio\\'('j k<t b~Hd7.iej z:l:lW~rl'.;(;II·ar:j·. l)'lllP te potwierdzają to, o czym autorka pi,;ala na wst~pie swego re[cratuor.l~ ."Związku Radzieckim oraz barrlziej zauważalnie formuje S;l; now;) sPOłCCZIll'ŚĆ >.sloryczna -,- jednolity naród radzieck:. Wśród referatów f()lkloryslye'mych sześć dotyczy POWJllza{1 bialorusko-lite\v. "ich, któ'rych au.torami s<{ zarówno badacze bialoruscy, jak też litewscy. W kolejć)yJll dziale, poświęconym historii i teorii folkloru, 7.al1lie.;zczorlo nastl,'pujące :..~'l raty: H. A. Barta;.-;wwicz - W sprawie zbierania, badania i klasyfikacji poda.ń '; ia/oruskich; L. P. Barabanowa .:... Wzajemne wpływy t raclycji folklorystycznej i ~·i·'.'rackiej 'We 'Wschodnioslo1Vialiskiej baśni nowelistycznej; A. A. Jankouski - Słowo ~ obraz w gatunkach satyryczno-lmmorystycznych folkłom biaŁoruskiego: L I. K ..,,;.' '--' Postać baśniowa: wzajemny zli'iązek portretu zewnętrznego i weumc;trznego: ta7. .... Właściwości kompozycji wschodniosłowimlskich bośni o ::wierzc;tach; L P. B,n')b;lilOwa - Wschodnioslowia'liskie baśnie nowelistycz ne () l{'iernd żOlle: A. S. Jl'm::.,mw -- Rym 1.delokrotny Ul białoruskiej poezji chr::cielnej: A. A .. Jankow:k: .I,;'zyk białoruskich anegdot Iwiolcych, humoresek i żartów; 11. A. Piatrouska ,;,ieśni tradycyjne we współczesnym bytowaniu: L. ;VI. SaJaw:c'j ,- Tradycje Jolk,:J0 ;~!styczne Bial.oTl!si i losy ustnopoetyckiej 0 spUścizny. W dziale {),!atnim zbioru, z·atytułowanym Stronice z historii folklorystyki, ZlUj~.Jjemy dwn referaty dotyczące lu'cioznaw"tw:l polskiego. \V pierwszym z nich ;\ F. Litwinr·wicz omówił białoruckie materiały folklorY'styczne nn lamach .,Wisly ..·., ,;LlbJiko\,l'ane przez E. Orzeszkową. E. Jcleńsk~l. A. Łl;fowskieg'J. J. Kiborta. Z. K ,.. '.,:alewską. W. Szukiewicza i in. 1'1 drugi,m referac:l~ knże autor ,charakteryzol\·.J.ł ;;;aterialy białoruskie ogbszcvne w tygod.niku ,.Kło'sy" przez E. Chłopickie;:.l, Z Glogern, W. BLitnera, K. Niediwiedz\Qiego. Z. Szczerego. Oba te referaty nak:y .;;;na(: za p()żyteezny wkład do bi1dań n2.d bialoru;:h"'O-p()lskimi p()wią~aniami Ju(h~ :",awczymi. To samo trzeba powiedzieć o refera,cie U. A. Wasilewicza Jon [(orlo!!'i,I:z folkloryści biaŁoruscy k01/ca XIX 1.0. 1\10wa tu o nowych materiałach !la ten :','" ",at, znalezionych w archiwum Karłowicza, znajdującym sit; \1' W·ilnie. Z ZaC;l')' ..;mej tu kore'.oondencj-i wynika. iż ucz.niami Karlowicza-folklory~ty byli m.in. Bi; uta (AmeEa Derewiń-s.ka) i WładysJaw Weryho. ChcialhyP1, na zakończenie, wyrazit:' szczcr~l "ydzit?cZllo;Ć p. Lji Sala\\'icj z :\llt'1- �305 RECENZJE 'oKa za przy~lallie tego zbioru refer'atów. Niestety, białoruska literatura ludoznaw.CLa \V dalszym ci<'jgu jest u nas praktycznie niedostępna, a przecież można w niej d:ależć dużo ciekawnych informacji, jak choćby w przeds-tawionym tu pokrótce fbiorze referatów, Franciszek Vaclav F r {)It, c a kolektiv, Horni Vestonice, j"wlHorawsk(' vesnice, Brno 1'9'8'4,ss. ()2.4. Spolecenske a kulturni Sielicki promeny -=VIonografia wsi lIorni Vestoni-ce jest jedną z wielu mOllOg!'aficznych prac prz!·· ,>Jtowywanych w K;llL'drze Etnografii Uniwe'l1sytetu im. J G. Purkynć w Brnie . .},'st to jednak monografia "pecyficzna - dotyczy bowiem wsi, w której wymieniła ,t; całkowicie ludność po II wojlnie światowej. Po wy'siedleniu Niemców nowi osad',ey przybyli tam tuk z pobliskich wsi, jak też z wielu różnych regionów Moruw, C;~ech i Słowacji. Losy kultury tradycyjnej mieszkańców tej wsi, jej trwanie, zmia")' i uwarunkow~\I1ia, "'-I tematami poszczególny'ch rozdziałów tej obszernej pracy. Procesami etnicznymi na pograniczach zajmują się aktualnie ośrodki etnogral,aUle w Pradze, Brnie i Bratyslawie. Wybra.na przez zespół brneński do dogłębnej .•;Jalizy wieś jc,,;. typowa ; reprezentatywna dla specyficznych procesów kulturo-.'.ych na ziemiach nowozasiedlanych, U nas. w Polsce analogiczne proce-sy obser.:,(Jwaliśmy na Ziemiach Zachodnich i półnoonych. Niekitóre też prace ich doty(;ące służ,] pomOCq i sa cytowane przez kolegów morawskich. Nurtem przcwodnim ksi,]żki jest odpowiedź na py'ta!nie postawione w przed·· n;()wie (Fl'. Hejl): "Co to k pohranići?". Odpowiedź (w wolnym tłumaczeniu) brzmi: , ,z regionalnego punktu widzenia jest to taki kraj, region nowoutworzony, a:e ; ,iŻ posiadaj'lcy ,;pecyficwe rysy wyróżniające go od ziem centralnych. O jego ':e świadczy asymi1acja ludzi przybyly<:h tam z różnych stron., .••. Pełna odpo'.\-iedź na pytanie specyfjk~ kultu,row'l ws.i pogranicza i etapy tych proce5ów daj~1 ~,.)lejne rozdzi:1ły omawianej pr2cy, Wieś Homi Vestonice leży ,na pd, w.sch. 10rawach (pow. Breclav) i liczy ':becnie :W.:l numery, Praca oparta zosiała na badaniach terenowych prowadzonych " latach 19'74- W7:i oraz licznych materiałach archiwalnych, statystycznych, k1">· :,;kar'~kicil itp, Zgromadzono również bardzo bogaty materiał fotograficzny i ry:.mkowy dosk'"lale iJu'strnj<.]cy omawiane w książce problemy. Na specjalną uwal~\; zasługuj" boga te przypi,,;y, literatura przedmiotu orazkwesUonariusze użyte do badah. Ponadto aneksy zawierają obszerne fragl"nenty materiałów archivv'dlr:j(Ch, Badania nad H, Veslonicami miały charakter interdy'scyplinarny wzic;li '.', !lich udzia; historycy, socjolodzy, ekonomiści, folkloryści. językoznawcy, muzy .. ~:c)lodzy itp, co pozwoliło uwzględnić wszystkie alspekly badanej społeczności oraz ;,;naczyć w całości problemy przemian kultury wsi w warunkach zdcrzenia i ln::-gracji społcczno-kul tUl·OWCj. Wstęp i założe,nia pracy przygotował V. Frolec i Svatomira Pradkova, Część ·.•..prowadzając,) ilanowią początkowe rozdziały: historia wsi (Bedrich Ceresńak, ,Struktura społeczno-zawodowa 19% - 1975") Iv,o Mazny a' kol.: gospoda-rstwa mało,· ;'<)ll1e i przyzagrodowe (V. Frolec). Foza przekrojami ~połeczno-zawodowymi znaj,Llj,-] si~ tu b:> ':dzo cipka wc i przydatne w dalszej am:liz:e charakterystyki wszy- ° ;:0 "Lud" - t. 70 i'.. �306 RECENZJE śtk~ch r()dzin (wg numeró\\' domów) z uwzgl<;dnieniem takich danych, jak G, ." przybycia i micj-sce pochodzenia, nazwisko i rok urodzenia, z kim rrzybyl z 1.'dz:ny oraz szczególowy opis zastanego domu, inwl'ntarza martwego, żywego i' , Następnie dalej, porówn,me jest to ze stall1em p:.Jsiadania wsi s<j~iednich a niezm; ..'nionym skladzie ludnościowym. Glówną część stanowią rozdziały dotyczące kultu ry tradyc.v jrll'j. W pierw . ;z\·, umówiono pożywienie oraz jego przygotowanie, z przykładem tygodHiowego jad: ,. spisu. Zwrócono tu uwagę, że chociaż zestaw potraw jest jeszcze tradycyjtly. zaginęły potrawy wyraźnie obrzędowe (V. Frolec). Na~tc;pny r'lzdzi,\l zawiera 011",wienie budownictwa wiejskiego i urządzenia domu i jest bogato ilu.,trowany p',nami i fotografiami poszczególnych typów domów mieszkalny,ch i budynków g"'podarskich i opisem funkcji poszc,zególnych pomie:iZCZell. Zawarto tu rO\\··nicż o,'', ,;przętów oraz ich U'sy'tuowanie oraz określono typ \V., i jako ulicówk<; (V. Fro> '). Również tego autora je"t rozdział poświęcony odziei.y. Autor z<';lawia n'.S7.';"L' za~'az po o'siedleniu stroje z obecnymi, zwracając uwag<; na z~mjkanje stroju kdowego jako odzieży codziennej. Pozostaje on jeszcze przy ok:lzjach oc!ŚWi<;tIlY'·)., W ciekawie skonstruowanych tabelach wskazuje na .-;tosunek do lradycyjnego i..ldowego stroju w przekroju pochodzenia regionalnego i wieku. Badaj~lc a-.;pekl :, ." tetyczny stroju autor przytacza in!teresującą opinię wi<;ki.-.;zościmieszk::n\ców f80"/.'1 źe strój jest wyróżnikiem wsi od innych, sąsiednich i należy go no.;:<' poza w ,:el W rozdziale poświęconym zwyezajom rodzinnym i sąs':edzk:m (V. Frolec, Jd.". Pa~'likova, Svatomira Pradkova) bardzo interesujące są zestawienia starych i 11,;wych typów wesel, system zawierania małżeń'Stw, pomocy sąsiedzkiej. O;>obny C·'·~·· dział poświęcono rokowi obrzędowemu (V. FrolecL Omawiając poszc?el!:óll1e ś\\'iC:.J uwzględniono zmiany w ich obchodzeniu, zachowanie wielu clemen :ów tradyc;. jnych i powstawanie współczesnych. Również bardzo ciekawy je,t rozdział poświęcony kulturze plastycznej i este: ."et' (Richard Jerabek). Zawiera on nie tylko rejebtr wyposażenia wp.ęhz w prz.·;mioty artystycz'ne i stosunek do nich właścicieli, ale i ocenę twórczości ludow.·] Z tematyki szeroko rozumianego folkloru literaturę ludową opracował Bohu,h.Benes. Podaje on ciekawe charakteTY'stY);:i ludowych opowiadaczy Zl' Z\\,\,óc('I1;'" uwagi na ich poziom intelek,tualny i k OIltak ty .społeczne. Osobny rr:zdzial poś".-·.·.;eono repertuarowi muzycznemu i pieŚlniowemu w jego tradycyjnym i w,półcz"" nym wymiarze rDusan Holy, Milos Stedron, Stanislav Tesar). Do tematyki soc,!·lugic:mej należą rozdziały: Rodzice-szkoła (Milan Pradka); czas wolny (Pa\'(~l PŁI·.i,; religijność w życiu wsi (Jirl Gabriel, Ivan Holy). Tu róv,'nież można z.aJi<:7.Yćpr',>lem codziennego języka jako sp0'5t1hu komunikacji (Ma'rie Krcmnv:l .. hlt! Ch;".lpck). W podsumowaniu Vaclav Frolec podkreśla skomplikowany char,lktel' p~·oce<.·..społeczno-kulturowych. Odpowiadając na stawiane na w,;tępie pracy pyL1nie. w)różnia kilka etapów zachodzących przemian: - ada·ptację (wraz z demokratyzacją s·to:sunków społecznych), - akulturację na skutek zderzenia wzarów ku-lturowych. -' integrację i asymilację, - wreszcie identyfikację i autochtonizację. Zwraca on też uwagę. że 'dla długości i interl'sywności tych procl~'ó\\' WaŻnij ~ ".; odegrały zmiany w stosunkach własnościowych orilz bliskość kU!tUf()'.V'1 (większ', Josadników pochodziła ze wsi środkowych, wschodnich i poludniowych :\llora ,',') Wskazując na pmcesy zmian w ku!tu-rze tradycyjnej porównuje .it' W(' \vszy~tk;:·. dz'ałach z s~,tuacją na wsiach jednorodnych ja k·) przyczyn<; :-;zyb,;zych zmial!1 : TJ.- �HECENZJE 307 niku form tradycyjnych, przyjmuje przesiedlenie i zderzenie wzorów kulturowY'::;l. Przedstawi:m<l p,'aca [J,'zygctowana ba'l"dzo starannie \\"::".>zlatowo a r.astc;1~::·2 ~·3ytorsko. it'st nicz\\'ykle >lter~sującym przykładem etnografi(:znej monografii ".< z:e:n nowozasiedlanych i ż:'óclłel11 do obserwacji zachodzących tam procesów s:))reczn u-ku lt u rowych. Anna Teresa K u m o r o \\. s k a, Gloger. ~s. +66, ilustr. 76. Opowieść biograficzna. Szyfer LSW, Warszawa 19';;·1. Zygmunt GIoger. nie ,trudzony i efektywny XIX-'wieczny badacz z z<Jkre3u d.'·óeologii, hi:ilorii. etnografii, iolklDrystyki, krajoznaw,;twa i rolnictwa -- znc;",y j".;t dość dobrze z licznych jego publikacji oraz opracow"ll biograficznych. J'-,dn' '.; z racji choćby obowiązku redakcji "Ludu" należy odnotować najnowszil pn.:'~ u tym niepospolitym badaczll i zwrócić uwagę czytelników na jej wartość., Pod furmą "opowieści biograficznej"' autorka daje najbardzi2j dotąd pełny :'")raz życia i działalności G!ogeTa ;na tle stosunków lokalnych, regi·onalnych i krn.i~),-,·:ych. Dzięki wieloletnim poszukiwaniom źródłowym udało się autorce dotrzeć "'" !ylk{) do całej spuścizny pismiennej Glogera, rozproszonej i ukrytej często pod v;>lama pseud(mimami i krYP:o!1jmi~mi, doro'bku liczącego około tysiąca po:~ycji, 1):"0-':" autorkę znacznie uzupełnionych - ale wykorzystać także zachowaną. dJŚć bogd.·:o1 ko:·e.5'pondencję rękopiśmi,;nną Glogera z licznymi adresatami, lu,dźmi nauki, kf~:tury i działaczami w j'óżnych dziedzinach ówczesnego życia. Przeb:1dała także Ó~':c:esną pl asę i szereg innego rodzaju źródeł. Od strony zatem źródłowej pn,ca j." wr<;cz wzorowa i zcl,ługuje na wysokie uznanie. Na takiej też szerokiej pcdsta:'i;e ź':'ódlowej autork,1 snuje calą opowieść biograficzną· 'Wychodząc z zalożenia, .że dotąd mało wiemy o samym Zygmuncie Gloger·::. chltorka stawia pl'zed sobil następujące pytania: "Jaki był? Jak z;dobywał \ViedL~. jak pracował. j~lk kształtował się jego stosunek do otaczającej rzeczywistości,.lu ludzi? Jak wyglc]dała zwykła codzienność. jakim spo.sobem zdołał tak wiele z·"bić? Dlaczego. 'l1logclc spokojnie i dostatnio żyć w swoim Jeżewie, S.lm z wła':;:'l woli podejmował coraz to nowe zadania i obowiązki, których sumienne speł,nia'::" zmusiło go do 11:lrzilCCnia sobie surowej dyscypliny, do skąpienia cza~u ma V",'poczynek i prowadzenie bardzo ,kromnego życia, bo na dodatek do całej tej c:,:,'kiej harówki z biegiem lat coraz więcej dokładał z włas'nej kieszeni. Trudno t') dzisiaj pojąć; choć wówczas takie pOOitawy nie należały do \vyjątków. Było to d:";,g:e półwiecze zaborów i liJL; upmtej wal'ki o polskość tej ziemi l wszy;;tkich jej mieszkańców" (;;. 6 - 7). Cała treść ksi;1Żki jest właśnie rozwiniętą odpowiedzią na wszystkie postawl'Jne wyżej pytania. Autorka zaslo'oowała przy tym ,specjalną jakby metodę. Oto d-: eharakterystyki n,;obowości Glagera wykorzyS'tuje prze:le wszY'stkim wła:sne II'SP{'·;'.n:enia i utwory Glogcra. jego liczne artykuły publicystyczne, wsp()Jmnianą kor c");'Jndencję. także wypowiedzi 'Ń'spółczes'nych i relacje mdzi.nne, a nawet informa::J2 uzyskane od wnuczki Glogera. Jego osobowość zatem zosl~ała w całej pehli i piJ·;t~·cznie przedstawion,1. .L.lż na w:;tępie książki aut'Jrka przedstawi,l ~yntetycz:c~,' z?;ys tej o;;o!Jowości. który w<l1'lo tu przytoczyć: .,Vvędrował z zapałem i Uśm:.2- '= �308 RECENZJE chem po ojczy~tej ziemi. Nosił zawsze przy sobie zeszyt, olówki i nriżyczki. SP0T2ądzał setki naj,'ozmaitszych notat, .kreślił spo~trzeżenia i rysunki, wycinal dzi'!: iqt'ki inf.ormacj'i z gazet. W'szystko to Z!nikało najpierw w kieszeniach surduta (. .. ), d naistępn'ie było segregowane, uzupełniane, opisywane i rozkładane do tek i pudeL Z biegiem lat wypełniały się pudła, pęezniały teki (. .. ). To, (;0 nie mieściło 5j~ 'i,' kieszeniach, znosił, zwoził w pakach, watkach i skrzyniach z calego terenu by;, j Rzeczypospolitej na Podjasie, do Jeżewa, gdzie pragn,jl zalożyć muzeum dawn<>j L('chii~'. Namawiam do przeczytania tej kisiążki. Jest ona owocem benedyktyńskiej wn;cz aey autorki, włożonej zwła'szeza w skompletowa,nie tak różnorodnych źródeł, a :1."-:f;pnie w wkomponowanie ich w tok narracji. PrucG czyta siG jak najlepszą pr'.';jeść. W układzie chronologicznym daje ona pełny pogląd na wszechstronną dz:al,.lność Glogera ;la tle stosunków czasu i miejsca, jest znakomit'j so.nd'l w dzieje kulturę społeczeństwa polskiego z okresu życiu tego niezwykJcgo haclaczai dzidL1Ł:Za. Józef Stanisława Kościelecka, c<n 1983, '5:5. 195, il. DZieje Polonii lO Danii 1(: latach BlLTSZtel 1892-1940, Sze~e- W bogatej już literaturze na temat wychodźstwa zarobkowego z Polski i tWI);'2<?nia się zbiorowości polonij,nych na obczyźnie, brakowalo - jak dot<ld - syn:e::;zznej pracy ujmującej problematykę sezo:nowych wędrów'ck za prac,! do Dani'i, K"zprawa Stanisławy Kościeleckiej, wydana w uderzająco niskim nakładzie (.l00 e;'z,), ledwo zau"vażalna na ry'nku księgarskim, zapełnia tG dotkliw'l luke:. Od 1892 roku rzesze galicyj'skich w przewadze chłopówudawaly sil; rok roCL:',)e na wiosnę do Danii, gdzie przez kilka miesięcy, ciężko pracując na buracza;'::'ch polach, gromadziły korony, z którymi na je:;iem pojawiali siG w domu. O tych wę<h'ówkach tradycja wiejiska do dziś mówi sporo, lecz w spo.,ób m:<:o <zezegółowy, konwencjonalny i - zwlaszcza dziś - niemal już legendar'ny. Reccl·· Zi/Nana praca przybliża nam problem oświet1aj'lc go przede wszystkim II' uj<;:c::.l :'1:'storycznym, po części socjologicznym i ,- la.st but not least - także etnografiez:~ym. Dania pozbawiona mocarstwowych ambicji po niefortunncj w'Jjnie z Pru,ami ~ Austrią w 1864 roku, rozpoczęla działania :umiC':zające clo umocnienia wewnętrz:",go. Zwrócono przede wszy!S'tkim uwagę na rolnictwo, wykorzy.:;tując zapotrzeb ,':anie rynków światowych na pIody ro'l:ne. Dania w szybkim tempie stała się P't);ultatem, rozwijając w 'szczególności uprawę bur.aka cukrDwego. Początkowo, z braku rąk do pracy, zatrudniano robotników rolnych ze Szwe~~i. Gdy jednak naplyw ich zmalal - Szwecja bowiem również zaczęła rozwij:;ć u'~;rawę tej, tak pr'acochłonnej rośliny - a werbunek robotników fińskich się :lie pn.viódł, zwrócono uwagę na Galicję, skąd już od pewnego eza'su rekrutowali Nic:11CJ' sezonowych pracowników do robót w Saksonii i na Pomorzu. W latach 1892 - 1914, szacując najskromniej, ponad sto tysięcy robotników roI·· :"cych (z czego ok. 80łl/o z Galicji) przebywało sezonowo w Danii, za trudniając ,;;(: szczególnie w re Inictw;e regionów LoJland-Fal'ster, Jutlandii i Zeland. O metodach r,- �RECENZJE 309 rekrutacji, socjalnym i za\vodowym skladzie emigrantów, warunkach pracy i pł~.cy, na jakie natrafili w Danii, pisze S. Kościelecka z wielką erudycją, bazując !t::' polskich i duńskich materiałach statystycznych, publikacjach pras·owych i nauk·,\"ych, pamiętnikach i relacjach ustnych uczestników wypraw zarobkowych. Szcz.> gólnie ciekawe są informacje na temat życia c{)dzienneg{) robotników, ich doli i niedoli, o formach wyzysku, jakim podlegali i sposobach samoobrony, ja,kie stos·owaL Wiele interesujących szczególów dotyczy stosunku duńskich robotników do ich pc;:skich konkurentów oraz prób wzajemnego ,poznania się i zrozumienia. Pewna ilosć robotników rolnych usied'Iiła 'się w Danii na stałe, niektóTzy z nic:', \v latach dwudziestych naszego wieku na'byli gQSlPodanstwa rolne i wrośli w Sp"leczeństwo duńskie. Dziś duńska Polonia liczy ok. dzicsięć tysięcy członków, n2>.leży do najmniejszych w ;okaE świata, lecz jej .geneza wydaje się niezmiernie inleresująca i g{)dna uwagi. Recenzowana praca stanowi do pewnego stopnia rewelację, powstała niejak'; poza głównym nUl-tern polonijnych badań, jednocześnie uderza starannością fakt> gl'aficzną, rzeczowością analizy i ostrożnością wniosków. Mówi o sprawach mai; znanych i przez to fascynujących; stanowi niezmiernie interesujący materiał ni::: tylko dla historyka Polonii, ale także dla badacza dziejów wsi polskiej. Być moż<:. dCJczekamy się w przyszłości równie solidnego opracowania problematyki zarobkf'wych wędrówek .,na Saksy", do Prus. Polecając k"iążkę S. Kościeleckiej jako przykład sumiennego studium na t>,,ma t emigTacji sezonowej ze wsi poliskiej, przeradzającej IS'ię w emigrację stałą, ni2 sposób oprzeć się uczuciu żalu. Praca ukazała się już po śmierci Autorki; jej ostateczna redakcja, a zwłaszcza korekta, pozostawia wiele do życzenia. A przecież: je:;: to doprawdy dzielo zasługujące na daleko większą dbałość ze strony redakcji a także na jak najszersze rozpowszechnienie. Ryszard ryki Florian S t a.$ i k, Polska emigracja zarobkowa 1865 - 1914, Warszawa 1985, ss. 339, ił. w Stanach Kantor Zjednoczonych Ame- .w ostatnich latach daje się zauwazyc spore ożywienie badań polonijnych ow'cujące kolejnymi pracami na temat przyczyn i przebiegu zarobkowych migracji z obszarów Po!sk;. zwłaszcza w dTugiej połowie XIX wieku, tworzenia się i prZ!~twnrzania polonijnych zbiorowości w świecie, a także - choć już w znacznie mniej:,zym stopniu - współczesnego ich kształtu i funkcjonowania. Zainteresowania te S,", naj zupełniej zrozumiałe, gdyż jakkolwiek definiowalibyśmy Polonię, stanowi on:' dziś wielomilionową zbiorowość o silnym stopn-iu świadomości pol!skiego pochodzenia, większe.j lub mniejszej znajomości j<;zj'lka i kultury polskiej, a t.lkże sil'nej woll utrzymywania kontaktów z krajem przodków. Do niedawna jeszcze wiedza o dziejach Polonii była wi<;cej niż mizerna, ograniczała się do inofrmacji typu histO'rycznego oraz relacji wspólcze;;nych, rażąco powierzchow,nych. Okres ten, na szczęście, mamy już poza sO'bą i jakkohviek wiele jest je'szcze luk i pus,tych miejsc w poznaniu losów polskich emigrantów i zorganizowanych przez nich zbiorowości, możemy z ufnością patrzeć w przyszlość. Na horywncie bowiem jawi się już praca-gigant; synteza <lziejów Polonii amerykańskiej (oby w przyszłości także i np. brazy- �310 HECENZ.JE L.'jokiej!), efekt wieloletniego wysiłku kilkudziesiGeiu b.\daczy. Zanim jednak doczekamy siE; tego dziela, spójrzmy ina pracę w zamierzeniu znclcznie skromniejsq, cj-:oć - jak sądzę - .godną wnikliwej uwagi. Praca F, Sta'siaka, tu przedstawi.':%, łą'czy w klawwny sposób historyczne i socjologiczne spojrzenie na pierwszy, I)'.·d 'Iovieloma względami najistotniejszy, etap dziejów Polani; amerykańskiej, a wy:z,ż.nie zarobkowym (nie politycznym!) rodowodzie. GraniCel górnej teg" okresu je.sŁ wybuch pierwszej wOjny światowej, która odcięła od macierzystego kraju, !JociL;elonego .pomiędzy trzech zaborców, co najmniej trzy milieny Polaków, w ogrom::t'j przewadze chłopów, Oni lo stanowią podstawowy ludzki sub,sll'at dzisiejsz~j c',:nerykańskiej Polonii. Floriap Stasik w systematyczny i jasny sposób, w oparciu o bogate archiw,\, p. :iSę p,l1onijną ] dotychcza's opublikowane prace historyczne i socjologiczne, ślccL~i :-;astępujclce zjawiska zachodzące wśród rzesz emigrc~ntów-Polakow w Stanach Zje:i".czonych: a) pO'N1stawa,nie i rozwój osad oraz dzielnic polskich w miastach am·c:yj{ańskich; b) przebieg procesów stopniowego przystosowcmia się ich do nuwycn odmiennych niż w ojczyźnie warunków amerykańskich; c) kształtowanie Się ~'",iadomości narodowej tej grupy; d) stopniowy jej awans ekonomiczny 1 włą('Lanie się zbiorowości polonijnej w życie :>poleczno-polityczme USA. Ogólnie chodzi tu a prGces przekształcania się masy elmgrantów, wywodzących <t; z trzech różnych pod wieloma względami regionów (zaborów), w grupę etniczną, 1,~z'1c'1 siG w życiu amerykańskiego społecze11stwa. Proces ten jest tyw ciekawszy, :i' zachodził w amalgamacie chłopskim oraz że jednostki składające się nal1 ILe; :l,:igrowały z zamiarem osadzania się w USA na stale, lecz jedynie' zamicrzały gr ~'jladzić tu pieniądze, by wrócić z nimi do macierzystego kraju. Rzeczywistość okazała się dla znaCZnl\j części emigrantów inna, postawiła ,:11 :v;we, niezwykle trudne zadania, Chłopi zakorzenili się rychło vv Ameryce; zbudi:\'odli tu społeczność nowego typu. odpowiadająC<) ich zmieniajejcym się i roz,-zerza .. j,jcym aspiracjom, zgodnie z amerykańskimi modelami. Okrzepli ekonomicz'~:". o<ągnęli - ku zdumieniu niektórych kręgów pol\skiej inteligencji krajowej --:- wys"ki niekiedy stopień narodowej śwadomości etnicznej, tak istotnej w amerykań,kim wieloetnicz'nym społeczeńs'twie. Włcjczyli się z cza,sem w społeczne i pCJlitycznr; życie USA orazco nas, etnografów, powinno żywo zaj,jc', oddziałali na po:" 'OlG} wieś poprzez rozmaite formy kontaktów. Praca Stasika daje ogólny pogląd na splot okoliczności i wclrunków, w jakich n,\stąpił excdus chłopów z Polski oraz na skomplikowane tło kszLlltowania się zbiorowości polonijnych w USA. Z racji syntetyczności obraz prezentowany prz..'" a~ltora może niekiedy budzić pewien niedosyt. Wydaje mi sit:, llC\ przykład, że p,,\\'ięcił on zbyt mało uwagi stosunkom polskiej grupy etnicznej z innymi grupami ,,<l terenie USA, co powoduje, że miejsc,ami Polonia traktowane! jest w pewnej iwlacji od globalnych procesów dziejących się w Stanach Zjednoczonych, kraju, gdz<' ścieTały się interesy wielu grup etnicznych; kraju. gdzie k;zl:1łtował się narad d;-nerykański na bazie kilkudziesięciu grup o rodc,wodzie imigracyjnym. W czym Polacy byli podobni do innych grup etnicznych, w czym się od nich różnili, oto py:anie, które nasuwa się czytelnikowi. Polacy nie byli fenomenem w życiu społecz,]ym Ameryki; ich los w miejscu osiedlenia jest raczej dość typowy i potwiercL~j zasadniczy kierunek procesów asymilacyj.nych w społeczeństwach wiC'1oetnicznycr-,. \V,zelkie odrębności Polonii amerykal1skiej lepiej są widoczne ne! tle: powszechnie zachodzących prol'~Sów 'ipcłecznej integracji wszystkich grup etnicznych w US·\. Jakkolwiek w szczegółowych sądach Stasik zapewn(' znajdzic oponcntów, ogó~.. ny jego pogl~.,d 'la prezentowany okres dziejów Polonii arnerykailsklcj uznać n~!- �31l RECENZ,lE :,~y za tr<lfny i godny uwagi. Szczególnie wartościowe wydaje się tr<:lktowanie pro•."ów społecznych zachocizących wśród Polonii amerykańskiej p;'zez pryzmat chłop,,._(,go poch()clzcnia ogror11lwj wic;kszoŚC'i jej przedstawicieli. Kształtowanie się PtJ",i amcrykar\skicj to, co autor z wielkim wyczuciem akcentuje, to proces prze,!.,;dzcJlia cd chhlp.,l'ieg{) do miejskiego stylu życia; prc'ces ·odchodzenia od rural·'.ych tradycji ku nioell'lom życia zbiorowego spoleczer\stw<i zurbanizowanego, Ryszard Szczepan .1.\54 - 1U14J, Zachariasz J a b 1011 s k i z.P, Jasna Góra, Ośrodek Ih'dakeja Wydawnictwa KUL, Lublin 1984, ss. 33 8, it kultu Kantor rnaryjnąio 1 Ja.,·na Góra ~tanowi od stuleci niekwe;s.tionowallq stolicę kultu maryjnego, Uk '. ;',,,rakterys~yczn('go ella pCl]t;kipgo katolicyzmu, Znaczenic tego miej.sca było i je"t ~":;mne i dziw, że do dziś nie doczekało się ono pełnej historycznej monografii. F.;,ca S. Z. Jabłońskiego obejmuje jedynie lata 1864 - 1914, kiedy to Jasna Gó,a ');ia obil'ktern szczególnych prześladowall caratu, jak najsłuszniej uważana pn:ez i.hore!; za ostoję jlolskoSCI, symbol integra'Jonosci wszystkich polskich ziem. Na wst!;pic wprowadza mh autor w sko.mplikowane i mało znane zagadnienie, .~:.:n jc,;t stosunek władz zaborczych do kościoJa katolickiego, a zwłaszcza do za·".i."Ó,,\·, które po upadku powstania s,tyczniowego byly dotkliwie prześladowane. ~~.'wnil' Paulllli ja,m;.górscy borykać się musieli z licznymi trudnościami, wciąż na.,~;_'ni n<; konflikty z bezceremonialnie po,czynającą sobie władzą. Niewielka liczebgrup:l zakonnIków; rz;,d carski rozmaitymi przepisami utrudnial jej wzrost, :;';;;)1,.1nbsJuiyt' niezmierne rzesze pielgrzymów przybywających na Jasną Górę Ze ',' zystkich zak,!tków Pnisk;. Zgodnie z obliczeniami autora, w okresie przez niego ;.;.]iz(lw<lnym odwiedzilo Jasną Górę ponad o.siem milionów pielgrzymów. Zorga;' ;~i)wanych grup pojawiło ;ię ponad 25 'tysięcy. OdclzialY"\'anie Ja . ;nej Góry na społeczeństwo pobkie wszystkich zaborów było ,~:;,omJle, nil' tylko oczywiście w sferze religijnej. htniejąca drukaTnia paulińska .. idel.'"lla linl1l' druki o lI'dci religijnej w języku polskim, co bez wątpienia sta"xiło peWni! tami; dla rusynkacyjnych i gel1manizacyjnych dzialail zaborców . .'~.J~()r zagadnienie wpływu ośrodka jasnogórskiego na charakter polskiego katoii'jZl\lU jedynie "ygnalizujc, zajmując się przede wszystkim problematyką ruchu >:"Jgrzymkowego, j('gil teryt,orialnym zasięgiem i natęieniem oraz - na ile to by!:) '",7.1iwl' struktury dcmu.graficzno-społeczną i narodowo-religijną pątników. U,ta1cnia do jakich autor dochodzi brzmią niekiedy rewelacyjnie. Jasna Gó;'a > '.'.: się IV świetle faktów nie tylko jako miejsce integracji polskich katolików, , ',- również j<.lko opok<.l dla unitów, szczególnie przez c<:lrat prześladowanych, Pielc;·;ymi uniccy st,lnowili spory procent pątników, mimo iż szczególnie dużo ryzy~.'.Toii deillOIJ;;trująe S\voj,! przynależność do zbiorowosci katolickiej. Praca JabłOl'1skil'go. oparta na bogatym materiale archiwalnym, doskonale n;l,',\!la. stanowić możc wzorowy przykład analizy historyczno-socjolcgicznej funkcjc. '.. dn:a Jasl~ej Góry w niezm:ernie trudnym dla polskil'go narodu momencie dziej'xym, ;\'ol[,a j'l !~olecić każdemu, kto intere~lIje się dziejami polskiej kult'ury, ','Zt::ni3I1:hl' p,dsk'ego społeczeństwa czy tzw. ludowym katolicyzmem, Rusza rd Kantor �312 RECENZ:JE Bodi polskiej Er zs ludności e b e t, wiejskiej Egy magyarorszcigi fla Węgrzech). lengyel Debrecen ;falu taplcilkozcisa (l)ożYll'ie"-~- 1984, ss. 155. Wśród ostatnich prac etnografów węgierskich książka K BOdi zwraca uw,';~(, z dwu powodów. Po pierwsze, je'st to praca mówiąca o wybranych aspektach k'.J;tury wiejskiej ludności po}skiej na Węgrzech, a wydana została przez Uniwcl'i::tet w Debreczynie z obszernym streszczeniem polskim Ol'az przetłumaczonym .sr'sem rzeczy. Stanowi to ewenement w trudno przyswajalnych pracach kolegów w.,;gietskich. Po drugie, autorka interesuje się tematyką poIsk'l od dawna (studia k czyła w Krakowie), zna też język polski. Omawiana praca dotyczy niewielkiej grupy polskiej ludności wiejskiej L,' mieszkującej górską wieś na północy Węgier - Derenk. Według cytowanych dok'jmentów ludność polską osiedlono w r. l n 7 w opuszczonej całkowicie osadzie lP' wojnach tureckich i epidemiach). Podstawowym zajęciem było rolnictwo, pra;;', ,v okolicznych majątkach, lesie oraz wypałanie węgla drzewnego. Była to wysepO-:.l w obcym etnicznie żywiole. W czasie II wojny ludność tej wsi przesiedlona została (jej ziemi!; włącza:::. do terenów łowieckich) do 6 miejscowości. Najwięcej Drenczan zl~alazlo się we w-' Is'tvanmajor na północno-wschodniej równinie Węgier. Obecnie mic.iZika tu 2!~.'; mieszkailców - Po·laków. Wieś jest zamożna, a źródło utrzymania oparte jest ~,: 1S"61 Toku o pracę w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. Warunki życia do prz.I'iedle'nia były bardzo trudne. Opóźnienie rozwoju go-,podarczego i kulluralneg' spowodowane między innymi baTierą językową, wpłynęło na utrzymdllie się tJ')dycyjnych form gospodarowania i zachowanie form archaicznych kultury. Imw< kulturowa i zachowanie elementów dawnej kultury zadecydowały o wybraniu ,v· do badail et'nograficznych przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu w DcbreczYlli" Praca przygotowana została pod kierunkiem profesora Z. Ujvflrt'go. Autorka, E. Bodi, wybrała jeden as'pekt codziennego życia wsi - pożywie:l, P,'aca zDstała opart:1 na prowadzonych w;;'półcześnie badaniach terellowych. PróiJ.l rekonstrukcji starszych form przygotowywania pożywienia i zestawu potraw uzy,kana w cza'sie wywiadów z naj starszymi mieszkailcami. Wg ,;utorki stan:zc nnter'iały typu archiwalnego nie istnieją. Poza wprowadzeniem praca podzielona została na rozdziały SZcz('gółowe: p, .. trawy bryjowa·te, placki i chleb domowy, drożdżowe ciasta, k·)łacze ; słodkie cia·· steczka, kluski i cia~ta do zupy, polewki i gęste sosy. warzywa. O\voce. konsumpcj' mięsa, mleko .j jego przetwory. Pracę kończy po·cisumowanie. Autorka zW"aca uwagę, że poźywienie mieszkailców tej wsi zachowało nie tyiko wiele form tradycyjnych. ale są to w większości wzo,'y wyniesione z PoIsk Pol'skip teź jest w więkiSzości ich ,nazewnictwo. Określcne w tytule I rozdziału p";" trawy bcyjow'lte to wszelkiego rodzaju kasze i ich domowa produkcja. Bardzo ciL:ka,vy jest rozdział mówiący o domowym wypieku chleba wiele tu rysunkó·. j fotografii. Pod,sumowując oba te rod ziały autorka podkreśla dominacje; potra·:. mącznych w pożywieniu mieszkailców Istvanmajor (wszelkiego rodzaju kluski, pi" .. rogi, kasze, chleb). Opisując płynne pożywienie omawia E. Bodi ponad 40 różnych zup. w;;kazujcj,~ na ich słowiański r-odowód (wl'az z zachowainą nazwą "polewka"). Jedzono równiej: wiele warzyw i owoców. Dużo miejsca zajmował nabiał. Podstawowym produktem mięsnym była wieprzowina, dawniej często uzupełniana dziczyzną, Mic;s() najczęściej podawano gotowane i wędzone. l"';- �313 RECENZJE );i:e 'i)')'''O OJ11ÓV;~Ć tu \\-"zy" ,kich analizowanych szczególowo elementów PDŻ'\-w:enia i techniki jego pn:ygotowywania. W pracy Zv•.Taca uwagę bardzo slaran,'" dokumentacja i,tniej;]cegl) ,h.mu i porówna.nie z literaturą przedmiotu, szczególnie ~lowack,! i polsko! ze wskazaniem na zachowane w dużej ilości elementy shwial1skie. Innym dowodem zachowanej polskości, na który zwraca uwagG autorka, te. zachowana jeszcze znajomość \i używanie) polskich nazw gwarowych, dotyczącY'~i: tak samych potraw, jak również technik i narzędzi Dwa i pól wieku nie .za~ar!! tej znajomości. chociaż ob("cnie wieś jest bilin:gwistyczna. W pracy znajduje się +.::7.; wiele cytatów i powiEdzel1 ludowych_ Pod.,umowuj;jC należy stwierdz;ć. Że praca ta j-est bardzo ciekawa i wartości-:!wa ze wzgIGdó"..· poznawczych. Róvvnocześnie jes·t dokumentem "ocalającym Jd zapomnienia" losy niewielkiej pol-kiej społeczności na Węgrzech. Anna Szyfer Kaliea B l' n c B o s k o v i Ć, Konal'ie - tekstilne raKOt1.;Orstvo i narodna 7lo!mjQ, ,.Etnoloska I"traz~v;1I1ja". Zagreb 1983. ss. Ill, 2 mapy, 39 rys., 80 fotografii w tym 8 kolorowych. wykon literatury : ź:'ódel, slownik ludowych nazw i t1umacze:llc L;:1gielskie. W serii "EtIloloska hlraZi'-a-nja", podjętej przez Etooografski Muzej \Ii Zag-~zebiu ukazal się kolejny, drug: zeszyt poświęcony tek!stylnemu rękodziełu i ludowej odzieży KonavIa '. Region ten obejmuje obszar leżący na południowy wsch(~cl 0d Dubrowmka. Od północy ogranicza go pas hercegowińskiego krasu, który !1 J pólnocnym wschodzie Grapski rów oddziela od ma6YWU Orjena. pozo·s·tałe gra'ni-::~ oblewają wody zatoki Zupskie-j do przylądka Ostrog u południowych wybrzeży "'\lo;'za Adriatyckiego. KonavIe składa się obecnie z 34 wsi i portowego mia5·.~ Cavta-t, natomiast w średniowieczu by-ła lo tylko część górz)1stej prowincji, dop'" kąd żupa Dubrownicka nie pc,szerzyła swego obszaru. tworząc z całości adminl· stracy jny i polityczny organ. Tereny górzyste, równinne i nadmorskie tworz:j w Konawlu odrębne storery. różniące 'się -klimatem i charakterem gospodarki. Najbardziej żyzne są tereny niz:inne z uprawami zbóż, winnej latorośli, oliwki i figI. Brak tutaj :;atomiast lasów i tylko 'v rejonie nadmorskim rosną pinie, cyprysy i od· miany dębu. Nic brak natomiast kosodrzewiny jabwca, lauru itp. Wybrzeże m(lt·· ~kie jest strome i ni·'przystępne. Dlatego Konavle bylo prawie zawsze krainą odizolDwaną od głównego ruchu handlowego, który przechodzi l obok dwoma drogam: Dopiero na poa. XIX w. nastąpHo z nimi bliższe połączenie, al,~ komuTIikacyjn" ożywienie zaznaczylo się znacznie później. tj. w 1964 r. dzięki budowie adriatyckiej magis1rali. \ por. "Lud", t. 67, s. 349 - 354. �314 System feudalny panował tutaj do upadku w l808 L Republiki Dubrownick;ej i od tego czasu Konav!ani", stają się stopniowll niezależni oraz wł,tścicieLJll1i gru:1tów. Niemal każdy gospodarz posiadał parę owiec i kóz i do II wujny światcl\\2j hodowla była tutaj głównym zajt;ciem. Surowca na odzież do:,tarcz,liy nadto UP!'Jwy lnu, konopi i juki. Owce wypasano w górach hercegowiń:ikich, prZt'Z co utr!ymywano kontaKty z ludnuści'l tamtego regionu. Niekiedy kupowano ::d niej gOlUwc wyroby, jak np. pastersk'l kabanicę z koziej sierści, w formic peleryny z k";JtUl'em, Konawlailskic tkaczki tkały zgrzebne sukno, podczas gdy Z~twl,dowi tkal'l.e w Cavtacie znani by1J z jakościowo znacznie lt'pszych wyrobów. Do :iporz,]dzarna tutejszej odzieży wykorzystywano także tkaniny imp(Flowane Lcwschodu i nUc'J-c,owości nadśródziemnomorskich (ak'samity, jedwabiel. Te drogi" m,ttcriały naby'\.'li oc! dawien dawna najzamożniejsi mieszkailcy Konavla. Uprawiali (ni s~tllli rÓżne rzemiosła a te, które wiązały się ze sporządzanicm odzieży, j,:k kra"-;('c!wo, tk.'.c: .vo. hafciarstwo, ofcrowaly swojc wyroby równil'ż poza wla:inym środ()',\''';kilT:, Zdobio'no Je ręcznie przędz'onymi nićmi jc'dwabnymi. przy pl':Jdu\cji odzieży pD.siugiwano się też bawełną, którą w Dubrowniku znano już pod koniec XlIl w.. r;. znacznie wcześniej, aniżeli w innych dynarskich kr~tjach. Jej SZer:iZl' z:tstosowan:e obienvuje się jednak dopiero na pocz, XIX w. Autorka omawia kijlejno rodzaje wykorzystywanych suru\\,có\\ n:\rzŁ;~L.a i proces ich obróbki. Warto przy tym zaznaczyć', Żl' w lcchnice tkania st<l':io\\',ll:~) dwa rodzaje splotu: płócienny czyli w dwie nicielnice, i tzw. JUl I'asu, tj. splot drelichowy w czlery nicielnice. Tymi sposobami produkowanl) tkaniny wl'lnLme (owcze) i tkaniny wełniane (kozic), lniane. jedwabne, wclniano-bawclllia!tl', lniano-bawełniane, bawelniano-wclniano-jedwabne. \\"ełniarll' owczu-kozie, baw(']]jiano- miu.tLchowe (spartium jnnceum.). Osobny rod ział poświl;cony jest odzieży męskioj. kobiecej i cLiecinnej. N3 In(;ską odzież składują się: koszula, gacie, pas wdniany i pas skórzany, różne 1'0dwje kamizelek, :·:ukmana tzw. struka, pasterska kabanicn, obuwie i nakrycie gło·wy. W zestawach tych widać wpływ sąsiednich miast i regionów, podobnie jak 'x cdzieży kobiecej, Składa się {Jna z podkoszuli. koszuli, u dziewcząt ". zin1:2' także z bielaczy. poza tym ze spódnicy o nazwie modl'ina, ktÓl"j pierwotnie 11.''iily tylko mężatki. Przepasywano je tkanym pl1sem, podtrzymuj,jcym także wc1ni,,nil zapaskę. Oprócz tego kobiety no's'iły jeszcze slanik bez n;k,1\\ów oraz dług'e, jednolite wierzchnic wdnrane okrycie o nazwie koret, kOl'etirw, r(:zciętl~ z przodu, P"dobnym okryciem była także do1ama - bez n;kawów, w czarnym lub ziełonym kolo:'ze, a jako zimowE' okrycie z rękmvami służyła stfuka. Oprócz obuwia, barclz'J złożonym i różnorodnym bylo rukrycie głowy oraz bogata biżutnia ozdoby. Nalomia'st niemal jednolita była odzież dziecięca dla noworodków, ella małych dzieci do pięciu lat i dla elzieci starszych. 'Warto podkre~lić. że na zdobnietwo tutejszej oclLieży składaJy sit: ul'OZma!co1l2 kcJorystyką i wzornictwem tkaniny, hafty. aplikacje i koronki, głównie o motywach gcometrycznych. Autorka poświęca im odn~bny rozdział, ujmuj'lc w nastt;puj'lcej kolejności: haft j,'dwabiem na kobiecej koszuli. inne hafty n:t płót:lie i suklLc', aplikacjE wełnianym sznur'kiem na sukniL' i haft rzemieślniczy, haft na kobiecych mlkrY"i, ,:h głow,)" oraz koronki. Widać przy tym, jak wicie jest technik. sp(hubów i s!<''>c-w,'nych mdywów nie tylko miejscowego. all' także' obcegu pochodzen'a. J:\l<::odudatki i inne wyroby tekstylne omówione' jeszczL' w.stały torby .. sak·,vv ()l',lZ przykrycia i płachty. �315 RECENZJE przez matl'l':al faktograficzny w miejscowych waru::kach, ale także konfrontacją :.£eszlości ze wspólczesno~:cią. Autor.ka zwraca uwagQ na przemiany, jakie C!o···.:i1aly .';iq w XJX i XX w. oraz na stan i stopień zachowawczości w ostatnich :., ;.:1ch. Bazuje przy tym na wl.asnych, długoletnich badaniach terer.owych, archi wa> ':iL'h i muzealnych, popartych bogatą literaturą oraz wynikami bac1ań językoznaw·· ·:;<ych i innych pokrewnych nauk społecznych. Na koniec zwraca uwagę na sp<c.yJiczne n,lzewIJJciwo, W którym dopatruje się rozmaitej prowenjencji, a to: sh·· ·:....;1I1skiej, sLarob<:lIkallskiej. romańskiej, dalmato-Tomańskiej. greckiej i turecko-c:',.;talnej. Całość o charakterze monograficznym, interesująca jest zarówno l-'" :.."gIędu na materiał faktogr;lficzny, jak i od strony metodologicznej. 'c')) Barbara G. S. ~ a s ł o va, ;LYCujach i obrjadach Narodnaja XIX - XX odieżda 'l.:ieka. 'I.: 'l.:ostoćnosial'janskich Moskva 1981 1'. Instytut Bazielich lradycjonnyc/i Etnografii ;m . .V N. Mi·klueho-Makłaja. Do c:ekawszych prac z etnografii Slowiańszczyzny wschodniej ostatniego roku ;iczyc: można prace świetnej znawczyni zagadnienia tkact\lia i odzieży SIOWi.'.ll .'. chodnich, jak i w ogóle Europy Wschodniej - G. S. Ma,łovowej o roli odzieży '.' w.,chodniosłowiuńskich tradycyjnych obyczajach i obrzędach. Uklad problcnu;':i w ksi<!żce podzielony jest na nast~pujące kwestie: Odzież w obrzQdach wesel".':::1 Słowian wschodnich, Rola odzieży w obrzędach urodzi·nowych i pogrzebowy2~. '.cc'zież w 0byczajach i obrzędach związanych z gospodaDstwem domowym. N'ck .erunki i knde:1cje rozwoju odzieży w obrzędach i zwyczajach. Uzupelnien i;~ ;;cy st'dnowi ar~ykul 1. 1. Sanginy Obrzędowa odzież wschodnzosiow'iańsK1C'h fOdÓ1C It' Zbiorl1ch Paitstwowego Muzeum Et.nografii ZSRR lU Moskwie, gdzie ',~"rka daje przegląd i charaktery;stykQ ubiorów poszczególnych n3.rodów ZWiąz;,u := ,.dzieckiego. ze szczególnym uwzględnieniem ubiorów słowiańskich. Ta cz•.~~6 '. " "1żki jest najbogacej ilustrowCJ.na . '.J' ",'C .Jakież bogactwo i różnorodność tradycyjnej odzieży, kroju, zdobnictwa i rekwlod jej przeznaczenia, uderza u narodów \vschcdniosłowiańskicili 7 uważa ,iI; nadto. że \V północnych i wschodnich rejonach Federacyjnej Repu'!;:'i:i Radziec·k icj archaiczność odzieży jest większa. a obrzędowuść bardziej boga:a . ·,:ożona. .. 'cn\'. w zależności Tak np. cykl zwyczajów i obrzędów związanych z zawarciem małżeń'stw', ~, Słowian ru'skich rozpoczać można'by od zwyczaju tzw .. ,:itołb", tj. prezentowan':\ /' 2ez dziewczęta odświętnej odzieży. Stobby oznaczają nakładanie na siebie wielJ : ;,gm~ntów reprezentacyjnej odzieży, przede wszY'stkim futer, czę,;to dopożycza~j,;h. \Ii cdu zademonstrowania zamożności. Najpowszechniej obchodzone byly 11.1 ,-.,l'loty i na Powołżu w okresie mas'lenicy, czyli zakończenia karnawału. Dals:ćY ,'j:d obrz(;df·\v zaślubinowych stanowiło składanie sobie nawzajem przez narzccw':-,ch i ich rouziny darów z odzieży, tkanin i obuwia. gdzie określone było, co pG·.C 'nni ot1'zymywać poszczególni członkowie rodziny. Znamiennym darem nicwiast:d :','_, leśc:n'\'~j u RLsjan i Białorusinów były tz'·.\·. "rękawy", tj. krótka marszczo:n �316 RECENZJE u :,zyi bluzka z długimi ~ękawami, w której najpierw teściowa odbywała obrzęcl"wy taniec, a później rękawy te ubierała w cza'sie wesela sama niewiastka wyn.·chując nimi niby na znak rozpaczy i zmartwienia. Koszula ta przekazywana lwb z pokol,enia na pokolenie. Wyprawa ślubna .nie w.iast y nosiła tradycyjną nau . .; "wiano". Autorka szczegółowo omawia wyprawę ślubną kobiety i mężczyzny Ot.': T·adzaje skrzyń wia:mych. Wybieraniu się młodych de. ślubu towa·rzyszyło oze: 25 zabiegów magicznych o wymowie zapewnienia płodności i urodzaju, zabezpiccze;t \ przed czarami: - obmywanie się IV wodzie z zanurzonymi monetami, posypywan': z;arnem, sadzenie młodych na szubie, zaty,kanie w odzież środków ap()tr()peiczny~:l jak: czosnek, zioła, skórkę żmiji, jeża, nożyce, igłę, noi;yczki i amuletów w po"u •. ż,ębów i kłów zWierzęcych. :\Ta Powołżu nowo zaślubionej kobiecie zakładaIlU rodz.'.) zapaski zwanej "poneva". Fartuch ten stanowił płat barwnej tkaniny o układa'-"t pasowych wykon<:nej te<:hniką dwuosnowową i przebicrankową Młodej przy;,h· giwała zapaska w kolorze czerwonym, podobnie jak sarfan, rÓViI11eŻ w kolou," c:z.erwonym. Szczególną rolę odgrywał w obrzędowości weselnej czerwony p:,. j krajka. Czerwoną krajkę otrzymywało już dziecko przy chrzcie. W pasie należat J spać, a przede wszY':'tkim modlić się. Pas noszony przez mężczyznę, według przek' •.. nań, wzmagał siłę męską, czerwony pas podarowany przez niewiastę mężowi och· raniał go od złego oka i zdrady małżeńskiej. W czasie wesela czer:wonym pase.' przepasywał siE; drużba, rozdawano liczne podarunki z pasów, pas rzucano mł{ldym pod nogi, opaSYWdl10 młodym ręce, czerwoną krajkę zawie-szano na tyczce kc .. ło domu, oplatywano bukiety kwiatów i butelki z napojami. ,Po nDcy pokładzino .•.•. ,.':j zawieszano na tYCZCE: czerwoną kraj:kę lub czerwoną zapaiSk<;. Obok pasa, dui,: rolę w obrzędowośc' weselnej odgrywały haftowane chustki i ręczniki. Przez ręc·,· nik p:;dawaJi sobie ręce I'odzice narzeczonych w czasie swatów no znak zgody. \\ cza5ie wesela przewiązywała się czerwonym haft'owanym -ręcznikiem ,,,wacha, pier-,.•szy taniec młodych po powrocie z cerkwi miał miejsce z chustami w n;ku. Okoł-ic~nościowo haftowane chustki I'ozdawano uczestnikom w cza"ie wesela. Do powszed:. nej 'symboliki weselnej w haHach należały motywy "sosen.ki", "zorzy", .,jabłuszka· "koniki". Wśród ręczników najbardziej ozdobny był ,.korowajnyj", na którym k~,l. dziona korowaj weselny. Na OSOb~ląuwagę zasługują :liezwykle ozdobne na Rusi i w głębi Ro"ji dziev.c:zęce ozdoby głowy, tzw. czółka, korony i wieńce. W czasie wesela miały on.: najbardziej okazałą 10rmę, przypominające diademy, a wiel,ka ich różnorodno.< i bogactwo objawia s:ę na północy i wschodzie. Zasadniczo zmieniało sil) zawi~t, kobiety zamężnej. Już do ślubu otrzy:mywała ona "pokrywało" zakrywające caL, postać, a oznaką kobiet zalJ1{~żnych była biała cienka "namitka" (namiotka, nałęu· ka) wiąza'na na głowie \,,. kiłka sposobów, a poza tym zawicie głowy chustą w L'ozaj czepka, jak np. "kokosznik" albo rogate czepki. które naj!J:\:-dz'C'j p()",\"'zC'chn" były na Białorus: i na Powołżu. Odzież pogrzebowa Słowian \vschodnich oraz związane z tym obrzędy jeszcL:' współcześnie wykazują wiele cech starosłowiańskich. Tradycyjnie na Rusi chov..-ano zmarłego w białej lnianej odzieży o prostym kroju, przewiąz.anej czcrwonyn: pasem. Szyciu odzieży dla zmarłego towarzyszyło wiele zakazów .. podobnie jak u S10wian polskich - nie szyć ściegów do tyłu, nie robić węzłów itp. Wzory haftó\'. były proste a zarazem archaicz~1e w kolorystyce czarnej : cicmno-sz3firowc:. \V centr'alnej Rosji. był Z\Vyczólj przygotowywania obszernego białego całunu tzw ,.sawann", którym obwijano zwłoki. W europejskiej części Syberii szyto dla zma,'Jeg-o "kukol", tj. rodzaj obszernej peleryny z kapturem. Zarówno cajun jak i kukol są zapewP€ śladem starocerkiewnych zwy'czajów chrześcijańskich. Do trumny kła· �RECENZJE 317 (l/iollo zmarłemu pra.,tarym zwyczajem igłę i nici "aby mógł sic; obszyć la tam':r m świecie", m~nety, korale, mężczyznom kładziono wide!k: d:) plecenia lapci. fl.cldowano przeswiadczeniu, że młoda dziewczyna i chłopiec nie mogą schodzi(: ;' ,ego świata w stanie bezżennym, toteż pogrzeb i związane z !1:m obrzędy miaiy . i.arakter i wymowę obrzędów weselnych ze swatem i drużyną weselną. KonclulQt ;:...grzebowy przypominał korowód weselny, pieczono \veselny korowaj, a mlcdych .,\}ierano do trumny jak do ślubu. Oznak,}, że w domu leży zmarły, było zawiesza:e w oknie bialej tkaniny. Po pogrzebie stawiano na ławie naczynie z wodq )ęczn ik, niek ie<iy aż przez 40 dni, aby zmarły odwiedzający zagrodę mógł slc; '. :.>mywal-. W niektórych częściach Rosji, jak w okręgu wlodz:mierskim na Powołżu, ,·.vloki niezależni~ od pory roku transportowano na saniach, co jest w Słowiah·· ;:czyi.nie zwyczajem niezwykle reliktowym. Cały pra wosławl1Y świat obchodził ." oczyście ŚWIęto "dziadów", tj. pamięci a zmarłych, w okresie jesiennym i wio".;mym. W okresie tym udawano się na mogiły, gdzie na rozścielonych ręcznikach " ykladano jadło, wspólnie je dzielono i spożywano, wylcwaj,)c resztę pokarmów :~a , ,)giłt;. U Hucułów i Bojków 'natomi'ad odprawiano przy zmarłym igrce pogrzebo·· ....',. Grano na pi:szczałkach i trombitach, śpiewano. opowiadano anegcloty, odgrywaróżne sCl~nki, .iak "dziad i baba", naśladowano czynności gospodarcze, a niekiedy p,y m;ały wymowę erotyczną. Gry te i sposoby p.rzebierania się nawiązywaiy '.'.' dużym st0pniu do obchodów masienicy, tj. zapustów. Tego rodzaju gry i misteria ::'po\\'e były zarówno dla Ukraińców, jak i dla Słowian bałkań3kich. W praktykach poprzedzających poród duże znaczenie m:ało rozwiązywanie '.'.':,z~lkicll"wt:;złów, z,dejmowanie pasa, rozpinanie odzieży, aby ułatwić poród. Łc:t....:ejsze rozwiązanie zapewniały również praktyki z za.paską położnej i spodniami :·,1,:skimi. W okrcgu mohylews-kim i smoleńskim zaznaczyły Się ślady kuwady. Ur'l.',;ienie dzil,cka obwieszczano przez powie:;ze.nie na drzwiach łaźni białej kosz~lli j,;) białej tkaniny. Spowicie nowonarodzonego dziec~a koszulą ojcowską i lJ:'zy ,'orzci!' było czynnością znaczącą i celową, aby spowodować bliską rodzinną v,,'ic;ź j<:a z dzieckiem. Po urodzeniu dziecka szereg czynności przy nim wykonywała . i~Clbka'·. obnosiła je bez spowicia naokoło łaźni, niezależnie od pory roku, allY :·...ialo s[loko'jny :iet!. Po szczęśliwym rozwiązaniu babka wykonywala na ła"vie ':a" "ec. życz;łc ,.wnukowi" zdrowia i powodzenia. W praktykach związanych z Ul")c:z('niem elzieck'l określony był rodzaj darów należny ,.babce·', położnicy, chrzest.,:.m. Poza zwyczdjowymi potrawami, były to tradycyjnie płótna. barwne fka:liny : :'aflowane ręczniki. Z zimowym cyklem oochodó"v związane byio obwożenie ::a san:ach Koljady, ·:;·;.;elzenie Małan;<i lub Szczodriwki z oIiszakiem przehieraócó\\'. jak - dziad, nie::;.w'cdi.. bucian, koza, żuralV. W świQto Jordana miał miej'sce przed cerkwią pokaz .,l;-"I·iętnych ubiorów przezentowanych p.rzez dziewczęta. U schyłku zimy miał miej'LI' obchód Maslenicy, zakończenia karna walu i wypc;dzania zimy. Miały tam miej .. ".:" -"l'Csole igry, 7.jazdy na sankach i kuligi konne oraz dub dowolność przebiera·· <Ol się za posLH::e komiczne. Na progu wiosny m:ał miejsce ;'adosny ohrz~d "kli'. :Hlia wiOlmy". tj. przywoływania wiosny. Miał on charakter stroj!lego dziewczę:e .. g., korowodu ze śpiewami i machaniem chusteczkami. W praczJch agrarnych, gdzie najdo.bibniej ujav.mia się m,\gia plodności i uroc!i.jjU, nie bez znaczenia pozostawał rodzaj ubioru przy orce : siewie. Oracz wyc::·.)dził do orki w pole po obmyciu się w łaźni, ubrany w czystą płócienną koszu:..:.' Przy siewie jnu np.mężczyzna wysiewał z kobiecego fartucha, a kobieta sz~a ~.., nim w czerw~;nym odzieniu. W niektórych okręgach Rosj: zwyczajowo len ]:lO'.'. : ::H!8 siać 1{oi:Jleta w zapasce i w s:lmej spodniej koszuli, zaś na północy r'.P. �318 RECF;NZJE rzcpq i kapu,tQ pe;dzać młoda st;-ug:. a sadziły nago. w siubnym brodzić \V \\'(~dziE', sama Świątek kobiety mc;żatka bardzo powszechne było zapewnienia aby dla wodzenie ,.Kusta" i Zielonej Panny. szkodzące Ruslaki i urządzano im i i inne omówione, nich ta wyżej czyn;Jno a w pole \V nowych Zbóż W Rosji czasie zaf3zy ju!: znane zwykle nocą w dziL'wcz;)t po polo,c, J1\,:zowieck<;-pol!l3"': obchcdu wypqcizano obchoc!zr:no obchody w święto świecie kobiety do roku. na obru~ na Na ogniskiem, H()zpoczyn,l:: Po zeb"lI~ ... i pozo3'tawi;1'10 na noc badacz z:~ajdz'e w udział i przez u:'ld Stuttgart, problematyką stucliul~1 zarazie czy.nności. Utkane ognisko roli tkano R i e d i n g er, Rudolf - młodzi badacze EinJaches Weben, lur/l: odzieży austriaccy - odbyli kulturą Mezoameryki, p",okrotnie systematyczne badania terenowe na Meksyku terenowych kultury w i Gwatemali. chwili tkactwu. nadchodzących autobu:;em zapc:hanym ziemiach przemian oraz jej Mimo dawną z'~1<ljduje swój tU11alscy E2 fl', dz:ś \vyraz przekazują tk2ctWQ ~))ędzJa ;wl~urą, hiszpal'!skiegQ jest liczne w z dzieć'mi d::J dziś na życia, na tech:1ik:. żywe tkactwa Klęcząc na na obr .:.;- Bechc.rcz1Lk Haupt, B· podróży do tradycją, pDtomków efektem Amer:.·. prowad,: 8-m;esięczn)~: utl'walenie obrazu napierania cywilizT ręku. ' Majów. koszami. ~",- tobolk" l,. . Riedingewwi.: pozn:nval' k, dżungli i wilgotnego klin~.,;:, piramidy, świętach pokoJ.2nie najbardziej naU2e ślady: jesl wyniku i chl'ystianizacji w s.posobie z pokolenia 150 godzin Ui)ra wiane której podboju jest pracy z drobiem, prowadząc tzw. obserwację uczestniczącą i :udzi. Rosła ich fascynacja Gwatemalą, krajem dz:ś. w analiz. Paul żyw;1 książka Celem matkami szerccg jej na Omawiana poświęconych Vnlag 1.·:1 i być:\' 166. Zafascynowani obszarze pŁó~' rozpinano szczegółowych ..' K:Jszul,l specjalne płótno i" guberni" przeprowadzano szereg cza.,i,:· długich i przeznaczeniem G. S. :\·Taslovowej 1980, ss. 144, ilu,;tracji Autorzy PDdrói:ując. st, .'- Dokonywały wschodnich w białych przeciwkc to środko\\'cj osady. a we dziewczęt.a Białorusi Europie wokól odzieży. ŁClcińskiej. rej rGZ:', - byłyodświętny" Alicja bada!'! dziewc::':- glowie. w bruzdy bez rytuałów następnie oraz sochą b,'aly określonych się Helene .. i i wschr.,·:- Uroczyście obrw:;ach. zawiciach ',', sw: ~:. kupalne północnych z:lsłane i ukałdano antycznym calkowicie od zaray Zainteresowany u"d ze przygotowywaŁy raz i sprzęty stodole \V oborywanie włosami. zachowan;cm dowości. to w lnianych Zielony~:- Doroczlle dniu, izba okresip okręgach obrzędowosć i sól i z.aścielano było w oborywaniu palącym chleb koszulach młocki. z rozpuszczonymi z którym "t.,,: W w orszaku innych Na \\ :.... rze"i przypomina Jariły. tym była wzdłuż pola. nowożytnych c::yn!losei w Zabierano i zakończeniu W (Jowinn,.l bydło mlecznE'. zakończeniu boga w pasze; gnać było leD miały tylko żniw, białych wę dla ducha Po ruskiej. ub'e,'ane pierw;zą Ruslaki pogrzeb. najbogatszą dzień bydio Obchód Słowiań,szczyzny bluzki. pierwszy obrusami, Ż:1Ć urodzaju. zmart\Vychwst~,j;)cego peryferiach haftowane na powinna wodzenie i G;ada.ch u:nierającego Bydło stroju, świątyni" wiele obrzędowych, swoją kulturę. i związane Indianek, słomianej macie, starej stroju. mity, z tradycją. u różnY'ch poz(htawały elementów Inct:anic sztukę Helene -- g\,\ .'w k'/,- Eieding.·, -opanowują'c przysiadając ,:, kultu".' wszystk.· na pi<,:ta;:: �319 RECENZJE r;i",'ZlJn:1 ba\\i,jcymj !k,ił:\ zad'1.-;zeniem ped h>,zpalbkim techn:ki poś\\'ięcona jest już ny,~h wsi. po';wi<:caj~j v,ijanie ,1Iro\\'Ca kolorów pn:ed i Dalej niez\vyklc tkackich arty,.;tyC'zneę:o tu Ncbaj Atitlan, To co fascynuje '.I:!:lslll' ich \\. pod,tawie, ~(>cj:llne. b,):i kla';:I. Skid], Motywy ciu.::!loweg" nych \\'si: 1 dotyczące Calientes. n3 z życia :'Ilajów. roś·linne. odczytać, która ten nosi. geometryczne. koloryr::[~ wieś wzory. Wiele nn Można jest hil miej,C'c znaków i sym- CZ.1SÓW p.rzedkolumh:j- z otaczającej analizują natury, motywy wyb,'.- typOWy nliałem starej z ży::.a tkackie Charakteryzują rcllnach etnologicznych wypadów w Meksyku :;it.: z tkact\\'cn1 ludowym tego l'r~ju. \V swej gw~ltenlal~l<'ic. pro"ia(la ono prze{ikortezjań~kic elenlenty, t.w.:l. ~Ymbolicc nlntY\\r"Ó\\· \V w ich jakie S.''1- i inne K8i:da j oś.roc!~j Aguacatan, wyrazu z wąt:;";a, Saca'tepequez częściach sl.rój technik Materiał znane i symboli. pochodzi p.rzędzy. dawnych Santo.s, i jego Autorzy kolorów pneplatania kolory codziennego, o<a- do efe:-<- sposobu techniki, odzieży lk:;c- występują. to sila motywów czasów O,;ooy. - technik techniki Juan PC(1-:'. możliwości dwustronnej dobÓr Todos zakLcisą i szkicach najbardziej San ..atoL"). inf('rmacjc do dziś w'szystkie. Nahuala, ludllwym rodzinny zapozlli1l1ia j:Jk lk:J.ct\\'o ke::1(~l1i;.. jak dane g\\'atemalskich haf\(l\';anych Przeł)ywaj:IC gi)!o\\"ego bogaty wioskach Aquas czy spotykanych obejmuje zamierzchłych zwil'rzl;cl'. te ry:sunkach jedno, wyjątkowo trzech określonych s<! w reliefowej opi:' lub ludzki,'. formy i uzupełnienia świata W:,zystkie - naprężanie, różne w tkaninach zaczerpni<;te tkania. jest Fj p,'zygotowan:a kukurydzy dotycząca SanAlltonio i rl'1ig'jnego wywarze r')Z- przędzy, jej analiza w jak ich po stroju i i dokładności prz~- tradycyjnyć'h przygotowania ('snowy gorącym z poz róż- cienko od dających ,;tatus wytkanych lsposobu dokładności<! Chicl1icastenango, od jak w biodrowe~,'), co powoduje odchodzenie zakładania przez st(),;owa~lill ,to,;owall(, n:"- bawełny w sklepie, żywych, An~Jliza Chajul. się wnikliwa od ,.;chematy Solol;'l. kO'lsckwcncja U'2Zil m\żewnictwa jt'st precy7.yjny ornamentów. tkackie: t:ago wiedzę: szkicami la t i nadal uzyskiwanych liczne ·.\Tabiallia Cll,,- zajmują typowych warsztatu Indianki kupuje cierpliwości rozważa!'1 \\1r:1Z z inforn~acj<). uzupełniają wybc.\- krótka swoją oryginalnego analiza !'ozpoczc;cie od setek znajdzil' '''' sldadov,," ludowej dokładnymi jednocześnie motow:dle. z ogromną daL-zych mal:nskich Czy;c!nik ale (moc'zC'nie precyzyjnie niczmienionych tów sztuki tkac·kiego używaj,! miejsce na i w:'eszcie g'lic;C'ia wyrazu czę;c ubiory jest i kolorów, informacje :'llrowiec wymag;\j,)cym Przedmiotem kich ,kladowych, ma tkania l'tapem d.l11;e ..grzeb:l':lia" nc części tkaczek. przewijania rozpocz<;C'ieJD Następnym budowie te gotowy ~\\'órclYch i tonów. nawijani~l autorzy podstawowego CaLU: Czt;śc:ej fantazji sposób przekazują \vzorów Uzupt'lniaj'l \\l,H',;ztatll, Jako Dz'ś lzqści zawarta dziedziną matki kompozycji :>11- Druga k.J10ra oni i sy:nboIa dokładny Tą którym ezqś.c:i: pier·.\'- przygotowanie omawiają W książce języki~"l ornamenty. sil; z dwu formą, bardzo tkactwie. t;':ania, mocowania. wymiarów dw:wj. swą w i składowe, Autorzy wiosek. dzisiejszym ·,.ymbol~ do skomplikowanych. fascynującym analizują moskit,lil1i, się wsi. miej;r~a -;posobom c.'aniem oraz domowym, Posługując składa części przedhiszpań1s,kich. technik d:lllCj jego od prostych dziewczynki, sLlrych Wicle j~gn IV czteroll'tnie dla doświadczeil, char:lktt'rystycz:Jych sytuacji :y1ko tych dziś ptactwem tkackim, rozszyf!'LJwyw:lla \\':lr;ztat, wzory do tradycji mt;żczy7.l\ j p:"z(;dzenia. raz oraz najhJrozil'j r,ikterystyka ,,:t; tkacki(' z s~.:'{,ju kobiet nych. omawia p,;em, \\'arsztacie wzory, \\. \\'yn :ku C,actu. strojom, 'A~'Jl'kaj,jcymi :ni~dzy techniki. Po\\·,tała poświqc'lna rowca. dziećmi, n:1 b'odr,1\\'ym pc)zl~aw:da ICi,jżka, sza s:'; szc~~- możliwość warstwie, zaró\\'no \V Sk,jf; podoh.n:e technice ,s ,.. �320 RECENZJE ')<;rw i wreszcie proponują analizi; sposobu przedstawiania najczęściej spotykanych D1'Jtywów w twórczości tkaczek z różnych wio~ek. Rozwiązania te zamyka opis slt'o·· .iu (kobiety indiańskiej i mężczyzny) jego części składowych i funkcjI oraz duklad:J" ich analiza w wybranych wio,kach. Wartościowym dopełnieniem proponowanej ksi,!żki jest ponad 100 szkiców i ,'yUYlków, 60 barwnych fotografii, jak i podstawowy slownik terminó\\' U-c:\ckich. Praca Einfaches V\'eben - jest interesującym opracowaniem wybl'anegu temam L 2.«kresu sztuki ludowej. Autorzy zapowiadaj,! kolejne opr:lcowanie !. innych dL:i,"cJ;;,n kultury materialnej badanego obszaru". Gwatemala kraj stosunkowo malo penetl'll\vany przez turystów, wier::y tradycjom przedhiszpańskim - m'imo pewnej izobcji. nie może obrunić się przed ;ldpierającymi wpływami cywilizacji. Riedingerowie określaj~l życie potomków :\Iaji:w, ich tkaetwo i dokumentują obraz starej kultury w punkcie przełomowyctl, [·adchodzących przemian. Omawiana pozycja zasługuje na uwagl: ni" tylko etrw·· g) afów. Jest swoistym podręcznikiem, z którego czytelnik może korzy,;tać pode jc,;ując własne, twórcze eksperymenty w dziedzinie tkactwa. od budowy prostego warsztatu, przez naukę pod'stawo\vej techniki. tk,lllie nieskon1plikr.wanych wzo:'ów, aż po alubitne kombinacje zaczerpnięte z fascynlli~!cych tkanin gwatemalskich. Tl'rl':';o Helene ::ch und Rudolf beschreibene R i e d i n g e r, Topfern Beispiele. Eine Einfiihrung Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart a la nu:.rieono. in Mnteriol, Eillllllllc/l'1'10usjiihr- Tl'chnik 1983, ss. 1:28. ilu,tracjl Folko/{'ska unci Dl'kornliOll. 100. Autorzy podjęli jeden z mniej znanych tematów z przebogutl'go ob'l.:ll'u sztu'd ludowej Mckc;yku, wyjqtkowo do dzisiaj żywej i charakteryslycz:lej dla H'go ,",'giunu świata, sięgającej korzeniami glęboko w otchl:1ń czasów prekolumbij,kic;h. \Vśród różnej kategorii prac popularno-naukowych omawiana praca wolna jest od aCltol"skich tanich refleksji czy b:malnych wn;C'z stwil~rdzcz'1. Ksi~!żk;l jest bard~o 'legata w treść. Oczywiście temat ten byl już w różnych w:łri:mtach l'ksploatow)JJy W specj~,listycznej literaturze. :vIimo to wartość omawianej ksi;)ż'""i jL'St istot:ld 1(' względu na autentyzm, którym tclm,) jej stronice. wynikaJ'lcy z faktu ,.oYL'ia \\ ~ród Indian", "życia ich życiem" - jak często zwykło si(~ określać w popularni~j !cJluie etnograficzne badania terenowe. Jest faktem niew~!(pliwym. Żl' autor~y ;,,;ążki po'siedli ów monopol na autopsję. Ich ustalenia tycz,)ce siG ludowego g;l:'nCLiJ stwa meksykańskiego tchną świeżości,! opisów i bogact IVem realiów tra;;; IU;·lcych o technikach g:Jrncarskich, wyposażeniu W;lrsz(atów, wypalaniu wyrobów :;'h 8()fWieniu. Ksiqżkę rozpoczyna rozdział zawierający historyczne ujęeie garncarst\\'a w :\1, ksyku. Jest to ,swoisty rodzaj przewodnika umożliwiaj~1cy czytelnikowi lćlt\\'iejsze z[")i;.mienie tajemnic meksykaz'1skiego garl1c~ll'stw;l lud,'wl'go. Tworzy Ol! jaśniejsze ',lo Jedno z nich poś\vięcone jest garncarstwu nleksykar'lskiernu. Dokładniej zob.: Helene Rudolf Redingerowle, TópJern a La mexicana. Einhund£'rt atisJUhrltcll gcsc1łrcibcne B1:'i~plde. Eine Einfilhrung In Materia!, Technik und Dekol'ation, Vc'r!ag Paul Haupt Bern um) Stuttgan. 1983. RO('cT,zja tej }~siążki puhlikowana jest w bież;lcyln nUlTICrzl' r(~cznik~l "Lud'\ t '~JlŁi �RECENZJE 321 uzasadniające między innymi fakt przetrwania do dzisiaj tradycyjnych technik, farm i wzorów. Po tym zwi~zlyrn rysie historycznym następuje rozdział poświęcony opisowi surO\Ha i metod pracy garncarzy. Nie wyrze-kli się oni przez s-tulecia charakterystY(T1ych prawidłowości dla ludowego garncarstwa mekisykańskiego, mimo impaktu kuiiu:'y hiszPil!·lskiej. Prz::wija się przez tę część pracy ·dobra znajomość spraw, o których piszą autarą. Widzieli oni nie jeden warsztat garncarski i posiedli dużą wiedz(~ z tego zakresu. Uwarunkowania takiego opisu tkwią w osobistych kontaktach l mcksykai1skimi garncarzami i śledzeniu ich pracy w poszczególnych fazach tworzcn:a wyrobu. Charakterystyczny jest wysiłek autorów, jaki podjęli oni, aby ~twcrzyć ten obraz. Wyziera on między innymi z trzeciej części pracy będącej wrażeniami z poaróż:y do ceramicznego ośrodka w San Augu!stin w stanie Guenero, gdz'c funkcjonuje du dzisiaj jednu z wielu rozrzuconych po Meksyku skupisk garnC:1 zy. Dużo w tej części pr::tcy mamy subiektywnych odczuć. Oddają one atmosf-erę klimatu, pejzażu, życia wiejskiego i codziennych zajęć India-n. Autorzy nie egzaltują <ę strojami ludowymi, nie udziwniają swych opisów a budownictwie wiejskim i życiu miejscowych społeczności. Rzetelnie i odważnie natomia'st prowadzą tych, ~tór,:y chc:l ich sluchać do rozumienia najważniejszych dla meksykańskiej wsi prr:blcmów. Ta CZ(~śĆpracy tworzy zgrabne połączenie etnografii z wieloma innymi zagc:dllieniami społeczno-kulturowymi, przepojone sympatią - rzec można miłością - cł·} Meksyku . .Jest to bowiem kraj wyjątkowo żywych tradycji w kulturze ludowej, sięgających czasów zbyt odleglych. Wyrazem tego jest między innymi bogat: xn wystę~)uj'lcych tutaj form i motywów zdobniczych w ceramiCe ludowej, \V \-\-'ielu wypadkach nie różniących się od mater'ialu archeologicznego, a także strój lud-.wy i wiele innych elementów w sferze kultury społecznej i duchowej. Prezentujcje wybiórczo l~ kulturową odmienność odcinającą się wyraźnie od wpływów hi5zpahskich, p'Jdkrcślają np. autorzy fakt, iż przywiezi·one przez Hiszpa'nów w XVI v,ieku kolo garncarskie i szkliwa ceramiczne nie zyskały powszechnego zastosowania w wytwarzaniu glinianych naczyń codziennego użytku. Garncarstwo ludowe :\1ek.,yku charakteryzuje s:~ bowiem na<:1a'1wielością form i technik wytwórczych. Tradycy jna forma, gł~boko zakorzeniona w świadomości wytwórców, determinowała w wielu wypadkach fakt odrzucenia koła garncarskiego. Podobne względy natury praktycznej zdecydowaly a tym, że miejscowi wytwórcy nie szkliwili swych wyr"bów. Woda \',. naczyniu nielszkliwionym, sprowadzana nieraz z odległych stru;-nieli czy studni. pozostaje dłużej zimna, a placki kukurydziane, nieomaIże codzienne pożywienie ludności wiejskiej, można piec bez tłuszczu, gdy talerz lub patelnia jest bez polewy. ł·ącząc informacje zawarte w książce z własnymi obserwacjami jakif' p{)czynilam przebywaj,) dwukntnie w Meksyku I należy stwierdzić, że g.arncarstwf'm tru:bi'l siC; tu ubogi,> war.'\WY ludności zadowolone z faktu, gdy na codzienny stól r , Były to wypra\\'y organizowane przez etnologiczne ośrodki w Republice Federalnej Niemiec. Picrwsz2 odbyła się w roku 1977, druga w 1978. Realizując program badawczy int0resLlwalam się reliktami starej kultury Indian meksykańskich. W rejonach oddalonych od ośredków miejskich relikty tej kultury uwidaczniają się wyraźnie w budownictwie, tkactwie, garncarstwie. ubiorze. poży'.vieniu, nie mówiąc już o elementach życia społec·zneg·o i kulturze duchowej. Podobnie jed'nak jak w innych rejonach świata tzw. cywilizacja w sposób drastyczny niw<'luje star'l kulturę, zmicnia ją, zniekształca i wulgaryzuje. Inaczej mówiąc stara indiańska ku""ul'a t.:ega powolnej "meksykanizacji", a nasilenie tego procesu jest wprost propo·rcjonalne do s,,~iedztwa cywilizowanych ośrodków. Tylko daleko gdzieś w górach można jeszcze .potkal grupy ludności stroniące od cywiUizacji, kultywujące swe stare tradycje, gdzie proces ')W~; 'l1e1<sykanizacji" przebiega wolniej. 21 "Lud" - t. 70 �322 RECENZJE wystarcza trochę fas·oli czy kukurydzy, Obok wyrobów o tradycyjnych formach, pojawiają się nowe nastawione na odbió.r miasta czy turystów, Stąd zauważyć można w ostatnich latach poszukiwanie metod wytwarzania zmierzających do uatrakcyjnienia wyrobów. Powstają nowe ośrodki garncarskie, głównie w pobliża miast, niektórzy twórcy zaczynają stosować szkliwa. Jest to jednak nadal r.óadk{,.;ć, głównie z powodu trudności związanych z zakupem farb szkliwnyc!l i !liebezpieczćllst'vva pękania wyrobów w sytuacji dwukrotaego wypalania na otl','drtym ()g;;.u -różne naprężenie gliny i farb szkli wnych. Podkreślenia wymaga także fakt, że meksykańscy garncarze nie osiągają w stosowanej technice wypalania na otv/artym ogniu wysokich temperatur, Stąd cały kunszt ludowegu garncarza idzie \v i(i·.'runku uzyskania cienkioh, a jednocześnie wytrzymałych skorup. () giadi\:o pC;'cl·owanyc!l powierzchniach zapewniających pozytywny efekt przy WypaLlILu. Na uwagę za'sługuje wyjątkowo dokładnie potraktcwany opi.; procc:;u l'.Ypj:'lnia. Do ·dziś często się zdarza, że garncarze meksykańscy wypalaj'l swoje ;vyt'ooy !la otwartym palenisku. Czerepy nagrzewają się od środka nie równomierni". narażone na wpływy zewnętrzne, zmiany temperatury, wiatr często pc;kaj,! S:,',d poszukuje się na wypalanie miejsc specjalnie osioniętych, o obniżonym tClet;:e, Lib osIania paleniska ziemnym wałem. Hiszpanie przywieźli do Yte~;:iyku ~pO.iÓ'J wypalania gliny w ok~'ągłym piecu, opalanym głównie drewnL'Ti1. (;Z<.l~em <-h.isza ';[-;1'.),Nanym kaktusami i śmiee~ami. W takim piecu można osi'lgn<j(' lempCr<ltun; 1u50 C. Czas wypalania je.st różny w zależności od rodzaju użytej glin:..·. wj'.:lkości przc:dm;otu, sposobu zdobienia itp. Gliny stosowane w g:uncars'v ..;'~ n:~syi;:1t·l..;k;l:l :,'1 dość róinorodne, ich barwa i struktura określa charakter w::~;}bu, \I"plyw<t b~lpośrednio na wygląd naczynia po wypaleniu. Niektóre gatunki glin nadają się do obróbki wprost ze złoża, inne V\Tymagają przygotowani;; z Jl~,j odpol\·ie<.i:;io p:astycznej masy stanowiącej mieszaninę glinki ceramicznej, piasku, łupek, miki, muszli, popiołu, czasem równiei składników O'rganicznych. jak plewy czy ]':.!·..ilO::a bawelny - co w efekcie wypalania daje ceramikę ~zczególni(; !-,orOwa~~l.i\ut{)r~y poświęcają w·'.ele miejsca na szczegółowe 'Omówienie proce-:'ll jJl'zygoto'A':llli3 materiału: oczyszczania gliny, wyrabjan~a «rasy garncarskiej i j'cj ,kład()',Yan'a, JIla\izują zakres za."LGsowania i zalety tzw, glin tłustych i chudych. Są tcż 'vI' kSlqŻ~C jasno opisa'ne etapy formowania wyrobów. Powszechne jest tuLaj lepienie :(lClliC, przy minimalnym za3tO'sowaniu prymitywnych narzędzi. Au:orzy przed.,tawiaj:1 różne metody pracy: formowanie z bryly, przez wydrążenie, zlepianic z ka ""ałków, powielanie z gipsoweg,; rnodelu i inne. Jest też pokazana dokladna tl:clwolog'<l stosowana przy wytwarzaniu negatywnych form gipsowych do wyrobów stosowanych w produkcji seryjnej, Przedmiotem dalszych .rozważaó. są stosowane techniki w powiązaniu z rodzajem wytwarzanych ceramik, Z bryły gliny powsLają przć'de wszystkim wolnoformowane rzeźby figuratywne, przy zasto ..:o\va!liu metod,\' Cie;lkich wałeczków tworzy się małe fomny rzcźbial1s-kie, z g~psowych modeli formy reliefowe. Jest również poruszony problem zdobnictwa. Autorzy zIVrac.ljq uwagG na techniki zdobienia (wzory wygniatane, ryte, wycinane i naklejane, stemplowane), materiały służące do polerowania, charaktel'yzują stosnwa~le szkliw3. Osobne miejsce poświęcone jest malowaniu glinianych wytworów \\. drJd:~e zastosowania farb podszkliwnych, szkliw lub farb dekoracyjnY1.:h: akwareli, piakatówek, akryli, farb anilinowych, szelaku, lakieru. Tu czytelnik znajdzie szczegóło\\ e informacje o technice nakładania farb i szkliw barwionYc'h rozmaitymi substancjami mineralnymi. Szczegółowych informacji na ten temat dostarcza czytelnikowi ostatnia część książki. Obszerny, dobry jakościowo materiał fotograficzny jest C\O~konałym u:zufełnieniem tematu. Sto przykładów różnych ceramik z obszaru c'lłego �323 RECENZJE Meksyku, szczegółowy materiał dotyczący rodzaju użytej do ich powstania gliny, zasto;owanych składników dodatkowych, przyjętej metody pracy, użytych szkliw, 5pos'cbu zdobieni", tempera tury i czasu wy'palania, miejsca powstania, jak również twórcy wytworu -- daje pełny obraz różnorodności form tej dziedziny kultury ludowej. J est też tu zawarta analiza form ceramicznych tak dhętnie czerpanych z natury - naczynia w k,;ztałc:ie tykw, kaktusów, postaci ludzkich i zwierzęcych, ptaków, jak i ich funkcji: użytkowe, ozdobne, przedmioty kultu, jakże często jeszcze pełne ll1o',ywów z:lczerpnię'cych z mitów. Podobnie jak w innych częściach świata ośrodki garncarskie powstają przede wszy,tkim tam, gdzie mają odpowiednie zaplecze surowcowe. Auio]'zy omawianej publikacji koncentrują uwagę na osadach i wioskach słynnych zc swych wYl'obów ceramicznych, takich j:lk: San Augustin, Ameyaltepec w stanie Guerrero. Atwmpa, San Bartolo Coyotepec, Ooot1an w stanie Oaxaca, Ton.da, Santa Cruz cle la,; Huertas, El Rosario, Tlaquepaque w stanie Jali;co, AcoUim, IZUl:Lirde :Vlat<J,m"i'()~,Puebla, Cuetziłian - w stanie Puebla, Tzintzuntzan, S:m .Jose de Gracia, Ocumicho - w stanie Michoacan, Amatenango, San Felipe ,-~ \11 stanic Ch:apas i :',-Ieiepec w stanie Mexico. Omawiana k5iążka pozbaw1ona jest charakteru ściśle naukowego, Mimo swej bogai2j warstwy popularnej, jest ona wartościowym podsumowaniem \'viaoomo;::i o ludowym gUl'Ilc<lrsLwie meksykańskim ostatnich lat. Oprócz bogatego mate:'i:'lłu :lustracyjnego k:iiążkt: uzupełnia wykaz literatury w języku angielskim, hiszpallskim i niemieckim. Całość zwarta w swej treśei pozwala poznać ludowe garncarstwo meksykahskic i z1-Jliżyć się do ciekawej kultury bez konieczności dalekiego r)Odróżowania. Teresa A. M. S a g ~\l a e v, Mitologia ,.Nauka", werowanija altajeew, Fa/kowska Nowosybirsk 1984, wyd. ss. 120. Cclem pracy podjętej przc'z Ancłreja lVIarkcJVie!.a Sagałaeva jest próba vVYjasme:1ia, jakie z elementów mit.ologii, eposu heroicznego i wierzeń mieszkańców Ałtaju, mają swe źródłe; w buddyzmie. W znakomitej większości przypadków elementy te zwi'lzane 54 ze ś~'Gdowiskiem 'narodów południowego Ałtaju, co uwarunkowane jest ZIOŻO:lOścią ich etnogenezy, jak i ści1sły:rni związkami z narodami Centralnej Azji. W omawianej pracy znajdzie też czytelnik próbę prześledzenia przemian w mitologii i obrzędowości lamajskiej jakie zachodzą w tych sferach w opisywanym przez autora kręgu kulturowym; znajdzie też czytelnik określenie roli, jaką odgrywały zapożyczenia lamajskie w mitologii i wierzeniach Ałtaju. Można jednak powiedzieć, że \V pracy swej Sagałaew rozpatrzył tylko jeden a'spekt wzajemnych stosunków między Ałtajem a Centralną Azją, mimo iż, jak sam wielokrotnie podkreśla, związki Turkijczyków ałtajskich z narodami Tybetu i Mongolii były w dziejach rÓŻniJroone. Historia kultury narodów Centralnej Azji i Południowej Syberii wskazuje, że i.'!nienie obok siebie różnych religii prowadziło czas'ami do tworzenia się ich wypadkowych, przy jednoczesnej modernizacji autochtonicznydh wierzeń. W każdym 21' �324 RECENZJE wypadku, jak podkreśla Sagałaev, procesy takie uwarunkowane były szeregiem okoliczności: zróżnicowan'iem stosunków społecznych i ekonom:canych, przygotowaniem społeczeństwa do percepcji podstawowych za'sad dogmatycznych określonej religii, barierą językową, czy też jej brakiem i inlerusywruością etnokulturalnych związków, Wf pierwszym rozdziale omawianej pracy zatytułowanym "Szamanizm mieszkaóców Ałtaju i jego tybetańskie paralele", omawia Sagałaev wierzenia przodkó\v dzisiejszych mieszkańców regionu ałtajskiego, :iięgające okresu staroturkijskiego. Autor uwypukla tutaj szczególnie zbieżności w rytuale szamanizmu Ałtajczyków i Tybetaóczyków, charakteryzując dokładnie najważniejsze cechy religii "bon·'. W konkluzji pojawia się porównanie klasycznych f.orm szamanizmu ałtajskieg<:J i tybetańskiego. Drugi rozdział, zatytułowany "Lamajskie eleme'nty w mitologi: i panteonie mieszkaó.ców Ałtaju" przynosi wyjaśnienia dotyczące spo.sobów i dróg, jakie około XVI wieku zawiodły tybeto-mon@olską forme; buddyzmu do Południowej Syberii ,gdzie rozprzestrzeniła siG wśród wielu ludów zajmuj'łC naczelne miejsce w systemie wierzeźl Kałmuków, Buriatów i Tuwijczyków. Natomiast koczujący Turkijczycy ałtajscy niechętni byli lamaizmowi, a ich kontakty z buddyzmem były na ogół nikłe i krótkotrwałe; stąd też nie znależli się w wielonarodowej społeczności la.majskiej. Tym niemniej ich światopogląd podlegał w różnych okwsach wplywom buddyzmu i jednej z jego późniejszych form - lam:1izmu. Okre.s największych wpływów lamaizmu w Ałtaju wiąże się z uzależnieniem go od Mongolii, głównie w XVI - XVIII wieku. Autor wymienia szereg prz.yczyn jakie sprawiły, iż lamaizm nie mógł w omawianym regionie trafić na podatny grunt i zapuścić tam korzeni. .JednakŻe w procesie współżycia tej religii z tradycyjnymi wierzeniami I,arodó\\' ałtajskich, tj. głównie charakterystycznym dla nich szamanizmem, powstały synkretyczne formy kultu i lokalne warianty buddyzmu. Skutki kontaktów z kulturą plemion zach-odnio-mongoliskich dostrzega także autor w leksY'kalnych zapożyczeniach z lamaj'skiej mitologii, które pojawiają :się w kulturze duchowej Turkijczyków. Dotyczą one przede wszystkim różnych postaci lamajskiej mitologi;, ta.kich jak: Siakjumuni, Majtraja, Mundżursi, Garuda itp., nazw duchów, a także terminów, takich jak: lama, sudar itp. Badania Sagałaeva wykazują, że najbardziej rozpowszechnione w folklorze i mitologii mieszkańców Ałtaju 'są opowiadania buddyjskie o górze Sumer, niebiańskiim władcy HaTmuście, mitycznym ptaku Garudzie o Burchanie. Zdaniem autora, terminy "sumer" i "burch-an" weszły nie tylko du epickiej leksyki, ale opatrzone nieco zmodyfikowanymi znaczeniami, można je odnaleźć także w codziennym życiu. Zdaniem Sagałajeva, poszczególne buddyj . ;kie terminy zachowały 'się w Imlturze Ałtajczyków jeszcze z ,okresu staro-turkijskiego. W trzecim rozdziaJe ,pt. ,.Wierzenia religijne Ałtajczyków i lamaizm w XIX i początku XX wieku" Sagalaev szuka odpowiedzi na pytanie, jakie były skutki chrystianizacji Ałtaju, która miała miejsce w XIX wieku, pod kierunkiem prawosławnych misjonarzy. powodując jednocześnie w latach 'siedemdziesiątych ubiegłego stulecia ożywienie lamajskiego duchowieństwa w tym regionie. Najprawdopodobniej w tym właśnie okresie, pod przemożnym wpływem mitologii i kultu mongolskiego odłamu buddyzmu, formułuje się obrzędowość buchranizmu. Termin "buchranizm" został być może utworzony od turkijsko-mongolskiej modyfikacji słowa "buddha" ('Por. Mity narodow mira, Moskwa 1980, t. 1, s. 196). Pierwsze kroki bur'chanizmu 7aczęły się od prześladowania szamanów i negacji wszystkiego tego, co było z szamanizmem związane. Jeśli jednak chodzi o rzeczywisty przejaw właściwego burchanizmowi kultu, to trwałe miejsce zajęły wśród nich magiczne �RECENZJE 325 praktyki charakterystyczne dla szamanizmu. Wyznawcy burchanizmu przyjęli ni2które ct'c,hy lamajskiegc kultu, jednakże nie przy,swoili sobie dogmatów tej religii, nawet w stopn;u tak upr;cszcz.onym, jak :zrobiiy to niektóre plemiona mongolskie . .szczególną U\vagę zwraca SagaLwv na fa.kt, iż drugą znamie,nną cechą burchanizmu i)yla adaptacja ella potrze-b tej ,'eligi i wielu gatunków folkloru h' :;torycznegiJ śroc1~c)wej Azji. Na zakol1czer:ie należy tu jeszcze powiedzieć,iż praca Sagałaeva, pOWlStaia w oparciu :.J bogaty materiał folklorystycZillY'. Autor mógł dzięki temu dowie~':: ;liczwykkj z~o:'()llości interesujących związków kulturowych w tym tak rr.a>J zcanym regionk śv",ia~a. Badając miV!logif; i wierzenia mieszkańców Aita;u w c~._sic od polowy l tys. do początku XX w., autor mógł wysnuć wnioski o s:;;-;:,rety;.::-n;e ich życ';:; rc:igij'nego. Wojciech A. ='J, M e s z c z c r jak o v, JapoTlskie 1984, wyd. "Nauka", s5.183. legendy o czudesach (IX - XI Łysiak w.), Moskwa Autror tej niezwykle interesującej pracy .sięgnął po materiał iródłowy do sta,'ych ksiąg, powstałych w Japonii na przełomie I i II tysiąclecia, w epoce Hej2.tl. :\'10wa tu o Nihon gempo dzenaku rjoiki (Zapisy o Japonii i cudach, dziwnyclt Iwgrodach za dobre i zte czyny) zawierającej 116 opowiadań spisanych przez mnicha Kjllkaj" na przełomie VIII i IX wieku. Druga z nich to Odzjo gokurakki .(Zapisy o przeniesieniu do Kraju Wiecznej Ra.dości), powstała w końcu X wie~u, zawierająca 42 opowiadania zebrane przez urzędnika Josi'sge-no Ja'sutane, który przyjąl WÓ\NCZ<l~; pseud'onim Dzjakysina. Trzecią pracą wy:korzystaną przez ,\. N. Mes<:czerjak(lva je',st Dnjnigonkoku hokekjo kenki (Zapisy o cudaCh Sutry Lotosu), rochodzclca /. polowy XI wieku, a zawierająca 129 opowiada;'l spisanych ;Jrzez mr.icha Til;gena, .'\utor:;two wyżej wymienionych, jak zauważa A. N. Meszczerj;lk·.v, poi!'~a 'nic lylko na spi'saniu ludowych legend, ale przede wszystkim na wyborze z o1bl'zymiej ilości funkcjonujących w ustnej tradycji prze'kazów i skupieni;; ich w danym dziele, a niekiedy poddaniu ich literackiemu retuszowi. Nie '.\·szY:;(:';e jed.nak teksty źródłowe znalazly miejsce w omawianej pracy. Łącznie :\,leszczf:rja:c)w w Qow"lnym wyborze umieścił ich Lu 117. ZO',olały one podzielone na o'"i";'1 grup tem;ltycznych. Jego zdaniem, połączenie trzech ja;poi~skich zabytków średn:owiL'czn(cj litc"atury buddyjskiej w jednym tomic uzasadnione jest ich podobnym charakterem i w-;pólnymi niekiedy treściami. Tak np, opowiadanie z Sutry Lotosu () mlodzieócu. który nie mógł zapamiQtać jednego hieroglifu i dlatego wskutek niedbałości spłonął od płomieni lampy, w Nihon rjoiki jest ilustracją do uk3zania zaiei.Jlości między dawnym a obecnym życiem, a w Hoke kenki opowiadan :ern o cudzie pow.;talym dzięki Sutrze, W len to sposób średniowieczne zbiorki buddy j!'kich legend związane są mi~dzy sobą nie tylko "duchem", ale i ,;ciałem' wędruj<icych z ,opcwiadcmia do opowiadania fragmentów tekstu. Autor omawianej pracy zauw,lża, że naczełnym zadaniem licznych buddyjskich p;"C literackich było ukazanie czytelnikowi przykładów nagrodzonej pobożności u":a :anych negatywnych :-:achowaó. Głęboką analizę ś;'edniowiecznych zabytków literatury ludowej Japonii prze- �326 RECENZJE prowadza Meszczerjakow na tle ówczes'llych stosunków religijnych z wyeksponowaniem miejsca, jakie zajmował tam 'buddy mn. Należy tu za autorem omawianej pracy przypomnieć, że w IX - XI wieku panował w Japonii potężny ród Fudżiwara. który w ok,resie tym skupiał w sWy'dh rękach pełnię władzy wykonawczej. Przedstawiciele owego rodu próbowali wykorzystać buddyzm do zneutrnlizowania rodowo-plemiennych kultów związanych z lokalną religią - szintoizmem. Natomiast na pozi'Jmie mikro&polecznym buddyzm powolany był do obrony i zabezpieczenia interesów wyróżniających się z rodowej społeczności osobistości. Nie można jednai<:: pow jedzice'" by szintoizm nie reagowal na zachodzące zm;any, ate, jak żadda reLga rodowo-plemiennego ustroju, wykazywał znaczną bezwładność. Legendy buduyjskie omawianej pracy, bo przede wszystkim literatura dydaktyczna. Do ukazania się Nihon rjoiki, bÓ3two, imperator, epicki bohater, ukazywani byli jako tło dla 'ogóJnych pr::lwd dotyczących budowy świiata i wydarzc!l histor:-'cznych. Bohaterowie pracy Kjokaja wyróżniają siq nic tylko dlatego, że 'są waż:1i ~ami dla siebie, a:le dlatego, że są ma'l1ifeslacj~l dobrych czynów, dlatego że uk~;~,-,:",:ją uni· ... Ncrs8J.ność 'vvynagr{)ozenia \11/ "karmie". Z tego też P-o\·vodu \'1/ 1Vihon rioi.'..:i nic znajdujemy wiele żywotów. Wyczyny różnych bohaterów (np. Gjogi) magii 'JYć przedstawione w różnych historiach, bez opisu ich całego życia. Dlatego te': z:;sad:1ic~y akcent 'kładzie się tutaj nie na konsekwencjach wydarze!'l, charaktuyzujących ,dosto-Jjeń'stwa bohaterów, a ·na opisaniu ogólnych pryncypiów, wY!CJrzy,;ywanych prwz ludzi i przejawiający'ch siG w postawach konkretnych postac: pcz\\'alających wykazać te prawidłowości. W Odzjo Qokurrrkki i Hoke kcnki hagi'Jgraficzność wyral.a się w znacznie wię,k,szym stopniu, o czym świadc;q choćby t.vtuly opow;adań zawartych w tych zabytkach. W znakomitej większości lopowiadań bpha terowic legend rysowani są jako bezgranicznie źli lub wyłącznie dobrzy ludzie. Świal buddyj,kich podań w omawianej pracy, to świat idealistycznych związków przyczynowo-·skutkowych. Gdy tylko na wstępie opowiadania czytelnik ZOriel!tuje się w cecJlach we\vnętrznych hohatera, wie jaki będzie dalszy ciąg opowiadani,), Znaczenie p:.lc1ań buddyjskich polega bowiem nic na ich atrakcyjności, a na rytualnym utwierdzeniu społecznej sprawiedliwQści. NIewątpliwie wartym odnotDwa,nia jest fakt, iz 'Ne wszY.itkich trzech zabyt~;ach japoń'Skiej literatury ludowej charakterystyczną je,;t nic postać władcy i urzędnika, ale wyznawcy lub przeciwnika buddyzmu, postać nie posiadająca jasno oK;'cślonego społeczneg,o pochodzenia. Stosunkowo słabą malowniczość postaci japoiJ"kich legend buddyjskiego pochodze.nia wyj dnia Meszczerjakow trzema czynni;,:',r;:i: 1) logiką buddyjskiej wiary, zg.odnie z któl<j podstawowe znrczenie pO~'~1da nre :-niejsce zajrnowa.ne przez postać w sp"'iecznej h'c"a ~'Chii, a suma jego dcbrych uczynków; 2) względnie nie rozwiniętą strukt'1:';'} ówczC's:"ego spo!cczel"tst,,\ia; 3) ilie określonym jeszcze miejs1cem japoilskie;:ro buddyzmu w sy.,temie spolcczno-ideologicz:1Ych stosunków japońskiego wczesnego średniowiecza. Ta niewielka, aczkolwiek bardzo 'interesująca praca, ,obejmująca po raz pierwszy drukJowane w języku rosyjskim teksty buddyjskich legend z Japonii, zasługuje też na uwagę ze względu na jej stronę warsztato\vą. Znajdzie w -niej czytelnik, prócz suchych tekstów, ioh głęboką analizę, tło kulturowe i religijne okresu ich powotania, a także szeroki komentarz terminów właściwych językowi jal)ońskiemu. Wojciech Łysiak �327 RECENZJE Russkaja 19S'l r, swacliebnaja poe.zija Sibiri. Wydawnictwo "Nauka", Nowosybirsk ss. 234. Omawiana k:;ią::ka; pod redakcją folkkorysty rosyjskiego Borysa Putiłowa, jest kontynuacją cyklu publikacji poświęconych tr.adycyjnej rosyjskiej obrzędowej liryce weselnej Syberii. N iniejsza publikacja, oprócz '.swej podstawowej funkcji, jaką jest popularyzo\\anie tych utworów, JT,a na celu wykazanie bogactwa kultury duchowej .mieszkane('".v Sybl'rii. Ilość nagrorE:dzcnych przez zbieraczy rnateriałów zebranych w tym zbiorze jest wymownY:11 dowodeln potwierdzającym nie tylko utrwalenie odziedz;czclnej po przodk:ll h tradycji, lecz również kultywowania starych obyczajów, co hyco inspiracją do poszukiwania nowych, doskonalszych form, będących odzwiercicGi, r,jem ducLa wspókl.cs.ności. Zostaje więc uzasadniona krytyczna opi.nia Rc:isy PLia:!,nej tiutDl"ki artyi,ułu wstępnego tej książki podadrcsem niektórych e\;l,;gr:liów i poc1róż.ników, między innymi A. 'Szczapowa, P. Rowinskiegoi S. Makcymo'"a, mąj'lcych lia tcn temat całkiem odmienne zdanie. Vi <.laLzym ei;;gu swegIJ artykułu R. Potanina wykazuje wpływ, jaki wywc;rłCJ 1"1 k.cztalLowanie si;; repertuaru pieśniowego tych regionów zjawisko wzajemnego pUi:fl1kanla się różnych kultur, kilku połączonych z sobą w 'procesie zagospodaru'.'.<ina Syberii i Dalekiego Wschodu narodów - rosyj'skiego, ukrail'lskiego i bialorLI,kiego. Narodów tych nie cechował skrajny nacjonalizm, który by ograniczał raz'.'.oj twócczr;sci ludowcj. Chociaż w omawianym zbiorze odnajdujemy wiele pieśCIi b('ciącvch swiadectwem przetrwania starej obrzędowości rosyjskiej, nie skażonej wpływem ObYCZ~lj()Wości innych narodów, to jednakże równocześnie obserwujemy z,:;)v.~:_~_;koafirln(-ll~ji I·óżnol:·~~kich pier\viastkó\\/ kultur-owych, kióre n~1 przestrzeni wc'Ju l~lt zespalaiy siq w monolityczną calcść, tworząc podstawy nowej, odrębnej kultury. Szczególną tendencję do zachlowania starej obrzędowości zaobserwowano na Z~dJa.ikall' wśród KIJzaków i byłych .staroobrzędowców. Obydwie te grupy przywi;lzywaly clu i. 'l waF': CłO zachowania poszczególnych ogniw tradyeyjnegu ,veseJa "~"yjc;;":ipgo. Pomimo swego na wskroś konserwatywnego 'Charakteru, ani Kozakwn, ani by!ym.tl,rIJobrzędowcom nie udało .s.ię ustrzec od obcych na,]ecia!ości; u KoZ:tKÓ.'.· dostrzeżono poludnioworosyjlskie wpływy, co było przyczyną stopniowego Lanikani:l ni,·któ:·ych gatunków pieśni; poważnie zmalała ilość ]amentow, które śpiev/(.'10 jcdynic '.v szczcgólnych okolicznościach. Dużego zna'Czenia zaczęły nab'el'ać pi,-',ini pKJchwalne. Ich przewaga sprawiła, że wśród gości weselnych pa,nowaia radosna atmosfera. Natomiast w obrzędzie staroobrzędowców pojawiła si\~ zr:aczna ]ość pólnocnorosYi':skich elementów. Wpływ ten był przyczyną przesycenia obrzędu pierwiastkiem dramatycznym, wprowadzającym atmosferę smutku i przygnębienia. Occniaj'lc ohyeLva wpływy należy podkreślić ich pozytywną rolę w pr10cesie k:mc'."ania się nowej kultury, a także duż.e zn<iczenie dla łagodnego zacierania się [Mnic pomi(;c1zy bytującymi z sobą w trudnych warunkach klimatycznych naroa;m'i. Trucino)}atomiast ocenić w sposób jednoznaczny całokształt zmian, jakie zaszły w rytualc we"selnym. Zgodnie z tendencją panującą w południoworosyjskich regio;ach, ohrz(~cl weselny ma uroczysty charakter, lecz nie jest przepojony atmr;sfc~ą smutku wywołanego rozstaniem 'się rodziców z dorosłym przecież dzieckiem. W lamentach stiJroobrzędowców brzmi nie tylko liryczna melodia, wprawiającą słuchającego w nastrój melancholii, lecz także nuta refleksji, jaką przeżywa mlo'dy człowiek stojący u progu 'nowego życia. �328 RECENZJE Pod.stawą klasyfikac:ji pieśni omawianego zbioru jest oś 'gatunkowo-tematyana, w przeciwieństwie; do poprzednioh dwu wydań, gdzie za'sadnic:zym kryterium poctzllłu były poszczególne fazy obrzędu wse1neglo. R. Potanina postąpiła słusznie, decydując się na taki podział, chociaż nie można .kategorycznie stwierdzić, ie autorzy poprzednich dwu zbiorów, Russkije svadiebnyje piesni Sibiri (:'Jowosybirsk 1979 ,'.1 i Obriadovyje piesni TUsskoj svad'by Sibiri .(Nowosybirsk 1981 r.), dokonali nicwłaściwej klasyfikacji. Autorka Dma"wianej .książki kierowała się IV tym \\!zgl~dL' zapewne ogólną tendencją zmierzającą do 'stałego skraca,n.ia obrzędu weselnego, Z:','dukowania go do niezbędnego minimum, pozwalającego na zachowanie jedynie rujbardziej istotnych ogniw ceremonii. Obrzędowość, będąc estetyc:zną ,uprawą wyrażanych trdci, i.!trac:iła swe dawne pryncypialne znaczenie. Obecnie najlVażni::js~a jest treść, natomiast środki jej wyrazu zeszły na dalszy plan. Biorąc pod uwagę <:loniosłe znaczenie ewolucji zachodzącej w obrzędowych pieśniach we.sel·nych Syberii, R. Potanina podzieliła utwory omawiane~o zbioru na przyśpiewki drużby, pieśni pochwalne, połajanki oraz pieśni obrzędowe : l:lmenty. Przyśpiewki drużby podzielono na dwie grupy, z których pierwszą stan'Jw:,) pieśni nie związane z konkretnym rytuałem, lecz powtarzające się wc wszystk;ch fazach obrzędu, w za1e7.ności od występowania anaLogicznych sytuacji. Zaoszczędzi lo to zbędnego powtarzania się niektórych utworów, występujących czasem kilk::tk~o'nie w ciągu całego obrzędu. Potwierdza 'się tym samym słuszność koncepcji R. PGtaninej ·odnośnie zmiany klasyfikacji pieśni. (\'1 drugiej grupie spotykamy przyś'piewki, towarzyszące rozpoczynaniu PO,;!'~Z'2gólnych rytuałów. Mają ,one ścisły związek z obrzędem lub pośrednio przedstawi.'ją jego najważniejsze ogniwa; są uporządkowane i wiernie odtwarzają całość Ul' Jczystości weselnej; przedstawiono w nich między innymi zbiórk'.: orszaku we,;-"!nego, młodą parę po ką:pieli, na ślubnym kobiercu itd. W tym przypadku aU'.<Jl":<a zgrupowała pieŚ.rJi pod0bne nie tylko pod względem treści, .Jecz posiadające zwią!ek z danym obrzędem. Pierwszoplanową postacią pieśni omawianego gatunku by1 drużba weselnj' błyskotliwa indywidualność tradycyjnego wesela rosyjskie·~o. Ta za . ;zczytna i odpowiedzialna funkcja wymagała nic tylk,o dobrej ilnajOlności obyczajów i d'.>:,k(Jnalej pamięci, lecz przede wszy'stkim umiejętności improwizowania i r1owcipr.es0 komentowania konkretnych sytuacji. Słusznie zatem postąpiła autorka, zamieszczJjąc we wstępie zebranyc.h materiałów ~ak dużą ilość utworów związanych z po,tacią drużby, wydatnie eksponujących jego wysoką rangę. Znaczną część tekstów pieśniowych zebranych w tym zbiorze stunowiij wąt,,: na cześć pana mbdego, młodej pary i ich rodziców, drużbY, . ;watek, slnrosly itp. Pieśni pochwalne w XIX w. zaczęły stopniowIo tracić na . ;wym znaczeniu. Zachowały jedil1akże swe funkcje estetyczne i utylitarne, co w rezultacie doprowadził') do zastąpienia dawnych symboli symboJiką współc:óesną. Nic przctnvała ona jecL nakże zbyt długo, gdyż zaczęt<J ją traktować jak<J element wyłącznic eslety~wy. który w wielu pieśniach zaniknął ZJupełnie. Na podstawie badań przprowadzonych w 1978 r. przez ekspedycję na u k();,';, stwierdzono, że VI niektórych rejonach nastąpił całkowity zani k tego gatunku Zja\-"isko to można uza'Sadnić ogólną tendencją zmierzającą do skrócenia uroczY·5toś·~i weselnej i wyeliminowania z niej tych elementów, które w nadmiernym shpn:u przedłużają ceremonię. Zachowały s.ię je<:lynd,enajbardziej Lit·otne .ieg,o ogniwa, b~dące integralną częścią całości obrzędu. Efektem ewoluowania liryki weselnej w tym właśnie kierunku był znaczny spadek rangi drużby na rzecz podwyższenia �RECENZJE autorytetu starosty, którego obecność na uroczystości weselnej uważano za nieodzowną koniecZ!lOŚĆ, a pieśni śpiewane przez nie~o miały praktyczne znaczenie lna przykład przy,pumnienie o wręczeniu darów). W omawianym zbiorze trudno wykazać istotę zróżnicowania pomiędzy funkcją drużby i starusty; pieśni pochwalne pod adre.sem drużby osiągają waczn'l przewapę ped względem ilościowym. Również ich treść jest przejawem wyższego kunsztu 'lrtY.'itycznego, co odzwierciedla się w malowniczym, pełny'm ek-;:presji i zaangażowania przedstawieniu portretu drużby. W Zachodniej Syberii i na Dalekim Wschodzie pojawił się nowy, nie znany w rosyjskiej liryce weselnej gatunek pieśni - tak zwane połajanki, utwory przejęte od Ukraińców i Białoru.sinów, mające na celu rozbawianie uczestników wesela i mobliJizowanie ich do składania darów. Stworzenie wesołej atmosfery wśród gości bylo latwe ze wzgl(;du na zjadliwą, 'satyry'Czną treść, cechującą te utwory. Ich język nie bylna~ycony górnolotnymi frazesami, ani też nacechowany wyS'Jkim stylem . .Jego siła oddziaływania polegała na dużej ilości dialektyzmów i zwrotów potocznych. Nie należy się więc dziwić, że gatunek ten zy'skał sobie popularność wśród szerokich mas nie poszukujących wykwintnej formy, lecz prcstych wyrażeń, bytujących na eo dzieil w środowisku wiejskim dalekiej Syberii. Ostatnią grupc; zebranyeh materiałów stanowią pieśni obrzędowe i lamenty. Odnajdujemy w nich ~chematyczną strukturę całego obrzędu weselnego z zachowaniem wszystkich jego ogniw, począwszy od zaręczyn i skończywszy na ucz~ie weselnej. Niezależnie od Ulowej koncepcji podziału, nie uwzgll";dniającej obrzędu jako pod·stawowego .kryterium klasyfikacji, autorka zamieściła na kOI1cU g,-upę u~'vvorów tego typu. R. Potanina kierowała się zapewne przeświadczeniem. że w L,'YCe weselnej najważniejsze rytuały będą zaWSze prze.strzegane, niezależ:lie od tendencji zmierzających do ieh ograniczenia, gdyż cała ceremonia weseha \V .>'.vej istocie jest jednym wiełkimobrzędem. Zapowanie się z kulturą danego regionu wymaga nie tylko 'ególnej znajomości vgadni(,,'l folkloru i etnografii; niezbędne są również szczegółowe informacje, dotyczące położe.nia geograficznego oraz specyfiki języka. Swoistość obyczajów i ch.aiakt('ry~tycz.n,(' siownictwo są głównym czynnikiem odzwie,~ciedlaj<'icym kcJory! lokalny. Cenne są więc informacje zamieszczone w indeksie bopograficz:1ym, podaj'lcel!<lzwę obwodu i regionu, w którym zapisano daną pieśń. Rzadko u;;yWOlne zwroty językowe i archaizmy zostały przez autorkI"; objaśnione w końco\vej części książki. Je,>t to rzecz do.<;yć istotna, gdyż nO'sicielami pieśni byli wieśni;::cy, posluguj'ICY sil; na cu dzień nie współczesnym językiem !'osyjskim, łecz mową potoczną, nasyconą regionalizmami. Zjawisko to było szeroko rozpowszech:1io11e na rozległych ob~zaraeh całej Syberii. W książce R.u.sslwja svadiebnaja poezija Sibiri zawarto najlep.3ze utwory liryki weselnej. Spo;Jularyzowano zn:1ezną ilość nowych tekstów, będący'ch oiblir<:;~aficzną rzadkości;]. Chociaż wartość materiałów zebranych i uporządkowa:lych pl'Z(;Z R. Potaninl; nie 'budzi żadnych wątpliwości, to jednak nie można oprzec się ::;1\\:·','1'dzeniu, że omawiany zbiór nie stanowi kompendium wiedzy o całej kulturze Syberii i D<:;]eki{'go Wschodu, lecz jest jednym z wielu e~apów w proces:e powaw'ania tej kultury. Ze względu na brak materiałów umożliwających kompleksowe przedstawienie bogactwa kultury tegu obszaru, prowadzone są w tym kierunku żmudne badania wielu etnografów i folklorystów. Bogdan Rudo! �330 HECENZJE RuSski)e N owosybirsk narodnyje skazki Sibiri o czudiesnom konie. Wydawnictwo "Nauka", 1984 r. ss. 336. W sklad zebranych i opublikowanych materiałów wchodzćl rosyjskie bajki fantastyczne, zapisane w różnych latach. Najwcześniejsze utwory zostały zebrane pod koniec ubiegłego stulecia, ostatnie natomiast w 1981 r. Większość tekstów publikowana jest po raz pierwszy. Omawiana książka jest czwartym z kolei zbiorem poświęco·nym bajce fantastycznej narodów Syberii. W pierwszym, zatytułowanym Russkije 1wrodnyjc skazki 8,biri o bogatyriach (Nowosybirsk, 1'979), zamieszczono bajki zwi'lzane ~ najbardziej pcpularnym w tym regionie wątkiem "Zwycięzq smoka". Vł drugim natomiast - Russkije gieroiczeskije skazki Sibiri (Nowosybir.sk, lD8J) .- przev'C1żajcl bajki typu "Trzy podziemne królestwa", "Zwi2rzGce ml2ko" i "Nicwi ('ma żona". Trzeci zbiór stanowią Russkije voiszcbnyje skazki Sibiri (Nowosybirsk, 1981), w których główna oś tematyczna skupia cztery wątki, mianowicie: "Zakuty łcb", "Śmierć K'J ;a w jajku", "Śmierć Kościeja z powodu konia" i .,Cuduwn:) ucieczkG". Utwc.-y ornawianego zbioru podzielono na trzy obszerne grul.: tematyczne, wobl'ębie których można z łatwośc'ią wyszczególnić tlZy za.,ac1nicle \\',)tki: "Siwka-Burka", .,Kenik Garbusek" i "NieznajkG". Wątki te, chxiaż doskonale rozwinięte, Sil uzupdniane seriami motywów zaczerpniętych z i,nych bajek; zebrane utwCJI'y nie charakteryzują się schematyczną strukturą fabularną, bazujćlccl na najbardziej typowych motywach, lecz są nacechowanc synkretyzmem urozmaicajclcym i poszerzającym treść fabuły. ?oetyka bajek fanta.;tycznych Syberii posiada obok cech wspólnych dla tego gatunku - rówmeż wiele elementów odznaczających się oryginalnością. Zasadnicze w tym względzie znaczenie mają indywidualne kioncepcjc twórcze kilku utalcn tov.;anych, bajarzy, takich jak na przykład A. Szelichowa czy G. Turgarinow. Narracja opowiadanych pl'zez nich bajek charaktcryzuje się mistrzowskim wykorzystaniem form stylowych, obrazowością środków wyrazu oraz urozmaiceniem struktury kompozycyjncj, osiąganym w głównej mierze poprzcz wp:'owadzanie rctardacji oraz harmonicznego rozczłonowania tekstu na trzy części. Publikowane utwory, prlla nielicznymi wyjątkami, pozbawion'2 S'1 tzw. priska ""ki. 'v\'szystkie bajki posiadają jednakże char,lldcrystycznc rozpoczqcie, krótkic wprowadzenie do akcji, dające się ująć w dwa schematy, jakimi S'l konstrukcje zdaniowe typu: "W pewnym królestwie, w pewnym państwie, właśnie w tym, w którym my żyjnny ... " oraz "Zył sobie dziad (chlop, car, kupiec) .. ." Często stosowane powtórzenia epizodycznych scen w znacznym stopniu obniżają jakość narracji, która staje się monotonna; powtarzające się natomiast trzykflotne opisy niektórych sytuacji - m. in. zabijania starej kobyły przcz Iwana, przeistaczania się Ivana w dzielnego rycerza lub złoż.onego rytuału si(J{:1lania konia -- pomimo trwałego miejsca, jakie zajęły w tradycyjnym kanonie bajek syberyjskkh, są czynnikiem naruszającym płynność struktury kompozycyjnej utworu oraz wyciskającym niekorzystne piętno na jego stylu. Na uwagę zasługuje sposób opowiadania bajarza A. Filipowa, który przy zachowaniu zasadniczych form epickich stara się przyśpieszyć tok narra'cji kosztem pominięcia zbędnych P')wtórzeń. Stałym elementem kompozycyjnym szeroko rozpow.sz2chnionym nie tylko w bajkach omawianego zbioru, lecz również w innych prozatcrskich gatunkach folkloru rosyjskiego jest trójlstopniowość, często połączona z gradacą akcji, zakończonej �331 RECENZJE punktem kulminacyjnym. W utworach cyklu "Siwka - Murka" dominuje motyw trzech przeszkód do polwnania oraz trzech przedmiotów do zdobycia. Analogicznie przedstawia się sytuacja w grupie tematycznej "Nieznajka", gdzie fabuła skupia się na heroicznej walce Iwana -- rycerza z trzema smokami. Stopniowanie akcji, osiągacIe przez stwarza,nie wciąż nowy'ch problemów do rozwiązania oraz ,vprowadza!1ie llowych posiaci czy przedmiotów jest chwytem kompozycyjnym, mającym na celu urozmaicenie fabuły i trzymanie słuchacza w pełnym napięcia oczekiwaniu na jej rozwiązanie. Założenia te zostały zrealizowane tyłko częściowo, '.\' mian; ugraniezeil uwarun'kowanych szablonowymi regułami konwencji bajko,,,"ej: treść ul worÓw oparta jest na schematycznej strukturze narracyjnej, natomast motywy, n;', których budowane są zC\sadnicLe wątki, noszą na sobie pić;> J}<: !1aiwllo:;ci i p;'o.;toty, z jakiej wyrastały koncepcje twórcze a;lonimowych bajal ZY. Wsp(jnOai,lllc \\czcśniej trzy wątki nie posiadają formy kanonicznej, lecz wyccqpuj,] w iicznych wariantach, łqcząsię swobodnie i rozpadają, operuj,! ma.ią ty p C)\vy:.: h i ;~LCl'LO~YP j\VY (,;11 ChvVjLlHV kOll1pozyc;yjnych oraz ś:rodkóy\' s ~,ylo\'·;'Y.i(;1l. uiegaj;! kntami!lOWaniu. Spośród podrz(~dnych motywów, \vzbogacaj'lcych trcść (;:'joa',vi;\l1ych bajek, można wy,:zczególnić cztery grupy tematyczne, rozwijaj;!ce wątl:% "Siwka --- Burka", mianowicie: "Swinka o złotej szczecince", "Zaczarowany pierściC!I", ,'Ja rozkaz szczupaka' oraz "Podróż do sŁońca'. Uzupełnieniem wątku "Ko:;:l~ G~ll'bu,ek" S,! krótkie epizody typu "Latający statek" i "Cudowna ucieczkl', W oSLltnicj grupie bajek ,--, naLeżących do cyklu "Nieznajka" -- obserwujemy kontaminaejq trzech wątków, z których pierwszy "Zwycięzca smoka" jc"t dobrze rozwinidY i wy,tqpuje dosyć regularnie, podcza,s gdy p'JZostałe ..Wdziqcznc zwierzęta" :oraz "Niewierna ż'ona" - pojawiają się sporadycznie i mają charakter epizorlyczny. W bajce ,,Iwana ehłop.3ki syn" (nr 26) mamy przykład niewłaściwego łączenia .sprzecwych motywó'.v; funkcję Garbuska przejął "Latająey statek", przez co t:cść utwr;nl ut;'aciła swą organiczną strukturę, tworząc nienaturalny splot luźno p:)łąezonych wątków. Wc wszystkich bajkach omawianego zbioru wyraźnie zarysowuje się stereotyr;nwa ·,truktura fabularna, będąca uporządkowanym ciągiem powtarzających się akcji, w których biorą udział z reguły bohaterowie o wykrystalizowanej, schematycznej osohuwośei. Jednakże w niektórych utworach, aczkolwiek bardzo rzadko, obserwujemy pccwne odstępstwa od tradycyjnych kanonów bajki syberyjskiej. Dotyczy to :'aróvmo treści, jak i sylwetek poszczególnych bohaterów, Najwięcej wątków wykraczaj,]cych poza granice utartego schematu zaobserwowano w bajkach zgrupuwanych wokół cyklu "Siwka-Burka". Bracia nie wysłali Iwana na mogiłę ojca, lecz udają ,'ię tam sami, po czym uciekają w wielkim popłochu, Zmienił się również cel samej wizyty na grobie: w utworze zatytułowanym "Bajka o trzech hraciach" (nr 13) bracia mieli czytać Ewangelię. W nielicznych utworach daje :lię zauważyĆ' odmienne ,tanowisko królewny wobec wyboru swego narzeczonego. W obowiązującej konwencji królewna byla całillowicie posłuszna 10'sowi, który rzekomo miał trafnie wyselekcjonować spośród wielu rywali właściwego kandydata na męża, Tym razem, kierując się własną oceną, uwzględniającą zarówno wygląd zewnętnmy Iwana, jak i jego ograniczoność, królewna odrzuca propozycję małżeńską. Nastqpują również odmienne reakcje, kiedy córka cara od pierwszego wejrzenia darzy Iwana sympatią, nie czekając nawet na wielkie czyny, mające udokumentować jego niezwykłe męstwo. Kolejnym poważnym odstępstwem od tradycyjnego schematu bajek syberyj- �332 RECENZJE skich oraz ogólnej tendencji panującej w folklorze rosyjskim jest nietypu\Vl' Z3.kończenie niektórych uworów: główny bohater, Iwan znany ze swego sprytu, xlwagi i szlachetnego charakteru, ginie z rąk braci, których czynami rządziła zazd! o:ść'. W tym przypadku cnota nie została nagrodzona, natomiast zwycit;żaHci.' złeJ nie rokuje n:dziei na zwycięstwo sprawiedliwości, która zawsze w bajka:h zwyciężała. W niektórych utworach nastąpił zanik elementów fantastyki; w bajce "KJl'1 złotcgłowy" (nr 15) uległy transformacji dwa wątki kosztem pozbawienia fabuły pierwiastków fanta.stycznych: car polecił Iwanowi spędzenie stada krów, km, i świń, zamiast zdobycie innych atrakcyjnych osobliwości, Zanik tych elementów był zapewne rezult<1tem oddziaływania współczesności na bajkt; fantastyczną. OJwodem potwierdzaj,]cym tę tezc; mogą być przykłady zaczerpniqte z utworów G. Tugarinowa, w których spotykamy szereg niezwykłych dla lego typu baj l:::" ;formułowań, mianowicie: wygłosić mowę, sporządzić dokument, numer gazety itp. Walory artystyczne utworów omawianego zbioru w dutej mierze uzależni:me są od 'indywidualnych uzdoln;ieil bajarzy. Czasamiopowi'a:c1ającyo:;!abia punkt kulminacyjny poprzez przedwczesne rozładowanie pełnej .napiqcia atmosfery. W ;en sp03ób bajka jest pozbawiona efektownego zakończenia. Tego rodzaju uchybienia obserwujemy w sposobie opowiadania D. Asłamowa, który ponadto skupia nadmiernie uwag£; na podrzc;dnych epizodach, lub włącza w,jtki nidypowe dla danego rodzaju fabuły. Całkiem odmienny styl, inn'l maniert; opowiadania p!·ezen'.uj~ A. Szelichowa; bajki odtwarzane przez nią odznaczaj'l sit; płynną narracją, dobrym rytmem oraz etyczną interpretacją społecznego sensu niektórych epizodów. Treść niektórych bajek po:z:bawiona jest głębszego sensu, a po"zczególne akcje nie są łączone na zasadzie logicznego związku przyczyny i skutku. lecz stanr.wią splot nie skoordynowanych znaczeniowo wątków. Najbardziej nickonsekwentnym w przestrzeganiu b'adycyjnego schematu był L Gaśkow: w 1931 r. z:lpisano ,Jc1 niego bajkę o trzech braciach. Kiedy po trzech dniach dokoll:mo ponownego zapisu, w treści odnotowano poważne różnice. Częsta zmiana w,jtków tej samej bajki oraz zbyt swobodne traktowanie fabuły było zjawj':ikiem raczej negatywnym. Całkiem ,ocimiennie natomiast prezentują się przemyślane. L'afne zmil"y w narracji, będące efektem inwencji twórczej bajarza, ,:ego zdollluści do improwizowania, W bajkach opowiadanych przez I. Iwanowa ob:;crwujemy czę,Ll zmunę motywów i formy wypowiedzi, w zależności od grona słuchaczy: w męskim t lwarzystwie niektóre ,'ceny nabierają charakteru ostrej satyry, !Jatomia,t w ,Llnych okolicznościach bajarz łagodzi ton narracji. Swoistym sposulJem opowiadania odznacza się P. Bolszedworska, która przy zachowaniu schematu typowego dla wątku "Siwka-Burka" wproWCldzała do fabuły znane dzicciom cudowne moty v>"; z innych 'bajek. Niewielkie zmiany, zainicjowane przez 1wa'!owa i Bolszec1wor:':~a, są przejawem wyższego kunsztu artystycznego, polegaj'1c' ..go na Ilieznacznym zróżnico\'ianiu treści utwo;,u celem lepszego dO,e;tosowania do krc;gu odbiorców. VV Iliniejszym zb'orze, zawierającym najb::trdziej populan;e bajki fai1tastY':~,le Syberii, jest zbyt malo elementów charakteryzujących warunki naturalne t~gJ specyficznego pod względem klimatycznym regionu; sporadyezni,~ pojawiają :i!ę krótkie wzmianki na temat walki człowieka z przyrodą. Ni,ewielką ilość informacji na ten temat zawieraj 'l bajki Tuga;-inowa, zwracajacego uwagę na problemy zapo' udarowania dzikich, bezludnych cbszarów. Skąpe są również informacje dotyc:qclC kCll· tury i obyczajów wsi syberyjskiej. Większość ludności wiej!skiej, zwłaszcza proeedstawkieIi starszej generacji, wierzy w gusła i zabobony. Wiara w siły nac1przyr)dzone swymi korzeniami sięgała zamierzchłych pogańskich czasów, BO:latel'cm �333 RECENZJE tytułowym bajek omawianego zbioru jest koń cudowny, uniwersalny pomoc:;i;'; czł,owieka. Drugoplanową rolE; odgrywają inne opiekuńcze bó.,twa, będące reliktem kultu słotlca i pioruna. Dowodem przetrwania wiary w zabobony mOŻe być scena z bajki ,,0 Iwanie, synu kupca" (nr 12), przedstawiająca przysięgę s':]adaną Cyganowi przez królewnę. Ty;powym zwyczajem, zakorzenionym w każdej wiejskiej rodzinie, było po~h:'j:nowanic strudz.onych gości hel'batą. Zwyczaj ten z czasem urósł do rangi ce:eb:'owanego obrLędu i w taki właśnie sposób był traktowany w wielu bajkach Tugarinowa. Herbata ,tala się nie tY'lko napojem podtrzymującym ciepło ogniska cb::1owe!9o, lccz często) pojawiała się na ucztach i była s,pożywana przy uroczystych okazjach: król, w dowód wdzięczności za bohaterskie czyny, ugościł Iwana VIi :,woim zamku, częstując go właśnie tym napojem. Niektóre bajki cechuje ostrc moralizatorsklo-dydaktyczne zabarwienie. Krytyce poddawane są negatywne zjawiska życia rodzinnego, takie jak brak lojalności dzieci względem rodziców, czy też żony wobec męża. Demaskowane S'-) także i po;ępj,me ciemne str,ony życia sP;lłecznego. Publikowane bajki fantastyczne były bardzo popularne w środowisku w;eJ,k:m. Tradycja syberyjska znacznie przedłużyła ich żywotność, chociaż zastała j,e l: 'OJ etapie głębokiej transformacji. Zostały wniesione pewne korekty, .() których i-;::ie.niu możemy sądzić na podstawie zapisanych w ostatnim stuleciu tekstów. R1.',ka fantastyczna zaczęła stopniowo zatracać swą produktywność twórczą. Jed::,:·;7;e zanik ustnej tradycji bajklowej nie wyłącza możliwości odrodzenia się lego g2:unku nawet \V momencie silnego przenikania elementów współczesnych do ~la:'ej obrzc;dowosci; anonimowi twórcy ludowi znacznie swobodniej niż dotychczas ;)L:;:zczaj'l woelze iantazji twórczej, 'odbiegającej od mitologicznych wzorców i 1egp:',c!arnych wyobrażeń, które niegdyś były źródłem fanla'styki bajkowej, a obec;~;.:. są tylko jej rC"Jiktem. co można zaobserwować w omawianym zbiorze. Bogda.n Rudol .4rmianskie l'''·J..! r., ss. 320. narodnyje skazki. Wydawnictwo "S.owietakan groch", Erewan Z zbiorze .1 rmianskie narodnyje skazki zawarto bajki fantastyczne i obyczaj[jwe, zapisane na początku XX w. głównie na obszarze Wschodniej i Zachodniej Armenii. W okresie przedrewolucyjnym arme6.skie bajki nie były publikowane w język~i rosyjskim, chociaż niektóre pojawiały się na łamach wielu archeologicznych j e:nograficznych wydawnictw. Pierwszym tbiorem poświęconym w całości bajkom omawianego regionu były Armianskie skazki 1 które jednakże 'nie odzwierciedlały w pełni bogatego repertuaru narodu arme6.skie.ga. W 19'3'3 r. ukazało się drugie wydanie, będ'lce uzupełnieniem poprzedniego. Wobec rosnącego zapotrzebowania na literaturę ludową opublikowano nowy zbiór Armianskie narodnyje skazki~. w którym zawarto znaczną ilość tekstów, zapisanych w różnych regionach Arl itrmianskie , Armianskie skazki, Moskwa '1931. na rodny je slwzki, Ere-wan 1965. �334 RECENZJE menii. Przedostatnią pozycją omawianego cyklu były wydane w niewielkim '1'\kł2.dzi'e Armenskie skazki 3, które nie zdo:ały zaspokoić aktualnych potrzeb C?Y'"C'lniczych. Bajki fantastyczne i obyczajowe posiadają odn;bn'l genezę; rlJdowód 'J3jek fantastycznych sięga okresu kształtowania się wspólnoty pierwotnej, będącej :la etapie poznawania najprostszych form polowania i uprawy roli. W miarę po,stęDUjącego stopni'owo rozwoju formacji społe'cznej stosunki międzyludzkie zaczqły ule-, gać normalizacji zarówno na pła;,:zczyźnie prawnej, jak i obyczajowej, W okresie feudalnym wykształciły siG wspóhależności pomięc.lzy p;;sLc?l'gólnymi grup;lm: ,i [)!Jłecznymi. Dotyczyły cne n;cmaż]e każdej dziedziny ż.ycia spolecznego i rodzinnego. One też dały początek bajk·om obyczajowym. \"1 utWoi',ach omawianego zbioru występuje szereg typowych InotYAÓW : ',\'<l~ków, tWOI7.ących pewien schemat, w obrębie którego zachodzą niewielkie ~j'lko zmiany. O'N wy;krystalizowany m<Jdel nie obejmuje swym zasięgienJ ,,'sl..'r':;tk:ch bajek; w niektórych utworach występują tzw. "międzynarodowe" moty'sy i wątki, charakterystyczne dla epiki ludowej wielu narodów świata. Typowym przykiadem jest bajka obyczajowa "Diżyko", której treść znana jest !lie tylko Vi Armenii, lecz równid w bajkach perskich, abchaskich, tatarskich, czeczer'lskich, gruzińskich i wielu innych, Baj.ki armeruskie -' obek cech wspólnych dla tego gatunku ~ odwaczajcl siG zarazem oryginalnDścią, której źródło tkwi nie tyle w synkretyzmie specyficznie łączonych wątków, 00 w niepowtarzalności poszczególnych elernentóv,'. Dv typOWO ~dzennych bajek armer'lskich, nie skażonych nalc<.:iałości.Hni 01)ccgo folkloru. moż.na zaliczyć utwory: "Syn włościanina Ogana", "Tak krawiec kraje, jak materii ,taje", "Człowiek, który odpowiedział na pytania cara" 01'3Z "Wzgórza Santanatu". Świadectwem ich oryginalności jest brak jakiejkolwiek analogii pomiędzy zawartymi w nich wqtkami i elementach v.ystqpującymi w zn,lnych nam katalogach motywów bajkDWych. Utwory omawianej antologii odznaczają się ciekawą lla""acic]; baja~z n~;ic zwraCa się bezpośrednio do słuchacza, uwy.ctatniaj'lc swoją rolG puś1'cdnika p'J-' m:(~dlY ś'vviaieln przeastavlinnyn1, a -cdbiorc;1. \Vplc·ccnie Vv' t(;k op-n-.viarłan:a wstav:ki typu: "ZO':;tawmy ich na chwilG i wróćmy de Alo-Dino" angażują emocjonalnie sluchacza w l<Jsy bohatera i są jednocześnie zapoVfi('cl:~;q zmiany miejsca akcji. Bc:rdzo rzadkim zjawiskiem, zaobserwowanym zaledwie w jednej bajce ("Syn oracza"), je'st przerwanie zasadniczej linii fabularnej na rzecz wkompO;l'Jwan~'ch w tok narrncji przypowieści, nie mających bezpośredniego związ;';;u z a~cją. Pozorne zachwianj~ związku przyczynowo-skutkowego, cha:'aktery.,tyczne dla pcrs:<iego cyklu bajek z tysiąca i jednej nocy, nie wpływa destruktywnie na calość struktury kompozycyjnej, Dzieje się tak dzięki efektownemu zako:i.c~elliu b,łjki, której morał pozw-ala na bliŻsze określenie relacji zachodz:.jcyc!1 porn:,~c1LY z::.saclniczą fabułą i wplecionymi w nią przypowieściami. R.ozwlekla fabula - charakterystyczna dla bajek fantastycznych - uległa znacznemu zredukowaniu w bajkach obyczajowych, w których ilość bohaterów jest ograniczona, natomiast akcję, okrojoną objętościowo do niezbędneg,o minimum, zwykle stanowi jeden konflikt. Duże znaczenie ze strony stylistycznej organizacji warstwy znaczeniowej tekstu bajek armer'lskich miała symbolika. Zaczarowany obrus, cudowne żarna, ?aczarowany kosz, lataj'1cy dywan - to typowe symbole bajki fantastycznej. Przedmioty te posiadaly magiczne właściwości, a ich czarodziejska moc stala za w,ze po stronie sprawiedliwości. W niektórych utworach <Jbserwujcmy ciekawe tropy , Armlanskie skazkl. Moskwa 1968. �RECENZJE 335 stylistyczne; bajka "Mądry tkacz" jest alegorycznym obrazem, przedstawiającym przygotowania dwu mocarstw do wojny. Niewątpliwą zaletą omawianej książki jest szata graficzna, bogato zdobiona \\'spa!liałymi ilus~racjami znanego malarza Martirosa Sarjana. Jego talent oraz koncepcje twórcze, czerpane głównie z kontynuowania żywego dialogu z przyrodąi <;gromnej wrażliwDsci na jej piękno, zrodziły owoc w po'staci prawdziwych dziełsztukL. Ich największą wartoscią jest uwiecznienie w pamięci potomnych cudownego świata przyrody oraz stworzenie wizji "raju utraconego", kiedy zdrowy na duchu człowiek żył w pełnej harmonii z naturą i jej odwiecz:-Jy.:'.i p,·awam:. W pracach Sarjana nie należy upatryv;ać wyłącznie egzaltowanych, zrodzonych 'bolesną tęsknotą do natury malowideł; peIne uroku sielskie pejzaże odzwierciedlają .specyfikę Armenii, jej historię i geografię, a także dążenia i byt calego narodu. W bajce fantastycznej obowiązuje 'szablonowy do.bór postaci, uvva:'unkow-lny główną funkcją tego typu utworów, mianowicie walką dobrych i złych sił. Poszczególne typy bohaterów są konstru{)wane na zasadzie antytezy. Głównym bohaterem arr:'lcirskich bajek fan tastycznych i obyczajowych jest człowiek z ludu - myśliwy, pasterz lub jego syn, rybak, mądry tkacz, ciemiężony sluga itp. CzęSlO w roli głównego boh::ttera wystc;puje najmlodszy z trzech braci. Gloryfikowallie tej postaci sic;ga swą genez'i czasów formowania siG du;i.ych rodzin patriarchalnych, kiedy spadkobiercą był najr-dods?y syn. Jego int.0gralna ·..,-:qż z najniżej sytuowanyn:.i grupami społecznymi sprawiała, że w momentach krytycz;lych przychodzily mu z pomocą sily nadprzyrodzone; czq'sto też otrzymywał cenne rady od żyjących na przedmieściach dobrych starusze;~ lub spotykanych na SK;'zyżowan'ac!J c:;,óg m:ldrych starców. StaDsi natomiast bracia, których poglądy i czyny były wyrazem opozycji wobec odwiecznych obyczajów, zwykle ponosili fiasko w swych niecnych przedsięwzięciach. Publikowano baj ki stwarzają rozległą panoramę obyczajów i wierzeń religijnychnarodu arrneóskiego. W bajce "Azaran-Błbuł" dominuje prastary obyczaj poszanowania pr:]w gości : wynikających stąd zarazem powinnośei w stosunku do gospcdarza; n,1\vct drc!matyczna walka na śmierć i życie ponJ'iędzy Alo··Dino główną postacią tego utworu - i zlym demonem nie jest w stanie zachwiać pon:ądiw ustanowionegu potqżną "iłą. obyczaju: Ało-Dino zo,tajc przed walką ugoszczony przez demona, który jako gospodarz miał z kolei prmvo do zadania pierwszego ciosu. Wierzenia religijne miejscowej ludności, oparte na chrześcijańskich doktrynach kościoła armeńskiego, zawierały wiele reliktów kultu pogarlskiego, którego najvviększym przejawem był odnajdywany w licznych bajkach totemizm; wystęPiljąCY czc;sto motyw przeistaczania się człowieka w zwierzę był wi~c nie tylk{) tworem samej wyobraźni, lecz mial niceo głc;bsze uzasadnienie. Powszechne jest równ ież antropomorfizowanie niektórych postaci zwierz.;cych: w bajkach "Mówiąca ryba" oraz "Zmija i Szywar" zwierzęta obdarzone są darem ludzkiej mowy. PC'siadają rÓ\"nic?; typowo ludzkie cedhy, takie jak mądrość, dobroć i spryt. Bajki armc:'h\:'ce nic powstdy w całkiowitym oderwaniu od realiów; świat przedstaw'iany składał się zarówno w relacji ponadczasowych, pozbawionych konk:-etnej lokalizacji miejsca akcji, jak i z elementów realnej rzeczywistości. Zarówno bajki fantastyczne, jak i obyczajowe zawierają pewną ilość niejednor{)dnych elementów, naruszających czystość gatunku; fantastyka jest cz~sto łączona z motywami tak zwanego realizmu ,etnograficznego, niektóre zaś realistyczne opisy świata przedstawianego przepojone :są pierwiastkiem fantastycznym. Wz,mian- �336 RECENZJE ki geograficzne na temat dawnej AnatoJii,szczytów Wyżyny Armeńskiej ezy też niektórych miast Wschodniej Armen'ii świadczą w pewnym sensie o rodzimej genealogii powstałych utworów, natomiast osobliwości kolorytu tokalnego, przesyconego barwnymi opisami przyrody oraz .szczegółami dotyczącymi typowych zjawisk życia codziennego wsi armeńskiej, urzekają pięknem 'swej eg",otyki, W skład mniejszej antologii wchodzą najlepsze utwory armeńskiego eposu bajkowego. Do ich największych walorów należy zaliczyć przede wszystkim bogactwo tematyki, obfitującej w różnorodność przeplatających siG wzajemnie motywów i wątków. W bajkach armeńskich odzwierciedlono nie tylko warunki naturalne, csobliwości świata zwierzęcego i roślinnego, ,lecz również stosunki społeczne, obyczaj,owość, wierzenia religijne oraz etyczne i estetyczne poglądy narodu armeńskiego. Bogdan O. A. :.vIa ł s a g {) va, wyd. ,.Nauka", ss. 384. Skazki legendy inguszej i czeczence Rudol w, Moskwa 198:3. Południowo-wschodnią część Północnego Kaukazu oraz południowil cZGŚć nizlny Tersko-Kumskiej zamieszkują dwie niewielkie grupy etniczne: Czeczeńcy i Ingusze. dla których określenia stosuje się jeden wspólny termin -- Wajnachowie. Wspólny język i kultura, a także bliskość siedzib tych narocJow, upoważnily autora omawianej tu pracy do łącznego przedsta wienia folkl<)!'u w.,pomnianych grup. Jedność folkloru Wajnachów przejawia 'siG nie tylko w światopoglądzie, tematyce ludowych przekazów. ale takż·e w systemie artystycznych środków wyrazu. P,oczątki zainteresowania folklorem Inguszów i Czeczeńców siGgajq pierwszej połowy XIX wieku, kiedy to C'ickarow zaczął publikować na łamach prasy pienvsze teksty podań i pieśni związanych tematycznie z ludowymi bohaterami interesujących go ludów. W latach 1868 - 1870 Ahriew zanotował kilk<ldziesiąt podail i bajek {podając zawsze miejsce i datę zapisu), które nastGpnie opublikował w języku rosyjskim. Wkrótce potem, już w roku 1872, pojawiła 'siG praca czeczeńskieg,o etnogr<lfa Laudaewa, zatytułowana Plemiona Czeczeńskie, w której autor zamieścił kilka bajek, podań i przypowieści. Pod koniec XIX wieku opublikowali swoje zapisy Dałgat i Semenow. Szczególny jednak rozwój folklorystyki tych ludów nastąpił w latach t,·zydziestych XX wieku, wraz z powstaniem Czeczeno-inguskiego, naukowo-badawczego Instytutu Historii, Języka, Literatury i Sztuki. Rozwój tyc'h dziedzin nauki łączy siG przede wszy!stkim z nazwi'skami Badyewa, Małsag;owej i Nażaewa. Jedną z prac Małsagowej prangę tu przyb1'iżyć. We wspomnianej publika,~ji autorka przedstawiła bajki zwierzęce, magiczne, mówiące o heroizmie ludowych bohateró\v, a także nawiąwjące do 'Sytuacji ,socjalno-'bytowej, położenia i warunków egzystencji owych ludów. Prócz nich znajdzie czytelnik w zbiorze szereg podań i legend. Zwróciła przy tym autorka uwgę, że Wajnachowie przez długie lata żyli w ustroju !'lOdowym. Do wybuchu Rewolucji Październikowej nie znaL pisma, stąd też brak jakiejkolwiek literatury w ich języku; wysoko natomiast ce- �RECENZJE 337 ,,;li Ingusze i Czeczei1cy sztukG ustnego przekazu, co wywarło olbrzymi wpłYI\!' ,a ich folklor. W bajkach, legendach i podaniach Wajnachów znalazły odbicie ich obyczaje, ,viatopogląd, wzajemne stosunki z innymi narodami Kaukazu i nie mającymi całych siedzib plemionami koczowniczymi. Wiele tematów, sięgających w ooległą vzeszłość, ukazuje elemnty religii animistycznych, magii, totemizmu i mitologii. 'i'e odwieczne niejednokrotnie tematy i motywy w niezmienionej formie przetrwały ,'; folklorze po dziei1 dzisiejszy. Wiele legend Wajnachów nosi mitologiczny cha;.;kter ("Spór o słoi1ce i księżyc", "Jak powstało słoi1ce, księżyc i gwiazdy"). Szczególnie zaś dużo miejsca poświęcają w swych opowieściach narratorzy ludo.",ym znachorkom (U-Na na) i zdrojom (Hi-Nana). W przeciwiei1stwie do legend, podania ludów zamieszkujących wspomniany ;egion nie zawierają elementów fanta:stycznydh, magicznych i ·niecodziennych. 2daniem autorki, są to przekazy niezbyt dawneg,o pochodzenia. Opowiada Się o'i nich o znanych czeczei1skich i inguskich przodkach (np. o Tamerlanie) osadzo.;ych za wsze w realiach historycznych. W niektórych podaniach figurują też takie ':Jslacie historyczne, jak car Mikołaj, czy imam Szami!. Zwraca uwagG w omawianej pracy, iż Małsagowa niezwykle precyzyjnie przei·iOwadziła podział podań, wyróżniając: mitologiczne, kio:omologiczne, ajtiologiczne, flnogenetyczne, toponomastyczne i genealogiczne, przyjmując jako kryterium pou'ziału temat przekazu. Omawiana praca zawiera 155 bajek, 40 podań i legend, opatrzonych bogatymi ~,'Jmentarzami. Powstała ona na bazie zapisów archiwalnych, a także prac £'01,-;!orystycznych prowadzonych po II wojnie światowej. Wojciech Kupalskija <i i pjatrouskija pesni. Opr. A. Lis, S. Astasevic Łysiak H. Taulaj. ,;Nav'u- i Techni.ka", Minsk 1985, ss. 632 Monumentalna seria "Bielaruskaja Narodnaja Tworczaść" (Białoruska Twót·Ludowa) d.)biega już końca. Ukazał się właśnie jeden z lostatnich jej to",ÓW, grupujący pieśni śpiewane latem między wigilią św. Jana (23 czerwca) , dnicm ;iw. Piotra {29 czerwca), Antologia została poprzedzona wstGpem pióra :\'I'5i('nia Lisa. omawiającym obrzGdy świętojań-skie oraz pochodzenie i formę ar'ystyczm1 pieśni kupalskich. W przeglądzie publikacji dotyczących tych pieśni auc,j[ wymienił prace Marii Czarnowskiej, Łukasza Gołębiowskiego, Kazimierza W. Wójcickiego, .Tana Barszczewskiego, Jana Czeczota, Romualda Zieńkiewiez3., Eugeniusza TY5zkiewicza, Michała Fcderowskiego i in. A. Lis wśród pieśni kupaIskich wyodrębnił następujące grupy tematyczne: i. Początkowy okres (o zbieraniu ziół; prośba o dobrą pogodę; nawoływanie mlo,u lidy do udziału w obrzGdach kupaIskich; prDśba do słońca, księżyca i "kup<:<E,za" o zapalenie ogni'ska). 2. Pieśni wykonywane przy świętojańskim ognisku (dpostrofy do Kupały i Kupalinki; pieśni żartobliwe, ze wzajemnym wyśmiewaniem siG chlopców i dziewcząt z własnej wioski; wyśmiewanie sę z dziewcząt wsi ~;!siednich; o wadach poszczególnych chłopców i dZiewcząt). 3. Pieśni kupals;';:ie c treści agrarnej. 4. Pieśni o tematyce miłosnej i rodzinnej. 5. Ballady kupalskię. 0Śc" :u "Lud" - t, "IV �338 RECENZJE . Wśród tekstów związanych z dniem św. Piotra A. Lis scharakteryzował bliż'" pieśni "kumowskie", śpiewane podczas .starożytnego obrz~du specjalnej umo"" poszczególnych par dz~ewczęcych co do całoroocznej wzajemnej ścisłej przyja~:,·. W tym wartościowym szkicu brakuje nieco komparatystyki informacji o IX" Ii'.<ązaniu bialoruskich pieśni kupaiskich z ukraińskimi, rosyjskimi oraz innycr· Słowian, Miejmy nadzeję. że autor, doskonały znawca kupalskiej liryki rodzillI':! zc:jmie się 'N najbliŻSZej przyszł,ości zbadaniem jej koneksji z analogicznymi pic.·, niami innych narudów słowiańskich. W szkicu drugim, równie interesującym, H, Taułaj przedstawiła funkcjow.wanie obrzędów i pieśni kupalskich na dzisiejszej Białorusi. Stwerdzila, iż uh.>ciły one w ostatnich cza'sach swój sens magiczny i nabrały cech wesołego karn,·· wału, rozrywek dla młodzieży i starszych przy zapalonych ogniskach. Autor;:', wskazuje na starodawne korzenie poszczególnych zwyczajów stosow<lllych tr.'dycyjnie także dziś, choć już tylko dla zabawy. W części drugiej swego ~!.kjcu (l~,torka scharakteryzowała lypy pieśni kupaiskich z punktu widzenia ich mdod. Część z nich jest bardzo zbliżona do pieśni żniwnych. Walol'l'm obu części rozprawy H. Tauła'j jest systematyczne ws'kazywanie na poszczególne regiony BiaLrusi, co może być przydatne P!'zy badaniach komparatystycznych, POZ,\ tym autor;~.l .p:Jrównuje niektóre zjawiska, właściwe pieśniom białoruskim, z ukraińskimi i r,;syjskimi, cza'5em południowosłowiań'Skimi i łotewskimi. WyróżniLI 'ma i opisa:'" 7 typów mekJdycznych pieśni kupalskich, ze wskazaniem terenów ich WY5;tqpO\Vf<nia. D{)dajmy jeszcze, że H. Taułaj zapisała własnoręcznie ogromną ich ilość. Białoruskie pieśni kupalskie mają bardz.o dawną, jeszcze pogańsk'l tradycj.-;. jak można wnosić z najstarszej kroniki ruskiej - Powieści minionych lat OIlS', w której pisano o tych ';piewach "biesowskich" uprawianych przez plemiona Ra, dymiczów, Dregowiczów i Krywiczów, czyli przodków dzisiejszych BialorusinÓ\·:. Teksty piosenek ulegały oczywiście późniejszej modernizaciji, ,niemniej Ispotyk" my w nich wyrażenia dawne, świadczące o co najmn'iej siedemnastowiecznej pr..·weniencji. Na,leży do nich np, powitanie "czałom, czałom" (nr l, ,58, 152, 154. 16; 165), występujące także w starodawnych 'białoruskich pieśniach biesiadnych (zo':. "Lud" t. 63, s. 201). Z czasów Hzeczypospolitej pochodzą też widocznie pieś,' w których mowa jest o królu (nr 2-1, 27, 131, 634), kniaziu (nr 663) ay leż o krynicznej wodzie do picia zamiast studziennej (nr 48), 'o miodzie pitnym (nr 267, 2G3 i '271), o "żaunierach" '(żołnierzach; nr3'27), o "talarach bitych" .(nr 8:33). Da się zauważyć, iż w pieśniao'h występują prawie wyłącznic imiona prawe" siawne i wspomniana jest kilkakrotnie "cerkiew". brak natomiast "kościoła", r dowodzi, że obrzędy i pieśni kupalskie nie występowały na ogól wś,'ód b'ałoruskio'j ludności katolickiej. powstałej ze zbiałoruiszczonych Litwinów. Bra:~ też w tek, stach realiów ,.pańskich·', co wskazuje na to, że powstawały one w środowisk" chłopskim (bo np, wśród białoruskich pieśni biesiadnych i weselnych sporo jc'~ pochodzenia dworskiego). Ich adre'satami też są przedstawiciele ludności chło~'skiej. Jak wynika z ob:,erwacji, poza pewnymi filiacjami z pieśni,lmi ż!liwnyl1:,. kupalskie pkJscnki są na ogół autonomiczne, z rzadka ty k'l !noż:la st'"vicrdz',5 ich zależności od ballad czy pieśni biesiadnych. W jednym np. wypadku da si; wyprowadzić zapożyczenie motywów z baHady o zdobywaniu 'lamorskiego ziela (" 2(0), w niektórych in:lych z ballady polskiej >O dzieciobójczyni \\'ójtówn:, (nr 400. 407), W dziale pi"ś!li miłosnych wystqpuje m.in motyw nieślubllcgo dziecka jako wyniku swawoli kupalskich. Dla :lustracji przytoczmy jC'c1n,! :c dawnyc:~ pio,enek kupaiskich : �339 RECENZJE KupaJalo! ;\ na sicnażaci miadunaczka, kupalalo, A tam kuka wala ziaziuleczka. Jana kukawala - praudu kazała. Kacilhia kryształ pa sienażaci, "vlaniusi" Wanieczka Haleczku braci. - C\Tiebudu braci - ;nie umieić żaei. Wy jdzić na niuku tolki lażaci, Padkinić siarpok wyszej siabie: - Nic żala u latki - nie budu u ciabie (nr 523). Jest to jednocześnie pieśr'l żniwna (zob. o niej "Lud", t. 66, s. 247). W werij: dodano do nicj tylko na początku i na kor'leu każdego wersa ZWL'8t ,Kupalalo". Dodajmy (o czym pisałem tamże), że już w drugiej połowie XVII',\". pi'osenkę tę strawestowano w pieśni miłosnej "białorusko-polskiej", pochodząc,~j z kręgu dworskiego: k upalskicj Kociłsie kryształ po sielllJożaci, Chaczet Laszer'lko !polak] Rusor'lku wziaci. - Oj, ja Laszer'lko, a ty Rusieilka, Prypala do ciebie maja dU'szer'lka (itd.). Ciekawy dzie-Polak: jest tekst. \Ii którym występuje "dwaranin", czyli pan rosyjski i dZ'2- Pa łuhu dzieuki chadzili, klanowy masty mascili. A tam jechau dwaranin, klanowy masty abłamiu. Jaho dzieuki dahnali, szapaczku sarwali. Pajechau dwaranin da pana: - A, panie moj, waspanie, "vIianie dzieuki dahnali, szapaczku .sarwali. - Durar'l, durall dwaranin, było dzieukam prywiet dać. Było dzieukam prywiet dać, skłanii:iszysia, szapku zniać. (nr 536) Piosenka ta, z lekka naśmiewająca się z owego nieokrzesanego "dwaraninJ .... musiała powsL1ć gdzieś w połowie XIX w. Inna rzecz, iż w drugim wariancie tej piosenki (nr 537) "dwaranin" udaje się ze skargą do "karala", a nie do "paC'la", może więc powstała ona jeszcze za czasów Rzeczypospolitej i mowa w Iniej o "dw",rzaninie"? Ale nazwa taka raczej nie była używana "na Litwie", a już na pew~u l1le znan') jej w XIX i XX w. (piosenki te zapisano w 1972 i 1974 r.) i tutej>EY lud odbierał ją wyłącznie jako określenie r.osyjskiego "dworianina". Odnotuj:.ny je.szcze w innej piosence wzmiankę "epicką" o Warszawie: Daj koniam ab~oku - hetyja koni zdaloku, Hetyja koni z Warszawy, pa mianie, młodu, prysłany Spośród ballad śpiewanych w cyklu kupal'skim spotykamy ~nceśc'e brata i siostry. zamienionych w kwiatek żółto-niebieski kaj"; nr 698 - 604). Jest też adaptacja biaŁoruska 'ballady polskiej ,Jaku ("Siedział ce,arz na tronie i rozmyślał a wojnie"), znaina już wowi (1871). Zwracają też uwagę pieśni fantazjujące na terna (j Aroł, bożża ptaszka, wysoka lataić, WY'0ka lataić, u Boha bywaić, 22.* (nr 541). w antologii pi,eĘil ("br3lt z s'astryC"ca cesarzównie-w)Piotrowi Bezsotl)t nieba i Bog~\: �340 RECENZJE U Boha bywaić, usia jon znalc, Usia j'on znaić, 'szto Bah parablaić, Szto Bah parablaić: sam Bah piwa waryć, Sarn Bah piwa waryć - sam BoIh syna żenić, Sam Bah syna żenić, Illa [św. Eliasz) daczku addajeć, IlIa daczku addajeć; sam Boh u radasci, Sam Bah u radascl, a Illa sa smutaisciu (nr 71'6). Warianty tej pieśni zapisywano już w latach siedemdziesiątych XIX w. Nie Ldeży ona do żartobliwych; stanowi swoi:stą paralelę do rzeczywistości chłopskiej, gdzie ojciec młodeg.o warzy piwo -na wesele i cieszy się z ożenku syna, gdy ojciec młodej smuci się, że czeka go rozłąka z córką. Wypływa to z bardzo swoi:stego ,~osunku chłopów białoruskich, szczególnie prawosławnych, do religii, traktujących Boga i świętych w sposób zażyły i jednocześnie prymitywny, a było to wynikiem trwającego tu przez wieki niskieg'ostanu oświecenia duchowieństwa prawosław:,ego, które nie wszędzie potrafiło Inauczyć ludu prawd wiary zgodnych z doktryną chrześcijań'ską. Co me znaczy jednak, że lud białoruski nie był religijny (zob. F. Sieh:ki, Folklor białoruski. Wrocław 1983, s. 1112). Antologia zostala wyposażona w zapisy nutowe wedle wspomnianych WYŻej 'ypÓW meLodii oraz w metryki żródłowe. Polecamy ją do badań komparatystyczJ'i)'ch w zakresie ludowych pieśni świętojańskich. Franci:;zek Iwaniczka G e o r g i j e wa, Bylgarska narodna mitologija. Sielicki Wyd. "Nauka Izku"- t'NO. Sofia 1983, ss. 210. Pra;słowian, jak zresztą i inne ludy, intrygowalo wiele zjawisk przyrody. :Różnie intepretowano powstanie świata, zaludniano ziemie ojczyste istotami nad;:.,'zyrodzonymi. Później. po przyjęciu chrześcijaństwa, wiele z tych wierzeń pogal1.'kich przeniknęło do obrzędów i świąt religijnych. Zagadnienie mitologii ludowej .5;owian budzi więc uzasadnione zainteresowamia wśród etnografów, folklorystów, ':istoryków, archeologów i filologów. Na wiele pytań nurtujących badaczy kultury cI.:.lchowej Sł,owian południowych usiłuje dać odpowiedź Iwanliczka Georgijewa "', omawianej pracy, składającej się z następujących rozdziałów: 1. Kosmos w bulgZI:,skkh wierzeniach ludowych. 2. Wyobrażeni·a o smoku. Smok - m€diator kOi::':czny. 3. Między życiem a śmiercią. Zeńskie istoty nadprzyrodzone - camowily, o;isnicy, choroby. 4. W świecie zmarłych .Duchy, wampir, gospodarz oraz nawy żeJ1skie istoty nadprzyrodzone przynoszące śmierć noworodkom. Autorka poświęca dużo miejsca legendom kosmogonicznym. Jest to zr,ozumiałe, gLJyŻw twórczości ludowej zajmują one czołowe miejsce. Wiele z tych mitologicz2 Y2h pozDstałości z Dkresu, kiedy jeszcze nie istniały państwa Słowian połudn'e.""ych, zachowało się po dziś dzień. Niektóre struktury mitologii ludowej wchodzą do systemu światopoglądu ~:Tdniowiecznego, jakkolwiek dopasowywane były do koncepcji panujących w tym c:,,:resie różnych wyznań religijnych. Szczególnie folklor, dzięki swej specyfice, zaci'J·()wuje wiele archaicznych elementów z dawnej mitologii wzbogacaj;lC tym kultu·i ć; ludową Słowian południowych. Właśnie kulitura ludowa, światopogląd i mentalność c �RECENZJE 341 ludu, zawarte ,ą w ich mitolog:i. Autorka d·okonuje przeglądu bułgarskich wierzei'" o kosmosie zestawiając je z odpowiednikami innych narodów. Zainteresowania. wierzeniami mitologicznymi zrodziły się równolegle z pojawieniem się folk10rystykL l etnografii jako samodzielnych gałęzi nauki. Badania nad mitologią ludową wiąL~ się ze zbieractwem utworów ludowych w okresie odrodzenia narodowego Bułgaró"," p;-zypadającego na początek XIX w. Zapisując obrzędowe pieśni liryczne, epicki·" oraz utwory proza'iczne - bajki, legendy, wierzenia, zbieracze stali się pierwszy~; badaczami także mitologii ludowej. Badania współczesne, według Iwaniczki Georgijewej, określają mit jako fanta,tyczme opowiadanie powstałe w ustroju rodowym. Lud wierzy, iż opowiadani .•. a zjawiskach przyrody i o pr-ocesach w przyrodzie i 'społeczeństwi'e są prawdziw", a więc mitologia -ludowa zawiera ciekawe informacje o dawnej n~ligii Słowian. p) przyjęciu religii chrześcijańskiej w IX w. mitologia była zabarwiona nowymi pe!Jęciami, chociaż wiele elementów pogańskich nie zostało przez religię chrześcijańską wyeliminowanych. Według wierLeń ludowych, niebo np. j·est twardą skorupą składającą !si~ z siedmiu warstw i służy jako pokrywka ziemi i opiera się na niej, LTważa się, że niebo jest szklane, z gliny, blachy, lub że je,t zrobione ze skóry bawołu lub z miedzi. Na dolnej warstwie nieba znajduje s,ię słońce, ksliężyc ora.!: gwiazdy, zawieszone jako kaganki. Według niektórych wierzeń, do nieba przypięt." Si) tylko gwiazdy, a słońce i księżyc obracają się swobodnie łub i jedno, i drug:": poruszają się samodzielnie. Miejsce, gdzie opiera się niebo na ziemi, uważa się Z..l. ,.koniec świata", "koniec ziemi" i tam nikt nie może. się dostać. Inne legendy ghsz,!, że niebo znajdowało się bardzo nisko i człowiek mógł go dotknąć ręką. Wówczas Bóg chodził wśród ludu. Niebo jednak podniosło się wY'soko, ponieważ pewict1 oracz przedziurawił go kijem lub jakiś inny chłop przebił go widłami gdy zbiera.t siano. Inna łegenda opowiada, że niebo podniosło się wysoko chcąc ukarać łudz~ za ich niewłaściwe postępowani,e. Inna legenda, podobnie jak gruzińska głosi, Ż<'O niebo podniosło się wysoko, ponieważ obr,aziło się na pewną kobietę. która piekh chleb, a gdy pobrudziło się jej dziecko, wytarła gochłebem lub kłosami zboża. Odtąd kłosy są rzadkie i małe. Mówi się także o małżeństwie nieba z ziemą, a icb. dzieckiem jest księżyc. Wierzy się, że na niebie żyją tak samo ludzie jak i na ziemi. Takie wierzenia, że żyją tam tacy sami ludzie jak i na ziemi, pisze Georgijewa, spotkać ·można wśród ludnOŚCi ałtaj!skiej na Syberii. Inne wierzenia mówią, ż,~ na niebie znajd.ują ·się· raj i piekło, według i.nnych za'ś tam jest raj, a piekło pod ziemią, co jest identyczne z mitologią starogrecką. Rozprzestrzenione jest takż'~ wierzenie, że niebo otwiera się w określonym dniu, a 0okolwiek wtedy ktoś zażąda, spełni się. Inne wierzenie głosi, że w środku nieba znajduje się złoty dzwon ze s:'ebrnym młotkiem, który bije punktualnie w południ£ i o północy, i że usly-<,zaw,ezy ten dzwo'n kogut pieje. Ciekawe są wierzenia związaTle ze słońcem. W mitołogii ludowej Bułgarów rsłońce mOŻe być przedmiotem - bochenkiem, patelnią, ognistym kłębkiem, albo istotą żywą - bawołem, człowiekiem, że posiada matkę, aIe nie ma ojca. Gwiazdy są jego .siostrami, księżyc natomiast jego bratem lub siostrą. Słońce odżywia się jak człowiek je chleb, mamałygę i pieczone mięso. Je tylko wiecwrem, a ran:J wstaje i śpieszy się. Posiada jednak i cechy ujemne - denerwuje się, chce się: żenić, bywa smutne i lubi sławę, Słońce znajduje się pod niebem. Mieszka na koń-o ,cu świata, tam gdzie łączą się niebo i ziemia, gdzie żyją tylko istoty nadprzyradzone, przepowiadające przyszłość moworodków oraz 'Samowiły, judy, samodiwy Jego pałac znajduje się za wysoką górą w pobliżu morza, skąd chowa się pod' wodą, by znów pokaznć się -:1astępnego ranka. Ochładza się pod wodą, bo inaczej �342 RECENZJE by się całkowicie. Według innych legend, gdy wychodz.i z wody, otrzą,a i wówczas spadają na ziemię krople rosy. Słońce z.agrzewa wodC; i dlatego z ziemi wytryskuje ciepła woda. Inna legenda bułgarska głosi, że istnieją dwa sJoilca - jedno gorące, a inne zimne i że poruszają się po różnych orbitach i ;,'1 :'ói::nych odległoś·ciach od ziemi. Inna legenda opowiada, że istnieje tylko jed!']') si'fl!1C e, które, w zależności od pory roku, zmi-enia swoją drog<;. Lud bułgarski czci si0!1ce jako bóstwo. Nie wyrzuca się np. śmieci, gdy wschodzi słońce, by nie. ,,2:'k:;:'zyć mu oka". Słońce jest bogiem i nie trzeba nic nieprzyz.woitego robić. gdy świeci na niebie. Nie inależy patrzeć na słońce, ponieważ "wypije ci oczy". Połci:·Il.ca nic powinna wychodzić z chaty gdy słollce zajdzie. Pieluszki niemowląt n:= z::slawiasic; na dworze po zachodzie słoóca, a gdy się przenosi do c'hałupy, należy kun iecznie wytrz:)sać je nad ogniskiem, aby w ten 'sposób złe duchy uciekły pI'7..t'l ~omin. Także w dowód sz.C'cunku do słońca nie nalei:y odwracać siC; do ,niego pkce,mi oraz spać twarzą do niego zwróconą. Karmiąca matka karmi swe dziecko gÓJ \\'schodzi słońce. Ciałko nowor,odka smaruje się maslem i wyciera siC; solą, a k:edy słońce zachodzi nie wykonuje się żadnej pracy, gdyż "nie wypada pracować, ki0dy słońce męczy się zachodząc", ni·e zamiata ,się chaty, nie wypożycza się m:lki, 50L. octu 40 dni po śmierci członka rodziny po zachodzie slońca oraz w tym okres:" :1ie pracuje się w domu, nie wylewa .się wody, nie wyrzuca siC; śmieci. Wierzy :'ię, żt: słońce miało dwoje lub więcej oczu, lecz wypiła mu je żmija, Lud wierzy, że słońce można ściągnąć tylko do poło\\'y odległości między n:m u 'ziemią. Wówczas ono się zatrzymuje na siatce i grzeje intensywnie. Siatka la znajduje się w pobliżu słońca i wabi go często, by zeszło na ziemię i wybrało.,ob:e żonę; ale gely się znaJdzie w poł,owie drogi dochodzi do wniosku, że jego dążen:,: jtst nieosiągalne i wraca z powrotem na .swoje miejsce. Słońce zazwyczaj chce "pcj,!ć za żonę księżyc", ale często stara się, by jego żoną była "urocza dziewczyna", ,; aby móc zabrać dziewczynę, spuszcza kolyskę na Wielkanoc lub w dniu święb Jerzego. Kołyska - to promienie sj,oneezne. Wybranką słońca, opiewaną w licznyc;l p~eśniach ludowych. jest Grozdanka. Według Bułgarów, i nie tylko - słońce jest kołem niebie~kim, złotym kolem, pierścionkiem, koroną. Jest także "okiem nieba" - tak sądzą nie tylko Słowiani~, lecz jak pod,lje autorka omawianej książki również j mieszkaócy Jawy, Sumatry, Madagaskaru. Ponadto w mitologii ludowej Słowian balkaI1skich sło;1C~ jest bawołem, wolem łub bara~1em. Bogate są wierzenia bułgarskie związane z księżycem. Wec1ług jednego z tYC~l wierzeń księżyc jest istotą żeńską, rzadziej występuje w roclz,\ju męskim. '\la wygląd i-stoty rogatej, najczęściej krowy. Gdy pojawia się nOl niebie nic wain) wówczas patrzeć na czlowieka, gdyż wierzy się, że taki człowiek zachoruje. lub i:e się nie ożeni. Jeśli człowiek popatrzy wówczas na drzewo, to ono wy,chnie. Tak~~ nic wolno. by wzrok człowieka zatrzymał się na dumu, słomie czy drzewie, ')0 O~1e spłoną. Poleca 'się natomiast popukać wtedy w sakiewkl;. by się napełni!'l pieniędzmi. Kiedy pojawi ,się księżyc, to dziewczynki obcinają trochę włosy, aby im lepic'j r;,sły . .a mężczyźni głaszczą brodę, gdyż wierzą. że bęc1ó\ mieć tyle pienic;c1zy ile' włosów ma ich broda. .-paJil.C) 5:<' lo Przy bije ,ię a]bo gdy pi sieją, "'ają s.ę nowiu dokonywane są magiczme działania, np. skacze ,il; trzy razy, lek!<:o głowę żelazem czy kijem, by była ona zdrowa i nie bclała. Prz.y nowiu księ~yc jest w pełni, wskazane jest rozpocz,-!ć naWój p;·acl~. Wówczas chl,'sadzą, ponieważ tylko to gwarantuje dobry urodzaj, wtedy także od byw':sela lub zaręczyny. W bezksiężycowej nocy nie rr:zpoC'z.yna ~iC; żad~lej �RECENZJE 343 ""2\Vej pr,ll:Y, kobiety wtedy nie piorą, gdyż "podrze ,się ubranie i bielizna", N;e je sit; ,także głowy, nie tka, nie podkłada się jaj pod 'kwokę, Natomiast wolno .,<('dy r;lba{: drzewo na mzpalkt;, Dziecko u1"odzone w ostatniej fazie księżyca skaL,,~1e jes: na śmierć, n;ltomiast urodzone przy no\viu będzie zdrowe. bogate i szcz<;:~''''j , l i\\'l~. SwiaLlo kSl(;życa oraz plamy na nim zawsze przyciągały uwagę łudu bułgac"-:ego, W zwi'lzku z tym jest sporo łegend i wierzeń. Według jednej legendy kiedyś i;' :valizowały z sobą sloiJce i księżyc. Księżyc świecił mocniej niż słońce, a WÓ\'i,_.:,iS "łoI1c(' wzi(;ł·o .,łajno i zalc~piło jedno oko k'siężyca" i od tego czasu jego świat'; jest słabe. Inna legenda głosi, że kiedyś księżyc znajdował się bliżej ziemi, a:e :ri.lsial sit; oddałić, gdyż pl:wna babcia popychała go przęślicą. Inne legendy mówią ,j plamach na ksi<;życu, że są to - dziewczyna z naczyniami do wody, lub że ~ą '.,; ślady miodu, który ukradł księżyc, lub że jest to młodzieniec, który ukradl le:·,:;esz. Dość J'acj:lll,t1lu jest legenda co do światła księżyca. Mówi się, że k5iężyc L"Vv'sze jest pełny, ale gdy dogoni go słońce, wówczas traci on światło. Dcść raz· :,I;\vszecl1niolle je.,t wiŁ'rzenie, że czarownice ,mogą sprowadzić na ziemię księżyc, J. czym wi,!il' siq zac:emnienie księżyca. Taka czarownica wykonuje działa11ia mar,czne przy pomocy rzeszota i kociolka pełnego wody, lub zostawia na komini-m ',lży bochl:ll chleba, Urodzone dzieci w tej !Samej fazie księżyca znajdują się pod ,!,1ym jego wpływem. Jeśli' jedno z nich zachoruje lub umrze, t.o samo spotka ; drugie dz'ecko urodzone w tym samym czasie. Dlatego nie wolno, by zapraszały ':{: wzajemnie na wC'sl'1a. Kiedy jedno z nich żeni się, to drugie nie wychodzi wówU<iS z domu, Nil' wolno, by spotykały się niewiasty, które wyszły za mąż lub uro,,::'c!y sit; \V tym samym miesi'lcu. Mog'J one .się widywać jedynie, jeśli wymienią :".',il'ś pn:zl~nty, gdyż w przeciwnym wypadku ich dzieci spotka .nieszczęście. Nastt;pnie Iwaniczka Georgi}ewa omawia legendy związane z gwiazdami. Ziola, " 'órym, leczy sit.; chory człowiek. trzeba zostawiać na noc pod otwartym niebem, ; ,by przy pomocy gwiazd nabrały bardziej skutecznych właściwości leczniczych. -:;·'.kże pod gwiazdami zostawia się i na'Siona. Również czar,ownice zostawiają na '.~(; pod gwiazdami swoje koszule w misce z wodą, by mogły skuteczniej dzialać. Przechodz;lc do wierzeń ludowych a powstaniu ziemi autorka podaje, że wed)ug legend dualistycznych, do końca I połowy XIX w" lud wierzył, że zier'l1lę stw,''1:; Bóg p:'zy aktywnej pomocy diabla, który był jego pomocnikiem. Ziemię stwo"r¥! z gliny wydobytej z dna morskiego bądź z piany morskiej, którą przynió,l .1' :ego k:'aju gdz;e "biją siG oceany" lub wziął piasek z morskiego dna i z nieg3 i '.\i(lny! ziemiG. Za wsze jednak pomagał mu diabeł. W środku ziemi Bóg posadził '_'!LĆWO orzechowe, na którym zawiązał huśtawkę, by siC; huśtał. Według innej ler~:;idy pierwotnie ziemia była wielką równiną, łecz była tak ogromna, że niebo nie ;-;,f;glo jej nak ryć:, Bóg nie wiedział co ma robić, dlatego wysłal do diabła pszczółkę, "Y Sif; naradziła jak ma post'wić, Według porad diabła, Bóg z2.czął bić ziemię i w ·,.,yniku begu powstuły góry. Inna legenda glosi, że ziemia pływa na morzu. Wierzy siq. że kO:imus skhlda sit.; z trz·ech części - wody, która zajmuje trzOl ;::;<;ści świata, a czwarla CZt:ść - to ziemia. Dlatego lud wierzy, że gdy na morzu ·:,i.jawi<1jc! siG du'<e lale. nastc;puje wówczas trzęsienie ziemi. Według niektórycf-t ,'.. erzcń z'emia opiera sil: na kogucie lub na żółwiu, żmiji. 11'1 wole, na kiju śłe,tj.('> s~arc,l. lU sKrzydłaeh czterech aniołów, lub na rc;ku Boga, I'nna legenda głosi, .·.t ziery,ia opi'.'ra :;;f: !la trzech drągach, kt.óre w ciągu każdego dnia diabły rąbi'L ., '!llc nOC;l ZllOWU wyrastają Drągi owe znajdują siG pod wodą, która jest pcd , ..tmi'l, Wstr.qsy zi('rni powoduje bawół gdy oprZe się () te drągi, by !Się podrapać, ':Jo gdy gubi rogi, na których opiera się ziemia. Istnieje legenda, według której �RECENZJE 344 ziemia nie rozlatuje się ani z własnego ciężaru, ani ludzi i zwierząt, którzy Ila ni<',i żyją, ani z ciężaru gór i mórz, ponieważ olbrzymia żmija opasuje ją jak obręcz';. Ziemia według i'nnej legendy znajduje się w środku kosmosu. Można się dostać d-, dolnego świata przez grotę, a do górnego świata mogą polecieć jedynie orły. Ziemię lud bułgarski uważa za rzecz świętą. Garść ziemi odgrywa dużą 1'01'; w niektórych obrzędach ludowych. Oracz np., gdy wychodzi po raz pierwszy ora:, całuje grudkę ziemi, łamie kawałek pieczywa czy pieroga i rzuca na ziemię, a także poJ ewa ją winem. Uważa się za wielki grzech jeśli ktoś zabiera się do prac'. z nieumytą twarzą, Jeżeli przed jedzeniem ,oracz nie ma wody, 'by umył n;ce, l:' wówczas wyciera je ziemią, gdyż ona jest "czysta", "Jeśli całujesz zicmię - to caJujesz chleb" - g!Dsi przysłowie bułgarskie. Zostawianie na ziemi obrz<;d-owego pos:łku, gdy chłop wychodzi siać, ma znaczenie magiczne i jest u\vażane za skladan> vfiary dla ziemi. Autorka zestawia bułgarskie wierzenia o drzewie k.osmicznym z wierzenian', innych narodów podkreślając, że pojęcie o nim utraciło pierwotną treść i 1'01<;i ż: zachowała się jedynie jego magiczna funkcja. Z kolei Georgije\va omawia legendy i wierzenia związane z florą. Dość ciekawe są opowiadania ludowe o bluszczu. Bez-dzietni rodzice np. piją napar z blusz'czu. Bluszcz nie daje owoców, gdyż, według lu<iu, przeklęła go Matka BDska, Niewiele jest wierzei1 .bułgarskich związanych z jabłonią, dębem, orzechem w10skim, dereniem. Dość bogate i barwne są nat8miast wierzenia ludowe a zwierzętach. Czołowe miejsce zajmują jelei1, orzeł, wilk, nieźwiedź. koi1, koza, a z gadów - żmija. Wiele z tych legend spotkać m8źna w bajkach Georgijewa omawia także niektóre wierzenia związane z kulturą materialną które mają także semantykę mitologiczną oraz spełniają rolę obrzędową. Do nic: należą: wełna, metal, sól, ogień, woda, które odgrywają duźą rolę w życiu człowieka. Bogate są legendy i wierzenia zawarte w folklorze bułgarskim o żmij i, smok', oraz o istotach nadprzyrodzonych samodiwach, orisnicach ,oraz o C'horobacn którym lud iI1adał cechy ludzkie. Następnie autorka zajmuje się duchami, które według ludu są złośliwe i nie .. przychinie nastawione do człowieka. Słabą stroną omaw~anej książki są częste powtórzenia, co czasami je~t banalnl:-' i nudne. Księżkę, która jest bogato ilustrowana, zamyka królki rozdział omawiając;,' ślady mitologii pogańskiej w kulcie chrześcijańskich świętych, m.in. św. Eljasza i św. Jerzego. Georgijewa podkreśla, że w niektórych regionach Bułgarii czci si~ świętych z taką za mą funkcją jak i pogańskie bóstwa. Praca ta wypełnia lukę w dziedzinie mitologii słowiańskiej. posiadającej wiei': wspólnego z mitologią nie tylko wszystkich Sł-owian, ale i innych narodów śwb- ta. Kole Kiril P e n u s z l i s ki, Skupje 198i3, ss. J76. Makedonski Folkorystyka słowiańska o prac~ poświqcone balladzie narodni baladi, Simiczijeu; wyd. "Makedol1ska Kniga", ostatnich lat notuje znaczne sukcesy jeśli chodz: ludowej. Do II wojny światowej ukazały się spora- �RECENZJE 345 o.ycznie tylko prace o niektórych motywach ba bd ludowych 1. W okresie pow','>jCllnym ogłoszono studium Michaiła Arnaudowa o balladzie ludowej pt. Podzillr mająlku ojcowskiego prze: dwóch braci t, w Belgradzie Hatidza Krnjević wydaLl książkę Zivi palimpsesti iii o narodnoj poezji s poświęcając sporo miejsca niekti;rym motywom ballad ludowych Bośni, a w roku 197'8 ukazała się jej antolog;~j ballad ludO\vych '. Borys Putilow wydał także pracę o słowiańskiej balladzie h,·slorycznej o, a Oldrich Sirovatka pracę Lidove bal ady na Slovacku G. Do balb j bdowych często nawiązuje znany folklorysta czeski Karel Horil.lek 7. Kir] Penuszliski jest kolejnym badaczem, tym razem macedońskich ball;J1 bdowych. W obszernym wstępie do omawianej książki 8 daje wyczerpujący przegląd najnowszych prac naukowych na temat klasyfikacji ballad słowiańskich, om:"wia zbiory serbskie, bułgarskie, a szczególnie macedollskie, w których ballada byl; włączana do różnych grup pieŚ!liowych mitycznych, obrzędowych, religijnycł' .. tpickich, historycznych, hajduckich, rodzinno-obyczajowych itp., a nie byla wyodrębniana jako osobna grupa. ·Penuszliski analizuje następnie pobieżnie poszczególne motywy ballad. Wstę[, te;1 daje sporo cennych informacji o macedońskiej balladzie ludowej. Autor przytacza wypowiedzi znanych baddczy na temat klasyfikacji i pochodzenia ballad ludowych Słowian. Odnosi się sceptycznie do niektórych z tych wypowiedzi, iż ballada \\')'wodzi się z eposu ludowego. Penuszliski podaje, iż w macedońskiej poez;, ludo\\'ej motywów ballad jest pra wie tyle co utworów epickich. Według nieg', w zbiorze np. braci Miladinmvów ballady stanowią 20% zawartych tam utworó'~' T\\'ierdzi on nadto, że w archiwum Instytutu Folklorystycznego Macedonii zebra n ; w latach powojennych okolo 60000 pieśni ludowych, wśród których znaczna czę·'~ - to ballady. Z przeprowadzonych przez Penuszliskiego badań terenowych V".1'nika, że większo·Ść ballad lud macedoński śpiewa podczas świąt, np. na WigiIi;; Bożego Narodzenia, przy obchodach św. Łazarza, św. Jerzego, świąt Wielkano':nych itd., a także na we;:elach, zabawach i spotkaniach towarzyskich. że na iczęściej ballady towarzyszą tańcom ludowym. Podkreśla także, że sporo balla ej macedOllskich posiada podobne motywy z bułgarskimi i serbochorwackimi, a taki:2 ·""idzi pokrewne tematy z albańskimi, greckimi i rumuńskimi. lVlacedollskie ballady ludowe dzieli na osiem grup tematycznych: 1. o ludziach i istotach nadprzyrodzonych, 2. o życiu pozagrobowym, ~. o metamorfozie, + o istr,tach nadprzyrodzonych pr.zepowiadających los noworodkom, 5. o ludziach i z\vierzętach, 6. o dziwnych losach ludzkich, 7. banady historyczne i 8. ballady legercdame, osnute na religii chrześcijańskiej. : I. Sziszmanow, Pesenta =a myrtwija brat w poeztjata na balkanskitc narodi. "Sbornil<: za narO<ini umotworenija", czao;t I, kniga XVH, Sofia 1896 s. 471 - 570; czas t II i Ill, kniga Xl'. J897, s. 449 - 601; M. Arnaudow, Werna Ui newerna Grujowica. Rym istori;ata na baladni'c motile; w norodnata poezija [w:l Oczerkt po bylgal'skija folklor, Sofia 1934, s. 312 - 3~\,: M. Arnaudow, Istorijata na edna balada, Motiwyt "Newesta i gurbe/czija" iM. "Pa.wIeta delij'! j Palc!owica mlada w narodnata poezlja u P. R. Jawrow i P.P. Slawejkow [w:] Oczerki ... s. 331 - 3,5; M. Arnaudow. Żertwa prt gradeż. Beletka ky:n balada/a za wgradena newest<t [w:J Oczerki ... s. 593 - 600. 'M. Arnaudow, Baladni mot.iwi te narodnata poezlja. I, Pesenta za delba nil dl'Q""" bra/ja, Sofia 1964 ss. 400. 'H Rrnjević, Żtvl pattmpsesti il.i o narod.noj poez;j;, Beogard 1981, ss. 309. • H. Krnjević. Antologtja narodnth balada, Beogard 1978, ss. 213. • B. Putilow, Slawjanskaja tstortczeskaja ballada, Moskwa-Leningrad 1965. • O. SirovAtka, Ltdove galady na Slovdcku. Uherske Hradi~t~, 1965, ss. 91. 1 K. Horalek, S!udie ze srovnavocl tolklortstiky. Praha 1966. • K. P9"l>"2Liskl, Makedonskt narodnt baladt. Stropje 1983, s. 5 - 95. �346 RECENZJE JPenuszliski zastrzcga się, że jego zadaniem nie byla ;:maliza licznych molywó\.j b,rJlad, że zajął się jedynie trzema grupami ~ o treści milologicznej, hi:;torycZlll' i i 'J'udzinno-obyczajowej. Ta pierwsza grupa ma, \\'l'dług niego, charaktc'l" mil;dzy:-:~~·odowy. . . Szkoda, że autor, mimo że wspomina o podobiel1stwach tematycznych balbd :n::::cedońskich z ościennymi ludami, nie nawiązuje jednak do odpowicdników w/,.~C;'pujących głównie u sąsiednich Słowian, Serbów i Bułgarów. Nie przytacza \'):.pólnych motywów, co pozwoliłoby p:JZnać szlaki migracyjne i genez<; niektórych wątków. W omawianej książce znalazły się teksty I£G m;~ct'dollskich ballad ludowych, ~lÓl'e dają możliwość zapoznania się z różnorodną ich tematyką. Wśród tych uiVorów są wątki samorodne, a tnkże motywy spotykane IV twórczości ludow..;i jr:.';ych narodów, zwłaszcza sąsiednich ~ Serbów i Bułgarów. Niewątpliwie, omawiana książka pomoże badaczom slowiar'lskiej ballady ludo'.vf'j w rozwiązaniu wielu spornych probl(·mó\\·. z\\'Jaszcza jeśli chodzi o genezę i ·wędrówkę pewnych motywów, co wywołuje dat;jd ożyw'one dyskusje l SPO:'Y ·N.~Tódfolklorystów i etnografó\v. Kale " :Nikola I I i dEack'am ratu Ruch oporu Simi.c:ijew Ć, Momcilo Z I a t a nD v i Ć, Naradne pesme Juźue Srbijc i revoluciji, wyd. "Napredak" Lesko\'ac 1985, ss. 191. o oslobo- w Jugosławii, jak wiadomo, rozpoczął się -ł lipca 19~1 r., tj. p"rę hitlerowskich Niemiec na ZSRR. Walka narodów tego kraju Sl{)'.v;ańszczyzny południowej przeciwko okupantom niemieckim, włoskim i' bułgal'~kim ~tała się inspiracją dla wielu picśniarzy ludowych. Nowe w,jtki, powstale na :(';,:ytorium wszystkich republik kraju, opiewaj,jce czyny bohaU~rskic partyzantów, -.nbogacily repertuar poezji ludowej nowym już gatunkiem. S<j lo bohaterskie _;~Nory liryczne o treści realistycznej, bazujące na znanych wydarzeniach hislorycznych. Opiewani bohaterowie są działaczami ruchu oporu, dowódcami jedno· • .'.~,.'k i zwyklymi pal'lyzantami. Niektóre pieśni mają charakter ogólnokrajowy, inne Tl:ltomiast bytowały na wąskim obszarze, gdzie działał opiewany bohaler. Potwie:'d~'n to omawiany zbiór, który zawiera jedynie garść z olbrzymiego stosu zebra¥Jych na terytorium Serbii pieśni o narodowa-wyzwolcllczej wojnie i rcwolucji. Nieżyjący akademik, Dusan Nedeljković, zorganizował zbieractwo pieśni part y;;:<:nckich w Serbii, których liczba kilka Jat temu sil{gała kilkudziesięciu lysir:cy. " Południowa Sethia, skąd pochodzą zawarte w zbiorze Ilicia i Zlatanovicia pićśni ludowe, była areml nieustannych \v,tlk śmiałych partyzantów. Ob~zar t,'n .:kuj)owany był przez satelitę Hitlera ~ carnt Bułgarii. Nisz, Leskow;lC i Wranje, r;'.'asta poludniowej Serbii -- to ważne węzly komunikacyjne, 1;lcz'lce środk<l\\'ą i::'clropę z Sofią, Salonikami. Konstantynopolem, .;'\,'nami i Alb,mią. Po dziś dzieó ',"zobż linii kc1ejawej Be!gr~ld~Nisz-"Sofiaz:l('h"\\',lły sir: bunkry, \\. których ;;;,;eździly siG oc1dzialy okup;mtów, gdyż lX1l'\F:l[',ci st'rbscy często \\'y,;"c!zali P,)::l!,i po napaści �RECENZJE 347 ·;·:'igi. Tu w!<Jśnie pieśń partyznncka rozbrzmiewala po górach n<ld Jablanicą, Pustą T'~k,], Taplicą, Rasiną, Crną Tra wą, które staly się siedliskiem jednostek party.., ;;'l1cki·ch, dział<Jjących pod dowództwem marszalka Tito. Górzyste tereny połud,,,)wej Serbii, pokryte gęstymi lasami, sprzyjały ruchowi oporu Jugosławii. Wartu 'Jże podkreślić, że żadnemu wydarzeniu historycznemu nie poświęcono tyle pieś;~i . dowych, co ruchowi oporu . . Om<Jwiany zbiÓr jest częścią licznych zapisów llicia, uczestnika walk nar0,'. No-wy!.\volerlczyeh poludniowej Serbii, które do druku przygotował znany fol"'0rY5ta serbski, Momcilo Zlat<lnović. Do zbioru weszło 105 pieśni ludowych, z któ. Olch w;ększość Ilić zapisał po 1950 r. Nosicielami i pieśniarzami ludowymi tych :"HlIÓW byli przeważnie partyzanci. Pieśni te śpiewano w zasadzie w okresie oku.cji, lecz są wśród nich i nowe wątki, np. o zamordowanym w Szwecji amba,dorze .Jugosławii Vladimirze Roloviciu ora: o śmierci prezydenta Tito. Zbiór poprzedza krótki zwięzly wstęp piór'a Momcilo Zlatanovicia, który n3.. ;ązuje do genezy niektórych utworów, Ciekawe są informacje o przejęciu przez .: ..,tyzantów serbskich, macedońskich i rosyjskich pieśni ludowych a ruchu opor~1 :;(ljnie ojczyźnianej Kraju Rad. W południowej Serbii, jak zaznacza Zlatanović, :J'Nstało ,poro wątków a ważnych wydarzeniach i posz.::zególnych bohaterach na. dowych. Heroiczna śmierć niektórych z nich posłuźyła jako inspiracja dla śpie·"Olków ludowych. Pieśń, np. o śmierci partyzan';a Dragoljuba R<adisavljevicia-Top,y, powstała w )'942 1'. i - jak podaje Milivoje Perović "rozbrzmiewa:'1 p0 ",:'ach i dolin<Jch poludniowej Serbii. Spiewali ją idący do walki partyzanci, była ·ja wszakże ulubionym utworem i dla dziewcząt wiejskich. Nucili ją grywając '.;. gęślaeh również st<Jruszkowie. Usłyszeć ją można było również nocą, gdy chlopi ',dzieL kolo rozp<Jlonego ogniska w górach. Nie było czlowieka w poludniowej ',t'l'bii, który by w tym czasie nie znał tej pieśni, nie ma dziś i wioski czy góry, j' !)re by jej nie usłyszały" l. Warto wspomnieć, że dotąd ukazało siG kilka zbiorócv . ,dni p<Jrtyzanekich z poludniowej Serbii 2. Zbiór llicia i Zlatanovicia jest kolejną pozycją, zawierającą ciekawe wątki ~ najnowszych dziejów narodu serbskiego. Utwory te są trwałym świadectwem ,:' gatych tradycji kultur<Jlnych kraju, który od czasów Vuka Karadzici·a nie schcr:i z warsztatów naukowych wielu folklorystów. W wielu pieśniac:h z tego zbioru podkreśla SiG rolę Kraju Rad w walce z fa-:';;zmem. Spor<J cz<;ść opiewa heroiczną śmierć bohaterów narodowych, którzy : ',legli na polu walki z okupantami. Duża część z tych utworów to ballady ,azujące tragil:zny los najbliższych osób partyzantów, które zapłaciły własnym ~·;::ie;n. Wątki omawianej książki są wzrusz.ającą lektui'ą niedawnej przeszłości boh:;."_,;'skiego narodu serbskiego z okręgów Nisz, Leskowac i Wranje. Kole Sirniczijell' M. PCl"ović, .Zapis O j~t:lnoj partyzanskoj peslni, .,Politika", Beograd 18 maja 1952 s. 5. ;: Srpske narodnc partizanske pes-me, Vranje 1966; Crnotravska i teskovacka narodna pcsH.'a ,:·<obodHacl<og rata i revoluciJe, Beog-rad 1967; Narodne pesme Jablani-ce, Lcsk0vca, 1968; SL!.,"j.Ldnc pesrne ostobodHtlĆkog rata juzne S.,.bije, Beograd 197--1:;Miodrag Vasilje ....ić. NC1'oclne T1~e.·j.:;Hje Leskot:ackou kraju, Beograd 196U; Tatomir Vukanović, ST}Jske narodne parti:anske pes,~, Vranje 1966. l �34·8 RECENZJE Slobodan Z e c e v i ć, Srpske J'vluzej, Beograd 19S3, ss. 191. narodne igre. Poreklo razvoj, wyd. Etnograf,>~.< Slobodan Zecević (1918 ~ 19'83), urodzony w m. Mostar w Hercegowinie, należ>: czołowych etnografów powojennej Jugosławii. Ukoi1czywszy studia prawnic~-, i etnograficzne na Uniwersytecie Belgradzkim zdO'bywał następnie specjalizacf; w Anglii i Francj:. Najpierw rozpoczął pracę w rozgłośni radia belgradzkiego, Pi}tem w administracji pai1stwowej, by następnie przejść do pracy w Radzie Kompr:zytorów i w kulturalno--oświatowej instytucji Serbii, co pozwoliło mu podróżow<l: po kraju i badać wciąż żywy i bogaty folklor rodzimy. Szczytowy punkt osiągna'. Vi swej działalności naukowo-badawczej, gdy w 11965 r. rozpoczął pracę w Instytucie Etnograficznym Serbskiej Akademii Nauk. Zorgani,zowa! wówczas na szerok.! ~kalę badania terenowe. Jego nazwisko często widnieje na łamach organu Muzeun Etnograficznego "Glasnik". Zećević był wieloletnim sekretarzem Związku Folklorystów Jugosławii oraz przewodniczącym Towarzy'stwa Etnologicznego Serbii. Częst;, występował z ciekawymi referatami na krajowych i międzynarodowych kongresach, sympozjach i konferencjach naukowych. Ogłosił drukiem około 150 prac. wśród których jest kilka książkowych: Elementy naszej mitologii w ludowych za~ do bawach obrzędowych, Mityczne istoty w legendach serbskich, Kult zmar/ych u Ser: i omawiana monografia Serbskie zabawy ludowe. Pochodzenie i rozwój W pracach tych porusza on sprawy związane z mitologią ludu serbskiego ora·: z religią prasłowian. Sporo miejsca poświęca etnomuzykologii i tai1com. Liczni: swoje prace poświęcił zagadnieniom związanym z materialną kulturą ludowż! Serbów. 'w omawianej książce Zecević odkrywa ważne i nowe karty oryginalnej du· chowej kultury ludowej Serbii. Ciekawe są jego spostrzeżenia i interpretacje oraz wnioski. Jego prace nauko\vo-badawcze cechuje nowatorska analiza. Często stosuj!: -un komparatystykę, co pozwala mu dojść do ciekawych syntez. W języku serb'skim, jak zaznacza autor, pojęcie zabawa ludowa może oznaczać także zawody ;;kakanie, bieg, pchnięcie kamieniem, tj. to, co dziś określa się jako zawody sportowe. Zabawę ludową określa Zecević jako sztukę synkretyczną, ponieważ skład" siG na nią tekst, melodia i ruch. Zabawy obrzędowe zalicza on do najstarszych. Niektóre gry wykonywane były podc.zas obchodów pewnych świąt, inne natomiasl. Z\o\"iązane były z ważnymi wydarzeniami w życiu Serbów. Autor słusznie pod:kreśla, że trudno dziś określić drogi rozwojowe zabaw, gdyż wiadomości o nich posiadamy dopiero od początku X!IX W., kiedy Vuk Karadzić rozpoczął swoją działalność zbieracką. Słusznie zauważa, że niewiadomo jakie gry i zabawy istniejące obecnie w Serbii przyniosły plemiona serbskie, gdy po wędrówce S!owia:1 zajęły tereny dzisiejszej Serbii, a jakie przejęły od tubylców. O zab~.lIvach lud'Jwych, jak twierdzi, można znaleźć informacje w niektórych średniowiecznych freskach i skąpc' v;iadomości w piśmennictwie, ale najbardziej bogatym źródłem są zabawy, ktore :1adal żyją. Niektóre z nich, przekazywane z pokolenia .na pokolenie i pamiętająCe z3'TIierzchłe czasy, przetrwały po dziś dziei1, inne natomiast miały charakter przejŚllOWY i dlatego zostały zapomniane. Serbskie zabawy ludowe, w zależności od strefy geograficznej, Zecević dziel; na kiLka grup - na północną tzw. panońską, gdzie miała miejsce największa wy-o miana kulturalna między plemionami serbskimi a sąsiednimi ludami. Tu obserwują .ię nie tylko symbiozę, ale i antagonistyczne tendencje kultur ludowych Na ziemiach Wojwodiny poza Serbami zamieszkują Węgrzy, Rumunii i inne ludy. bów �RECENZJE 349 ::abawy tu związane są z rolnictwem. Tańce są żywe, kroki lekkie i krótkie, a nóg <e podnosi się wysoko od ziemi. Taniec ma charakter grupowy. Da obszaru środkowego wchodzą ziemie Szumadii oraz tereny leżące wzdłuż :':,ek Morawy, Sawy, Dryni i Dunaju. Po uwolnieniu Serbii spod jarzma tureckiego ; izybyli tu Serbowie z innych regionów kraju i w ten sposób pieśń i taniec n::',:;'aly specyficznego stylu, a potem stąd przenosiły się do innych zakątków kraj'..i. "i ;'zy tańcach tu wykonywanych, ciało kołysze się lekko, ruchy są dynamiczn~, ~,'oki żywe, tak jakby nogi nie dotykały ziemi. >Następnym obszarem jest dynarski. Zabawy obrzędowe, które związane byiy " ,edyś z weselem i procesem prac polowych, dziś tu zanikly, młodzież przeję!;,], poy i zabawy Szumadii. iW obszarze południowej Serbii są bardzo popularne i bcgate tańce ludo .••. ·e ;.faz zabawy obrzędowe. Ziemie te odrzuciły jarzmo tureckie dopiero w 1878 1'. Gra i zabawa ludowa miast i wsi różni się wyraźnie. W miastach obserwuje si;; .·.:pływ orientalny. Pi'l!Y obszar to ziemie wschodniej Serbii tzw. timackie. Zabawom :0·· .arzyszy tu pieśń i orkiestra ludowa. Kiedy tańczy się przy śpiewie kroki są p'J..Dlne, a gdy zadudnią instrumenty muzyczne, stają się one żwawe. Zećević pisze a zabaWach miejskich i wiejskich, które, jak wspomniano, różnią . "';; zasadniczo. Zaba wy miejskie są spokojne, lekkie, odbywają się w zamkniętych l.,)mieszczeniach. Główne miejsce w omawianej książce zajmują zabawy obrzędowe związar:i' 2. kolędowaniem, z obchodami św. łJazarza, zabawa tzw. kralice, w której wspomi..•me są bóstwa Lado i Leljo. Z tego też powodu cerkiew zabraniała tej zabawy. l.i\bawy magiczne, tzw. Dodale, mają za cel wywalać deszcz. Obrzędy związane ~ zapustami, w których zachowały się elementy przedchrześcijańskie, np. gry nocne ·'.ilkół ogniska, mają charakter maskaradowy. Następnie autor omawia zabawy ;.xiązane z obchodami św. Jana. Sporo miejsca w omav,;ianej książce zajmują za[·;·,wy obrzędowe związane z nar-odzinami, z dorastaniem dziewcząt, z weselem, z .pogrzebem oraz z medycyną ludową. Obszernie omawiany jest taniec ludo·.vy >ko zasildnicza część składowa serbskiej zabawy ludowej. Taniec tzw. "kolo" jest :.~wartym lub zamkniętym kołem tańczących osób trzymających s:ę za ręce. \V za,c ",dzie tal'lce są dwukierunkowe - w prawo i w lewo. Przy otwartym kole pro·,adzący nazYWa się "kolovodja" czyli p:'owodyr, a ostatnia osoba "kec" - jedynka .. C;dzie indziej tych tancerzy nazywa się "desni" prawy i "lewi" lewy. Od ::;ch dwóch tancerzy zależy, jak będzie wyglądał tan:cc. Kol<Jvodja musi być d-vi~ryrn tancerzem. Odgrywa on rolę dyrygenta tańczących osób. "Kolo" w Serbii ',;e zawsze jest kołem. Tańczące osoby czasami two:·zą wężykowatą lub prostą .. ;1ię. Potem Zećević omawia zabawy związane z "zabieraniem cudzego plonu". Z"'·:,"lwy te wykonywane są solo. Serbskim zabawom ludowym prawie zawsze towarzyszy muzyka i pieśń. hn .. !a~nie poświęcono sporo miejsca w omawianej monografii. Często, jak zaznacza ;: ,t tor, tekstowi pieśni podporządkowana jest melodia. Bywa jednak i tak, że za·, ·[·.•wom nie towarzyszy żadna melodia. P.odczas wyk<Jn,mia tych zabaw słychać tylko '.vtmiczny stuk kroków lub dźwięk biżuterii. Zecević zalicza zabawy do najbardziej .., chaioCZnych. Z.anim zaczęto używać instrumentów muzycznych, jak twierdzi autor, ;c.;bawom i grom towarzyszyła pieśń ludowa, wykony·.\·ana przez jedną lub kilka . "ób. W żellskich zabawach obrzędowych nie śpiewały tailczące dziewczyny i koc;ety, lecz nie biorące udziału w zabawie ich towarzyszki. Rzadko zdarzało się, uy POOL zas Z" ba w śpiewała tylko jedna osoba. Często zaczynała śp:ewać jedr:a �350 RECENZJE o£oba, a zaraz pJdch wytywaly plesn pozostałe uczestniczki. Czasami tekst p:e:.· nie ma żadnego związku z zabawą, innym razem natomiast pokrywa się z n~·). Słusznie podkreśla Zecević, że przy towarzystwie kapeli ludowej osoby bi()rą~ celzi"ł w zabawie poświęcają wiele uwagi grze. -Książkę zamyka obszerny spis nazw zabaw ludowych. Ogólnie biorąc, lektura jest pożyteczna i wypełnia lukę w nauce, gdyż g,'j i zabawia ludowa Serbii nie była dotąd specjalnym przedmiotem badań etn.~gr:.ficZY1ych, szczególnie jeśli chodzi o jej pochodzenie i rozwój. Kole W. tow. Simiczijew P, A n i k i n, Byliny, Metod wyja.snienija istoriczeskoj chronologii Izdatielstwo MJskowskogo Uniwiersiteta, Moskwa 1'91814, ss. 2-88. LcarijCf11- Władimir Anikin należy dziś do czołowych badaczy rosyjskiej twórczości 'kdowej. W powojennej bibliografii Kraju Rad często figuruje jego nazwisko. Wyd.d <)n dotąd wiele wartościowych prac naukowo-badawczych, wśród których spo' .. monograficznych o rosyjskiej poezji i prozie ludowej. Jego prace są cytowane prz', ć folklorystów zajmujących się rosyjską literaturą ludową. Głębokie i now<ltorsk' są myśli profesora Anikin<l. Jakkohviek 0<: XIX w. dotą<! rosyjskiej twórczości 1"dowej poświęcono liczne prace badaczy reprezentujących różne szkoły, jednak om','wiana monog-rafi2. autoTa wyróżnia s.ię nowatorską metodologią. Ostatni,o sp.:' pióra tego świetnego znawcy rodzimego folkloru wyszło kilka książek '. Omawiana mO:'lOgrafia, jak Z<lznacza cautor. rozpailruje byLny rosyjskie "z punktu Wiidzenia odbicia w .ni·ch historii idei obyczajowych cech okpesu Rusi K;jowskiej i następnych czasów". Dokonuje on analizy wątków i ich odpowiednikó·.'. na tle wydarzeń historycznych, przestrzeni i czasu w porównaniu tych utworól< e;Jickich z innymi rodzaj<lmi i gatunkami rosyjskiej twórczości ludowej. Mon'·grafia jest adresowana do studentów, doktorantów i miłośników folkloru ros}';skiego. Składa się ona z dwóch wzdziałów: 1. Tradycje byliny o Dobryninie wa> czącym z wężami i analiza history·czna jej wariantów i wersji i 2. Tradycje byli'-':; o Sta wrie i analiza historyczna jej wariantów i wersji. W rozdziale pierwszym Anikin roz.patruje teoretyczno-metodologiczne podejśc cdo an<llizy byliny \V dotychczasowych badaniach. Dokonuje klasyfikacji wariantćh', i wersji, poszukuje ewentualnego hist{)ryczno-chr<ll1ologicznego stosunku grup i we,sji. Omawia czas i przestrzel1 zapisów wariantów. Po,ównuje tę bylinę z p:eśnian. religijnymi. Na końcu rozdziału rozpatruje treść utworu w stosunku do konkretn~'j C1Tgumentacji historycznej. Rozdział drugi zaczyna od podejścia historycznego do analizy byliny o Staw1"" w ważniejszych pr<lcach naukowo-badawczych. Potem omawia wersje i grupy w" riantów nawiązując do niektórych uwag historyczno-chronologieznych. Następ!ł:' p~rusza zagadnienia ewentualnych historyczno-chronol<Jgicznych wersji i grup b.~liny. Obszernie omawia argumentację geograficzną oraz rozpatruje slosunck 'k.i J \"1. P. Anikin, Teorieticzeskije mieni, wypusk 3. Mos·k\va 1980, ss. SI·:wa 1981, ss. 960. prob1iemy istorizma bylin 120; W. P. Anikin, Russkoie w naukie naTodnoie sowietskogo tworczestwo, \vr,i~ _ l'v!. �RECENZ.JE 351 . bj'iilly do bajki ludowej. Jl'st lu także mowa o historyczno-obyczajowej argume!1. t<lcji ; ścisłym ustaleniu chronologii. ~a z<lkończenie rozpatruje sens ideowo-art ys;yczny j<1ko argument. W monogr<lfii tej autor uj,1wn:ł swoją erudycję, doskonałą zn,"j-'mość epe,"l j'.(\:,yj"kiego. Rozpatruje on tu d\l'ie diametralnie różne byliny d{)chcdząc do wn;';,ku. że tC{)l'ia tradycji stosowana do analizy pozostałych bylin m{)że być taka sameJ. Antkin wyklucza zawod,)wych i pólzawodowych śpiewaków p:eśni religijnyc', jDko twórców bylin, Do l<1kieg{) wniosku dochodzi po zbadaniu mas,owych trady:ji poetyckich w epice. Odrzuca także teorię niektórych badaczy twierdzących, Ż~ Z:1ane warianty bylin były uzałeżnione od twórczości bajarzy wiejskich XVHi- XX w. Takie bowiem podejście d{) badania eposu ludowego jest niC'zgodne z ,;::lsDdami niedoceniania podstaw tradycyjnych bylin, tj. zachowania w nich Wi'~l' ez;edzicmych z twórczością pop:'zedzających wieków, zwłaszcza w treści, którą r.ie można interpretować jako schemat bez treści, wypełniany osobistymi, his'·~rrcmie późniejszymi wkładami artystycznymi pieśniarza i autora. Istnienie licznych odpowiedników i wersji poszczególnych bylin, świadczy według Anik<,," o rozprzestrzenieniu m{)tywóv, archaicznych wątków. Rekonstrukcja archaiczneg" s;,mu eposu rosyjskieg{) jest bezwzględnie możliwa, ale, jak twierdzi aut{)f, P;L'zebna jest ;l!1aliza w,;zy,tkich wątków bylin i ich wariantów. Kole Rado 1983. R a d e;; C: l' k, Slol"l'Ilske llo:[Iende. Wyd. Cankarjeva SimicZ'i.jew Zalozba, Ljublj'!cn ss, 311. Rzadko docieraj'l do Po!:;k: książki w języku slowel1skim, zwłaszcza zaś etl1C!,g:'aficzne i folklorystyczne. Kraj ten więc i jego twórcz'ość ludowa są mniej znan:; w ,z,erszych kręgach społeczet'1stwa pol~kiego. Słowenia, która od IX w. uzależniol'.:l p:'zez Franków, weszła następnie IV skład cesarstwa rzymsko-niemieckiego, a "J::! ,XlV w. pozostaw<1ła pod władzą Habsburgów aż do 191:8 r., a po za kot'1czel'L; I wojny światowej weszła w skład Jugosławii z wyjątkiem części pÓłnocno-·nchodniej i północnej, które nadal znajdują się pod panowaniem Włoch i Austr.' \V okresie długowiekowej niewoli w miastach słoweńskich rzadko można byt-, u:,łyszeć mowę ojczystą, a jedynie wieś pielęgn{)wala prastare zwyczaje i obycz<l j'e:, \),)gatą poezję i pwzę ludow<1 oraz język słowiański wladcy Samcmu. Literatur:, p:sana miała tu utrudnione \\'arunki rozwoju, a jedynie utwory ludowe przetrwat:r_ przekazywane w śro,dowisku wiejskim z pokolenia na pokolenie. We wstępie omawianej książki Rado Radescek pisze o pochodzeniu legud siowe11skich, wśród nich znajdują się utwory, w których przeważają elementy p',gal1skie. W niektórych \vystępują istoty nadprzyrodzone, gady biblijne. Więk;;~:.. część jednak, to legendy zwi'1Zane z wydarzeniami his't<>rycznymi XII - XIX· w .. z budownictwem sakralnym. Kilka legend opowiada o Turkach, o klęskach żywiołowych o gradobiciu i jX)wodziach, jakie nawiedzały Slowenię, o strasz'~cych duchach, o duchach buduj'lcych kJściół, o mostach, z-N:~rzętach domowYC'1, () ~iłach lladpayrodz.mych, o zaborcach Rzymianach i Niemcach, () święty,;:' ka;nieniach. o jeziorach i potokach górskich, o zatopionym dzwonie, o krwawy:i1 ś2adach w /-,')rach, o pożar:Jcll i skamienialych swatach, o budowie miast i os"i. �352 RECENZJE Książka jest bogato ilustrowana. Autor zamieszcza 36 zdjE;ć illform~llllrów, Da Jj';Jążki załączył mapę Słowenii ~ wyznaczonymi miejscow,)ściami skąd pochod~ą zebrane legendy ludowe. Mankamentem książki jest brak metryczek pod każdym z utworów. Nie jest podane skąd dana legenda pochodz~, kiedy, od kogo i przez ;. ogo została zapisana. Mimo tych braków jednak zbiór ter niewątpliwie jest cie'\'<1wy, pozwala bowiem ba·daczom prześle,dzić drogę rozwojową tego gatunku tworcwści łudowej w jednym z małych krajów Słowiańszczyzny. gdzie mimo \\':ej.J.viekowej niewoli legenda podtrzymywala lud na duchu. iLegenda, stanowi jak wiadomo, odrębny gatunek t\yórczości ludowej ści;;le i oviązanej z dziejami danego ludu i odkrywa ciekawe karty z życia spoleczno-poi:.tycznego, właściwe dla danego re~ionu. Wlaśn;e takich oryginalnych i ciekawych informacji dostarcza omawiana książka, Kole Simi.c:ijl'w Tomisław ,c' -;. To d o r o w s ki, Kuzmall S.::apkarPlc, \\'yc., .,Misla", Skopje 19.32, 2:97. Na półkach ksiE;garskich S.R Macedonii znalazła się ;';siążka Tomisla\\'a TGd,;)wskiego o znanym zbieraczu utworów ludowych, Kuzmanie Szapkare\\'ie, G.jy t, i1 entuzjasta folkloru rodzimego wydal w Sofii (1891 - W9'4) w 9 woluminach ,',,"oj 2 bi6r utworów ludowych, jego imię zaczęlo się pojawiać' we wszystkich pracach ,',<lukowo-badawczych poświęconych f.olklorystyce maCL'dol'lskiej. Autor o;nawia::ej k,;ążki nie odkrywa co prawda nowych kart z życia i dzialalności tego zbie" :r"eza, niemniej jednak wyłuskał wszystko co wiąże się z okresem, kiedy Sza]karew wszedł w poczet odkrywców bogatego folkloru ludu maCt'dOl\skil'go, Todorowski dokonuje przeglądu historycznego Macedonii okresu 30 - 80 lat n:i";'mego stulecia, zwlaszcza zaś miasta Ochry d, skqd pochodzil zbierano POLe'm z•.jmuje się jego wędrówkami po Macedonii, gdzie pracując jako nauczycie! \\' roi.rych miastach nawiązywal liczne kontakty ze swoimi rodakami, Nas[(;pnie omawa :,-;,pGnujące zbieractwo Szpaka:-ewCl, który odkryl wiele archa~cznych i unikalnych '>'ltków zarówno epiki jak i macedońskiej liryki ludowej. Zbieracz ten znany jest także jako zapalony entuzjasta bajki, legendy, przyt','JN i zagadek, obrzędów i wierzeń lu·dowych. W jego zapisach znajdują "ię ró.\(:';<'ż ciekawe inf'Ormacje i materialy o medycynie ludowej, o zabawach. Todorowsi>:i ;.>:ze także o działalności S.zapkarf'wa jako autora podn;cznikow szkolnych. W 0;;"''':'"H' kiedy żyl, jego ojczyzna znajdowała się pod panowaniem Turcji i edukacja d~jeci była bardz,o utrudniona. Jeśli istnialy szkoly. to lekcje odby .••... ały s:ę \\ j.;Ly,ku greckim. Do nielicznego grona 'nauczycieli, kt6rzy wprowadzili do szkoly j~:;:yk ojczyst.y, należał i Kuzman Szapkarew. Był on autorem 8 podręcznikóv, ;;·"in. elementarza i podręcznika dla klasy II oraz gramatyki i geografii. Zbier~:i:z :~';; byl również autorem biografii dwóch braci - Dymitra i Konstantego !\Iiladi:u'c,uwów, którzy swoim zbi,orem macedońskich pieśni ludowych, wydanych \\' L;1fi2ebiu w 18611 r., stali się prekursorami dla następnych licznych zbierany !LJculońskich utworów ludowych. Dalej Tod.orowski omawia polemiczne artykuly Szapkarewa, który broniąc języ;'a, h ·storii i k ,lIury ojczystej, polemizowal z autor:lmi ościennych krajów, Gef" �RECENZJE 353 gujących odrębności narodowej Macedollczyków. ,\v omawianej książce znajduje się rozdział o stanie badatl .nad działalnością SZ3pkarewa, a także pod:lne są dane biograficzne oraz wykaz jego prac ogłoszo!łych drukiem w latach 1864 - 189,5. Jakkolwiek T:;mislaw Todorowski przeznacza omawianą książkę dla wąskiego gl'i,na ;;pecjalistów, to jednak ma ona szersze znaczenie, gdyż nie ogranicza się tylko do f{)lklr;rystycznej działalności Kuzmana Szapkarewa, lecz zawiera informecjc o sytuacji polityczno-ekonomicznej Macedonii IV XIX w, oraz o kontaktach zbieracza z jego współczesnymi ziomkami i z wybitnymi oso'bistościami sąsiednich krajó,\' ,dowiatlskich. Kate Simiczijew � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf170734405d7345945f749bb1e1742a.pdf 307d0f36980f301940eb389da905cd6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1922 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1784 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.403-408 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESe! I. STUDIA I ROZPRAWY . ,zy D a m l' () S z, Kształtowanie się podstaw teoretycznycb i pojęć podstawowych w polskiej etnografii i etnologii lat międzywojennych . -,{"tarzyna K l' e Jl z, Richard Thurnwald - zapomniany "furJJfi:cjonalista"? .Hanna C z e l' w i ń s k a - B u r s z t a, Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa j jej reccpcja na gruncie strukturalistycznym : d1a T u l' n a u, Ubiór jako znak '\o'jcicch B u l' S z t a, "Piśmienność" jako czynnik roZ\vojowy systemów wiedzy kulturowej Z 'ha S t a s z c z a k, Na marginesie realizacji Słownika Etnologicznego . ')algorzata K i t o w s k a - Ł y s i a k, Kazimierz Mokłowski (1869 - 1903) i jego stanowisko w sprawie tzw. stylu narodowego w arch.itekturz€ polskiej. 3 29 51 67 85 99 105 II. ARTYKUŁ Y S e t k o w i c z, Koza w gospodarce i magii pas ter:okiej Beskidów l' s k a, Obyczaje i obrzędy związane z naroc1zinam~ i obrzezaniem w Tunezji ..'·,na B l' Z o Z o w s k a - K l' a j k a, Czas "świecki" i ,.świąteczny·' we współczesnej ludowej poezji podhalańskiej E ·że·na O s t l' o m ę c k a - F l' ą C Z a k, Pierwszy kwestionariusz etnograficzny w Słowenii pióra Polaka - Emila Korytki ,',)jcicch Ł y s i a k, Chojno i j€go mieszkańcy w opin'ach 3ąsi,ldów ".1 12:J l,. "ma B a HI. OMOWIENIA, 'Jarek 141 149 171 183 MATERIAŁY G a w ę c k i, Polskie pozaeuropejskie badan;,a etnograficzne Asyryjczycy: nowy obszar badań etnografa? Rj·szard K a n t o r, Kluby parafii Zaborów w Chicago i ich działalność na rzecz rodzinnych wsi. Wprowadzenie do temaiu .':':,;nisław B ł a s z c z y k, Etnograficzne zobrazowanie regicnu międzyrzeckiego .eJ., drzej Ro m a f] o w s k i, Muzeum Etnologiczne w Lipsku L szek D z i ę g i e l, Współczesni 2.01 213 219 231 239 IV. RECENZJE T.,Jlikacje amerykanistyczne z Węgier i Czechosłowacji (Ryszarc/ Tomicki) .s:;.andynaw:icy antropolodzy o tr:adycyjnej gospodarce pastersk:ej i jej vspekcie ekologicznym (Leszek Dzięgiel) l' <lania nad ideałem piękna Zydów Europy Wschodnioj ze szczególnym u\\'zg!l{dnieniem chasydyzmu (illatgorzota Bennison) L., ;kalna rekonstrukcja przeszłości kultury środowisk;: .. O książce Franciszka 251 ZoO 269 �4;:4 SPIS Kotuli, Tamten Rzes;:,ólc, czyli 1985 (Józi!1 BurSZ!a) TIlESCI lcędrówka po zaką,kach i histoni Romulos Vulcane.ócu. Dictionarde etnologie. 1979 (Zofia Staczczak) Vaclav Frolec, Josef Varcka. Ldov'" architeklura. E~lCyk!opedie. mi(Lstu, . 198:1 (Zofia StGs::czak) Edmund Leach. D. Ala~l Ayc;:ck. Slructuralist Interprela~;()ns uf Bd)lic:al Myth. London 1983 (Michal Buchowski) S:awoj Szynkiewicz. Rodzna pClste;'ska w MJ:lgoljj, 1981 IZbignint' .!asi£:lc;cz Tle Fishing Culture of the World. Studies in Ethnology, CUHur'IJ Ec:ul,jgy and Folklore. 1984 (Waldemar Kopcz'b!iiski) Dick A. !Papousek. Potlatching, Warefarc and Raiding among Lhe S;utiWl'O KwakiutI: Some ConsidcraLons. 1982 (Anclrzej Romanowski) Richard M. Bernard. The Melting Put and ,the Altar: Marital Assimilalion in Early 20-th Century W'scunsin, Minneapolis. 1980 (Andrzlj Lipski) .Jurij W. Bromlej. OCinki tieol'ii etnosa. 1983 (Grzegorz Peiczyński) P. I. Puczkov, Etniczeska:a situacija w Okieanii. 1983 (Ryszard Radzik) N, A. Alekseev, Szama:lizm tju1'kojnycmych narodov Sibirii. 1984 (Woj<:i.:ch Lysiak Le~ Pyrenćes et les CarpJtes. Xve - XX,; sićcles. 1981 (Jacek Bednarski! Byt i kultura Belarusau. Tezisy dokladau, 1984 (Franciszek Sieticki) Vaclav Fro'eca kJlektiv. Horni Ve~'tonice, Spolccenskć a kulturni prom0ny jihomorawske vesnice, 1984 (A 1i11a Szyf eT) T,,,ri'sa Komorowska. Gluger. Opowieść bi 3raiiczna, 1985 (Józef Burszta) 8':a:)1S1awa Kośdelecka. Dziej;:> Polonii w D:mii w latach 1892 - 1940. \g83 (Ryszard Kanwr) F!ur:an Stasik. Pol~k'l emigracja zarobkowa w Stanach Zjednoczonych !\Incryki (18605- 1914). 198:; (Ryszard Kantor) Szczepan Zachariasz Jablot1ski ZP, Jasna Góra. Ośrodek kultu maryjnego (1864 - 1914), 1984 (Ryszard Kantor) EDdie Erzsebet. Egy magyarorsz:lgi lengyel falu hiplalkozasa. 1984 I A lilln Szyfer) Katica Bene 1983 Bosr-ović, (Barbara Konavle - tekstilne ruk,oivorstvo i n<lrod"a nośnja, Bazieiich) G. S. !VIaslova, Narodnaja odieżda v vUótccnoslavjanskich tradycjonnych obycajachi obrjadach XI - XX vieka, 1984 (Alicja Bednarczuk) Helene und Rudolf R'edinge~', Einfaches Webe,:l, 1980 (Teresa Fao/kawska) H:.'lene und Rudolf Riedingcr, Topfern a Ja mexican<l. Einhundert ausfuhrlich beschreibene Beispiele. Eine Einfi.ihrung in Meterial, Technik und Oekoratio:l, 1983 (Terese: Fa!kowska) A. ~II. Sagalaev, Mifologia i verovanijaaltajcev. 19'04 (Wojciech Lysiak) A N. Meszczerjakov, Japoil~ki2 legendyoczudesach (IX - XI v.). 1984 (Woj ciec h Lysiak) Rasskaja svadebnaja poez:ja Sibiri, 1984 (Bogdan Rudoll Russkije narodnyje skazki Sibiri o czudiesnom koni'e. 198~ (Bogdon Rurioi) h.nnianskie narudnyje skazk:. 1984 (Bogdan Rudol) Malsagova. Skazki i legendy Inguszej i Czeczencev, 1983 (iVojc:icch Lysiuk) Kupalskij-a i pjatrouskija pesni, 1985 (Franciszek Sielicki) Jwa:1iczka Georgijewa. BylgJ,'ska nal'Odp.a mit0logija. 1983 (Kole Simi,czi)ew) Ki,,'il PenuszliskL Makl:dons:'\:: :~arodni b:dadi. 1983 :Ko!e Simiczijell') Niko!a IIić. lVIomcilo Zlalado;·ić. Narodne pesml.' Juzlle Srbije o oslobodilackom !'atu i rc\··oluciji, 1935 (J\.o:c Sim~c2ijetL') :lII �SPIS TREŚCI S1.obod<Jn Zecević, 8rb,ke narodne igre. Por.el<.lo i razwoj, <05 198:3 Kol~ Simiczi- jew) 348 W. P .. Aniki:1. tU\!. 198.. By!.!!}'. :\iL:~od wyjasnenija (Kole :s uniczije istur:czeskoj chrolJu.ogii varijan- :'::-'0 tv) Radu R:\dcscdc, Slovcnskc kgC:ldc, 1983 (Kole Simiczijcw) Tumislaw Todorowski, Kuzman Szapkarew, 1982 (Kole Simiczijew) :;) l ;;:'2 V. KRONIKA K. .:l1'e:-encja nl. ..I';·olJ!emy k:asyfikacji i jndeksowan:a całości edycji .,Dzieł wszystkich" O"kara Kulberga (poznali, 19 listopada 19-85) (Witol.d PTzewoźny) lN'ystawa "Indianie Ameryki Puludniuwej" (Janusz J:,skulski) Dzień lVIuzulmali:iki w Pienięż.nie (Sławomir Więcek SVD) Współpraca naukowa między Instytutem Etnologii UAM w Poznaniu a Instytutem Etnolugii Scrbsk:cj Akademii Nauk i Sztuki oraz Katedrą Etnologii Uniwersytetu w Belgradzie .(Irena Kabat) 20 lat Podyplomo\\'ego Studium Etnografii UMK w Toruniu (Spraw.ozdanie z se.-ji naukowej) (Janina Cherek) O sesji na temat ..Charakteru narodowego Polaków" (Ryszard Kantor) Kołu ZainteresowaJ1 Kulturą Łużyczan przy Oddziale PTL w Poznaln~u (Kazimierz Fedyk) 35~ :,;)8 3fjO 3iiJ :,tj" :';u8 370 Ul Konferencja poświęcona badaniu mniejsz'oś'ci narodowych. Bekescs.aba (WRL) 2 - 4 października 1985 (Janusz [{((macki, ElGa SCiClawska)jJ! KO:'1'erencje. zjazdy i inne spotkania uwzglqdnia!ącc prublema~yk~ etnugla[iczną w '983 i 1984 roku (Grażyna Ewa Karpińska) Sprawozdanie z dzLlblno~ci Zarządu GiównegoO Polskieg.o Towarzystwa Ludoznawczego za okrc,-; od 1 września 1983 de 31 sierpnia .193·5 roku (Anioni Kuczyi'lski) :1"72 ';77 VI. I:--.fMEMORIA'M AD:un~ Janiszewski (1909 - 1085) (Kazimierz Budzik) Maria Łomnicka-Bujakowa (1901 - 1985) (Halina Kenarowa) E;11il Jcws'ejewicz Fradkin (1921 - 1984) (Jan Gurba) Giza Frankel (1895 - 1984) IJ. BJ Gracjan Bojar F'jalkowski (11nna Mosiewicz) Maximilian B;-aun (1903 - 19854) (Kale SimiczijelV) J"J:a'l Toliri,-;k: (l910 - 1<:)36) (Maria Antos, Antonina Lubecka) �CONTENTS I. STUDIES AND DISSERTATIONS .Jerzy D a m r o s z, Creation of Theoretical Background and Basic Terms in Polish Ethnography and Ethnology in the Interwar Period Kc~tarzyna K r e n z, RchaT Thurnwald - a Forgotten "Funchonalist"? . Hó{;ma C z e r w i ń s k a-B u r s z t a, Theory of Arnold van Gennep's "Rites de Pass'age" and its Reception on the Structuralist Ground hena T u r n a u, Clothes as a Sign Wojciech B u r s z t a "Literacy" as Developmental Factor of Culture Knowledge Systems Z(",fia S t a.s z c z a k, Realization fu the Ethnological Dictionary ;\Ic.łgorzata K i t o w s k a-L y s i a k, Kazimierz Moklowski .(1869 - 1905) and his Attitude ta a Question of the So-called National Style in Polish ArchitectUTe 3 2!J 51 67 85 9!J lOS II. ARTICLES JCi', S e t k o w i c z, A Goat in Farming and the Beskid Shepherds Magic on the Background of Ancient Beli.efs and Vegetative Rites AJ,na B a r s k a, Cus1toms and Family Rites Connected with Birth and Circumcision in Tunisia A';n.a B r z a z a w s k a-K I' aj k a, The Concepts of "Secular" and "Festive" Time in Contemporary Folk Poetryof the Tatra Region Bi;i:ena O s t r a m ę c k a-F r ą c z ak, TheEarliest Ethnographical (~uestionnaire in Slovenia by the Pole Emil K,orytko \V<;jcicch L y s i a k, Chojno and its Inhabitants in the Opinions of their Neigbors 125 141 H9 171 UI3 III. MATERIALS G a w ę c k i, Polish Ethnographical Investigations outside Europe D z i ę g i e l, Contemporary Assyrians: New Area of the Ethnograph's Investigation? rtyszard Kantor, Clubs of Zaoorów Parish in Chicago and their Activity in FaVOr of Home Village. An Introduction to the Topic S,anisław B l a s z c z y k, An Ethnographic Illustrati-on of the :V[jędzyrzecz Region ....• ;~-drzej R o m a n o w s k .i, Ethnological Museum in Lipsk :\Iarek 201 Lcsl'..ek 2U 2Ul 23'1 23'~ lV. REVIEWS Americanistic Publicat'ons from Hungaryand Tsch€choslovakia (Ryszard 1'0- Economy and micki) Sc?ndinavian AnthropologiSlts about the Traditional i ts Ecological Aspect (Leszek DZięgiel) 251 Pastoral 26() �407 SPIS TREscr Investiga,ions 0:1 lhe Ideal of Beauty of East-European Jews with Particular Regards lo Chassid;smu~ (Ma!gorzat'a Bennison) A Unique Reconstruction of the Past ,of Environmental Culture, F. Kotula, Tamten Rzeszów, czyli wędrówka po zakątkach i historii miasta, 1985 (Józef Burszta) 272 Romulus Vulcanescu, Dictionar de etnologie, 1979 {Zofia Staszczak) Vaclav Frolec, JO.ief Vareka, Lidova architektura. Encyklopedie, 1983 (Zofia Staszczak) Szyfer) 2':1 2'32 23:> 2,n 291 2~H 2), 2~1:J 3~2 3&5 31117 3~J :n: 31'~ Bene Bosković. Konavle 1983 (Barbara - teksti1ne rukotvo.rstv>o i naTodna nosnja, Bazielich) G. S. Maslova, Naroonaja odieżda v vostocno.slavj:an:skiich tradyej-onnych obyrajach i obrjadaeh XIX - XIX vieka, 19'84 {Alicja Be1tdarczuk) Helene und Rudolf Riedinger, E.1nf.aches Weben, 1980, (Teresa Falkawska) . Helene und Rudolf RiedingeT, Topfen1 ,a la mexicana. E1nhundert ausfiihrLich besehreibene Beispiele. Eine Einfiihrung 'in ,MateriJal, Technik und Dekol'ation, 1983 (Teresa Falkowska) A. M. Sagalaev, Mif,ologia i verovan'ija altajcev, 1984 {Wojciech Łysiak) . A. N. Meszczerjakov. JapoJ.l.Skie legendy -o czudesaeh OX - XI v.), 1984 (Wojciech 277 3n Kantor) Florian Stasik, P,olska emigracja zarobkowa w Stanach Zjednoczonych Ameryki 1865- 1914, 19'85 (Ryszard K'antor) Szczepan Zachariasz Jabłoński ZP, Ja<s:na Góra. Ośrodek kultu maryjnego (1864- 1914), 1984 (Ryszard Kantor) Booie Erzsebet, Egy magyarorszagi lengyel falu taplalkozasa, 1984 (Anna Katiea 2T'! 275 Edmund Leach, D. Alan Aycock, S:ructU'ralist Interpretations of Biblical Myth, 1983 (Micha! Buchowski) Sławoj Szynkiewicz, Rodzina pasterska w Mongolii, 1981 (Zbigniew Jesiewicz) The Fishing Cultureof the World. Studies ,in Ethnology, Cultural Ecology and Folklore, 19854 (Waldemar Kopczyński) . Dick A. Papousck, Pollatching, Warefare and Raiding among the Southern. K\\'akiutl: S:Jme Considerations, 1982 (Andrzej Romanowski) Richard M. Bernard, The Melting Pot and the Alitar: Marital Assimilation in Early 20-th Century Wisconsin, Minneapolis, 1980 (Andrzej Lipski) Jur;j W. Bromlej, Ocierki tieorii etnosa, 1983 (Grzegorz Pelczyński) P 1. Puczkov, Etniczeskaja situacija w Okieanii, 1983 (Ryszard Radzik) N. A, Alekseev, Szamanizm tjurkojazycznyeh narodov Sibirii, 1984 (Wojciech Łysiak) Les Pyrenees et les Carpates. XVIe - XX~ siecies, 1981 (Jacek Bednarski) Byt i kultura Belarusau. Tezisy dokladau, 1984 (Franciszek Sielicki) Vaclav Frolee a kolektiv, Horni vesi'OOice. Spol~enske a kultuTni promeny jihomorawske vesnice, 19S4 (Anna Szyfer) Teresa Komorowska, Gloger. Opowieść bi,ograf.ic:zma, 198'5 (Józef Burszta) Stanisława Kościelecka, Dziej.e Polonii w Darui w latach 1892- 1940, 1983 (Ryszard 21;9 Łysiak) Russkaja :;vadeb.n<lja poez:ija Sibiri, 1984 (Bogdatn Rudol) Rus.skije narodnyje skazki Sibiri 'o czudiesTIom konie, 1984 (Bogdan Rudol) Armianskie narodnyjeskazki, 1984 (Bogdan Rudol) Malsagova, Skazki i legendy Ingu:szej i Czeezencev, 198,3 ('Wojciech Ł'lIsiak) Kupalskija j pjatrouskija pClSni, 1985 (Franciszek Sielicki) 3~~ 31.-; 31~ 32r~ 322 32:;: 32, 33q, 333: 336 33T �408 SPIS TREseI Iwmliczka Ge'orgij~wa, Bylgarska narodna mitologija. 1983 (Koić Simiczijew) KiT,il Penuszliski. l\1akedonski !'Jarodni balladi, 1983 (Kole Simiczijf'w) Nikola Iiić. :Vlomćilo Zlatanov,ić, Nar'odne pesme Juzne Srb;je a oslobodilaćkom ratu i l"evoluciji. 19'35 (Kole Simiezijew) Slobodan Zećcvć, Srbskc narodne igre. POl'ckJ.o i razvoj. 1983 (Kole Simiczijew) W. P. Anikin, Byliny, Metod vyjasnenija 'storiczc$koj chroLlolog.i vai'ijanlov, 1984 (Kole. Simiczijew) 340 JH 3-i:J 343 350 Rado Rl.deśćek. Slovenske 1egende, 1983 (Kole Simiczijeu:) Tomislaw Todorow,kL Kuzman Szapkarew, 1982 (Kole Simiczijcw) 3.51 :)J~~ V, CHRONICLE A Conferencc on Problems of "Complete W'orks" (Witold of Classifying and Indexing of the Whoie Editio:l of Oskar Kolberg (poznań, November 19, 1985) Przewoźny) ci,).' Exhib'tinn on "Ind'ans of South America" (Janusz Jaskulski) :iidslim Day at Picniężno (S:((lvomir Więcek SVD) Sc;entific Cooperation between the In.3titul.e of Ethnology of A, Mickiew'cz Uniwersity in Poznań and the Institute of Etnology of Serbian Academy of Sciences and Fine Arts and between the Departame~lt of Ethnol0gy ·of the University in Beograd (Irena Kabat) 2U Y€ars 'of Pustgraduate Studies of Ethnography at :VI. Kopemik Univerity in Toruń (Janina Cherek) Symposium of N"tional Charakter of Poles (Ryszard Kantor) A Group of I:1terest uf Lusatian Culture at the Branch of P. T. L. ill Pozl:al1 (Kazimierz Fedyk) III CUnfercnce Devoted to the Invcstigat:oll of Nat'{JJlal Minurities (Hung<.li'y). Ootober 2 - 4, 1985 (Janusz Kamocki, Ewa Sadowska) 'Conferences, Congresses and other Meetings Cuncerning Eth:lOgi'aphical P"Obłems ,in 1983 and 1984 (Grażyna Ewa Karpińska), Report on the Activity of th€ Council-Board of the Polish Ethnugrapher's Society in the Period of September 1984 August HJ85 (A nIani Kuczy(tA'I ski) 333 :,c:) 363 3(jlj 303 :)~J 3~l :312 377 VI IN MEMORIAM Antoni Janiszewski (1909 - 1985) (Kazimierz Budzik) :'\Iaria Lomni'cka-Bujakow,a (1901 - 1985) (Halina Kenarowa) Emil Jewsiejewicz Fradkin (1921 - 1984) (Jan Glubu) Giza Frankel 11895 - 1984) (J.B) G racjan Bojar Fijalkowski (Anna Mesie wiC::) Maximlian Braun (1903 - 1984) (Kole Simiczijell') Julian Tolil1Ski (1910 - 1986) (Maria Antos, Antunill(f LubE'ckn) !I-- : .' ;)87 3aJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43f89ccf3a0f26b3054fd0cd7ac47290.pdf c05f8bbefa02f25b3025db844c45d1e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4845 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4496 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.70 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres X - XII 1968 W październiku w salach P D K w Myślenicach otwarto wystawę k o ­ walstwa artystycznego. Zgromadzo­ no na niej dzieła 37 k o w a l i z 25 miejscowości p o w i a t u myślenickie­ go — rezultat k o n k u r s u ogłoszonego przez Wydz. K u l t . W R N w K r a k o ­ wie, Muzeum Regionalne i P D K w Myślenicach. Prace podzielono na dwa działy: w y r o b y tradycyjne, w y ­ konane według starych wzorów (skoble, okucia do wozów, zawiasy itp.) oraz współczesne w y r o b y użyt­ kowe (świeczniki, lampy, popielnicz­ ki). J u r y konkursu, pod przewod­ nictwem prof, d r a R. Reinfussa, przyznało 9 drugich nagród, w t y m t r z y dla k o w a l i z Sułkowic — w s i słynącej z bogatych t r a d y c j i k o ­ walstwa. * Przygotowana przez WDK w Gdańsku pokonkursowa wystawa twórczości ludowej ziemi gdańskiej eksponowana była w lipcu i sierp­ niu w l o k a l u P D K w Wejherowie, we wrześniu w P D K w Kartuzach oraz w listopadzie i g r u d n i u w M u ­ zeum Archeologicznym w Lęborku. Ekspozycja obejmowała sztukę l u ­ dową regionów: kaszubskiego. P o ­ wiśla Warmińskiego łącznie z Żuła­ w a m i i kociewskiego. Pokazano ok. 500 prac z zakresu ceramiki, rzeźby, malarstwa na szkle, tkactwa, haftu i plecionkarstwa. Wystawy obejmo­ wały również nadesłane na k o n k u r s prace młodzieży — synów i córek znanych w w o j . gdańskim twórców ludowych. * 26 października w South A r t Gallery w Londynie otwarto w y ­ stawę polskiej sztuki naiwnej p n . ..Primitive A r t of Poland", zorgani­ zowana orzez Państwowe Muzeum Etnograficzne i Polski I n s t y t u t K u l ­ tury w Londynie. Zestaw prac eks­ ponowanych poprzednio w Stuttgar­ cie i Neuchatel (por. k r o n i k a n r 3/67 i 4/67} zmieniono nieco i uzupełnio­ no. Komisarzem w y s t a w y był A l e k ­ sander Jackowski. Wydano katalog i plakat (niestety b. słaby). 24.X1. otwarto w Muzeum Regio­ nalnym w Radomiu wystawę p n . „Sztuka ludowa mieszkańców daw­ nej Puszczy Kozienickiej". W dniu otwarcia prof, d r J . Gajek wygłosił odczyt o r o l i etnografii w muzeach regionalnych. Wystawa była plonem trzyletnich badań na terenach Puszczy Kozie­ nickiej oraz k o n k u r s u ogłoszonego przez Muzeum w Radomiu. Pokaza­ no tkactwo i fragmenty stroju, rzeź­ bę, snycerkę, zabawki, garncarstwo, kowalstwo i plastykę obrzędowa. Bogaty plon konkursu (zgłoszono 450 eksponatów, w t y m 300 w y k o ­ nanych specjalnie na konkurs) po­ kazał, że wiele dziedzin ludowej twórczości jest jeszcze żywych na terenie Puszczy Kozienickiej. * 70 Gdyńska Cepelia rozwija cieka­ wą inicjatywę organizowania tema­ tycznych w y s t a w twórczości ludowej różnych regionów, eksponowanych w l o k a l u sklepu przy u l . Świętojań­ skiej w G d y n i . Czynne były wysta­ w y t k a n i n dekoracyjnych i k w i a ­ tów sztucznych, a w listopadzie otwarto wystawę haftów l u d o w y c h i ich adaptacji do współczesnych form użytkowych. Pokazano hafty kurpiowskie, k u j a w s k i e i pałuckie, krakowskie, śląskie oraz w i e l o b a r w ­ ne i złote hafty kaszubskie. K o l e j n y m pokazem w lokalu sklepowym była otwarta w g r u d n i u ekspozycja rzeźbionych m e b l i w y ­ konanych przez artystów-plastyków, absolwentów szkoły i m . Kenara w Zakopanem. Pokazano również m e ­ ble rekonstruowane według muzeal­ nych wzorów oraz oparte na wzo­ rach l u d o w y c h meble ze słomy. * W „Domu Chłopa" w Warszawie otwarto 28.XI. wystawę obrazków na szkle Jana Jachimiaka. Ekspo­ zycja, zorganizowana przy współ­ udziale SDółdzielni ,,Gromada", r e ­ dakcji „Chłopskiej D r o g i " i „Zie­ lonego Sztandaru", obejmowała k i l ­ kadziesiąt obrazków z ostatniego okresu twórczości artysty. J a c h i miak pokazał m.in. bardzo jednolity cvkl obrazków o tematyce zbójnic­ kie!, l u d o w y n u r t jego twórczości najbardziej nrzejawiał się w obraz­ kach o tematyce religijnej. * W listopadzie w Muzeum E t n o ­ graficznym w T o r u n i u czynna był^ wvstawa ukraińskiej sztuki l u d o w e i ze obiorów Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u . Pokazano 250 eksnonatów. w większości przedwoienne zbiorv z terenów zachodniej U k r a i ­ ny. Szczególnym zainteresowaniem cieszvln sie kolekcja c e r a m i k i z K o n w a , eksDonowano „liżniki", koszu­ le kobiece z o i e k n v m i haftami k r z v z y k o w v m i . oasv wełniane i skórza­ ne, malarstwo n a szkle i rzeźbę oraz mosiężną biżuterię. c * W g r u d n i u w lokalu Stowarzy­ szenia Historyków Sztuki w K r a ­ kowie czynna bvła wystawa prac fórników-amatorów, uczestników zai^ć kółka plastycznego kopalni ..Wieczorek". Twórcy wystawy, s t u ­ denci historii sztuki U J . pokazali w niewielkie! sali przemyślany w y b ó r prac 9 malarzy. Reprezentowali o n i różne postawy, то*пе konwencie i różne „powody" twórczości. Obok fantastyki Ocieoki i rootpfizycznych kompozycji L u d w i k a Holesza zna­ lazły się bliższe realistycznemu U I P ciu obrazv Pawła Wróbla, Leoootda Wróbla i Pawła Baka, nejzaże E w a l ­ da G a w l i k a , a także obrazy w k o n ­ wencji naturalistycznej czy pseudonowoczesnej. Po raz pierwszy poka­ zano rzeźby w drewnie Pawła Wróbla. Zestawy autorskie uzupełniono fotografiami twórców z w y d r u k o ­ w a n y m i na planszach krótkimi w y ­ powiedziami n a tematy sztuki. * W g r u d n i u otwarto w salach Z a m k u Książąt Pomorskich w Szcze­ cinie doroczną wojewódzką wysta­ wę sztuki ludowej i twórczości ama­ torskiej. Plastycy-amatorzy prezen­ towali malarstwo, grafikę i rzeźbę. Wśród rzeźb eksponowane były m.in. prace E. Kołacza. Twórcy ludów' pokazali tkactwo, koronkarstwo i haft, kontynuując w tych dziedzi­ nach tradycje przywiezione z r o ­ dzinnych stron. Osobnym działem bogato prezen­ t o w a n y m na tegorocznej wystawie był dział sztuki użytkowej. Dużo było w n i m przedmiotów mogących służyć jako wzory dla producentów pamiątek regionalnych. * X X V I konkurs szopek k r a k o w ­ skich odznaczał się w y s o k i m po­ ziomem, n a 78 eksponatów nagro­ dzono i wyróżniono 73 szopki. Trzy równorzędne I nagrody przyznano — W. Głuchowi, Z. Grabskiemu, B. Ziółce, I I nagrody o t r z y m a l i — T. Cieśla, K . Gadek, Z. Grzech i F, Sa­ dowski. Recenzja z k o n k u r s u ukaże się w j e d n y m z najbliższych n u m e ­ rów. * Muzeum Mazowieckie w Płocku i Zarząd Wojewódzki TPP-R w Warszawie zorcanizowały w g r u d ­ niu wystawę p n . „Rzemiosło a r t y ­ styczne Białorusi". Pokazane na niei eksponaty dały możność poznania kierunków rozwoju rzemiosła biało­ ruskiego, które k o n t y n u u j e tradycje sztuki ludowej. N a wystawie zgro­ madzono przedmioty z zakresu tkactwa, hafciarstwa, c e r a m i k i , ple­ cionkarstwa oraz w y r o b y z rogu i zabawki. Ciekawe hvły propozycje s d s D t a c j i wzorów l u d o w y c h haftów i tkanin do współczesnych wnętrz i odzieży. * W P D K w Sierpcu w stylowo urządzonej k a w i a r n i otwarto sta­ ła eksnozycję rzeźby sierpeckiej. Kolekcja stu prac (w t y m również Drace z dziedziny metaloplastyki' orezentuje dorobek sierpeckich twórców ludowych. Trwają w dal­ szym ciągu starania o otwarcie izby muzealnej w Sierpcu, dobrze sie jednak stało, że chociaż w t e j po­ staci udostępniono publiczności twórczość artystów z Sierpca, Z a ­ widza i innych miejscowości pow. sierp eckiego. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd42198059f68f1dc7596d909b9b35a4.pdf bd9674b177cc846cfb02c2615f82b29e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4846 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4497 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.70-73 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H QUARTERLY PUBLISHED F BY T H E ART INSTITUTE No 1 Y E A R BOOK SUMMARY O L K OF T H E POLISH XXIII A ACADEMY R T OF SCIENCES 1969 O F ARTICLES stay i n Scandinavia. A short outline of t h e history of the development D f interest i n Skansen museums i n ­ The authoress makes an a l l - r o u n d analysis of the troduces the reader t o t h e subject. The author gives ceramic m a t e r i a l found i n the excavations i n Miechocin as examples the biggest Norwegian museums. (Rzeszów Voivodship). The findings confirmed the hypo­ The Norwegian Skansen museums are divided into thesis that there was a large potters' settlement there four categories — I — t h e central museum, I I — the at the end of t h e 16th century and during t h e 17th museums devoted to one province, H I — the local century. There was a large q u a n t i t y of sub-standard museums, that are often devoted to one problem of painted ceramic ware after the first f i r i n g — the so- culture, and I V — natural reserves protected in situ. -called biscuits (fig. 2). Also fragments of pottery Ihe author discusses i n detail the organization and painted and glazed were found, but i n small quantities. ways of displaying the exhibits i n the central Skansen Traces of the potters' f i r i n g furnaces were found, w h i c h museum. The small area of the museum does not allow confirmed the existence of a pottery centre making of showing the exhibits i n their natural landscape. large quantities of ceramic ware, probably f o r export. The historical relics are displayed i n groups according Most of the findings were pieces of bowls, jugs, to regions. Each region has one group of f a r m buildings. mugs and pots. The findings have proved that the pots Apart f r o m the house of the farmer, there are also were f i r e d t w i c e a n d p a i r e d w i t h oalomred glares (the exhibits showing the peasant industry. A l l t h e interiors background w h i t e and the patterns — red b r o w n and are furnished and equipped w i t h the most representative green). They were pots of the so-called mezzomajolica examples of N o r w e g i a n f o l k a r t . The exhibits are a l l type. furnished w i t h an accurant account of their provenance. The speciality of the centre were plates and bowls On the basis of these relics, one can go back f a r into (fig. 23—58, 59—87). jugs (fig. 5, 15, 16) mugs (fig. 8, the past, determine the development stages of the 18—20) and pots (fig. 6, 21, 22) constituted a smaller craftsmen's workshops. Social problems are not taken percentage of the production. into account i n the Skansen museums. There are special The decoration of the Miechocin ceramic ware is museum buildings f o r periodical exhibitions. very rich. Among objects decorated w i t h plant and The author describes one of t h e local Skansen m u ­ animal motifs, there are also a large number w i t h seums at L i l l e h a m m e r , w h i c h is devoted to one region. geometrical motifs (fig. 23, 25, 28) and w i t h human The several types o f buildings exhibited i n the Skansen figures (fig. 135—140). A p a r t i c u l a r l y frequent m o t i f is museum represent various epochs and the life of various that of the fish scale (fig. 68). I n a l l kinds of pots and social strata. Craftsmen's workshops are among the utensils, the decoration is made so as to accentuate their exhibits. build. I n t h e jugs, the ornamentation is i n stripes i n The author also describes t h e Skansen museum at the most prominent places (fig. 5), i n the mugs, t h e Gamle Bergen — a museum devoted t o m u n i c i p a l decoration is restrained — only on the upper half buildings and workshops. (fig. 6, 21). The most r i c h l y decorated are the bowls and plates — both t h e base and the collar. There are Wanda Drozdowska — F O L K COSTUMES I N often f i g u r a l motifs surrounded w i t h plant motifs on CZARNOCIN, LODZ DISTRICT the bottom of the bowls. On some parts of this ceramic The authoress describes the folk costumes of the ware there are inscriptions and even explanations of v i c i n i t y of Czarnocin, t a k i n g into account t h e diffe­ the painted scenes (fig. 148, 149). rences between the neighbouring villages. H e r analysis The authoress deliberates on the origin of t h e deco­ covers the period f r o m t h e end o f t h e 19th century to rative forms and the problems of style. She looks to the present day. The modern f o l k costume o f Czarnocin foreign sources — the majolica made i n I t a l y i n the is not of a f o l k character, i t has undergone decided Renaissance and 17th century (fig. 90, 91, 94, 100, 104, influences f r o m the towns. The large q u a n t i t y of cheap 112, 114), German ceramic w a r e (fig. 130, 131) and Haban and practical ready-made clothing available has led pottery (fig. 122, 124). The f o r m of the utensils and their to the disappearance o f the f o l k costume, Only certain ornamentation indicates t h e links between t h e ceramic elements have remained of t h e o r i g i n a l f o l k costume. ware f r o m Miechocin and European pottery of t h e Re­ They are w o r n by the older generation a n d by t h e naissance influenced by Italian pottery. The influence young people f o r special festivities. of Haban pottery is also evident. The authoress describes i n t u r n t h e costumes w o r n The artistic counterparts of the f i g u r a l motifs are by c h i l d r e n , men and w o m a n and also the costume w o r n traced b y the authoress to Polish wood-cuts for i l l u s ­ trations i n the 16th and 17th centuries (fig. 145, 146). The for weddings. A t present i t is only d u r i n g ceremonies held i n patterns were popularized b y literature, p a r t i c u l a r l y church that l i t t l e girls wear the costume k n o w n as t h e the plebeian and t o w n trends. Most probably the i l l u s ­ Cracow costume. The only elements that have remained trations f r o m these publications reached t h e Miechoc n of the former girl's costume are t h e striped woollen potters. The paintings on the Miechocin pottery corres­ skirt and coloured kerchief, b u t i n a somewhat m o ­ pond both as regards subject and f o r m to t h e i l l u s t r a ­ dified f o r m . tions of p o p u l a r - t o w n l i t e r a t u r e . This statement is p r o ­ As regards the men's costume, the only t h i n g that ved b y the frequent appearance of inscriptions next to the figures and other decorative motifs. The inscriptions follows the o l d t r a d i t i o n is the cut of the clothing (fig. 3). Other elements of the men's costume have are s i m i l a r i n f o r m t o the captions under illustrations. disappeared. The links w i t h wood-cuts and l i t e r a t u r e w o u l d i n d i The women's costumes s t i l l have the old woollen h o c i n ceramic ware should be clas­ striped skirt and aprons (fig. 9, 10, 11). The woollen sified as plebeian-folk a r t . I t belonged to that t r e n d i n skirts differ f r o m t h e former ones i n colour and the tne national culture that, w i t h t h e passing of years, w i d t h of the stripes i n t h e m a t e r i a l . A f t e r the Second пав been maintained b y folk artists. W o r l d War, the so-called Cracow costume (fig. 11) has become the fashion i n the villages i n the v i c i n i t y of SEUMS ~ NORWEGIAN SKANSEN M U Czarnocin. The custom of w e a r i n g colourful kerchiefs has also survived, but the patterns are slightly modified. Up t o the Second W o r l d War, some elements o f the t h * w L ! e^g i a n e s i n detail the organization of »Ш, e n museums and compares t h e m old wedding costumes t i l l survived. A t present, the 8 №^*^ ?iImS-0f P e r Scandinavia. He wedding clothes o f t h e bride and bridegroom do not « а д с т е а this i n f o r m a t i o n d u r i n g his several months' differ at a l l f r o m those of an urban couple. T e r e s a S z e t e l a — CERAMICS FROM MIECHOCIN : t h e k T D ™T U t Ł M i e c i 0 r Q g i e l d i s c u s s S k a n s t h a t t y e a n № 71 �П О Л Ь С К О Е Н А Р О Д Н О Е К В А Р Т А Л Ь Н Ы Й Ж У Р Н А Л , ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА № 1 ГОД ИЗДАНИЯ И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ Н А У К XXIII 1969 РЕЗЮМЕ Терсса Шетеля — МЕХОЦИНСКАЯ К Е Р А М И К А Автор статьи всесторонне анализирует керамичес­ кий материал, оонаружепныи во время раскопок м Мехоцине (Жешовское воеводство). Раскопки под­ твердили гипотезу, что там находилось оольшое се­ ление, где в конце ^ V l в. и в X V I I в. цвело гон­ чарное производство. Археологические стоянки изо Ьиловали в оольшое количество бракованной распис­ кой керамики после первого оожига, так наз, бисквита (илл. 2). встречались также, но в небольшом коли­ честве, расписные и глазированные черепки. Оонаруженпые следы гончарных печей (илл. UJ подтвер­ дили существование гончарного центра, выпускав­ шего большое количество керамических изделии, пред­ назначавшихся, как надо полагать, для экспорта. Среди находок преобладали главным образом мис­ ки, кувшины, куоки и горшочки. Найденные черепки свидетельствуют о том, что посуду дважды обжигали и покрывали под глазурью ашооами (фон — белый, узоры — красные, коричневые и зеленые). Это была так наз. меццомайолика. Специальностью центра были тарелки и миски (илл. 26—оа, 59—а/)- кувшинов (илл. а, 15, 16), кубков (илл. В, IB—2U) и горшочков (илл. О, 21, 22\ выпускали в меньшем количестве. Мехоцинекая керамика отличалась богатой, деко­ ративной отделкой. Среди стилизированных расти­ тельных и животных мотивов (илл. 59, 60, 69, 70, 118, 120) встречается много керамики, украшенной геоме­ трическими мотивами (илл. 23, 25, 28) и человечески­ ми фигурами (илл. 135—140). Особенно часто встреча­ ется мотив рыбьей чешуи (илл. 68). Во всех видах посуды декоративные элементы подчеркивают се фор­ мы. В кувшинах орнамент опоясывает наиболее вы­ пуклую часть (илл. 5), в кубках орнамент занимает всю поверхность по вертикали (илл. 8), узор горшоч­ ков очень скромен и расположен только в верхней части (илл. 6, 21), Особенно богато разукрашены миски и тарелки, причем орнамент охватывает дно и кран, дно мисок часто украшают фигурные мотивы, окру­ женные растительным орнаментом. На некоторых фрагментах керамики видны надписи и даже пояс­ нения расписных сцен (илл. 148, 149). Лешек Дзенгель В НОРВЕГИИ — СКАНСЕНОВСКИЕ МУЗЕИ Автор статьи подробно описывает организацию нор­ вежских скапсеиов, сравнивая их с подобными на территории всей Скандинавии. Информации были соб­ раны аш'ором в Скандинавии, где он пробыл несколь­ ко месяцев. Краткий исторический очерк о росте ин­ тереса к скандинавским скансенам знакомит чита­ теля с этим вопросом. Норвежские скансены делятся на четыре кате­ гории, i — центральный музей, П — музеи, посвя­ щенные часто одной провинции, Ш — местные музеи, которые часто посвящаются только одной культурной проолсме, IV — естественные заповедники, оберегае­ мые m situ. Автор подробно описывает организацию и способ экспозиции центрального скапсена. Небольшая терри­ тория скапсена лишает возможности показать памят­ ники прошлого на фоне естественного пейзажа. Ооьокты экспонируются как региональные ансамоли. Каждому региону отводится одна усадьба. Кроме жилых помещений представлены изделия деревен­ ского производства. Внутреннее убранство жилых помещений украшено лучшими образцами народного творчества Норвегии. Уксионаты скансена сопровож­ даются точной описью их происхождения. На основе памятников старины можно заглянуть в далекое прош­ лое, определить пути развития ремесленных мастер­ ских. Общественная проблематика в скансенах не учтена. Для временных выставок имеются специаль­ ные музейные помещения. Автор рассматривает один из местных скансенов в Лилленхаммер посвященный одному региону. Вскансене демонстрируется ряд типов построек, представ­ ляющих разные эпохи и жизнь разных общественных групп. Представлены также ремесленные мастерские. Далее автор описывает скансен в Гамль Берген — музей городских зданий и мастерских. Ванда Дроздовска — НАРОДНЫЙ В ЧАРНОЦИНЕ. ЛОДЗИНСКИЙ ПОВЯТ КОСТЮМ Автор статьи описывает народную одежду окрест­ ностей Чарпоцина, учитывая при этом различия меж­ ду соседними волостями (гмины). Анализ охватывает период конца X I X в. до настоящего времени. Совре­ Интересуясь вопросами стиля и происхождения менный чарпоципский наряд не отличается типично декоративных форм, автор статьи изучает иностран­ народным характером и был несомненно подверясен ные источники — итальянскую майолику эпохи ре­ влиянию города. Большое количество готовой одежды нессанса и X V I I в. (илл. 90, 9 1 , 94, 1U0, 104, 112, l i i ) , дешевой и практичной, вытеснило народный костюм. немецкую керамику (илл. 130, 131) и хабанскую (илл. Сохранились лишь некоторые элементы этого костю­ 122, 124). Формы посуды, их орнамент указывают на ма, которым верны старики, а молодежь пользуется художественную взаимосвязь мехоцинскоп и европей­ ими только в торжественных случаях. ской керамики эпохи ренессанса, которая находилась Автор по очереди описывает детскую, мужскую под итальянским влиянием. На изделиях мехоцин-и женскую одежду, а также свадебные наряды. ской керамики сказывается также влияние Хабанов. Теперь только во время церковных торжеств ма­ Автор ищет художественных образцов фигурных леньких девочек наряжают в так.наз. краковский мотивов в иллюстративной графике польской ксило­ костюм. Из давнего девичьего наряда сохранились до графии X V I и X V I I вв. (илл. 145, Мб). Декоративные сих пор только полосатая домотканная юбка и цвет­ мотивы распространялись с помощью литературы, — - ной, несколько видоизмененный головной платок. в первую очередь плебейской и мещанской. Вероят­ Мужской костюм сохранил лишь крой старого но иллюстрации этих публикаций доходили и до метипа (илл. 3). Другие элементы этого костюма вышли хоцинских гончаров. Содержанием и формой мехо­ из употребления. цинская роспись на керамике отвечает образцам мсЖенский наряд сохранил полосатую домотканную щанеко-народной литературы X V I I в. Это подтверж­ юГжу и передник (илл. 9, 10, 11). Юбки отличаются дают надписи, которые часто встречаются рядом от прежних расцветкой и шириной полос на ткани. с фигурами и другими декоративными мотивами. Фор­ После второй мировой войны в деревнях окрестностей ма надписей напоминает подписи под иллюстрациями. Чарпоцина вошел в употребление так наз. краковский Взаимосвязь с ксилографией и литературой застав­ наряд (илл. 11). Сохранились также цветные головные ляет определить мехоциискую керамику, как явленно платки с несколько измененными узорами. плебейско-народного характера. Она принадлежала До юторой мировой войны сохранились некоторые к той отрасли народной культуры, которую с течением элементы старого свадебного наряда. В наше время времени стали в силу традиции поддерживать мастера и мужской и женский свадебные наряды ничем не народного искусства. рознятся от городских. 7Z •* �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawano PAN przez: P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNI:: I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 sfr. dużego lormafcu, około 100 i l u s t r a c j i . Cena 21 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A LUDOWA, k w a r t a l n i k 134 str. dużego f o r m a t u , bogaty m a t e r i a l i l u s t r a c y j n y . Cena 1H zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 17 sir. d r u k u , okoln 100 i l u s t r a c j i . Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zt, roczna - 72 zł, M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sir. d r u k u , liczne przekłady nutowe. Cena IB zł, prenumerata półroczna 36 / I , roczna •- 72 /Л. Wszystkie meracie. czasopism;! nabywać można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I 1'KKN U M K U A T Y „POLSKIEJ S Z T U K I L U D O W E J ' Przedpłaty na prenumerato przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę na k r a j dla czytelników i n d y w i d u a l n y c h przyjmuj;) iirzędy pneztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" — Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje państwowe i społeczno mogą zamawiać prenume­ rato wyłącznie za pośrednictwem Oddziałów i Delegatur „Ruch", Cena prenumeraty: półrocznie zł 3(3, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za granicą o 40 /n droższa od ceny podanej wyżej. Przedpłaty na tę prenumeratę p r z y j m u j e na okersy półroczne i rocz­ ne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, u l . W r o n i a 23, za pośrednictwem P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024. tel. 20-46-88. n SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można nabywać w P u n k ­ cie Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, l u b na zamówienie za zaliczeniem poczluw y m . Konto P K O N r 114-0-700041 V I I O M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w Pałacu K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady Graficzne Pap. ilustr. ,.Tatnk»". M . I I I , 100 g . Al Zakład • karton Nr Wały 2. w-wa, kl. Ul, PiKlcbor^.yoli 220 g . BI. Nakl. ж y.am. n u u ctfz. in2i l'-»a �