84 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d81c1af6dd5d3538addf177b1c845b2.pdf 33d7e608f36ec4c3ee8577d70a561e94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5852 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna kiszenie kapusty - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5448 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z kiszeniem kapusty/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.166 (mapa nr 26) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 26. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z kiszeniem kapusty Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Kiszenie kapusty. Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — współdziałanie ma miejsce w obrębie rodziny; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe9ad3d5935101db284cbd4c6cc2dc84.pdf 066e7e2d45feb9bd42015979a4f93f47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5839 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5435 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką wełny/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.129 (mapa nr 18) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 18. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką wełny Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła,J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związanych z obróbką wełny pomoc jest udzielana (strzyżenie owiec, rozciąganie wełny, gręplowanie, pranie wełny, przędzy, tkanie)? Objaśnienie znaków: 1 — pomoc występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ee68c16cc10701f3ed4b8b3a046b4ad.pdf 312527674dd15a814d9a20ffab557077 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5832 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5428 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z pielęgnacją i uprawą buraków/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.96 (mapa nr 12) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z pielęgnacją i uprawą buraków Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 4. Inne prace polne: (...) Wyrywanie buraków, inne (jakie?). Objaśnienia znaków: 1 — pielenie; 2 — wyrywanie buraków; 3 — przerywanie buraków; 4 — obrywa­ nie liści; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f469f7cccd2ed7b8b6b9af6b794ce1dd.pdf 25c1434ec02b7225dbf705b451348c4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5831 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5427 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z sadzeniem i kopaniem ziemniaków / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.80 (mapa nr 11) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z sadzeniem i kopaniem ziemniaków Oprac. Anna Drożdż Kier. Nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 4. Inne prace polne: [...] Sadzenie lub kopanie ziemniaków? Objaśnienia znaków: 1 — sadzenie ziemniaków; 2 — kopanie ziemniaków; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aadf4e18b6246f181e53835ba530b7f3.pdf 63f544abae51ce5db8d46a51646a40fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5850 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna wypiek chleba - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5446 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z wypiekiem chleba/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.159 (mapa nr 24) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 24. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z wypiekiem chleba Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Pieczenie chleba (w wypadku wspólnego pieczenia - czy każdy piecze ze swojej mąki, czy też mąkę dają kolejno)? Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — współdziałanie ma miejsce w obrębie rodziny; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f5abd203be192a7cdd0c0d4e1347b43.pdf ee761951262d49f827b065d042aabdeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5824 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5420 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy siewie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.37 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Współdziałanie społeczne przy siewie Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 4. Inne prace polne: [...] Siew? Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/219d79381c46c3c00ff3073b8aa226a4.pdf 2f0d89a63ba978131c7933cfb25c1427 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5856 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5452 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy stawianiu budynków mieszkalnych i/ lub gospodarczych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.179 (mapa nr 30) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 0 . Współdziałanie społeczne przy stawianiu budynków mieszkalnych i / lub gospodarczych Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Prace budowlane: zwózka budulca, ciesiołka, kopanie fundamentów, budowa pieca, kopanie studni [...]. Objaśnienie znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9492c97551df4b7091cb1c8f9900d6f.pdf 024006bddcde15189087f0279409d61d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5825 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5421 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy żniwach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.43 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Współdziałanie społeczne przy żniwach Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 2. Przy żniwach (charakter pracy, narzędzia, ro­ dzaj zbóż). Objaśnienia znaków: 1—zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: znak z czarnym punktem pośrodku oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ffc2e2b240824dd6759f2a1cdd976cf.pdf baf4f12a3acc0783aea22275aaaee192 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5880 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna obrzędy doroczne kolędowanie karnawał - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5476 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędach dorocznych: obdarowywanie kolędników/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.281 (mapa nr 53) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 3 . Współdziałanie społeczne w obrzędach dorocznych: obdarowywanie kolędników Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III. W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie, z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrokach? Objaśnienia znaków: obdarowywano 1—pieniędzmi; 2—jedzeniem; 3—brak informacji; 4—brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko miało miejsce w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f81e763abf4dd3889e2461144c1f6f29.pdf 833c4237ea66eeabae570161ce845ad0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5879 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna kolędowanie karnawał - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5475 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędach dorocznych: poczęstunek dla kolędników/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.280 (mapa nr 52) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 52. Współdziałanie społeczne w o b r z ę d a c h d o r o c z n y c h : poczęstunek dla k o l ę d n i k ó w Oprac. A n n a Drożdż Kier. nauk. Z y g m u n t Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III. W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie, z gaikiem, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach? Objaśnienia znaków: 1 — poczęstunek; 2 — alkohol; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac488a924183ba922eedbdb0edd95d07.pdf b6a7dbbf5bfde2a33a83b84b2d3bb7f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5884 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5480 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędowości dorocznej: obdarowywanie grup pojawiających się w okresie wielkanocnym/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.293 (mapa nr 57) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 57. Współdziałanie społeczne w obrzędowości dorocznej: obdarowywanie grup pojawiających się w okresie wielkanocnym Oprac. Anna Drożdż Kier, nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne: III. W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się, a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie, z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach? Objaśnienia znaków: Obdarowywano: 1 — jedzeniem; 2 — pieniędzmi; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c97b768c38e9c5490d44dc8da2828664.pdf ec8ede47d063207b638280b5fcff617d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5885 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne rok obrzędowy - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5481 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędowości dorocznej:poczęstunek dla grup o charakterze kolędujacym należących do obrzędowości wielkanocnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.294 (mapa nr 58) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 58. Współdziałanie społeczne w obrzędowości do­ rocznej: poczęstunek dla grup o charakterze kolędu­ jącym należących do obrzędowości wielkanocnej Oprac. Anna Drożdż Kier nauk. Zvamunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III. W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się, a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie, z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach? Objaśnienia znaków: 1 — alkohol; 2 — jedzenie; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d56e0fde7ea1830d730ebe92a7712439.pdf d33f3a01f632b28bcce2799171702a99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5867 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5463 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: dary przynoszone położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.225 (mapa nr 41) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 41. Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: dary przynoszone położnicy Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 7: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia uro­ dzinowe" (oprac. J. Gajek): 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy?: [...] d). Czy istnieje zwyczaj przynoszenia jej darów? Jakich? Wymienić! e. Czy dary te są zwyczajowo określone? f) Czy są to dary dla matki? czy dla dziecka? Objaśnienia znaków: 1 — słodycze; 2 — inne artykuły spożywcze; 3 — kwiaty; 4—dary dla dziecka; 5 — inne; 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/417129702d50a7205fafd5b05da612af.pdf f301f168b5ac4f5fe4a46dccadf6183d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5865 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5461 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: odwiedzanie położnicy przez krewnych i znajomych / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.222 (mapa nr 39) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 39. Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzino­ wej: Odwiedzanie położnicy przez krewnych i znajomych Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 7: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia uro­ dzinowe" (oprać. J. Gajek): Czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy?: a. Kogo obowiązuje odwiedzanie położnicy? Objaśnienie znaków: 1—rodzina; 2—znajomi, sąsiedzi; 3—brak informacji; 4—brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e91942d1dca40303fbe2b5d1a1fe942.pdf 3c2d23083809fe8106b72c6779622c05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5866 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne urodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5462 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: osoby obdarowywane przez odwiedzających/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.224 (mapa nr 40) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 40. Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzi­ nowej: osoby obdarowywane przez odwiedzających Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 7: „Zwyczaje obrzędy i wierzenia urodzi­ nowe" (oprac. J. Gajek): 36. Zbadać czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy?: [...] d) Czy ist­ nieje zwyczaj przynoszenia jej darów? Jakich? [...] f) Czy są to dary dla matki? czy dla dziecka? Objaśnienia znaków: 1 — matka; 2 — dziecko; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e79603f2bf53533e5b81d5190b03dca9.pdf 503f953f482404697a8a253cb772f932 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5875 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5471 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie pogrzebowym: pomoc związana z trumną i w pracach związanych z pogrzebem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.264 (mapa nr 49) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 9 . Współdziałanie społeczne w obrzędzie pogrzebowym: pomoc związana z trumną i w pracach związanych z pogrzebem Oprac. Anna Drożdż Kier, nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne II. W obrzędzie pogrzebowym: [...] Czy wykonują jakieś prace związane z trumną lub pochówkiem — na przykład koledzy wynoszą nieboszczyka na plecach, kopią grób, itp.? Oraz według kwestionariusza nr 8: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe" (oprac. J. Gajek): 63. a) Czy istnieją wypadki, że zmarłego przenosi się na cmentarz na barkach? na noszach?: 1) w jakich warunkach się to zdarza? 2) kto wówczas bierze w tym udział? Objaśnienia znaków: 1—wynoszenie trumny; 2—kopanie grobu; 3 — robienie trumny; 4—dawanie desek na trumnę; 5 — pomoc przy kupnie trumny; 6—pomoc w sprawach organizacyjnych; 7—inne; 8 — brak informacji; 9 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6db7b0436886a90e220501f8c4334423.pdf f064327a54c9f0d22ddce729a5c3409e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5876 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna obrzędy pogrzebowe - Polska uczta pogrzebowa jedzenie obrzędowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5472 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie pogrzebowym: przynoszenie potraw na ucztę pogrzebową i pomoc w organizowaniu stypy / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.269 (mapa nr 50) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 0 . Współdziałanie społeczne w obrzędzie pogrzebowym: przynoszenie potraw na ucztę pogrzebową i pomoc w organizowaniu stypy Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk.Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne II. W obrzędzie pogrzebowym: Czy ma miejsce zwyczaj znoszenia potraw na ucztę pogrzebową — stypę? Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — przynoszenie potraw i (lub) produktów; 2 — pomoc przy organizowaniu; 3 — przygotowanie potraw; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6203284d70a2df2c6fd32f2adae546a9.pdf ac98105bd7f7d8efafc1b1882de455b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5874 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5470 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie pogrzebowym:pomoc w przygotowaniu nieboszczyka do pogrzebu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.262 ( mapa nr 48) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 8 . Współdziałanie społeczne w obrzędzie pogrzebowym: pomoc w przygotowaniu nieboszczyka do pogrzebu Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzę­ dzie pogrzebowym: Czy ma miejsce zwyczaj znoszenia potraw na ucztę pogrzebową — stypę? Czy wyko­ nują jakieś prace związane z trumną lub pochówkiem — na przykład. Koledzy wynoszą nieboszczyka na plecach, kopią grób, itp.? Oraz według kwestionariusza nr 8: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrze­ bowe" (oprac. J. Gajek): 63. a) Czy istnieją wypadki, że zmarłego przenosi się na cmentarz na bar­ kach? Na noszach?: 1) w jakich warunkach się to zdarza? 2) kto wówczas bierze w tym udział? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontaniczne informatorów. Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariu. Objaśnienia znaków: 1 — mycie i ubieranie nieboszczyka; 2 — uczestnictwo w „pustych nocach"; 3 — modlitwa i śpiew przy nieboszczyku; 4 — przygotowanie izby, w której wystawiono trumnę ze zmarłym; 5 — inne; 6 — brak informacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00ddec30eb3a79e1208111be018c783c.pdf 60253ad7dd3769197b48a2ad4e8e963d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5868 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5464 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnm: przynszenie produktów lub gotowych potraw na ucztę weselną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.236 ( mapa nr 42) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 2 . Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: przynoszenie produktów lub gotowych potraw na ucztę weselną Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne: I. W ob­ rzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przed­ ślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? Czy zjawił się za pa­ mięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po I I wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł — określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była nieza­ można? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. - gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? W naturze? W gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę we­ selną? Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — przynoszenie potraw przed weselem; 2 — przynoszenie produktów przed weselem; 3 — przynoszenie potraw lub produktów w dzień wesela lub na poprawiny; 4 — pomoc w przygotowaniu tradycyjnego pieczywa weselnego „korowaja"; 5 — inne, 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8420a1d32d219cc86159d7cc8ccfbb76.pdf cfda10fa6d03193ab1dff17768715c1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5872 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5468 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: organizowanie kwesty na rzecz panny młodej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.249 (mapa nr 46) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 46. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: organizowanie kwesty na rzecz panny młodej Oprac Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I . W obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? Kwesta na rzecz panny młodej. Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po I I wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł — określić - kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w na­ turze? w gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Na mapie uwzględ­ niono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — kwesta przed weselem; 2 — kwesta w trakcie wesela; 3 — dary dla zapra­ szającej panny młodej; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f8686394c878cb3d7b2251001724310.pdf 62dc73d81d446e5d5a1862fab505af60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5873 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5469 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: pomoc materialna pannie mlodej lub panu młodemu pochodzącym z ubogiej rodziny lub będacy sierotami / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.256 (mapa nr 47) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 47. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: pomoc materialna pannie młodej lub panu młodemu pochodzącym z ubogiej rodziny lub będącym sierotami Oprac. Anna Drożdż Kier nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 120. Czy dawniej—przed I wojną i w XIX w.—gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w naturze? w gotówce? Kto ją organizo­ wał? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Na mapie uwzględniono dane z tych samych punktów, w których przeprowadzono badania wg kwestionariusza dotyczącego pomocy sąsiedzkiej. Objaśnienia znaków: 1 — znoszenie produktów; 2 — pomoc opiekuna lub dziedzica; 3 — wesele składkowe; 4 — kwesta; 5 — inne; 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/663037aabd3101ca00c2277fd81b6742.pdf 4dc198ec21a2ce1a65aa274387c3e0be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5871 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5467 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: udzielenie noclegu przybyłym gościom/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.247 ( mapa nr 45) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 45.Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: udzielanie noclegu przybyłym gościom Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I . W obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Przyjmowanie na nocleg gości weselnych. Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udzia­ łem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po II wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz za­ nikł — określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w naturze? w gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a73a4df352e40ce28c3eeea7192766c.pdf bf7e188fbb4deca24c5dcdffd559f413 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5869 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5465 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym:udział sąsiadów w przygotowaniu uczty weselnej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.243 (mapa nr 43) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 43. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: udział sąsiadów w przygotowaniu uczty weselnej Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I. W obrzędzie weselnym: która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Inne — jakie? Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej łub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po II wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł — określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w naturze? w gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontanicze. Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — pomoc w przygotowaniu potraw, roznoszeniu; 2 — pomoc w przygotowa­ niu miejsca do zabawy; 3 — brak informacji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9851eb9b3b02ae7791cdcdfb38bfbeb4.pdf e9f61929f2a72cfa7e6cdfb74f297eee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5870 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5466 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym:użyczanie izb,mebli i naczyń/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.245 (mapa nr 44) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 44. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: użyczanie izb, mebli i naczyń Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I . W obrzędzie weselnym: która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Inne — jakie)? Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed I I wojną światową, po II wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł - określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej - przed I wojną świa­ tową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w naturze? w go­ tówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontaniczne. Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowa­ dzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — pożyczanie mebli; 2 — pożyczanie naczyń; 3 — wypożyczanie izby; 4 — brak informacji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af52db74aa65b8043ec2eb6f238de58e.pdf 91f5ae14cdd385d5fce5592f83c6c77e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5818 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna sianokosy - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5414 Title A name given to the resource Współdziałanie wzajemne przy sianokosach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.20 (mapa nr 1) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Współdziałanie społeczne przy sianokosach Oprac. Anna Drożdż, Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 1. Przy sianokosach (koszenie trawy, wynoszenie na suche miejsce, suszenie, itp.). Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0f68d8c73363901e23a4831f8cd426b.pdf 7cbcf636023d942e533638f8e6de24c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1434 Title A name given to the resource Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.187-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ III IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa) WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH CZĘŚĆ I I Pierwszą część artykułu poświęciłam problematyce znaczenia różnych form współzawodnictw występujących przede wszystkim w kontekście obrzędów przejścia (a niekiedy także w innych sytuaqach granicznych). Skoncentrowałam się zwłaszcza na udziale zawodów w akcie symbolicznego ustanawiania, przekraczania, niwelowania granic oraz re-kreaqi życia w momentach przełomu (np. poprzez zachowania symbolizujące powrót do prapoczątku lub/i do czasu twórczych przodków) a także - przywracania homeostazy w warunkach zagrożenia w wymiarze jednostkowym, społecznym i kosmicznym (Kabzińska-Stawarz 1993). Symboliczne znaczenie współzawodnictw, ich udział w procesie komunikaqi to - moim zdaniem - m.in. jeden z zasadniczych powodów, dla którego obecność tego typu zachowań w kontekście obrzędowym jest celowa i pożądana. Inną, nie mniej ważną przyczyną organizaqi zawodów w przełomo­ wych momentach życia człowieka, Natury i poszczególnych społeczności jest ich związek z magią. Zagadnienie to omawiam w prezentowanej tu, I I części artykułu . Podobnie jak w części I - z uwagi na obszar moich zainteresowań - posiłkuję się głównie przykładami z terenu Azji. Wydaje się jednak, że magiczna funkcja współzawodnictw jest zjawiskiem uniwersalnym. 1 C E L E O R G A N I Z A C J I WSPÓŁZAWODNICTW Jak zauważył, cytowany już w I części artykułu J. Huizinga, ingerencja w bieg natury może zostać osiągnięta za pośrednictwem różnego rodzaju współzawodnictw. „Wygranie walki wpływa [bowiem] jako takie na bieg 1 W związku z niespodziewaną koniecznością zmniejszenia objętości tego rocznika „Etno­ grafii Polskiej" pierwotna wersja artykułu została znacznie okrojona. Ograniczam się tu właściwie do prezentacji pewnych tez. Sygnalizowane zagadnienie zostanie natomiast omówio­ ne szerzej w przygotowywanej obecnie do druku monografii pt. „Sport w kulturach ludów Azji. Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych". �188 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wydarzeń. Każde zwycięstwo uprzytamnia, tj. urzeczywistnia dla zwycięzcy triumf mocy dobrych nad złymi i powodzenie grupy, która wywalczyła zwycięstwo" (Huizinga 1985, s. 87-88). Tezę tę potwierdzają informacje 0 celach organizacji zawodów, podane przez różnych badaczy ludów Azji. Na magiczną funkcję rytualnych walk organizowanych w przełomowych okresach roku zwracał np. uwagę Granet podkreślając, że od zawodów rozgrywanych w poszczególnych porach roku zależy całoroczna pomyślność, a przede wszystkim - dojrzewanie roślin i obfite plony (Granet 1914, s. 150; 1926, s. 351). Wiadomo też пр., że w starożytnych Indiach organizowano walki nie uzbrojonych ludzi z bykami, by zapewnić urodzaj (Basham 1973, s. 257). Także wyścigi koni ciągnących rydwany miały wpłynąć na wzrost płodności ziemi (Stutley 1977, s. 173). Podobnie np. zabajkalscy staroob­ rzędowcy urządzali wyścigi koni przed tzw. maslenicą, by stymulować roz­ kwit przyrody, płodność ziemi i zwiększyć przychówek zwierząt (Bolonev 1978, s. 113). Czukcze biegali, strzelali z łuku, grali w piłkę,urządzali zapasy 1 in. wierząc, że przyniesie im to powodzenie w łowach (Žornickaja 1975, s. 36). Japońskim zapasom sumo przypisywano natomiast wpływ na wzrost zbóż. Zawody odbywały się podczas święta pięciu ziaren (Culin 1958, s. 36-37; na wiarę w magiczną moc zapasów, ich udział w pobudzaniu wzrostu i przydawaniu szczęścia wskazuje też m. in. Osterloff 1976, s. 143). Koreańczycy wierzyli, że walki gigantycznych figur smoków organizowane w 15 dniu Nowego Roku, który był repetycją noworocznego święta, zapew­ nią płodny rok (Im Tong-Gwon 1975, s. 84). Wierzono też, że noworoczne zawody w przeciąganiu liny zapobiegną chorobom i jednocześnie zapewnią urodzaj (Kalendarnye obyčai... 1988, s. 113-116). U Singalów w organizowa­ nych na początku roku zawodach polegających na przeciąganiu liny, uczest­ niczyły dwie drużyny. Jedna z nich reprezentowała boginię Pattini, a druga -jej małżonka. Pożądane było zwycięstwo grupy bogini, miało ono bowiem chronić przed epidemią czarnej ospy (Krasnodembskaja 1982, s. 158). Chiń­ czycy przypisywali magiczną moc wyścigom „smoczych łodzi". Oczekiwano, że zapewnią one wzrost ryżu i obfite plony (Aijmer 1964). W kulturze chińskiej smok, którego kształt nadawano łodziom, jest symbolem deszczu, żywiołu wodnego, a także drogi, przemiany. Według Tum Li-Ch'ena, wyścigi łodzi organizowano pierwotnie, aby skłonić smoki do walki w po­ wietrzu, co z kolei miało wywołać deszcz (Tum Li-Ch'en 1965, s. 43). U starożytnych Hetytów fechtunek dwoma rodzajami broni służył stymulaq i i regeneracji witalnych sił kosmosu w krytycznych momentach życia jednostki i grupy, tj. przede wszystkim wiosną i jesienią (Ardzinba 1982, s. 80; patrz też np. Heesterman 1957, s. 133, 156). Ożywienie płodnych sił Natury miały też zapewnić popularne w Azji Centralnej noworoczne walki wielbłądów, baranów oraz kogutów (Bičurin 1950, t. 1, s. I l l ; Simakov 1984, s. 103; Suchareva 1958, s. 124; Snesarev 1969, s. 316 i in.). W połu­ dniowym Tadżykistanie np. organizowano walki koni, baranów, zapasy oraz „walki o kozła", by wywołać deszcz (Karmyševa 1987, s. 241; badaczka �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 189 tłumaczy przy tym związek wspomianych zawodów z płodnością, odwołując się do ludowych wierzeń, w których jest mowa o obecności kobył wraz ze źrebakami na dnie źródeł wód ). Według Simakowa natomiast, „walka o kozła" jest zachowaniem miłym bogu i ma znaczenie sakralne. Wpływa też na pomyślność rodziny. Powodzenia mogła też oczekiwać osoba, która podarowała kozła pragnącym urządzić zawody młodzieńcom. Było to jedno­ cześnie sposobem wyrażenia podzięki najwyższym siłom za okazaną przez nie przychylność (Simakow 1984, s. 147). Zdaniem Simakowa również, istnieje podobieństwo między walkami zwierząt i - występującymi np. u Kirgizów - zawodami, podczas których dwaj łysi zawodnicy bodli się głowami do momentu ucieczki jednego z nich z pola walki lub pojawienia się krwi na jego głowie. Organizacja obydwu form współzawodnictw miała ten sam cel: pobudzenie twórczych mocy Natury (Simakov 1984, s. 103-104; patrz też пр.: Suchareva 1976, s. 50). Spektakularnym zachowaniem występującym u wielu ludów Azji w prze­ łomowych momentach cyklu rocznego jest huśtanie się na huśtawkach. Przybierało ono niekiedy formę zawodów, polegających na rozbujaniu huś­ tawki możliwie najwyżej i uderzaniu nogami w pień drzewa na jak najwięk­ szej wysokości. Tej znanej dziś powszechnie zabawie przypisywano w prze­ szłości ważną funkcję pozaludyczną. W wierzeniach wedyjskich np. huśtaw­ ka zwana „okrętem wiodącym do Nieba" występuje jako łącznik między różnymi poziomami kosmosu (patrz пр.: Eliade 1988, s. 119-120). Koreań­ czycy wierzyli, że huśtanie się podczas upalnego lata zapewni chłód i od­ pędzi moskity (Im Tong-Gwon 1975, s. 87). Najczęściej jednak huśtaniu się na huśtawkach przypisywano rolę magicznego bodźca dla rozwijającej się z początkiem roku Natury. Hindusi пр., jak pisze Auboyer (1968, s. 133) wierzyli, że „im wyżej wznosiła się łódka huśtawki, tym lepiej miały rosnąć młode pędy i piękniej zapowiadały się zbiory" (patrz też: Stutley 1977, s. 173). W innym miejscu Auboyer wspomina o huśtawce jako symbolu życiodajnej wody, spadającej z nieba pod postacią deszczu i być może asocjowanej z tęczą - widzialnym łącznikiem między niebiosami i ziemią (Auboyer 1955, s. 134). Według niektórych autorów, huśtanie się na huśtaw­ ce jest symbolem płodności, stosunku seksualnego (patrz пр.: Ismailova 1984, s. 183; Lobačeva 1986, s. 12; Muhiddinov 1973, s. 103 i in.). Zasadniczy wpływ na ożywienie, pobudzenie Natury ma sam ruch, będą­ cy naturalną cechą zawodów. Stanowi on zarazem zauważalną i symbolicz­ ną opozycję bezruchu, śmiertelnej martwoty . Badacze podkreślają przy tym 2 3 2 Por. też np. hinduskie wierzenia o koniu, który powstał z wody i identyfikowaniu go z chmurą deszczową (Stutley 1977, s. 23-24). Por. np. tezę sformułowaną przez W. Sedláka o pierwotnym rozkołysaniu próżni o zero­ wych drganiach, tj. elektromagnetyczności w spokoju, przez światło do stanu ożywienia, co dało początek życiu. Jak pisze Sedlak: „próżnia jest wszystkim potencjalnie, gdyż nie mogłaby inaczej być początkiem Wszechświata. Jako absolutny bezruch jest przyczyną wszelkiej dyna­ miki. Jako niematerialna - rodzi masę" (Sedlak 1986, s. 13, 20). 3 �190 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ szczególnie znaczenie ruchu okrężnego (i wyścigów „po okręgu") w genero­ waniu siły, stymulowaniu energii i życiodajnych mocy ziemi oraz samych zawodników (patrz пр.: Heesterman 1957, s. 156; Stutley 1977, s. 319). Chciałabym zwrócić uwagę, iż w niektórych przypadkach współzawodnictw przejście od fazy bezruchu do ruchu jest wyraźnie sygnalizowane. W sumo np. sama walka przebiega błyskawicznie. Przygotowanie do niej trwa jednak długo (15-45 minut). Jak podaje Tokarski (1989, s. 103) „celem owych czynności wstępnych jest «nastrojenie się», tak fizyczne jak psychiczne. Sumatori zbliżają się do siebie, sypią wokół sól w celu samooczyszczenia, potem zaś polewają barki wodą i wykonują coś na kształt dziwacznego ptasiego tańca, przenosząc ciężar ciała z jednej nogi na drugą. Potem od­ wracają się tyłem do siebie i zamierają w nieruchomej «medytacji», czekając na muga (por. chińskie wu-mien) «nie myśl» [...] Gdy nadejdzie właściwy moment, zamierają w bezruchu wyczekując sprzyjającej chwili. I nagle dwie nieruchome góry mięśni spadają na siebie z szybkością błyskawicy. Jak ichneumon skacze znienacka do gardła kobry po serii specyficznych od­ dechów, znajdując jedyny, właściwy moment, tak po kilku sekundach znie­ ruchomienia jedna z gór mięsa z hukiem pada na ziemię bezwolna, opętana przez «to» właśnie." Zdaniem Tokarskiego, „podkreślony tu silnie moment bojowego transu, owo [...] opętanie przez bezosobowe to, stanowi o różnicy filozofii sportu europejskiego i mistyki sportowej sumo" (tamże, s. 103). Na uwagę zasługuje również fakt organizacji zawodów w sytuacjach granicznych, w momencie przejścia, oczekiwania na zmianę, otwarcia nowego etapu. W wierzeniach ludowych moment ten wiąże się przeważnie z przybyciem na Ziemię jej boskiego, duchowego władcy, ożywieniem martwej/śpiącej Natury i początkiem cyklu wegetacyjnego. Materiały etno-historyczne świadczą o organizacji różnych form współ­ zawodnictw dla walki z groźnymi mocami. Turkmeni np. na przełomie starego i nowego roku skakali przez ogień, by uwolnić się od wszelkich chorób i nieszczęść {Narody Srednej Azii... 1963, s. 118). Na Sumatrze, m.in. podczas ceremonii pogrzebowych, urządzano walki kogutów. Wierzono, iż mogą one wskrzeszać umarłych i zapewniają ochronę przed groźnymi du­ chami (szerzej na ten temat patrz пр.: Ga jek 1934, s. 27, 155). Pasterze mongolscy podczas składania dorocznych ofiar na owoo strzelali z łuku, żeby - jak mówili - „wygnać zło związane z ziemią". Z tej samej okazji Buriaci organizowali zapasy, wyścigi i zawody łucznicze, by „pokonać złe duchy i [zarazem] oddać cześć duchom lokalnym" (Šagdaron, Očirov 1909, s. 473). Ochronie przed dymi mocami służyły także walki baranów. Zwierzę­ ta te bowiem, jak pisze np. Diemidow, mają siłę, której boją się demony (Demidov 1962, s. 188). Zapaśnicy sumo odpędzali natomiast złe duchy, sypiąc na arenę sól (Wroczyński 1985, s. 73; por. też informacje o użyciu soli przez sumatori podane przez Tokarskiego). Zdaniem pasterzy mongolskich пр., szczególną rolę w magii pełni koń. To właśnie dzięki niemu zostało pokonane zło. Informacja ta wskazuje �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 191 Rye. 1. Konne polo Wg: Diem 1941, s. 227 zarazem pośrednio na jeden z celów organizacji wyścigów, które mogły występować w roli magicznego środka zwalczającego złe moce, nieustannie zagrażające egzystencji człowieka (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 199la, s. 93-102). Podobną funkcję pełniły też w Indiach wyścigi koni ciągnących rydwany. Zwierzęta błagano, by odstraszyły wilki, złe duchy i wszelkie nieszczęścia (Stutley 1977, s. 319; dodam tu, że w wie­ rzeniach hinduskich koń występuje m.in. jako symbol Słońca, płodności, a zarazem - mocy i wojny; tamże, s. 23-24). O roli konia w magicznej walce ze złem mówią także np. słowa chińskiej pieśni pt. „Potężne konie". Jedna z jej zwrotek głosi: „wywieziono do rydwanami, zdeptano wszel­ kie złe siły, nie ma już żadnego plugastwa" (Lesková 1974, s. 17). Badaczka informuje także o organizowanej na przełomie roku oraz w końcu wiosny ceremonii wyganiania zła, która miała zapobiec chorobom, nieszczęściom i działaniu złych duchów. Oprócz zachowań typowych dla tego rodzaju ceremonii, takich jak: krzyki, bicie w bębny, obchodzenie wiosek z zapa­ lonymi latarniami itp., organizowano wówczas wyścigi rydwanów ciągnio­ nych przez konie. W najstarszych wierzeniach Azji koń występuje jako symbol płodności, mocy, męskiej siły yang, я także wojny, jest również asocjowany ze Słońcem (patrz пр.: Campbell 1968, s. 208; van Gulik 1935; Stutley 1977, s. 23-25, 319). O związku konia z płodnością i jego roli w pobudzaniu życiodajnych sił Natury świadczą też np. pośrednio wypowiedzi pasterzy mongolskich, �192 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ określające cele organizacji wyścigów tych zwierząt. Jak wynika z moich badań, zawody urządzano m.in., „by bylo dobrze ludziom i zwierzętom", by zapewnić obfitość deszczu, liczebny wzrost stad, narodziny jak największej liczby dzieci itp. (o celach organizacji wyścigów i innych form współzawod­ nictw u Mongołów pisałam już szerzej w swoich pracach; patrz przede wszystkim: Kabzińska-Stawarz 199la). Jako symbol Buddy, sily i szczęścia występuje koń w wierzeniach lamajskich. Informacje podane przez Rericha wskazują przy tym również na udział konia w magii ochronnej. Gdy bowiem - j a k pisze Rerich (1980, s. 70) - narodowi zagrażało nieszczęście, lamowie wchodzili na najwyższą górę i wymawiając zaklęcia rozrzucali papierowie konie. Posyłali też symboliczne konie ludziom, którzy obawiali się, że spotka ich coś złego. W wielu przypadkach o magicznej funkcji zawodów możemy wniosko­ wać pośrednio. Istotny jest tu, moim zdaniem, m.in. charakter używanych podczas nich „rekwizytów", a także - informacje o znaczeniu kontekstu, w którym występuje określona forma współzawodnictw. (Przyjmuję, oczywi­ ście, iż istnieje zasadnicza jedność generalnych celów i znaczenia poszczegól­ nych zachowań występujących w tym samym kontekście). Jeśli więc np. wiadomo, że Tadżycy grali w konne polo na zakończenie siedmiodniowego święta uwd, które poprzedzało przejście na letnie pastwiska i - jak pisze Andrejew - było związane z magią ochronną, mającą ustrzec owce przed napadem wilków lub innych drapieżników (Andreev 1953, s. 115-116), to możemy - jak sądzę - hipotetycznie założyć, że temu samemu celowi służyły wspomniane zawody. Innym przykładem informacji, która może być pod­ stawą do pośredniego wnioskowania o znaczeniu współzawodnictw, jest podana przez Urazmową wzmianka o zawodach organizowanych podczas rolniczego „święta pługa", sabantuj, takich jak: wyścigi w workach lub z trzymaną w ustach łyżką, na której leży jajko, biegi, których uczestnicy mają związane nogi, i in. (Urazmova 1977, s. 94). Z dalszych informacji podanych przez autorkę wynika, że obchody święta miały zapewnić przy­ chylność duchów płodności i dobry urodzaj w nowym roku. Można więc - jak sądzę - przyjąć, że podobnym celom służyły organizowane wów­ czas zawody. Również zamieszczona przez Agajewa (Agaev 1985, s. 168) informacja o noworocznych skokach przez ogień w Azerbejdżanie, podczas których zawodnicy trzymali w rękach gliniane czarki z ziarnem (pokonani oddawali je zwycięzcy) pozwala wnioskować o prawdopodobnym związku tego typu zachowań z magią płodności, urodzaju. Skoki przez ogień były np. ulubioną rozrywką młodych mężczyzn pod­ czas święta Holi. Jak informuje Stevenson (1971, s. 285) - zawodnicy „demonstrowali [wówczas] swoją młodzieńczą siłę". Wyjaśnienie to, moim zdaniem, nie ukazuje w pełni znaczenia zawodów, przede wszystkim zaś nie uwzględnia ich aspektu magicznego. Stevenson pisze wprawdzie, że ogień palony podczas święta Holi ma właściwości lecznicze (ogrzaną na nim sól podaje się zwierzętom, by uchronić je przed chorobami), uważa się go też �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 193 za źródło życia, samo święto zaś związane jest z płodnością - nie idzie jednak dalej, by wykorzystać te informacje dla wyjaśnienia celów wspom­ nianych zawodów. Tymczasem, jak wiadomo z innych źródeł, Hindusi wierzyli, że popiół ognisk, przez które skakano podczas święta Holi, ma moc magiczną (Stutley 1977, s. 114). O udziale zawodów w magii płodności można także - jak sądzę - wnio­ skować na podstawie informacji o zachowaniach zapaśników, które polegały na demonstrowaniu określonych ruchów byka lub ptaka, o „tańcu lwa", poprzedzającym zawody wu shu czy kung-fu, „ptasim tańcu" lub „sumo wron" zapaśników japońskich, gdzie walczący naśladują kroki, okrzyki i ruchy tych ptaków. (W I części artykułu przedstawiłam tezę, iż zachowania te mogą również symbolizować powrót do początku, do czasów mocarnych i twórczych przodków, komunikując zarazem o sytuacji granicznej). W wie­ rzeniach wielu ludów Azji byk występuje w roli męskiego praprzodka. Uważany jest jednocześnie za źródło płodności, mocy i energii (patrz пр.: Eliade 1993, s. 86-88; Humphrey 1974; Šarakšinova 1962, s. 133-134 i in.). W podobnej roli występują także ptaki. Według niektórych badaczy (np. M.J. Kuo) ptak - „niezależnie od tego, czy będzie to feniks, czy jaskółka" -jest symbolem męskości, męskiego członka (za: Chang 1976, s. 166-167). Podobnie jak w wielu innych przypadkach, nasuwa się tu jednak pytanie, w jakim stopniu związki tego typu są uświadamiane przez osoby reprezen­ tujące poszczególne społeczności. Badania przeprowadzone przeze mnie wśród pasterzy mongolskich nie wykazały пр., by świadomie i bezpośrednio przypisywano ptakom, których ruchy przypominały zachowania zawodni­ ków, symbolikę męskiego początku i męskiej energii, płodności itp. Zdaniem Tokarskiego natomiast, wspomniane już „sumo wron" przypomina chińskie legendy o magicznych ptakach żyjących na Słońcu. Autor wskazuje także na rytualne korzenie sumo, które wywodzi się z obrzędów religijnych, urządza­ nych na cześć bóstw. Podobny cel miały same walki, które „odtwarzały zmagania bogów" (Tokarski 1989, s. 98-99). O związku zapasów z magiczną stymulaqa życia i płodności można - moim zdaniem - także hipotetycznie wnioskować na podstawie informacji o smaro­ waniu ciał oliwą przez zapaśników. Zwyczaj ten występował m.in. u ludów tureckich Azji Centralnej i Bliskiego Wschodu, w Indii i Tybecie. Według moich mongolskich informatorów natomiast - zabraniano zawodnikom mazania ciał tłuszczem, by nie ślizgały się (na zakaz ten zwraca też np. uwagę Grumm-Grzimajło 1926, s. 233). Jak wiadomo, dla wielu ludów Azji, m.in. mieszkań­ ców starożytnej Syrii i Palestyny, oliwa była źródłem życia i jego symbolem (patrz пр.: Moscati 1963, s. 157; przypomnijmy też ewangeliczną przypowieść o pannach roztropnych i niemądrych, które czekały na Oblubieńca, zapom­ niawszy o oliwie do lamp; Mt 25, 1-13). Być może także w różnych kulturach jej użycie przez zapaśników miało funkcje magiczne i znaczenie symboliczne. Za środek pobudzający płodne siły Natury, wyzwalający życiodajną energię i odmładzający świat, a zarazem zapewniający obfite zbiory, uważa �194 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 2. Scena z walk zapaśniczych w Japonii. Zapaśnicy witają publiczność „Raz, dwa, trzy", nr 14, z dn. 10.04.1938 r. się również powszechnie rytualne stosunki seksualne. W sytuacjach granicz­ nych np. przybierają one nierzadko postać orgii, rozpasania. Podobną rolę pełnią obsceniczne żarty, ekshibicjonistyczne gesty itp. (patrz пр.: Caillois 1973, s. 144, 149, 156; Kojiki 1986, s. 60, 82-83; por. też informacje o staro­ hinduskim rytuale zwanym asvamedha; Stutley 1977, s. 23-26). Czasami zachowania polegające na symulowaniu stosunków seksualnych występo­ wały również podczas zawodów. Na seksualną symbolikę współzawodnictw �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 195 zwraca np. uwagę Ardzinba (1982, s. 80), Granet (1973, s. 200-201) nato­ miast pisze o zawodach z udziałem mężczyzn i kobiet, polegających na zdzieraniu odzieży oraz o biegach nagich zawodników. Miały one „wspo­ móc odbudowę sił męskich w przyrodzie". Spektakularny przykład połącze­ nia zawodów z zachowaniami o charakterze seksualnym występuje m.in. u Kirgizów i Kazachów. Zawody nosiły nazwę „odwiązywanie wielbłąda", a organizowano je podczas ceremonii wypominków. Dokładny opis wspom­ nianych tu współzawodnictw podaje Simakow (1984, s. 119-121). Informa­ re zebrane przez tego badacza zasługują na uwagę m.in. ze względu na to, że wzmianki o zachowaniach zawodników, noszących charakter erotyczny należą w literaturze azjanistycznej do rzadkości. Główną bohaterką wspomnianych zawodów była kobieta, przy czym musiała to być mężatka mająca już dzieci [a więc mogąca udowodnić swą zdolność do dawania życia - dop. I.K-S]. Zawodniczka była niemal naga. Jej zadanie polegało na rozsupłaniu zawiązanego na wiele misternych węzłów sznura, za pomocą którego do wbitego w ziemię kołka przywiązany był wielbłąd. Na grzbiecie zwierzęcia znajdowały się wartościowe przed­ mioty, np. dywany, odzież, biżuteria i in. Kobieta - w pozycji „na czwo­ raka" - mocowała się z węzłami, co trwało najczęściej ok. 15-40 minut. Jeśli wykonała zadanie pomyślnie - zabierała wielbłąda oraz znajdujące się na nim przedmioty i wracała do jurty, gdzie mogła się ubrać. W innym wariancie zawodów wraz z kobietą występował również nagi mężczyzna. Kobieta nazywana była „kobyłą", mężczyznę zaś zwano „źrebakiem". Zadaniem kobiety było rozwiązanie sznura, mężczyzna zaś przeszkadzał jej w tym, naśladując jednocześnie seksualne zachowania zwierzęcia. Ko­ bieta broniła się przed jego atakami uderzeniami nóg, jak czynią to zwie­ rzęta. Jeżeli zdołała się obronić i odwiązała wielbłąda - otrzymywała go w nagrodę wraz ze znajdującymi się na jego grzbiecie przedmiotami. W przeciwnym wypadku - nagroda przypadała w udziale mężczyźnie. Jeżeli zawody kończyły się remisem - kobieta zabierała wielbłąda, a jej przeciwnik mógł wziąć ładunek. Od czasu do czasu zawodniczka zwracała się w stronę widzów i - wskazując na swe podbrzusze wyjaśniała, iż obnażanie się przed nimi nie jest niczym wstydliwym. Miejsce to bowiem dało życie wszystkim ludziom zamieszkującym Ziemię, w tym także bo­ haterom, takim jak Manas, Almambet, Szabdan i in. Według Simakowa, charakter zawodów, których uczestnicy naśladowali seksualne zachowania zwierząt, a zwłaszcza obecność w nich wielbłąda-samca, dowodzi związku tej formy współzawodnictw z totemizmem. Wnio­ sek ten nie jest jednak poparty przez autora żadnymi dowodami. Bardziej przekonujące, także z uwagi na daleko idące analogie w innych kulturach, wydaje się natomiast twierdzenie o magicznej funkcji zawodów, które mają sprzyjać rozmnażaniu bydła, wzrostowi traw oraz stymulować ludzką płod­ ność (Simakov 1984, s. 121-122; patrz też np. Snesarev 1969, s. 82, 90). Na uwagę zasługuje przy tym fakt, że wspomniane tu zawody występowały �196 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najczęściej podczas wypominków, a więc w momencie, w którym ich moc regeneracyjna była szczególnie pożądana nie tylko dla stymulacji płodności - j a k pisze Simakow (1984, s. 122) - lecz także dla przywrócenia równowagi i złagodzenia straty. Warto również zwrócić uwagę na charakterystyczną dla sytuacji przejścia czynność rozwiązywania węzłów. BROŃ, KTÓRA N I S Z C Z Y I T W O R Z Y W sytuacjach granicznych w roli magicznego oręża występują różne rodzaje broni. Pełnią one funkcje ochronne, a zarazem są elementem magii płodności. W Japonii пр., jak pisze Herrigel (1987, s. 28, 81) od najdawniej­ szych czasów łuk uważany był za środek walki z przeciwnikiem występują­ cym w ludzkiej lub duchowej postaci, przy czym istotą łucznictwa była również walka zawodnika z samym sobą. Z innych źródeł wiadomo, że każdy ostry przedmiot (np. strzała, włócznia lub miecz) przecinający okre­ ślone obiekty był tu symbolem gromu. Duch gromu zaś związany jest zwykle z kultami agrarnymi - płodnością, życiem (Kojiki 1986, s. 150; por. też uwagi Kagarowa o magicznym znaczeniu uderzania w powietrze - strzela­ nia, rzucania kijem, itp. - które niszczy złe duchy; Kagarov 1929, s. 157). U wielu ludów Azji występował zwyczaj polegający na zawieszaniu miniatu­ rowego łuku i strzał nad kołyską noworodka (chłopca). Według Potanina пр., miało to służyć „umocnieniu sił fizycznych dziecka" (Potanin 1883, s. 31). Nie wyklucza to - moim zdaniem - ochronnych funkcji wspomniane­ go zabiegu. Najczęściej strzelano z łuku podczas obrzędów przejścia. Popu­ larne jest strzelanie (także w formie zawodów) gdy rodzi się dziecko oraz w różnych fazach wesela. Koriacy i Czukcze np. strzelali z łuku „dla odegnania śmiercionośnych duchów" w trakcie ceremonii przekazywania ogni­ ska domowego pannie młodej. Ceremonia ta miała miejsce po przyjeździe kobiety do domu męża (Antropova 1971, s. 106). Powszechny jest zwyczaj strzelania w powietrze, gdy świta towarzysząca panu młodemu podjeżdża do domu panny młodej. W Afganistanie natomiast, po zakończeniu przygoto­ wań do wyjazdu do domu męża, krewni kobiety urządzali zawody z udzia­ łem drużbów pana młodego. Mężczyźni strzelali do kawałka szkła dopóki go nie rozbili. Jak pisze Rachimow, trafienie w szkło odbijające promienie słoneczne nie było łatwe. Ważniejsza wydaje mi się jednak podana przez niego informacja o tym, że młodzi małżonkowie mogli wyjechać dopiero wówczas, gdy któryś z zawodników trafił w cel (Rachimov 1983, s. 105). Potwierdza ona możliwość udziału zawodów w kreowaniu i sankcjonowaniu nowego porządku społecznego (zagadnienie to omówiłam bardziej szczegó­ łowo w I części artykułu). Zawody łucznicze towarzyszyły również obrzędom pogrzebowym. Według Piaseckiego пр., walki strzeleckie organizowane podczas tego typu obrzędów w Chinach, służyły uspokojeniu duchów zmarłych (Piaseckij 1880, s. 20-21). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH Ryc. 3. Łucznicy konni. Gruzja Wg: de Castelli 1976, ryc. 328 197 �198 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Strzelanie dla ochrony przed dymi duchami jest też elementem magii paster­ skiej. Przykładem może być m.in. czukocki zwyczaj witania głośnymi okrzy­ kami i wystrzałami zwierząt, które przyganiano na pastwiska w dniu święta jesiennego uboju. Jak podano w Narodach Sibiři (1956, s. 919) zachowania te miały odpędzić złe duchy. Wierzono ponadto, że strzelanie z łuku może zapewnić ochronę przed dymi mocami wędrowcom (patrz пр.: Ivanov 1955, s. 218). Znakomitym przykładem zachowań, u podstaw których leżą wierze­ nia w magiczną moc wystrzelonej z łuku strzały jest obchodzone przez wiele ludów Azji święto niedźwiedzia, a zwłaszcza - stanowiące jego punkt kul­ minacyjny - zabicie specjalnie hodowanego w tym celu zwierzęcia (jeg° mięso spożywa się następnie podczas rytualnej uczty, kości zaś grzebie z zachowaniem odpowiedniego ceremoniału). Podczas tego święta organizo­ wane są też różne rodzaje współzawodnictwa wyścigi psów i reniferów, skoki, podnoszenie ciężarów, fechtunek kijami, strzelanie z łuku, zapasy z niedźwiedziem i in. Według Zielienina пр., w zawodach, jakie odbywały się podczas święta niedźwiedzia można dostrzec analogię do dawnych uro­ czystości pogrzebowych. Ich organizacja motywowana była obawą przed zemstą zabitego zwierzęcia, które nie przestawało być groźne dla człowieka nawet po śmierci. Jednocześnie różnorodne zabiegi, np. wywieszanie głowy zwierzęcia na drzewie, miały zapewnić kontynuację jego rodu i ułatwić odrodzenie niedźwiedziej populacji (Zelenin 1929, s. 43, 52-53; 1934, s. 234; patrz też: Potapov 1928, s. 15-22 i in.) Przez niektórych badaczy strzelanie z łuku jest interpretowane jako spełnienie aktu seksualnego, zapładniającego (patrz пр.: Nikitina 1982, s. 205). Sama strzała zaś może symbolizować energię, moc, władzę itp. (patrz пр.: Changalov 1958, s. 397; 1959, s. 86; Culin 1958, s. XXX; Potapov 1934; Urai-Kehálmi 1974, s. 258-259; Vjatkina 1960, s. 229). Autorzy informujący o zawodach łuczniczych nie inter­ pretują ich jednak najczęściej w ten sposób. Wskazują wprawdzie na związek zawodów lub samego łuku i strzał z płodnością, mówią jednak wyłącznie o efekcie wspomnianego aktu, w oderwaniu od jego przyczyny sprawczej. Niektórzy badacze (m.in. Veselovskij 1921, s. 288) twierdzą natomiast, że nie ma podstaw, by np. uważać strzałę (będącą jednym z podstawowych in­ strumentów magii ochronnej) za element magii płodności). Jak pisze wspomniana już Nikitina, symbolem stosunku seksualnego jest nie tylko strzelanie z łuku, znaczenie to mają bowiem także obrzędowe zawody polegające na rzucaniu oszczepem (Nikitina 1982, s. 205). Wierzenia różnych ludów wskazują też na udział miecza w magicznym akcie prokreacji. Japońskie mity agrarne mówią пр. o jego roli w zapłodnieniu Ziemi (podobne funkcje pełni tu łuk i oszczep; Kojiki 1986, s. 36, przyp. 13 i 14). Mit nepalski natomiast opowiada o bohaterskim przodku, który - przeciąwszy mieczem skały - dał życie dolinie Katmandu (Aganina 1964, s. 32). Także wierzenia chińskie przypisują długiemu mieczowi Nieba moc spraw­ czą - kreację pięciu elementów (żywiołów) stanowiących podstawę wszel­ kiego istnienia. U wielu ludów miecz należał do podstawowych instrumen- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 199 tów magii. Używano go przede wszystkim w czasie ceremonii egzorcystycznych, mających na celu wygnanie złych duchów (patrz пр.: Abdalla 1989, s. 134; Šagdaron, Očirov 1909, s. 140, 173; Shah 1956, s. 165-167 i in.) Wiadomo też пр., że u górali gruzińskich pojedynki na miecze były ele­ mentem świąt religijnych, wesel, wypominków, uczt i innych uroczystości (Elasvili 1973, s. 277). Cytowany tu autor nie wyjaśnia jednak znaczenia zawodów występujących w tym kontekście. ŚMIERĆ Z A W O D N I K A - O F I A R A D L A N O W E G O ŻYCIA W I części artykułu omówiłam m.in. różne sposoby zachowania zawod­ ników symbolizujące śmierć i narodziny. Odtwarzając akt pierwotnej kreacji miały one jednocześnie pobudzić płodne siły Natury do życia, nadzielić je energią. Zdarzały się jednak również przypadki celowego uśmiercania lub okaleczania zawodników. Śmierć ich była pożądana i oczekiwana. Zdaniem Okładnikowa i Zaporożskiej пр., śmierć zawodnika biorącego udział w za­ wodach organizowanych podczas obrzędów pogrzebowych miała chronić żywych przed działaniem złych duchów. Umożliwiała także zmarłemu bez­ pieczne przejście do krainy przodków (Okladnikov, Zaporožskaja 1970, s. 105). Według niektórych autorów, różne formy zawodów występowały pierwotnie właśnie w kontekście obrzędów pogrzebowych (por. np. informa­ cje o genezie zapasów i walk gladiatorów - Grant 1980, s. 11, 17-19, 79, o początku walk bokserskich - Galkovskij 1916, s. 192, wyścigów koni - Bolonev 1978, s. 113; Simakov 1984, s. 196 i in.) Wiadomo też пр., że walki zapaśników stanowiły element rytuałów kremacyjnych, jakim podda­ wano władców hetyckich (Puhuel 1988, s. 26-27). W dawnych Chinach zaś strzelano z łuku podczas ceremonii ku czci przodków (Wasiliew 1974, s. 88). Z tej samej okazji średniowieczni Mongołowie organizowali wyścigi koni, zapasy i zawody strzelców. Według Wiktorowej, były one przede wszystkim sprawdzianem siły i męstwa zawodników (Viktorova 1980, s. 62). Moim zdaniem jednak, wyjaśnienie to jest niewystarczające. Nie uwzględnia bo­ wiem magiczno-symbolicznego aspektu współzawodnictw. O celowym oka­ leczaniu lub uśmiercaniu zawodników informuje np. Tołstow. Podaje on, że w średniowiecznej Ferganie na początku każdego roku walczyli ze sobą reprezentanci władcy i wodzów. Wspomagał ich tłum widzów, którzy rzucali w przeciwnika kamieniami i cegłami, aż w końcu jeden z zawodników padał martwy. Z wyników walki wróżono jednocześnie, jaki będzie nadchodzący rok (Tolstov 1948, s. 282-285). Nikitina pisze natomiast, że w niektórych rejonach Korei w 16 dniu 1 miesiąca księżycowego mieszkańcy wioski, stojąc naprzeciw siebie na obu brzegach ruczaju, rzucali kamieniami aż do zwycięstwa, tj. do powalenia jednego z uczestników zawodów na ziemię tak, by nie mógł się podnieść. Według Nikitiny, ten rodzaj walk znany był w Korei od 2000 lat. Organizowano je podczas święta Nowego Roku. �200 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Zawody miały pobudzić do życia płodne siły Natury. Dzięki nim również władca, który niegdyś uczestniczył w walkach osobiście, gromadził siły nie­ zbędne dla jego funkcjonowania w ciągu roku (Nikitina 1982, s. 80-81). Inny przykład podaje Tokarski. Pisze on mianowicie, że indyjskie święta ascetów gromadziły ekspertów staczających prawdziwą bitwę w imię bogów, „śmierć mając za jedyną nagrodę" (Tokarski 1989, s. 100). Śmiercią jednego lub obojga uczestników kończyły się też np. pojedynki na kopie organizowa­ ne przez Kirgizów podczas obrzędów wypominkowych (Džumagulov 1959, s. 89). O walce na śmierć i życie podczas zawodów o narzeczoną informuje też np. Graczewa (Gračeva 1988, s. 59). Także Walichanow pisząc o wal­ kach tresowanych baranów na arenach Buchary, Chiwy i Kokandu podaje, że trwały one tak długo, aż jedno ze zwierząt padło z roztrzaskaną głową (Valichanow 1985, t. 3, s. 326). Uwagę zwracają również powtarzające się w wielu opisach „walk o kozła" informacje, wskazujące na celowe uśmier­ canie zwierzęcia przed rozpoczęciem zawodów. Obcinano mu głowę i części nóg (poniżej kolan). Wyrywano też np. nogi żywemu zwierzęciu w trakcie walki. Tadżycy z doliny Chuf zaś przywiązywali kamień do nóg kozła, by uniemożliwić mu ucieczkę. Simakow podaje natomiast, że u niektórych grup Kirgizów manapskich i afgańskich (zamieszkujących Pamir) obiektem walki był nie kozioł lecz żywy człowiek, którego wybierano najczęściej spośród jeńców wojennych (Simakov 1984, s. 148). Badacze podkreślają wyjątkową brutalność zawodników uczestniczących w „walce o kozła". Stwierdzają ponadto, że w trakcie walki niejednokrotnie dochodziło do okaleczenia koni, a także dosiadających ich jeźdźców. Groźne wypadki stały się jednak powodem, dla którego w jakimś momencie zrezygnowano z organizacji zawodów. U Tadżyków np. zaprzestano urządzać „walki o kozła" po wypa­ dku, jaki wydarzył się podczas zawodów, kiedy to jeden z jeźdźców najechał na drugiego, po czym został kopnięty przez jego konia tak, że stracił oko i ledwie uszedł z życiem (Andreev 1953, s. 139; por. też informacje o za­ stąpieniu kamieni przez proszek lub wypieki cukiernicze, podane przez Stevensona w opisie zachowań uczestników święta Holi. Młodzi mężczyźni, mieszkańcy tej samej wioski, rzucali wówczas kamieniami uczestnicząc w „niby-wojnie". Zawodnicy mieli odtwarzać legendarną historię o złym demonie Hiranyakasipu i jego pobożnym synu zwanym Prahlada. Jak po­ dają przekazy, zachowanie syna drażniło ojca, który próbował różnych sposobów, by go zniszczyć. Kiedy wszystkie okazały się zawodne - poprosił o pomoc swą siostrę-czarownicę. Młodość chłopca okazała się jednak potężniejsza bronią i czarownica zginęła. Jej śmierć - jak pisze Stevenson - celebruje się podczas święta HolT\ Stevenson 1971, s. 280-281, 287; z cza­ sem zamiast kamieni zaczęto używać bardziej łagodnych środków. Praw­ dopodobnie pełniły one podobną funkcję magiczną jak kamienie). Jak podaje Simakow, jeszcze w połowie X I X w. Kirgizi podczas pojedyn­ ków jeźdźców konnych na piki używali broni bojowej zakończonej ostrym, metalowym grotem. Określone reguły zawodów dopuszczały przy tym bez- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 201 karne zabicie przeciwnika. Jeśli jednak zabójstwo nastąpiło w sposób nie­ zgodny z przepisami - wówczas zabójca musiał ponieść karę, oddając [prawdopodobnie rodzinie zabitego - I.K-S] 100 lub więcej koni. Często jednak kara była o wiele mniejsza i wynosiła łącznie 9 sztuk bydła oraz wielbłądów. Zdarzało się też, że odstępowano od jej ściągania. Według Simakowa, tak nieznaczne kary lub nieegzekwowanie ich w określonych przypadkach można wytłumaczyć tym, że aż do początku X X w. Kirgizi nie uważali pojedynków na piki za zawody sportowe. Był to natomiast rodzaj walki wojennej, niejako z natury rzeczy dopuszczającej śmierć uczest­ ników (Simakov 1984, s. 56) . We wszystkich wspomnianych tu przypadkach zabójstwo zawodników ma charakter rytualny. Jego celem jest re-kreacja życia, pobudzenie wital­ nych sił Natury itp. Warto przy tym przypomnieć uwagę Bettelheima, iż krew występująca jako efekt obrzędowych okaleczeń kojarzona jest naj­ częściej z pozorami niszczenia życia, gdy tymczasem jest wręcz przeciwnie. Mamy bowiem do czynienia z chęcią stwarzania życia, z działaniem ze wszech miar konstruktywnym (Bettelheim 1989). Zawodnicy (zarówno ludzie, jak i zwierzęta), którzy giną podczas zawodów pełnią zarazem funk­ cję ofiary. Jak w przypadku każdej ofiary, ich śmierć lub okaleczenie (de­ monstracja krwi) służy określonym celom. Najogólniej mówiąc, ma to zape­ wnić pomyślność reprezentowanej przez nich grupie. Szerzej o związkach zawodów z ofiarą piszę w przygotowywanej obecnie do druku monografii (por. też przeprowadzoną przeze mnie analizę mitu o łuczniku, który zapo­ biegł kosmicznej katastrofie, płacąc jednak za to cenę życia; Kabzińska-Stawarz 1993, s. 149-151). 4 WSPÓŁZAWODNICTWA J A K O D A R Badania, jakie przeprowadziłam wśród pasterzy mongolskich wykazały m.in., że jednym z celów zawodów była demonstracja najlepszych zawod­ ników: szybkonogich koni, celnych strzelców i silnych zapaśników, a także - rozweselenie gospodarzy Natury i wszelkich sił, od których w znacznym stopniu zależała egzystencja człowieka. Organizując zawody Mongołowie wierzyli, że cała Natura cieszy się wraz z ludźmi. Oczekiwali jednak na rewanż za ten szczególny dar, jakim są zawody. Spodziewali się m.in, że 4 Simakow wywodzi genezę obrzędowych pojedynków na piki (podobnie jak wielu innych form współzawodnictw) z „wojennej przeszłości" Kirgizów. Jego zdaniem, czynności wykony­ wane obecnie podczas zawodów służyły pierwotnie treningowi wojowników. Miały przygoto­ wać ich np. do podnoszenia z ziemi szabli wytrąconej z ręki przez przeciwnika, chowania się pod brzuchem konia przed ciosem piki lub strzałą itp. O „wojennej genezie" pojedynku świadczą ponadto: sposób władania piką, rodzaj odzieży noszonej przez zawodnika, obecność sekundantów, rytuał (zwłaszcza gra na instrumentach muzycznych podczas zawodów) i in. (Simakov 1984, s. 47-59). �202 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 4. Zapasy. Narodowy sport Japonii „Raz, dwa, trzy", nr 48, z dn. 27.XI.1934 r. gospodarze Natury zapewnią pasterzom dobre warunki wypasu stad, co z kolei wpłynie na wzrost liczby hodowanych zwierząt i powszechny do­ statek. Wierzyli też пр., że kamienne usypisko owoo, w zamian za urządzane dla niego zawody - zapobiegnie suszy oraz chorobom zwierząt. Zależności między zawodami (w tym przypadku - wyścigami koni) dobrym samopo­ czuciem Natury i pomyślnością pasterzy trafnie ujął jeden z informatorów, mieszkaniec ajmaku wschodniogobijskiego, mówiąc: „Wyścigi organizowa­ no po owoo tachich, aby ucieszyć całą otaczającą nas przyrodę. Jeżeli przy­ roda będzie zadowolona, to pasterzom też będzie dobrze. Będzie wiele bydła, bogactwo. Istnieje związek między przyrodą i człowiekiem" . W wielu pracach spotykamy wzmianki o rozweselaniu bóstw, duchów itp. mocy, od których przychylności człowiek uzależniał swą egzystencję. Badacze nie zwracają jednak najczęściej uwagi na ów aspekt rewanżu, wielokierunkowości działań. Tak więc wiadomo m. in., że rozweseleniu bóstw służyły walki rozgrywane podczas święta początku wiosny u starożytnych Hetytów 5 5 Mężczyzna, lat 69; materiały autorki. Zapisy wywiadów znajdują się w Archiwum Za­ kładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii P A N (dalej: A Z E I A E ) w Warszawie, nr 262. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 203 (Ardzinba 1982, s. 80). Jeźdźcy tuwińscy pogwizdywali cicho przed wyścigiem, aby - jak pisze Sambuu (1978, s. 33) - rozweselić konie. Z moich badań wynika, że Mongołowie wiązali grzywy koniom wyścigowym, by poprawić ich nastrój. Dżumagułow zaś podaje, że Kazachowie urządzali wypominki, aby sprawić radość duchowi zmarłego. Mówili także, że „tym bardziej będzie on zadowolony, im więcej będzie wypominków" (Džumagulov 1959, s. 89). Tybetańczycy wierzyli, że bogowie uczestniczyli wraz z ludźmi w zawodach oratorskich, śmiejąc się razem ze wszystkimi (Stein 1959, s. 441). Wierzono też powszechnie, że radosny nastrój podczas obchodów noworocznego święta, wywoływany m.in. przez zabawy i zawody, zapowiada pomyślny rok. Jak mówili np. staroobrzędowcy z okolic Irkucka: „im weselej i szumniej będzie się świętowało, tym bardziej urodzajny będzie rok" (Bolonev 1978, s. 112). Podobne wierzenia zanotowałam np. u pasterzy mongolskich. U ludów mongolskich śmiech - znak życia, uważany był za nieodzowny element ceremonii oczyszczania kobiet po porodzie, spalania łożyska i in­ nych zabiegów, mających zapewnić narodziny kolejnych potomków (patrz: Wasilewski 1979, s. 70). Wiara w magiczną moc śmiechu, radości występuje też m.in. w buddyzmie zen. Głosi on, że śmiech pozwala wskrzeszać zmar­ łych, przekraczać granicę między życiem i śmiercią. Jak pisze Safronowa, śmiech - podobnie jak krwawe walki, jest cechą „wesołego czasu", gdy rodzi się nowe, a jeszcze nie kończy stare. Jej zdaniem, w tradycji śmiechu przeja­ wiają się archaiczne pierwiastki kultu mnogości oraz płodności ziemi i czło­ wieka (Safronova 1980, s. 75-76; por. też informacje o roli śmiechu w od­ rodzeniu życia i kosmicznej harmonii: Kister 1993). W Chinach wizerunki radosnych, pełnych życia starców (mężczyzny i kobiety), grających np. w szachy, były symbolem dążenia do nieśmiertelności (Soothil 1930, s. 177). Dodam jeszcze, że niektórzy badacze wskazują na jednoczącą rolę śmiechu w sytuacjach granicznych. Jest on zarazem znakiem jedności wspólnoty (Turner 1969, s. 104-105). DŹWIĘK - ZNACZĄCY E L E M E N T S Y T U A C J I G R A N I C Z N E J Warto także, jak sądzę, zwrócić uwagę na znaczenie innych zachowań towarzyszących współzawodnictwom, takich jak: różne rodzaje dźwięku (muzyka, krzyk, hałas, gwizdanie, klaskanie i in.) oraz - spożywanie pokar­ mów. Czynności te pełniły również funkcje magiczne, wzmacniając zarazem skuteczność działania samych zawodów. Niektórzy badacze zaliczają np. krzyk do symbolicznych atrybutów fazy postliminalnej w obrzędach przej­ ścia, podczas gdy opozycyjna do niego (i - generalnie - hałasu) cisza jest cechą stanu zawieszenia (patrz np. Turner 1969, s. 103, 106). Według Leacha zaś, „kultura częstokroć wykorzystuje sztucznie wywoływany hałas właśnie dla zaznaczenia granic. Uderzanie w bęben, dęcie w róg, brzęczenie cym­ bałów, strzelanie z pistoletów i sztuczne ognie, bicie w dzwony, zorganizo- �204 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wane okrzyki i tak dalej, stosowane są bezustannie dla zaznaczenia granic czasowych i przestrzennych, przy czym granice te są zarówno metafizyczne jak i fizyczne" (Leach, Greimas 1989, s. 69). Symboliczne znaczenie ma także muzyka. Chińczycy np. uważali jej dźwięki za jeden z nieodłącznych warunków Wielkiej Drogi (Tao), element przestrzeni i czasu, atrybut Jedynego. Dźwięki były też symbolem zmiany. Dwunastostop­ niowa skala odpowiadała dwunastu miesiącom roku, a muzyczne interwały - ustalonym odcinkom czasu. Podobne znaczenie nadawali muzyce Japończycy (Jofan 1977, s. 175). Jako symboliczny element sytuacji granicznej muzyka występuje też w kontekście zawodów. Nierzadko poprzedza ona rozpoczęcie walk, wyodrębniając je zarazem od pozostałych zachowań obrzędowych. Podobną rolę pełnią inne zachowania występujące przed walką, np. wspom­ niane już naśladownictwo zwierząt lub ptaków i rozmaite rodzaje tańca . Przykład „granicznego" usytuowania gry na instrumentach muzycznych znajdujemy m.in. w opisie kirgiskich pojedynków na piki, podanym przez Simakowa. Przed rozpoczęciem walki herold, akompaniując sobie na instru­ mentach muzycznych, zwracał się do widzów wołając: „Jeśli znajduje się wśród was bohater, groźny jak Ałmambet, silny jak chan Koszoj, który - założywszy wojenne uzbrojenie - zdoła zawrócić i pogonić wroga, który potrafi zręcznym chwytem wybić go z siodła, który w mgnieniu oka, podob­ nie jak uczynił to Manas podczas wypominków ku czci Keketeja, celnym uderzeniem zrzuci przeciwnika na ziemię - jeśli jest tu obecny taki bohater to niechaj wyjdzie na arenę współzawodnictw, a po zwycięstwie weźmie nagrodę". Sygnałem do rozpoczęcia walki był dźwięk bojowego fletu. Kiedy zaś zawodnicy szykowali się do natarcia - herold grał krótką, dynamiczną melodię pt. „Bierz piki, do ataku!" (Simakov 1984, s. 47-48). Jak pisze Godlewski, muzyka była nierozerwalnym elementem współ­ zawodnictw u ludów Kaukazu. „Kiedy mieszkańcy górskich kiszłaków usły­ szeli dźwięki harmonii, górskiego rogu «zurny» i dudnienie barabanu po­ rzucali swoje zajęcia zbierając się za wioską na równym placu. Tam w napię­ ciu czekano na rozpoczęcie walk. Nagle muzyka milknie i na środek placu do koła wchodzą dżigici [...] przychodzi czas na współzawodnictwo w sile." . Przytoczona tu informacja wskazuje również na rolę muzyki poprzedzającej zawody, która oddzielała zarazem powszednie zachowania (pracę) od zaba­ wy. Przed tadżyckimi zapasami każda para zawodników śpiewała natomiast następującą pieśń: 6 7 6 Zapaśnicy kaukascy np. tańczyli przed walką ludowy taniec - lezginkę. Jak pisze Godlew­ ski: „Jest to ciężka próba wymagająca walorów innych niż te, które trzeba wykazać w walce. Poczucie rytmu, elastyczność, lekkość i elegancję ocenia starszyzna. Ci, którzy tańczą niezdar­ nie są przedmiotem żartów, urodziwi i zdolni tancerze zdobywają sympatię [...]"; P. Godlewski, Walka wręcz w tradycji kulturowej grup etnicznych Azji Zachodniej i Środkowej, s. 9; mpis. referatu wygłoszonego podczas Kongresu ISHPES w Berlinie w maju 1993 r. Za udostępnienie tekstu serdecznie dziękuję jego Autorowi. Godlewski, op. cit., s. 9. 7 �205 WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH „Jestem wybornym kozłem. Mam dwa rogi i dwa nozdrza. Kto zjadł mego syna? Kto zjadł moją córkę? Kto ma łuk i strzały? Kto chce ze mną walczyć? 8 Dopiero po odśpiewaniu pieśni można było przystąpić do walki . W tym przypadku również wykonanie piosenki ustanawiało granicę między zawodami, a innego rodzaju czynnościami. Podkreślona przez słowa piosenki szczególna identyfikacja zapaśników z kozłem nasuwa zarazem przypuszczenie, iż zawody mogły być elementem magii płodności. W najstarszych wierzeniach ludów Azji Centralnej kozioł występował bowiem jako zwierzę solarne, symbol płodności. Pełnił nadto funkcje mediacyjne. Tego typu informaqe powinniśmy uwzględnić, analizując znaczenie poszczególnych zachowań zawodników. Według Graneta пр., muzyka, podobnie jak taniec, służy temu samemu celowi: utrzymaniu świata w równowadze podporządkowaniu przyrody człowiekowi. Ich efektem są m.in. dojrzałe plony (Granet 1926, s. 351). Także zdaniem Wasiliewa, muzyka reprezentowała siłę magiczną oddziału­ jącą zarówno na człowieka, jak i na przyrodę. Muzykanci byli też uczest­ nikami wszystkich rytuałów (Wasiliew 1974, s. 178; na ten temat patrz też np. Nikitina 1982, s. 195n). Gra na instrumentach muzycznych towarzyszyła np. walkom bawołów, organizowanym przez Miao podczas święta z okazji zakończenia zbiorów (9-10 miesiąca). Zawody toczyły się przy wtórze mu­ zyki granej przez mężczyzn na fletach, bębnach i gongach. Jak pisze Its (1960, s. 102) - wierzono, że „im głośniej brzmią bębny, tym wyżej wschodzą plony". Z informacji tej jasno wynika, że dźwiękom muzyki przypisywano rolę magicznego stymulatora życiodajnych sił Natury. Mongołowie grali na instrumentach muzycznych dla owoo, by przyspieszyć przybycie jego gospodarza na ziemię, między ludzi (Tatar 1971, s. 317). W starożytnych Indiach zaś wyścigi koni, mające zapewnić wzrost żyzności gleby, odbywały się przy akompaniamencie bębnów (Stutley 1977, s. 173). Na związek muzy­ ki ze sferą reprodukcji wskazał również m.in. Jung (1956, s. 277) . Muzyka pełni również rolę magicznego środka chroniącego przed złymi mocami. Podobne zadanie spełnia np. krzyk i innego rodzaju dźwięki (patrz пр.: Kagarov 1929, s. 159). Zapewne dla ochrony przed złymi silami, 9 8 Powyższe informacje wraz z tekstem piosenki o koźle zostały mi przekazane ustnie przez dr. P. Godlewskiego i pochodzą z materiałów zebranych podczas przeprowadzonych przez niego badań terenowych. Warto tu przytoczyć informację o wynikach badań botaników hinduskich, którzy ustalili, że rośliny reagują na muzykę i za jej pomocą można przyspieszać lub hamować ich rozwój. Jak podaje Sołouchin, wieloletnie eksperymenty wykazały, że najbardziej „muzykalne" są tytoń i ryż. Okazało się, że największy wpływ i najlepszy odbiór przez rośliny ma muzyka klasyczna (Mendelssohna, Straussa, Czajkowskiego), jazz natomiast oddziałuje na rośliny negatywnie (Sołouchin 1987, s. 53). 9 �206 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ a zarazem wzmocnienia efektów magicznego oddziaływania zawodów, przy­ wiązywano np. gongi i bębenki do ogonów latawców, dzwoniono w dzwonki podczas wyścigów koni i wielbłądów, wydawano rozmaite okrzyki, gwizdy, strzelano z bata itp. Wypowiedzi pasterzy mongolskich np. wskazywały na magiczną funkcję przeciągłych okrzyków, jakie wydawali widzowie po każdym celnym strzale łucznika. Ten swoisty hymn - jak mówiono - miał obudzić gospodarza Natury Lus sabdaga, gdyby spał jeszcze w czasie zawodów. Wierzono też, że odpędza on złe moce, przyzywając zarazem siły dobra i podtrzymując je w walce ze złem. Podobne funkcje pełniły same zawody łucznicze, okrzyki wzmacniały więc dodatkowo ich działanie. O zna­ czeniu hymnów pochwalnych można także sądzić na podstawie jednego z tekstów Rigwedy, skierowanego do Wisznu (Indry). Powiada się tam, iż pochwały zwiększają Jego potężną siłę męską, wpływając tym samym na rozwój płodnych sił Natury (Rigweda 1989, I , 155, s. 190). Z wypowiedzi pasterzy mongolskich wynika jednocześnie, że okrzyki wznoszone po każ­ dym celnym strzale miały także pobudzać zawodnika do walki, osłabiając zarazem siły przeciwnika, a co za tym idzie - nie dopuszczając do jego wygranej. Wierzenia w moc słowa, za pomocą którego można pozbawić wroga siły czy skuteczności działania występują w wielu kulturach (patrz пр.: Kowalski 1935, s. 16; Ulanov 1974, s. 261 i in.) W tym miejscu dodam tylko jeszcze, że np. w azjatyckich sztukach walki krzyk uważany jest za istotny element techniki. Wzmacnia on ciosy i osłabia przeciwnika, paraliżu­ je jego wolę, a wydany przed starciem - odwraca uwagę. Poza tym krzyk w połączeniu z oddechem wyzwala energię. Szczególnym przykładem wiary w magiczną funkcję słowa jest modlitwa. Jak wynika z informacji niektórych badaczy, towarzyszyła ona niekiedy zawodom. Kirgizi np. czytali specjalną modlitwę bata zanim zabito kozła, o którego walczyli następnie zawodnicy, a także - przed rozpoczęciem gry. Zdaniem Simakowa, pierwsza z wymienionych czynność świadczy o tym, że kozioł był zwierzęciem ofiarnym, druga zaś wskazuje na rytualny charakter zawodów oraz na to, że są one mile bogu (Simakov 1984, s. 146). Jak podaje Godlewski, zapaśnicy tureccy oraz sędziowie od dawna przed przystąpieniem do zawodów mieli w zwyczaju czytanie odpowiednich fragmentów Koranu. Zwyczaj ten zachował się do dziś „pomimo przemian cywilizacyjnych" . 10 IGRZYSKA = CHLEB Jak już wspomniałam, zawodom często towarzyszyło spożywanie pokar­ mów i napojów, zwłaszcza alkoholowych. Mogło to mieć miejsce w różnych fazach: przed walką lub po niej, czasem też w trakcie zawodów. W Chinach np. turnieje łuczników poprzedzano ucztą. Po niej następowały trzy tury Godlewski, op. cit., s. 8. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 207 strzelania, po czym znów ucztowano (Vasilev 1989, s. 225). Łucznikom tybetańskim zalecano picie piwa podczas zawodów, by - jak podaje Bell - „nie trzęsły się im ramiona i strzała trafiała w cel" (Bell 1968, s. 170). Także zapaśnicy japońscy wypijali „dla pokrzepienia" po łyku wódki (E.P. 1904, s. 50). W Nepalu natomiast pojono alkoholem bawoły uczestniczące w corridzie (Dębnicki 1981, s. 188). U Chewsurów uczestnicy wyścigów konnych urządzanych z okazji pogrzebu odpoczywali w 3-4 wyznaczonych miejscach i spożywali tam wspólny posiłek. Dopiero po dotarciu do ostat­ niego punktu jeźdźcy - nie schodząc z koni - opróżniali rogi napełnione alkoholem lub tylko przytykali je do ust i mknęli do mety. Jak twierdzi Elaszwili, właściwie dopiero od tego momentu rozpoczynał się prawdziwy wyścig. Do tej pory bowiem zawodnicy jechali wspólnie, a jeśli ktoś wy­ przedził innych - nie otrzymywał nagrody. Chewsurowie „karmili" także uczestniczącego w wyścigu „konia duszy zmarłego", umieszczając na jego grzbiecie torbę z ziarnami jęczmienia, „by [zwierzę] nie było głodne na tamtym świecie" (Elašvili 1968, s. 107). Również w Osetii dla zmarłego przeznaczano butelkę wódki, którą wkładano do torby przytroczonej do końskiego siodła. Jeden ze starców, trzymając w ręku róg albo inne naczynie napełnione alkoholem (wódka, piwo) - wygłaszał mowę pożegnalną. Na­ stępnie wylewał kilka kropel alkoholu na głowę konia oraz na ciało zmar­ łego i rozbijał naczynie o podkowę prawej przedniej nogi zwierzęcia (Kaloev 1984, s. 80; autor nie wyjaśnia znaczenia opisywanych zachowań). Zwyczaj polewania mlekiem lub kumysem karków pięciu najszybszych koni wyścigowych oraz częstowania najlepszych jeźdźców napojami mlecz­ nymi praktykowany jest do dziś powszechnie w Mongolii, a także np. w Tuwie. Badacze wskazują, że kropienie mlekiem lub - zamiennie - otrzy­ manym z niego alkoholem w sytacjach granicznych pełni m.in. rolę magicz­ nego środka stymulującego płodne siły Natury, mającego zapewnić pow­ szechną obfitość pożywienia, dobry początek (patrz пр.: Banzarov 1955, s. 38; Rubruk 1958, s. 157; Šarakšinova b.r.w., s. 168; Troščanskij 1902, s. 31 i in.) Jak dowodzi m.in. Serruys (1974) temu celowi służyło też kropienie kumysem koni wyścigowych . Większość autorów wskazuje na praktyczny cel spożywania posiłku przez zawodników, jego właściwości regeneracyjne, itp. Często prakty­ kowany u ludów Azji zwyczaj obdarzania zwycięzców pożywieniem jest natomiast postrzegany głównie jako forma nagrody. Za rodzaj kary uważa się zaś wymóg przygotowania uczty dla wszystkich uczestników zawodów przez pokonanych. Tego typu wyjaśnienia nie wykluczają możliwości szerszej interpretacji roli pożywienia występującego w kontekście zawodów. Być może jednak owe obowiązkowe uczty służyły nie tylko biologicznej, lecz również symboliczno-magicznej regeneraqi sił zawodników, jak też 11 1 1 s. 178. Podobne znaczenie ma np. sypanie ziarnem; por. m.in.: Ětnograflja karakalpakov 1980, �208 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wszystkich uczestników zawodów i obrzędu, w którego zachowania te wy­ stępowały, oddziałując zarazem na Naturę, by wymusić na niej obfitość jadła (na temat owego wymuszania pomyślnych zbiorów i dostatku jedzenia poprzez rytualne uczty patrz пр.: Caillois 1973, s. 150-151; związki te wy­ stępują w wielu kulturach, wystarczy choćby wspomnieć powszechne znacze­ nie przydawane ucztom noworocznym i innym świątecznym biesiadom). U wielu ludów Azji popularne były zawody polegające na tym, by wypić jak największe ilości kumysu lub spożyć ogromne porcje mięsa. Czynności te miały znaczenie magiczne. Wskazują na to np. informacje podane przez Chudjakowa. Pisze on m.in. o zawodach urządzanych przez Jakutów pod­ czas ceremonii swatania. Uczestniczyli w nich najczęściej ojcowie swatanej pary. Ten z mężczyzn, który wypił więcej kumysu mógł się spodziewać większej pomyślności (Chudjakov 1969, s. 162-163). Spektakularny przykład wskazujący na magiczną funkcję spożywania napojów alkoholowych podaje Granet (1973, s. 200-201). Informuje on m.in. o powszechnym, zarówno wśród chłopów, jak i szlachty, pijaństwie „bez wytchnienia" w czasie długich nocy zimowych. Te pijackie orgie miały na celu „odnowienie sił witalnych starców". Najczęściej jednak badacze nie dostrzegają magicznej funkcji po­ siłków stanowiących element współzawodnictw, ani też zawodów polegają­ cych na spożywaniu jak największej ilości jedzenia lub napoju. Według Lewszina пр., celem udziału w zawodach łakomczuchów było przede wszyst­ kim zdobycie sławy. Te powszechnie lubiane, widowiskowe zawody dostar­ czały jednocześnie widzom znakomitej rozrywki (Levšin 1832, s. 123). Pa­ sterze mongolscy twierdzili natomiast, że trzeba pić dużo kumysu, by poznać i pokazać swoje możliwości. Wywiady, jakie przeprowadziłam podczas badań terenowych w Mongolii wskazują, iż pożywienie występujące w kontekście zawodów może być uznane za specyficzny nośnik energii. Pośredniczy ono zarazem w wymia­ nie sił pomiędzy człowiekiem i Naturą. W przekazie tym biorą także udział zwycięzcy zapasów, którzy po walce otrzymują od sędziów kilka garści suszonego sera, pokrojonego na drobne kawałki. Jak mówili moi informatorzy, zwycięzca zjadał nieco sera, część ofiarowywał widzom, resztę zaś przeznaczał dla Natury, rzucają kawałki sera we wszystkie strony świata. Zdaniem pasterzy mongolskich, w ten sposób zawodnik dzielił się z widzami i Naturą swoim zwycięstwem. Jednocześnie zapaśnik ofia­ rowywał Naturze jedzenie, wierząc, że odda mu ona część swoich sił. Przekazywał jej więc cząstkę własnej mocy, rekompensując jakgdyby tę stratę. W wymianie sił pomiędzy zawodnikiem a Naturą uczestniczyli także pośrednio widzowie. Każdy z nich starał się uszczknąć choćby mały kawałek pożywienia rzucanego przez zwycięzcę zawodów . Podarowanie 12 1 2 Kawałki sera ofiarowywano też np. zwycięzcy w zapasach u Tuwińców. Jak pisze Ostrowskij, zawodnik próbował sera, po czym rzucał resztę jedzenia w tłum, ten zaś - chwytał je chciwie (Ostrovskij 1927, s. 159). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 209 jedzenia Naturze miało zarazem uchronić w przyszłości zawodnika (i grupę, którą reprezentował) przed nieszczęściem (zwłaszcza chorobami) i zapewnić wszelką obfitość pożywienia. Znaczenie „białego jedzenia" wyjaśnia także informacja podana przez jednego z moich informatorów, reprezentującego mongolską mniejszość etniczną - Miangatów. Powiedział on, że zapaśnicy miangaccy zanim przystąpili do walki trzykrotnie obchodzili owoo, rzucając w powietrze kawałki „białego jadła". Miało to im zapewnić wszelką po­ myślność, a także - podnieść ich chijmor . Zdaniem moich informatorów, „białe jedzenie" jest źródłem siły. Nie pochodzi ona natomiast z mięsa. Inaczej natomiast twierdzi Chabros, która pisze, że mięso, obracane w wiadrze podczas obrzędu przyzywania pomyśl­ ności (datalgá) a następnie zjadane przez uczestników ceremonii, jest noś­ nikiem energii. O resztki mięsa pozostałe po ceremonii staczano nawet walki z udziałem dzieci (Chabros 1992, s. 53, 81). W przeciwieństwie do Mon­ gołów, Kirgizi np. uważali, iż picie kumysu przed zawodami pozbawia bohatera siły, osłabia zawodnika. Eliminowano więc ten napój z diety osób przygotowujących się do zawodów. Zakaz spożycia obejmował tu również piwo (a więc inaczej niż np. u Tybetańczyków). Jak podaje Simakow, zawodnicy pili też mało wody, ich podstawowe pożywienie stanowiła nato­ miast pszenica gotowana na oleju (Simakov 1984, s. 57). Zakaz spożywania określonych pokarmów i napojów (a także inne rodzaje tabu) obowiązywał np. u Jakutów. Jak pisze Sieroszewski, „[...] przed igrzyskami «sasani» rodowi oglądali zapaśników i poznawali po oczach, po wyrazie oblicza, po twardości mięśni, kto się nie nadawał, kto grzeszył niedawno z kobietą, kto nie wstrzymywał się od wzbronionych pokarmów i napojów i takim za­ braniali walczyć, aby ludowi swemu nie zrobili wstydu" (Sieroszewski 1935, cz. 2, s. 62). Źródłem siły zawodnika może być jednak nie tylko pożywienie. Wie­ rzenia nepalskie mówią np. o przejmowaniu pewnych cech bawołów uczestniczących w corridzie z okazji święta Kumari przez towarzyszących 13 14 1 3 Mężczyzna, lat 68, materiały autorki; A Z E I A E , nr 270. Chiimor, chiimortoi, najczęściej tłumaczone jako: koń - wiatr, wietrzny koń. Mongołowie - wzorem Tybetańczyków - umiesz­ czali wizerunki skrzydlatego konia na powiewających na wietrze chorągiewkach wraz z tekstem modlitwy wierząc, że przyniesie im to szczęście. Według A. Barei, termin chiimor, chiimortoi używany jest także na określenie człowieka mającego szczęście. Chiimor to także symbol dobrego losu, pomyślności, fortuny (inf. ustna). K . Chabros natomiast podkreśla, że jeśli wspomniany termin odnosi się do sfery duchowości człowieka [jak we wspomnianym tu przypadku - I . K.S.] może być tłumaczony jako: „dobry nastrój", „radość" itp. jednakże należy dodatkowo wyjaśnić, iż oznacza to pewien rodzaj energii. K . Chabros pisze, iż termin chiimor jest trudny do przetłumaczenia (inf. pochodzi z prywatnej korespondencji). Moim zdaniem jednak, wskazanie na jego związek z energią - w kontekście cytowanej przeze mnie wypowiedzi informatora - można uznać za wyjaśnienie zadawalające. Sasani - doświadczeni, wszechwiedzący starcy cieszący się szczególnym poważaniem i autorytetem, posiadający dar jasnowidzenia, znawcy starych zwyczajów (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 61-62). 1 4 �210 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zawodom tancerzy. Jak informuje Dębnicki (1981, s. 188) tańczące „demo­ ny" rzucały się, kłuły nożem zwierzęta, piły ich krew. Duch bawołu, jego odwaga i siła wcielały się wówczas w tancerza. Wspomniana wcześniej czynność rozrzucania suszonego sera przez za­ paśników przypomina nieco zachowanie polegające na pryskaniu napojami mlecznymi (w obydwu przypadkach występuje też pożywienie zaliczane przez ludy mongolskie do kategorii białego, sakralnego). Podobieństwo to jest nie tylko zewnętrzne. Obydwie czynności pełnią bowiem funkcje magicz­ ne. U Buriatów np. najlepsi zapaśnicy otrzymywali właśnie czarkę alkoholu. I tu zwycięzca ofiarowywał nieco napoju duchom opiekuńczym, pryskając nim w różnych kierunkach. Dzielił się również alkoholem z jednym ze starców, należącym do rodu, który reprezentował zawodnik.Starzec gratulo­ wał zapaśnikowi, wypijał łyk i zwracał mu naczynie, mężczyzna zaś pił alkohol do końca i oddawał pustą czarkę. Podobnie postępowano podczas wyścigów koni. Gospodarz, do którego należał zwycięski koń kropił głowę i grzbiet zwierzęcia, następnie przełykał nieco napoju i podawał naczynie jednemu ze starców, który wypijał łyk kumysu i wygłaszał pochwalną mowę. Po jej zakończeniu - pił napój do dna (Changalov 1958, s. 520). Podział alkoholu oraz „wymiana" czarek ustanawiały czasową (obrzędową) jedność grupy społecznej, a zarazem były symbolem tej jedności. W podobny sposób można interpretować wspomniany wcześniej podział pożywienia między za­ wodnikiem, widzami i Naturą. Interesujący przykład podziału pożywienia/nagrody, a zarazem symboliczno-obrzędowego łączenia członków wspólnoty w jedno, zanotowałam u Kazachów mieszkających w ajmaku kobdoskim w Mongolii. Otóż, jak wynika z relacji jednego z informatorów, gospodarz do którego należał koń - zwycięzca wyścigu organizowanego podczas święta ku czci boga Kurmana, otrzymywał w nagrodę innego konia. O tym, z czyjego tabunu pochodził ów koń decydował jeden ze starców. W zamian za to ofiarodawca dostawał jednak od innych osób, również wskazanych przez starca, np. kozę, cielę, barana albo jagnię. Gospodarz konia, który zdobył pierwszą nagrodę wracał do jurty, zarzynał barana i zapraszał wszystkich obecnych, by jedli, ob­ darowując ich na koniec produktami mlecznymi. Również zwycięski koń obsypywany był takimi produktami . U Buriatów odnotowano ciekawy przykład dzielenia się jedzeniem z obiektem stanowiącym cel w zawodach łuczniczych, zwanych baj albo baj harban (strzelanie do baja). Nazwę baj nosił obiekt zbudowany z trzech masztów wkopanych w ziemię, znajdujących się w odległości 1-3 łuków od siebie. Górne końce masztów ściągano sznurem, wolną przestrzeń zaś wypeł­ niano darnią. Na górze znajdowały się 3 małe maszty. Na każdym z nich umieszczano kawałek darni w kształcie trójkąta, zwany „wielbłądzim gar­ bem". W przerwie przeznaczonej na posiłek łucznicy smarowali tłuszczem 15 Mężczyzna, lat 68; materiały autorki, A Z E I A E , nr 270. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 211 owe „garby". Według Dondukowa i Cyrenowa, gest ten miał znaczenie błagalne (Dondukov, Cyrenov 1960, s. 130). Spektakularny przykład podziału jedzenia między uczestników zawodów podaje Simakow. Zachowanie to jest częścią „walki o kozła". Jak pisze wspomniany autor, po skończonej walce tuszę kozła, niezależnie od tego jak bardzo była poszarpana i brudna - myto, a następnie umieszczano w kotle i gotowano. Zapraszano potem krewnych i sąsiadów, i częstowano ich mięsem. Uważano przy tym, że im więcej osób zje choćby po maleńkim kawałku koziego mięsa, tym lepiej. Mówiono bowiem: „Tego mięsa dotyka­ ły ręce ludu, to jest lekarstwo" (Simakov 1984, s. 147). Simakow podaje także, że jeśli podczas walki tusza kozła została rozerwana, to wówczas każdy z zawodników zabierał zdobytą przez siebie część i zawoził ją do swego ailu. Tam musiał ugotować ją, a następnie ugościć mieszkańców ailu oraz sąsiadów. Oprócz tego mężczyzna, który zabił kozła przed rozpoczę­ ciem zawodów obowiązkowo zabierał głowę zwierzęcia i dolne części jego nóg. I w tym przypadku gotował je i spożywał, dzieląc się z bliskimi. Zdaniem Simakowa, wspomniane zachowania są przeżytkiem ceremonii, podczas której spożywano mięso zwierzęcia totemowego lub innego obrzędu o charakterze religijno-magicznym. Jego znaczenie zostało jednak zapom­ niane (tamże, s. 147). Według L.V. Thomasa, jedzenie w sytuacji śmierci jest zachowaniem obronnym. Ma ono zanegować śmierć, służy zarazem reintegrowaniu zmar­ łego z życiem. Ożywia się go więc lub łączy z nim w posiłku. Thomas wskazuje również na udział napojów alkoholowych w biesiadach żałobnych, co - jego zdaniem - ma związek z identyfikacją żałobników ze zmarłym. Fermentacyjna natura alkoholu jest bowiem podobna do naturalnej zgnili­ zny (L.V. Thomas 1991, s. 67-68n). Przytoczona tu interpretacja odnosi się przede wszystkim do styp. W podobny sposób można jednak - jak sądzę - wyjaśnić cel spożywania pokarmów podczas współzawodnictw, zwłaszcza tych, które występują w kontekście obrzędów pogrzebowych i wypominków. Wiadomo również, że sama struktura obrzędów przejścia oparta jest - najogólniej mówiąc - na schemacie: życie - śmierć - życie, podobne są również środki służące przekazowi symbolicznych treści odnoszących się do stanu/pojęcia życia i śmierci. Na znaczącą rolę pożywienia (np. w obrzędach ofiarnych) zwracał m. in. uwagę B. Malinowski, widząc w nim „podstawowe ogniwo między czło­ wiekiem pierwotnym a opatrznością". Pożywieniem - traktowanym jako dowód dobrodziejstwa świata, człowiek dzielił się ze swymi bóstwami, ko­ rzystając wraz z nimi z dobroczynnych sił Opatrzności. Miało ono także zasadnicze znaczenie dla podtrzymania więzi między żywymi i zmarłymi (Malinowski 1958, s. 417-419). Na istnienie tego typu związków wskazuje m.in. omówiony tu podział pożywienia między zawodnikiem, Naturą i po­ zostałymi widzami zawodów oraz sposób interpretacji tego rodzaju zacho­ wań. Innym dowodem może być także występujący u niektórych ludów �212 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zwyczaj określania uroczystości wypominkowej terminem odpowiadającym pożywieniu. U Kazachów np. rocznicowe wypominki, kończące zarazem okres żałoby, nosiły nazwę as, tj. jadło (u mniej zamożnych - kickine aš- małe jadło. Po uczcie - co jest szczególnie interesujące dla omawianej w tym szkicu tematyki - urządzano czasem zapasy i wyścigi koni (Castagne 1923, s. 250). Podobne związki zostały potwierdzone dla Kirgizów. Rocznicowe wypominki oraz rytualne jedzenie nosiły tu tę samą nazwę: aš. Ważnym elementem uroczystości wypominkowych były wyścigi koni. Jak podaje Simakow, pierw­ szy dzień ceremonii określano dosłownie jako „dzień rycia ognisk". W wyry­ tych specjalnie w tym dniu w ziemi wielu jamach rozpalano ogniska, na których następnie gotowano rytualne pożywienie (Simakov 1984, s. 140). Na zakończenie powrócę jeszcze do tytułu tej części tekstu. Przytoczony tu materiał, wskazujący na magiczną funkcję zawodów, a także - spożywa­ nia pokarmów i napojów, w tym również występujących w różnych fazach walki lub stanowiących odrębną formę współzawodnictwa, dowodzi - jak sądzę - iż organizacja igrzysk może być uznana za jeden z podstawowych warunków dostatku chleba. Jedzenie i rytualne zawody występują więc w społecznościach ludzkich nie na zasadzie odrębnych zachowań lecz jako działania warunkujące się wzajemnie. LITERATURA Abdalla M. 1989 Małżeńskie obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesią­ tych naszego wieku, „Lud", t. 73, s. 123-145. Agaev G . G . 1985 Azerbajdzan, [w:] igry narodov SSSR, Moskva, s. 167-174. Aganina L.A. 1964 Nepal'skaja literatura. Kratki] očerk, Moskva. Aijmer G. 1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Plain, Central China. A Study in the Ceremonialism of the Transplantation of Rice, Stockholm. A n d r e e v M . S. 1953 Taaziki doliny Chuf Stalinabad. Antropova V.V. 1971 Kultura i byt korjakov, Leningrad. Ardzinba V.G. 1982 Rituály i mify drevnej Anatolii, Moskva. A u b o y e r J. 1955 Some Games in Ancient India, „East and West", vol. 6, nr 2, s. 123-137. 1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa. B a n z a r o v D. 1955 Sobranie sočinenij, Moskva. B a s h a m A. 1973 Indie, Warszawa. B e l l Ch. 1968 The People of Tibet, Oxford. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 213 B e t t e l h e i m B. 1989 Rany symboliczne. Warszawa. B i č u r i n Ja.N. 1950 Sobranie svedenij o narodach obitavšich v Srednej Azii v drevnie vremena, Moskva-Leningrad, 1.1-3. Bolonev F . F . 1978 Narodnyj kalendář semejskich Zabajkalja, vtoraja polovina XIX - načalo XX v., Novosibirsk. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa. Campbell J. 1968 The Masks of God, vol. 4, Creative Mythology, Dallas-Pensylwania. C a s t a g n é J. 1923 Survivance d'anciens cuites et rites en Asie centrale, „Revue d'ethnologie et des traductions populaires", s. 245-255. de C a s t e l l i Ch. 1976 Relazione e album dei schizzi sulla Georgia des secólo XVII, Tbilisi. Chabros K. 1992 Beckoning Fortune. A Study of the Mongol dalalga Ritual, Asiatische Forschungen, Bd 117, Wiesbaden. Chang К.С. 1976 Early Chinese Civilisation, Harvard University Press. Changalov M.M. 1958 Sobranie socinenij, vyp. 1, Ulan Ude. Chudjakov I.A. 1969 Kratkoe opisanie Verchojanskogo okruga, Leningrad. C u l i n S. 1958 Games of the Orient. Korea-China-Japan, Tokyo. Demidov S.M. 1962 К voprosu o nekotorych perezitkach domusulmanskich obrjadov i verovanij Jugo-Zapadnych turkmen, Trudy I I A i E A N SSSR, Serija Étnografija, Ašchabad, s. 183-219. D ę b n i c k i К. 1981 Nepal. Królestwo wśród chmur, Warszawa. D i e m С. 1941 Asiatische Reiterspiele, Berlin. D o n d u k o v U.Ž., C y r e n o v B.N. 1960 Baj, Étnografičeskij Sborník, vyp. 1, Ulan Ude, s. 130-132. D ž i k i e v A. 1972 Étnografičeskij očerk naselenija Jugo-Vostočnogo Turkmenistana, Ašchabad. D ž u m a g u l o v A. 1959 Nekotorye obyčai i obr jody dorevoljucionnoj kirgizskoj semii, Izvestija A N K S S R , Serija Obščestvennych Nauk, t. 1, vyp. 1, Frunze. Elašvili V.I. 1968 Iz istorii konnogo spor ta w Gruzii. Chevsurskie skački „cchen" v prošlom i nastojasčem, „Sovetskaja Étnografíja", vol. 4, s. 104-109. 1973 Tradicii gruzinskoj narodnoj fizičeskoj kul'tury i sovremennosť, Tbilisi. E l i a d e M. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa, t. 1. 1993 Traktat o historii religii, Warszawa. E.P. 1904 Japonia. Kraj i ludzie, Warszawa. �214 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ětnografija 1980 Ětnografija karakalpakov XIX i načala XX v. (materiály i issledovanija), Taškent. Frederic J.C. 1971 Życie codzienne w epoce samurajów. 1185-1603, Warszawa. 1988 Życie codzienne w Japonii u progu nowoczesności (1868-1912), Warszawa. Gajek J. 1934 Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów, A T N we Lwowie, Dz. II, t. 13, z. 2. G a l k o v s k i j N.M. 1916 Bor'ba christianstva s ostatkami jazy ces tva v Drevnej Rusi, t. 1, Charkov. Gračeva G.N. 1988 Socializacija dętej i podrostkov v tradicionnom obščestve nganasan, [w:] Tradicionnoe rorpitanie dętej u narodov Sibiři, Leningrad, s. 38-62. Grant M. 1980 Gladiatorzy, Wrocław. Granet M. 1914 Fetes et chansons anciennes de la Chine, Paris. 1926 Danses et legendes de la Chine ancienne, Paris. 1929 La civilisation chinoise, la vie publique et la vie privee, Paris. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. Grumm-Gržimajlo G E . 1926 Zapadnaja Mongolija i Urianchajskij Kraj, Leningrad. G u l i k R. v a n 1935 Hayagriva. The Mantrayanic Aspects of Horse-Cult in China and Japan, Inter­ nationales Archiv für Ethnographie, Suppl. zu Bd 33, Leyde. Heesterman J.C. 1957 The Ancient Indian Royal Consecration, S. Gravenhage. Herrigel E . 1987 Zen w sztuce lucznictwa, Warszawa. Hoffmann H. 1961 The Religions of Tibet, London. H u i z i n g a J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. H u m p h r e y С. 1974 Some Ritual Techniques in the Bull-Cult of the Buriat-MongoIs, Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland for 1973, London. Im T o n g - G w o n 1975 Folk Plays, [w:] Traditional Performing Arts of Korea, Seoul, s. 82-99. Ismailova E.M. 1984 К voprosu o tancevalnom iskusstve ujgurov, [w:] Vostočnyj Turkestan i Srednjaja Azija, Moskva. Its R . F . 1960 Miao. Istoriko-étnografičeskie ocerki, Trudy Instituta Etnografii, nr 60, Moskva. I v a n o v S.V. 1955 К voprosu o značenii izobraženij na star innych predmetach kul'ta u narodov Sajano-Altajskogo nagor'ja, Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii, vyp. 16, Moskva, s. 165-264. J o f a n N. 1977 Dawna kultura Japonii, Warszawa. Jung C G . 1956 Symbols of Transformation, New York. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1991a Games of Mongolům Shepherds, Warszawa. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 199 lb 215 Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii, „Etnografia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych, część I , „Etnografia Polska", t. 37, z. 1, s. 93-164. Kagarov E . G . 1929 Sostav i proischoždenie svadebnoj obrjadnosti, Sbornik Muzeja Antropologii i Et­ nografii, t. 8, s. 152-195. Kalendarnye 1988 Kalendarnye obyčai i obr jady narodov Vostočnoj Azii. Godovoj cikl, Moskva. K a l o e v B.A. 1984 Pochoronnye obr jady i obyčai и ose tin v XVIII - načale XX v., Kavkazskij Étnografičeskij Sbornik, vyp. 8, Moskva. K a r m y š e v a B.Ch. 1987 К voprosu o kultovom značenii konnych igr v Srednej Azii, [w:] Prošloe Srednej Azii, Dušanbe, s. 231-242. Kister D.A. 1993 Comic Play in a Korean Shaman Rite, [w:] Shamans and Cultures, Istor Books 5, M . Hoppal, K . D . Howard (eds.), Budapest, s. 40-46. Kojiki 1986 Kojiki, czyli Księga Dawnych Wydarzeń, t. 1-2, Warszawa. Kowalski T. 1935 Na szlakach islamu. Szkice z historii kultury ludów muzułmańskich, Kraków. Krasnodembskaja N.G. 1982 Tradicionnoe mirovozzrenie singalov, Moskva. L e a c h E . , G r e i m a s A. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. L e s k o v á S.G. 1974 Střelba iz luka i upravlenija kolesnicy v obrjadovoj pesne drevnego Kitaja, [w:] Teoretičeskie problemy izučenija literatur Dolnego Vostóka, Moskva, s. 12-18. L e v š i n АЛ. 1832 Opisanie kirgiz-kazačich iii kirgiz-kajsackich ord i stepej, cz. 3, Ětnograficeskie izvestija, SPb. L o b a č e v a N.P. 1986 К istor ii kalendarnych obrjadov и zemledelcev Srednej Azii, [w:] Drevne obyčai, verovanija i kulty narodov Srednej Azii, Moskva, s. 6-31. M a l i n o w s k i В. 1958 Szkice z teorii kultury, Warszawa. M o s c a t i S. 1963 Kultura starożytna ludów semickich, Warszawa. M u c h i d d i n o v I. 1973 Obr jady i obyčai svjazannye s zemledelijem и pamirskich tadzikov Vachana i Iskašima v XIX-načale XX v., „Sovetskaja Étnografíja", vol. 3, s. 99-109. Nikitina M.I. 1982 Drevnjaja korejskaja poezija v svjazi s ritualom i mifom, Moskva. O k l a d n i k o v A.P., Z a p o r o ž s k a j a V . D . 1970 Petroglify Zabajkalja, cz. 2, Leningrad. O s t e r l o f f W. 1976 Historia sportu, Warszawa. O s t r o v s k i j P. 1927 Olennye tuvincy, „Severnaja Azija", nr 5-6. P j a s e c k i j P. J a . 1880 Putešestvie po Kitaju v 1874-1875 gg (čerez Sibiř, Mongoliju, Vostočnyj, Srednij i Severo-Zapadnyj Kitaj), 1.1-2, SPb. �216 Puhuel J. 1988 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Hittite Athletics as Prefiguration of Ancient Greek Games, [w:] The Archaeology of the Olympics, University of Wisconsin, s. 26-31. Potanin G.N. 1883 Očerki Severo-Zapadnoj Mongolii, vyp. 4, SPb. Potapov L.P. 1928 Perez itki kulta medvedja u ałtajskich tjurok, Étnograf-issledovatel, Moskva, vyp. 12, s. 15-22. 1934 Luk i střela v šamanstve и altajcev, „Sovetskaja Étnografija", vol. 3, s. 64-76. Rachimov M.R. 1983 De ti i podrostki v afganskom obsčestve, [w:] Ětnografija detstva, Moskva, s. 89-117. Řeřich M. 1980 Ałtaj-Himalaje, Warszawa. Rigweda 1983 Rigweda. Mandaly Í-TV, Moskva. Rubruk G. 1958 Putesestvie v vostočnye strany, [w:] Putesestvija v vostočnye strany Piano Karpini i Rubruka, Moskva, s. 88-194. S a f r o n o v a Je.S. 1980 Dzenskij smech, Moskva. Š a r a k š i n o v a N. 1962 Mif o Bucha-nojone, Étnograíičeskij sbornik, vyp. 3, s. 128-137. Š a g d a r o n S.D., O č i r o v B . D . 1909 Igry i uveselenija aginskich bur jat, [w:] Sbornik v čest semidesjatiletija G.N. Potanina, SPb, s. 456-462. Sambuu I. 1978 Tuvinskie narodnye igry, Kyzyl. S e d l a k W. 1986 Na początku bylo jednak światło, Warszawa. Serryus H. 1974 Kumiss Ceremonies and Horse Races. Three Mongolian Texts, Asiatische Forschungen 37, Wiesbaden. S h a h S.I. 1956 Oriental magic, Essex. S i e r o s z e w s k i W. 1935 Dwanaście łat w kraju Jakutów, cz. I - I I , Dzieła zebrane, Warszawa. Simakov G.N. 1984 Obščestvennye funkcjii kirgizskich narodnych razvlečenij v konce XIX - načale XX v., Leningrad. Snesarev G.P. 1969 Relikty domusulmanskich verovanij i obrjadov и uzbekov Chorezma, Moskva. S o ł o u c h i n W. 1987 Zielsko, Warszawa. Soothil W.E. 1930 The Three Religions of China, Oxford University Press. S t e v e n s o n S. 1971 The Rites of twice-born, London. Stein R.A. 1959 Recherches sur l'epopee et le barde au Tibet, Paris. Stutley M.J. 1977 A Dictionary of Hinduism. Its Mythology, Folklore and Development 1500 B.C. - 1500 A.D., Bombay - New Delhi - Calcutta. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 217 S u c h a r e v a O.A. 1958 Tradicionnye soperničestva meždu častjami gorodov v Uzbekistáne, Kratkie Soobscenija Instituta Etnografii, t. 30, Moskva, s. 121-129. 1976 Kvartalnaja obščina pozdněfeodal'nogo go roda Buchary (v svjazi s istorijej kvartalov), Moskva. T a t a r M. 1971 Zur Frage des Obo-Kultes bei den Mongolen, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, t. 24, fasc. 3. Budapest, s. 301-320. T h o m a s L.-V. 1991 Trup, Łódź. T h o m a s P. 1975 Hindu Religion, Customs and Manners, Bombay. Titov E. 1924 Końskie bega v vostočnom Zabajkale, „Sibirskaja Živaja Starina", vyp. 2, s. 38-54. T o k a r s k i S. 1989 Sztuki walki. Ruchowe formy ekspresji fdozofii Wschodu, Szczecin. T o l s t o v S.P. 1948 Drevnij Chorezm, Moskva. Troščanskij V.F. 1902 Evoljucija černoj very и jakutov, Kazań. Tum Li-Ch'en 1965 Annual customs and festivals in Peking, Hong Kong. T u r n e r V.W. 1969 The Ritual process, London. Ulanov A.I. 1974 Drevnij folklor bur jat, Ulan Ude. Urai-Kehálmi K. 1974 Nekotorye foVklornye dannye o roli luka i střely v svadebnych obr jadach, [w:] Issledovanija po vostočnoj fdologii, [w:] К 70-letiju professora G.D. Sandfeeva, Moskva, s. 256-260. Urazmova R.K. 1977 Narodnyj prázdník sabantuj u tatar, „Sovetskaja Étnografija", vol. 1, s. 94-100. V a l i c h a n o v Č.Č. 1985 Sobranije sočinenij v pjati tomach, Alma Ata. V a s i l e v B.A. 1948 Medvežij prázdník, „Sovetskaja Étnografija", vol. 4, s. 78-104. Vasilev L.S. 1989 Problemy genezisa kitajskoj mysli, Moskva. Veselovskij N.I. 1917-1920 Rol' střely v obrjadach i ее simvoličeskoe značenie, Zapisko Vostočnogo Otdelenija R A O , vyp. 25, s. 273-292. Viktorova L . L . 1980 Mongoly. Proischoždenie národa i is toki kultury, Moskva. Vjatkina K.V. 1960 Mongoly, Moskva. W a s i l e w s k i J.S. 1979 Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń (II), „Teksty", R. 8, z. 4, s. 58-S4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Wasiliew L. 1974 Kulty, religie i tradycje Chin, Warszawa. �218 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W r o c z y ń s k i R. 1985 Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu, Wrocław. Zelenin D . K . 1929 Tabu slov u narodov, Vastočnoy Europy i Severnoj Azii, Sobornik Muzeja Antro­ pologii i Etnografii, t. 8, Leningrad, s. 1-151. 1934 Religiozno-magičeskaja funkcija folklornych skazok, [w:] S.F. Oldenburgu, Lenin­ grad, s. 215-240. Ž o r n i c k a j a M.Ja. 1975 Narodnye igry čukcej i éskünosov, Polevye Issledovanija Instituta Etnografii A N SSSR, Moskva, s. 28-36. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ COMPETITIONS I N L I M I N A L SITUATIONS PART II Summary This is the continuation of the paper published in vol. 37:1993, n 1. Basing on data from literature on Asiatic cultures and own field researches in Mongolia the author studies the attitudes and behavious of the participants of traditional games and contests in Asia assuming the magical functions of competitive behaviour. To prove it she points at the folk beliefs associating games and contests with fertility, powers of Nature, with arousing natural energy etc. It is aJso believed that magical powers of competitions protect against evil powers. Destroying black powers, those magical acts are supposed to open way for good fortune and to ensure successful existence to people. Different forms of contests and games have the same meaning in common. Magical function is attributed to the movement itself, as well as to all kinds of sounds accompanying games (music, exclamations, clapping hands, chorus of praise, prayers, invocations etc). They are meant to support other acts of the competition. All are supposed to have magical power. At the same time the game as a whole and each of its elements are the symbols of liminal situation and transformation. More detailed analysis of this aspect can be found in Part I . Another element endowed with meanings is the food eaten by the competitors according to the rules of ceremony. The author's interpretation explains the food as one of the links in the circulation of energy among the levels of Universe, contributing to stimulation of animat­ ing powers. Ceremonial meals have also integrative functions - uniting all the living and dead members of community, humans together with supernatural beings. In many cases magical function of contest is reinforced by other symbolic acts: sexual gestures, imitation of the movements of animals and birds, nakedness of the competitors, untying of knots, and the use of particular requisites: earthenware, stones, weapon etc. In some of the records cases of deliberate killing of the contestants (men or animals) have been mentioned. The author explains such acts in terms of their magical meaning: death is a sacrifice, a precondition for regeneration of life. Contest can be also conceived as a form of gift for supernatural beings and powers. The gift is supposed to entertain them. It is believed that joy and amusement of deities contribute to well-being of people, to hope that supernatural beings would feel oblidged to reciprocate and fulfill the wishes of the group holding the contest. The group usually means either descent group or local community. The result of competitions determine their good or bad future. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de3ff8c77143c60aa5e180529b6097f8.pdf db107a1d5abe66c40e1d4d7a9fe8c396 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1527 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1413 Title A name given to the resource Współzawodnictwo w sytuacjach granicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.93-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ II IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) W S P Ó Ł Z A W O D N I C T W A W SYTUACJACH G R A N I C Z N Y C H * Część I WPROWADZENIE W archaicznych czy też pierwotnych koncepcjach procesów, jakim pod­ lega świat i sam człowiek znaczące miejsce zajmują - jak wiadomo - idee walki, współzawodnictwa i zmiany, połączonej m.in. z wahaniami stanu równowagi, z wiecznym umieraniem i odradzaniem się, przekraczaniem granic (widzialnych i symbolicznych), ustanawianiem nowego porządku, itp. Tego typu zjawiska są przede wszystkim charakterystyczne dla przełomo­ wych momentów w życiu człowieka i Natury. Można je porównać do przekraczania progu, za którym zaczyna się nowy etap egzystencji, kolejny okres cyklu rocznego, nowy porządek społeczny. Owe progi i zachowania służące ich pokonaniu (przybierające najczęściej formę działań obrzędowych, choć nie jest to regułą), powodujące nową organizację rzeczywistości, okre­ ślam tutaj terminem: „sytuacja graniczna" (por. też np. koncepcję liminal situation Turnera, 1969). Jedną z form zachowań, występujących bardzo często, aczkolwiek nie zawsze obowiązkowo, w sytuacjach granicznych są współzawodnictwa. Mówiąc o tego typu zachowaniach można używać pojęcia: „sport", „dyscy­ pliny sportu" (tj. biegi, skoki, rzuty, wyścigi, podnoszenie ciężarów i in.). Termin „współzawodnictwa" wydaje m i się jednak właściwszy, kładzie bowiem akcent na charakter określanych przy jego pomocy działań i oddaje ich istotę (por. uwagę Frédérica dotyczącą sumo, zgodnie z którą „sport" jest pojęciem zachodnim i zaadaptował się w Japonii stosunkowo późno; Frédéric 1988, s. 207). * Artykuł jest częścią przygotowywanej obecnie do druku monografii pt. „Współzawodni­ ctwa w kulturach ludów Azji". Z tego względu prezentowane tu materiały dotyczą głównie społeczności zamieszkujących kontynent azjatycki. Mam jednak nadzieję, ze wiele wniosków opartych na tym materiale i sformułowanych przeze mnie tez może mieć ogólniejszy charakter. �94 IWONA KABZIŃSKA- STA WAR Z Jak wiadomo, różne rodzaje współzawodnictw występują nie tylko w spo­ łeczeństwie ludzkim. Są one bowiem również obecne w świecie zwierząt. Badacze wskazują przy tym na podobieństwo pewnych zachowań, a jedno­ cześnie - na wspólne człowiekowi i zwierzęciu popędy, w których zachowa­ nia te mają korzenie (na ten temat patrz np. Groos 1896, 1899; Piasecki 1922, 1928, ponadto - Eibl-Eibesfeld 1987, s. 93-106; Morris 1974, zwł. s. 196-247, i in.). Z naśladownictwa zwierząt wywodzone są też m.in. początki azjatyc­ kich sztuk walki (patrz np. Tokarski 1984, s. 154-156; 1989, s. 150-158 i in.). Tylko człowiek jednakże - w odróżnieniu od zwierząt - nadał współzawodnictwom znaczenie symboliczne, uczynił je tematem twórczości epickiej, elementem obrzędów, wierzeń, magii, za pomocą której próbuje kształtować rzeczywistość i wpływać na bieg wydarzeń, oczekując pożądanych efektów. Według J. Huizingi zaś, we współzawodnictwach (zaliczanych przez autora do form zabawy) należy szukać źródeł kultury - w tym również wojny i rozmaitych dyscyplin wiedzy, np. prawa (Huizinga 1985). Współzawodnictwa mogą występować w kontekście obrzędów, np. ro­ dzinnych i dorocznych, określanych najczęściej w literaturze jako obrzędy przejścia. Organizuje się je również w innych sytuacjach przełomowych dla danej grupy, nie mających charakteru takiego obrzędu: po zwycięstwie w kampanii wojennej, podczas epidemii chorób, klęsk ekologicznych, i in. Stanowią one także formę powszedniej (1;j. nieświątecznej) rekreacji. Przed­ miotem tego artykułu są jednak przede wszystkim zawody związane z sytuaq ą graniczną, obrzędami i świętem, które - by posłużyć się np. sformułowa­ niem E. Leacha, wyznacza moment między dwoma interwałami czasowymi (szerzej patrz; Leach 1961, s. 124-136), według R. Caillois zaś, jest antrak­ tem, w czasie którego zawieszony zostaje dotychczasowy porządek świata (Caillois 1973, s. 143). Artykuł składa się z dwóch części. W prezentowanej tu części I skoncen­ trowałam się na udziale zawodów w symbolicznym akcie wyznaczania i prze­ kraczania granic oraz ustanawiania nowego porządku. W części I I ukazana zostanie magiczna funkcja współzawodnictw i ich związek z ofiarą. Trudno jednak mówić o tych zagadnieniach bez odniesienia do symboliki. Większość społeczeństw ma własny kalendarz świąt i obrzędów, w któ­ rych kontekście mogą występować współzawodnictwa. Należą do nich zwła­ szcza przełomowe momenty oznaczające koniec jednego, a zarazem początek następnego etapu w życiu jednostki, rodziny, w cyklu kalendarzowym, rocz­ nym, gospodarczym, i in., wyznaczane przez przenikający się świecki i religij­ ny porządek rzeczy. Należy jednak podkreślić, że nie wszędzie i nie zawsze przełomowe wydarzenia o dużym znaczeniu społecznym i związane z nimi obrzędy, święta itp. wymagają organizacji zawodów. Różnie jest też po­ strzegany stosunek poszczególnych społeczeństw do sportu i wychowania fizycznego. Według Thomasa np., Hindusi są ludźmi poważnymi i sport oraz inne gry nie cieszą się u nich taką popularnością, jak na Zachodzie (Thomas 1975, s. 60). W The New Conquest of Central Asia (1932, s. 129) znajduje- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 95 my wzmiankę o tym, że Chińczycy odnoszą się do wszelkich form ćwiczeń fizycznych z dużo mniejszą uwagą niż np. Mongołowie i po prostu nie rozumieją sportu. (Opinie tego typu bywają jednostkowe i nie zawsze znaj­ dują potwierdzenie w innych źródłach, patrz np. Auboyer 1968, s. 224; Sacred Book... 1885). Uważa się też, że Żydzi - „naród księgi" nie rozwinęli zamiłowania do sportu . Sprawność fizyczną ceniły sobie natomiast nie­ zwykle ludy Syberii. Zachęta do stałego treningu, dzięki któremu człowiek stawał się nie tylko dobrym zawodnikiem, ale przede wszystkim zwiększał swoje szanse na przetrwanie w trudnych warunkach klimatyczno-przyrodniczych, była jednym z podstawowych elementów systemu wychowania. Czukcze np. ujęli tę ideę w formie przysłowia, które mówi: „Jeśli nie masz nic do roboty - dźwigaj kamienie, skacz i biegaj" (Istorija i kultura ćukćej 1987, s. 211). Analiza materiałów informujących o występowaniu różnych dyscyplin sportu w tzw. kulturach tradycyjnych i współcześnie prowadzi do wniosku, że związek tego typu zachowań z czasem zmiany utrzymuje się niezależnie od przeobrażeń obejmujących same formy zawodów lub charakter kon­ tekstu. Współcześni syberyjscy hodowcy reniferów np. urządzają wyścigi zwierząt, zapasy i zawody łucznicze, wyścigi łod. i , przeciągają linę, biegają na nartach itp. podczas uroczystości zamykającej sezon łowiecki, noszącej dziś nazwę „święta sławy ludzi pracy", podobnie jak czynili to np. w X I X w., z tej samej okazji w czasie tzw. święta niedźwiedzia. Karakałpacy - wzorem swych przodków, urządzają wyścigi baranów i walczą o skórę kozła po zakończeniu zbiorów bawełny [syntetyczne ujęcie zagadnienia zmian zacho­ dzących współcześnie w obrzędowości dorocznej np. ludów mieszkających na terenach b. ZSRR znajdziemy m.in. w pracy Tulcewej (Tulceva 1985), Saburowej (Saburova 1977) i in.] Można jednak mówić o stopniowym ubożeniu i zanikaniu dawnych tradycji oraz zmianie znaczenia i funkcji zarówno współzawodnictw, jak też właściwego dla nich kontekstu czasowo-sytuacyjnego. Procesy zmian w tej dziedzinie nie są przy tym charakterystyczne wyłącznie dla X I X - X X stulecia, ani nawet czasów nam współczesnych. Wskazuje na to chociażby wypowiedź jednego z jakuckich informatorów W. Sieroszewskiego, zanotowana przez tego badacza pod koniec X I X w., a dotyczącą święta kumysu (ysyech) : „Każdy mógł urządzać sobie ysyech, tj. uroczyste picie kumysu w kole swych sąsiadów, swego rodu; ale głównych ysyechów w roku było 2: mały na wiosnę, kiedy zazieleniły się łąki i duży w połowie lata, na który do niedawna schodziły się tłumy z całego ułusu 1 2 1 Za zwrócenie uwagi na tę cechę kultury żydowskiej serdecznie dziękuję p. dr Oldze Goldbergowej. Jej również zawdzięczam informację o tym, że dzieci żydowskie z dzielnicy ortodoksyjnej w Jerozolimie do dziś nie umieją kopać piłki, ani nie mają rowerków, gdyż jest to sprzeczne z tradycyjnym wychowaniem. Sieroszewski wyjaśnia, że niektórzy badacze piszą nazwę święta przez a (ysyach). On jednak zawsze słyszał a mocno pochylone (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 66). Dodam tu, że w literaturze etnograficznej spotykamy obie formy pisowni, częściej jednak, jak mi się wydaje, występuje termin ysyach. 2 �96 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i nawet z innych ułusów. - Niegdyś ludzie lubili się bawić, lubili wesołość [...]. Jedli, pili, skakali, bawili się, mocowali, tańczyli. [...] Teraz ysyechy ustają. Kobył Jakuci coraz mniej doją, kumysu nie kwaszą, starych zwycza­ jów nie przestrzegają. Bogactwo ich rozsiało się, stada zmalały, wszystkich ogarnęła chciwość pieniędzy. Któż więc teraz zechce nakarmić taką ilość ludzi, kto może bez bydła zebrać tyle co trzeba mleka i kumysu? Nie ma też batyrów, szermierzy, ochotników do zapasów i skoków. Zniknęli ludzie dawni, dzielni, bogaci i szczodrzy." (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 66-67). * * * Bibliografia prac, w których można znaleźć informacje o różnych for­ mach współzawodnictw występujących w kulturach poszczególnych ludów Azji tworzy obszerną listę nazwisk i tytułów. Jest to jednak obfitość pozorna. Przydatność większości prac do nowoczesnych badań sportu, mieszczących się w nurcie współczesnej antropologii, okazuje się bowiem najczęściej niewielka. Ich autorzy, wywodzący się głównie z mającego znakomite osiągnięcia grona historyków sportu i kultury fizycznej, kon­ centrują się jednak zazwyczaj na drobiazgowej prezentacji reguł zachowań i zasad organizacji zawodów oraz dziejach poszczególnych dyscyplin, po­ mijając problem znaczenia symboliczno-komunikacyjnego, które - moim zdaniem - jest ogromnie ważne dla zrozumiena istoty związku współ­ zawodnictw z kontekstem rytualnym. Trzeba też przyznać, że niezwykle rzadko wypowiadają się na temat sportu sami antropolodzy czy etnolodzy. Zwróciłam na to uwagę w jednym ze swych artykułów (Kabzińska-Stawarz 199lb). Tymczasem dla pełnego zrozumienia znaczenia współzawodnictw występujących w kontekście obrzędowym i określenia ich roli społeczno-kulturowej ważna jest nie tylko informacja o różnych szkołach walki, stylach i technikach, dystansie wyścigu, wielkości boiska, odległości, w jakiej mają się znajdować zawodnicy w poszczególnych fazach gry itp., lecz również poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o pozatechniczne, a także pozaludyczne funkcje i cele tych zachowań . W kulturach ludów Azji spotykamy wiele form współzawodnictw. Bada­ jąc je wkraczamy na różne poziomy. Na najbardziej ogólnym można mówić generalnie o zawodach i poszczególnych dyscyplinach: wyścigach, skokach, zapasach, lucznictwie i in. W ramach każdej z tych dyscyplin istnieje jednak szereg szczegółowych rozwiązań obejmujących m. in. charakter rekwizytów, rodzaj kostiumów, zasady doboru uczestników, sposoby organizacji ruchu, gesty, słownictwo i inne elementy tworzące określoną formę zachowań. 3 3 Z drugiej strony znawcy technik sportu zarzucają zawodowym historykom, że ci „nie przywiązują zbyt wielkiego znaczenia do rozróżnienia subtelności szkół walki". Dodają też, że „z prostych wzmianek [np.] o zapasach trudno wnioskować o szczegółach [...]" (Miłkowski 1987, s. 51). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 97 Wyścigi np. mogą być organizowane z udziałem koni, wielbłądów, reniferów, psów, baranów i in. zwierząt, uczestniczą w nich także ludzie. Na terenach Azji spotykamy poza tym wyścigi łodzi, sań, wozów i in. Zróżnicowany jest dystans zawodów, a co za tym idzie - czas ich trwania. Trasa biegnie w linii prostej lub po kole, niekiedy zaś uczestnicy muszą wykonać dodatkowe zadania (np. jak najszybciej osiodłać konia, zaprząc go do wozu lub pokonać określoną trasę trzymając w rękach duże naczynie napełnione jedzeniem). Liczy się czas zwycięzcy lub tylko kolejność na mecie. Przykładem we­ wnętrznego zróżnicowania jednej dyscypliny sportu/formy współzawodnictw są też np. różne style zapasów, rodzaje skoków, rozmaite szkoły tzw. wschodnich sztuk walki i inne. Te szczegółowe rozwiązania mogą stanowić odrębny przedmiot badań. Jedna z metod prowadzących do pełniejszego zrozumienia znaczenia współzawodnictw i pozwalających na uzupełnienie dotychczasowego stanu wiedzy polega na zgromadzeniu informacji - przede wszystkim w trakcie badań terenowych - o sposobach postrzegania tego typu zachowań przez osoby reprezentujące poszczególne społeczeństwa i kultury. Z różnych po­ wodów zbieranie materiałów terenowych i pozyt kiwanie nowych źródeł do prowadzonych przeze mnie prac musiałam ograniczyć do obszaru Mongolii. Badania te zaowocowały m.in. szeregiem artykułów i monografią gier pas­ terzy mongolskich (Kabzińska-Stawarz 1987, 1988, 1991a i in.). Pozwoliły m i również spojrzeć dość szeroko na zagadnienie współzawodnictw, a ich efekty i zdobyte doświadczenia okazały się przydatne w dalszych studiach. Dzięki pracom nad miejscem i rolą współzawodnictw w kulturach ludów Azji sformułowałam szereg ogólniejszych wniosków, dotyczących m.in. funkcji i znaczenia tego typu zachowań. Niektóre z nich przedstawiam w tym artykule. Zanim jednak przejdę do prezentacji różnych form współzawod­ nictw chciałabym zwrócić uwagę na to, że mimo widocznych różnic i faktu występowania na rozległych, tak bardzo odmiennych kulturowo obszarach Azji, mają one wiele cech wspólnych. Łączy je m.in. podobieństwo peł­ nionych funkcji, znaczenia oraz treści przekazywanych za pomocą odpo­ wiednich środków symbolicznych. W Y Z N A C Z A N I E G R A N I C I USTANAWIANIE NOWEGO PORZĄDKU Wyścigi Jedną z najbardziej popularnych w Azji form zawodów, występujących w różnorodnych sytuacjach granicznych, są wyścigi zwierząt. Wystawia się do nich najczęściej zwierzęta, które mają zasadnicze znaczenie dla gospo­ darki, a zarazem zajmują ważne miejsce w obrzędach i wierzeniach ludo­ wych. D l a mieszkańców Azji Centralnej, Indii, a także np. Jakutów zwierzę­ ciem o takich szczególnych właściwościach jest przede wszystkim koń, dla �98 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ większości ludów Syberii - renifer i pies. Warto dodać, że zwierzętom tym (podobnie jak np. wielbłądowi, baranowi, kozłu, bykowi i in.) przypisywana jest najczęściej rola mediatora, pośrednika między określonymi obszarami wszechświata, społecznością żywych i zmarłych, i in. Łączy się z nią zdolność przekraczania granic czaso-przestrzennych. W określonych sytuacjach (np. obrzędowych) zwierzęta pełniące funkcje mediacyjne stają się także sym­ bolem zmiany. Wspomniane tu właściwości decydują także - według mnie - o znaczeniu wyścigów, w których wymagany jest udział określonych rodzajów zwierząt. Mówiąc o znaczeniu wyścigów należy również wziąć pod uwagę m.in. charakter rekwizytów oraz pewne szczególne zachowania zawodników, wynikające z odpowiednich reguł. Dla ilustracji odwołam się do wyścigów organizowanych przez Kirgizów z okazji rocznicowych wypominków ku czci zmarłych. Najważniejsza wydaje się tu ostatnia faza zawodów. Jak podaje Simakow, w chwili w której zwycięski koń przekraczał metę - z ust sędziów i widzów padał okrzyk: „on złamał żałobną flagę!" W tym momencie jeździec podjeżdżał do flagi (znajdującej się obok jurty zmarłego) i wyrwaw­ szy ją z ziemi łamał na części, a następnie wrzucał do ogniska, na którym gotowało sie jedzenie dla uczestników obrzędu. Flaga symbolizowała duszę zmarłego, a jej kolor pozwalał określić jego wiek. Czerwień odpowiadała osobie młodej, czerń - człowiekowi w wieku średnim, biel zaś była symbolem człowieka dojrzałego, starca. Zniszczenie flagi oznaczało zakończenie okresu żałoby dla wdowy i krewnych zmarłego. Kończył się też niebezpieczny dla żywych okres działania jego ducha. (Simakov 1984, s. 141-142; podkr. moje - I.K-S.). W niektórych przypadkach wyrażenie „on złamał flagę żałobną" miało wyłącznie znaczenie symboliczne. Odnosiło się np. do zwycięzcy pojedynku na piki, choć w czasie tych zawodów czynność łamania flagi żałobnej de facto nie miała miejsca. Symbolem końca żałoby było też u Kirgizów złamanie oszczepu i spalenie go w ogniu. Czynił to mężczyzna cieszący się największym autorytetem w rodzinie zmarłego albo grupa bliskich krewnych. Złamanie flagi lub oszczepu wyznaczało jednocześnie koniec pewnego etapu w życiu grupy, do której należał zmarły: wyłącza­ no go ze świata żywych, jego krewnych zaś przyjmowano ponownie do społeczności, której część stanowili, kończąc okres żałoby i właściwych dla tego stanu zachowań. Zawodnik, który złamał i spalił flagę żałobną (lub oszczep) spełniał więc zadanie o fundamentalnym znaczeniu dla dalszego funkcjonowania reprezentowanej przez siebie wspólnoty. Przywracał jej stan równowagi zachwiany przez śmierć jednego z jej członków i ustanawiał nowy porządek . 4 4 Przykłady zachowań sankcjonujących zmianę poprzez złamanie określonego obiektu spotykamy nie tylko w kontekście obrzędów przejścia. Kidanie i Mongołowie łamali np. strzałę podczas składania przysięgi (Vorob'ev 1981, s. 33). Dla Kidanów, Tangutów, Tybetańczyków i in., złamanie strzały było też znakiem zawarcia pokoju (Kyćanov 1968, s. 77). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 99 Wyłączanie zmarłego ze wspólnoty żyjących nie jest na ogół aktem jednorazowym lecz następuje w kilku etapach, poczynając od obrzędu pogrzebowego poprzez serię wypominków, przypadających najczęściej u po­ szczególnych ludów na 3, 7, 40 lub 49 dzień od śmierci, półrocze i kolejne rocznice. (Interesująca jest przy tym powtarzalność wspomnianych terminów w różnych kulturach). Moment organizacji kolejnych wypominków zwią­ zany jest m.in. z wierzeniami o wędrówce duszy (ducha) zmarłego. Jest ona przeważnie przedstawiana jako podróż do „tamtego świata". W czasie tej wędrówki zmarły musi pokonać rozmaite przeszkody ( = kolejne granice). Towarzyszy mu zwierzę, które należało do niego za życia i zostało po­ chowane wraz z nim. U Jakutów np. mężczyźni odbywali swą symboliczną podróż w zaświaty konno, kobiety zaś - na krowie lub cielęciu. U tureckich i mongolskich ludów Azji Centralnej rolę przewoźnika mężczyzn pełnił najczęściej koń, kobiet - wielbłąd, zmarłym dzieciom natomiast towarzyszył baran. W wierzeniach ludów Syberii duch zmarłego przeprowadzany był bezpieczną drogą przez renifera. Istniały oczywiście lokalne warianty po­ chówków zwierząt i ludzi (najbardziej znane są przy tym pochówki z koniem, występujące w Azji Centralnej co najmniej od epoki scytyjskiej; szerzej na ten temat patrz np. Kuzmina 1977; Nesterov 1990; Tryjarski 1991, s. 199-205 i in.). Według niektórych badaczy, np. M . Eliade, koń jest mitycznym obrazem śmierci. Stąd jego szczególna rola w obrzędzie pogrzebowym, gdzie nie tylko przenosi zmarłego na tamten świat, lecz także symbolizuje przejście z jednego poziomu na inny, z jednego świata do drugiego. Wspomniana symbolika może być jednak rozpatrywana znacznie szerzej, np. w odniesieniu do praktyk szamańskich i obrzędów inicjacyjnych młodych mężczyzn, gdzie śmierć ma charakter symboliczny. K o ń pełni tu rolę pośrednika, łącznika między świa­ tem żywych i zmarłych (Eliade 1974, s. 466-470). Szczególna rola konia w obrzędzie pogrzebowym polega m.in. na jego udziale w symbolicznym akcie odseparowania zmarłego, wyłączenia go ze społeczności żyjących poprzez objeżdżanie trupa, mogiły, krewnych lub przedmiotów identy­ fikowanych ze zmarłym. Sens tego zachowania pozwala nam jednocześnie zrozumieć znaczenie wyścigów. Zwyczaj wielokrotnego, ceremonialnego objeżdżania grobu (aż do wyczerpania sił koni) potwierdzony został m.in. dla starożytnych ludów Azji Centralnej i Chin (patrz np.: Bićurin 1950, t. 1, s. 216, 230; Roux 1963, s. 166, i in.). Według E. Tryjarskiego np. „cere­ monialne objeżdżanie grobu dało początek konnym zawodom i grom, orga­ nizowanym już po pogrzebie, ale niejako ku czci zmarłego" (Tryjarski 1991, s. 209). Materiały zebrane przez współczesnych badaczy potwierdzają, iż wspomniany zwyczaj zachował się u niektórych ludów do początku naszego wieku, acz w nieco zmienionej, czy może - uproszczonej formie. Zmiany polegają przede wszystkim na ograniczeniu liczby kręgów do trzech, co z kolei nie powoduje nadmiernego zmęczenia zwierząt. U Osetyńców np. w dniu pogrzebu jeźdźcy konni okrążali nieboszczyka trzykrotnie, �100 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ podczas wypominków zaś - objeżdżano grupę płaczących kobiet oraz odzież stanowiącą własność zmarłego (Kaloev 1984, s. 78). Kirgizi okrążali miejsce, gdzie zbierali się uczestnicy obrzędu pogrzebowego i wypominków (Simakov 1984, s. 78). Także np. Jakuci w dniu pogrzebu trzykrotnie objeżdżali zmar­ łego ,,ze słońcem" (Djakonova 1975, s. 58) . Zarówno Kałojew, jak i Simakow informują przy tym, że wspomniane zachowania poprzedzały organiza­ r e wyścigów. Wskazuje to na istniejącą współzależność między tą formą zawodów a zwyczajem objeżdżania mogił, pozwalając zarazem wnioskować o znaczeniu wyścigów. W jednym z hymnów Rigwedy, głoszącym chwałę konia wyścigowego, czytamy o zwyczaju trzykrotnego obwodzenia konia przeznaczonego na ofiarę „ p o drodze bogów" (Rigweda 1989,1,162, s. 196). We wszystkich podanych tu przypadkach zachowań okręgi zakreślane przez zwierzę nie tylko tworzą drogę, po której ofiara trafia do bogów, lecz także służą nawiązaniu kontaktu między światem ludzkim i boskim, znosząc zarazem (czasowo) istniejące między nimi granice. Godne uwagi wydają mi się słowa hymnu mówiące o świątecznym przy­ braniu konia oraz o spętaniu go sznurem. W niecodziennym kontekście czynność wiązania zwierzęcia sznurem ma znaczenie symboliczne. Jest jed­ nym ze sposobów informowania o sytuacji granicznej. Materiały etnograficzne z przełomu X I X i X X w. również wskazują, że koń uczestniczący w wyścigach obrzędowych, organizowanych w sytuacjach granicznych, poddawany był różnym zabiegom. Co ciekawe, polegały one także przede wszystkim na wiązaniu włosia i końskiego tułowia. Czynności te traktowane są najczęściej przez badaczy jako zabiegi dekoracyjne. Tym­ czasem, co potwierdziły m.in. badania przeprowadzone przeze mnie wśród pasterzy mongolskich, ich funkcje są o wiele bardziej złożone. Wiązanie końskich grzyw i ogonów służy bowiem nie tylko dekoracji i zaspokojeniu estetycznych potrzeb uczestników zawodów (tak konia, jak i człowieka!). Jak wskazują np. zanotowane przeze mnie wypowiedzi Mongołów - wyjaśniają­ ce, że „koń musiał być ładny w święto" lub „musiał wiedzieć, że to święto" - wspomniane zabiegi miały także istotne znaczenie symboliczno-komunikacyjne (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 199la, s. 99) . U Chewsurów np. w wyścigach organizowanych obowiązkowo w 2-3 dniu po śmierci członka rodziny (albo podczas wypominków, t j . w sześć lub s 6 5 W Mongolii np. jeszcze do niedawna podczas obrzędu składania ofiar na owoo prak­ tykowany był zwyczaj trzykrotnego objeżdżania tego kamiennego usypiska przez jeźdźców konnych przed rozpoczęciem wyścigów towarzyszących ceremonii ofiarnej. Być może i to zachowanie wywodzi się z dawnego zwyczaju objeżdżania grobu lub zmarłego, owoo pełniło bowiem pierwotnie funkcję mogiły, grobowca. Cytowane w tym artykule wypowiedzi pasterzy mongolskich pochodzą z wywiadów, jakie przeprowadziłam uczestnicząc w pracach ekspedycji etnograficznej PAN do Mongolii. Zapisy wywiadów znajdują się w Archiwum Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Tam też przechowywane są reprodukowane tu fotografie z Mongolii. 6 �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 101 Ryc. 1. Charakterystyczny sposób wiązania grzywy i ogona konia wyścigowego, Mongolia. Fot. S. Szynkiewicz osiemnaście miesięcy od tej daty) uczestniczył koń wskazany przez rodzinę zmarłego, zwany „koniem jego duszy". W roli jeźdźca występował zawsze doskonały zawodnik - krewny lub inna osoba wytypowana przez orga­ nizatorów. D o końskiego siodła przywiązywano odzież należącą do zmar­ łego oraz torbę z butelką wódki. Grzywę zaplatano w warkocze i zwią­ zywano kolorowymi wstążkami, zwierzę natomiast przewiązywano wąskim pasem materiału zdobionym frędzlami, w kolorze ciemnoczerwonym (rza­ dziej - czarnym). Pas przechodził przez grzbiet zwierzęcia, wiązano go zaś na jego brzuchu. Czasem używano pasa należącego do kobiety. Element żeńskiego stroju pojawia się także w kostiumie jeźdźca, który obwiązywał głowę kobiecą chustą lub szalem (Elaszwili 1968, s. 105-108). Autor podaje czysto praktyczne wyjaśnienie tych zachowań. Według niego bowiem, pas którym przewiązywano konia umożliwiał jeźdźcowi utrzymanie równowagi podczas jazdy po stromych zboczach gór, zapewniając mu bezpieczeństwo. Obwiązanie głowy miało natomiast zapobiegać przeziębieniu lub urazom. Elaszwili nie dostrzega symbolicznego znaczenia pasa oraz czynności po­ legającej na przewiązaniu nim końskiego tułowia. Jak sądzę, w kontekście �102 IWONA K A BZIŃ SKA - STA WA R Z obrzędu pogrzebowego symbolizuje ona sytuację zmiany, a zarazem oznacza izolację zmarłego od społeczności żywych. Użycie odzieży kobiecej przez mężczyznę, podobnie jak jej szczególne połączenie z koniem, wskazuje przy tym dodatkowo na odwrócenie dotychczasowego porządku i obowiązują­ cych wartości, na stan chaosu (wywołany przez śmierć). Następuje tu swoista wymiana ubrań - czynność ta zaś uważana jest (m.in. przez Caillois, 1973, s. 150) za znak zamętu, naruszenia ładu społecznego i kosmicznego. Same kobiety natomiast pojawiają się w końcowej sekwencji wyścigu organizowa­ nego przez Chewsurów, kiedy to odbierają „konia zmarłego" na mecie i zajmują się nim dopóki nie wypocznie. Szczególną rolę kobiet w obrzędzie pogrzebowym, podobnie jak wykorzystanie ich odzieży w tego rodzaju sytuacjach, można uzasadnić przypisywanym powszechnie kobiecie sym­ bolicznym związkiem ze śmiercią, w której tkwi ziarno nowego życia. Na związki te trafnie wskazał m.in. L.V. Thomas pisząc, że „wyobrażenie śmierci przywołuje w wielu kulturach wartości kobiece; dlatego też trup identyfikowany jest często z płodem lub dzieckiem" (Thomas 1991, s. 62). Na baczniejszą uwagę zasługuje, moim zdaniem, informacja mówiąca 0 tym, że węzeł pasa, którym przewiązano „konia duszy zmarłego", znaj­ dował się na brzuchu zwierzęcia. Wskazuje to - jak sądzę - na kierunek jazdy konia (reprezentującego w wyścigu obrzędowym zmarłego) w dół, do pod­ ziemi itp., a ponadto (podobnie jak węzeł chustki lub szala zawiązanego na głowie jeźdźca i ulokowanego na potylicy) - na odwrócenie zwykłego, codziennego porządku. W wielu społecznościach Azji rozmaitym zabiegom, polegającym głównie na czynności wiązania, poddawano włosie końskie. U ludów turecko-mongolskich np. zawiązywano ogony koni wyścigowych w węzeł lub przewiązy­ wano je kolorowymi nićmi, wstążkami, rzemieniami itp. Grzywę konia wiązano zaś w ten sposób, by włosy sterczały do góry tworząc charaktery­ styczny czub (lub, jak to określali np. pasterze mongolscy: „pędzelek"), zaplatano ją w warkocze, wplatano w nią sznurki, kawałki materiału itp. Wspomniane zabiegi występują nie tylko w kontekście obrzędów po­ grzebowych i wypominków lecz - jak można wnosić z informacji zawartych w literaturze - są również charakterystyczne dla innych obrzędów przejścia, sytuacji granicznych. Kirgizi np. przewiązywali grzywy oraz zawiązywali w węzeł ogony koni biorących udział w wyścigach oraz w zawodach polegających na walce jeźdźców konnych na piki. Pojedynki te urządzano przede wszystkim z okazji wypominków, ale także m.in. podczas wesela 1 obrzędu obrzezania (Simakov 1984, s. 47-59). Autor podkreśla, że węzły były mocne i szczelne. Wskazuje on wprawdzie na komunikacyjne znacze­ nie węzłów, informując, iż w przeszłości praktyka zawiązywania ogonów koni wyścigowych oznaczała stan wojennego alarmu i gotowość do walki (tamże, s. 84), nie analizuje natomiast znaczenia tego rodzaju zabie­ gów występujących na przełomie X I X i X X w. w określonym kontekście obrzędowym. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 103 Ryc. 2. Uczestniczka wyścigu na koniu; zauważ „pędzelek'* na końskiej grzywie, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz Jak wynika z moich badań, Mongołowie przewiązywali grzywy i ogony koni biorących udział w wyścigach z okazji dorocznych uroczystości ofiar­ nych, zwanych owoo t ach ich, przypadających na początek lub przełom okresu letnio-jesiennego. J. Kler informuje natomiast, że Mongołowie Ordosu podczas Nowego Roku okrywali konia kolorową tkaniną i wiązali pięknie haftowany materiał na czole zwierzęcia (Kler 1947, s. 21). Węzeł znajdował się w przedniej, górnej części głowy konia. Taka lokalizacja węzła nasuwa przypuszczenie, że poza symboliką granicy i informacją o sytuacji przejścia, przekazywany był jednocześnie komunikat o pożądanym kierunku organizacji wszelkich działań - ku przyszłości, zgodny z ideą okresu noworocznego. W sytuacji granicznej znaczenie symboliczno-komunikacyjne ma też za­ pewne umieszczenie węzła, nici, rzemienia, wstążek itp. w środkowej części grzywy i ogona. Ze spektakularnym przykładem tego typu zabiegów spoty­ kamy się m.in. u Tuwińców, którzy przycinali grzywy koni uczestniczących w wyścigach do połowy, zostawiając długie włosy na karku, ogony końskie �104 IWONA KABZIŃSKA STAWARZ natomiast zaplatali po środku, podczas gdy ich część górna i dolna pozo­ stawała luźna (Sambuu 1978, ryc. na s. 32). Zawiązany w węzeł na czas obrzędu/święta ogon konia, zapleciona w warkocze lub przewiązana wstążkami grzywa stają się szczególną od­ mianą kostiumu, który - podobnie jak ubranie noszone przez człowieka w sytuacjach świąteczno-obrzędowych - ma znaczyć m.in. niecodzienność kontekstu. Według E. Leacha np., szczególny ubiór noszony od początku w czasie obrzędów podkreśla istnienie granic społecznych. Zakładanie lub zdejmowa­ nie specjalnych strojów w trakcie obrzędu służy natomiast zaznaczeniu zmiany statusu (Leach, Greimas 1989, s. 62). Sądzę, iż twierdzenie to można rozszerzyć, odnosząc je chociażby do wspomnianych tu swoistych form kostiumu koni uczestniczących w wyścigach obrzędowych. Można przy tym mówić nie tylko o społecznych - jak chce Leach, lecz bardziej uniwersalnych granicach, o istnieniu i przekraczaniu których informuje ubiór świąteczny. Symboliczne znaczenie zabiegów polegających na wiązaniu końskich grzyw i ogonów w niecodziennych sytuacjach łączy się zapewne z powszech­ nymi w Azji wierzeniami w szczególną moc końskiego włosia. Przypisuje się mu zwłaszcza rolę mediatora, łącznika między dwoma światami (patrz np. Lipec 1982, s. 223; Michąjlov 1980, s. 164, Revunenkova 1985 i in.). Zgodnie z zasadą pars pro toto, w czasie obrzędów np. włosy reprezentują samo zwierzę, są jego symbolicznym zamiennikiem. Zasada ta stosowana jest m.in. podczas ceremonii ofiarnych. Wstążki wplatane we włosy koniom wyścigowym lub używane do prze­ wiązywania grzyw i ogonów zwierząt miały najczęściej różne odcienie czer­ wieni. W sytuacjach obrzędowych barwa ta, asocjowana z krwią, życiem, ożywianiem, ma znaczenie magiczne. Można ją zarazem uznać za symbol zmiany. Rzadziej spotykamy wstążki, nici lub kawałki materiału w kolorze białym. Białe szarfy przywiązywali np. do końskich grzyw Buriaci. Konie uczestniczyły w wyścigach z okazji święta ku czci zajanów - duchów przod­ ków, uważanych m.in. za twórców kowalstwa. Białe nakrycia głów nosili też dwaj spośród dziewięciu jeźdźców (Sandżeev 1980, s. 112) . W innych sytua­ cjach świąteczno-obrzędowych natomiast Buriaci, podobnie jak np. Mon­ gołowie, Tuwińcy i in., wiązali włosy koniom uczestniczącym w wyścigach wstążkami w kolorze czerwonym. Możemy tu jednak mówić wyłącznie o zewnętrznych różnicach barw. Z punktu widzenia symboliki bowiem oby­ dwie barwy mają wiele cech wspólnych, a nawet można je uważać za tożsame . W przypadku omawianych tu zabiegów biel, podobnie jak czer­ wień, symbolizuje nie tylko zmianę, lecz także - początek, źródło życia itp. 7 8 7 Młodzieńcy grający te role uważani byli za potomków białych kowali. (Autor uczestniczył w obchodach wspomnianego święta w jednej z wiosek guberni irkuckiej w 1926 r.). Tożsamość symboliki bieli i czerwieni występuje np. w wierzeniach buriackich. Zwraca na to uwagę m.in. Gałdanowa (Galdanova 1987, s. 16-19). 8 �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 105 Występujące podczas współzawodnictw kawałki materiału (wstążki, pasy, chustki, ręczniki i in.) służyły rozmaitym celom. Były obiektem walki lub stanowiły np. nagrodę dla zwycięzcy . Dużą popularnością cieszyły się różne rodzaje walk o chustkę u ludów tureckich Azji Centralnej (patrz np.: Brusilovskij 1959, s. 127; Gunner, Rachimgulov 1949, s. 79; Simakov 1984, s. 176; Tulceva 1985, s. 82 i in.). U Tatarów czepieckich zaś podczas święta sabantuj, związanego z siewem zbóż jarych, przedstawiciele rodu męża walczyli o ręcz­ niki należące do młodych mężatek (Urazmova 1977, s. 96-97). Prawdopo­ dobnie ręczniki i chustki - stanowiące nagrodę dla zwycięzcy wyścigów - reprezentowały w zawodach samą kobietę . Współzawodnictwom przypisywano znaczący udział w kreowaniu nowe­ go porządku społecznego. Od ich wyniku bowiem mogło np. zależeć zawar­ cie małżeństwa między określonymi osobami. Przykładem współzawodnictw, których wynik decydował o przyszłości dwojga ludzi są - spotykane zwłasz­ cza na terenach Azji Centralnej - wyścigi jeźdźców konnych, zwane „pogo­ nią za dziewczyną". Według niektórych autorów, zawody te były niegdyś przede wszystkim częścią obrzędu weselnego (patrz np. Omurzakov, Sagalaev 1981, s. 16). Materiały etnograficzne, m.in. dotyczące Kirgizów, wska­ zują jednak, iż „pogoń za dziewczyną" występcwała również m.in. w kon­ tekście świąt religijnych, np. w przeddzień muzułmańskiego ramadanu (patrz np. Simakov 1984, s. 175). Prowadzi to do wniosku o ich szerszym związku z sytuacją zmiany, przekraczaniem umownych i rzeczywistych granic. Znaczenie „pogoni za dziewczyną" pozwala nam m.in. zrozumieć infor­ macja zamieszczona we „Vsemirnoj Illjustracii" (nr 354: 1875, s. 383-386). Wynika z niej, że w zawodach brało udział kilku jeźdźców, a ten, który dogonił dziewczynę - miał prawo ożenić się z nią (podkr. moje - I.K-S.). Zgodnie z regułami zawodów, dziewczyna musiała dojechać do słupa, wy­ znaczającego połowę dystansu i wrócić na miejsce, z którego rozpoczął się wyścig. Jeżeli któremuś z mężczyzn udało się pochwycić ją do tego momentu - wywiązywała się walka, mająca nierzadko dramatyczny przebieg. Mężczyz­ na szarpał dziewczynę za odzież, ona zaś oganiała się od napastnika bijąc go dotkliwie ciężkim batem, zwłaszcza jeśli nie zamierzała zostać jego żoną. Jak podaje Simakow, u Kirgizów w czasie walki dziewczyna próbowała zrzucić czapkę z głowy chłopca, a uderzenia bata nierzadko przecinały mu twarz (Simakov 1984, s. 176-177). Informacje uzyskane przez Simakowa również potwierdzają bezpośredni związek między rezultatem zawodów a zawarciem małżeństwa. Wspomniany autor podaje też, że w przypadku porażki mło­ dzieńca rodzicom dziewczyny płacono okup w bydle lub pieniądzach (tamże, 9 10 9 W Mongolii np. pasem jedwabnego materiału (chadag) nagradzano zarówno najlepszego jeźdźca, jak i konia. Chustka jako symboliczny ekwiwalent kobiety występuje często w obrzędach zawierania małżeństwa (patrz np.: Abdalla 1989, s. 134-135; Tulceva 1985, s. 82; Valichanov 1985, t. 2, s. 75 i in.). 1 0 �106 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ s. 177). Niektórzy autorzy informują, że zadanie uczestnika wyścigu polegało nie tylko na schwytaniu uciekającej dziewczyny. Musiał on także dotknąć jej piersi (patrz np.: Divaev 1907, s. 11; Levśin 1832, s. 119; Schuyler 1876, s. 42; Simakov 1984, s. 176). W ten sposób potwierdzano prawo mężczyzny do zawarcia małżeństwa z uczestniczką zawodów. Dodatkowo jeszcze - jak wynika z informacji wspomnianych autorów - przypieczętowywano je poca­ łunkiem oraz spędzeniem wspólnej nocy. Wyścigi - „pogoń za dziewczyną" odbywały się w różnych fazach obrzędu zawierania małżeństwa. Lewszin np. informuje, że wyścigi i inne gry miały miejsce po nocy poślubnej, jeśli okazało się, że dziewczyna jest dziewicą lub gdy młodzi wiedzieli, że przestała nią być przed ślubem za sprawą młodego. W przeciwnym przypadku oddalano ją do domu ojca, żądając innej córki lub - zwrotu kałymu (Levśin 1832, s. 106). Według Abramzona (1978, s. 107) zawody organizowano podczas przyjazdu narze­ czonego do domu dziewczyny oraz przed jej wyjazdem do domu męża. Walichanow natomiast pisze, że „pogoń za dziewczyną", w której uczest­ niczyli tylko narzeczeni, urządzano podczas odjazdu swatów, po uprzednim poczęstunku i obdarowaniu ich prezentami (Valichanov 1985, t. 2, s. 75). Interesujący wariant wspomnianych tu zawodów występował w począt­ kowej fazie obrzędu weselnego u Kazachów. Od zawodników wymagano m.in., by zerwali chusteczkę przymocowaną lekko do lewego rękawa ubrania uciekającej dziewczyny na wysokości przedramienia (patrz np. Gunner, Rachimgulov 1949, s. 79) albo też schwytali zawodniczkę za chustkę, lub inną część odzieży (Brusilovskij 1959, s. 127). Żaden ze wspomnianych autorów nie podaje jednak, czy rezultat zawodów miał wpływ na zawarcie małżeństwa. Jak przypuszczam, „pogoń za dziewczyną" utraciła z czasem swoje znaczenie weryfikacyjne stając się zachowaniem o znaczeniu symbolicznym - szczególną formą wyrażenia społecznej akcep­ tacji dla zawartego małżeństwa, a także - po prostu rozrywką. Biegi Równie ważną jak wyścigi z udziałem zwierząt, a jednak znacznie słabiej eksponowaną w literaturze formą współzawodnictw występujących w sytuaqach granicznych są b i e g i . Według niektórych badaczy, należą one do najstarszych rodzajów zawodów, poprzedzając m.in. pojawienie się wyści­ gów konnych (patrz np.: Simakov 1984, s. 143). Stwierdzenie to jest tak oczywiste, że wydaje się truizmem. Znacznie ważniejsze od kwestii genezy jest jednak - moim zdaniem - podobieństwo symboliki i obrzędowej roli wyścigów zwierząt oraz biegów z udziałem człowieka. Zwraca przy tym uwagę fakt, że obie formy współzawodnictw występują najczęściej nie tylko w tym samym kontekście obrzędowym, łączy je bowiem również bliskość czasowa. Przykładem mogą być m.in. wyścigi koni i biegaczy organizo­ wane w Tybecie podczas Nowego Roku w tym samym miejscu i czasie �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 107 Ryc. 3. Jeźdźcy mongolscy Fot. S. Szynkiewicz oraz na jednakowym dystansie. Jak informuje Bell (1968, s. 278-280) ru­ maki biegły bez jeźdźców, pilnowane przez jadących za nimi mężczyzn, by się nie rozpierzchły. Zdarzało się przy tym, że konie zajmujące ostatnie miejsca w wyścigu znajdowały się wśród biegaczy . Z badań Urazmowej wynika natomiast, że podczas święta sabantuj biegi odbywały się w po­ bliżu mety wyścigów konnych. Rozpoczynano je, gdy konie wyścigowe oddaliły się znacznie od miejsca startu (Urazmova 1977, s. 96). Niektóre informacje wskazują na daleko idącą tożsamość uczestników zawodów: konia i człowieka. W jednym z rozdziałów mongolskiego zbioru praw, pochodzącego z X V I I I w., dotyczącego organizacji wyścigów, mówi się np. o przyznawaniu zwycięstwa jeźdźcowi, którego koń padł przed metą, jeśli zawodnik zdołał dobiec do tego miejsca (Chalcha Dżirum 1956, s. 78-79). Podobnie u Kirgizów, jeśli jeździec dosiadający konia, który padł przed ukończeniem wyścigu, przybiegł na metę przed innymi - zostawał uznany za zwycięzcę. W odróżnieniu od Mongołów jednak musiał on przy­ nieść ze sobą końską uzdę lub głowę odciętą koniowi na miejscu upadku (Simakov 1984, s. 83). 11 ii o wyścigach koni bez jeźdźców w Tybecie informuje też np. Cybikow (1975, s. 125). Zwyczaj ten występował również m.in. u Kirgizów (Simakov 1984, s. 82). �108 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Obrzędowy kontekst, w jakim wy­ stępowały biegi u ludów Azji jest bar­ dzo szeroki. Tworzą go bowiem róż­ norodne sytuacje związane ze zmianą w życiu człowieka, począwszy od wczesnego dzieciństwa, a skończywszy na wypominkach, a także - przełomo­ we momenty cyklu rocznego i kalen­ darzowego oraz gospodarczego. Spektakularnym przykładem związ­ ku biegów z obrzędem przejścia, które­ go bohaterem jest małe dziecko, są m.in. zawody organizowane przez Kirgizów i Kazachów. Jak podaje np. Dżumagułow, gdy dziecko stawiało pierwsze kro­ ki, rodzice zapraszali gości (dzieci w wie­ ku 7—12 lat) do udziału w biegach zwa­ nych „rozcinaniem pęt". Dziecku zawią­ zywano nogi barwną nitką i stawiano je na mecie. Zwycięzca biegu przecina! nici, za co otrzymywał nagrodę (Dżumagulov 1959, s. 84). Według dokładniejszych informacji Simakowa, do związania nóg dziecka używano dwóch mocnych nici w kolorze białym i czarnym. Zwycięzca Ryc. 4. Pierwsze kroki, Mongolia przecinał je nożem podanym przez Fot. S. Szynkiewicz któregoś z krewnych dziecka (otrzy­ mywał go wraz z niewielką nagrodą). Uczestnikami biegu były nie tylko małe dzieci , lecz także osoby reprezentujące różne grupy wieku: starsze dzieci, młodzież, dorośli i starcy. Za każdym razem zwycięzca na nowo przecinał nici pętające nogi dziecka i otrzymywał nóż oraz nagrodę. Kirgizi wierzyli, że w wyniku tych zabiegów dziecko szybko nauczy się chodzić (Simakov 1984, s. 152). Jest jednak wielce prawdopodobne, że zawody miały również znaczenie symboliczne. Czynność przecięcia nici („pęt") może bowiem symbolizować przejście od niemowlęcej nieporadności do okresu pewnej samodzielności, której cechą jest m.in. umiejętność chodzenia. Sankcjonuje też wyłączenie dziecka z grupy niemowląt i włączenie go do kolejnej pod­ grupy wiekowej. W mitologiach i wierzeniach ludów Azji przecięcie nici (włosów, sznura itp.) jest interpretowane jako symboliczne otwarcie drogi od śmierci do życia (patrz np. Nekljudov 1977, s. 220, 223 i in.) ma więc również związek z szeroko rozumianą sytuacją graniczną. 12 1 2 Z informacji zebranych przez Simakowa wynika, że w zawodach uczestniczyły dzieci w wieku od 5 do 8 lat, podczas gdy Dżumagułow pisze o 7-12-latkach. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 109 Przykładem połączenia zawodów z kontekstem obrzędowym, dla którego charakterystyczna jest czynność cięcia, przecinania, są m.in. biegi z udziałem młodych mężczyzn organizowane z okazji narodzin i obrzezania syna. O tego typu zachowaniach występujących np. u Turkmenów, pisze np. Samojłowicz (Samojlović 1909, s. 1,8) . Pasterze mongolscy natomiast urządzali biegi podczas podstrzyżyn. Ceremonii tej poddawano dzieci w wieku 3 i 5 lat. Uczestnikami biegu z tej okazji były 7-12-latki, a więc osoby reprezentujące kolejną podgrupę wiekową. Według moich informatorów, nie brały one udziału w samym rytuale ścinania włosów, czynność tę powierzano bowiem jedynie dorosłym uczestnikom obrzędu. Pasterze nie potrafili wyjaśnić związ­ ku wspomnianych biegów z podstrzyżynami, ani ich znaczenia. M o i m zda­ niem, symbolizowały one - podobnie jak obcięcie włosów - zmianę polega­ jącą na osiągnięciu przez dziecko kolejnego etapu rozwoju i przekroczenie granicy między określonymi podgrupami wieku. Biegi występują nie tylko w kontekście obrzędów, w których postacią centralną jest dziecko. Są one bowiem również np. elementem wypominków (ma to miejsce m.in. u Kirgizów; Simakov 1984, s. 143) lub wesela (przy­ kładem mogą być m.in. mongolscy Bajaci; Oćir, Galdanova 1992, s. 41-42). Wymienieni autorzy nie dostrzegają, jak się zdaje, symbolicznego znaczenia biegów występujących w kontekście obrzędowym. M o i m zdaniem jednak, związek tych zawodów ze zmianą, przekraczaniem granic, itp. jest oczywisty. Warto przy tym zwrócić uwagę na przykład Bajatów. Biegi należały tu bowiem do całego cyklu 10-12 współzawodnictw weselnych. Były przy tym lokalizowane nie tylko (generalnie) w ramach obrzędu przejścia, jakim jest wesele, lecz występowały na granicy dwóch faz, sekwencji, które można wyróżnić wewnątrz samego obrzędu. Trasa biegu znajdowała się pomiędzy jurtą, w której odbył się wcześniej rytuał „połączenia włosów młodych", a nową jurtą przeznaczoną dla małżonków. Uczestniczkami biegu były dwie druhny. Trzymały one w rękach czapki należące do młodych. Po dotarciu do celu - wrzucały je przez drzwi do jurty, a następnie podnosiły z ziemi i biegły, by zwrócić nakrycia głowy właścicielom. Zwycięstwo jednej z druhen oznaczało wygraną reprezentowanej przez nią strony uczestników wesela (Oćir, Galdanova 1992, s. 41). Jak już wspomniałam, bieg sytuuje się między dwoma etapami obrzędu. Poprzedza go rytuał „połączenia włosów", zwany też „połączeniem życia". Istotne znaczenie ma dokonywana podczas niego zamiana ozdób głów oboj­ ga młodych, którą można uznać za symbol zamętu i odwrócenia dotych­ czasowego porządku (jest to zgodne z zasadami obrzędu przejścia, podczas którego następuje m.in. wyłączenie jego bohaterów ze stanu, w jakim się 13 1 3 Ceremonie „przecinania pęt" nie zawsze były związane z organizacją współzawodnictw. U Kałmuków np. uczestnicy tej uroczystości naśladowali tylko ruch nożyc rozcinających więzy krępujące ruchy dziecka. Czynność ta miała mu zapewnić postępy w nauce chodzenia (Bakaeva, Gućinova 1992, s. 97). �110 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ znajdowali przed obrzędem, przejście przez fazę liminalą oraz włączenie do innego stanu, grupy społecznej itp.). Po biegu druhen następuje kolejna sekwencja wesela, tj. rozłożenie nowej jurty i przewiezienie jej do chotonu rodziców pana młodego wraz z wianem. Jak już zaznaczyłam, biegi towarzyszyły nie tylko obrzędom rodzinnym, lecz występowały również m.in. w przełomowych momentach cyklu rocznego i gospodarczego. Jakuci np. urządzali je z nadejściem lata, gdy odradzała się Natura. Reguły wymagały przy tym, by uczestnicy biegu trzymali się najpierw za ręce, biegnąc w jednakowym tempie, dopiero na komendę puszczano ręce i wówczas każdy z zawodników starał się dobiec jak naj­ szybciej do mety (D'jaćenko 1988, s. 199). Być może, we wspomnianym kontekście czasowo-sytuacyjnym ta zmienność zachowań miała znaczenie symboliczne, wyrażając charakterystyczną dla ludowych koncepcji dziejów ideę przejścia od pierwotnej, niepodzielnej jedni do późniejszego zróżni­ cowania wszelkich bytów? Na związek biegów z przełomowymi momentami cyklu gospodarczego wskazuje też m.in. przykład ludów Syberii, które organizowały zawody np. z okazji cielenia się samic, polowania na renifery, powrotu stad z letnich pastwisk i in. Uczestnicy zawodów biegali np. na nartach, czasem też trzy­ mali w rękach określone rekwizyty. Jak podają Gurwicz i Kuzakow, u Czuk­ czów i K o d a k ó w np. były to kije, laski i in.(Gurvić, Kuzakov 1960, s. 295). W sytuacjach granicznych, jak sądzę, rekwizyty te, podobnie jak same biegi, symbolizowały czas przełomu . Badacze pomijają jednak najczęściej kwestię znaczenia przedmiotów, z którymi biegają zawodnicy. Tymczasem np. infor­ macja o noworocznym biegu Tybetańczyków z glinianymi dzbankami po wodę szczęścia (patrz: Żuravlev 1961, s. 102) lub biegach z trzymaną w zę­ bach łyżką, na której leży jajko, wyścigach w workach, biegach par zawod­ ników ze związanymi nogami i in. współzawodnictwach organizowanych np. podczas obchodów święta sabantuj (patrz np. Urazmova 1977, s. 94-100) nasuwa przypuszczenie o symbolicznym znaczeniu owych rekwizytów, wska­ zując również na ich prawdopodobne funkcje magiczne. Czas zmiany, przekraczania granic, symbolizowany jest też przez sposób organizacji ruchu zawodników. Przykładem mogą być m.in. biegi po okręgu. U Czukczów np., jak informuje Wdowin, organizowano je po ceremonii ofiarnej (Vdovin 1965, s. 224). Wspomniany tu autor nie dostrzega jednak związku między zawodami i sposobem organizacji ruchu biegaczy a kontek­ stem obrzędowym, pomijając symboliczne znaczenie biegów. Według niego, są one jedynie rodzajem treningu, kształtującego odporność i wytrzymałość 14 1 4 Por. np. informację o zawodach polegających na przeciąganiu kija, występujących pod­ czas obchodów jakuckiego święta „odnowienia przyrody" (ysyach), podane przez Djaczenko (D'jaćenko 1988, s. 202), a także wzmiankę o podobnych zawodach organizowanych u Enców w czasie wesela (Dolgich 1962, s. 62). Na uwagę zasługuje zwłaszcza odnotowany przez autora fakt, iż dopiero po walce młodzi mogli odjechać do domu teścia. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 111 biegaczy. M o i m zdaniem tymczasem, można je interpretować jako sposób wyznaczania symbolicznej granicy, a zarazem obrzędowej izolacji. W niektórych sytuacjach w biegach uczestniczyły nie tylko osoby świe­ ckie, lecz także duchowni. G. Cybikow (1975, s. 13) pisze np., że buriaccy lamowie biegali na wyścigi po ogrodzie w oczekiwaniu na ceremonię przywoływania duchów opiekuńczych. Odbywała się ona na początku 5 mie­ siąca księżycowego, a jej celem było sprowadzenie duchów na ziemię. Wie­ rzono bowiem, że w tym czasie koncentrowały tu one swą działalność. Podana informacja wskazuje wyraźnie na związek zawodów z sytuacją gra­ niczną. Być może, poza prawdopodobnym w kontekście wspomnianej cere­ monii znaczeniem symbolicznym, biegi były również środkiem łączności człowieka z duchami... Wyścigi łodzi i sań Przejdźmy teraz do omówienia kolejnej formy wyścigów, jaką są w y ­ ś c i g i ł o d z i (najczęściej poruszanych wiosłami) oraz - s a ń . Pierwszy typ zawodów występuje przede wszystkim na połudr owo-wschodnich terenach Azji (w południowych Chinach, w Bengalu, na japońskiej wyspie Riukiu) a także na północy kontynentu (u Manajów, Ulczów, Niwchów i in.). Drugi jest charakterystyczny zwłaszcza dla ludów Syberii. Aby zrozumieć znacze­ nie zawodów, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę fakt, że w wierze­ niach i obrzędach wielu ludów Azji łódź i sanie występują m.in.w funkcji przewoźnika do krainy zmarłych (patrz np.: Anućin 1890, Ćesnov 1976, s. 39-45, Lipec 1982, s. 225, Litvinskij 1972, Mazin 1984, s. 63-64 i i n . ) . Podobną rolę pełnią też, jak wspomniałam, zwierzęta, których zadaniem jest np. transport zmarłych do „tamtego świata" podczas obrzędu po­ grzebowego. Łodzie występują jednak nie tylko jako środek transportu, za pomocą którego zmarli są m.in. przewożeni do swej krainy, a zarazem wyłączani ze społeczności żyjących. Wierzenia chińskie mówią np., że w określonym czasie mogą one służyć do przewozu dusz zmarłych na ziemię. Znakomi­ tym przykładem ilustrującym tego rodzaju wierzenia, a zarazem ukazują­ cym znaczenie współzawodnictw, są tzw. wyścigi smoczych łodzi. Orga­ nizowano je przede wszystkim na południu Chin. Kształt łodzi, uży­ wanych wyłącznie do obrzędowych współzawodnictw przypomina smoka, stąd też m.in., występująca głównie w literaturze europejskiej nazwa wyścigów. ; 15 1 5 Według niektórych badaczy, pogrzeby w łodziach nie występowały u ludów tureckich Azji Centralnej (patrz np.: Roux 1963., s. 150). Gdyby uznać to stwierdzenie za prawdziwe, wówczas można by przyjąć, ze obszar, na którym organizowano wyścigi łodzi byłby zbliżony do zasięgu występowania łodzi podczas obrzędów pogrzebowych. Udokumentowanie tego przypuszczenia wymaga jednak szczegółowych badań. �112 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wierzenia chińskie mówią o zmarłych, którzy udają się w łodziach do krainy śmierci i powracają stamtąd podczas świąt, by być blisko krewnych, żyć ich sprawami. Łodzie umożliwiają zmarłym przekroczenie granicy mię­ dzy „ t y m " i „ t a m t y m " światem oraz pokonanie bariery czasu. Chińczycy wierzą, że zmarli przepływają kosmiczną rzekę, przybywają zaś z miejsca, w którym słońce przechodzi do świata żywych. Wyścigi organizowano naj­ częściej w 5 dniu 5 miesiąca, choć, jak podaje np. Aijmer (1964, s. 21-27) mogły to być również inne dni tego miesiąca. Załoga łodzi składała się ze spokrewnionych ze sobą mężczyzn, miesz­ kających w jednej wiosce i będących jednocześnie krewnymi zmarłego. Pełnili oni różne role. Oprócz wioślarzy na łodziach znajdowały się np. osoby, które grały na instrumentach muzycznych, machały kolorowymi flagami i in. Uwagę zwraca przy tym jeden z elementów stroju noszonego niekiedy przez kapitana (kostium był w kolorze białym, podobnie jak flaga, którą kapitan dawał sygnały wioślarzom). Jak podaje Eberhard (1977, s. 70) lewy rękaw ubrania był o wiele dłuższy od prawego, tak że niemal dotykał ziemi. W tym przypadku różnica długości rękawów, ich asymetria, ma znaczenie sym­ boliczne, informując dodatkowo o sytuacji granicznej. Na związek wyścigów smoczych łodzi z symbolicznym pokonywaniem granic wskazuje także np. chińska nazwa zawodów: king tu, co znaczy: „walczyć i przekraczać" (szerzej patrz: Aijmer 1964, s. 12). Należy jednocze­ śnie powiedzieć, że koncepcje wyjaśniając genezę zawodów, potwierdzone m.in. dla końca X I X i początku naszego stulecia, stanowią zlepek różnych wierzeń. Jest w nich m.in. mowa o duszach zmarłych i duchach, które - jak zauważył np. S. Georgijewskij, „fantazja Chińczyków połączyła [...] z poję­ ciem smoków - władców ziemskich wód (Georgievskij 1892, s. 48). W innej koncepcji genezy wyścigów występuje natomiast postać poety Ch'u-Juana, który miał się rzucić do rzeki właśnie w 5 dniu 5 miesiąca. Sam 5 dzień 5 miesiąca uważany jest w Chinach za początek pory deszczowej. W tym czasie, np. w południowych prowincjach kraju, kończy się okres przesadza­ nia ryżu z poletek z rozsadą na poletka nawadniane. Jednocześnie od tego momentu rozpoczyna się wzrost aktywności męskiej energii yang. Niezależ­ nie jednak od treści wierzeń wyjaśniających genezę wyścigów smoczych łodzi na uwagę zasługuje powtarzalność motywu przejścia, przekraczania granic między obszarem rządzonym przez prawa życia i strefą śmierci. Z okresem zmian w cyklu rocznym i pokonywaniem symbolicznych granic łączą się wyraźnie laotańskie wyścigi łodzi. Zawody te organizowano dwa razy w roku: w sierpniu i październiku. Wierzono, że wyścigi sierpniowe spowodują przejście duchów wód z ich wodnych domów na pola ryżowe. Załogi łodzi wyścigowych płynęły wówczas od głównego biegu rzeki do jej do­ pływów. W czasie wyścigów organizowanych w październiku natomiast wio­ ślarze płynęli w odwrotnym kierunku. Duchy wód bowiem musiały powrócić z pól do swych naturalnych siedzib (Archaimbault 1960, s. 387; podkr. moje - I.K-S). Jak wynika z tych informacji, uczestnicy zawodów przekraczają �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 113 symboliczne granice pomiędzy: [1] obszarami zamieszkałymi przez duchy i przez ludzi, [2] żywiołem wodnym i ziemią, [3] środowiskiem w swej naturalnej postaci (rzeka) i środowiskiem poddanym działalności człowieka (pola uprawne). Wyścigi łodzi przy tym nie tylko symbolizują zmianę lecz uczestniczą w ustanawianiu nowego, oczekiwanego porządku. Sachalińscy Orocze np. urządzali wyścigi łodzi na zakończenie sezonu polowań na foki (Pilsudskij 1989, s. 63-64). U Ulczów, Nanajców, Giliaków i in. okazją do takich wyścigów było w przeszłości święto niedźwiedzia, obecnie jest nią tzw. święto rybaka, przypadające na okres zakończenia prac o podstawowym znaczeniu dla gospodarki (patrz np.: Smoljak 1966, s. 262; Tulceva 1985, s. 82 i in.). Mniej więcej od lat sześćdziesiątych naszego wieku oprócz wyścigów tradycyjnych łodzi myśliwskich poruszanych wiosłami oraz długich łodzi, przeznaczonych głównie do prac gospodarczych, organizowa­ ne są wówczas także świąteczne zawody motorówek. Z przełomowymi mo­ mentami cyklu rocznego i kalendarzowego związane były również m.in. wyścigi łodzi w Japonii. Urządzano je w okresie Nowego Roku oraz podczas obchodów lipcowego święta muzyki (Bauer, Carląuist 1974, s. 168; Frederic 1971, s. 185). Pomijając oczywiste powody, dla których w) ścigi łodzi odbywały się na obszarach wód, należy przypomnieć o znaczeniu samej wody. Jak wiadomo, jest ona powszechnie uważana za symbol granicy, pełni też funkcję mediato­ ra. Może to mieć istotne znaczenie dla symboliki współzawodnictw, or­ ganizowanych w środowisku wodnym w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym. Być może związek z symbolicznym przekraczaniem granic miały też organizowane w wodach rzek i jezior zawody pływaków, o których wspomina np. Mazaheri (1972, s. 140), nie podając jednak żadnych bliższych informacji o ich kontekście czasowo-sytuacyjnym, funkcjach itp., jak też walki w wodzie pomiędzy grupą kobiet i mężczyzn podczas święta żeglugi, o których informuje Auboyer (1968, s. 224). Jak już wspomniałam, niektóre ludy Azji przypisywały rolę podobną do tej, jaką pełnią łodzie (i np. konie) - saniom. Stąd również udział sań w obrzędach przejścia, zwłaszcza w rytuale pogrzebowym (patrz np.: Anućin 1890; Alekseev 1980, s. 200; D'jakonova 1975, s. 54-55 i in.). U wspomnia­ nych autorów nie znalazłam jednak informacji o organizacji wyścigów sań w czasie obrzędów pogrzebowych. Związek wyścigów sań (ciągnionych przez psy) z obrzędem pogrzebowym potwierdzają natomiast materiały zebrane przez W.G. Larkina u Oroczów. Wyścigi organizowano w związku z pochówkiem jednego ze zmarłych bliź­ niąt oraz podczas święta niedźwiedzia. Jak pisze Larkin, Orocze wierzyli, że bliźnięta i niedźwiedź mają tożsamą duszę, w związku z tym obrzędy od­ prawiane po śmierci bliźnięcia i podczas święta niedźwiedzia były podobne (Larkin 1964, s. 99-100). Warto również zwrócić uwagę, że zwierzętami ciągnącymi sanie w wy­ ścigu są psy. Występują tu one prawdopodobnie w przypisywanej im często �114 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ przez ludy Azji roli przewodnika do krainy zmarłych. W przypadku wspom­ nianych wyścigów symboliczne znaczenie sań i psów jako środka transportu zmarłych jest więc tożsame. Współcześnie wyścigi sań organizowane są m.in. przez mieszkańców Syberii w czasie świąt z okazji zakończenia ważniejszych prac (patrz np.: Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, s. 49) . W starożytnych Chinach zaś, jak podaje Tum Li-Ch'en (1965, s. 89), ślizgano się na saniach po zamarzniętych rzekach, jeziorach i kanałach od zimowego przesilenia do początku wiosny. Według autora, urządzanie tego rodzaju zabaw w tym okresie było wyłącznie uzależnione od wysokości temperatury powietrza i grubości pokrywy lodowej. M o i m zdaniem jednak, związek między przeło­ mowymi momentami cyklu rocznego a organizacją przejażdżek na saniach, na który wyraźnie wskazuje Tum Li-Ch'en, można również wyjaśnić asocja­ cją sań z sytuacją przejścia i ich funkcją mediacyjną. Niektóre ludy Azji przewoziły swoich zmarłych na miejsce pochówku na dwukołowej arbie zaprzężonej w zwierzę pociągowe (wielbłąda, konia). Zwyczaj ten występował m.in. u ludów ałtajskich. U Kazachów arba uży­ wana była podczas zawodów, które polegały np. na jak najszybszym zało­ żeniu uprzęży na konia i zaprzężeniu go do wozu, organizowano też wyścigi arb (Gunner, Rachimgulov 1949, s. 100, 114-115, 117). Wymienieni autorzy koncentrują się wyłącznie na opisie reguł zawodów, nie podając informacji o ich kontekście czasowo-sytuacyjnym. Nie natrafiłam natomiast na wzmianki o organizacji wyścigów arb w związku z pochówkiem lub wypominkami. 16 Skoki Przykładem współzawodnictw symbolizujących sytuację zmiany, a zara­ zem uczestniczących w symbolicznym akcie ustanawiania i przekraczania granic są s k o k i . Podobnie jak wyścigi współzawodnictwa w skokach wy­ stępują również najczęściej w kontekście obrzędów, zwłaszcza w przełomo­ wych momentach cyklu kalendarzowego. Związek ten ilustruje chińskie przysłowie, które powiada: „Przeżyć Nowy Rok, to jakby przeskoczyć prze­ paść" (Kalendarnye obyćai... 1985, s. 20). Asocjację skoków z sytuacją grani­ czną odnajdujemy też w wierzeniach, które mówią o duszy pokonującej w czterech skokach sfery niebieskie, by dostać się do raju. W misteriach szamańskich zaś ten rodzaj zachowań interpretowany jest m.in. jako rytual­ na podróż szamana (patrz np. Eliade 1988, s. 230). Być może za symboliczną podróż i sposób pokonywania granic między światem ziemskim i niebieskim, 1 6 Jak podkreślają wspomniani autorzy, sztuka powożenia (przy pomocy pojedynczych lejc) zaprzęgów składających się np. z 5 reniferów, ciągnących sanie przymocowane do kilku­ metrowego dyszla, nie jest łatwa. Opanowali ją jednak wszyscy mieszkańcy Syberii w wieku od 10 do 70 lat. (Trasa wyścigu biegnie w linii prostej lub po kole). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 115 światem zamieszkałym przez łudzi i duchy, można uznać popularne w Azji wysokie skoki połączone z przeskakiwaniem przez linę? Wydaje mi się też prawdopodobne istnienie bezpośredniego związku między misteriami sza­ mańskimi i różnymi formami współzawodnictw. Wskazuje na to przede wszystkim zewnętrzne podobieństwo wielu zachowań, jak też ich symbolika. Kwestia ta wymagałaby szczegółowego omówienia. W prezentowanym tu szkicu ograniczę się jednak wyłącznie do jej zasygnalizowania. Uczestnicy zawodów mogą skakać w dal (najczęściej do przodu), wzwyż (przez poprzeczkę lub np. - na jak największą wysokość), z rekwizytem lub bez. Skaczący na odległość wykonują przeważnie kilka skoków (3-4) spoty­ kamy jednak również bardziej rozbudowane kombinacje. U Jakutów np. zawodnicy wykonywali najpierw 11 skoków pod rząd na jednej (tej samej) nodze, następnie skakali 11 razy raz na jednej, raz na drugiej nodze, na koniec zaś - wykonywali 11 skoków obunóż ze złączonymi stopami. Skoki musiały być płynne, równomierne, bez długich przerw między nimi. Ostatnia seria wykonywana była z miejsca - w pozostałych skakano z rozbiegu. Zwyciężał zawodnik, który skoczył najdalej. Niektórzy badacze, np. Absalyamov, Govork >v i Sinyavskiy (1980, s. 60) porównują skoki jakuckie do lotu silnego ptaka. Podają też, że sami Jakuci łączą je z poetycką legendą o locie mitycznego ptaka. Rodzi się tu skojarze­ nie z tzw. magicznym lotem szamana, który interpretowany jest m.in. jako symboliczny sposób przekraczania granic czaso-przestrzennych, a zarazem - symbol zwycięstwa nad śmiercią (patrz np.: Eli ad e 1974, s. 477-482; K i m Yul-Kyu 1982, s. 19). Zawody w skokach były obowiązkowym elementem jakuckiego święta ysyach. Przypadało ono na początek lata, czas pełnego rozkwitu natury. Od tego momentu nie było już powrotu do zimowych chłodów.Wspomniany tu trójfazowy turniej skoków komponuje się przy tym w pewną całość, zgodną z zasadami obrzędu, w kontekście którego występują zawody i - samej sytuacji przejścia. Według mnie, skoki wykonywane na jednej nodze (asymetria) symbolizują stan czasowej przynależności do „tamtego świata", co w obrzędach odpowiada fazie wyłączenia. Skoki wykonywane na przemian na obu nogach byłyby odpowiednikiem sytuacji zawieszenia i fazy liminalnej, skoki obunóż zaś, to faza włączenia, przekroczenia granicy i ustanowienia nowego porządku. Sytuację graniczną, zmianę, symbolizują też, jak mi się wydaje, obrzędo­ we skoki przez kamień. Spotykamy je m.in. na niektórych obszarach Indii (np. u Zemi z North Cachar Hills). Wykonywano je z rozbiegu, po czym zawodnik wskakiwał na kamień, balansował ciałem i zeskakiwał jak najdalej (Das 1987, s. 292). I w tym przypadku możemy wyróżnić trzy fazy za­ chowań, które odpowiadają trójczłonowej kompozycji obrzędów przejścia. Das nie podaje niestety, szczegółowych informacji o obrzędowym kontekście zawodów, uniemożliwiając ich głębszą analizę. Pisze tylko, że występowały one podczas świąt i przy zwykłych okazjach (wówczas jednakże pełniły, jak sądzę, prawdopodobnie wyłącznie funkcje zabawowe, rekreacyjne). �116 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Podczas obchodów Nowego Roku w Korei dziewczęta i kobiety wyko­ nywały skoki na podpartej w środku belce. Był to rodzaj huśtawki. Gdy jedna z zawodniczek znajdowała się na górze - druga opadała na dół i odwrotnie. Urządzano również współzawodnictwa, w których zwycięstwo przypadało tej z uczestniczek, która wykonała najwyższy skok (patrz np. Osgood 1951, s. 98). U Czukczów, Koriaków i in. popularne były skoki na skórach zwierzę­ cych (np. morsa). Zawodnik stawał na dwóch zeszytych skórach (czasem dodatkowo oplecionych sznurem) a pozostali uczestnicy podrzucali go do­ póki nie upadł (patrz np.: Gurvić, KuzaJcov 1960, s. 295; Vdovin 1965, s. 227). W tym przypadku o sytuacji granicznej komunikuje obecność skór zwierzęcych, ich zszycie i obwiązanie sznurem oraz samo wykonywanie skoków. Podobna informacja przekazywana jest też np., moim zdaniem, za pomocą skoków, w których jako rekwizyt występuje kij. Spełnia on najczęś­ ciej rolę poprzeczki, przez którą skaczą zawodnicy. Niekiedy jednak - jak np. u Gruzinów - uczestnicy zawodów wykonują skoki w dal trzymając w ręku długą tyczkę (Robakidze, Elaszwili 1985, s. 148). Na szczególną uwagę zasługują skoki przez linę. Jest ona najczęściej wykonana ze splecionych ze sobą skórzanych rzemieni lub włókien roślin­ nych. Reguły wymagają np., by uczestnicy zawodów skakali jak najwyżej, unikając jednocześnie uderzeń grubym sznurem trzymanym za końce i wpra­ wianym w ruch przez dwóch innych zawodników. Ten typ współzawodnictw znany był m.in. ludom Syberii. Organizowano je na zakończenie sezonu polowań. U Ulczów i Nanajców np. urządzano zawody, których uczestnicy biegali w koło, również próbując uniknąć uderzeń liną kręconą przez jedną z osób. Skoki wykonywano obunóż lub na czworaka. Informatorzy Smoljak twierdzili np., że w dawnych czasach u Ulczów mistrzowie potrafili skakać przez linę leżąc na brzuchu, na plecach, a także podciągali się na linie ze skrzyżowanymi nogami (Smoljak 1966, s. 121). Także Bell (1968, s. 268) podaje, że w Tybecie kapitan drużyny skacząc przez linę wykonywał rozmaite dodatkowe ruchy: machał nogami i ramionami, pod­ kurczał nogi w kolanach itp., dopóki nie upadł lub nie zaplątał się w sznur. (Autor nie wspomina jednak o kontekście zawodów). Tego rodzaju za­ chowania były prawdopodobnie jednym ze sposobów komunikowania zmia­ ny, niecodziennej sytuacji itp. Lina używana przez zawodników wystę­ powałaby tu jako symbol drogi, podróży itp., służąc jednocześnie nawiązaniu kontaktu między różnymi światami i połączeniu ich w jedno. Interesujący przykład skoków przez linę spotykamy u Tybetańczyków. Wykonywano je podczas obchodów Nowego Roku, a jak pisze G. Cybikow (1975, s. 113) skakali niemal wszyscy: kobiety, dziewczęta, a także mężczyź­ ni: świeccy i duchowni. Skakano w miejscu. Same dziewczęta natomiast odbywały noworoczny spacer połączony ze skokami przez linę, podczas którego prowadziły dialog złożony z określonych pytań i odpowiedzi. Doty­ czyły one m.in. miejsca, do którego zmierzała skacząca, celu podróży i in. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 117 Na pytanie o cel skoków odpowiadano przy tym najczęściej: „Idę świętować Nowy Rok". W przytoczonym tu przykładzie wspomniana j u ż asocjacja liny z podróżą, drogą, wydaje się bardzo czytelna. W tym znaczeniu lina wy­ stępuje w wierzeniach i obrzędach wielu ludów Azji, a także poza nią (patrz np. Nekljudov 1977, s. 206). Sznur pełni też funkcję łącznika między różnymi światami. W wierzeniach Tybetańczyków występuje on np. w roli drabiny, po której duchy pokonują kolejne warstwy niebios . Za symboliczną podróż, połączoną z przekraczaniem granic, można też, być może, uznać zawody polegające na wykonywaniu skoków przez sanie. Taka interpretacja zawodów wydaje się uzasadniona. Opieram ją nie tylko na dotychczasowych rozważaniach o obrzędowej funkcji skoków, lecz także na informacji o mediacyjnej roli sań. Skoki przez sanie od lat cieszą się ogromną popularnością przede wszystkim u ludów Syberii, m.in. Czukczów, Jakutów, Ewenków, i in. Zawodnicy skaczą najczęściej przez szereg złożony z kilkunastu (np. 24) s a ń . Ze zmianą, mediacją, pokonywaniem granic itp. łączą się też skoki przez ogień. Ten rodzaj skoków spotykamy m.in. na obszarach Zakaukazia, Indii, Azji Centralnej, i in. W niektórych rejonach zair ieszkałych np. przez Turk­ menów skoki przez ogniska były elementem obchodów ostatniej środy mu­ zułmańskiego roku księżycowego, w innych - towarzyszyły one świętowaniu ostatniej środy starego irańskiego roku słonecznego, poprzedzającej nadej­ ście Nowego Roku (na ten temat patrz np. Narody Srednej Azii i Kazachstarta 1963, t. 2, s. 118). Także np. w Azerbejdżanie Nowy Rok stanowił czasowo-sytuacyjny kontekst wspomnianych zawodów (patrz np. Agaev 1985, s. 168). W Indiach zaś młodzi mężczyźni skakali przez ogniska podczas święta H o l i . Według Stevensona (1971, s. 284-285), chcieli oni w ten sposób „zademonstrować swą młodzieńczą siłę". Trudno jednak wykluczyć sym­ boliczne znaczenie tego rodzaju zachowań, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod 17 18 1 7 Wierzenia tybetańskie mówią np., że po linie-drabinie zszedł z Nieba pierwszy król Tybetu, uważany za boskiego syna i wypełniwszy polecone mu zadanie w ten sam sposób powrócił do Nieba, zabierając ze sobą sześciu następców. Jednakże ósmy król, który padł ofiarą czarnej magii, uciął ową drabinę i odtąd droga powrotu do Nieba stała się niemożliwa (Hoffmann 1961, s. 20). Jako symboliczną podróż pomiędzy dwoma poziomami wszechświata, możemy też - jak sądzę - interpretować noworoczny zwyczaj występujący w Tybecie, o którym pisze Cybikow (1975, s. 119. Według podanej przez niego informacji, trzej mieszkańcy prowincji gCang opuszczali się za pomocą liny z samego czubka pałacu Dalaj lamy na ziemię. Zauważmy, że lina łączy tu sferę sakralną, niebiańską z obszarem przynależnym człowiekowi. O archaicznej tradycji, zgodnie z którą przodkowie, herosi, legendarni królowie, szamani i inne uprzywilejo­ wane osoby, wstępują do nieba, a więc w odwrotnym kierunku, po sznurze, a także np. - po drzewie, włóczni, łańcuchu ze strzał i in., pisze też m. in. Ełiade (1988, s. 120). Sanie zwężające się z przodu ostro ku górze mają 0,5 m szerokości i tyleż wysokości. Podczas zawodów nie przylegają do siebie lecz są odsunięte tak, by zmieściły się między nimi stopy skaczących zawodników. Zawodnicy wykonują skoki obunóż, jeden po drugim, bez przerwy, lądując dokładnie na obie nogi między saniami. Po dotarciu do końca szeregu - odwracają się i znów skaczą. Zwycięża zawodnik, który wykona najwięcej skoków bez zatrzymywania się (informacja za: Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, s. 52-53). 1 8 �118 IWONA KABZIŃSKA-STA WAR Z Ryc. 5. Chustki-dary zawieszone w jurcie weselnej, Torguci, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz uwagę szczególne w tym przypadku połączenie skoków i ognia oraz charak­ ter ich świątecznego kontekstu . Wspomnę jeszcze o współzawodnictwach, w których skoki wykonywane przez zawodników miały na celu zdobycie określonych obiektów (np. chustek). U ludów tureckich Azji Centralnej np. zawody tego typu odby­ wały się przede wszystkim z okazji wesela oraz postawienia nowego domu. Informacje o walkach młodych mężczyzn o chustki znajdujemy m.in. u Samojłowicza . Wynika z nich, że zawodnicy kolejno brali rozbieg, wskakiwali przez drzwi do środka domu i wyskakiwali jeden raz w górę, próbując zerwać zawieszone w pomies2:czeniu chustki. Jeśli próba się powiodła - zawodnik otrzymywał chustkę w nagrodę (Samojlovic 1909, s. 6). Podobne zawody odbywały się też u Kazachów w czasie wesela. Według informacji podanej przez Bernsztama, mężczyźni walczyli wówczas o chustki rozmaitej wielkości, mające też różną wartość materialną, zawie­ szone w jurcie wydzielonej dla pana młodego lub na zewnątrz domu 19 20 1 9 Wiosenne święto Holf organizowane jest ku czci Kriszny i pasterek, wśród których żył on za młodu. (por. Village India 1955, s.192). Według Auboyer np., Holi to rodzaj saturnaliów, przeżytek pierwotnego rytuału płodności, którego elementem były różnorodne zachowania (gry, przedstawienia, tańce) zawierające element erotyzmu (Auboyer 1968, s. 132-133). W 1906 r. obserwował on zawody, specjalnie powtórzone dla niespodziewanych gości, które zorganizowano wcześniej podczas obrzędu z okazji postawienia nowego domu. 2 0 �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 119 (rekwizyty te były darem od krewnych). Najwyżej, tj. do otworu dymniko­ wego, przywiązywano najbardziej cenne chustki (Bernśtam 1964, s. 30). Zwróćmy uwagę, że w podanych tu przykładowo opisach zachowań występują powszechnie znane symbole granicy: otwór dymnikowy jurty, drzwi (a w domyśle również próg). Nie bez znaczenia jest też związek zawodów z obrzędem przejścia, a także samo użycie chustek, które - jak już wspominałam - w sytuacjach obrzędowych mogą symbolizować kobietę. Są również asocjowane z przekraczaniem granic i ustanawianiem nowego po­ rządku. T a k ą samą funkcję symboliczno-komunikacyjną pełnią skoki. Być może, wspomniane tu współzawodnictwa, podobnie jak np. „pogoń za dziewczyną", były w przeszłości próbą, której rezultat decydował o zawarciu małżeństwa między kobietą i jednym z kandydatów do jej ręki? Współzawodnictwa weselne Uzależnienie zawarcia małżeństwa od wyników walki o dziewczynę - uczestniczącą w zawodach lub reprezentowaną przez jej symboliczny zamiennik (np. chustkę) pozwala mówić o roli współzawodnictw w ustana­ wianiu nowego porządku społecznego. U niektórych ludów Azji, m.in. mongolskich, stwierdzono występowanie całej serii (9-12) zawodów w kon­ tekście obrzędu weselnego. Jeszcze na pocz. X X w. stanowiły one istotną część obrzędu. Obecnie występują rzadko, w znacznie zubożonej formie i niepełnym zestawie, służąc przede wszystkim celom ludycznym, rozrywce. Według Wjatkiny (Vjatkina 1960.» s. 142, 215 i in.) współzawodnictwa weselne są przede wszystkim formą rywalizacji między dwoma stronami: mężczyzny i kobiety, a także ich rodami. Pożądane jest przy tym zwycięstwo mężczyzny, potwierdzające patriarchalną organizację społeczeństwa mon­ golskiego. Na uwagę zasługuje, moim zdaniem, wspomniany już opis współza­ wodnictw weselnych Bajatów, podany przez Oczka i Gałdanową (Oćir, Galdanova 1992). Pozwala on nie tylko na dokładne umiejscowienie zawo­ dów w poszczególnych fazach obrzędu, lecz również dostarcza wartościo­ wego materiału do analizy interesujących nas zachowań pod kątem ich znaczenia symbolicznego. Jak wynika z podanego opisu, jako pierwsza z serii współzawodnictw występowała „walka o nową jurtę", przygotowaną dla młodych małżonków przez rodziców i krewnych mężczyzny. Jurtę transportowano do chotonu dziewczyny, gdzie odbywała się część obrzędów, a po ich zakończeniu od­ wożono z powrotem do chotonu rodziców pana młodego, gdzie mieli za­ mieszkać przyszli małżonkowie. W walce brały udział dwie grupy: atakują­ cymi byli młodzi, silni mężczyźni na szybkich koniach, którzy reprezentowali stronę dziewczyny. Dostępu do jurty bronili natomiast mężczyźni reprezen­ tujący stronę młodego, uzbrojeni w sznury, rzemienie i kije, by odstraszać �120 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 6. Goście weselni, Torguci, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz konie i jeźdźców. Napastnicy próbowali zerwać sznury i pokrycie dachu lub ścian. Jak wynika z badań Oczira i Gałdanowej, w przeszłości wykonanie tego zadania oznaczało zerwanie umowy małżeńskiej (Oćir, Galdanova 1992, s. 38; podkr. moje - I . K-S). Dla interpretacji zachowań zawodników bardzo ważna jest symbolika zamknięcia (węzły, pas, dach, ściany). Warto też zauważyć, że broniący dostępu do jurty są wyposażeni w rekwizyty, które - oprócz celu obronnego - w sytuacji przejścia mają znaczenie symboliczne. W omawianym przy­ padku „zamknięta" jurta jest znakiem gotowości młodych i ich rodzin do zawarcia małżeństwa. Rozwiązanie pasa, sznurów, zerwanie dachu, uszko­ dzenie ścian itp. natomiast jest - jak wspomniałam - równoznacze z ze­ rwaniem umowy przedślubnej. Udział jeźdźców konnych z jednej strony i pieszych zawodników, wyposażonych w szczególny rodzaj broni - z drugiej �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 121 podkreśla przy tym dodatkowo opozycję uczestników zawodów, charak­ terystyczną jednocześnie dla samego obrzędu weselnego. Z dalszego opisu współzawodnictw weselnych Bajatów wynika, że pomy­ ślne przejście pierwszej „przeszkody" nie było jeszcze warunkiem wystar­ czającym dla zawarcia małżeństwa. Mężczyzna poddawany był bowiem kolejnym próbom. Po walce o jurtę następowała walka o dywanik. Jej rezultat nie przesądzał jednak, jak się zdaje, o losach związku. Decydujące było natomiast trzecie z serii współzawodnictw. Odbywało się ono w jurcie ojca dziewczyny. Osoby reprezentujące stronę panny młodej kładły na progu worek z koziej skóry napełniony wodą. Wchodzący do jurty mężczyzna musiał nastąpić na worek. Zachwianie się lub upadek oznaczało cofnięcie zgody na małżeństwo z wybraną dziewczyną. Do walki o nią mógł jednak wkroczyć rywal i jeśli próba z workiem wypadła pomyślnie - zostawał mężem dziewczyny. Jak widać, nie dochodziło tu do bezpośredniego starcia kandydatów. Warunkiem dopuszczenia rywala do walki była dopiero poraż­ ka jego poprzednika. W czasie obrzędu weselnego pan młody musiał jeszcze przejść wiele prób. Z informacji zawartych w cytowanym artykule nie wyni­ ka jednak, by ich rezultat miał wpływ na decyzję o zawarciu małżeństwa. Wprawdzie współzawodnictwa utraciły z czasem rangę turnieju, w którym nagrodą była ręka kobiety, można jednak mówić nadal o ich symbolicznym udziale w ustanawianiu nowego porządku. (Pewne symboliczne zachowania zawodników oraz charakter przedmiotów występujących podczas zawodów wskazują przy tym na czas przełomu, sytuację graniczną). Oczekiwano też zawsze zwycięstwa mężczyzny i osób reprezentujących jego stronę. W przypad­ ku porażki nie dochodziło jednak - jak to miało miejsce w niedalekiej przeszłości - do zerwania umowy przedślubnej, jedyną konsekwencją był wstyd i ośmiesze­ nie narzeczonego oraz jego rodziny. Aby zapobiec ewentualnej kompromitacji - pana młodego zastępował czasem w zawodach najsilniejszy i najbardziej zręczny mężczyzna z jego drużyny (patrz np. Kozlov 1947, s. 147, 152, 154). Autor informuje jednocześnie o zawodach, które odbywały się w czwartym dniu swatów, po przyjęciu kałymu przez rodziców dziewczyny. Objeżdżała ona wówczas kilkakrotnie (w kierunku „ze słońcem") jurtę narzeczonego. Przy ostatnim okrążeniu mężczyzna powinien był ściągnąć ją z konia i narzucić na zwierzę jedwabną szarfę chadag. Jeśli nie zdołał tego uczynić - przynosił wstyd domowi. Zachowania te, moim zdaniem, można interpretować jako formę akceptacji małżeństwa (połączonego z próbą sił, współzawodnictwem). Zwróćmy przy tym uwagę na sankcjonującą rolę szarfy (pasa). Materiały etnograficzne wskazują na decydujące znaczenie siły w walce 0 prawo do ożenku z dziewczyną u różnych ludów Azji. Warto tu m.in. przytoczyć informację W.W. Antropowej, dotyczącą XIX-wiecznych Koda­ ków. Z badań autorki wynika m.in., że po odpracowaniu określonego okresu u przyszłego teścia mężczyzna stawał do walki o narzeczoną. Musiał przy tym przedrzeć się przez krąg członków jej rodziny, którzy bili go 1 kopali dotkliwie, a także rozciąć odzież kobiety i mocno krępujące ją �122 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ rzemienie oraz dotknąć rękoma organów płciowych wybranki. Jeżeli nie zdołał wykonać zadania - musiał szukać innej żony (Antropova 1971, s. 105). U Nganasan natomiast, jak podaje G . N . Graczewa, kandydaci do małżeństwa stawali do zawodów, polegających na przeciąganiu dziewczyny na swoją stronę. Zwycięzca sadzał „zdobycz" na sanie i u woził, przeciwnik zaś próbował mu w tym przeszkodzić, rzucając sznur i starając się ściągnąć rywala na ziemię (Graćeva 1988, s. 59). Autorka informuje, że walka prowadzona była na śmierć i życie: pojedynek mógł skończyć się zgonem jednego z rywali. D o współzawodnictw weselnych, występujących zwłaszcza na obszarach Azji Centralnej, należą m.in. zawody poLegające na przeciąganiu przedmio­ tów, które zastępują kobietę i reprezentują ją w zawodach. Przedmiotem tym jest najczęściej skóra zwierzęca (patrz np.: Abramzon 1971, s. 121; Oćir, Galdanova 1992, s. 39, 44-46; Simakov 1984, s. 150-151; Vjatkina 1960, s. 215; Żiteckij 1893, s. 22 i in.). Współzawodnictwa tego rodzaju są przeważ­ nie interpretowane jako sprawdzian sił rywalizujących stron. Wyrażają one też np. opozycję „umacniającego się układu patriarchalnego i tracącego swą pozycję archaicznego układu stosunków rodzinno-małżeńskich" (takiego zdania jest np. Abramzon 1971, s. 121). Tymczasem, jak sądzę, można je również interpretować jako symbol zawarcia małżeństwa, którego naturalną i oczekiwaną konsekwencją jest przyjście na świat potomstwa. Przytaczając perski mit o Goszap Chahum i starającym się o jej rękę Giwie, M . Składankowa w interesujący sposób interpretuje znaczenie zada­ nia polegającego na wyciągnięciu dywaniku spod siedzącej dziewczyny i ro­ zerwaniu go na pół. Czynność ta, występująca m.in. w kontekście obrzędu weselnego u współczesnych Tadżyków - jest, według tej badaczki, równo­ znaczna z rozdarciem ślubnej szaty lub przepaski (Składankowa 1989, s. 168-169). Z treści mitu wynika, że pomiędzy pierwszą próbą, jaką jest udział w wyścigach, a wyciągnięciem i rozerwaniem dywanika Goszap jest brzemienna. Pomyślne wykonanie zadania otwiera natomiast dziecku drogę na świat, stwarza warunki do jego narodzin . Spektakularnym przykładem zawodów, których rezultat zależy od siły i zręczności zawodnika, a polegających m.in. na przeciąganiu i w konsekwenq i rozrywaniu określonego obiektu jest - niezwykle popularna, zwłaszcza na obszarach Azji Centralnej - „walka o kozła". Jej uczestnikami są jeźdźcy konni. Ich zadanie polega generalnie na tym, by podnieść z ziemi tuszę zwierzęcia (najczęściej kozła) i dostarczyć ją na metę. Zawodnik musi jedno­ cześnie obronić zdobycz przed próbującymi wyrwać mu ją z rąk rywalami. 21 2 1 Kirgiscy informatorzy Simakowa natomiast wyjaśniając znaczenie zawodów określanych jako „walka o pościel" lub „walka o dywanik" twierdzili, że kobiety walczyły ze wszystkich sił. W przypadku ich porażki bowiem ludzie mówiliby: „nasza panna młoda wcześniej stała się kobietą (Simakov 1984, s. 151; podkr. moje - I. K-S). Na tej podstawie badacz dochodzi do wniosku, że zawody symbolizowały stosunki małżeńskie i noc poślubną oraz przedmałżeńską niewinność panny młodej. Były nadto symbolem męskiej siły i potencji. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 123 Badacze nie są zgodni co do genezy wspomnianych zawodów. Według Tołstowa np., ich korzenie tkwią w bitwach fratrii o tuszę zwierzęcia totemowego (Tolstov 1935, s. 13-15). Zwolennikiem tej koncepcji jest też np. Simakov (1984, s. 35, 91). Istnieją jednak przypuszczenia, że obiektem walki był pierwotnie nie kozioł, lecz wilk. Wskazywałaby na to przede wszystkim nazwa zawodów, używana m.in. przez ludy tureckie Azji Centralnej, którą można tłumaczyć jako „błękitny wilk" (funkcjonuje ona obok „walki o koz­ ła"; patrz np. Diem 1941, s. 31-38; Simakov.l984, s. 91; Karmyseva 1987, s. 237 i in.). B . U . Tutenajew np. wywodzi zawody z dawych tradycji myśliw­ skich, kiedy to po udanym polowaniu urządzano wyścigi z tuszą zabitego zwierzęcia. Zwyciężał zawodnik, który pierwszy dotarł z łupem do ailu (Tutenaev 1985, s. 146). Wspomniana tu Karmyszewa formułuje natomiast tezę, zgodnie z którą pierwowzorem „walki o kozła" było konne polo (Karmyseva 1987, s. 238). Warto tu również przytoczyć kontrowersyjną, nie znajdującą potwierdzenia w materiale etnograficznym hipotezę J. Bronowskiego. Według niego, bezgłowe zwierzę użyte w walce zamiast piłki podczas afgańskich zawodów zwanych buzkashi jest dowodem panowania jeźdźcówkoczowników nad ludami osiadłymi i zabawy prowadzonej przez nich kosz­ tem dobytku rolnika (Bronowski 1988, s. 80-87). Ryc. 7. „Bajga" albo „kok-buri" Wg Diem 1941, s. 32 Pozostawmy jednak trudną do rozstrzygnięcia dla etnologa kwestię gene­ zy „walki o kozła", koncentrując się na poszukiwaniu jej znaczenia. Uwagę zwraca przede wszystkim nieadekwatność nazwy zawodów do obiektu, o który toczy się walka. Na terenach Azji Centralnej zawody te określa się �124 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najczęściej terminem „błękitny" lub „siwy wilk". Tymczasem - jak wia­ domo - zawodnicy walczą o tuszę kozła, jagnięcia lub cielęcia. Informacja podana przez Vambery (1874, s. 280-281) wskazuje natomiast na tożsamość panny młodej i zwierzęcia występującego jako rekwizyt w zawodach, oraz „błękitnego wilka". Autor ten, pisząc o obrzędzie weselnym Turkmenów wspomniał bowiem m.in., iż panna młoda musiała ścigać się konno ze swym mężem, podczas zawodów zaś trzymała na kolanach zabite jagnię lub koźlę. Wyścig nosił nazwę „błękitny wilk". Rozbieżność między nazwą zawodów i obiektem walki staje się pozorna jeśli założymy, że „walka o kozła" miała przede wszystkim znaczenie symboliczne. Na tym poziomie rozważań zastąpienie wilka przez kozła, barana lub cielę, a także piłki (używanej np. w polo) przez zwierzę - i odwrotnie staje się możliwe i całkowicie zrozumiałe. Zauważmy bowiem, że mity i wierzenia ludów Azji Centralnej łączą wszystkie z wymienionych tu zwierząt z początkiem, słońcem, źródłem życia, przodkami; określenie wilka jako „siwy", „błękitny" wskazuje również na jego związek z niebem. Symbolika solarna przypisywana jest też piłce. Trzeba jednak dodać, że w X I X - pocz. X X w. znajomość tej niebiańsko-solarnej symboliki - zwłasz­ cza w odniesieniu do wilka i kozła - nie była powszechna. Materiały etnograficzne zebrane np. wśród Kazachów i innych ludów tureckich (oraz mongolskich) Azji wskazują nawet na obecność zupełnie przeciwstawnych treści w wierzeniach. Kozioł i wilk przedstawiani są tu bowiem jako reprezentanci „tamtego świata", symbol śmierci. U Kazachów np. kozioł ma opinię zwierzęcia złego, mówi się, że pochodzi od diabła i określa jako „diabelskie bydlę" (patrz np.: Kazachski] fol'klor... 1982, s. 61; Kubarev, Ćeremisin 1984, s. 95 i in.; z podobnymi wierzeniami zetknęłam się wśród pasterzy mongolskich). Zachowania charakterystyczne dla „walki i kozła", takie jak np.: ob­ cinanie głowy i nóg zwierzęcia poniżej kolan, podnoszenie go z ziemi przez zawodników w początkowej fazie zawodów, a także rzucanie na ziemię, pod nogi widzów, na próg domu itp. - zdają się potwierdzać jego związki ze śmiercią i „dołem". Niektóre informacje wskazują wyraźnie, że zasady za­ wodów wręcz wymagały uśmiercenia zwierzęcia w trakcie zawodów. Lewszin np. podaje, że zawodnicy, galopujący na koniach, wyrywali nogi żywemu baranowi przywiązanemu do siodła jednego z jeźdźców (Levsin 1832, s. 123). Z informacji podanej przez autora wynika, że głównym zadaniem zawod­ ników było zdobycie sławy siłacza. Tymczasem, jak sądzę, pożądana i celowa była właśnie śmierć zwierzęcia. Tylko ona bowiem mogła zapewnić od­ rodzenie życia i oczekiwaną zmianę. Nieliczne informacje przedstawiające opis „walki o kozła" wskazują natomiast na, potwierdzony przez archaiczne wierzenia, jednoczesny związek zwierzęcia z Niebem. Jak podaje Bernsztam, Turkmeni w początkowej fazie zawodów zrzucali kozła z dachu jurty na środek koła, gdzie już czekali jeźdźcy, by rozpocząć walkę (Bernstam 1964, s. 69). Z informacji podanej �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 125 przez Sorokina wynika natomiast, że zawodnicy w trakcie zawodów wy­ rzucali tuszę kozia (czarnej maści) w powietrze. Zwierzę znajdowało się na ziemi tylko w początkowej fazie gry, kiedy to jeden z zawodników, w asyście pozostałych, odcinał mu głowę (Sorokin 1886, s. 635-636). W obydwu wspomnianych tu przypadkach kozioł występuje jako łącz­ nik między światem górnym i ziemią, a także z podziemiami. Uczestniczy więc w tworzeniu jedni, zniesieniu granic czaso-przestrzennych (o koźle jako symbolu jednego początku patrz np. Ivanov 1989, s. 50). Za znak pierwotnej jedności, charakteryzującej się m.in. brakiem po­ działów społecznych można też uznać 2 a s a d ę , zgodnie z którą zawodnicy walczą o kozła indywidualnie, nie tworząc drużyn. Na ten aspekt uczestni­ ctwa zwraca np. uwagę Bronowski (1988., s. 82) pisząc o afgańskim buzkashi. Także opinia Choroszchina o zawodach, w których „bogaty i sławny staje się równy oberwańcom" (Chorośchin 1874, s. 101) wskazuje pośrednio na czasowe zniesienie różnic społecznych, informując jednocześnie o popularno­ ści zawodów wśród wszystkich warstw ludności. Wspomniany już Iwanow, pisząc o koźle jako symbolu pierwotnej jedni zwraca uwagę na to, że podobne znaczenie przypisywano koniowi. Jak już zaznaczyłam, w wierzeniach i obrzędach ludów Azji zwierzęta te występują m.in. w roli mediatorów. Wymienione tu cechy pozwalają zrozumieć i wyjaśnić znaczenie udziału koni w „walce o kozła". Na ten aspekt zawodów nie zwracano dotychczas baczniejszej uwagi. Z rozmaitych opisów zawodów wynika, że konie pełniły tu przede wszystkim rolę środka trans­ portu. Nieliczni autorzy wskazują wprawdzie, że koń narażał się na niebezpieczeństwo zranienia, złamania kończyny, a nawet śmierć w takim samym stopniu, jak człowiek (patrz np.: Chorośchin 1874, s. 101; Gunner 1957, s. 27; Terskoj 1934) - kozioł jednak przedstawiany jest niejako w opozycji do koni i ludzi. Tymczasem, moim zdaniem, konie - podobnie jako kozioł - uczestniczą w symbolicznym akcie przekraczania granic, powrotu do początku. Z punktu widzenia symboliki i znaczenia zawodów ich rany, a nawet utrata życia, podobnie jak obrażenia odniesione przez człowieka i śmierć samego kozła, są równie pożądane. Ze śmierci i znisz­ czenia rodzi się bowiem nowe życie. Zamierzona wydaje się też, podkreślana w wielu relacjach, i szokująca Europejczyków, „dzikość" zachowań zawod­ ników i ich barbarzyństwo w stosunku do kozła. Tymczasem, moim zdaniem, zachowania te są symbolem typowego dla sytuacji granicznej chaosu, zamętu poprzedzającego nastanie ładu i porządku, nowego etapu egzystencji. Znakiem ładu i zwycięstwa życia są natomiast uczty organizowane po­ wszechnie po zakończeniu zawodów. Znakiem życia jest też, być może, nagrodzenie zwycięzcy „walki o kozła" jaskrawym chałatem, odnotowane np. u Kirgizów przez Grąbczewskiego (1957, s. 38). Autor ten pisze, że najlepszy z zawodników zakładał natychmiast ofiarowany mu chałat i nosił go, by wszyscy widzieli, że to on zwyciężył i roznieśli tę wieść po stepie. �126 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Jak już wspomniałam, „walki o kozła" organizowano w czasie obrzędów przejścia. Badacze wskazują przy tym przede wszystkim na związek zawo­ dów z weselem. Towarzyszyły one jednak również innym obrzędom rodzin­ nym oraz religijnym. Warto przy tym zwrócić uwagę na interesujące różnice dotyczące obrzędowego kontekstu „walk o kozła", jakie występowały u K i r ­ gizów. Z badań Simakowa wynika, że Kirgizi południowi organizowali zawody podczas uroczystości rodzinnych (z okazji wesela, narodzin syna, a w przypadku bezdzietnych rodziców - córki, stawiania pierwszych kroków przez dziecko i in.) oraz religijnych świąt kurman ajt i orozo ajt. Kirgizi północni tymczasem urządzali „walki o kozła" także podczas dorocznych wypominków. W ocenie Kirgizów południowych było to postępowanie lek­ komyślne (Simakov 1984, s. 86). Można by zastanowić się nad przyczynami - takiej oceny. Simakow nie szuka jednak wyjaśnień. Jeśli weźmiemy pod uwagę związek zawodów z obrzędami przejścia i ich udział w symbolicz­ nym akcie przekraczania granic, to obecność „walki o kozła" w kontekście wypominków wydać się może zasadna. Interesujące byłoby jednak po­ znanie ludowych sposobów wyjaśniania związku zawodów z wypominkami (i innymi obrzędami). W relacjach dotyczących „walki o kozła" bardzo często powtarza się informacja, iż na zakończenie zawodów zwycięzca rzucał zwłoki zwierzęcia na próg domu lub pod nogi wybranych osób. W przypadku wesela osobą tą był najczęściej ojciec dziewczyny (nieżywe zwierzę ciskano też na próg jego domostwa), rzadziej - ona sama lub pan młody. Czasem rzucano też kozła pod nogi znamienitych gości. Wskazania na próg jako ten obszar prze­ strzeni, gdzie następuje zakończenie zawodów informuje o związku współzawodnictw z przekraczaniem granic. Rzucanie kozła pod nogi osób pełniących najważniejsze role w czasie obrzędu wskazuje również na związek zawodów z płodnością ; zwróćmy uwagę, że są one organizowane podczas obrzędu weselnego i poszczególnych etapów zawierania małżeńst­ wa. U Kirgizów np. zachowanie polegające na rzucaniu tuszy kozła pod nogi konia, na którym jechał pan młody (przez jeźdźca reprezentującego stronę panny młodej) występowało w fazie przekazywania kałymu. Jak pisze Simakow, mężczyzna kładł zwierzę w poprzek siodła i jechał do domu dziewczyny, gdzie rzucał je na próg (Simakov 1984, s. 149). Według Simakowa, wspomniane zachowania są jedynie wyrazem szacunku mężczyz­ ny dla dziewczyny i jej ojca, autor nie dostrzega natomiast ich znaczenia symbolicznego. Wymownym przykładem współzawodnictw, w wyniku których nastę­ puje dobór przyszłych par małżeńskich są chińskie zawody, opisane przez Graneta (1973, s. 165-174). Występowały one w przełomowych momentach cyklu rocznego i gospodarczego. Organizacja zachowań, o których infor22 2 2 Por. m.in. uwagę Czesnowa o związku nóg z chtonicznymi siłami ziemskiej płodności (Ćesnov 1989, s. 125). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 127 muje M . Granet przypomina sytuację modelową. Życie ludzi przebiega bowiem zgodnie z klasycznymi zasadami systemu opartego na opozycji. Czas poza świętem, to zarazem czas odizolowania od siebie mężczyzn i kobiet całkowicie pochłoniętych pracą: orką pod gołym niebem w ciepłym okresie roku (mężczyźni) i tkactwem w zamkniętych pomieszczeniach w zimie (kobiety). Wiosna i jesień, stanowiące bardzo krótkie okresy przejściowe między mroźną zimą i wilgotnym, gorącym latem, to czas współprzebywania obu płci, zaprzestania prac i radosnego świętowania, połączonego z udziałem we wspólzawodnictwach, którym towarzyszą też tańce i śpiewy. Młodzież uczestniczyła w turniejach, w których jako rekwizyty występowały m.in. jaja ptasie, wybrane z gniazd również podczas zawodów, kwiaty babki, malwy, liście paproci i in. Przyjęcie kwiatu lub garści nasion przez dziewczynę było makiem akceptacji partnera i zgody na małżeństwo. Podobne znaczenie miały, jak sądzę zawody, w których jako rekwizyt występowała piłka. Organizowano je np. podczas obrzędów sezonowych u ludów Miao-tsy i Tho jeszcze na początku naszego stulecia. Granet pisze: „Jak długo dziewczyna odbija piłkę - wszystko jest do zrobienia: zalotnik ponawia więc śpiewy [...]", (Granet 1973, s. 167). Można przypuszczać, że dopiero złapanie piłki przez dziewczynę było - podobnie jak przyjęcie kwiatu lub nasion - wyrazem zgody na trwały związek. Z partnerów w zawodach ludzie stawali się partnerami na dalsze życie. Mimo widocznych różnic zewnętrznych między piłką, a kwiatem lub nasionami, wspólna jest im, jakże ważna w przypadku małżeństwa, sym­ bolika płodności. Granet zwraca uwagę na to, że współzawodnictwa, mające wyłonić nowe pary małżeńskie, rozpoczynały się w tonie zaczep­ nym. Dziewczęta w ironiczny sposób zapraszały zawodników, by następnie udawać ucieczkę przed nimi (tamże, s. 167). M o i m zdaniem, przypomina to zachowania zwierząt i ptaków w okresie godowym i turniejowe walki o samicę, występujące w świecie zwierzęcym (na temat tych walk patrz np.: Eibl-Eibesfeld 1987, s. 85n i in.). Jak zauważył np. Huizinga (1987, s. 123-124), „z pewnością nie jest przypadkowe, że rywalizacja odgrywa szczególnie ważną rolę przy wyborze narzeczonej czy narzeczonego [...]. Nieważne jest [też] w istocie, czy po­ stępowanie takie zostało przekazane jedynie w legendzie lub micie, czy też można udowodnić jego istnienie w rzeczywistym postępowaniu. Najważniej­ szy pozostaje fakt, iż istnieje wyobrażenie wyścigu o narzeczoną". Przytoczo­ ne tu przykładowo materiały dotyczące współzawodnictw są - jak myślę - wystarczającym dowodem na to, by mówić nie tylko o realnej obecności walk o dziewczynę w kulturach (w tym przypadku: ludów Azji) lecz także o zależności między rezultatem zawodów a zawarciem małżeństwa. Współ­ zawodnictwa pełnią tu rolę szczególnego sakramentu, z mocy którego zaczyna funkcjonować nowy układ społeczny. Różnorodnym próbom poddawany jest też bohater ludowych opowieści walczący o rękę kobiety. Wykonanie stawianych mu zadań wymaga nad- �128 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zwyczajnych umiejętności i cech, którymi nie mógłby wykazać się zwykły człowiek. Mongolski Bujdar np. uczestniczy w zawodach trwających trzy miesiące. Z niewyobrażalną siłą rzuca on przeciwnikiem, którego wbija w ziemię, po czym wyciąga go kciukiem. Strzela z łuku, nie pozostawiając nawet szczapki wielkości wykałaczki z sześćdziesięciu wozów drewna. Wystrzelona przez niego strzała przechodzi kolejno przez chadag, otwór w kości biodrowej i ucho igielne, na koniec zaś zapala wiązkę chrustu. W jednym z baszkirskich wariantów eposu opowiadającym o dziejach Ałpamysza bohater wypuszcza strzałę o długości 5 sążni z 60-sążniowego łuku i przebija nią gruby pień drzewa. U Oguzów-Turkmenów - strzela do miedzianego garnka lub złotej biżuterii dziewczyny. Ałpamysz strzela też do złotej tykwy, a bohater I Księgi Mahabharaty Ardżuna naciąga pięciokrotnie łuk i trafia do celu strzelając przez szprychy obracającego się koła. W koreańskim micie łucznik rozstrzygający konflikt między żywiołem wodnym i ziemskim zostaje obdarowany dwoma żonami. W eposie uzbeckim natomiast, bohater pragnąc zdobyć rękę Barczin musi np. przewrócić siedem minaretów jednym nabojem wystrzelonym z broni, pokonać w walce siedemdziesięciu bohaterów, reprezentujących stronę wybranki, rozerwać rękoma jedwabny sznur upleciony z czterech pudów przędzy, zwyciężyć w wyścigach konnych trwających od czterech do czterdziestu dni, podnieść tuszę ogromnego wielbłąda i obnieść ją trzykrotnie dookoła pomieszczenia, itp. W jednym z wariantów eposu zadanie Ałpamysza polega na podniesieniu Barczin z arby i zaniesieniu jej na rękach do jurty. Mimo że Ałpamysz nie zdołał tego uczynić zostaje dopuszczony do kolejnej próby: rozwiązania trzech wierszowanych zagadek. Tym razem wygrywa i Barczin zgadza się zostać jego żoną. Ałpamysz może więc położyć rękę na jej piersi... Pewne zachowania bohaterów epickich są, jak widać, podobne do tych, które zostały potwierdzone przez etnografów badających kultury ludów Azji X I X - pocz. X X w. Prowadzą też do tego samego celu, jakim jest zawarcie małżeństwa. r POWRÓT D O POCZĄTKU. W A L K A I R E - K R E A C J A Jeden z mongolskich mitów mówi o kłótni dwóch kreatorów o to, który z nich ma większy udział w tworzeniu Ziemi. Kończy się on słowami: „wszelkie tworzenie będzie się odbywało w atmosferze sporu i wrogości, a ludzie i zwierzęta będą próbowali nawzajem się zniszczyć" (Potanin 1883, s. 223). W ten sposób człowiek odziedziczył po pierwotnych istotach skłon­ ność do kłótni, sporów i walki. Przytoczony tu fragment mitu mongolskiego wskazuje też, iż konflikty stały się warunkiem koniecznym budowania, re-kreacji i postępu. Podobne zależności między konfliktami w świecie bo­ gów, którzy już na etapie tworzenia nie byli zadowoleni z wzajemnych układów, a zachowaniami ludzi (oraz istnieniem powszechnej opozycji dobra �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H G R A N I C Z N Y C H 129 i zła) występują np. w wierzeniach ludów Syberii (zwraca na to uwagę m.in. Kosko 1990, s. 40). Uosobieniem odwiecznego związku między walką i krea­ cją są często postacie bóstw występujących w wierzeniach ludów Azji. Łączą one najczęściej ideał bohaterskiego wojownika i kreatora, będącego - jak np. hinduski Indra - źródłem istnienia, płodności, dostatku oraz personifikacją energii kosmicznej i biologicznej (por. też informacje o bogu wojny, który jest często bogiem urodzaju, de Vries 1974, s. 208). Także dynamiczni, twórczy bohaterowie mitów i eposów, którzy odnoszą zwycięstwa w zawo­ dach z rozmaitymi postaciami zła, powstrzymują grożącą ludzkości zagładę i dają impuls życiu, stając się jednocześnie wzorem mniej lub bardziej świadomie przyjmowanym przez czlowieka-zawodnika. Same współzawod­ nictwa zaś są jednym ze sposobów rozstrzygania konfliktów, od których nie jest wolny ani świat ludzi, ani duchów i bogów. Na związek walki z kreacją wskazuje też np. jeden z wątków mitu ewenkijskiego opowiadającego o walce dwóch braci o Ziemię (i tytuł stwórcy). Powiada się tam, że Ziemia powstała z ziarenek piasku wy­ łowionych z dna wód przez kaczkę. Kiedy osiągnęła rozmiary dywanika, na którym mógł się położyć młodszy z braci (kreator Ekszeri) - starszy brat postanowił odebrać mu j ą siłą. Zaczął więc ciągnąć za krańce, lecz nie mógł jej wydostać spod śpiącego. Ziemia zaś rozrastała się coraz bardziej, aż w końcu przybrała obecne rozmiary (Vasilević 1959, s. 173). Przytoczony tu wątek mitu potwierdza symboliczny związek omawianych już zachowań, polegających na przeciąganiu przedmiotów z początkiem, narodzinami itp. Czas twórczych przodków R. Caillois stwierdził m.in., że tylko istoty z okresu twórczego mogą zapewnić rytuałowi pożądaną skuteczność. „Stosuje się [też] wiele środ­ ków mających na celu wskrzeszenie płodnego czasu mocarnych przodków" (Caillois 1973, s. 138) . Dla odrodzenia świata niezbędna jest bowiem aktu­ alizacja i uobecnienie mitycznej przeszłości. Według wspomnianego autora, taką wskrzeszającą moc mają m.in. tańce w maskach, udramatyzowane spektakle, malowidła na ścianach jaskiń, recytacje mitów i in. M o i m zda­ niem, do grupy tej można również zaliczyć współzawodnictwa. Niektóre materiały dotyczące współzawodnictw u ludów Azji wskazują na szczególną więź zawodników i bohaterskich przodków oraz ciągłość dawnych wzorców. W kirgiskim pojedynku jeźdźców konnych na piki np., „herold" wzywający do udziału w walce wspominał m.in. o bohaterach eposu „ M a n a s " , przed­ stawiając ich jako ideał, do którego powinni dążyć zawodnicy. Mowa „he­ rolda" zaczynała się od słów: „ M y wszyscy - rozrastający się i umacniający lud, zrodzony z jednego ojca..." (Simakov 1984, s. 48; podkr. moje, I.K-S). 23 2 3 Por. też np.: Eliade (1970, s. 92-98). �130 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 0 kontynuacji bohaterskiego wzorca i świadomym nawiązaniu do tradycji mówi też kirgiska inwokacja, głosząca: „Błogosławieni niech będą przod­ kowie, którzy pozostawili nam te gry nieustraszonych mężów" (Omurzakov, Sagalaev 1981, s. 5). Podobne przykłady znajdziemy na odległych krań­ cach kontynentu azjatyckiego, np. u Czukczów, gdzie starzec inaugu­ rujący obchody święta wygłaszał m.in. następującą orację: „Zuchy, nasi przodkowie byli zwinni, szybcy, silni i wytrwali, powinniście być tacy sami. Myśliwi nosili zwierzęta na własnych ramionach, a nie wozili na psach, powinniście być tacy sami" (Żornickaja 1975, s. 36; podkr. moje, I.K-S). Niektórzy badacze (np. D'jaćenko 1988, s. 200-201) informując o tradycyj­ nych formach współzawodnictw, używają wprost określenia: „gry przod­ ków". Podana przez tę autorkę informacja o jakuckim święcie ysyach, kiedy to m.in. organizowano współzawodnictwa skoczków, zapaśników i in., mło­ dzież zaś „zapoznawała się z tradycyjną kulturą j a k u c k ą " (tamże, s. 203) świadczy też pośrednio o dążeniu Jakutów do zachowania łączności z przod­ kami. Znakiem kontynuacji tradycji, a zarazem - zacierania granic społecz­ nych i czasowych w sytuacji świątecznej, są też - moim zdaniem - zwyczaje polegające na inicjowaniu zawodów (np. zapasów) przez starców lub najstar­ szych zawodników oraz powierzaniu byłym mistrzom funkcji sekundanta, sędziego, herolda i in. Przeprowadzone przeze mnie badania wykazały np., że Mongołowie łączą początki igrzysk, określanych jako erlin gurvan naadam, tj. „trzy gry mężów" (należą do nich: łucznictwo, wyścigi koni i zapasy) z bliżej nie określonymi przodkami. Mówią też czasem o obcym, który dawno temu pojawił się znikąd i pokazał pasterzom mongolskim, jak np. organizować zapasy. Współcześni Mongołowie organizując współzawodnictwa działają - jak twierdzą najczęściej - z mocy tradycji. Brak natomiast niepodwa­ żalnych dowodów na to, by uważali oni zawodników za wcielenie przodków lub dawnych bohaterów (aczkolwiek trudno wykluczyć istnienie tego typu związków na poziomie podświadomości). Mówiąc o źródłach „gier mężów" pasterze wskazywali najczęściej na konieczność rozstrzygania sporów „o to, czyj k o ń jest szybszy, kto jest silniejszy, kto celniej strzela". Przytoczony przez Hamayon fragment mongolskiego mitu ukazuje natomiast naadam w roli turnieju, którego wynik przesądza o zawarciu małżeństwa. Powiada się tam bowiem, że „Środkowe Niebo i jego Żona chcieli wydać córkę za mąż albo za syna Zachodniego, Białego Nieba, którego się bali, albo za syna Wschodniego, Czarnego Nieba, którego się wstydzili. Postawili i m jednak trzy warunki: zwycięstwo w zapasach, łucznictwie i wyścigach konnych. Ten naadam stał się z czasem zespołowym świętem zwanym „trzema grami mężów" (Hamayon 1983b, s. 380). Niezależnie od ludowych wyobrażeń o genezie współzawodnictw oraz świadomości współwystępowania pcw nych wzorów w dawnych opowieściach 1 w zachowaniach współczesnych zawodników można mówić o podobień­ stwie znaczenia, jakie działania uczestników zawodów i postaci z mitów, �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 131 bohaterskich eposów itp. mają dla człowieka. Jak wynika z moich badań, wspólny jest im zwłaszcza udział w ustanawianiu nowego porządku oraz w przywracaniu zachwianej równowagi (na poziomie społecznym i kosmicz­ nym). Zawodnikom, podobnie jak bohaterom, którzy mogą być dla nich mniej lub bardziej świadomie przyjmowanym wzorcem, przypisuje się po­ nadto możliwość oddziaływania na proces krążenia energii i sił witalnych na różnych poziomach kosmosu (do zagadnienia tego jeszcze powrócę). Ich zachowania pełnią także funkcje magiczne. Jedną z cech przydawanych nie tylko bogom i mitycznym przodkom lecz także niektórym postaciom historycznym, otoczonym nimbem boskości, są nadzwyczajne umiejętności władania bronią. W ludowych wizjach dziejów bogowie i przodkowie (np. założyciele państw koreańskich, Czyngis-chan i in.) są też uważani za wynalazców broni. Z drugiej strony, niektóre przedmioty tego typu same wydają się być równe bogom. Wskazują na to m.in. przytoczone przez Stuttleya (1977, s. 146) wierzenia mówiące o dzie­ więciu rodzajach broni leżącej od praczasów w wodach oceanu, istniejącej od zawsze, nie mającej początku ani końca, powstałej samoistnie, którą hinduscy bogowie znajdują w oceanicznych głębiach. O boskości niektórych rodzajów broni świadczy też jej udział w kreowaniu bytów. W japońskiej księdze Kojiki czytamy np., że zaczątkiem ziemi stała się kropla, która spłynęła z boskiej włóczni i zastygła, tworząc wyspę {Kojiki 1986, s. 171). Atrybutem boskości obdarzony jest też w Japonii miecz i łuk (por. np. Nitobe 1912, s. 121-127). Niektórzy badacze (np. Sambuu 1978; Simakov 1984; Dzorig 1960; Galindev 1977 i in.) interpretują współzawodnictwa jako „powtórzenie wo­ jennych wydarzeń". Wojna byłaby więc, według nich, pierwowzorem zawo­ dów. Podobnie interpretowane są np.,, parady jeźdźców odzianych w stroje z dawnych epok i noszących historyczną broń, znane np. z terenu Korei, Japonii i Tybetu, a organizowane głównie podczas świąt dorocznych. W ja­ pońskiej prefekturze Fukuszima np. walki jeźdźców ubranych w dawną zbroję i hełmy, odtwarzających sceny z bohaterskiej przeszłości,były częścią obchodów święta koni (11-12 lipca). Zawodnicy reprezentowali osiem są­ siednich wiosek. Elementem święta były także procesje, parady koni, pokazy ujeżdżania dzikich rumaków, wyścigi i inne gry. Według Bauer i Carląuista (1974, s. 147, 165) miały one powtarzać bohaterskie wydarzenia z dziejów dawnych wojowników. Podobne znaczenie miały też np. zawody w jeździe konnej i parady z udziałem uczestników w tradycyjnych strojach, z dawną bronią, które odbywały się w prefekturze Mie w piątym dniu maja. Wspom­ niani autorzy nie odpowiadają jednak na pytanie, jaki był cel owego „po­ wtarzania bohaterskich wydarzeń". Wspomniane tu zachowania można, być może, interpretować jako symboliczny powrót przodków (którzy raz jeszcze chcą wziąć udział w akcie re-kreacji świata) na ziemię. Gwoli ścisłości należy dodać, że niektóre formy współzawodnictw wy­ wodzone są nie z mitycznej przeszłości, lecz z wydarzeń historycznych. �132 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ D o rozwoju niektórych typów wschodnich sztuk walki przyczyniły się np. ćwiczenia wieśniaków, którym nie zezwalano na posiadanie broni. W Chi­ nach m.in., w pierwszym wieku naszej ery, chłopi ćwiczyli się w walce z cieniem, traktowanym jak wyimaginowany przeciwnik, używając wyłącz­ nie rąk, nóg i pięści. D o perfekcji doprowadzili też fechtunek kijami. Również w Japonii specjalne ćwiczenia miały służyć obronie chłopów przed atakami rabusiów. Ludność kryła się w lasach, gdzie organizowano treningi polegające na walkach angażujących nogi, ręce, pięści, skakaniu z ciężarem na plecach itp.; w roli przeciwnika występowały drzewa (Sports in Japan 1977; Wroczyński 1985, s. 72). Jak podaje Tokarski (1989, s. 31-32) zakaz noszenia broni przez pospólstwo, wydany przez szoguna Hideoshiego i wprowadzony na Okinawie w 1609 r., przyczynił się do rozwoju sztuki zadawania śmierci jednym ciosem pustej ręki. Za twórcę kendo natomiast uważany jest wędrowny samuraj, zwany Mijamoto Mussahi, który żył na przełomie X V I i X V I I w. Jako trzynastoletni chłopiec pokonał on podczas turnieju 12 najlepszych zawodników i stworzył podstawy licznych szkół walki kendo. Mussahi oparł się przy tym na ideałach zen i obok ćwiczeń techniki wprowadził medytację (Pronnikov, Ladanov 1983, s. 163-166). Skoncentrujmy się jednak na zagadnieniu symbolicznego znaczenia współzawodnictw. Organizacja współzawodnictw, będących jednym ze sposobów symbolicz­ nego powtórzenia pierwotnej walki, stanowiącej warunek re-kreacji i porząd­ kowania rzeczywistości ma szczególne znaczenie w przełomowych momen­ tach cyklu rocznego. Rolę „twórczych przodków" pełnią wówczas pojedyn­ czy zawodnicy lub całe wspólnoty społeczno-terytorialne (pozostają one przy tym najczęściej w trwałej opozycji wobec siebie i znajdują się w stałym konflikcie). Według Gordona np. (1985, s. 201) rozmaite pojedynki młodzie­ ży, walki między grupami, zmagania sąsiadujących ze sobą wsi itp. odpo­ wiadają ,,apokaliptycznej wizji przejścia czasu". Dawne tradycje mają m.in. noworoczne walki wspólnot społeczno-terytorialnych w Azji Centralnej. Jak podaje np. Tolstow, na początku każdego roku w średniowiecznej Ferganie odbywały się walki pomiędzy reprezentan­ tami władcy i wodzów. Wspomagał ich tłum widzów, którzy rzucali w prze­ ciwnika kamieniami i cegłami dopóty, dopóki jeden z zawodników nie padł martwy (Tolstov 1948, s. 282-285). Suchariewa natomiast informuje o no­ worocznych walkach z tradycyjnym przeciwnikiem - sąsiadem, jakie miały miejsce w średniowiecznych miastach Azji (Taszkiencie, Samarkandzie, Bucharze). Uczestniczyli w nich reprezentanci poszczególnych stref miasta: czterech dzielnic oraz centrum lub centrum i peryferyjnego pierścienia po­ dzielonego na kilka części. W czasie pojedynku przeciwnicy uderzali się nawzajem pięściami, głową i nogami dopóki starczało im sił. Inny rodzaj walki polegał na ściąganiu zawodnika z pleców „konia" (tę rolę grał jeden z dwojga zawodników reprezentujących określoną dzielnicę). Bili się przy tym nie tylko , jeźdźcy" ale i „konie" (Suchareva 1958). w X w. mieszkańcy �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 133 niektórych miast Azji Centralnej - reprezentujący np. dwie dzielnice od­ dzielone od siebie rzeką z mostami - walczyli o głowę wielbłąda (zwierzę uważane za mediatora - przyp. I . K-S). Zawody odbywały się podczas muzułmańskiego święta składania ofiar kurban bajram . Wspomniane współzawodnictwa są przykładem powtórzenia zasad podzia­ łu wszechświata przez reguły organizacji zawodów i doboru zawodników, ich 24 2 4 Według Tołstowa, korzenie tych walk tkwią w dualistycznych podziałach społeczno-terytorialnych i rytualnych zawodach dwu fratrii. Z czasem przekształciły się one w boje na tle religijnym (Tolstov 1984, s. 282-284). Autor, podobnie jak wspomniana tu Suchariewa, zwraca uwagę na szczególną brutalność walczących oraz odwieczną wrogość i konflikty między miesz­ kańcami dzielnic wielu średniowiecznych miast Azji Centralnej. Podkreśla też, ze okazją do starć były m.in. święta muzułmańskie. �134 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ jedności. O istnieniu tego typu związków można mówić również na przy­ kładzie walk, w których uczestniczyli reprezentanci określonych obszarów wioskowych (terytorialnych połów), organizowanych przez członków indyj­ skiego plemienia Naga raz lub dwa razy w roku (szerzej patrz: Crooke 1898, s. 40), japońskich zapasów odbywających się podczas święta pięciu zbóż (święta zbiorów), których uczestnicy pochodzili z prowincji wschodniej, zachodniej i centralnej (Culin 1958, s. 37), a także zapasów buriackich, gdzie walczyli ze sobą reprezentanci terytoriów leżących na wschód i zachód od owoo (Sagdaron, Oćirov 1909, s. 473). To kamienne usypisko, mające status świątyni, występowało tu więc w przypisywanej mu najczęściej przez ludy mongolskie roli centrum, a zarazem granicy. O analogicznym doborze zawodników, reprezentujących Wschód i Zachód, mówi się w jednej z wersji znanego eposu „Geseriada". Przedstawiony tam opis walki między repre­ zentantem wschodniej i zachodniej części świata zawiera ponadto przy­ kłady zachowań, w których można dostrzec prawzór zapasów buriackich (a także np. mongolskich i tuwińskich), Wspomnę tu przede wszystkim 0 ruchach przypominających ptaka lub walczące zwierzęta, owijaniu prze­ ciwnika pod pachą, obalaniu go na ziemię, podrzutach, „tańcu" zwycięzcy 1 i n . D o dziś też wymienione ludy obdarzają najlepszych zawodników używanym w stosunku do bohaterów „Geseriady" tytułem mergen (dosł. zręczny). Inny jest oczywiście wymiar walki. W eposie została ona przed­ stawiona w hiperskali właściwej działaniom herosów. Dla ilustracji powy­ ższych stwierdzeń przytoczę tu fragment stosownego opisu (Geser 1968, s. 82-83; przekł. z ros. I . K-S): Aby potwierdzić swe prawo, aby sercu dać osłodę, aby odnieść zwycięstwo, wstąpili w zapasy [...] Obracając się ze słońcem jak żubry ryją ziemię, jak jastrzębie w niebo wzlatują, to bodą się jak łosie rogate, to [walczą] jakoby sokoły pierzaste. Ten nieprzyjaciela w proch starł, tamten podrzucił przeciwnika, lecz nie spadają z wysokości. Obaj mają równe siły, podnoszą się z głębiny jeszcze bardziej rozjuszeni. Walka bohaterów sprawiła, że obłoki wypełniły sie deszczem, zadrżały ciężkie skały, zadźwięczała przestrzeń [...] Dla wojownika Zachodniej części śmiałego Zasa-Mergena w tej walce - radość i szczęście, z pewnością pragnie zwycięstwa. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 135 Jak jastrząb mocno napina skrzydła tak on naprężył swe mięśnie. Chwycił Sagan-Chasara. Pod pachą go owinął, pobiegł i w pełnym biegu w zachodnią tajgę śmiało cisnął wielkoluda, zwyciężając wroga. Zwróciwszy się na wschód w tajgę cisnął Sagan-Chasara, w górę podrzucił i rąbnął o ziemię. Ten z początku zaniemówił, a potem jak strzała zaświstał, jakoby kamień w dół poszybował i na ziemię wśród wyrżniętych skał z niebieskich przestworzy runął [...] Głośno radował się 2'asa: Spójrzcie, Zachodnie Niebiosa, pokonałem wielkiego woja, teraz serce moje jest spokojne! W ukłonach ruszył w tan, chwaląc się niezwykłym zwycięstwem. Obok zasad klasyfikacji uczestników turniejów zapaśniczych, zgodnie z którymi dzielą się oni na grupy reprezentujące wschód i zachód, mogą również wystąpić innego rodzaju dualistyczne podziały. W Mongolii, Tuwie i Tybecie np. obowiązywał podział na prawe i lewe skrzydło. Jak podaje Sambuu (1974, s. 13) zawodnicy prawego skrzydła wybierani byli przez szamana, a zwycięzca z tej grupy otrzymywał tytuł „męskiego siłacza". Zawodnicy z lewego skrzydła byli wyznaczani przez lamę; w przypadku zwycięstwa reprezentanta tej grupy - przyznawano mu tytuł „kobiecego siłacza". Jak wykazały moje badania, lamowie biorący udział w zapasach organizowanych w Mongolii podczas lamajskiego święta tugyn bojar reprezentowali grupy zwane nilag i dalag (podział ten - jak mi wyjaśniano - odpowiada kategoriom: swój - obcy). Podczas religijnego święta zwanego megdzemiń czonchor zaś, kiedy urządzano zapasy z udziałem łamów i pasterzy, duchowni tworzyli grupę zwaną szar (żółtych), pasterze zaś należeli do drużyny char (czarnych). Spektakularny przykład noworocznych współzawodnictw, przy pomocy których zostaje powtórzona charakterystyczna dla tego okresu walka, zapi­ sany został przez W . M . łonowa u Jakutów. Otóż, na początku roku dwaj młodzieńcy, z których jeden ubrany był w skórę białego źrebaka i uważany za wcielenie ducha gospodarza nowego roku, drugi zaś nosił skórę czarnego lub rudego źrebaka i reprezentował ducha gospodarza starego roku, walczyli ze sobą w zapasach, biegach i wyścigach konnych. Pożądane było przy tym, jako zapowiedź pomyślności, zwycięstwo zawodnika reprezentującego ducha gospodarza nowego roku. Często drugi z zawodników godził się przy tym na porażkę (materiały archiwalne, cyt. za: Sagalaev, Oktajbr'skaja 1990, s. 127-128). �136 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W Korei podczas Nowego Roku organizowano walki dwóch gigantycz­ nych postaci zrobionych z drzewa i słomy. Drzewo służące do wykonania owych postaci niesione było do wsi w odświętnej procesji, a ścinający je drwale zakładali nowe ubrania i składali ofiary duchowi gór, aby uzyskać jego zgodę na wyrąb (Im Tong-Gwon 1975, s. 82-84). Zachowania te są typowe dla sytuacji przejścia. Gigantyczne rozmiary walczących postaci przypominają o wydarzeniach z czasów bohaterskich przodków. Nastę­ puje połączenie przeszłości i t e r a ź n i e j s 2 : o ś c i w jedno. W zawodach brały udział dwie drużyny złożone z setek mężczyzn, reprezentujących zachodnią i wschodnią część dystryktu. I w tym przypadku więc podkreślona została faza dualistycznego podziału świata. Walką dowodził kapitan, stojąc na specjalnej platformie. (Zapewne chodziło tu o zaznaczenie jego statusu). Zadaniem zawodników było pokonanie figury należącej do przeciwnika poprzez odpowiednie manewrowanie figurą własnej drużyny. W dwa tygodnie po Nowym Roku Koreańczycy organizowali walki dwóch postaci podobnych do smoków (wykonanych również z drzewa i słomy). Poruszano je za pomocą liny. W zawodach uczestniczyły dwie drużyny złożone z 50-100 osób. Zawodnicy reprezentowali wschodnią (męską) i zachodnią (kobiecą) część miasta . Ich stroje oraz opaski na głowę wykonane były z białego materiału. Trzymali oni także flagi w pięciu kolorach oraz nieśli wizerunki smoka, żółwia, feniksa i tygrysa (Im Tong-Gwon 1975, s. 82-84). Kolory flag i strojów symbolizują tu poszczególne strony świata, a wspomniane wizerunki są symbolem kosmicznych żywiołów. Niesione przez uczestników zawodów podkreślają nierozłączność człowieka i wszechświata. Nie polega ona przy tym wyłącznie na symbolicznym zniesieniu wszelkich granic i podziałów. Być może (przynajmniej w niektórych przypadkach) współzawodnictwa można interpretować w taki sposób, w jaki A . de Mello interpretuje taniec, pytając: „Czy kiedykolwiek doświadczyłeś swego nie­ istnienia? M y na Wschodzie mamy obrazowe przedstawienie tego przeżycia. Jest to obraz tancerza i tańca. Bóg jest tancerzem, a stworzenie boskie tańcem. Nie jest tak, że Bóg jest wielkim tancerzem, a ty jesteś małym tancerzem. O nie! Nie jesteś tancerzem w ogóle. Ciebie się tańczy! (de Mello 1993, s. 112; podkr. moje, I . K-S). Gdybyśmy przyjęli taką interpretację dla współzawodnictw - cóż działoby się z ich uczestnikami? Byliby „wałczeni"? „Współzawodniczeni"? Brzmi to niezbyt dobrze, sama myśl sformułowana przez de Mello wydaje się jednak godna głębszej refleksji, także w od­ niesieniu do przedmiotu moich badań... 25 2 5 Oczekiwano przy tym zwycięstwa strony zachodniej. Wróżyło ono bowiem płodny rok. Por. też np. informacje o zawodach w przeciąganiu liny organizowanych w Japonii. Jedna z drużyn reprezentowała ziemię, druga - morze. Zwycięstwo „ziemi" zapowiadało dobre urodzaje, zwycięstwo „morza" - dobre połowy (Bauer, Carląuist 1974, s. 157). �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 137 Zapasy Jak wynika z przedstawionego tu materiału, zawodnicy posługują się rozmaitymi środkami symbolizującymi m.in. walkę charakterystyczną dla czasu przełomu. Wspomniałam już, że zgodnie z archaicznymi koncepcjami jest ona podstawowym warunkiem tworzenia, re-kreacji. Niektóre zachowa­ nia zawodników zasługują na szczególną uwagę. Symbolizują bowiem ów akt, a zarazem - właściwy dla sytuacji granicznej stan zawieszenia. Spek­ takularnym przykładem współzawodnictw, których uczestnicy operują zna­ cznym bogactwem środków symbolizujących stan przejścia i początku, są ogromnie popularne wśród ludów Azji zapasy. Stan ten symbolizowany jest np. - moim zdaniem - przez nakrywanie głów zawodników przed rozpoczęciem walki kawałkiem materiału lub skóry zwierzęcej. Zwyczaj ten zanotowano np. u Jakutów (szerzej patrz: Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, s. 73; Koćnev 1980, s. 10). Zawodnicy kałmuccy natomiast wychodzili na arenę przykryci płaszczami. Wcześniej zaś, gdy znajdowali się w jurcie szykując się do wyjścia - otrzymywali nowy pas, którym owijano ich biodra (Missionerskij sbornik 1910, s. 218). W podanych tu źródłach stwierdzono przede wszystkim, że zawodnicy nie powinni się znać przed walką. Również w Materiałach po Mańczżurii i Mon­ golii (1906, s. 46) czytamy, że „zapaśnicy są podzieleni na dwie grupy i wypuszczani jednocześnie, tak że nikt nie wie wcześniej, z kim będzie grać". Zakrywanie głów i możliwie najdłuższe utrzymywanie w tajemnicy tego, kto będzie rywalem ma również znaczenie symboliczne. Charakteryzuje również sytuację przejścia i właściwy jej stan nieświadomości, błądzenia, zawieszenia. Jeśli taka interpretacja zachowań jest słuszna, wówczas zrzuce­ nie przykrycia głowy lub zdjęcie go przez sekundanta odpowiadałoby sym­ bolicznemu aktowi narodzin . Spektakularnym przykładem zachowań powtarzających kolejne etapy kosmogonii są zapasy kałmuckie. Jak czytamy w Missionerskom sbornikie (1910, s. 218), po zdjęciu płaszczy przykrywających głowy oraz uściśnięciu sobie rąk zawodnicy oddalali się na 5-6 kroków od centrum areny i chodzili wokół niej, jakby starali się nawzajem dogonić. Surowo przestrzegano przy tym zachowania symetrii względem siebie. Trwało to długo, a w tym czasie zapaśnicy pocierali dłonie piaskiem, wyrzucali go w powietrze itp. Można tu wyróżnić - moim zdaniem - następujące etapy symbolizowane przez za­ chowania zawodników: 1. fazę płodową (jej symbolem jest nakrycie głowy), 2. narodziny (zdjęcie płaszcza), 3. jednię, brak konfliktów i wyodrębnienie dwóch elementów opozycyjnych (zachowania zawodników przygotowują­ cych się do walki), 4. stwarzanie Ziemi (rzucanie piaskiem i pocieranie nim 26 2 6 Sieroszewski wyjaśnia, że imiona zawodników, mających reprezentować swój ród, trzy­ mano do ostatniej chwili w wielkiej tajemnicy z obawy przed zdradą lub czarami (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 68). �138 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ dłoni przypomina wątek występujący w różnych mitach azjatyckich mówią­ cych o powstaniu Ziemi i wydaje się być jego powtórzeniem). O przekraczaniu granic, cofnięciu czasu, informuje także - jak sądzę - szczególny sposób poruszania się zawodników lub wykonywane przez nich gesty. Jak podaje Grumm-Grżimajło, w zachodniej Mongolii np. zapaśnicy wstępowali na arenę miarowym krokiem, nie zginając kolan, szli na piętach, machając do taktu rękoma (Grumm-Grżimajlo 1926, s. 232, podkr. moje - I. K-S). Zgodnie z informacją Gunnera i Rachimgułowa zaś, zapaśnicy kazachscy wychodzili na środek maty, podawali sobie prawe ręce, a potem odchodzili od siebie na dwa kroki i obracali się przez lewe ramię (Gunner, Rachimgulov 1949, s. 19, podkr. moje - I . K-S). Symboliczne znaczenie mają nie tylko zachowania zapaśników, lecz również np. ich stroje. Na szczególną uwagę zasługuje przy tym, odzież ze skór zwierzęcych. Spotykamy j ą np. u Kirgizów, gdzie jeszcze na początku naszego wieku uczestnicy zapasów pieszych i konnych, pojedynków na piki, „walk o kozła" i in. występowali w spodniach, butach i kamizelkach ze skór dzikich kozłów lub jeleni (Simakov 1984, s. 36, 64, 66, 84). Autor podkreśla, że tego typu odzież nosił też bohater eposu „ M a n a s " i członkowie jego drużyny (kwestia podobieństwa pewnych zachowań uczestników współzawodnictw i bohaterów epickich była już wcześniej sygnalizowana). Także stroje zapaśników tuwińskich szyto w przeszłości ze skór baranich (Sambuu 1978, s. 36), zapaśnicy buriaccy zaś występowali w skórzanych spodniach (patrz np.: Molodych, Kulakov 1896, s. 179). Na podstawie informacji podanych przez wspomnianych autorów trudno jednak stwierdzić, czy stroje ze skór były noszone powszechnie przez zapaśników reprezentujących wyżej wymienione ludy, czy też występowały tylko w niektórych grupach, np. rodowych. Sytuację graniczną symbolizuje również całkowita lub częściowa nagość zawodników (por. uwagi Turnera o nagości; 1969, s. 95). O walkach nagich zapaśników w Tybecie informuje np. Cybikow (1975, s. 126). Były one organizowane podczas święta przypadającego na 25 dzień Nowego Roku. Według Grumm-Grżimajło (1926, s. 233) zawodnicy derbeccy walczyli nago, owinąwszy biodra pasem. Danych tych nie potwierdzili natomiast w pełni moi informatorzy, Według nich, w pocz. X X w. zawodnicy nie występowali wprawdzie w kurtkach i butach, jak czynią to obecnie, nosili jednak spo­ denki. Jak pisze Lewszin, nadzy zapaśnicy występowali też u Kirgizów. Z informacji podanej przez autora wynika, że nagość ta nie była zupełna. Zawodnicy mieli bowiem pasy (Levśin 1832, s. 120). Na nagość zawodników wskazuje natomiast pośrednio podana przez Simakowa informacja, do­ tycząca pojedynku jeźdźców konnych u Kirgizów. (Celem zawodów było wybicie przeciwnika z siodła lub zmuszenie go do ucieczki uderzeniami bata). Zawody organizowano podczas rocznicowych wypominków, kończących okres żałoby. Zawodnicy występowali wprawdzie w kostiumach, jednak z wymienionej przez badacza nazwy współzawodnictw, która może być �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 139 tłumaczona jako „walka obnażonych" można wnioskować iż pierwotnie walczyli oni bez odzieży. Również wypowiedzi niektórych spośród moich mongolskich informa­ torów świadczą o symbolicznej, a w odległej przeszłości być może w istocie demonstrowanej nagości zapaśników. Uzyskane wyjaśnienia wskazują przede wszystkim na kluczową rolę czapki w kostiumie zawodnika. Była ona symbolicznym ekwiwalentem całego kostiumu, a zarazem reprezen­ towała samego zapaśnika: „Czapka była bardzo szanowana przez M o n ­ gołów. Jeśli zapaśnik miał czapkę, to tak jakby był kompletnie ubrany"; „Przed walką zawodnik oddawał czapkę sekundantowi na znak, że jest gotowy do pojedynku, że się rozebrał. Upuszczenie czapki na ziemię przez sekundanta było równoznaczne z przegraną zapaśnika"; „Sekundanci mocno trzymali czapki i pilnowali, by nie upadły"; „Zawodnicy mieli czapki na znak szacunku. Pokazywali, że mają odzież w komplecie, nie są goli"; „Czapki były z czerwonymi wstążkami i dwoma otokami. Jeden otok w kolorze czarnym zastępował włosy człowieka, drugi był czerwony lub zielony [...]". Przytoczone tu wypowiedzi pozwalają na postawienie znaku równości między brakiem czapki a nagością zawodnika, zdjęciem jej przed walką - i zrzuceniem kostiumu. M o i informatorzy nie uświadamiali sobie jednak tego rodzaju zależności. (Występują one przede wszystkim na poziomie myślenia symbolicznego). Wręcz przeciwnie, podkreślali, że zawodnicy nie walczyli nago. Kostium, jaki noszą obecnie zapaśnicy mongolscy, rzecz jasna, to potwierdza. Analiza wypowiedzi wskazujących na symboliczne znaczenie czapki nie pozwala jednak wykluczyć nagości zawodników. Sym­ bolem pierwotnej nagości jest natomiast prawdopodobnie łysina zawodni­ ków, którzy - zgodnie z mongolskim zwyczajem - golili włosy (lub ich część) przed walką. Kostium zapaśników azjatyckich zakrywał przeważnie tylko część ciała zawodnika. Wspomniane już przykłady można m.in. uzupełnić o informację podaną przez Mazaheri (1972, s. 139), zgodnie z którą w okresie średnio­ wiecza na Bliskim Wschodzie zapaśnicy występowali w krótkich spodenkach. Z zapisków niektórych badaczy rosyjskich i buriackich wynika natomiast, że w X I X w. zawodnicy buriaccy nosili spodnie podwinięte powyżej kolan, byli bez koszul i butów (patrz np.: Śagdaron, Oćirov 1909, s. 473, Oćerki istorii kul tury Bur jat ii... 1972, s. 161). Również u Kałmuków z połowy X I X w. strój zapaśników składał się z szerokich spodni nie dochodzących do kolan (Nebolsin 1852, s. 149). Kirgizi biorący udział w zapasach na koniach oraz w pojedynku na piki nosili skórzane spodnie z szerokimi na 1-1,5 m nogawkami. Nakładano je na kalesony, a dolną część nogawek zakręcano wokół kolan. Zawodnicy walczyli boso (Simakov 1984, s. 66). U Mongołów Chałcha zaś co najmniej od początku X I X w. strojem obowiązującym zapaś­ nika są krótkie spodenki oraz kurtka zakrywająca łopatki i łokcie, zawiązy­ wana z przodu na wąskie, splecione paski materiału, sznurka itp. Piersi 1 �140 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i brzuch zawodnika pozostają odkryte. Zapaśnicy walczą w butach o wyraź­ nie zagiętych do przodu noskach i wysokich do kolan cholewach. Uda i kolana są gołe. (Strój ten upowszechnił się stopniowo także wśród M o n ­ gołów Zachodnich). Kostium zakrywający tylko część ciała, noszony w sytuacjach granicz­ nych, w czasie przełomu, podkreśla charakter wydarzeń. Szczególne znacze­ nie ma tu krój stroju. Ważne wydaje się zwłaszcza to, że brzegi spodni, kurtki, kamizelki itp. sięgają najczęściej do połowy kończyny i innych „środ­ kowych" miejsc ciała: kolan, talii, bioder, połowy pleców. Ważna jest rów­ nież występująca u niektórych ludów asymetria ubioru. Przykładem mogą być m.in. zapaśnicy kazachscy, którzy - jak informują Gunner i Rachimgułow (1949, s. 6) nie zakładali prawego rękawa kurtki. Oczywiście zdarzają się kostiumy zakrywające znaczną powierzchnię ciała zapaśnika. U Turków orchońsko-jenisejskich np. strój zawodnika skła­ dał się z płaszcza przewiązanego pasem, koszuli, spodni i czapki (Bernśtam 1964, s. 68). Także ryciny zamieszczone w artykule Absalyamowa, Govorkowa i Sinyawskiego, przedstawiające m.in. zapaśników chakaskich, uzbe­ ckich i turkmeńskich, ukazują zawodników ubranych w koszule (podobne do Ryc. 9. Zapaśnicy japońscy: trudna sztuka wiązania pasa wg Grix 1937, s. 22 �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 141 rosyjskiej rubaszki), przewiązane pasem, długie spodnie i wysokie buty (Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, ryc. po s. 48). Zdarzało się też (np. w Azji Centralnej i na Syberii), że zawodnicy występowali bez specjal­ nego, wyróżniającego ich, kostiumu. Nosili jednak wówczas stroje świątecz­ ne, charakterystyczne dla grupy, którą reprezentowali. W takim przypadku ich odzież była nie tylko znakiem jedności i tożsamości z grupą, lecz jednocześnie - tak samo jak specjalny kostium zawodnika - stawała się znakiem święta. Mówiąc o symbolicznym znaczeniu stroju zapaśnika należy zwrócić szczególną uwagę na pas. Większość badaczy wskazuje przede wszystkim na jego przydatność podczas walki (zawodnicy mogą bowiem chwytać i pod­ nosić przeciwnika za tę część kostiumu). Tymczasem, jak już wspomniałam, w sytuacjach obrzędowych pas może być interpretowany jako symbol grani­ cy, drogi, podróży, pełni też funkcje izolujące, wyłączające itp. Symboliczne jest również zachowanie zapaśników, którzy - rozpoczynając walkę - kładą ręce na pasie przeciwnika, znacząc w ten sposób sytuację przejścia. Podobne znaczenie ma wspomniany już zwyczaj kałmucki, polegający na przekazaniu zapaśnikom nowego pasa. Pas zapaśnika może być wąski, nie rzucający się specjalnie w oczy, jak np. we współczesnym kostiumie chałchaskim. Niekiedy jednak jest on bar­ dzo wyraźnie podkreślony. Na rycinie zamieszczonej przez Hansena, przed­ stawiającej kostium zapaśnika ze wschodniej Mongolii, noszony podczas wiosennej ceremonii składania ofiar na owoo, można np. dostrzec trzy pasy tworzące rodzaj fartuszka oraz kilka pasów doczepionych do kurtki na wysokości ramion (Hansen 1950, fot. na s. 131; materiały były zbierane w końcu lat trzydziestych X X w.). Pas spodni zawodników kirgiskich np. wykonany był z jeleniej skóry i mocno wiązany w talii. Na to nakładano dodatkowy pas ze skóry lub z materiału (Simakov 1984, s. 66). Rozmiary pasa nie wpływają oczywiście na zmianę symboliczno-komunikacyjnych fun­ kcji tego elementu kostiumu, ani też na znaczenie samych zawodów. Istotna, zwłaszcza dla widzów, może być natomiast jego demonstracja (staje się ona bardziej jawna w przypadku pasa dużych rozmiarów, o znacznej grubości). Wnioskując o znaczeniu zawodów na podstawie rodzaju kostiumu i sym­ boliki różnych detali nie sposób pominąć np. koloru materiału, z jakiego został on wykonany. Stroje zapaśników mongolskich np. uszyte są z mate­ riału w kolorze czerwonym i niebieskim (te same barwy występowały również np. w strojach u Turków orchońsko-jenisejskich w V I - V I I I w., co mogłoby wskazywać na pewne zapożyczenia). Dla ludów turecko-mongolskich (podo­ bnie jak wielu innych) czerwień i błękit mają znaczenie symboliczne. Czer­ wień np., jak powszechnie wiadomo, jest kolorem krwi, życia, ognia, a zara­ zem ich symbolem, błękit - symbolizuje niebo. Obydwa kolory są jednocześ­ nie symbolem początku, źródła życia. Podczas badań w ajmaku wschodniogobijskim w Mongolii uzyskałam informację, że tamtejsi zapaśnicy nosili czapki z pasami w kolorze żółtym, zielonym i pomarańczowym. Kolory te �142 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ - jak podkreślali sami informatorzy - są dla Mongołów symbolem Ziemi, Natury. Hansen natomiast podaje, że zapaśnicy z Mongolii Wewnętrznej występowali w kurtkach z naszytym w środkowej części kawałkiem czer­ wonego materiału w kształcie kwadratu, zdobionego zielonym haftem lub wizerunkiem tygrysa. Kurtki zawodników były też czasem zdobione haftem, przed stawiaj ącym tzw. ,,motyw baranich rogów (Hansen 1950, s. 81). Dodaj­ my, że w kulturach ludów Azji Centralnej motyw ten uważany jest za symbol słońca oraz męskiego składnika natury. Wspomniany wcześniej tygrys jest natomiast dla Mongołów, podobnie jak np. dla Chińczyków, symbolem Ziemi. Symbolikę tę powtarza również zieleń oraz kwadratowy kształ mate­ riału. Obecność kosmicznych symboli na kurtkach zapaśników, podobnie jak kolorystyka ich ubiorów, oznacza wspomnianą już jedność, pełnię. W czasie walki zapaśnicy w naturalny sposób kontaktują się z ziemią. Upadek na ziemię lub dotknięcie do niej określoną częścią ciała jest przy tym równoznaczny z porażką zawodnika. U Mongołów, Tuwińczów, Turkme­ nów i Buriatów np. zawodnika eliminuje z walki dotknięcie ręką do ziemi. U Czukczów, Kazachów, Kałmuków, Mongołów zawodnik odpada jeśli zostanie położony na jedną lub obie łopatki albo (także u Kazachów) na bok. U Jakutów i Dunganów nie zezwalano na dotknięcie ziemi trzema punktami ciała równocześnie (np. ramionami, kolanami i dowolną częścią ciała powyżej kolan). W Mongolii zanotowałam rozbieżne informacje dotyczące skutków do­ tknięcia ziemi kolanem przez zawodnika. Niektórzy mieszkańcy zachodniej Mongolii twierdzili np., że upadek na kolano był dozwolony, według innych - oznaczał porażkę zawodnika (dodam, że podobnie reguły występowały m.in. u Jakutów, Turkmenów; informacje podane przez Sambuu, 1978, s. 38, wskazują natomiast, że również w Tuwie przepisy regulujące kwestię do­ tknięcia ziemi kolanem były niejednorodne). Reguły zapasów określają też np., w jakiej pozycji powinien znajdować się zwycięzca. U Turków orchońsko-jenisejskich i u Kazachów musiał on np. przykryć swym ciałem zawod­ nika leżącego na ziemi. Precyzyjne zasady dotyczące dozwolonych chwytów, rzutów itp. oraz zachowań, które są zabronione pozwalają wskazać zwycięz­ cę, mają też zasadnicze znaczenie dla prawidłowego charakteru walki. Nad jej przebiegiem czuwają (z urzędu) sekundanci i członkowie komisji, a także widzowie. Niektóre zachowania, zgodne z regułami, mają jednak również aspekt symboliczny. Różne formy kontaktu zawodnika z ziemią można bowiem, moim zdaniem, interpretować zgodnie z zasadą sformułowaną np. przez Eliade (1970, s. 143-145), w myśl której, leżenie lub siedzeąie na ziemi (w sytuacjach przełomowych) jest symbolem narodzin, odrodzenia, rozwiązania itp. Kontakt zawodnika z ziemią jest też częścią procesu obiegu energii między różnymi poziomami kosmosu. Bohater eposu mongolskiego leżąc na ziemi wierzy np., że przywróci mu ona utracone siły. Wierzenia w możliwość przekazania człowiekowi sił przez Ziemię - opiekunkę ludzi, stad i roz- �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 143 wijającego się życia, mają dawny rodowód w kulturze mongolskiej. Od­ notowano je m.in. w Tajnej historii Mongołów (1970, par. 125, 199 i in.; patrz też: Kałużyński 1983, s. 93-94) . Na udział zapaśnika w wielkim cyklu obiegu energii zwracałam już uwagę w swoich pracach (Kabzińska-Stawarz 1988, 1992). Buriaci wierzyli np., że rozcieranie grudek ziemi w dłoniach (co można uznać za jeden ze sposobów kontaktu człowieka z ziemią - I . K-S) dodaje zawodnikom sił (por. Molodych, Kulakov 1896, s. 179). Jak wykazują moje badania, podobnie wyjaśniali zwyczaj dotykania rękoma do ziemi oraz mycia rąk piaskiem przez zapaśników pasterze mongolscy. W Mongolii spotykamy również zwyczaj obrzucania się piaskiem przez zawodników przystępujących do walki. M o i informatorzy porównywali tego typu działanie do zachowania byków walczących lub kopiących ziemię. Podobne porównanie znalazłam również w Missionerskom sbornike (1910, s. 218). Napisano tam m.in., że zachowania zawodników, którzy długo obchodzili miejsce walki, pocierali dłonie piaskiem, wyrzucali go w powietrze itp. przypominają pojedynek rozdrażnionych byków przygotowujących się do walki. Zwierzę to „pojawia się" także w zawodach kirgiskich, kiedy to - jak podaje Simakow - „herold" objeżdżający tłum widzów i wywołujący chętnych do walki zaprasza do wejścia na arenę „osoby, które idą na przeciwnika jak byk" (Simakov 1984, s. 65). W porównaniu walczącego zapaśnika do byka ważne wydaje się nie tylko widoczne podobieństwo zachowań. Jest w nim bowiem także m.in. ukryta informacja o związku obrzędowych zapasów z działaniami mitycznych przodków, powtórzeniem ich „twórczych zachowań". W wierzeniach ludów mongolskich, zwłaszcza Buriatów, praprzodkowie występują bowiem naj­ częściej właśnie w postaci byka. Wierzenia buriackie mówią też np. o pierwo­ tnej walce synów Wschodniego i Zachodniego Nieba, którzy zamienili się w byki (patrz np.: Agapitov, Changalov 1883, s. 51-52; Humphrey 1974; Śarakśinova 1962, s. 128-137 i in.). W mitach ludów Azji praprzodkowie występują również np. w postaci ptaków. Przypominają o tym zapaśnicy, naśladujący ptasi lot przystępując do walki i po jej zakończeniu. Niektórzy spośród moich mongolskich infor­ matorów wyjaśniali, że zapaśnik wykonujący te ruchy pragnął upodobnić się do orła lub mitycznego ptaka zwanego Chan Gard (jego prawzorem jest indyjski Garuda) lub chciał pokazać, że jest tak samo silny jak ów ptak. W wierzeniach mongolskich (a także np. południowosyberyjskich) orzeł i Chan Gard asocjowane są ze Słońcem. Potomkiem orła jest również pierwszy szaman, będący jednocześnie pierwszym kowalem. Wszystkim wy­ mienionym tu postaciom przypisywany jest więc związek z początkiem, 27 2 7 Por. też informacje o zabiegach związanych z przejmowaniem sił od ziemi i wierzeniach w możliwość nadzielenia nimi ludzi i zwierząt podane przez Sagałajewa i Oktjabrską (Sagalaev, Oktabr'skaja 1990, s. 122). �144 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 10. „Taniec" zapaśnika, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz narodzinami, itd. (zob. też przytoczone wcześniej informacje o Jakutach, którzy porównywali skaczącego zawodnika do ptaka w locie). Symbolem pierwotnej walki, przekraczania granic np. między naturą i kulturą są również współzawodnictwa, w których walczą ze sobą ludzie i zwierzęta. U ludów Syberii np. podczas święta niedźwiedzia młodzi śmiał­ kowie skakali na zwierzę, łapali je za uszy, podstawiali nogi i uskakiwali bacząc, by nie zahaczyło ich pazurami. Starali się też związać je jak najszybciej i rozwiązać. Oprócz walki występuje tu więc inna, typowa dla sytuacji przejścia czynność wiązania zwierzęcia, znacząca czas przełomu, zmiany. Przykładem walk między zwierzęciem i człowiekiem są także, rozpow­ szechnione i popularne do dziś m.in. wśród pasterzy indyjskich, zapasy nieuzbrojonego zawodnika z bykiem. Mają one dawny rodowód w kulturze Indii. Jak bowiem podaje Basham (1973, s. 257) opis tych walk znalazł się już w literaturze starotamilskiej. Z informacji podanej przez Dębnickiego (1981, s. 188) wynika natomiast, że krwawe corridy z udziałem bawołów wodnych, stanowiące część obchodów święta ku czci bogini Kumari, urzą­ dzano w Nepalu jeszcze w 1940 r. Interesująca wydaje się informacja dotycząca boju bawołów organizowanego przez Miao, podana przez Itsa. Zawody te towarzyszyły uroczystościom z okazji zakończenia zbiorów �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 145 Ryc. 11. Walka człowieka ze zwierzęciem, Indie Wg Deraniyagala 1959, s. 21 (9-10 miesiąc księżycowy). Zwierzęta oraz osoby, które pobudzały je kijami do walki, reprezentowały dwie wioski, przed bitwą zaś odwiedzano groby przodków. Kontekst zawodów wskazuje na czas zmiany w cyklu kalen­ darzowym i gospodarczym. Odwiedzanie cmentarzy natomiast, ma zapewne odnowić i potwierdzić więź żyjących z przodkami, znieść granice między światem żywych i zmarłych. Oprócz współzawodnictw, w których człowiek zmaga się ze zwierzęciem oraz zawodów z udziałem samego człowieka (takich jak np. zapasy) ogrom­ ną popularnością cieszą się również w Azji walki zwierząt. Dawne tradycje mają tu noworoczne boje baranów. W Chiwie i Bucharze m.in. odbywały się one również podczas wiosennego święta czerwonego kwiatu. W Iranie, a tak­ że np. u nadamurskich Turkmenów natomiast podczas muzułmańskich świąt oraz wesela organizowano walki wielbłądów i pojedynki kogutów. W połu­ dniowym Tadżykistanie podczas oczyszczania źródeł wody odbywały się walki koni. Przykładem współzawodnictw z udziałem zwierząt są też popu­ larne m.in. w Indiach świąteczne walki słoni, byków oraz przepiórek. T u również spotykamy walki baranów, bawołów i kogutów. Boje kogutów są też popularną rozrywką na Filipinach, Bali i in. Zawody te zasługują na baczną uwagę. Według C. Geertza (1973) walki kogutów są bowiem od­ biciem podstawowych cech społeczeństwa. Wiele miejsca poświęcił wierze­ niom i obrzędom, w których główną rolę odgrywa kogut, J. Gajek (1934). Podkreślił on m.in., iż dla ludów Azji ptak ten jest symbolem walki i płodno­ ści, obdarzano go również mocą ożywiania zmarłych i ofiarowywano przod­ kom. Znajomość tej symboliki pozwala nam zrozumieć znaczenie obrzędo­ wych walk kogutów. Gajek wskazał także na znaczną popularność tego typu walk w Chinach, Japonii, Persji, a także w Indonezji (Gajek 1934, s. 154-155). Według tego autora, walki kogutów są pozostałością dawnych obrzędowych uczt pogrzebowych, połączonych z igrzyskami (tamże, s. 27). �146 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Z przytoczonych przez niego materiałów wynika jednak, iż kontekst zawo­ dów mogą również stanowić inne obrzędy. Na Sumatrze np. organizowano je podczas święta obrzezania, które , jest równoznaczne z przyjęciem nowego członka w poczet rodziny i oddawania go pod opiekę duchowi przodka" (tamże, s. 27). Walki kogutów organizowane są także poza kontekstem obrzędowym. Mieszkańcy Sumatry urządzają je bowiem np. z okazji targów. D o ulubionych rozrywek Chińczyków należą natomiast zawody świerszczy. Na ich popularność w Chinach wskazuje np. Pjaseckij (1880, s. 197), informując, że organizowano je nie tylko w święta, lecz również np. po codziennym obiedzie. By zakończyć podawanie przykładów walk zwierząt dodam jeszcze, że w 16 dniu pierwszego miesiąca roku („gdy Majdar przychodzi") Torguci z zachodniej Mongolii urządzali walki wielbłądów. Warto przy tym zauwa­ żyć, że zwierzętom przewiązywano czoło białym materiałem . Podobnie jak obecność szarfy i jej biel oraz walka z udziałem wielbłądów, symbolizuje to zmianę, sytuację graniczną. Z walką zwierząt kojarzą się niekiedy zachowania zawodników. Oprócz wspomnianych już zachowań, przy pomiń aj ących walkę byków, skojarzenie to wywołuje np. japońskie sumo (patrz też np.: Sikorski, Tokarski 1988, s. 137). Zawodnicy walczą w pozycji kucznej, starając się przewrócić przeciw­ nika na ziemię lub wypchnąć poza linię areny (ma ona 5 m średnicy). Niemal całkowita nagość zapaśników, o której była już mowa, jak też ich pozycja i sposób zachowania nasuwa przypuszczenie, iż mamy tu do czynienia z szeregiem środków symbolizujących stan początku, jeszcze nie-życia, fazę zawieszenia między życiem i śmiercią. Przekraczanie linii kręgu biegnącej między zawodnikami i widzami oraz obszarem znajdującym się poza areną walki symbolizuje dodatkowo sytuację zmiany. W podobny sposób można, jak sądzę, interpretować reguły pojedynku jeźdźców konnych u Kirgizów, Kazachów i in. Zadaniem ich uczestników było wypchnięcie przeciwnika poza linię koła o. średnicy 25-30 m. Za pokonanego uważano zawodnika, którego koń przekroczył tę linię dwiema (dowolnymi) nogami. 28 * * * Warto zwrócić uwagę na sposób przestrzennej lokalizaqi niektórych współzawodnictw. M a on bowiem również znaczenie symbohczno-komunikacyjne, informując o związku zawodów z czasem przejścia, sytuacją grani­ czną oraz o pewnych elementach kontekstu, w którym występują współ­ zawodnictwa. Dla przykładu przypomnę tu tylko noworoczne walki męż­ czyzn, kobiet i dzieci, reprezen tuj ących poszczególne dzielnice średniowiecz­ nej Samarkandy, które odbywały się na moście. Wspomniane zawody koreańskie, połączone z procesją i składaniem ofiar duchom gór, miały 2 8 Informacja zanotowana przez S. Szynkiewicza, materiały archiwalne, Archiwum Zakładu Etnologii I A E P A N w Warszawie, nr 114. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 147 Ryc. 12. Zapaśnicy sumo w oczekiwaniu na atak, Japonia Wg Bogeng i in. 1926, s. 33 miejsce na brzegu rzeki. Wyścigi koni zaś, jak wskazują przytaczane j u ż wcześniej źródła, organizowano najczęściej w granicznych punktach teryto­ rium zamieszkałego przez daną grupę: na krańcu wioski, u stóp góry, koło cmentarza, świątyni, a także w przestrzeni dzielącej obszar oswojony przez człowieka od strefy należącej do „tamtego świata", np. w bezludnym stepie. PRZYWRACANIE I UTRZYMYWANIE HOMEOSTAZY Dla archaicznych wizji dziejów znamienna jest m.in. wiara w okresową przemienność ładu i chaosu, połączona z obrazem grożących totalną kata­ strofą zaburzeń harmonii w makro- i mikroskali. Wobec takiej perspektywy konieczne staje się podjęcie działań prowadzących do przywrócenia stanu homeostazy i utrzymania jej przez jakiś czas . D o zachwiania równowagi, zastąpienia dotychczasowego ładu przez chaos, będący zarazem począt­ kiem nowej harmonii, dochodzi najczęściej właśnie w interesujących nas 29 2 9 Stan ten jest trudny do utrzymania, choć według niektórych badaczy znane są społeczeńs­ twa żyjące na ogół w równowadze. Należą do nich przede wszystkim Chiny (patrz np.: Larre 1988, s. 105; Soothil 1930, s. 202). Needham zaś, mówiąc o spontanicznej homeostazie społe­ czeństwa chińskiego przeciwstawia je zarazem Europie, która „miała wszczepioną cechę nie­ stabilności" (Needham 1984, s. 132 oraz 133-135). �148 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ sytuaqach granicznych, w czasie przejścia. Jednocześnie jako środek służący przy wróceniu homeostazy w takich monetach występują przede wszystkim obrzędy i właściwe dlań zachowania: tańce, muzyka, zawody (patrz np. Granet 1914, s. 150; 1926, s. 351; Caillois 1973, s. 120 i in.). Groźbę chaosu, realnego zniszczenia niosą zawsze wojny, klęski żywioło­ we, epidemie. Wobec wizji zagłady społeczności ludzkie podejmują również próby mające uchronić je przed katastrofą. W XVI-wiecznej Korei np., - jak podaje Nikitina - by zapobiec skutkom klęsk żywiołowych budowano spec­ jalny statek bojowy i pływano na nim, imitując akt tworzenia. Autorka zauważa, że „pozakalendarzowe wypełnianie rytuału w czasie klęsk żywioło­ wych, strat, wojen miało na celu: doprowadzić kosmos do harmonii, uporząd­ kować zakłócony rytm, wrócić do początku (Nikitina 1982, s. 163; podkr. moje - I . K-S). Obraz zagrożenia klęskami żywiołowymi, totalną zagładą ludzkości, zwycięstwa demonów itp. powtarza się często w mitach ludów Azji. Stworzyły one jednocześnie postać bohatera, który ratuje ludzkość przed katastrofą, przywraca jej harmonię, wprowadza w stadium „złotego �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 149 wieku" itp. Bohaterem zapobiegającym zagładzie świata lub określonej społeczności (co w zasadzie bywa rozumiane równoznacznie) może być np. Syn Nieba, ale też - władający specyficznymi umiejętnościami członek własnej grupy. Często rola zbawcy powierzona zostaje młodemu mężczyźnie, którego cechuje znakomite opanowanie łuczniczego rzemiosła. Chciałabym skoncentrować się na tej postaci, albowiem analizując przyczyny i rezultaty jej zachowania w sytuacjach przełomu możemy otrzymać odpowiedź na pytanie o znaczenie ogromnie popularnych w Azji współzawodnictw w strze­ laniu z łuku. Łucznktwo Jeden z najbardziej rozpowszechnionych w Azji mitów mówi o nieocze­ kiwanym pojawieniu się na niebie dodatkowych słońc, palących swymi promieniami zboża i trawy, niszczących wszelką rośliność i powodujących wysychanie wód. Ludzie zaczynają głodować i bliski już wydaje się ich kres. W tym momencie jednak walkę ze słońcami podejmuje Łucznik; jego zwy­ cięstwo chroni ludzkość i ziemię przed zagładą. W poszczególnych wersjach mitu może być mowa o 2, 3, 7 lub 10 słońcach. Skutki emisji ich promieni są jednak zawsze podobne. Takie samo znaczenie ma też zwycięstwo Łucz­ nika. Jego losy natomiast układają się rozmaicie. Bohater mitu mongol­ skiego np. początkowo nie trafia w jedno ze słońc (prawdopodobnie w wy­ niku boskiego podstępu). Po spełnieniu swej misji, dręczony uczuciem wsty­ du, obcina sobie kciuki rąk i duże palce u nóg, przyznając tym samym, iż nie jest strzelcem doskonałym, po czym zamienia się w tarbagana i zaszywa w podziemnej norze (patrz np. Dułam 1988, s. 197; Potanin 1883, s. 323). Chiński Łucznik I popełnia liczne błędy w stosunkach z ludźmi, uzurpuje sobie prawo do władzy, wreszcie zostaje zabity z rozkazu człowieka, któremu zaufał (Kunstler 1981, s. 169). Na szczególną uwagę zasługuje przy tym przytoczony przez Kunstlera fragment tekstu Huai-nan tsy, który podaje opis Łucznika I jako postaci o cechach asymetrycznych. Okazuje się bowiem, iż jego lewa ręka była dłuższa od prawej (Kunstler 1981, s. 169-170). Według Kunstlera, mit o Łuczniku I opowiada o czasach legendarnego cesarza Jao (2356-2255 p.n.e.), za panowania którego Chiny nękane były przez liczne kataklizmy. Sam Łucznik I uważany jest też za postać historyczną (tamże, s. 159). W tym miejscu jednak, niezależnie od tzw. prawdy historycznej, istotna jest dla nas przede wszystkim rola Łucznika I w przywróceniu homeostazy, przypisana mu przez ludowe wierzenia. Informacja o warun­ kach, w jakich Łucznik przystępuje do działania i ich efektach, jak też wzmianka o asymetrii jego postaci potwierdza ponadto, iż mit jest szczegól­ nym obrazem sytuacji przejścia. M i t o słońcach i Łuczniku mówi wyraźnie o przekraczaniu granicy między życiem i śmiercią, ożywieniem umierającego - pozbawionego wody i roślin­ ności - świata. Koncepcję o związku mitu z ideą śmierci i zmartwychwstania �150 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ formułuje m.in. Brodjanskij (1985, s. 116). Chang natomiast sądzi, że mit ten może być wersją starożytnych wierzeń w i ą z a n y c h z kultem słońca i próbą ratowania go przed zaćmieniem. Podobną propozycję - jak podaje - przed­ stawili uczeni japońscy (Kaizuka, Sugimoto, Mitarai). Chang dochodzi rów­ nież do wniosku, że bez względu na to, jaka jest geneza mitu o dodatkowych słońcach, istotne są przede wszystkim: zaistnienie stanu naturalnych klęsk i rola Łucznika jako wybawcy ludzkości, struktura mitu i jej znaczenie (Chang 1976, s. 165). Teza ta wydaje się przekonująca. Dla jej potwierdzenia i uzupełnienia można przytoczyć przykład mongolskiego mitu, w którym Łucznik ratuje świat przed katastrofą spowodowaną nie przez słońca, a przez Plejady. M i t ten powiada, że złożone z 12 gwiazd Plejady do tego stopnia mroziły ziemię, iż warunki życia na niej stały się nieznośne. Jak widać, niezależnie od odmiennych przejawów działalności słońc i Plejad - ich efekt końcowy jest ten sam: zbliżająca się zagłada ziemi i ludzkości. W obydwu przypadkach też Łucznik powstrzymuje klęskę, przywracając równowagę w świecie i przyczynia się do re-kreacji życia. Analizując teksty koreańskie, których bohaterem jest Łucznik strzelający do Słońca, Nikitina dochodzi do wniosku, iż pokonanie Słońca może być interpretowane jako rozwiązanie zagadki zadanej ludziom przez siły kos­ miczne. Walka zaś to symboliczne przedstawienie konfliktu między dwoma żywiołami: wodnym i ziemskim (Nikitina 1982, s. 221). Zagrażające światu niebezpieczeństwo może być ukazane w różnej po­ staci. W Aweście np. przybiera ono obraz Ptaka Suszy Kamaka, który zawisł nad ziemią i zasłaniając j ą swymi skrzydłami nie dopuszczał do niej deszczu z nieba. Wówczas pojawia się bohater Garszap i strzela do Ptaka z łuku, a po upadku potwora na ziemię rozbija mu jeszcze dziób maczugą. Niebiańskim strzelcem jest też Tir, który niweczy podstępne działania Arymana. Ten bowiem, pragnąc zniszczyć dzieło Ormuzda, zamienił się w węża i wwiercił w głąb ziemi, skąd wypchnął wody. Zamieniły się one w parę i uniosły w powietrze. Tir jednak przemienił wodę w chmury deszczowe i sprawił, że deszcz padał na ziemię przez miesiąc (patrz np. Składankowa 1989, s. 49, 135, 140). Jak widać, w obydwu tekstach przytoczonych przez Składankową pojawia się znany już motyw interwencji Łucznika, w wyniku której świat zostaje ocalony od śmierci (występującej tu w powtarzającym się w mitach ludów Azji obrazie suszy) i powraca do życia (warunkiem re-kreacji jest opad deszczu, woda). W micie ewenkijskim np. występuje kosmiczny Łoś Heglen, który kradnie dzień, pogrążając wszystko w mroku. Jego śladem wyrusza Łucznik Main. Po długiej i męczącej podróży udaje mu się odzyskać dzień i przywrócić go ludziom. Wydarzenia te powtarzają się stale, podobnie jak stały jest cykl przemiany dnia w noc i nocy w dzień (patrz: Materiały po evenkijskomu (tunguzskomu) folkloru 1936, s. 282). Motyw porwania Słońca przez Łosia lub potwora (i odzyskania go przez celnego Łucznika, który przywraca porządek dnia i nocy) pojawia się też np. w mitach mongolskich (patrz np.: �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 151 Novgorodova 1989, s. 170-171). Koreańscy bohaterowie mitu - 15-letni bracia-bliźniacy, przywracają natomiast równowagę w świecie, gdy strącają z Nieba dodatkowe słońce i dodatkowy księżyc, a następnie ustalają, że jeden z nich będzie pilnował pozostałego Słońca, drugi zaś - Księżyca. Przytoczone tu przykłady motywów występujących w mitach o Łuczniku potwierdzają wspomnianą już mediacyjną funkcję tej postaci i samego łuku oraz ich rolę w przywracacaniu homeostazy. Strzelanie w niebo, w słońce, jest najczęściej łączone z próbą iniejacji/dojrzałości młodego mężczyzny (patrz np. Granet 1973, s. 198; Ogarek-Czoj 1989, s. 85-86; Składankowa 1989, s. 147-148 i in.). Niektórzy badacze (np. Nikitina 1982, Granet 1973) widzą w tym zachowaniu walkę bohatera z jego alter ego. Zachowaniem zbliżonym, a może nawet tożsamym ze strzelaniem w niebo/słońce jest strzelanie do bukłaku. Według M . Graneta, istnieje związek między strzelaniem w niebo i chińskim mitem o bukłaku a zdobywaniem mistrzostwa w bractwie kowali. Próbom strzelania podda­ wany był też władca, a sama czynność strzelania w niebo/do bukłaku miała istotne znaczenie dla utrzymania świata w stanie równowagi. Król bowiem - jak pisze Granet - „winien umieć zagospodarować i ukształtować świat, jak czynią to demiurgowie [...]", (Granet 1973, s. 199). Na homeostatyczną funkcję wspomnianych zachowań wskazuje też Caillois, według którego - strzelanie do bukłaku jest symbolem przejścia od chaosu do kosmicznego ładu (Caillois 1973, s. 37, 140). Podobną rolę ma do spełnienia wspomniany wcześniej bohater eposów, który poddawany jest próbie strzelania do złotej tykwy lub miedzianego garnka. * Oprócz klęsk żywiołowych, wojen, chorób i innych kataklizmów przy­ czyną zakłóceń równowagi są najczęściej zmiany w sytuacji wspólnoty, przede wszystkim spowodowane śmiercią któregoś z jej członków lub jego przejściem do innej grupy społecznej. Środkiem służącym przywracaniu ho­ meostazy są wówczas m . in. współzawodnictwa, które pozwalają człowieko­ wi na bezpieczne przekroczenie granicy między dawnym a nowym porząd­ kiem (wspominałam już o tym; patrz: Kabzińska-Stawarz 1992, s. 143-146). Na udział zawodów w przywracaniu równowagi i ładu „zachwianego przej­ ściem śmierci i odczuwanym bólem" zwraca też uwagę Tryjarski (1991, s. 233). Trzeba jednak podkreślić, że owa funkcja homeostatyczną nie ogra­ nicza się wyłącznie do wymiaru ludzkiej wspólnoty, lecz dotyczy makroskali, kosmosu, którego specyficzną cząstką jest człowiek. Środkiem służącym przywróceniu równowagi zachwianej przez śmierć członków własnej grupy mogą być również spory, kłótnie, bojki itp. Za przykład niechaj posłuży indyjskie plemię Kota (stan Madras). Podczas dorocznej ceremonii pogrze­ bowej, kiedy to ekspediuje się ostatecznie do „tamtego świata" wszystkie �152 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ osoby, które zmarły w ciągu roku obrzędowego (pierwsza ceremonia odbywa się po śmierci i służy kremacji zwłok) - w pewnym momencie dochodzi do kłótni słownej i fizycznej szarpaniny między osobami mającymi jakiekolwiek pretensje do zmarłych, a ich bliskimi krewnymi. Niektóre osoby próbują interweniować, by nie dopuścić do nie kontrolowanej awantury i przywrócić zachwianą równowagę (podobne znaczenie ma sam rytuał). Umiejętność mediacji w kłótniach jest przy tym u Kota niezwykle ceniona i uważana za jedną z podstawowych cech przywódcy (Village India 1955, s. 227-239). Funkcje homeostatyczne pełniły też np. turnieje zagadek. Zwraca na to m.in. uwagę W.W. Iwanow, pisząc, iż zakończenie takiego turnieju roz­ wiązywania zagadek oznaczało odtworzenie harmonii (Ivanov 1978, s. 83-84). W istocie jednak najważniejsza wydaje się nie tylko forma współzawodnictw, lecz sam fakt ich organizacji w przełomowym momencie życia człowieka i Natury, wspólnoty ludzkiej i U n i v e r s u m , przede wszystkim zaś przypisywane tym zachowaniom funkcje i znaczenie. Jak bowiem stwierdził Huizinga (1985, s. 87-88): „ Z chwilą gdy rezultat jakiegoś turnieju jako taki, jako osiągnięcie, ingeruje w bieg natury łatwo pojąć, iż nieważne jest w istocie, dzięki jakiemu rodzajowi walki rezultat ów został osiągnięty. Wygranie walki wpływa jako takie na bieg wydarzeń [...]". Do takich wniosków prowadzi też m.in. dokonana przeze mnie analiza materiałów informujących o różnych aspektach współzawo­ dnictw ludów Azji, wskazująca np. na daleko idące podobieństwo symboliczno-komunikacyjnego znaczenia tego typu zachowań. LITERATURA A b d a l l a M. 1989 Małżeńskie obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesią­ tych naszego wieku, „Lud", t. 73, s. 123-145. A b r a m z o n S.M. 1971 Kirgizy i ich ètnogeneticeskie i istoriko-kul'turnye svjazi, Leningrad. 1978 Predmety kul'ta kazachov, kirgizov i karakalpakov, [w:] Material'naja kul'tur a narodo v Kavkaza, Srednej Az ii i Kazachstanu, Leningrad. A b s a l y a m o v G . , G o v o r k o v M., S i n y a v k i y V. 1980 Ancient and modern, [w:] National folk sports in the USSR, Moskva. Agaev G.G. 1985 Azerbajdzan, [w:] Igry narodov SSSR, Moskva. A g a p i t o v M.N., C h a n g a l o v M.N. 1883 Materiały po izućeniju samanstva v Sibiri. Samanstvo u burjat Irkutskoj gubernii, Irkutsk. Aijmer G. 1964 The Dragon boat festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China. A Study in the ceremonialism of the transplantation of rice, Stockholm. Alekseev N.A. 1975 Tradicionnye verovanija jakutov v XIX - naćale XX v., Novosibirsk. 1980 Rannie formy religii tjurkojazycnych narodov Sibiri, Novosibirsk. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 153 Alpamyś 1949 Alpamyś. Uzbekskij narodnyj epos, Moskva. Andreev M.S. 1953 Tadziki doliny Chuf Stalinabad. Anlropova V.V. 1971 Kultura i byt korjakov, Leningrad. Anucin D.N. 1890 Sani, lad'ja i koni kak prinadleznosti pochoronnogo ohrjada, Moskva. A r c h i m b a u I t Ch. 1960 Un complex culture! la course le pirougus au Laos, „Men and Cultures", Philadelphia. Auboyer J. 1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa. A u e z o v M. 1959 Kirgizskij geroiceskij epos Manas, Alma A ta. A z o y W. 1982 Buzkashi: Game and power in Afghanistan, Philadelphia, University of Pensyl­ wania Press. Bakaeva E.P., G u c i n o v a E . B . M . 1992 Magija v obijadach rodinnogo rituala kalmykov, [w:] Tradicionnaja obrjadnost, mongolskich narodov, Novosibirsk, s. 89-100. Basham A.L. 1973 Indie, Warszawa. B a u e r H . , C a r l q u i s t S. 1974 Japanese festivals, Tokyo. B e l l Ch. 1968 The People of Tibet, Oxford. Bernstam N.L. 1964 Socialno-ekonomiceskij stroj orchono-enisejskich tjurok v VI-VIII vv., Moskva— -Leningrad. B i ć u r i n Ja.N. 1950 Sobranie svedenij o narodach obit avś ich v Srednej Azii v drevnie vremena, MoskvaLeningrad, t. 1-3. Bishop C.W. 1938 Long-Houses and Dragon Boats, „Antiquity", vol. 12, nr 4. B o g e n g G . A . E . , i in. 1926 Geschichte des Sports aller Volker und Zeiten, Leipzig. Brodjanskij D.L. 1985 Strelok Kado i boginja Amaterasu v proizvedenijach neolitićeskich skulptorov (dva opyta soedinenija mifologiceskich i archeologiceskich tekstov), „Sovetskaja Ćtnografija" vol. 2, s. 116-121. Bronowski J. 1988 Potęga wyobraźni, Warszawa. Brusilovskij M.B. 1959 Ocerki is torii fizićeskoj kultury i sporta v Kazachstane, Alma Ata. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa, de C a s t e l l i C H . 1976 Religione e album dei Schizzi sil la Georgia des secolo XVII, Tbilisi. C e s n o v Ja.V. 1986 Drakon: metafora vnesnego mira, [w:] Mify, kulty, obrjady narodov Zarubeznoj Azii, Moskva, s. 59-72. �154 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 1989 Sag Maître i: nekotorye aspekty izucenija kinesiki, [w:] Etnograficeskoe izućenie znakovych sredstv kultury, Leningrad, s. 122-138. Chalcha Dżirum 1965 Chalcha Dżirum. Pamjatnik mongol'skogo feodal'nogo prava XVIII v., Moskva. Chang Ju-Gun 1961 Korean mythology, Seoul. Chang K.C. 1976 Early Chinese civilisation, Harvard University Press. Chao Wei-Pang 1943 The Dragon boat races in Wuling, „Folklore Studies", vol. 2, nr 1. Chomie L.V. 1966 Nency. Istoriko-ètnograficeskie ocerki, Leningrad. C h o r o s c h i n A. 1874 Sugut. Materiały dlja s tat is tiki Turkestanskogo kraja, SPb, vyp. 1. Chudjakov L A . 1969 Kratkoe opisanie Verchojanskogo okruga, Leningrad. Crooke E.W. 1898 The Wooing of Penelope, „Folklore", vol. 9, nr 2. C u l i n S. 1958 The Games of the Orient, Tokyo. C u y l e r P. 1979 Sumo, London. Cybikow G. 1975 Buddyjski pielgrzym w świątyniach Tybetu (według dziennika prowadzonego w la­ tach 1899-1902), Warszawa. D a s S.T. 1987 Life style: Indian Tribes, Dehli. Dębnicki K. 1981 Nepal. Królestwo wśród chmur, Warszawa. Deraniyagala P.E.P. 1959 Some Sinhala Combative, Field and Aquatic Sports and Games, Colombo. Diem C. 1941 Asiatische Reiterspiele, Berlin. Divaev A.A. 1907 Drevne igry kirgizskoj molodezi, „Turkestanskie vedomosti", nr 54. D'jacenko V.I. 1988 Vospitanie dętej u jakutov, [w:] Tradicionnoe vospitanie de tej u narodov Sibiri, Leningrad, s. 186-205. D ' j a k on o v a V. P. 1975 Pogrebal'nyj obrjad tuvincev kak is tor iko-è tnogrąfićeskij istoćnik, Leningrad. Dolgich V.O. 1962 Bytovye rasskazy èncev, Moskva. Drevnie avtory 1940 Drevnie avtory o Srednej Azii (VI v. do n.e. - III v. n.e.). Chrestomatija, Taskent. D u b r o v a Ja.P. 1898 Byt kalmykov stavropolskoj gubernii, Kazań. D u ł a m S. 1987 Mify o sozvezdii Plejady, Aman Dzochiol Sudlal, 1.14, fasc. 1-10, Ulaanbaatar, s. 192-198. D z o r i g R. 1960 Mongol ardyn sport, Ulaanbaatar. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 155 D z i k i e v A. 1972 Etnografićeskij oćerk naselenija Jugo- Vostocnogo Turkmenistanu (konec XIX - nacaio XX v.), Aschabad. 1983 Tradicionnye turkmenskie prazdniki, razvlecenija i igry (na materiale Juz nog o i Vostocnogo Turkmenistanu), Aschabad. D z u m a g u l o v A. 1959 Nekotorye ohycai i ohrjady dorevoljucionnoj kirgizskoj semii, Izvestija A N K S S R , serija obscestvennych nauk, t. 1, vyp. 1, Frunze. E b e r h a r d W. 1968 Local cultures of South and East China, Leiden. 1977 Kitajskie prazdniki, M . E i b l - E i b e s f e l d I. 1987 Miłość i nienawiść, Warszawa. Elaszwili W.I. 1968 Iz is torii konnogo spor ta v Gruzii. Chevsurskie skaćki „cchen" v proślom i nastojasćem, ,,Sovetskaja Ètnografija", vol.4, s. 104-109. Eliade M. 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1974 Shamanism. Archaic techniques of ecstasy, Princeton, University Press. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa, t. 1. Ferguson J.C. 1928 Chinese mythology, [w:] The Mythology of all races, New York, t. 8. Frederic L. 1971 Życie codzienne w Japonii w epoce samurajów. 1185-1603, Warszawa. Gajek J. 1934 Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów, A T N we Lwowie, Dz. I I , t. 13, z. 2. G a l d a n o v a G . R. 1987 Dolamaistskie verovanija hurjat, Novosibirsk. 1992 Semantika archaićnych èlementov svad'by u tjurko-mongolov, [w:] Tradicionnaja obrjadnost' mongolskich nar odo v, Novosibirsk, s. 71-89. Galindew 1977 Eriin gurvan naadam, Ulaanbaatar. Geertz C. 1973 The Interpretation of Culture, New York. G e o r g i e v s k i j S. 1892 Mificeskie vozzrenija i mify kitajcev, SPb. Geser 1968 Geser. Burjatskij geroićeskij epos,, Moskva. Gordon A.V, 1989 Krestjanstvo Vostoka: istoriceskij sub'ekt, kul'tur naja, tradicionnaja i social'naja obśćnost', Moskva. Graceva G.N. 1988 Socializacja dętej i podrostkov v tradicionnom obścestwe nganasan, [w:] Tradicionnoe vos pitanie dętej u narodov Sibiri, Leningrad, s. 38-62. Granet M. 1914 Fetes et chansons anciennes de Li Chine, Paris. 1926 Danses et légendes de la Chine ancienne, Paris. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r ą b c z e w s k i B. 1958 Podróże po Azji Środkowej, Warszawa. Grebnev L.V. 1960 Tuvinskij geroićeskij èpos. Opyt istoriko-etnografićeskogo analiza, Moskva. �156 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Grix A.E. 1937 Japans Sports in Bild und Wort, Berlin. Groos K. 1896 Die Spiele der Tiere, Jena. 1899 Die Spiele der Menschen, Jena. Grumm-Grżimailo G.E. 1926 Zapadnjaja Mongolija i Urianchajskij kraj, Leningrad. Gunner M. 1938 Sbornik kazachskich nacional'nych igr i razvlecenij, Alma Ata. 1942 Kazachskaja pojasnaja hor'ba, Alma Ata. 1957 Kazachski/ narodnyj konnyj sport (pravila sorevnovanij), Alma Ata. G u n n e r M., R a c h i m g u l o v M. 1949 Kratkij sbornik kazachskich narodno-nacional'nych vidov sporta, Alma Ata. Gurvic I.S. 1962 Korjakskie promyslovye prazdniki, Sibirskij Ćlnografićeskij Sbornik, Moskva, t. 4, s. 239-257. G u r v i c I.S., K u z a k o v K . G . 1960 Korjakskij nacionalnyj okrug, Moskva. H a m a y o n R. 1983a Abuse of the father. Abuse of the husband. A comparative analysis of two Buryat myths of ethnic origin, [w:] Studies in Oriental Religions, Wiesbaden. 1983b The one in the middle: unwelcome third as a brother, irreplaceable mediator as a son, [w;] Fragen der mongolischen Heldendichtung, Wiesbaden, Bd 3. Hansen H.H. 1950 Mongol costumes, Kobenhavn. H e d i n S. 1900 Przez pustynie Azji, Warszawa, t. 1-2. Hoffmann H. 1950 The Religions of Tibet, London. Huizinga J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. Humphrey C. 1974 Some ritual techniques in the bull-cult of the Buriat Mongols, Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland for 1973, London. Im T o n g - G w o n 1975 Folk Plays, [w:] Traditional performing arts of Korea, Seoul, s. 82-99. Istorija 1987 Istorija i kul'tura ćukćej. Istoriko-etnograficeskie o cerki, Leningrad. Its R . F . Its R.F. 1960 Miao. Istoriko-etnogrąfićeskij oćerk, Trudy Instituta Etnografii, Moskva, t. 60. Ivanov V.V. 1978 Priroda i celovek v zer kale struktur nogo analiza, „Priroda", nr 1, s. 83-84. 1989 Problemy etnosemiotiki, [w:] Etnograficeskoe izućenie znakovych sredstv kultury, Leningrad, s. 38-62. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1987 Eriin gurvan naadam — three games of the men in Mongolia, „Ethnologia Polona", vol. 13, s. 45-89. 1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „Etnografia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169. 199la Games of Mongolian shepherds, Warszawa. 1991b Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnografii, „Etnografia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H G R A N I C Z N Y C H 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. Kalen^nye K a l 157 ^ V , ° 9 8 4 ^Pochoronnye .^ ^ ^ obrjady i obyćai u osetin v XVIII N o v y j G o d > M o s k v a . - naćale XX , , Kavkazskij etnografićeskij sbornik, vyp. 8, Moskva. K a ł u ż y ń s k i S. 1983 Dawni Mongołowie, K a r !987 S e V a ^L o kurdom Warszawa. znatenii konnych i r v Srednej Azii. [w:] Prosloe SredneJ g Azii, Duśanbe, s. 231-242. ^ 9 7 ? K i m Kazachski} fofklor v sobranii G.N. Połonina, Alma Ala. U l K m 2 " S o l aspects of Korean mythology. w:] Folk culture in Korea, Seoul. K j u n e r N.V. . r^tml'nni Azii i Dolnego Vostoka, 1961 ^ i t i e irve.v///a o mi/Wac/* / ^ c ; ^ i r i , Central noj A.u ua g t Moskva. K 1 KOh "947 77* Aone fa the life of the Ordos Mongols. ..Primitive Man", vol. 2, nr 1-2, s. 15-25. ha y '^S ' KobIandy-hatyr. Kazachski] geroićeskij epos, Moskva. K o cne v V . P . 1980 NacionaVnye vidy sporta Jakutskoj ASSR, Jakulsk. ^ i W Kojiki. czyli Księga Dawnych Wydarzeń, t. 1-2, Warszawa. Kosko M . M . 1990 Mitologia ludów Syberii, Warszawa. Kozlov P.K. 1947 Mongolija i Kam, wyd. 2, Moskva. Krasnodembskaja N.G. 1982 Tradicionnoe mirovozzrenie singalov, Moskva. Kunstler M. 1981 Mitologia Chin, Warszawa. i Dal'nego Vostoka, Novosibirsk. Kycanov E.I. , 1968 O&rfc isror// tangutskogo gosudarstva, Moskva. Kycanov E.I., Savickij L.S. 1975 Ljudi i bogi strany snegov, Moskva. Moskva. ^ L a r l V ^ e ' °Oroci. Istoriko-etnografićeskij C ; 88 ' 9 Empiryczne pojmanie ócerk s serediny XIX do naśich dnej, Moskva. czasu a koncepcja historii w myśli chińskiej, [w:] Czas w kulturze, Warszawa, s. 69-100. Leach E. 1961 Rethinking Antropology, Warszawa. �158 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ L e a c h E . , G r e i m a s A. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. Levsin A.I. 1832 Opisanie kirgiz-kazaćich izvestija, SPb. iii kirgiz-kajsackich ord i ślepej, cz. 3, Etnograficeskie L i p e c R. S. 1982 Ot rażenie pogrebalnogo ohrjada v tjurko-mongolskom epose, [w:] Obr jady i obrjadovyj folklor, Moskva. L i t v i n s k i j B.A. 1972 Kurgany i kurumy Zapadnoj Fergany, Moskva. L o b a c e v a N.P. 1986 K istorii kalendarnych obrjadov u zemledelcev Srednej Azii, [w:] Drevne obyćai, verovanija i kulty narodov Srednej Azii, Moskva, s. 6-31. Materiały po evenkijskomu 1936 Materiały po evenkijskomu (tunguzskomu) folkloru, Leningrad. Materiały po Mańczżurii 1906 Materiały po Mańczżurii i Mongolii, Char bin. M a z a h e r i A. 1972 Zycie codzienne muzułmanów w średniowieczu (X-XIIJ w.), Warszawa. Mazin A.I. 1984 Tradicionnye verovanija i obrjady evenkov-oroconov, Moskva. Meletinskij E. 1958 Geroj volsebnoj skazki, Moskva, de M e l l o A. 1993 Przebudzenie, Poznań. Michajlov T.M. 1980 Iz istorii hurjatskogo samanizma, Novosibirsk. M i ł k o w s k i J. 1987 Sztuki i sporty walki Dalekiego Wschodu, Warszawa. Missionerskij 1910 Missionerskij sbornik, Astrachań. Molodych LA., Kulakov P.E. 1896 Illjustrirovannoe opisanie by ta selskogo naselenija Irkutskoj gubernii, SPb. Mongolskie 1967 Mongolskie skazki, Moskva. M o r r i s D. 1974 Naga małpa, Warszawa. Missionerskij 1910 Missionerskij sbornik sta tej i zametok o kalmykach i kirgizach koćujuśćich v astrachanskoj gubernii, Astrachań. N e b o l s i n P. 1852 O cerki byta astrachańskich kalmykov chosoutovskago ulusa, SPb. N e e d h a m J. 1984 Wielkie miareczkowanie, Warszawa. N e k l j u d o v S.Ju. 1977 O funkcional'no-semantićeskoj prirode znaka v povestvovatel'nom folklore, [w:] Semiotika i chudozestvennoe tvorcestvo, Moskva, s. 193-228. 1984 Geroićeskij epos mongol 'skich nar odo v, M oskva. N e s t e r o v S.P. 1990 Kon' v kultach tjurkojazyćnych piemen Central no j Azii v epochu srednevekov'ja, Novosibirsk. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH The New 1932 N ^ The New conquest of Central Asm, New York. D | k O V p « elki obrjadov u a inskich hurjat s końca XIX v. do nacala nasich dnej, [w:] Iskusstvo i kul'tura Mongolii i Centralnoj Azu, Moskva. g N i k i tin a jskaja kore poezija v svjazi z ritualom i mifom, Moskva. Nitobe I. 1912 Bushido, the soul of Japan, Tokyo. Novgorodova E.A. 1989 Drevnjaja Mongolija, Novosibirsk. N u r m a g a m b e t o v a O.A. 1988 Kazachski] geroiceskij epos Kohlandy batyr, Alma Ala. O cerki 1972 Ocerki istorii kul'tury hurjat, Ulan Ude. A 1 A narodov, Novosibirsk, s. 24-56. Ogarek-Czoj H. 1989 Mitologia Korei, Warszawa. Omurzakov D. . , • cv„«™> 1958 Kirgizskie nacional'nye vidy sporta i narodnye igry, hrunze. 1963 Sport v Kirgizii, Frunze. O m u r z a k o v D., M u s i n D . 1973 Kirgizskie nacional'nye igry, Frunze. O m u r z a k o v D., Sagalaev M . K . 1981 Kirgizskie nacional'nye vidy sporta i narodnye igry, hrunze. Osgood C. 1951 The Korean and their culture, New York. Piasecki E . 1922 Badania nad genezą ćwiczeń cielesnych, Poznań. 1928 Dalsze badania nad genezą ćwiczeń cielesnych, Warszawa. P l l S 1989 1880 k , J U fzpoezdki k orokam o. Sachalin v 1904 g., Jużno-Sachalinsk. lesest™ po Kitaju v ,874-1875 gg (ćerez Sihir. Mongoliju, Yośtocnyj, Srednij i Severo-Zapadnyj Kitaj), 1.1-2, SPb. Potanin G.N. 1883 Ocerki Severo-Zapadnoj Mongolii, wyd.4, bPb. 1893 Tangutsko-tibetskaja okraina Kitaja, SPb. Pronnikov V.A., Ladanov I.D. 1983 Japoncy. Etnograficeskie ocerki, Moskva. PUm mT Putesestvie GS Karelina po Kaspijskomu morju, Zapiski R G O , nr 10. RadlofW. 1884 Aus Sibirien, Leipzig. R e V U l 980 Rigweda 1983 e n k °Zskie\y v sovremennoj Malajzji kak istocnik dlja izucenija śamanskogo rituala, [w:] Narody Malajzji i Zapadnoj Indonezii, Moskva. Rigweda. Mandaly I-IV, Moskva. �160 IWONA KABZIŃSKA-STA WAR Z Robakidze A.I. 1955 O gruzinskom narodnom spor te, Tbilisi. Robakidze A.L, Elaszwili 1985 Gruzija, [w:] Igry narodov SSSR, Moskva. R o u x J.-P. 1963 La mort chez les peuples altaiques anciens et mèdié vaux d'après les documents écrits, Paris. Rozdestvenskij A.P. 1928 Kirgizskij nacional'nyj sport i igry, Frunze. Saburova L.M. 1977 Novoe i tradicionnoe v prazdnikach i ohrjadach narodov SSSR, [w:] Sovremennye ètniceskie processy v SSSR, Moskva. Sagalaev A.M., Oktjabr'skaja L V . 1990 Tradicionnoe mirovozzrenie tjurkov Juznoj Sihiri. Znak i ritual, Novosibirsk. S a g d a r o n S.D., O c i r o v B . D . 1909 Igry i uveselenija aginskich burjat, [w:]| Sbornik v cest semidesjatiletija G.N. Potanina, SPb, s. 456-462. Sacred Books 1885 Sacred Books of China. The Texts of Confucianism. The Li Ki, vol. 1-2, Oxford. S a m b u u I. 1974 Iz istorii tuvinskich narodnych igr, Kyzyl. 1978 Tuvinskie narodnye igry, Kyzyl. Samojlovic A.N. 1909 Turkmenskie razvlecenija, SPb. Sandzeev G.D. 1980 Tajlagan burjatskich kuznecov, [w:] Byt burjat v proślom i nastojascem, Ulan Ude. S a r a k s i n o v a N. 1962 M if o Bucha-noione, Ètnograficeskij Sbornik, vyp. 3, Ulan Ude, s. 128-137. Schuyler E . 1876 Turkistan, London, t. 1. S i e r o s z e w s k i W. 1935 Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. I-II, Dzieła zebrane, t. 11-12, Warszawa. S i k o r s k i W., T o k a r s k i S. 1988 Budo, Szczecin. Simakov G.N. 1984 Obscestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlecenij v końce XIX - nacale XX v., Leningrad. S k ł a d a n k o w a M. 1989 Mitologia Iranu, Warszawa. Smoljak A.V. 1966 UlcL Chozjajstvo, kultura i byt v proślom i nastojascem, Moskva. Soothil W.E. 1930 The Three religions of China, Oxford University Press. Sorokin N.V. 1886 V górach i dolinach russkogo Tjań-Sanja, „Istorićeskij vestnik", maj-czerwiec, s. 635-648. Sports in Japan 1977 Sports in Japan, Tokyo. S t e v e n s o n S. 1971 The Rites of the twice-born, London. Stutley M.J. 1977 A Dictionary of hinduism. Its mythology, folklore and development, 1500 B.C. - A.D. 1500, Bombay. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H G R A N I C Z N Y C H S u c h a r e v a O. A. „ j a m i r o d o v 1 9 5 8 161 Uzbekistan, Kratkie Soob- v — Tam historia ^ Ta A IW ^ a S tómwppBrfltam po SSSR, Moskva. Th °S V '•Idę./*//—/- Tibet, Benin. 5 Thomas L.-V. 1991 Trup, Łódź. P """wY ' H/na" B « « *"* V ™SŁ o m b a y - me «— * - "' P r o b l e m y Ist ° rii stićeskich Obscestv, nr 9-10, Moskva, s. 3-41. Drevnij Chorezm, Moskva. 1948 Tryjarski E. , tle ich wierzeń, Warszawa. 1991 Zwyczaje pogrzebowe ludów turecKicn n m T U l e ^ T U n 9 V 8 5 a L U « m ^ ; 9 6 5 " ? « L / customs and festín C T U r i969 TUt V r 0 d ° V S S S R ' M 0 S k V a ' in Peking, Hong Kong. The Ritual process, London. Sr S °" Kazachstan, [w:] Igry narodo, SSSR, M o s k v , Ura 7 Val V a n mldnyjprazdnik sabantuj u tata, „Sovetska]a Etnografija", vo.. 1, s. 94-100. an0 S dolanie ¡g 4 r Í soćinenij v pjati tomach, Alma Ala. ^Putesestvie po Srednej Azii, Moskva. 7 "¿fcpr*-^ *• r ^ o - t a ^ « Volkes, Leipzig- V a s i l e v B. A. c K k a i a Etnografija", vol.4, s. 78-104. 1948 Medveiij prazdntk, ..Sovelsnaja cuiufc. n v e VaS, 1989 V L ' ^Problemy genezisa kitajskij mysli, Moskva. Vasilevic O.M. . . ( m n l < , r i a l ) v [w:l Issledovanija i materiały po Moskva. Vd T 75 ^Gierki 9 VÜ istorii i etnografii ćukćej, Moskva. X¡r Anthropologist Villa, India. Studies .the « f ^ ^ Association, vol. 57, nr 3, cz. 2. Vjatkina K.V. I960 Mongoly, Moskva. ^ <"* �162 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Vorob'ev M.V. 1981 Kul'turnye vzaimosvjazi mezdu mongolami i ćzurczenjami (ćincami) v XII-XIII v., [w:] Literaturnye svjazi Mongolii, Moskva, s. 23-38. de V r i e s A. 1974 Dictionary of symbols and imagery, Amsterdam. Wasiliew L. 1974 Kulty, religie i tradycje Chin, Warszawa. Westermark E . 1903 The history of human marriage, London. W r o c z y ń s k i R. 1985 Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu, Wrocław. Źirmunskij V.M. 1947 Uzbekskij narodnyj geroićeskij epos, Moskva. 1960 Skazanie ob Alpamyśe i bogatyrskaja skazka, Moskva. Ź i t e c k i j A. 1893 Ocerki by ta astrachańskich kalmykov, Moskva. Ż o r n i c k a j a M.Ja. 1975 Narodnye igry ćukćej i éskimosov, Polevye Issledovanija Instituía Etnografii A N SSSR, Moskva, s. 28-36. Z u r a v l e v Ju.I. 1961 Etniceskij sostav tibetskogo raiona KNR, [w:] Vostocnoaziatskij étnograficeskij sbornik, Moskva, s. 79-136. IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z COMPETITIONS I N LIM1NAL SITUATIONS Summary By liminal situations the author means symbolic moments of passages (in human life cycle, in the cycles of Nature, Universe, in temporal cycles) together with ritual acts enabling to cross them and to establish a new social as well as universal order. The transitions concern for example seasonal changes in annual economic cycle, changing one's social status, crossing the boundary between life and death and excluding the dead one from among the living etc. In the first part of the paper the author tries to define the role of competitive behaviour in the above mentioned contexts pointing at their mediatory functions, their meaning in symbolic communication and their relevance in re-establishing the equilibrium disturbed by the change and establishing a new order of reality. The study is based on empirical data provided by ethnographers and writers dealing with sport among Asiatic peoples, i.e. historians and on travellers' reports. Another source material comes from the author's own field research in Mongolia. Apart from the obvious variety of particular forms of competitions recored: races of animals, running races, jumps, tug of war, wrestle, "struggle for the buck", archery, boat - and sledge races, they all have much in common, first of all similar cultural functions and purposes attached to them. Similar messages are communicated with various symbolic means: material objects, ritual acts and gestures, the rules of participation, the competitors' costumes etc. Symbolically transmitted messages concern a particular kind of an event; the participants repeat important ideas and beliefs connected with Lhe particular context of time and situation. At the same time the competitors take part in the occuring changes and reinforce them giving them their right direction. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 163 The next author's idea is the similarity between the behaviour of competitors and those of the characters of myths, epic stories and folk beliefs. The latter are the models for the former. Moreover, in particular situations the competitors axe supposed to become incarnations of their heroic ancestors, since, like them, struggling and fighting they participate in the act of re-creation of the world, re-establishing the primary cosmogony and the equilibrium of Nature as well as the proper circulation of energy among different levels of the Universe. The winner of the archery competition makes a good example here, he repeats the role of the mythical Archer who is believed to have rescued the world from a disaster, appearing in myths either as catastrophical draught or, less often, glaciation. The participants of competitions are the mediators between the human world and that of gods and spirits who rule over all forms of existence, life and death. The mediatory roles may be played by people (the best wrestlers, archers, runners) as well as animals (horses, reindeers, dogs, camels, rams, goats and buflalloes) or birds (cocks, first of all). Similar meaning is attached to particular material objects: race boats, sledges and two-wheeled carts (so-called arbas) and besides them: sticks, ropes, kerchieves and towels, belts, bows and arrows, all used in different types of competitions. The mediatory function of the above mentioned animals and requisites has been confirmed by their similar meaning in other rites of passage (apart from the competitions). All the object playing the mediatory roles are the symbols of changing they also transmit messages concerning the time of passage and of liminal situation. Some of the competitors' acts (e.g. jumps, archery, distribution of food) resemble some elements of the shaman mysteries. Probably they have similar meaning in symbolic communication. According to the author one of the most important ritual messages concerning changing and crossing symbolic boundaries is communicated by the acts of binding and knitting. In folklore, objects like ribbons, belts or ropes are the symbols of paths, links connecting different levels of the Universe. They are also used for temporary (ritual) isolation of particular human and animal figures. Horses running in the race at the New Year ceremony or used at funerals are girdled with belts around their trunks, ribbons are twined into their manes or their tails are tied up in knots, sometimes a race animal's head is bound around with a scarf, etc. All those customs have the same meaning. The state of transition, suspension, lack of equilibrium may be symbolized not by compe­ titions only, but also by the shape of the participants' costumes in two respects. For example in the costumes of wrestlers it is remarkable that the hemline of their jackets and trousers reach usually up to the places in the middle of the respective parts of their bodies: middle of the back, waist, hips, just above and under knees or at the elbow. Most of the costumes cover only half of the body. The author maintains that these details are of relevant meaning too, and enable us to understand the symbolism of competitions and their connection with liminal situations. The same connection may be additionally expressed by the spatial localization of the competitions, which are usually held on the outskirts of a village, at the foot of a mountain, near the house of a recently deceased one, a grave or a burial ground, on the river bank or in water, on a bridge or on a treshold of a building. Some material objects may be thrown down from the roof or tied to the framework of the hatch in the roof of the Mongolian yurta (being both the window and the chimney). Much attention in the study has been given to competitions accompanying wedding ceremonies. Nowadays they are mainly entertainment, sometimes the participants explain them, more or less consciously as the symbol of marriage. Yet some ethnographic data indicate that, as late as the turn of last centuries, by some Asiatic peoples (the Mongols, the Koriaks, China, the Kirghiz and Kazakhs) the result of competitions determined the mate selection. Here again we can see analogy of ritual competitions and the actions of the heroic characters of the Asiatic epic stories. We can often find there the motif of a "tournament" whose winner gains the right of marrying the chosen girl. Moreover the author does not ignore the similarity between the human cultural behaviour and the animal male realization for the access to females. �164 IWONA KABZIŃSK A-STAWARZ A good example of those competitions which are supposed to establish a new social order are the races connected with ceremonies of death anniversaries. By the Kirghiz the winner would break the "mourning flag" closing symbolically the period of mourning when the ghost of the dead one could threaten the living. Races were held also by the ceremonies of circum­ cision and another initiation ceremony - the first cutting of child's hair. The Turkish peoples of Central Asia used to organize races to celebrate the child's first steps. The ceremony was called "braking of hobble". The races occuring in all the above mentioned ritual contexts are explained by the author as the acts enabling the child's transition to the next age group. They were also the symbols of the transition - in the life of a particular child as well as in his or her group. In another chapter of the study the author deals with all those behaviours connected with the rites of passage which refer to the origins, returning to the source of life, the initial state of nature and suspension of the usual order. The examples are the following data: By some ethnic groups (e.g. the Kirghiz) the competitors appear naked, by some they wear animal skins, they shave their heads. Sometimes the competitors cover their heads and faces and are supposed to be unknown to their contestants. Remarkable are their peculiar movements (e.g. walking on their heels or turning over their left shoulder) some of them imitating the movements of animals or birds. The competitor's gesture of contact with the ground may take different forms: by the Mongols for example they used to strew each other with sand, to crush small clods of soil in their hands or to paw the ground with their feet in the manner of enraged bulls, etc. The author points out that all those behaviours resemble the respective motives of creation myths and explains them as belonging to the symbols of origin and the struggle being a precondition of every recreating of life. Other ritual acts symbolize the unity of human world and the universe and the state of the original completeness followed by later dual divisions. Let us take the rules dividing the competitors into groups representing the right and left wing (flank), age and sex groups, laymen and priests or territorial-social dichotomies (e.g. two clans living on the west and east side of the ritual hill owoo, the division between central and eastern regions of the country, parts of towns or villages opposed to each other). The cosmic symbolism, that of earth, sky, Sun, waters, four quarters of the world, five elements, is repeated in the colours of costumes or other elements for example the flags used in the races of "dragon boats" in China or the emblems on the competitors' jackets (Inner Mongolia) representing a tiger or so-called "motif of the ram's horns". The symbolic connection of competitions and crossing the boundary between life and death is often emphasized in the study. That meaning requires brutality of the competitors (as reported in many field records) fighting till the first blood, inflicting wounds and injuries on the contestants. They are meant to be precondition of the re-creation of life emerging out of death and destruction. They also symbolize chaos followed by order and harmony which are, nevertheless exposed to disruption by next changes in the cycle. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9be9284c412e7b69bf360a6d69d7a7b5.pdf 177ee794b650f7e234cf1f73772bc1f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1561 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1444 Title A name given to the resource Współzawodnictwo w sytuacjach granicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.109-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 I W O N A KABZIŃSKA-STAWARZ Instytut Archeologii i Etnologii I A E P A N , Warszawa WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH CZĘŚĆ I I I W ostatnim z cyklu artykułów, których przedmiotem jest rola i znaczenie współzawodnictw w kulturach ludów Azji chciałabym zwrócić uwagę na związki tego typu zachowań z ofiarą. Ponieważ wszystkie trzy części arty­ kułu tworzą spójną całość, nawiązuję tu wielokrotnie do opublikowanych wcześniej tekstów. Mam jednak nadzieję, że sięgnięcie do nich nie sprawi kłopotu osobom zainteresowanym poruszaną przeze mnie problematyką. O różnego typu powiązaniach między zawodami i ofiarą świadczy m.in. wspólny dla tych rodzajów zachowań kontekst czasowo-sytuacyjny oraz podobieństwo celów. Można o nich również mówić na podstawie informacji, z których wynika, iż sami uczestnicy zawodów (ludzie lub zwierzęta) pełnili rolę ofiary. Czasem w roli tej występowały również obiekty, o które walczyli zawodnicy (np. piłka). 1 JEDNOŚĆ C Z A S U I M I E J S C A Materiały zgromadzone przez badaczy ludów azjatyckich dowodzą, że współzawodnictwa - podobnie jak ofiara - stanowiły najczęściej zasadniczy element obrzędów cyklu rocznego (kalendarzowych i gospodarczych) oraz obrzędów rodzinnych. Występowały też niekiedy w innych sytuacjach zwią­ zanych z istotną, a nie mającą charakteru obrzędu przejścia, zmianą w życiu jednostek i grup społecznych (np. w związku z wyborem władcy, naczelnika rodu, po zwycięskiej walce z wrogiem i in.) jak też podczas chorób, zwłasz­ cza o charakterze epidemii. Kolejność, w jakiej zawody pojawiały się w ob­ rzędowym scenariuszu była różna. Przeważnie - jak wynika z dostępnych mi materiałów - ich organizację poprzedzała ceremonia ofiarna. U Kazachów np. „szczęśliwie zakończone wesele zamykało świętowanie, przyjęcia, wyścigi koni i różne gry". Także podczas pogrzebu, „kiedy już goście wysłuchali 1 Część I artykułu została opublikowana w t. 37 „Etnografii Polskiej", część I I zaś - w t. 38 (Kabzińska-Stawarz 1993, 1994). �по IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ modlitw za spokój duszy zmarłego, gdy przywołano jego cień i wyliczono zasługi - urządzano uczty, a następnie przystępowano do zawodów, wy­ ścigów koni, śpiewano i bawiono się" (Levšin 1832, s. 106, 115-116). W Chi­ nach np. turnieje łuczników odbywały się po złożeniu ofiary przodkom i po uczcie, podczas której krewni zmarłego spożywali produkty ofiarne (Wasiliew 1974, s. 88). Buriaci zaczynali tzw. tajłagany, tj. uroczystości związane z przełomowymi momentami cyklu rocznego i kalendarzowego, od modlitw i ofiar, a kończyli ucztą oraz wyścigami koni. Niektóre rody buriackie urządzały także podczas tajłaganów zawody łucznicze (Molodych, Kulakov 1896, s. 177). Na podobną kolejność zachowań wskazują informacje o je­ siennej ceremonii składania ofiar przeznaczonych dla Matki-Ziemi, podane przez A. Potaninę. Pisze ona m.in., że po złożeniu ofiar urządzano zapasy, wyścigi i współzawodnictwa łuczników (Potanina 1895, s. 10). Źródła his­ toryczne donoszą też o ofiarach dla Ziemi składanych latem przez średnio­ wiecznych Mongołów. W tym celu uczestnicy ceremonii pryskali dziewięciokrotnie kumysem w różnych kierunkach. Następnie spożywano duże ilości tego napoju, po czym urządzano wyścigi koni (szerzej na ten temat patrz: Serruys 1974). Jak wynika z przeprowadzonych przeze mnie badań tereno­ wych, jeszcze na początku X X w. na zakończenie dorocznej ceremoni zwanej owoo tachich (składanie ofiar na owoo, tj. kamienne usypiska uważane m.in. za miejsce pobytu duchów-gospodarzy określonego terytorium) Mongoło­ wie organizowali wyścigi koni, zapasy i zawody w strzelaniu z łuku. Wspom­ niana ceremonia, podobnie jak zawody, była częścią uroczystości związa­ nych z obchodami przełomowych momentów w cyklu rocznym; najczęściej świętowano w ten sposób nadejście lata lub czas jego przełomu. Mieszka­ jący w zachodniej części kraju Urianchajowie składali natomiast ofiary na owoo na początku wiosny i jesieni. Po ceremonii tej miały miejsce zawody (o współzawodnictwach związanych z owoo tachich i ich znaczeniu pisałam już szerzej w swoich pracach; Kabzińska-Stawarz 1987; 199la, s. 81-110). Zgromadzone przeze mnie materiały informują również, że na początku naszego stulecia Kazachowie z ajmaku kobdoskiego (zachodnia Mongolia) na przełomie zimy i wiosny oraz lata i jesieni składali bogu-Kurmanowi ofiarę z barana. Czynili to, by - zależnie od pory roku - „dobrze prze­ żyć zimę" lub „podziękować za dobrze przeżytą zimę i prosić o pomoc w dalszych dniach roku" . Po spożyciu mięsa zwierzęcia przeznaczonego na ofiarę organizowano jedno- lub dwudniowe wyścigi koni oraz zapasy, w których brali udział dwaj najlepsi zapaśnicy reprezentujący sąsiadu­ jące ze sobą obozowiska (aile). Początkowo zawodnicy walczyli siedząc na koniach, a gdy jeden z nich został ściągnięty na ziemię - drugi schodził z konia i podejmował walkę wręcz. Po zawodach następowała zwykle kilkudniowa uczta. 2 2 Mężczyzna, lat 80, somon Erdenebüren, ajmak kobdoski; materiały autorki, 1978, Archi­ wum Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii P A N (dalej: A Z E I A E PAN), nr 229. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 111 W oazie Beszkentskiej (południowy rejon Tadżykistanu) uroczystościom organizowanym w okresie dojrzewania winogron i dyń towarzyszyły „walki o kozła". Wrzucano wówczas do wody ciała zabitych kóz, o które następnie walczyli jeźdźcy konni (Karmyševa 1987, s. 235). Zawody były kulminacyj­ nym punktem uroczystości, a poprzedzało je złożenie ofiary zwierzęcej. Po zakończeniu zawodów rolnicy wchodzili do wody, by oczyścić ją łopatami z wodorostów i sitowia. Czynność tę nazywano „otwieraniem oczu źród­ łom". Moim zdaniem, określenie to wskazuje na symboliczne znaczenie wspomnianych zachowań, ich asocjację ze zmianą, początkiem nowego okresu w cyklu gospodarczym itp. Związek „walk o kozła" z otwarciem, początkiem, potwierdzają też m.in. przytoczone przez Karmyszewą materia­ ły, z których wynika, że Tadżycy zajmujący się rolnictwem przystępowali do prac polowych po obchodach Nowego Roku, kiedy to również rozgrywano tego typu współzawodnictwa (autorka powołuje się na wyniki badań M.P. Rachimowa i M.S. Andrejewa). Podkreśla ponadto, że poprzedzanie zabiegu czyszczenia źródeł przez organizację zawodów jest zwyczajem uni­ kalnym. Do rzadkości należało też urządzanie „walk o kozła" w wodzie (rzeki, źródła). Karmyszewą przytacza informację o zawodach, których świadkiem był L. Dupree. Zorganizowano je w 1965 r. w tadżyckiej wiosce Akkupruk (północny Afganistan) podczas dwudniowego święta zwanego dżaszn, obchodzonego w końcu sierpnia. Pierwszego dnia zawody odby­ wały się dwukrotnie: raz - na placu, drugi raz - w rzece. W drugim dniu ponownie organizowano walki w suchym miejscu (Dupree 1966, s. 20-23; Karmyševa 1987, s. 235). Uzbecy (semi-nomadzi) mieszkający w stepowej strefie basenu Zerawszanu i Kas2:ka-darii urządzali natomiast „walki o ko­ zła" w związku z budową zbiorników wodnych. Zbiorników tych nie napeł­ niano wodą, dopóki konie nie zostały przegnane po ich dnie. Zawody or­ ganizowano także podczas budowy dużych rezerwuarów wody. Miejscem walki było dno zbiornika (Karmyševa 1987, s. 235-236). Autorka przyta­ cza też wyniki badań A.A. Bobrinskiego, przeprowadzonych w Szugnanie, które wskazują na związek polo z obrzędami ofiarnymi, Otóż, jak podaje Bobrinskij, na początku prac polowych kobiety przygotowywały z ciasta figury w kształcie oczu, języka, uszu itp. Dawano je następnie do zjedzenia bykowi inicjującemu orkę, a potem grano w polo. Ceremoniom ofiarnym często towarzyszył taniec. W niektórych przy­ padkach można go uznać za swoisty zamiennik zawodów. Do takiego wniosku prowadzą np. informacje dotyczące obrzędów organizowanych przez indyjski lud Naga. Podobnie jak u wielu innych rolniczych ludów Indii, każdy etap cyklu rolniczego łączył się tu z ofiarą, mającą zapewnić dobre plony (bóstwa pól otrzymj^wały np. ofiarę z ziarna, mleka i masła, dla bogini Kali zaś przeznaczona była ofiara z koguta i koźląt) i tańcami, które „były wyzwaniem do walki" (Narody Južnoj Azii 1963, s. 495). Tak jak współzawodnictwa organizowane w sytuacjach granicznych, aby wy­ zwolić i pobudzić życiodajne siły Natury, taniec pełnił tu prawdopodobnie �112 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ również funkcje magiczne. Rytualne walki uważane są bowiem często za podstawowy warunek powszechnej płodności (szerzej o tej funkcji zawodów pisałam w I I części artykułu). Z materiałów zgromadzonych przez niektórych badaczy wynika, że za­ wody mogły czasem poprzedzać złożenie obrzędowej ofiary. U Czukczów np. - jak informuje M . Ja. Żornickaja, w odległej przeszłości zazwyczaj roz­ poczynano świętowanie od organizacji biegów. Zawodnicy biegali z kijem lub bez niego, a zawody odbywały się na brzegu morza. Organizowano ponadto biegi na długim dystansie z udziałem dwóch drużyn mężczyzn. Zawody były bardzo wyczerpujące. Wielu uczestników nie wytrzymywało ich fizycznie i wycofywało się z bieg;u. Zwyciężała ta drużyna, z której większa liczba osób dobiegła do mety (Żornickaja 1975, s. 34). Na podstawie innych źródeł można jednak wnioskować, iż wymieniona przez Żornicką zasada „otwierania święta biegami" nie przetrwała do 2 połowy X I X oraz początków wieku X X lub też nie była powszechna. O innej kolejności zawo­ dów informuje np. W.G. Bogoraz. Według niego bowiem, biegi i zapasy odbywały się zazwyczaj po wyścigu reniferów. Oddzielnie przy tym biegali mężczyźni, oddzielnie zaś młode kobiety i dziewczęta, a także - dorastający chłopcy (Bogoraz 1991, s. 198; brak tu jednak wzmianki czy współzawodni­ ctwa „otwierały" święto). Jeszcze inną informację znajdujemy w monografii pt. Istorija i kultura čukčej... Mowa jest tam o rozpoczynaniu „sportowej" części świątecznych uroczystości od podnoszenia ciężkich kamieni (Istorija i kultura... 1987, s. 212). Być może mamy tu do czynienia ze zjawiskiem odchodzenia od pierwotnych wzorów i tworzenia lokalnych wariantów za­ chowań w określonych sytuacjach obrzędowych? Ceremonia ofiarna mogła również oddzielać od siebie dwie różne formy współzawodnictw. Na przykład mongolscy lamowie z Ulaan gom (ajmak kobdoski, zachodnia część kraju) przed złożeniem ofiar z okazji święta zwanego tüg tüglene lub tügyn bajar, obchodzonego na początku 5 miesiąca, organizowali zawody będące sprawdzianem stopnia znajomości tekstów re­ ligijnych przez łamów młodszych rangą. Po złożeniu ofiar na specjalnych owoo (do których mieli dostęp wyłącznie duchowni wyższych stopni), u pod­ nóża gór, odbywały się zapasy . Czasem ofiarę składano w trakcie zawodów. Spektakularnym przykła­ dem jest tu chińskie święto określane w literaturze europejskiej najczęściej jako „święto łodzi-smoków" (the dragon boat festival). Zasadniczym ele­ mentem tej ceremonii były bowiem wyścigi łodzi o kształtach mitycznych smoków. Jak podaje G. Aijmer, dużym łodziom uczestniczącym w zawodach towarzyszyły małe łódki wypełnione żywnością. Spełniały one rolę ołtarza, na którym ofiarowywano jedzenie zmarłym przodkom (Aijmer 1964, s. 95). 3 3 Informacje tę podał mi mężczyzna, lat 68, somon Miangad, ajmak kobdoski; materiały autorki, 1978, A Z E I A E PAN, nr 270; klasztor Ulaan gom znajdował się w odległości ok. 36 km na północny-zachód od centrum somonu. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 113 Tradycja chińska łączy genezę wspomnianego święta ze śmiercią K'ü Yüana - poety, ministra w państwie Czou za czasów Huai Wanga (328-299 p.n.e.). Popadłszy w niełaskę miał on popełnić samobójstwo, rzucając się do rzeki M i lo (północno-zachodnia część prowincji Hunan) w 5 dniu 5 mie­ siąca. W trakcie święta łodzi-smoków Chińczycy wspominali poetę i kładli do wody ryż w bambusowych tubkach na ofiarę dla niego (Aijmer 1964, s. 97). Według Aijmera, to czy wspomniany poeta żył naprawdę, czy też jest postacią fikcyjną, nie ma w tym przypadku znaczenia. Ważne jest na­ tomiast, że Chińczycy łączą genezę wyścigów łodzi-smoków z jego śmiercią (tamże). Zdaniem W. Eberharda, historię o K'ü Yüanie powinno się łączyć ze składaniem ofiar z ryżu przeznaczonych dla ryżowych demonów. Nie ma ona natomiast związku ze świętem łodzi-smoków (Eberhard 1942, s. 422). Jak pisze Tum-Li-Ch'en ofiarę z ryżu składano początkowo Smo­ kom - władcom wód. Oczekiwano, że skłoni ona Smoki do walki w po­ wietrzu, a jej efektem będą tak pożądane w początku lata opady deszczu (Tum Li-Ch'en 1965, s. 43). Według Yang Si Ch'anga zaś, pierwotnie święto miało na celu właśnie upamiętnienie K'ü Yüana. Autor pisze również o ce­ remonii zwanej Chao hun - „przypomnienie hun". Organizowano ją po­ wszechnie w Chinach w okresie feudalnym, występowało jednak również w czasach bliższych współczesności. Hun jest desygnatem męskiego pier­ wiastka yang, zdolności intelektualnych i witalności. Chińczycy wierzyli, że kiedy człowiek choruje lub umiera hun opuszcza go i przenosi się do innych rejonów świata. Aby przywrócić hun wchodzono na dachy, wyma­ chiwano odzieżą należącą do chorego lub zmarłego i wydawano głośne okrzyki (za: Aijmer 1964, s. 101-102). Autor ten wyjaśnia, że termin chao hun dosłownie oznacza: „wspiąć się na dach domu, zwrócić twarz ku pół­ nocy i krzyczeć". Północ jest asocjowana z zasadą yin, tj. opozycyjnym wobec yang pierwiastkiem kobiecym, pasywnym, ze śmiercią. Jest więc oczy­ wiste, że powinno się szukać hun właśnie w tej stronie świata. Zdaniem Aijmera, poszukiwanie K'ü Yüana podczas święta łodzi-smoków miało przede wszystkim przywrócić hun poecie-ministrowi, który utopił się w rzece Mi lo. Autor zwraca uwagę, że wspomniana ceremonia odbywała się po przeniesieniu sadzonek ryżu z małych poletek na obficie nawadniane pola, gdzie miały rosnąć i dojrzewać. Formułuje też tezę, że zachowania inter­ pretowane jako poszukiwanie ciała K'ü Yüana i mające na celu przypom­ nienie jego postaci, służyły generalnie przywoływaniu hun wszystkich osób, które kiedykolwiek utonęły. Aijmer sądzi ponadto, że musiał istnieć jakiś symboliczny związek między imieniem poety i ryżem. Według niego, prze­ niesienie młodych sadzonek ryżu na pola zalane wodą można uznać za równoznaczne z ich utonięciem. W ten sposób ryż tracił hun. To właśnie hun ryżu poszukiwano w czasie święta łodzi-smoków, by przywrócić i od­ nowić siły witalne, powodujące wzrost zboża. Leżało to w interesie całej społeczności organizującej wspomnianą ceremonię. Trasa wyścigów łodzi-smoków prowadziła z północnego brzegu rzeki na południowy. Załogi 3 �114 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ łodzi, które osiągnęły zwycięsko północny brzeg wiosłowały następnie z ca­ łych sił, by jak najszybciej powrócić na brzeg przeciwległy i przywrócić hun ryżu do życia (asocjacja z południem, pierwiastkiem yang). Temu powrotowi starały się przeszkodzić biorące udział w zawodach załogi, reprezentujące „obce" lineaże, mieszkające na określonym terytorium (Aijmer 1964, s. 102-105). Podane tu przykłady świadczą o tym, że współzawodnictwa i ofiary często stanowiły część tego samego kontekstu czasowo-sytuacyjnego, gdzie występo­ wały bezpośrednio po sobie lub jednocześnie (przykładem są wyścigi łodzi-smoków). Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że nie każda ceremonia ofiarna była związana z organizaqa zawodów. Jak wynika np. z informacji podanych przez M.N. Changałowa, u Buriatów zawody nie towarzyszyły stałym ofiarom przeznaczanym dla gospodarza ognia lub ofiarom składanym okazjonalnie, np. w przypadku choroby członka rodziny albo innych nieszczęść (Changalov 1958, s. 351-354). Także autorzy monografii o Karakałpakach, którzy piszą o ofiarach, jakie poprzedzały przejście stad zwierząt na letnie pastwiska, nie podają, by w związku z tym organizowane były jakiekolwiek współzawodni­ ctwa (Étnografija karakalpakov 1980, s. 179; na ofiarę przeznaczano pożywie­ nie, kawałki materiału, a czasem także bydło). Również z moich badań wynika, że pasterze mongolscy nie urządzali zawodów, gdy składali doroczną ofiarę z pożywienia i ziół władcy wód lub gdy na początku każdego miesiąca ofiarowywali kości zwierząt i tłuszcz gospodarzowi ognia, „aby dzieci nie chorowały i aby wszystkim w domu było dobrze" . Nie udało mi się jednak wyjaśnić, z jakich powodów zawody, ani inne gry, nie występowały w takich sytuacjach. Moi informatorzy powoływali się najczęściej na tradycję, szukając w niej mniej lub bardziej świadomie sankcji dla zachowań będących częścią mongolskiego dziedzictwa kulturowego (sytuacje tego typu są dobrze znane badaczom terenowym). Z wypowiedzi pasterzy wynikało natomiast, że nie było np. specjalnych zakazów organizowania współzawodnictw podczas wspomnia­ nych tu ceremonii. Nie wydaje mi się, by zasadniczym kryterium był tu rodzaj kontekstu, a zwłaszcza to czy mamy do czynienia z obrzędem przejścia, czy też z innego rodzaju obrzędowością. Jak już bowiem wspomniałam, uroczyste zawody organizowano także w sytuacjach zmian, nie mających charakteru obrzędów przejścia. Podobnie jak w przypadku obrzędów, których elementami są rytualne ofiary i współzawodnictwa, można by mnożyć przykłady ceremonii ofiar­ nych, którym nie towarzyszyły zawody. Trzeba jednak zaznaczyć, że brak danych o współzawodnictwach, które byłyby częścią tego samego kontekstu, co ofiary nie zawsze musi oznaczać, Iż zachowania te nie miały miejsca w rzeczywistości. Moim zdaniem, w pełni wiarogodne dane uzyskalibyśmy dopiero wówczas, gdyby autorzy poszczególnych źródeł stwierdzali niezbi4 4 Mężczyzna, lat 55, somon Dalaandżargalan, ajmak wschodniogobijski; materiały autorki, 1980, A Z E I A E P A N , nr 255. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 115 cie, iż w czasie opisywanych przez nich ceremonii ofiarnych nie urządzano zawodów . Tymczasem wielu badaczy, także współczesnych, po prostu nie zwraca baczniejszej uwagi na współzawodnictwa występujące w obrzędo­ wym kontekście, pomijając je w opisach obrzędów i traktując tego rodzaju zachowania jak swoistą „część artystyczną", nie mającą - w przeciwieństwie do ofiar i innych czynności rytualnych - żadnego znaczenia dla realizacji celów obrzędu . Tak więc, jak już wspomniałam, brak informacji o zawo­ dach nie zawsze musi oznaczać, iż rzeczywiście nie występowały one podczas określonego obrzędu. O marginalnym traktowaniu współzawodnictw świad­ czą m.in. wyraźne dysproporcje między stopniem szczegółowości informacji dotyczących poszczególnych elementów obrzędów. W większości opisów i analiz tego typu zachowań współzawodnictwa zajmują z reguły najmniej miejsca. Często też badacze ograniczają się do lakonicznych wzmianek o za­ wodach występujących podczas określonego obrzędu, nie analizując ich znaczenia, celów itp. 5 r 6 7 Z A W O D Y J A K O SZCZEGÓLNA F O R M A O F I A R Y Jak już wspomniałam, niektóre informacje źródłowe świadczą o tym, że sami uczestnicy zawodów mogli wystąpić w roli ofiary. Jest też wielce prawdopodobne, że jednym z głównych celów organizacji zawodów był pierwotnie właśnie wybór ofiary, „kozła ofiarnego" Na tego typu związki wskazuje np. R. Caillois. Pisze on m.in. o zabawie w berka, w której „pod dziecinną naiwnością i bieganiną odkryto groźny zabieg wybierania ofiary odkupicielskiej; według pewnej hipotezy ofiara, dziś wyznaczana przez głośne i puste dźwięki «wyliczanki», dawniej przez los, mogła wyzwolić się od piętna dotykając osoby dościgniętej w biegu" (Caillois 1973, s. 366). W Korei natomiast „latawiec pełnił rolę kozła ofiarnego, wyzwalającego 5 Przykład tego typu informacji znajdujemy np. u Katanowa. Pisze on m.in. o niewystępo­ waniu zawodów podczas obrzędów pogrzebowych związanych ze śmiercią kobiety (Katanov 1932, s. 9; por. też np. Tatar 1976, s. 11). Do tej grupy badaczy można zaliczyć I.S. Wdowina. Pisze on m.in. o świętach ob­ chodzonych przez Alutorów (najliczniejsza grupa Koriaków), wyróżniając część rozrywkową, do której zalicza tańce, przedstawienia w maskach i współzawodnictwa oraz - część kultową, do której należy przede wszystkim składanie ofíar (Vdovin 1973, s. 84). Problem ten był już przeze mnie sygnalizowany; Kabzińska-Stawarz 199 lb; por. też np. uwagę A . M . Sagałajewa i L V . Oktjabrskiej, których zdaniem, nie ulega wątpliwości, iż badacze nie doceniają roli gier (do których należą także współzawodnictwa sportowe, igrzyska - przyp. I. K-S) w tradycyjnym widzeniu świata, traktując je najczęściej jak sposób zachowania typowy dla dziecka, swoisty trening mający przygotować młodego człowieka do późniejszej pracy itp. Zdaniem tych autorów, „archaiczne społeczeństwo znało z pewnością i ten aspekt gry, nie wyklucza to jednak możliwości ich szerszego wyjaśniania" (Sagalaev, Oktjabťskaja 1990, s. 121; uwagi te dotyczą ludów sajano-ałtajskich, jestem jednak przekonana, że można je uogólnić na inne ludy Azji). 6 7 �116 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ grzeszną wspólnotę od zła" (tamże). Autor nie wymienia, niestety, źródeł, z których zaczerpnął podane przykłady. Wiadomo też пр., że walki gla­ diatorów występowały początkowo w kontekście obrzędów pogrzebowych (elementem tych obrzędów były też krwawe ofiary). Jak pisze M . Grant, uroczystości te organizowano dla zaspokojenia żądzy krwi zmarłych i „uno­ sił się nad nimi duch ofiary religijnej" (Grant 1980, s. 79). Nasuwa się tu pytanie, czy organizatorzy i uczestnicy zawodów zawsze zdawali się na los, czy też, być może, wierzyli, że to sami bogowie, duchy itp. moce dokonują wyboru ofiary... O bezpośrednich związkach między zawodami i ofiarą można mówić także na przykładzie tekstów wedyjskich, które informują o ofierze zwanej „zaprzę­ żonym koniem". Przeznaczano ją dla Słońca, a ofiarą stawał się koń, który znajdował się z prawej strony w zaprzęgu - zwycięzcy wyścigu rydwanów. Konia przywiązywano do słupa, co według W.W. Iwanowa, symbolizowało ustanowienie więzi między światem ludzi i bogów. Z czasem natomiast stawianie słupa zaczęto utożsamiać z symbolicznym aktem stwarzania świata (Ivanov 1989, s. 48-58). Informacje podane przez M.J. Stutley'a pozwalają natomiast zrozumieć inny, nie mniej ważny, aspekt znaczenia samych wyści­ gów. Były one bowiem bodźcem dla życiodajnych sił Natury, zapewniały jej re-kreację, pobudzały energię. Autor przywołuje ponadto wyniki badań J.C. Heestermana, zdaniem którego podobne znaczenie miała np. sama jazda na rydwanie wokół placu, tj. zachowanie, które nie przybierało formy wyścigu. Symbolizowało ono „wędrówkę" Słońca po Niebie (Stutley 1977, s. 319). O ofiarach z koni przeznaczonych dla bóstwa solarnego wspomina też np. Herodot (1959, ks. I , s. 215). Informacja dotyczy Masagetów, którzy - jak wyjaśnia wspomniany autor - wierzyli, że „najszybszemu z bogów podoba się najszybsze ze zwierząt". W tekstach hetyckich jest natomiast mowa o zawodach, jakie toczyli „ludzie Hatty" (Hetyci), posługujący się bronią z brązu, z „ludźmi Masa", których broń stanowiła trzcina. Zwycię­ stwo zawsze należało do Hetytów. Zawody odbywały się jesienią, a za­ wodnicy walczyli przed posągiem boga burzy. Po zakończeniu pojedynku składano bóstwu jeńca w ofierze (Ardzinba 1982, s. 80-81). Zdaniem tego badacza, można mówić o analogii między hetyckim zwyczajem ofiarowy­ wania jeńca bóstwu, a starohinduskim rytuałem składania ofiar z konia, w którym zwierzę zastąpiło człowieka . 8 8 O rytuale tym szerzej pisze Stutley (1977, s. 24-26). Według J.C. Heestermana natomiast, człowiek nie był pierwszą ofiarą, a zwierzę - jej późniejszym substytutem. Ofiary z człowieka i ze zwierząt egzystowały bowiem obok siebie (za: Stutley 1977, s. 239). Zwyczaj składania koni w ofierze potwierdzony został dla wielu ludów Azji. Wspomnę tu пр., że Kidanie składali ofiary z białego konia (oraz z czarnej krowy) przed każdą wojną, a także wiosną i jesienią (Men-gu-ju mu-tzi 1985, s. 267). Koń jako zwierzę ofiarne występował też u Mongołów w X - X I I I w. Jego mięso zjadano za spokój duszy zmarłego, a skórę i głowę zawieszano na słupie stojącym koło miejsca pochówku (Boyle 1965; Viktorova 1980, s. 28-29; szerzej o ofia­ rach z koni patrz też пр.: Nesterov 1990, s. 91, 111-116; Tryjarski 1991, s. 199-205 i in.). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 117 Na podstawie niektórych danych można wywnioskować, że ofiara miała charakter symboliczny. Wspomnę tu m.in. o zwyczaju, polegającym na zwią­ zywaniu włosów grzyw i ogonów koniom uczestniczącym w wyścigu (zabie­ gowi temu poddawano najczęściej ogiery). Zwyczaj ten występował np. u Mongołów, Buriatów, Tuwińców i in. Jak wiadomo, wiązanie włosów w sytuacjach obrzędowych służy m.in. powstrzymaniu energii witalnej, płod­ ności, zwierzęcia lub człowieka (o symbolicznym związku włosów z płodnoś­ cią i seksualnością patrz пр.: Leach 1967, s. 77-108; Nekljudov 1977, s. 212-217). Czynność tę można więc, jak sądzę, interpretować jako sym­ boliczne uśmiercenie określonych osób lub zwierząt. Z drugiej strony wiado­ mo też, że włosie końskie składano w ofierze, zastępując w ten sposób samo zwierzę (por. пр.: Michajlov 1980, s. 164 i in.) . Tak więc, jak przypuszczam, związanie włosów koniom uczestniczącym w wyścigach, organizowanych w sytuacjach przełomowych dla poszczególnych ludów, mogło być formą symbolicznego uśmiercania zwierząt i substytutem ofiary. Był to zarazem sposób przekazania komunikatu o sytuacji granicznej. W I części artykułu wspomniałam, że niektórzy badacze wskazują na związek składania ofiar z koni ze zwyczajem objeżdżania miejsca pochówku podczas obrzędu pogrzebowego (na ten temat patrz пр.: Roux 1963, s. 159-160, 166; Tryjarski 1991, s. 200-201, 208-209, 233). Był on prak­ tykowany u dawnych Turków, a także np. w starożytnych Chinach. Mogiły objeżdżano wielokrotnie, aż do zamęczenia koni. Ślady tego typu zachowań zostały potwierdzone przez badaczy np. dla Kirgizów, Jakutów, Chewsurów, Tuwińców z przełomu X I X i X X w. Brak jednak wyjaśnień, czy objeż­ dżanie miejsca pochówku miało np. znaczenie ofiarne. O związkach między oprowadzaniem koni po okręgu, tj. ,,po drodze bogów", a składaniem ofiary ze zwierzęcia mowa jest też we wspomnianym już hymnie Rigwedy (1989, I , 162, s. 196). Jak podaje M . Tatar (1976, s. 14), Bajaci z Mongolii składali najszybsze konie w ofierze dla rzek, wierząc że wody rzeczne będą szybko płynęły. Autorka nie wyjaśnia jednak, czy ofiarę wyłaniano w trakcie zawodów. W literaturze etnograficznej znajdujemy natomiast cenne informacje świadczące o istnieniu bezpośrednich związków między współzawodnictwami i ofiarą ze zwierząt innych niż konie. Spektakularnym przykładem są walki bawołów, organizowane przez Miao podczas święta zbiorów (9-10 miesiąc według kalendarza księżycowego). Jak pisze R.F. Its, zwierzę, które zwyciężyło w zawodach zabierano z pola, a po 10-11 dniach zabijano i składano w ofierze przodkom (Its 1960, s. 102). Ofiarne znaczenie miały też np. rytualne walki kogutów, popularne u wielu ludów Azji. W roli ofiary występował także w obrzędach sam kogut, któremu przypisywano symboliczno-magiczne związki z płodnością, światłem, Słońcem itp. Według 9 9 Na terenie Indonezji пр., obcięcie włosów zastępowało ofiary z ludzi; patrz: Revunenkova 1985). �118 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ P.E.P. Deraniyagali, walki kogutów znane były już ok. pierwszego tysiąc­ lecia p.n.e. Ich ojczyzną są Indie, a sceny walk z udziałem tych ptaków widnieją m.in. na monetach z 305 r. p.n.e. Występowanie walk kogutów potwierdzono też np. na Sri Lance dla ok. 321 r. p.n.e. Autor przytacza liczne źródła cejlońskie, hinduskie i holenderskie, w których jest mowa o krwawych walkach kogutów, przygotowaniu ptaków do zawodów itp. W jego pracy brak natomiast np. informacji o symbolicznym znaczeniu tego typu współzawodnictw (Deraniyagala 1959, s. 32-37). Jak podaje J. Gajek, powołując się przede wszystkim na literaturę niemiecką z przełomu X I X i X X w., nie można wykluczyć, że walki kogutów są reliktem dawnych uczt pogrzebowych połączonych z igrzyskami. Zdaniem tego badacza, oj­ czyzną zawodów jest Indonezja (informacja ta jest więc różna od tej, jaką podaje Deraniyagala; Gajek 1934, s. 155). Istniał też prawdopodobnie zwy­ czaj zabijania niewolników na grobie osób zajmujących ważne miejsce w hierarchii społecznej. Z czasem w akcie ofiarnym człowieka zastąpiło zwierzę, w końcu zaś - ofiarę ze zwierzęcia zamieniono na walki kogutów (tamże, s. 27). Autor informuje, że kogut był popularnym ptakiem ofiarnym w Chinach, Indiach i Japonii, gdzie też powszechnie organizowano walki tych ptaków. Można dodać, że u wielu ludów zawody tego typu były także ulubioną rozrywką występującą poza ramami świąt. Urządzano je m.in. na bazarach (patrz пр.: Gajek 1934, s. 27; Mazaheri 1972, s. 133). W swojej pracy koncentruję się jednak przede wszystkim na związkach współzawodnictw z obrzędami, próbując wyjaśnić ich rolę i znaczenie w tego rodzaju kontekście. Wspomniany tu J. Gajek pisze także o walkach kogutów organizowa­ nych na Sumatrze podczas ceremonii obrzezania (tamże, s. 30). Jeśli przyj­ miemy generalnie, że obrzezanie jest formą ofiary składanej bogom płod­ ności to wówczas moglibyśmy mówić m.in. o podobieństwie czy wręcz tożsamości funkcji wspomnianego obr2;ędu i rytualnych walk kogutów. Wcześniej wspomniałam już o zwyczaju karmienia byka, który orał zie­ mię w pierwszym dniu prac polowych, ulepionymi z ciasta figurkami o kształtach poszczególnych części ludzkiego ciała. Zdaniem Karmyszewej, zwyczaj ten wywodzi się z krwawych ofiar ludzkich; ciała ofiar krojono na kawałeczki i rozrzucano, by zapłodnić Ziemię (por. też informacje o ma­ gicznych funkcjach pożywienia rozrzucanego przez zwycięzców zawodów 10 1 0 Taką interpretację obrzezania, występującego np. u ludów semickich, podaje A. Maza­ heri (1972, s. 34). Autor wyjaśnia, że chrześcijanie potępili ów semicki zwyczaj, wprowadzając chrzest. Islam natomiast - w przekonaniu, że kroczy śladami „proroka" Abrahama, zachował obrzezanie dla obu płci. W średniowieczu, np. w Syrii i Mezopotamii, rytuałowi temu pod­ dawano dziewczęta i chłopców, Persja natomiast i inne kraje przyjęły go wyłącznie dla chłop­ ców (tamże, s. 34; por. też uwagi Leacha dotyczące obrzezania Izaaka przez Abrahama jako dowodu akceptacji umowy, dzięki której Bóg miał zapewnić Abrahamowi niezliczone potom­ stwo. Warunkiem było jednak posłuszeństwo wobec woli Boga i zgoda na złożenie Izaaka w ofierze; Leach, Greimas 1989, s. 83). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 119 lub konsumowanego przez uczestników obrzędów po ich zakończeniu, 0 których piszę w dalszej części tego tekstu). Wielu badaczy podaje natomiast informacje o celowym uśmiercaniu lub okaleczaniu uczestników współzawodnictw (zarówno ludzi, jak i zwierząt). Dla przykładu podam, że w południowych prowincjach Chin podczas wyścigów łodzi-smoków kapitan zabijał wybrane osoby, a następnie wieszał ich głowy. Zdarzały się także częste przypadki utonięć i śmierci w czasie walki pomiędzy załogami łodzi, kiedy to obrzucano przeciwnika kamieniami (Eberhard 1942, s. 422). Jak już pisałam w I części artykułu, w średniowiecznej Ferganie widzowie rzucali kamieniami i cegłami w uczestników walki, zawody zaś kończono, gdy jeden z nich padł martwy (Tolstov 1948, s. 282-285). Także mieszkańcy niektórych wiosek koreańskich w 16 dniu 1 miesiąca roku stawali na przeciwległych brzegach strumieni i obrzucali się kamieniami dopóki któraś z osób biorących udział w zawodach nie upadła na ziemię (Nikitina 1982, s. 80-81). Śmiercią jednego lub obydwu zawodników kończyły się też np. pojedynki na kopie, organizowane przez Kirgizów podczas obrzędów wypominkowych (Dzumagulov 1959, s. 89). Jak wynika z badań G.N. Simakowa, jeszcze w połowie XIX w. Kirgizi - podczas tego rodzaju pojedynków z udzia­ łem jeźdźców konnych - używali broni bojowej zakończonej ostrym, metalo­ wym grotem. Reguły zawodów zezwalały na zabicie przeciwnika. Jeśli jednak nastąpiło to w sposób niezgodny z przepisami, zabójca musiał ponieść karę. Wynosiła ona 100 lub więcej koni, najczęściej jednak była o wiele mniejsza 1 stanowiło ją np. 9 sztuk bydła oraz wielbłądów. Zdarzało się też, że odstępowano od jej ściągania. Zdaniem Simakowa, tak niewielkie kary oraz przypadki ich nieegzekwowania można wytłumaczyć tym, że aż do początku X X w. Kirgizi nie uważali pojedynków na kopie za zawody sportowe. Był to rodzaj walki wojennej, która - z natury rzeczy - dopuszcza śmierć uczestniczą­ cych w niej osób (Simakov 1984, s. 56). Moim zdaniem, we wszystkich wspomnianych tu przypadkach można hipotetycznie założyć, że śmierć zawod­ ników uczestniczących w rytualnych walkach lub ich okaleczenie miało znaczenie ofiarne, było substytutem ofiary. Celem tych działań - podobnie jak w przypadku ceremonii ofiarnych, nie mających formy współzawodnictwa, byłaby odnowa życia, przejście do nowego etapu istnienia poprzez śmierć, uspokojenie (obłaskawienie) duchów i in. Wiadomo również, że rytualne uśmiercanie jest powszechnie interpretowane jako „operator zmiany" (patrz пр.: Wasilewski 1989, s. 273). O związkach zawodów z ofiarą można też wnioskować pośrednio (wnio­ ski te mają również charakter hipotez). Podstawą do takiej dedukcji jest np. informacja o zwyczaju polegającym na obdarowywaniu najlepszego za­ paśnika skórą owcy ofiarnej. Tę formę nagradzania zwycięzcy spotykamy np. u Buriatów (Daševa 1984, s. 141). Autorka podaje, że zwierzę prze­ znaczano na ofiarę dla ducha-gospodarza dawnych i nowych siedzib buriackich. Do wniosku o prawdopodobnych związkach zawodów z ofiarą pro­ wadzi też, moim zdaniem, wzmianka zamieszczona przez P.J. Piaseckiego. �120 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wspomina on o popularnych w Chinach walkach świerszczy, informując zarazem, że świerszcze trzymano w szklanych wazach, które stały na stole razem z miseczkami ofiarnymi (Piaseckij 1880, s. 197). Być może z ceremonii ofiarnej wywodzi się również zwyczaj smarowania ciał oliwą przez zapaśników, występujący np. u ludów tureckich (pisze o nim m.in. Tatarzyńska 1975, s. 75-77). Nasuwa się tu także przypuszczenie, że wspomniane zachowanie było symbolicznym zamiennikiem ludzkiej ofiary (por. informacje o ofiarnym znaczeniu oliwy, którą uważano m.in. za po­ karm bóstw; Eliade 1988, s. 123, 130). Symbolicznym zamiennikiem ofiary mogła być także - jak sądzę - demonstracja określonych obiektów, „poka­ zywanie" ich bogom, duchom opiekuńczym i in. U Czukczów пр., podczas święta składania ofiar morzu, przypadającego na koniec lata lub początek jesieni, najlepszy myśliwy w rodzinie stawał na brzegu morza w towarzystwie kobiety i „pokazywał" mu swoją broń, prosząc o bezpieczne łowy. Kobieta natomiast składała morzu w ofierze żywność (Narody Sibiři 1956, s. 919). U Mongołów zaś - jak wynika z moich badań - jednym z celów organizacji owoo tachich była chęć demonstracji bogactwa pasterzy: szybkonogich koni, doskonałej broni i celnych łuczników oraz silnych zapaśników. W tym samym celu urządzano zawody. Także z informacji podanych przez W.W. Rockhilla wynika, że u ludu Horba (Tybet) organizowano wyścigi, aby „pokazać swe konie i siebie w najlepszej odzieży, by pościgać się we dwoje lub troje nie dla zdobycia pieniężnej nagrody" (Rockhill 1891, s. 161). Jak podaje Simakow, przed zabiciem kozła, o którego ciało walczyli uczestnicy zawodów, a także przed przystąpieniem do walki, Kirgizi czytali modlitwę bata - błogosławieństwo z pierwszej sury (rozdziału) Koranu. Modlitwę tę czytano także przed pojedynkiem na piki oraz wyścigami koni, co - zdaniem Simakowa - wskazuje na wyjątkowe znaczenie tych zawodów. Wierzono też, że duchy przodków pomagają zwycięzcom. Autor twierdzi również, że czytanie modlitwy przed zabiciem kozła pozwala przyrównać uśmiercenie zwierzęcia do ofiary. Czytanie bata przed walką wskazuje nato­ miast na to, że współzawodnictwa były zachowaniem miłym bogu i miały ważne znaczenie rytualne (Simakov 1984, s. 145-146). Według mnie, także czytanie modlitwy przed walką nie wyklucza związku współzawodnictw z ofiarą. Simakow podaje ponadto, że urządzanie zawodów, w czasie których rozrywano tuszę kozła miało wpływać na pomyślność ich uczestników. Mogła się jej też spodziewać osoba, która podarowała kozła organizatorom zawodów (byli to najczęściej młodzi mężczyźni). Dar ten uważano za formę podzięko­ wania najwyższym siłom za okazaną przez nie przychylność (np. w związku z narodzinami dziecka), albo za ofiarę błagalną w przypadku nieszczęścia, choroby itp. (Simakov 1984, s. 147-148). Niezależnie od podanej tu informaqi, o związku „walk o kozła" z ofiarą można też - moim zdaniem - hipotetycznie wnioskować na podstawie wzmianek o niektórych zachowaniach poprze­ dzających organizaqe zawodów. Wymieniłabym tu przede wszystkim wyrzuca­ nie ciała zwierzęcia w powietrze oraz odcinanie mu głowy i dolnych części nóg. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 121 Przypuszczalnie też uczestnicy zawodów nosili ślady krwi zwierzęcej na ciele i ubraniach. Wiadomo także, że zdarzały się przypadki zranienia, a nawet śmierci, zawodników i koni. Można to oczywiście uznać za natu­ ralny efekt walki. Niewykluczone jednak, że - podobnie jak w przypadku wielu innych zachowań, o których była już mowa - chodziło tu o demon­ strację krwi, co z kolei miało związek z jej funkcją magiczno-symboliczną i było substytutem ofiary. Istotny wydaje mi się również fakt organizacji „walk o kozła" m.in. w kontekście uroczystości, których zasadniczym celem było złożenie ofiary ze zwierząt. Przykładem takiej uroczystości jest święto zwane Kurban (Qurbari) bajram. I w tym przypadku mięso zwierząt ofiarnych dzielono między uczestników ceremonii (Narody Srednej Azii i Kazachstana 1958, s. 627). Zawody organizowano także w innych sytuacjach obrzędowych: podczas wesela, z okazji narodzin syna lub córki (u rodziców, którzy dotychczas nie mieli dzieci), podczas ceremonii upamiętniającej pierwsze kroki dziecka, w związku z obchodzami muzułmańskich świąt zwanych orozo (uraz) ajt i Kurman (Qurban) ajt i in. U południowych Kirgizów walka o kozła była również elementem uroczystości wypominkowych (na północy uważano to natomiast za działanie lekkomyślne (Simakov 1984, s. 86; autor nie wyjaśnia jednak przyczyn takiej oceny). Znakomite, moim zdaniem, materiały wskazujące na ofiarne znaczenie zawodów przytacza Karmyszewa. Informacje te dotyczą gry w piłkę. Podczas badań, jakie autorka ta przeprowadziła w 1983 r. na terenie kotliny Fergańskiej, jeden z mieszkańców wioski Socha poinformował ją, że w latach czter­ dziestych naszego stulecia dorośli wyrażali niezadowolenie, gdy dzieci grały w piłkę (wyrywając ją sobie albo uderzając kijem). Wierzyli bowiem, że dzieci grają ludzką głową. Podobne informacje badaczka zanotowała w dorzeczu dolnego biegu Szirabad-darii, gdzie niektórzy starcy (również w latach czter­ dziestych) niechętnie patrzyli na grę w piłkę. Miało to związek z legendą, która głosiła, że niewierni wzięli do niewoli przyjaciela Alego (wierząc, że to sam Ali) i zabili go, a następnie walczyli o jego głowę, kopiąc ją nogami jak football. Zdaniem Karmyszewej, korzenie tych wierzeń, a także zawodów, tkwią w rytu­ ałach związanych z kultem umierającego i odradzającego się bóstwa roślinnoś­ ci, przyrody, i - co za tym idzie -- z rozpowszechnionym w Azji Centralnej kultem Słońca . Badaczka nie łączy natomiast wspomnianych wierzeń z ofiar­ ną funkcją gry w piłkę, mimo że - jak się wydaje - cytowane przez nią materiały wyraźnie wskazują na tego typu związki (Karmyševa 1987, s. 240). O związkach między grą w piłkę a ofiarą można mówić także na pod­ stawie materiałów dotyczących innych rejonów Azji, np. Japonii. Otóż, jak podają H. Bauer i S. Carlquist, podczas święta tamaseseri, które odbywało się 3 stycznia w prefekturze Fukuoka, mnich w ceremonialnym stroju ciskał 11 1 1 Por. też informacje o grze w piłce jako symbolicznej walce dwóch fratrii o glob słoneczny w przełomowych momentach roku podane przez R. Caillois (1973, s. 366). �122 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ drewnianą kulę do morza, po czym dwie drużyny złożone z osób w młodym wieku walczyły o nią. Zwycięzca ofiarowywał piłkę bóstwu, którego posąg znajdował się w świątyni Hakozaki (Bauer, Carlquist 1964, s. 116). W tym przypadku można mówić również o związku między ofiarą i współzawodnictwami na podstawie tożsamości obiektu, który występował w tym samym kontekście zarówno podczas ceremonii ofiarnej, jak i zawodów. Innym świadectwem takiej tożsamości są ofiary i współzawodnictwa, w których zostaje użyta określona kość zwierzęca. Szereg przykładów wskazu­ jących na tego typu związki przytacza W.W. Szachanowa (dotyczą one przede wszystkim ludów mongolskich i tureckich). Badaczka informuje m.in. o wyści­ gach z baranim mostkiem, organizowanych przez Mongołów i Kazachów podczas wesela. Taką samą kość składano w ofierze ogniowi. Na ofiarę przeznaczano też np. głowę i inne waloryzowane dodatnio kości zwierząt domowych. U Kirgizów, Kazachów, Ałtajczyków, Buriatów i in. popularne były zawody, podczas których znajdujący się w jurcie mężczyzna wyrzucał przez otwór dymnikowy kości (kręgi szyjne, golenie lub żebra) zabitego na ucztę barana. Osoby znajdujące się na zewnątrz jurty starały się złapać wyrzuconą kość. Pożądane było zwycięstwo mężczyzny należącego do rodu pana młodego. Uważano je bowiem za dobry znak. U Kirgizów np. pan młody wyrzucał przez dymnik kręgi szyjne barana zawinięte w biały materiał; czynił to, „by dym wychodził bez przeszkód, jak bez przeszkód wyleciała ta kość". Na zakończenie owego rytuału dzielono mięso znajdujące się na kości między uczestników zawodów (Šachanova 1989, s. 183). Jak już zaznaczyłam, podobne zachowania polegające na dzieleniu mięsa pomiędzy uczestników obrzędu są także charakterystyczne dla ceremonii ofiarnych. Buriaci podczas obrzędu poświęcenia nowej jurty wyrzucali przez dymnik kawałki gotowanego mięsa. Jeden ze starców obchodził w tym czasie jurtę i dotykał górnej części jej ścian zwierzęcą kością biodrową, śpiewając h j T n n y , by przywołać szczęście i zapew­ nić je młodym, po czym zatykał kość przy drzwiach (tamże, s. 176-188). Wspomniane tu zwyczaje są - zdaniem Szachanowej - związane z ob­ rzędami poświęcania i składania zwierząt domowych w ofierze (tamże, s. 183). Badaczka nie wyjaśnia jednak szczegółowo, na czym polega ów związek między ofiarą a zawodami, w których używano kości zwierząt ofiarnych (czy ma on charakter strukturalny, czy też można mówić np. o związkach o charakterze ewolucyjnym). Podaje natomiast ważne, moim zdaniem, dla wyjaśnienia znaczenia zawodów informacje, iż mostek i głowa zwierzęcia uważane były za siedlisko sił witalnych . Mostek występował też 12 1 2 Patrz też np. informacje K . Chabros o znaczeniu spalania ofiarnych części zwierząt, dzięki któremu zostają one odesłane do źródeł energii. Zostaje jednocześnie przywrócona generalna równowaga energetyczna (Chabros 1992, s. 54). Wiadomo również пр., że w staro­ żytnych Indiach głowa końska uważana była za reprezentację wiedzy, mocy sakralnej i energii duchowej (Stutley 1977, s. 24). Współcześni Mongołowie natomiast - jak wynika z moich badań - asocjują głowę końską z zamożnością. Wierzą oni пр., że człowiek, który znajdzie starą końską czaszkę stanie się bogaczem. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 123 jako symbol mężczyzny, pana młodego (tamże, s. 182). Można więc, jak sądzę, hipotetycznie założyć, że celem wyścigów z mostkiem, a także zawo­ dów, w których zadanie uczestnika polegało na złapaniu baraniej głowy wyrzucanej przez okienno-dymnikowy otwór jurty, było pobudzenie, uaktywnienie, owych życiodajnych sił oraz przekazywanie ich członkom określonej społeczności. Znaczenie symboliczno-magiczne mogły mieć też zawody, których uczestnicy posługiwali się innymi kośćmi zwierząt (kręgi szyjne, golenie, żebra). Każda kość zwierzęca ma bowiem najczęściej okre­ ślone znaczenie i symbolikę . 13 ZWYCIĘZCA ZAWODÓW - M E D I A T O R E M . S Y M B O L I C Z N O - M A G I C Z N E Z N A C Z E N I E POŻYWIENIA Na szczególny rodzaj zależności między współzawodnictwami i ofiarą wskazuje informacja podana przez S.G. Leskową. Wynika z niej bowiem, że w starożytnych Chinach do składania ofiar dopuszczani byli tylko najlepsi łucznicy. Ofiary przeznaczano m.in. dla bóstwa opiekującego się końmi, prosząc je o ochronę rydwanów i pomnożenie tabunów koni. Sprawdzian umiejętności strzeleckich (oraz - powożenia rydwanami) odbywał się pod­ czas polowań o znaczeniu sakralnym. Upolowane zwierzęta (jelenie, łanie i in.) składano następnie w ofierze bóstwom (Lesková 1974, s. 15-16). Jak widać, rywalizacja między łucznikami była w tym przypadku sposobem wyłonienia osób, którym przyznawano prawo złożenia ofiary. Osoby te reprezentowały określoną społeczność, pełniąc zarazem rolę mediatora mię­ dzy nią, a adresatem, dla którego przeznaczona była ofiara. W Mongolii np. łuki i strzały, uważane tu za esencję mądrości i broń służącą do walki ze złymi duchami, były składane w ofierze na owoo (Bawden 1958, s. 37). Podczas swoich badań na terenie Mongolii natomiast nie znalazłam dowodów, które świadczyłyby o tym, by najlepsi łucznicy mieli przywilej składania ofiar, jak to miało miejsce w Chinach. Zgromadzone przeze mnie informacja wskazywały, że strzelanie z łuku w sytuacjach obrzę­ dowych było tu przede wszystkim elementem magii, służyło walce ze ziem, a w konsekwencji - rozwojowi Natury, zapewnieniu ludziom dostatku, szczęścia (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 1991 a, s. 102-110). Na pewne podobieństwo do zwyczaju, o którym pisze Leskowa, a ściślej - na związek między zwycięstwem w zawodach a składaniem ofiar, wskazują - jak sądzę - pewne zachowania zapaśników mongolskich. Jak już wspom­ niałam w I I części artykułu, Mongołowie nagradzali najlepszych zapaśników garściami suszonego sera. Zawodnik zjadał nieco pożywienia, pozostałą część pokarmu zaś rozrzucał w różnych kierunkach. W ten sposób, jak 1 3 Por. też informacje o znaczeniu gier w astragale i inne kości zwierzęce w kulturze mongolskiej (Kabzińska-Stawarz 1991). �124 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wynikało z wyjaśnień moich informatorów, dzielił się on swym zwycięstwem z Naturą i widzami. Ofiarowywał zara2:em jedzenie Naturze wierząc, że odda mu ona część swoich sił. Zachowanie to miało również uchronić zawodnika oraz widzów od nieszczęść w przyszłości i zagwarantować im obfitość żywności. Wspomniany tu zwyczaj praktykowany był jeszcze w pierwszej połowie naszego wieku. Przypomina on w jakimś stopniu znane z wielu kultur ceremonie karmienia bóstw, duchów itp. personifikacji Natury, towa­ rzyszące np. obrzędom ofiarnym. O wymianie artykułów spożywczych pomiędzy zwycięzcą zawodów i innymi osobami oraz Naturą czytamy również w źródłach dotyczących Buriatów. Jak podaje M.N. Changałow, najlepszy z zapaśników buriackich otrzymywał czarkę alkoholu od członków swego rodu, a następnie dzielił się tym napojem z duchami opiekuńczymi, pryskając nim w różne strony w ofiarnym geście. Z kolei zawodnik częstował alkoholem jednego ze starców, należącego do tego samego rodu. Podobnie na zakończenie ^wyścigów właściciel najszybszego konia kropił kumysem głowę i kark zwierzęcia, po czym wypijał nieco płynu z naczynia i oddawał je starcowi (Changalov 1958, s. 279, 520). Interesujący przykład podziału pożywienia między uczestnikami zawodów spotykamy u Kirgizów. Jak pisze G.N. Simakow, po zawodach zwanych „rozrywaniem kozła" mięso zwierzęcia gotowano (niezależnie od tego, jak bardzo było ono brudne i poszarpane), a następnie częstowano nim wszystkich obecnych. Kirgizi wierzyli, że im liczniejszy będzie udział, poszczególnych osób w spożywaniu mięsa koziego, tym większej można się będzie spodziewać pomyślności dla wszystkich. Jeśli podczas walki tusza kozła została rozerwana na kawałki, to wówczas każdy z zawodników zabierał zdobytą przez siebie część i zawoził do swego ailu. Tam musiał ugotować ją, a następnie ugościć mieszkańców ailu oraz najbliższych sąsiadów. Ponadto, mężczyzna, który zabił kozła przed zawodami zabierał do swej jurty głowę zwierzęcia i dolne części jego nóg, a następnie gotował je i dzielił się mięsem z bliskimi (Simakov 1984, s. 147). Zdaniem Simakowa, wspomniane zachowania mogą być przeżytkiem ceremo­ nii, której częścią było spożywanie mięsa zwierzęcia totemowego. Jest również możliwe, że „wywodzą się one z innego obrzędu religijno-magicznego (tamże). Moim zdaniem natomiast, dzielenie i spożywanie mięsa kozła, o którego walczono podczas zawodów, może wskazywać na ofiarne znaczenie „walk o koda". O związkach zawodów z ofiarą informuje zresztą sam autor w dalszej części książki (będzie o tym jeszcze mowa w artykule). Zarówno w przypadkach współzawodnictw, jak i ofiary można mówić o roli wspólnie spożywanego pożywienia jako łącznika scalającego wszyst­ kich uczestników obrzędu: ludzi oraz bóstwa, duchy, Naturę i in. . Zacho14 1 4 Interesujące są też, moim zdaniem, uwagi łonowej o roli ofiar składanych przez Koreań­ czyków z przeznaczeniem dla męskich i kobiecych duchów/sił Ziemi. Jak pisze ta badaczka, zjednoczenie tych duchów/sił dzięki ofierze sprzyjało płodności gleby i harmonii w Naturze oraz w całej społeczności (łonowa 1989, s. 202). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 125 wanie to można też interpretować jako - charakterystyczny dla sytuaqi przejścia - symboliczny powrót do początku, do stanu jedni. Wywodzi się ono, być może, z często spotykanych u ludów Azji praktyk polegających na dzieleniu żywności, zdobyczy myśliwskiej i in. między członków wspólnie gospodarującej grupy rodowej, a następnie - rodzinnej (szerzej patrz пр.: Ilminskij 1861; Potapov 1951, s. 174 i in.) Na rolę pożywienia w tworzeniu wspólnoty i znoszeniu granic społecznych wskazują wyraźnie informacje uzyskane przez W. Sieroszewskiego u Jakutów. Wynika z nich пр., że uczest­ nicy uczty weselnej, reprezentujący stronę narzeczonego i narzeczonej, wy­ mieniali między sobą alkohol i kawałki mięsa, mówiąc przy tym: „Jak wy wódką, tak my dzielimy się mięsem i kośćmi bydląt, na znak przyjaźni i pokrewieństwa (Sieroszewski 1935, t. 12, cz. 2, s. 34). Wspólne spożywanie mięsa było też dla Jakutów „symbolem zgody, uczuć przyjaznych, przyłącze­ nia do rodu" (tamże, s. 35). Sieroszewski wyjaśnia następnie, że podobnym symbolem „ale wyższego rzędu", jest wspólne picie kymysu. Święta kymysu, „ysyechy", „są właściwie uroczystością wznowienia i zaznaczenia przyjaz­ nych związków rodowych" (tamże). O roli napojów w tworzeniu wspólnoty i zachowaniu wspomnianych tu tradycji można mówić także w odniesieniu do współczesności i czasów stosunkowo niezbyt odległych. W 1948 r. np. L.P. Potapow zanotował, że pewne koczujące razem grupy kirgiskie produkowały wspólnie kumys. Przy­ gotowywano go w jurcie, do której każdy przynosił kobyle mleko. Gdy kumys był gotów - zwoływano wszystkich do jurty i wspólnie go pito. Każdy też mógł przyjść do jurty w ciągu dnia i napić się kumysu do woli (Potapov 1951, s. 174). Z podobnymi zachowaniami można się dziś także spotkać w Mongolii. Pasterze mongolscy podejmują również podróżnych herbatą lub kumysem, co jest nie tylko dowodem gościnności, lecz także (nieuświadamianym najczęściej) znakiem wspólnoty, do której czasowo włą­ czony zostaje przybysz. M A G I A , O F I A R A I WSPÓŁZAWODNICTWA W I I części artykułu wskazałam m.in., że - podobnie jak inne zachowa­ nia należące do sfery magii - współzawodnictwa są sposobem oddziaływania człowieka na określone siły dla osiągnięcia pożądanych celów. Przytoczyłam również szereg przykładów wierzeń w bezpośredni związek między organi­ zacją współzawodnictw a pomyślnością grupy. Zasadniczym celem współzawodnictw, które urządzano najczęściej w przełomowych momentach cyklu rocznego oraz w sytuacjach granicznych w życiu jednostek i ich rodzin, była stymulacja twórczych mocy Natury, jej życiodajnych sił, a jednocześnie zniszczenie zła zagrażającego człowiekowi i przejawiającego się w postaci chorób, suszy, strat materialnych, bezpłodności itp. Zniszczenie zła stano­ wiło podstawowy warunek pomyślności, której znakiem był np. urodzaj �126 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ roślin, obfitość zwierząt hodowlanych i zwierzyny łownej, i in. Zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia owych celów miała sama walka przybierająca różne formy. Bardzo ważny był również udział zwierząt w zawodach (koni, wielbłą­ dów, baranów i in.). Występowały one w roli mediatora, a także symbolizowa­ ły płodność, siłę i in. O znaczeniu obrzędowych współzawodnictw decydowały też określone zachowania: strzelanie z łuku, rzucanie kamieniami lub/i oszcze­ pem, wyścigi, naśladowanie zwierząt, imitowanie stosunków seksualnych, śmiech, różne rodzaje ruchu, dźwięków, i in. Jak wiadomo, jednym ze środków, za pomocą których człowiek próbuje oddziaływać na moce, decydu­ jące w jakimś stopniu o jego egzystencji i osiągać pożądane cele, jest także ofiara. Przyczynia się ona np. do magiczno-symbolicznej kreacji i re-kreacji świata, sił witalnych Natury oraz czasu, który - jak to określił Pannikar - „rodzi się wraz z ofiarą" (Pannikar 1988, s. 112; por. też uwagi M . Eliadego 0 znaczeniu ofiary regeneracyjnej, jako „rytualnym powtórzeniu aktu stworze­ nia"; jego zdaniem, ofiara została stworzona, „aby kosmos mógł się przejawiać 1 aby ludzie mogli się rozmnażać"; Eliade 1993, s. 182, 332). Jak już pisałam w I części artykułu, powrót do początku, a także do czasów mocarnych, twórczych przodków był także symbolizowany za pomocą różnych środków przez uczestników współzawodnictw. Celem tych zachowań była również re-kreacja, regeneracja Natury, kosmosu itp. Jak podaje A. Basham, w Indiach okresu wedyjskiego składano ofiary, aby zapewnić sobie liczne potomstwo, długie życie, obfitość bydła, zwycięstwo w walce itp. (Basham 1973, s. 292-293). Według M . Eliadego, od czasów wedyjskich, „ofiara jest źródłem życia i duszy wszystkich bogów i wszystkich istot. To dzięki niej bogowie stają się nieśmiertelni, żyją z darów ziemi, jak ludzie żyją z darów Nieba" (Eliade 1984, s. 124). Według J. Huizingi zaś, „cały staroindyjski obrządek ofiarny Wedów polega na idei, że czynność kultowa - czy będzie ona ofiarą, zawodami czy przedstawieniem - przez to, że w rytuale ukazane, oddane lub odwzorowane zostaje pewne pożądane kosmicz­ ne wydarzenie, zmusza bogów do tego, żeby dopuścić owo wydarzenie w rzeczywistości" (Huizinga 1985, s. 31; badacz ten - jak widać - zwraca również uwagę na podobieństwo funkcji współzawodnictw i ofiary). R. Girard natomiast określił ofiarę terminem „interwencji korekcyjnej" (Girard 1987, s. 298). Owo regulujące działanie ofiary jest niezbędne przede wszystkim w sytuacji zachwiania równowagi w przełomowych momentach życia człowieka i Natury. O „interwencji korekcyjnej" można również - mo­ im zdaniem - mówić w odniesieniu do współzawodnictw. Ludowe wierzenia przypisują im bowiem ważną rolę w przywracaniu równowagi, zarówno w wymiarze społecznym, jak i kosmicznym. Spektakularnym przykładem udziału współzawodnictw w przywracaniu i zachowaniu homeostazy są za­ wody łucznicze. Ich celem jest bowiem m.in. walka ze ziem, zapobieganie nieszczęściom (chorobom, suszy itp.) a w konsekwencji - otwarcie drogi dla dobra, szczęścia. Podobne zadanie stawiali sobie łucznicy - bohaterowie popularnych w Azji mitów, którzy ratowali Ziemię przed kosmiczną kata- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 127 strofą i ludzkość - przed zagładą (na tę funkcję łucznictwa zwracałam już uwagę w I części artykułu). Zamaskowaniu strat i przywróceniu równowagi społecznej służyła także organizaqa wypominków i związanych z nimi zawodów. Do takich wniosków prowadzą np. informacje dotyczące organizacji wyścigów koni podczas obrzędu pogrzebowego u Chewsurów. Jak podaje Elaszwili, celem zawodów była demonstracja dobrej kondyqi rodziny. Wprawdzie rodzina ta „poniosła stratę, jednakże jest w stanie żyć godnie, nie traci sił i nie upada ekonomicznie, może walczyć z wrogiem i pozostaje życzliwa dla przyjaciół" . Należy również dodać, że niedopełnienie obowiązku organizacji wyścigów po śmierci domownika narażało jego krewnych na pogardę. Uważano wręcz, że nie zorganizowali oni ceremonii pogrzebowej (Elašvili 1968, s. 105). Innego zdania odnośnie do celu wypominków jest A.P. Tokariew. Twierdzi on, że występujące podczas tych obrzędów ofiary, zawody i zachowania polegające na niszczeniu tego, co cenne były, podobnie jak zadawanie sobie bólu i ran, sposobem wyrażenia żalu po stracie członka rodziny lub rodu (Tokarev 1964, s. 176-181). Organizacja wypominków pociągała najczęściej za sobą bardzo wysokie koszty. Znaczną część majątku przeznaczano m.in. na uczty, ofiary, prezenty dla uczestników uroczystości i nagrody dla zwycięzców zawodów. Z informaqi podanych przez niektórych badaczy wynika jednak, że wydatki towarzyszące pogrzebom i wypominkom miały również inne cele. Turkmeni np. wierzyli, że to, co odda się w dniu śmierci przyjdzie do zmarłego na „tamten świat", stąd - duże nakłady na ceremonie ku стхл zmarłych, urządzane w 1, 3, 7 i 40 dniu po czyjejś śmierci (Obezberdyev 1962, s. 164). Ofiary, zawody i inne zachowania występujące w kontekście wypominków miały więc służyć symbolicznemu przemieszczeniu określonych dóbr z „tego świata" do krainy zmarłych. Organizatorzy wypominków pragnęli też wprawić ducha zmarłego w dobry nastrój, zapewnić sobie jego przychylność (por. Dzumagulov 1959, s. 89). Zapewnienie pomyślności duchom zmarłych na „tamtym świecie" było zarazem gwarancją spokoju dla pozostałych przy życiu członków określonej grupy. Moim zdaniem, organizacja zawodów i innych zachowań na zakończenie obrzędów pogrzebowych lub podczas kolejnych wypominków może być również interpretowana jako sposób przekazywania określonego komunikatu, symbol sytuacji granicznej, a zarazem znak życia grupy, jej siły. 15 1 5 Przytoczę tu dla porównania fragment z Księgi „Mądrość Syracha" {Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu), gdzie zaleca się ograniczenie smutku po śmierci członka rodziny do koniecznego minimum, by zachować siły niezbędne dla życia: „Płacz gorzko i z przejęciem uderzaj się w piersi,/ zarządź żałobę odpowiednio do jego (zmarłego - I.K-S) godności,/dzień jeden lub dwa, dla uniknięcia potwarzy,/ potem już daj się pocieszyć w smutku!/Ze smutku bowiem śmierć następuje:/smutek serca łamie s i ł ę ^ y l k o do chwili pogrzebu niechaj trwa smutek/bo życie udręczone - przekleństwem dla serca, /Nie oddawaj smutkowi swego serca,/ odsuń go, pomnąc na swój koniec./Nie zapominaj, że nie ma on powrotu,/tamtemu nie pomożesz, a sobie zaszkodzisz." (Syr 38, 17, 21). Księga ta powstała na początku П w. p.n.e. w Jerozolimie i wywodzi się ze starotestamentowej tradycji judaistycznej. �128 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Na symboliczny związek ofiar z sytuacją graniczną zwracał m.in. uwagę E. Leach. Według niego, ofiary są „wskaźnikami granic społecznego czasu", „ofiarowanie [zaś] jawi się jako akt magiczny, przenoszący ciąg działań do następnego stadium" (Leach, Greimas 1989, s. 86). Takie samo znaczenie mają, moim zdaniem, współzawodnictwa organizowane w kontekście ob­ rzędów przejścia i w innych sytuacjach granicznych (o symbolicznym udziale zawodów w wyznaczaniu, przekraczaniu i niwelowaniu granic czasowych, społecznych, przestrzennych i in. pisałam szerzej w I części artykułu). Zawo­ dy, występujące najczęściej w końcowej lub (rzadziej) w początkowej fazie obrzędu, oddzielają przy tym zachowania należące do czasu zwykłego od zachowań przynależnych porządkowi działań i czasowi sakralnemu. Współ­ zawodnictwa mogą też sytuować się pomiędzy różnymi etapami obrzędu. (Ma to miejsce przede wszystkim podczas wesela). Stanowią one część ob­ rzędu i są kolejnymi progami, których przejście może decydować o zawarciu małżeństwa lub sankcjonuje związek małżeński, stając się formą sakramentu (znaczeniu współzawodnictw weselnych poświęciłam również obszerniejsze fragmenty opublikowanych wcześniej części tekstu). Jak widać, współzawodnictwa i ofiara mają podobne cele. Przypisywany im udział w kreowaniu nowego porządku i modelowaniu rzeczywistości zgodnie z oczekiwaniami człowieka pozwala zarazem traktować je jako rodzaj zabiegów magicznych. Współzawodnictwa i ofiara są więc elementem magii. Można w nich również widzieć dar, mający wywołać rewanż ze strony określonego adresata: duchów opiekuńczych, bóstw i in. Dar ten może mieć charakter symboliczny. Jak bowiem zauważa E. Leach, bogowie nie po­ trzebują od ludzi prezentów lecz domagają się znaków podporządkowania. Ważny jest przede wszystkim akt ofiarny, będący symbolem dawania , jako pewnego wyrazu stosunków wzajemności, a nie wymiany materialnej" (Leach, Greimas 1989, s. 85). Moim zdaniem jednak, ludowe sposoby inter­ pretacji ofiary/daru wskazują na to, iż w ceremonii ofiarnej bardzo ważna jest zasada wymiany dóbr (nie tylko materialnych). Składający ofiarę ocze­ kują bowiem najczęściej rewanżu, odpowiedzi na ten dar, przy czym dar bogów ma przeważnie o wiele większą wartość od tego, co jest im w stanie ofiarować człowiek. Ten rodzaj wymiany łączy się natomiast z relacją opartą na podporządkowaniu człowieka nadludzkim siłom. Ofiary i współzawodnictwa, podobnie jak inne zachowania pełniące funkcje magiczne, mogą ponadto uczestniczyć w procesie komunikaqi. Zdaniem E.S. Nowik пр., fakt ten sprawia, że przeciwstawianie sobie np. magii ofierze - jak czynią to niektórzy badacze - jest bezcelowe. Powinno się tu raczej mówić o różnych fazach i formach komunikacji, odbywającej się w ramach jednego procesu przekazywania informacji (Nowik 1984, s. 146). Zdaniem autorki, magia jest procesem semiotycznym. W trakcie zabiegów magicznych człowiek - za pomocą całego zespołu znaków - próbuje mo­ delować pewien program zachowań lub obraz działań, kierując go do określonego adresata, by sprowokować go do reakcji zgodnych z oczekiwa- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 129 niami społeczności (tamże, s. 122). Nawiązując m.in. do ustaleń M . Maussa, Nowik przypomina, że podobne znaczenie ma ofiara (tamże, s. 135-136). Pisząc o elementach języka tekstu obrzędowego, służącego komunikaqi między jednostkami i grupami społecznymi oraz między ludźmi i Naturą (jej personifikacjami) Nowik wymienia także pewne rodzaje współzawodnictw (bieg, chód oraz strzelanie z łuku). W dalszych wywodach koncentruje się jednak przede wszystkim na magii i ofierze jako obrzędowych formach wielokierunkowej komunikacji, znacznie mniej uwagi poświęcając współzawodnictwom. Magia, ofiara i współzawodnictwa są więc sposobami przekazywania komunikatów, określonych programów, a zarazem mają kształtować rzeczy­ wistość w sposób zgodny z celami przypisywanymi im przez organizatorów tych zachowań. Według Nowik, w magii ów przekaz programu skonstruo­ wany jest tak, by był korzystny dla nadawcy komunikatu, a w ofierze - jako korzystny dla jego odbiorcy (s. 144). Jak widać, istnieją jednak pewne zasa­ dy, które usprawiedliwiają przeciwstawianie magii ofierze, nawet jeśli oba rodzaje zachowań traktujemy jako formy komunikacji, środki przekazu symbolicznych treści itp. Badaczka - powołując się na wyniki prac innych autorów - podkreśla zarazem, że istota większości ofiar polega na dzieleniu się z adresatem tym, co posiada człowiek, przekazaniu mu części własnej zdobyczy, bogactwa itp. Mniej istotny zaś jest błagalny, proszalny, aspekt ofiary (tamże, s. 136-137). Nowik zwraca również uwagę na pewien typ wymiany, jaka dokonuje się np. na poziomie dwu grup krewniaczych uczestniczących w obrzędzie weselnym. Dzięki współzawodnictwom, w których zwycięstwo przypada zwykle grupie reprezentującej żeniącego się mężczyznę, panna młoda (stanowiąca specyficzną wartość i siłę jako obiekt walki) przechodzi z własnej grupy do grupy męża. Oprócz wspomnianej wymiany sił/wartości podczas wesela następuje również wymiana dóbr materialnych (kałym, wiano); (Nowik 1984, s. 186-187). Na zmianę (przemieszczenie) własności w efekcie udziału w grze wskazy­ wał m.in. R. Caillois. Uwaga ta dotyczyła gier hazardowych. Generalnie jednak, zdaniem tego autora, istotną cechę gry stanowi to, że „nie prowadzi ona do powstania żadnego bogactwa, żadnego dzieła" (Caillois 1973, s. 300). Z twierdzeniem tym trudno byłoby się jednak zgodzić całkowicie, tj. w odniesieniu do różnego rodzaju współzawodnictw. Okazuje się ono nie­ prawdziwe wówczas, gdy odwołujemy się np. do ludowych interpretacji zawodów, a zwłaszcza - jeśli zwracamy uwagę na ich funkcje magiczne. W myśl ludowych wierzeń bowiem, określających m.in. cele organizacji zawodów występujących w sytuacjach granicznych, tego typu zachowania mają wpływ na kształtowania rzeczywistości zgodnie z oczekiwaniami ich uczestników (podobnie jest w przypadku ceremonii ofiarnych). Decydują też one nierzadko o organizacji nowego porządku społecznego (zawarciu małżeństwa, zajęciu określonego stanowiska, rozstrzyganiu sporów). Po­ dobne znaczenie mają także ofiary. �130 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Jak już wielokrotnie wspominałam w tym tekście, uczestnicy zawodów dzielą się również np. z Naturą i innymi uczestnikami zawodów (widzami) swym zwycięstwem, nagrodą, siłami. W ten sposób pragną jednak zarazem wywołać określoną reakcję ze strony nadludzkich mocy, by zapewnić pomy­ ślność grupie, którą reprezentują w zawodach. Jednym z podstawowych celów zawodów jest również pobudzanie życiodajnej energii, sił Natury. Spodziewaną konsekwencją tego działania ma być przyrost dóbr material­ nych, a także - długie życie, zdrowie, liczne potomstwo itp. Energia uwal­ niana podczas zawodów i demonstrowana na różne sposoby zaczyna więc przejawiać się jako materia. Jawi się człowiekowi w postaci różnych form materialnych. Można tu więc mówić o jeszcze jednym typie wymiany, jaka zachodzi między energią i materią. Reasumując, współzawodnictwa mogą występować w roli ofiary, pełniąc jednocześnie funkcje magiczne. Uczestniczą one również w akcie komu­ nikacji między grupą ludzi i Naturą oraz różnymi bóstwami, duchami itp. Należy przyjąć, że zachowania zawodników i środki, za pomocą których przekazują oni określone komunikaty są zrozumiałe dla ich odbiorcy. Praw­ dopodobnie w jakiejś części przekaz ten następuje na zasadzie telepatii. Bardzo ważne są jednak w tym przypadku również określone zachowania symboliczne, a także działania mające ułatwić nawiązanie kontaktu z od­ biorcami komunikatów. Jak wiadomo, w przypadku ceremonii ofiarnych i innych aktów magicz­ nych, intencje ich wykonawców przekazywane są najczęściej za pomocą określonych tekstów słownych, zaklęć., inwokacji oraz rytualnych gestów. Podczas współzawodnictw temu celowi służy np. czytanie modlitw, śpiewanie pieśni, recytacja wierszy przed walką, jak również gra na instrumentach muzycznych, taniec, wiązanie grzyw i ogonów koniom wyścigowym, klaskanie w dłonie, wypowiadanie zaklęć i in. Są to również sposoby zaproszenia przedstawicieli „innego świata" do udziału w zawodach w charakterze widzów, a zarazem gości, cieszących się szczególnym szacunkiem. O znaczeniu nie­ których z tych zachowań była już mowa w poprzednich częściach artykułu. Badacze współzawodnictw nie zwracają najczęściej uwagi na werbalne i pozawerbalne sposoby przekazywania określonych treści przez uczestni­ ków współzawodnictw, ani na symboliczne znaczenie poszczególnych za­ chowań zawodników. W poszukiwaniu tego typu informacji można jednak czasem - jak sądzę - odwoływać się (z koniecznymi zastrzeżeniami) do wyników badań nad znaczeniem zachowań, które występują zarówno pod­ czas zawodów, jak i w innych dziedzinach (obszarach) kultury. Wiadomo пр., że muzyka pełni m.in. rolę „drogowskazu". Podobnie jak teksty poetyc­ kie, służy ona także ustanowieniu kontaktów ze światem mitycznym (na ten temat patrz пр.: Sagalaev, Oktjabr'skaja 1990, s. 180). O roli bębnów w ustanawianiu więzi między ludźmi i istotami opiekuńczymi, dobrymi du­ chami, podczas obrzędów pisze też np. Wdowin (1973, s. 84; informacja dotyczy Kodaków). W niektórych źródłach znajdujemy również dane wska- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 131 żujące bezpośrednio na szczególną funkcję muzyki towarzyszącej zawo­ dom. Występuje ona w roli pośrednika między światem żywych i zmarłych. Podczas wspomnianego już wcześniej święta łodzi o kształtach mitycznych smoków, dźwięki bębnów miały prowadzić duchy zmarłych przodków na miejsce zawodów. Chińczycy wierzyli, że duchy te przybywają łodziami z krainy, w której zachodzi Słońce, by pomóc krewnym i zapewnić im dobre zbiory ryżu (Aijmer 1964, s. 42, 45-46). Wierzono też, że duchy przodków, reprezentowane przez załogi poszczególnych łodzi, staczały ze sobą walkę. Przeciwnikami byli tu żywi i zmarli członkowie lineaży powiązanych ze sobą poprzez wymianę kobiet. Celem tej walki była ochrona własnej grupy przed niekorzystnym działaniem „obcych" lineaży na zbiory posadzonego przez nią ryżu (Aijmer 1964, s. 114 i in.; por. też informacje o magicznych funkqach muzyki podane w I I części artykułu). Dźwięki instrumentów muzycz­ nych mogą też informować o przebiegu i wynikach walki. Przykładem są m.in. zawody polegające na wyciąganiu kołka wbitego w ziemię za pomocą piki przez jeźdźców konnych. W 1976 r. takie zawody, noszące nazwę niza bazi (niza = pika, bazi = gra, zawody) obserwowała w Afganistanie polska badaczka J. Pstrusińska. Według jej informacji, dźwięki bębnów towarzyszą­ cych zawodom wzmagały się, gdy zawodnik podjeżdżał do palika. Nasilały się zaś jeszcze bardziej, gdy osiągnął cel. W tym samym momencie widzo­ wie krzyczeli „Ałła!". Jeśli jednak jeździec nie wykonał zadania - muzyka milkła. Zdaniem wspomnianej badaczki, zawody tego typu stanowiły ele­ ment treningu żołnierzy. Bardzo ważna była tu umiejętność błyskawicznego wybijania palików podtrzymujących namioty zamieszkałe przez członków atakowanych ludów. Po wybiciu palika z ziemi namiot składał się i przy­ krywał znajdujące się w nim osoby wraz z dobytkiem . Jak podaje M . Tatar, istnieją historyczne źródła z 1822 r. dotyczące or­ ganizacji święta ku czci gór przez Mongołów, w których termin „święta" znaczy nie tylko ofiary z produktów spożywczych przeznaczone dla bogów (Tatar 1976, s. 11, przyp. 44; niestety, autorzy - na których powołuje się badaczka - N. Poppe i D. Banzarow - nie potwierdzają tego rodzaju zwią­ zków językowych). Przykłady świadczące o tożsamości pojęć określających zabawę, grę, skakanie, ofiarę, dar, walkę, zawarcie małżeństwa, święto, uroczysty taniec ofiarny i in. podaje natomiast J. Huizinga. Egzemplifikacje te nie dotyczą wprawdzie ludów Azji (autor sięga bowiem przede wszystkim do języków germańskich występujących w Europie zachodniej) warto jednak o nich wspomnieć, gdyż sygnalizują zjawisko niezmiernie istotne dla prezen­ towanych tu rozważań. Wywody autora (oparte również na przykładach z greki, łaciny i języków semickich) prowadzą ponadto do wniosku o pier­ wotnej nierozerwalności pojęć oznaczających np. zabawę, walkę i polowanie. Czynnościom tym dopiero z czasem nadano w poszczególnych kulturach odrębne czy wręcz przeciwstawne znaczenia. 16 Informacja ustna badaczki. �132 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wspomniane tu związki terminologiczno-semantyczne nie były przed­ miotem moich badań. Wymagają one specjalistycznego przygotowania. Nie są też zapewne powszechne . Już jednak te pojedyncze przykłady potwier­ dzają możliwość istnienia wspólnych korzeni interesujących nas tutaj za­ chowań, a także nasuwają przypus2czenie o podobieństwie ich funkcji. W prezentowanym tu artykule wskazałam na daleko idącą jedność zawodów i ofiary, korzystając z materiałów etno-historycznych. Można się spodzie­ wać, że specjalistyczne badania językoznawcze przyniosłyby wiele nowych, interesujących danych na potwierdzenie związków zasygnalizowanych m.in. przez cytowanych tu J. Huizingę i M . Tatar. Badania te byłyby również pomocne w weryfikacji hipotez sformułowanych na podstawie materiałów etno-historycznych. 17 Niektórzy badacze uważają, że S2;eroko rozumiana gra (w tym także współzawodnictwa, igrzyska itp.) jest cechą „innego świata", a zarazem alternatywnym dla życia ludzkiego sposobem istnienia. Cechą świata ludzi jest natomiast praca (Sagalaev, Oktjabr'skaja 1990, s. 120n; na poparcie tej tezy autorzy przytaczają szereg przykładów wierzeń ludów tureckich z po­ łudniowej Syberii). Ta interesująca koncepcja, przedstawiona przez Sagałajewa i Oktjabrską, z pewnością również wymaga dalszych badań, w tym zgromadzenia materiałów reprezentatywnych dla innych ludów Azji. Ko­ nieczna jest także kontynuacja prac nad związkami współzawodnictw z ofia­ rą. Niezbędne jest w tym przypadku przeprowadzenie badań terenowych wśród mieszkańców różnych obszarów kontynentu azjatyckiego. Jestem pewna, że badania te przyniosłyby cenne informacje pozwalające na znaczne poszerzenie dotychczasowego stanu wiedzy o znaczeniu współzawodnictw, a także na weryfikację niektórych wniosków i iiipotez. Konieczny jest rów­ nież dalszy rozwój badań nad udziałem współzawodnictw w procesie komu­ nikowania i środkami przekazu informacji, jakimi posługują się zawodnicy. ZAKOŃCZENIE Analizując zachowania uczestników współzawodnictw, stanowiących za­ sadniczy element obrzędów przejścia, w kolejnych artykułach próbowałam - na wybranych przykładach - określić rolę i znaczenie tego typu zachowań w kulturach ludów Azji. Tam, gdzie po:swalały na to dostępne mi materiały, wskazywałam na ludowe interpretacje 2awodów, pozwalające m.in. określić 1 7 Zdaniem J . Pstrusińskiej пр., związki te me występują w językach ludów afgańskich; inf. ustna. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 133 cele wspólzawodnictw występujących w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym. W przypadku braku odpowiednich informacji, reprezentu­ jących kategorię „emic", odwoływałam się do ogólnych prawidłowości myślenia symbolicznego występujących w danej kulturze lub mających walor uniwersalny. Skoncentrowałam się przede wszystkim na tych rodzajach wspólzawod­ nictw, które nosiły charakter masowy i - jak można wnioskować na podstawie źródeł - były bardziej typowe dla kultury poszczególnych ludów Azji niż tak rozpowszechnione dziś w Europie i USA wschodnie sztuki walki. Analiza różnych rodzajów zawodów: wyścigów, biegów, skoków, zapasów, łucznictwa, i in., pozwoliła na sformułowanie szeregu wniosków i hipotez, ukazujących wielofunkcyjność i bogactwo znaczenia wspólzawod­ nictw. Jednocześnie starałam się wykazać, że dla ludów Azji X I X - początku X X w. współzawodnictwa były ważnym elementem obrzędowości rodzinnej, dorocznej, religijnej, a ich rola wykraczała daleko poza granice zabawy. Wystarczy chociażby posłużyć się przykładem współzawodnictw, od wyniku których zależała przyszłość uczestniczących w nich osób - zwłaszcza zawarcie małżeństwa. W tym przypadku współzawodnictwa decydowały o nowym porządku społecznym, inicjowały też nierzadko cały cykl działań obrzędowych. Ta rola w inicjowaniu wydarzeń i tworzeniu nowego porząd­ ku społecznego powtarza się często w poszczególnych przypadkach zawo­ dów. Takie znaczenie mają nie tylko zachowania związane z zawarciem małżeństwa ale też np. pojedynki mające rozstrzygać spory lub należące do obrzędowości pogrzebowej. Wyraźny jest przy tym ich związek z kolej­ nymi etapami wyłączania zmarłego ze społeczności żyjących i wierzeniami 0 wędrówce duszy w świecie pozagrobowym, kontaktach między „tym" 1 „tamtym światem". Szczególne znaczenie w obrzędach pogrzebowych mają wyścigi, biegi i skoki. Pełnią one funkcje mediacyjne a zarazem występują w roli symbolicznego środka transportu zmarłych do świata, w którym będą przebywać po śmierci, by kontaktować się z żywymi tylko w określonym czasie i sytuacjach, za pośrednictwem wybranych osób ( w tym - zwycięzców zawodów). Miejsce współzawodnictw w strukturze obrzędów nie jest dziełem przy­ padku lecz wynika m.in. z przypisywanego im znaczenia i funkcji. Współ­ zawodnictwa występujące w obrzędowym kontekście sytuowane są naj­ częściej na granicy sacrum i profanum, święta i codzienności, pracy i zabawy. Ich uczestnicy, za pomocą odpowiednich środków, symbolizują ów stan przejścia, sytuację graniczną, a zarazem umożliwiają wyjście ze stanu mi­ nionego ku przyszłości. Rola ta występuje szczególnie wyraźnie w obrzędach weselnych, a także np. w kirgiskim wyścigu wypominkowym, w którym zwycięzca łamie flagę żałobną, kończąc tym samym okres żałoby i działania ducha zmarłego na ziemi. Zawody są też środkiem magiczno-symbolicznym, dzięki któremu następuje np. włączenie dziecka do kolejnej grupy lub pod­ grupy wiekowej, wyłączenie kawalera i panny ze stanu wolnego i włączenie �134 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ich do stanu małżeńskiego, odseparowanie zmarłego od świata żyją­ cych i przeprowadzenie jego ducha do krainy zmarłych. Tę samą funkcję mediacyjno-porządkującą pełnią współzawodnictwa występujące podczas obrzędów dorocznych (kalendarzowych, gospodarczych i religijnych). Współzawodnictwa odgrywają też ważną rolę w symboliczno-magicznym procesie przejścia od śmierci do życia, jego re-kreacji. Zawodnicy posługują się przy tym rozmaitymi środkami symbolicznymi. Należą do nich zarówno określone zachowania, jak też „rekwizyty": chustki, ręczniki, pasy, wstążki, rzemienie a więc obiekty, które - jak się przyjmuje - są nie tylko znakiem sytuacji liminalnej lecz także umożliwiają konieczną w takiej sytuacji izo­ lację osób będących głównymi postaciami obrzędu. Podczas współza­ wodnictw często występują czynności wiązania węzłów, zaplatania włosów, opasywania, a także opozycyjne wobec nich czynności rozwiązywania, przecinania, rozrywania, rozciągania itp. Uczestnicy zawodów posługują się też innymi środkami symbolizującymi zmianę, przekraczanie granic. Spektakularnym przykładem są tu wyścigi konne, biegi, skoki przez ogień, linę lub kij i in. Wiele zachowań symbolizuje przejście od śmierci do życia, powrót do początku, będący warunkiem re-kreacjL Obok zachowań symbolicznych wy­ stępuje jednak niekiedy rzeczywista walka na śmierć i życie, a przynajmniej „do pierwszej krwi". W takich przypadkach można - moim zdaniem - rów­ nież mówić, iż zawody występują w roli ofiary dla duchów, bogów, Natury... Niektóre zachowania (wiązanie włosów koniom wyścigowym, smarowanie ciał oliwą przez zapaśników, nagradzanie zwycięzcy skórą owcy ofiarnej itp.) świadczą natomiast, jak sądzę, o zastępowaniu ofiar z ludzi lub zwierząt ofiarą symboliczną. O związkach zawodów z ofiarą świadczą ponadto: wspólny tym zachowaniom kontekst czasowo-sytuacyjny oraz potwierdzone przez źródła fakty składania w ofierze zwycięzców zawodów lub dopusz­ czanie do złożenia ofiary wyłącznie najlepszego zawodnika. Można mówić ponadto o podobieństwie symboliki, funkcji i celów współzawodnictw oraz składania ofiar. W obydwu przypadkach mamy też do czynienia z aktem, dzięki któremu - by użyć tu sformułowania E. Leacha, „następuje przenie­ sienie ciągu wydarzeń do następnego stadium". Dzięki ofierze i współzawodnictwom możliwy jest ponadto przekaz energii pomiędzy uczestnikami ob­ rzędu, a także - na różnych poziomach kosmosu. Wierzenia wyjaśniające cele organizacji poszczególnych rodzajów zawodów nasuwają także przy­ puszczenie, że energia uwalniana podczas zawodów zostaje przekształcona w różne formy materii. Zgodnie z ludowymi wierzeniami, re-kreacja życia poprzedzona jest sym­ bolicznym powrotem do początku, do śmierci i okresu płodowego, do stanu zawieszenia. Stan ten jest symbolizowany także przez odpowiednie zacho­ wania zawodników, np. naśladowanie zwierząt, nagość. Podział zawodni­ ków na grupy jest przy tym najczęściej zgodny z podziałami społeczno-terytorialnymi, te zaś odpowiadają organizacji przestrzennej świata. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 135 Materiały etnograficzne, a także folklorystyczne, wskazują na rolę za­ wodników w przywracaniu i utrzymaniu równowagi (w wymiarze społecz­ nym oraz kosmicznym). Szczególnie pożądane jest przywrócenie równowagi po śmierci członka rodziny lub np. przywódcy wspólnoty. W takich sytuaqach obserwujemy jednocześnie wzmożoną demonstrację znaków życia: ru­ chu, uczt, pijaństwa, darów a także ofiar i zawodów. Zachowania te pełnią jednocześnie funkcje magiczne. Są też elementem procesu komunikaqi. Współzawodnictwa, podobnie jak ofiara i inne działania magiczne, stają się środkiem oddziaływania na rzeczywistość, warunkują płodność Natury, bogactwo, niszcząc zarazem zło. Znamienny jest np. fakt, że broń (łuki, strzały, włócznie, miecze, oszczepy i in.) służąca zabijaniu przeciwnika (także w znaczeniu symbolicznym) odgrywa zarazem - w myśl ludowych wierzeń - zasadniczą rolę w magii płodności, kreacji. Udział w pobudzaniu życiodaj­ nych sił Natury, pomnażaniu bogactwa, ma też wiele innych form zawodów. Niektóre z nich (łucznictwo, rzucanie oszczepem, rozrywanie skóry zwierzę­ cej) wręcz interpretowane są jako symboliczny akt zapłodnienia. Warto ponadto zwrócić uwagę na powtarzalność pewnych wątków w mi­ tach kreacyjnych i zachowaniach zawodników. Przykładem mogą być czyn­ ności polegające na wydobywaniu określonych przedmiotów (np. monet lub kawałków srebra) z dna naczynia napełnionego kumysem, wspinanie się na słup i zjeżdżanie po linie, rozcieranie piasku w dłoniach, naśladowanie byków kopiących ziemię, rozciąganie przedmiotów, podnoszenie kamieni itp. W ten symboliczny sposób zawodnicy powtarzają akt kreacji. Walka zaś -jak wynika z mitów - jest nieodłącznym elementem dziejów świata, a kon­ flikty w świecie bogów poprzedzają konflikty w świecie człowieka, stają się ich prawzorem. W swojej pracy świadomie unikam stosowania terminu „sport", zastę­ pując go słowem „zawody" lub „współzawodnictwa". Takie postępowanie jest wynikiem niezbędnego, jak sądzę, kompromisu, próby połączenia róż­ nych sposobów widzenia badanych zachowań: mieszczącego się w tradycji azjatyckiej, z jednej strony, i charakterystycznego dla współczesnego Euro­ pejczyka, z drugiej. Z uwagi na geograficzny zakres pracy i oparcie jej na materiałach dotyczących kultury ludowej (głównie X I X i pocz. X X w.) właściwsze wydaje mi się używanie terminu „współzawodnictwa". Są one wprawdzie, podobnie jak dzisiejszy sport, zorganizowaną, tj. przebiegającą według określonych reguł, formą rywalizacji, jednakże - w odróżnieniu od współczesnego sportu - pełnią często funkcję magiczną, mają znaczenie rytualne, sakralne, a ich uczestnicy posługują się rozmaitymi środkami sym­ bolicznymi np. dla zaznaczenia sytuacji przejścia. Podobne zabiegi terminologiczne, mające na celu odróżnienie współ­ czesnego sportu od zawodów, które organizowano w przeszłości, stosowane są przez różnych badaczy. Ju. Łukaszin np. często, aczkolwiek nie zawsze konsekwentnie, używa w tym przypadku określenia „tradycyjne współza­ wodnictwa" lub „gry ludowe" (Lukashin 1980). A. Galicki z kolei, wprowadza �136 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ rozróżnienie między sportem ludowym (tradycyjnym) i współczesnym („czy­ stym"). Pisze on o wyścigach konnych, urządzanych przez Gruzinów pod­ czas obrzędów pogrzebowych. Jak nakazywała tradycja, zawody rozgry­ wano w górach. Ich uczestnicy zjeżdżali konno z wysokich partii gór po zboczach w doliny. Galicki podkreśla, że tę formę zawodów można dziś jeszcze spotkać w niektórych częściach Gruzji, występuje ona jednak poza kontekstem uroczystości pogrzebowych i ma czysto sportowe znaczenie (Galitsky 1980, s. 100). Przekonującym argumentem, przemawiającym za koniecznością i zasadnością stosowania terminu „sport" w ograniczonym zakresie są, moim zdaniem, uwagi G. Aijmera odnośnie do ceremonii (święta) łodzi-smoków. Te znane od wieków zawody organizowane są również obecnie w niektórych prowincjach Chin, jednakże w formie znacznie uproszczonej i zubożonej w stosunku do wzorów potwierdzonych przez źródła historyczne. Jak słusznie pisze Aijmer, współcześni badacze określają najczęściej wyścigi łodzi-smoków jako sport, tymczasem mamy tu do czynienia przede wszystkim z systemem symboli i zachowań symbolicznych stanowiących część tradycyjnej kultury społeczeństwa chińskiego (Aijmer 1964, s. 20). Należy również podkreślić, że pojęcie sportu, we współczesnym rozumie­ niu, zaczęło funkcjonować w Azji stosunkowo późno. Na szerszą skalę upowszechniło się ono na początku X X w. Zwraca na to np. uwagę Frederic, pisząc o japońskich zapasach sumo. Początkowo nie uchodziły one za sport, lecz były formą walki o znaczeniu sakralnym. Zawody urządzano w świątyni w ściśle określonych dniach. Z czasem dopiero sumo stało się rodzajem widowiska, które można było zorganizować w dowolnym miejscu i czasie (Frederic 1988, s. 207). Z materiałów, jakie zaprezentowałam w swoich pracach wynika wyraźnie, że znaczenie sakralne utraciło wiele form współzawodnictw, nie mówiąc o zubożeniu innych funkcji przypisywanych w przeszłości tego rodzaju zachowaniom. We współczesnych społeczeństwach wiedza o znaczeniu współzawod­ nictw i roli, jaką odgrywały one w kulturach ludów Azji jest znikoma. Za pośrednictwem licznych podręczników i środków masowego komunikowa­ nia upowszechnia się też przede wszystkim znajomość technik różnorodnych stylów walki (karate, aikido, judo, kung fu i in.) Tymczasem, jak starałam się wykazać, współzawodnictwa ludów Azji są o wiele bardziej różnorodne, bogatsze. Przypisywano im ponadto ważną rolę w procesie komunikaqi między człowiekiem i Naturą, światem bogów, duchów itp., a także moc organizowania nowego porządku społecznego i kosmicznego w momentach przełomu. Jako element magii i forma ofiary współzawodnictwa były także, zgodnie z ludowymi wierzeniami, środkiem decydującym w znacznym stop­ niu o warunkach ludzkiej egzystencji. Znaczenie nadawane współzawodnictwom wyjaśnia ich obecność w kontekście obrzędów przejścia, a także w innych sytuacjach granicznych. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 137 LITERATURA Aijmer G. 1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China. A Study in the Ceremonialism of the Transplantation of Rice, Stockholm. Ardzinba V.G. 1982 Rituály i mify drevnej Anatolii, Moskva. B a s h a m A. 1973 Indie, Warszawa. B a u e r H . , C a r l q u i s t S. 1974 Japanese Festivals, Tokyo. B a w d e n C.R. 1958 Two Mongols Texts Concerning Obo-Worship, „Oriens Extremus", vol. 5, Nr 1, s. 23-41. B o b r i n s k o j A.A. 1908 Gorcy verchov'ev Pjandža (vachancy i iskasimcy). Očerki by ta, Moskva. Bogoraz V.G. 1991 Material naja kultura čukčej, Moskva. B o y l e J.A. 1965 A Form of Horse Sacrifice Amongst the 13-13 Centuries Mongols, „Central Asiatic Journal", vol. 10, m 3-4. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład. Warszawa. C h a b r o s К. 1992 Beckoning Fortune. A Study of the Mongol Dalalga Ritual, Asiatische Forschungen, Bd 117, Wiesbaden. C h a n g a l o v M.N. 1958 Sobranie sočinenij, t. 1, Ulan Ude. D a š e v a N.B. 1984 К voprosu o tradicionnych prázdníkách v Burjatii, Polevye Issledovanija Instituta Etnografii 1980-1981, Moskva. D e r a n i y a g a l a P.E.P. 1959 Some Sinhala Combative, Field and Aquatic Sports and Games, Colombo. Dupree L. 1966 Aq Kupruk: a Town in North Afhanistan, American Universities Field Staff. Report Services, vol. 10, Nr 9, New York, s. 20-23. D ž u m a g u l o v A. 1959 Nekotorye obyčai i obrjady dorevoljucionnoj kirgizskoj semii, Izvestija A N K S S R , Serija Obščestvennych Nauk, t. 1, Frunze. E b e r h a r d W. 1942 Lokalkulturen im alten China, t. 1, Leiden. E l a š v i l i V.I. 1968 Iz istorii konnogo sporta v Gruzii. Chevsurskie skacki „cchen" vprošlom i nastojaščem, „Sovetskaja Étnografija", vol. 4, s. 104-109. E l i a d e M. 1974 Shamanism. Archaic Techniques of Ecstasy, Princeton University Press. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, Warszawa. 1993 Traktat o historii religii, Warszawa. Etnografija 1980 Etnografija karakalpakov XIX i načala XX v. (materiały i issledovanija), Taškent. Frederic J. 1988 G a j e k J. 1934 Życie codzienne w Japonii u progu nowoczesności (1868-1912), Warszawa. Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów, A T N we Lwowie, Dz. I I , t. 13, z. 2. �138 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ G a l i t s k y A. 1980 Caucasian Folk Games, [w:] National Folk Sports in the USRR, Moscow, s. 88-110. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. G r a n t M. 1980 Gladiatorzy, Wrocław. H e e s t e r m a n J.C. 1957 The Ancient Indian Royal Consecration, S. Gravenhage. Herodot 1959 Dzieje, t. 1, Warszawa. H u i z i n g a J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. I l m i n s k i j N.I. 1861 Drevnij oby čaj raspredelenija kuskov mjasa sochranivšijsja u kirgizov, Izvestija Archeologičeskogo Obščestva, t. 2, SPb. I o n o v a Ju.V. 1989 Simvoly v sezonnych obr jadach seVskich obščin Korei (konec XIX-načal о XX v.), [w:] Ětnograflčeskoe izučenie znakových sredstv kultury, Leningrad, s. 189-204. Istorija i kul'tur a 1987 Istorija i kul'tura čukčej. Istoriko-étnografičeskie očerki, Leningrad. Its R.F. 1960 Miao. Istoriko-ětnograflčeskij očerk, Trudy Instituta Etnografii, Moskwa, t. 60. I v a n o v V.V. 1989 Problemy étnosemiotiki, [w:] Ětnograflčeskoe izučenije znakových sredstv kultury, Leningrad, s. 38-62. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1987 Eriin Gurvaan Naadam - Three Games of the Men in Mongolia, „Etimología Polona", vol. 13, s.45-39. 1991a Games of Mongolian Shepherds, Warszawa. 1991b Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnografii, „Etno­ grafia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191. 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część I, „Etnografia Polska", t. 37, z. 1, s. 93-164. 1994 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część II, „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 187-218. K a r m y š e v a B.Ch. 1987 К voprosu o kuVtovom značenii konnych igr w Srednej Azii, [w:] Prošloe Srednej Azii, Dušanbe, s. 231-142. K a t a n o v N.F. 1932 Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan, aus dem Nachlass von N.Th. Katanov.. Berlin. Leach E. 1961 Rethinking Anthropology, Warszawa. 1976 Culture and Communication, Cambridge. L e a c h E . , G r e i m a s A. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. L e s k o v á S.G. 1974 StreVba iz luka i upravlenija kolesnicy v obrjadovoj pesne drevnego Kitaja [w:] Teoretičeskie problemy izučenija literatur Dal'nego Vostoka, Moskva, s. 12-18. L e v š i n A.I. 1832 Opisanie kirgiz-kazačich iii kirgiz-kajsackich ord i stepej. Cz.3. Ětnografičeskie izvestija, SPb. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 139 L u k a s h i n Iu 1980 In the Kazakh Steppes, Uzbek Valleys and Tajik Mountains, [w:] National Folk Sports in the USSR, Moscow, s. 111-118. Mauss M. 1973 Socjologia i antropologia, Warszawa. M a z a h e r i A. 1972 Życie codzienne muzułmanów w średniowieczu (X-XIII w.), Warszawa. Men-gu-yu 1985 Me-gu-yu mu-tsi. Zapiski o mongolskich kočevjach, Leningrad. Michajlov T.M. 1980 Iz istorii burjatskogo šamanizma, Novosibirsk. M o l o d y c h I.A., K u l a k o v P.E. 1896 Illjustrirovannoe opisanie by ta seVskogo naselenija Irkutskoj gubernii, SPb. N e k l j u d o v S.Ju. 1977 O funkionalno-semantičeskoj prirode znaka v povestvovatel'nom folklore, [w:] Semiotika i obšcestvennoe tvorčestvo, Moskva, s. 193-228. N e s t e r o v S.P. 1990 Kon' v kultach tjurkojazyčnych plemen Centralnej Azii v epochu srednevekov'ja, Novosibirsk. N i k i t i n a M.I. 1982 Drevnjaja korejskaja poezija v svjazi s ritualom i mifom, Novosibirsk. N o v i k E.S. 1984 Obrjad i folklor v sibirskom šamanizme, Moskva. O b e z b e r d y e v К. 1962 Materiały po etnografii twkmen-sarykov Pendinskogo oazisa, Trudy Instituía Istorii, Archeologii i Etnografii A N Turkmenskoj SSR, t. 6, s. 111-182. P a n n i k a r R. 1988 Czas i historia w tradycji indyjskiej: Kala i karman, [w:] Czas w kulturze, War­ szawa, s. 111-138. Pismo święte 1988 Pismo święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, Warszawa, wyd. I V . P j a s e c k i j P.Ja. 1880 Pu tesestvie po Kitaju v 1874-1875 gg (čerez Sibiř, Mongoliju, Vostocnyj, Srednij i Severo-Zapadnyj Kitaj), t. 1-2, SPb. P o t a n i n a A.V. 1895 Iz putešestvij po vostočnoj Sibiři, Mongolii, Tibetu i Kitaju, Moskva. Potapov L.P. 1951 Drevnij obyčaj otražajuščij pervobytno-obščinnyj byt kočevnikov, Tjurkskij sbornik, Leningrad, t. 1, s. 164-175. R e v u n e n k o v a E.V. 1980 Detskie igry v sovremennoj Malajzji kak is toč nik dlja izučenija šamanskogo rituala, [w:] Narody Malajzji i Zapadnoj Indonezii, Moskva. Rigweda 1983 Rigweda. Mandaly I-TV, Moskva. R o c k h i l l W.W. 1891 Land of the Lamas, New York. R o u x J.-P. 1963 La mort chez les peuples ahaiques anciens et medié vaux d'apres les documents ecrits, Paris. Š a c h a n o v a N.Ż. 1989 Simvoličeskoe aspekty tradicionnoj svadebnoj trapezy kazachov, [w:] ĚtnografiČeskoe izučenie znakových sredstv kultury, Leningrad 1989, s. 176-188. S a g a l a e v A.M., O k t j a b r ' s k a j a LV. 1990 Tradicionnoe mirovozzrenie tjurkov Južnoj Sibiři. Znak i ritual, Novosibirsk. �140 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Serruys H. 1974 Kumiss Ceremonies and Horse Races. Three Mongolian Texts, Asiatische Forschungen, Bd 37, Wiesbaden. S i e r o s z e w s k i W. 1935 Dwanaście lat w kraju Jakutów, 1.1—2, Warszawa. Simakov G.N. 1984 Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlecenij v konce XIX - načale XX v., Leningrad. Stutley M.J. 1977a Dictionary of Hinduism, Its Mythology, Folklore and Development, 1500 B.C. - A.D. 1500, Bombay. Tatar M . 1976 Two Mongol Texsts Concerning the Cult of the Mountains, „Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae", vol. 30, No 1, s. 1-58. T a t a r z y ń s k a I. 1975 Mesir - tureckie święto wiosny, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3, s. 75-77. T o k a r e v S.A. 1964 Rannie formy religii, Moskva. T o l s t o v S.P. 1948 Drevnij Chorezm, Moskva. Tryjarski E. 1991 Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa. Tum Li-Ch'en 1965 Annual Customs and Festivals in Peking, Hong Kong. W a s i l e w s k i J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Wasiliew L. 1974 Kulty, religie i tradycje Chin, Warszawa. V d o v i n I.S. 1973 Očerki étničeskoj is torii korjakov, Leningrad. 1975 OČerki is torii i etnografii čukčej, Moskva. Viktorova L.L. 1980 Mongoly. Proischoždenie národa i is toki kultury, Moskva. Ż o r n i c k a j a M.Ja. 1975 Narodnye igry čukčej i éskimosov, Polevye Issledovanija Instituta Etnografii A N SSSR, Moskva, s. 28-36. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ COMPETITIONS I N L I M I N A L SITUATIONS. PART III Summary This is the last of the series of three articles on the role and meaning of competitions and games in the culture of Asiatic peoples. In this one the author points at the connection between competition and sacrifice. It has been proved by their common temporal and situational context and similarity of functions and aims. There are data which prove that the competitiors themselves (both men and animals) play the role of sacrifice. The role of objects used in competitions (e.g. balls) can be defined in the same way. The author provided the data both from literature and from her own fieldwork in Mongolia. All they reveal the analogy of time and place of competition games and sacrifice rituals. First of all they take place by rites of �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 141 passage of the life and annual cycle. Their participants are priests and laymen as well. Sacrifice usually precedes competitions although sometimes it might happen the Žhornitskaya other way round. According to Žhornitskaya the Chukches used to begin, to "open", a ceremony with races. In other cases sacrifice ceremony divided two different forms of competitions. By the lamas of western Mongolia the sacrifice for local spirits was preceded by competitions, a kind of examination checking the knowledge of sacred texts by the lower-rank lamas. After sacrifice ceremony wrestling followed. Competition and sacrifice may also be simultaneous, like in "dragon boat festival" when big racing boats are accompanied by small ones carrying food intended to be sacrificed to ancestral spirits. According to Chinese beliefs the festival originated from sacrifice ceremonies. A particular fact is worth noticing: while many sacrifice rituals come without competitions, competition games are always accomapanied by sacrifices. Some of the author's material indicate that in ancient times the role of sacrifice could have been played by the competition themselves. She suggests that one of the main purposes of the competitions might have been the appointment of the "scapegoat". The connection between ball games and horse polo and sacrifices has been confirmed by some other studies. Evidence can also be found in ethnographical data from the end of the 19th and the beginning of the 20th century. The Mia o's sacrifices for their ancestors were the bufTalloes which had won the fight held at the harvest festival. Cock-fight, so popular among many Asiatic peoples, could have had the meaning of sacrifice too. The same meaning may be attached to the Kirghiz competitions called "the tearing apart of a buck" (Afgh. "buzkashi"). The author says that it is probable, although hardly possible to be proved directly, that appointment of the sacrifice could really have been one of the aims of the competitions. Some of the evidence can be some customs recorded in the data: the winner was rewarded with the hide of the sacrificial sheep (e.g. by the Buryats) the wrestlers' bodies were oiled with olive oil before the fight (common by Turkish peoples). Crickets in cricket-fights organized for example by the Chinese were afterwards placed in glass vases beside the sacrifice bowls. In many societies winners of the competitions played the role of mediators between the local community (mainly with clan organization) and the Nature, deities, spirits etc. In China the best archers were allowed to make sacrifice. In Mongolia the winning wrestler offered to Nature the food he had got as a reward. After competitions common feasts were held for the local clan communities. The winning competitors used to distribute food. Feasts were sup­ posed to express the actual unity of the group as well as the symbolic original community. The winners were symbolic mediators, the same was the meaning of food. Much attention was given in the author's study to magical functions of both competitions and sacrifice. Their particular role was also to restore the state of equilibrium disturbed by particular events: death in the family or turning-points in the annual cycle. They are similar to the purposes of other magical acts. According to folk beliefs confirmed in the ethnographic data from different places in Asia - both competitions and sacrifice rites were supposed to cause the exchange of valuable goods between people and the powers determining people's existence. The discussed rituals were also believed to stimulate the Nature's energy and to bring about the increase of material resources, longevity, good health, numerous offspring and other values. Energy released by the competitions is demonstrated by the participants and manifests itself in material forms. Another dimension of competitions, sacrifice rituals and other magical acts is that of communications - both within social community and between people and deities, ancestral spirits, the Nature etc. Remarkable is the role of music accompanying these acts. Various messages are transmitted by particular behaviour of the competitors. These issues have been discussed in the first part of the article ("Etnografía Polska", vol. 37: 1993, Nr 1). Magical functions of the competitions have been studied in a more detailed way in the second part ("Etnografia Polska", vol. 38: 1994, Nr 1-2). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �INSTIWXE OF THE HISTORY- ОД MATERIAL CULTURE POLISH ACADEMY OF SCIENCES THE LIBRARY OF POLISH ETHNOGRAPHY !\W>\ \ GAMES К \1Г/,1\ЯКЛ-81 OF * WWW/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa4331077c983082bb7c9768ef3479af.pdf 4b847d4135e9bc5ce175a5ed31f21042 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3050 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne - Józef Janos (1895—1985) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.122-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I W S P O M N I E N I A P O Ś M I E R T N E Aleksander J a c k o w s k i JÓZEF JANOS J a n o s ' , t o cały rodzdzial w h i s t o r i i rzeźby l u d o w e j . Postać (1895—1985) dojrzały do n i e j , zatroskany t y l k o o rzeźby, które zostawia. wyjątkowa, b a r w n a . A ż dziw bierze, że dopiero w 1985 r o k u o t r z y ­ Możo i nie dlatego, że chciał, a b y go w s p o m i n a n o , ale w prze­ mał pierwsze ważne wyróżnienie — nagrodę i m . Oskara K o l b e r g a . świadczeniu, że wyraził w n i c h sprawy ważne, że t o były rzeźby Zmarł 8 l i p c a l 9 8 5 г., n i m jeszcze nagroda t a została m u wręczona. do modlenia się, i t o i m przydawało znaczenia. W l a t a c h rozpa­ Nie w i e m , czy zdążono go o niej powiadomić, nie w i e m n a w o t , noszonego czy p o t r z e b y turystów n i c z y m I n d i a n i n z r e z e r w a t u — Janos był zechciałby ją przyjąć, był b o w i e m człowiekiem wielkiej modelu „twórcy autentycznym cepeliowskiego", skromności, choć i wielkiej d u m y . Pochowano go, j a k chciał, we jeszcze franciszkańskim habicie, n a c m e n t a r z u w Dębnie, o b o k słynnego Chajec, L u r k a , W i n c e n t y K r a j e w s k i . artystą ludowym, który zaspokaja j a k Kudła, Piłat, drewnianego kościoła, perły europejskiej a r c h i t e k t u r y drewnianej. Józef Janos urodził się w Dębnie 10 g r u d n i a 1895 r o k u . Rzeźbił ołtarze i f i g u r y do różnych kościołów, do Murzasichla, W dzieciństwie pomagał r o d z i c o m w gospodarce, pasł gęsi, k r o w y . Dębna. Rzeźbił o d kilkudziesięciu l a t , zawsze z powagą, staran­ M i m o biedy w d o m u ukończył czteroklasową szkołę wiejską. G d y n i e , j a k umiał. B y ł artystą, jeśli p o d t y m słowem rozumieć nio miał 19 l a t powołano go do w o j s k a austriackiego i walczył n a t y l k o zawód, ale i postawę. Życie przeżył godnie, w trudzie alo froncie w K a r p a t a c h W s c h o d n i c h . J a k pisze E d w a r d Waligóra: i k o n t e m p l a c j i . Przez l a t a budował d o m , góralski, p r a w d z i w y , bez „ P o dwóch l a t a c h wrócił stamtąd j a k z piekła, z głębokim urazem jednego żelaznego gwoździa, d o m w którym żył prawie j a k pustel­ p s y c h i c z n y m . W o j n a porozrzucała m u myśli. Wrócił j a k o i n w a l i d a n i k . Kochał t e n d o m , z t a k strasznym t r u d e m p o s t a w i o n y , prosił z odmrożonymi s t o p a m i . " Toteż we w s i n a z y w a l i go i n w a l i d e k . n a w e t , b y t a m , w ogrodzie, go pochowano. Żył myślami o spra­ W 1931 r . rozpoczął budowę własnego d o m u . Sam wykonywał w a c h w i o l k i c h i ważnych, twórczość i w i a r a splatały się w jedno. prace stolarskie, snycerkę. Ręce miał sprawne, t o co robił podo­ Modlił się żarliwie, a kadencje słów cisnęły m u się na usta, w l a m e bało się sąsiadom, nieraz więc proszono go o zrobienie m o d l i t w y , olśnienie światem, dziełem stworzenia. Rozpościerał zdobionej l i s t w y , łyżnika czy s k r z y n k o w e j k a p l i c z k i . Zaczął rzeź­ arkusze pakowego p a p i e r u i klęcząc n a podłodze 2 zydla, zapisywał bić. Dlaczego ? Po p r o s t u , ktoś p o w i n i e n był poprawić uszkodzoną cisnące m u się na usta słowa. Turyści, których nie znosił, bo m u figurę w kapliczce, wykonać nową — a o n miał k u t e m u n a j ­ przeszkadzali s w y m natręctwem i bezczelnością, w y d z i e r a l i m u większe zdolności, miał p r z y t y m więcej czasu o d i n n y c h . N i e te wiersze. Niektóre z n a m y , opublikował je w z n a k o m i t y m k a ­ traktow-ał t a k i c h zadań zarobkowo, g d y widział, że gdzieś skra­ t a l o g u prae Janosa, i n i c j a t o r i a u t o r w y s t a w y , E d w a r d Waligóra. dziono z k a p l i c z k i świątka — dorabiał nowego i wstawiał. N a j ­ Czytane j a k o poezja wydają się surowe, czasem znakomite, t o p i e r w była t o n o r m a l n a , logiczna praca, wynikająca z potrzeby znów roztopione w gadulstwie. B o też nie są to wiersze doprowa­ społecznej i jego możliwości, dopiero później przyszła świadomość, dzone do f o r m y , raczej zapisy słów, obrazów, myśli, zapisy n a że rzeźbiąc staje się artystą. Potencjalnie mógł n i m być, zważyw­ żywo tego, co m u się cisnęło n a myśl. szy nie t y l k o u z d o l n i e n i a m a n u a l n e , ale i dyspozycje że musiał zostać rzeźbiarzem. S e t k i l u d z i , a może i więcej, m a I d z i e ona nic nie czeka t a k i e potencjalne dyspozycje, N i e obziera się t u n a nic dopiero życie sprawia, że je nie­ którzy zaczynają realizować. W p r z y p a d k u Janosa zaważyły n a Ona zdąża do swych granic... Rzeźbił przede psychiczne, refleksyjność, wrażliwość, religijność. A l e wcałe nie znaczy t o , Szumi woda szumi rzeka w s z y s t k i m postacio świętych, k a p l i c z k i , stacje Męki. Często posługiwał się rzeźbą płaską, w desco. Postacie b u ­ tej realizacji d w a f a k t y : zajmowania się przez niego snycerką, i istnienie zapotrzebowania n a rzeźby w środowisku. dował zwarte, ale s k r z y n k i kapliczek dekorował bogato, i t e n K i e d y wybuchła w o j n a był już dojrzałym artystą l u d o w y m , snycerski ornament z taką obfitością stosowany pełni tę samą świadomym tego, co r o b i . Po w o j n i e należał do pierwszych, rolę, co k w i a t y zdobiące święty wizerunek. których dostrzeżono i doceniono. Oglądał a l b u m y , znał już dzieła W 3 l a t a c h pięćdziesiątych wyrzeźbił też k i l k a płaskorzeźb przedstawiających K o p e r n i k a , Matejkę, W i t a Stwosza, Wiele razy podejmował t e m a t reprezentacyjny d l a Podhala — postać W i t a Stwosza, wiedział, że n i g d y i m nie dorówna, ałe że i o n —• prostaczek — bez niczyjej r a d y , bez n a u k i , idzie w ślady t y c h , którzy przed n i m rzeźbili. harnasia, zbójnika. Czynił t o z przekonaniem. Pamiętam, w 1952 r. spotkałem go, g d y szedł, j a k w każdy czwartek, z Dębna do N o ­ J a prostacek, j a prostacek wego T a r g u — po gazetę. Był jeszcze w t e d y ciekaw życia i dopiero Jestem n i c nieokrzesany później zaczął się izolować o d świata n a rzecz m o d l i t w y i myśli T y l k o w drzewie dłubać, wiercić o sprawach najważniejszych. Jestem t o w t y m zakochany (...) Oczywiście, można skwitować jego osobę d y k t e r y j k a m i . T o „ J a b y m chciał przejść przez t e n a r t y z m " , pisał, wyrażając t a k i e łatwe i efektowne. Można się śmiać, że pluł w o b i e k t y w y swe marzenia. Jego szkołą, podobnie j a k w i e l u i n n y c h „bogoro- aparatów f o t o g r a f i c z n y c h , szczuł psa n a gości, zakłócających b ó w " była p r a k t y k a , powtarzanie p o d o b n y c h ujęć, t y c h samych jego spokój, że w jego chałupie żyły całe t a b u n y m y s z y , że się tematów. N a u k a n i e poprzedzała p r a c y (jak t o się dzieje w k u l ­ poruszał j a k p a n H u l o t w f i l m a c h Tati'ego. A l e czy t o ważne ? turze „ w y s o k i e j " ) , jedno i drugie ściśle się łączyło ze sobą. Myślę, że nieraz t a k i e „malownicze" spojrzenie s k r y w a rzeczy­ Pozostawił dorobek znaczny, ale i n i e j e d n o l i t y . Można w n i m wistą prawdę o człowieku. D l a m n i e Janos, t o przede w s z y s t k i m j e d n a k znaleźć dzieła dojrzale, w y b i t n e — j a k choćby rzeźby, człowiek w i e l k i e j p o w a g i , a r t y s t a w najgłębszym które wykonał do kościoła w M u r z a s i c h l u . sensie tego słowa, wrażliwy n a przyrodę, kształt, k o l o r , słowo; wrażliwy n a sprawy e t y k i , w i a r y . Umierał, pogodzony 122 z myślą o śmierci, Wiorzył, że t o , co r o b i jest potrzebne, n a w e t w t e d y , g d y t r a k t o w a n o go j a k dziwoląga, g d y k r y t y k o w a n o jego f i g u r y �w kościele. Wierzył w dar t a l e n t u , którym został obdarzony Odszedł, jeden z o s t a t n i c h , którzy t w o r z y l i jeszcze d l a swego i który błądząc i męcząc się m u s i realizować — b y spełniło się jego przeznaczenie. środowiska, do kapliczek i kościołów, którzy w dzień dzisiejszy wnieśli żywą tradycję l a t m i n i o n y c h . 4 P R Z Y P I S Y Janos czy Janas 1 Pisano jego nazwisko d w o j a k o . W 1966 r. napisałem do niego, prosząc o rozstrzygnięcie t e j k w e s t i i . Po krótkim czasie otrzymałem o d niego l i s t : „Pisze się m n i e J a n o s . " A p o d t y m widniał p o d p i s : Józef Janas. E d w a r d Waligóra, Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wier­ szach Józefa Janosa, Kraków 1979 ( W y d a w n i c t w o w związku 1 2 z wystawą, zorganizowaną przez M u z e u m Etnograficzne w K r a ­ kowie). T a m b i b l i o g r a f i a . A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Bębna, „ P o l . Szt, L u d . " , R. 8, 1954 n r 3 A n t o n i K r o h , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Ossolineum, Wrocław—Warszawa 1979, s. 73 3 4 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec08a6821eba5afd7a0cda0e2fcfb7ec.pdf eb26ccb9630d7c92664df52b574bd352 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4468 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Piwocki, Ksawery (1901-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4157 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne : Prof.dr Ksawery Piwocki (1901-1974) , Ignacy Kamiński (1883-1974)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.186-191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Siemion, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I A PROF. DR P O Ś M I E R T N E KSAWERY PIWOCKI 1901-1974 Odszedł w o k r e s i e największego r o z w o j u sił t w ó r c z y c h . 1 w r e c e n z j i p r a c y d o k t o r s k i e j A n n y Kunczyńskiej-Irackiej — K o ń c z y ł korektę książki o n a i w n y c h m a l a r z a c h i szkicował ... g r u p a n o w e dzieło — o p o e t y c e f o r m p l a s t y c z n y c h . T e j książki i p r o f . M a r i a n Sokołowski, p a m i ę t a j ą c y n o r w i d o w s k i e w s k a ­ Zakopiańców i Sztuki Stosowanej, ale też n i k t już n i e n a p i s z e . I n i e t y l k o t e j . z a n i a swej górnej młodości — p o t e m działający już w d w u ­ dziestoleciu międzywojennym Bystroń i pokolenie, d o któ­ P i w o c k i należał d o o s t a t n i c h j u ż reprezentantów p o ­ k o l e n i a u c z o n y c h - humanistów, łączących w s o b i e zainteresowania badawcze z nieprzeciętną szerokie rego i j a należę — i w r e s z c i e p l e j a d a b a d a c z y już w P o l s c e L u d o w e j . P i e r w s i — pracujących s z l i jeszcze j a k b y p o wrażliwością o m a c k u , chwytając z a r y s poszczególnych o g n i w , d r u d z y — a r t y s t y c z n ą , z t w ó r c z ą postawą w o b e c p r o b l e m u , k t ó r y g o s t a w i a l i szerokie już h i p o t e z y , o p a r t e n a k o n k r e t n y m , a l e zaprzątał. N i e u k r y w a ł s w y c h s y m p a t i i a n i zaangażowania, zgoła niewystarczającym interesowała g o s z t u k a , a l e i człowiek, k t ó r y r z y l i n i e t y l k o bazę materiałową p r z e z s z e r o k i e ją t w o r z y , s z e r o k i k o n t e k s t r ó ż n y c h p r z e j a w ó w k u l t u r y w kręgu k t ó ­ m a t e r i a l e , współcześni — posze­ r y c h p o w s t a ł o dzieło. Wszechstronność zainteresowań p o ­ wzięli się d o s y s t e m a t y c z n e g o zwalała m u n a n i e o c z e k i w a n e zderzenie że w s p o m n ę t u c h o ć b y s t u d i u m Husserl penetracje t e r e n o w e p r o w a d z o n e w r a m a c h I n s t y t u t u S z t u k i , lecz t a k ż e przeglądu d a n y c h a r c h i w a l ­ różnych zjawisk, n y c h , k w e r e n d w pamiętnikach i p r a s i e X I X w i e k u . Z a ­ i Picasso („Este­ mieniają p o w o l i h i p o t e z y n a p e w n i k i , intuicję n a solidną t . 3, 1962) n a analizę dzieła w powiązaniu z i d e a m i , pracę h i s t o r y k a . ... Muszę w y z n a ć , że czytając pracę K u n ­ prądami f i l o z o f i c z n y m i c z y a r t y s t y c z n y m i . „ D z i e ł e m s z t u k i czyńskiej zazdrościłem j e j w i e d z y i możliwości t a k s z e r o k i e g o tyka" j e s t d l a m n i e f o r m a „ m ó w i ą c a " — podkreślał w i e l o k r o t n i e i — n i e piękna, n i e użyteczna, f u n k c j o n a l n a i t d . , choć m o ż e równocześnie cieszyłem się, że w t a k s z e r o k i e j m i e r z e p o ­ być opatrzona niekiedy i t a k i m i p r z y m i o t n i k a m i " . W widze­ t w i e r d z a o n a m o j e i n t u i c j e , o p a r t e j e n o n a a u t o p s j i dzieł n i u s z t u k i chodziło m u o rzecz głębszą niż i próbach l o g i c z n e g o myślenia o i c h p r o w e n i e n c j i " . „...rozwijanie równocześnie szczegółowego objęcia materii pracy. Ale 4 zdolności p o s t r z e g a n i a zespołów b r y ł , b a r w , c i e n i i świateł, i c h przejść, i c h w z a j e m n y c h rozproszenia, D l a n a s , zajmujących się sztuką ludową, P i w o c k i b y ł stosunków, i c h spoistości o z y a l e o umiejętność dostrzegania z a t y m i ze­ postacią w y j ą t k o w ą , stosował w s w y c h stawami ich symbolicznych znaczeń" . 2 p i e r w s z y m , który konsekwentnie za­ pracach metodę i warsztat badawczy h i s t o r y k a s z t u k i ; p i e r w s z y m , k t ó r y dojrzał p o t r z e b ę a n a l i z y Rozległość zainteresowań był erudytą, stanowiła J o g o siłę, i choć n i e interesowała go poszczególna cegiełka s a m a w sobie, a l e j e j r o l a , j e j sens w b u d o w i e całości. I n t e r ­ p r e t o w a ł — a n i e t y l k o znał f a k t y , toteż r o z m o w y zNim u k a z y w a ł y n o w e a s p e k t y z j a w i s k , p o b u d z a ł y d o myślenia. L u d z i t y l k o dużo w i o d z ą c y c h m o ż n a n i e r a z zastąpić, l u d z i m y ś l ą c y c h — t r u d n o , ponieważ siłą m y ś l i j e s t p r z e k r a ­ czanie granicy oczekiwanego, twórcze dostrzeżenie i p o ­ wiązanie f a k t ó w . P i w o c k i lubił r o z m o w y p r z y k a w i e , d z i e l i ł się s w y m i spostrzeżeniami i m y ś l a m i z hojnością człowieka, k t ó r y n i e b o i się, że m u ktoś w y k o r z y s t a p o m y s ł , ponieważ twórczości l u d o w e j o d s t r o n y p s y c h o l o g i c z n e j i socjologicz­ n e j . P i e r w s z y m , k t ó r y sztukę t ę s y t u o w a ł n a s z e r o k i m t l e a r t y s t y c z n e g o d o r o b k u n a r o d u . Czytając Jego r o z p r a w y , o d najwcześniejszej z 1930 r . (Z badań nad drzeworytem w Polsce) ludowym p o o s t a t n i e — powstałe w o s t a t n i c h miesiącach życia (Rzeźba ludowa*, Styl w sztuce takie czy d r u ­ ludowej 6 k o w a n y w t y m n u m e r z e r a p o r t o współczesnej s z t u c e l u d o ­ w e j ) d o s t r z e c można stałe drążenie t y c h s a m y o h k i l k u t e m a ­ tów — twórcy granic sztuki, metod poznawczych, osobowości i jego s t o s u n k u d o w z o r u , t r a d y c j i i rodzimości sztuki. Studia n a d sztuką l u d o w ą interesowały Piwockiego, p o m y s ł ó w t y c h miał z a w s z e więcej niż m ó g ł b y j e z r e a l i ­ ponieważ — j a k pisał jeszcze w 1936 r . — z o w a ć . Zresztą m i a ł w i e l k i d a r — ż y c z l i w e g o słuchania, z a ­ w b a r d z o w y b i t n y m s t o p n i u zająć się rozwiązaniem szeregu pozwalają chęcania, a n i m o w a n i a . N i e miał w sobie c i e n i a zawiści c z y teoretycznych, a nadzwyczaj ambicjonalności, z satysfakcją p a t r o n o w a ł l u d z i o m , w k t ó ­ p r o b l e m ó w . S k r o m n y , często u b o g i s p l o t zagadnień f o r m a l ­ r y c h w i e r z y ł , k t ó r z y m i e l i pasję. Cieszył się, g d y r o z w i j a l i n y c h , b r a k b a r d z i e j zawiłych związków h i s t o r y c z n y c h , b r a k t e m a t y przez N i e g o zapoczątkowane, dawał t e m u bogatszych, w licznych recenzjach, m . i n . prac doktorskich. wyraz „Przed bardziej ważnych d l a n a u k i o sztuce skomplikowanych indywidualności a r t y s t y c z n y c h — w s z y s t k o t o p o z w a l a b a d a c z o w i zająć się c z t e r d z i e s t u pięciu l a t y należałem d o pionierów badań n a d wprost sztuką ludową i z przyjemnością w i d z ę , с i l e d a l e j i głębiej p r z y o m a w i a n i u procesów h i s t o r y c z n y c h s z t u k i w a r s t w w y ż ­ umieją d z i s i e j s i n a s i następcy wnikać w p r o b l e m y t e j t w ó r ­ s z y c h n i e j e s t się w s t a n i e całkowicie o g a r n ą ć " . czości, rozszerzając n i e t y l k o bazę materiałową, a l e i z n a j ­ dując b a r d z o i s t o t n e przesłanki h i s t o r y c z n e p o w s t a n i a t e j gałęzi n a r o d o w e j kultury" — pisał o p r a c y doktorskiej podstawowymi zagadnieniami tej nauki, których 7 „Obserwacja żywej twórczości l u d o w e j nasuwa i n i e o b l u d n a p o s t a w a j e j t w ó r c ó w pozwalają dojrzeć Stanisława B ł a s z c z y k a . W r e c e n z j a c h t y c h p o j a w i a się n u t a s p r a w , któro są u k r y t e p o d r o z m a i t y m i p o z o r a m i i o s o b i s t a , t o n s a t y s f a k c j i , że ktoś rozwinął t e z y rzucone łami słów w s z t u c e — przez Niego ludową trzydzieści l a t później w s z k i c u Podnieta 3 czy J e m u współczesnych. „Sztuką w P o l s c e zajęło się j u ż t r z e c i e p o k o l e n i o b a d a c z y — pisał 286 więc szereg r e f l e k s j i posiadających szersze z n a c z e n i e , a p r o s t o t a oficjalnej, dawnej i nowej" i realizacja'. wiele nawa­ pisał Jak t y t u ł w s k a z u j e , chodziło t u P i w o c k i e m u o u j a w n i e n i e r o l i �p o d n i e t y , z j a k i e j k o r z y s t a a r t y s t a . N i e tając — j a k p l a s t y k niż wykształcony — t e j p o d n i e t y , a r t y s t a l u d o w y „ z n i e m n i e j ­ codzienny" . własnego swego pańszczyźnianych obowiązków, niż nasz świat 1 3 szą siłą usiłuje zrealizować, w y r a z i ć w r a m a c h c z y p a n c e r z u s w e j t w a r d e j , t r a d y c y j n e j d y s c y p l i n y siebie i o b r a z świat Inspiracją i ź r ó d ł e m f o r m y dzieła b y ł d l a n i c h z a p o ż y ­ c z o n y w z ó r , a n i e n a t u r a c z y f a k t bezpośrednio w i d z i a m . r „ J e s t coś wzruszającego w s u r o w e j d y s c y p l i n i e t e j s z t u k i , świata". T a k i e określenie p r z e d m i o t u zainteresowań w y k l u c z a ł o w j e j s z a c u n k u d l a dzieł p o p r z e d n i c h i w ciągłej z n i m i r o z - p ł y t k i e , s e n t y m e n t a l n e podejścio. N i e r a z dawał w y r a z swej p r a w i o " — pisał w r o z p r a w i e Podnieta f a s c y n a c j i dawną ludową rzeźbą, szanował tę wiejską kul­ w i e l o k r o t n i e p o j a w i a się w J e g o p r a c a c h , b l i s k i j e s t s z t u k i , jaką w y z n a w a ł , i d e i ciągłości k u l t u r y , n i a n i e n a d r o b n e , r o z t a p i a n i e w p r o d u k c j i p a m i ą t e k cepelio­ więzi w s k i c h i k i c z u ' . W y r a ź n i e p r z y t y m stwierdzał: „ N i e j e s t e m chłopomanem i n i e w i d z ę swego w y s o k i e g o u z n a n i a d l a z l u d o w e j . Zajmowałem przyczyn badawczych „królikiem — się sztuką ludową w y d a w a ł a m i się z n a k o m i t y m doświadczalnym" d l a badań nad rozmaitymi a s p e k t a m i s z t u k i , szczególnie p r o c e s u t w ó r c z e g o c z y p s y c h o ­ idei 1 4 turę, szanował t a k d a l e c e , że z ż y m a ł się, w i d z ą c j e j r o z m i e ­ modelu kultury Temat ten i realizacja. między Ten tradycją szacunek a twórczym jej dialektycznej przekraczaniem. d l a d o r o b k u przeszłości, d l a d o r o b k u i n n y c h , c e c h u j e zresztą i naukową działalność Piwockiego. W i ę k s z o ś ć J e g o p r a c i przemyśleń powstała w o p a r c i u o p o d ­ nietę wyniesioną z l e k t u r y , rozwiniętą w t w ó r c z y l u b — r z a d z i e j — prowokującą raźnym zdefiniowaniem polemikę, swojej sposób zakończoną postawy. Sztukę wy­ ludową l o g i i twórczości ... S z t u k a l u d o w a — k o n k l u d o w a ł — choć rozumiał P i w o c k i j a k o z j a w i s k o h i s t o r y c z n e , p r o d u k t spo­ p r a w d z i w a j e j u r o d a n i e j e s t m i o b c a — pociągnęła mnie łecznego r o z w a r s t w i e n i a k u l t u r y , toteż p o c z ą t k i odrębnego z p o w o d u p r o b l e m a t y k i t e o r e t y c z n e j , jaką otwierała przed n u r t u l u d o w e g o w naszej s z t u c e w i d z i a ł w X V I w i e k u , a r o z ­ jej badaczem" . k w i t — o d końca X V I I I aż p o p o c z ą t e k X X . S ą d y t e w y ­ 1 0 Najważniejsze spory o principia w badaniach sztuką ludową, w k t ó r y c h brał udział, przyniosły nad ważne u s t a l e n i a . P i e r w s z y d o t y c z y ł c h a r a k t e r u l u d o w e j twórczości. w o ł a ł y ostrą polemikę, z n ó w dla rozwoju teorii archeologa stawiał się p o g l ą d o w i , że „ d z i e ł o l u d o w e t o p o p r o s t u dzieło właściwe s z t u c e n i e u d o l n e i n i e o r y g i n a l n e " . W p r a c y Sztuka wspólne d o b r o r ó ż n y c h l u d ó w . w nauce ( „ L u d " , t . 5 1 , cz. I I , 1 9 6 8 , s. 3 6 7 ) , m ó w i ą c o p o ­ o sztuce dobnych sądach Haberlanda czy Berensona stwierdza: „ D o t e g o r o d z a j u w n i o s k ó w m u s i dojść m e t o d a patrzenia n a sztukę o d s t r o n y t e m a t u c z y m o t y w u oraz p r z y w a r t o ­ ściowaniu dzieła od strony j e g o zgodności z nawykami widzenia „realistycznego". Polemika z D o b r o w o l s k i m przy­ niosła a r t y k u ł Z badań nad powstawaniem stylu ludowego ( „ P r z e g l ą d Współczesny", 1936, n r 7), w k t ó r y m P i w o c k i , powołując (W-wa się n a swą pracę Drzeworyt s t y l , u p o d s t a w y którego leży chiczna stawy ludowy w Polsce 1934), d o w o d z i , iż dzieła l u d o w e mają swój własny artysty dziecka ludowego, specyficzna postawa psy­ p r y m i t y w n a , zbliżona i ludzi pierwotnych". A więc — do po­ nie brak z najistotniejszych „Nie istniała żadna s z t u k a lechicka, dowodził P i w o c k i w d y s k u s j i z poglądami P o l e m i z u j ą c w 1936 r . z T a d e u s z e m D o b r o w o l s k i m , p r z e c i w ­ ludowa jedną sztuki ludowej. Andrzeja Abramowicza , cechy 1 5 wczesnośredniowiecznej stylistyczne stanowią bowiem 1 6 W k i l k u p r a c a c h i r e c e n z j a c h analizował c e c h y naszej s z t u k i p r o w i n c j o n a l n e j , która w w i e l u d z i e d z i n a c h dzała ludową, poprze­ a w s w e j i s t o c i e b y ł a równocześnie g ł ó w ­ n y m n u r t e m s z t u k i narodowej w formie". Przeprowadzał w a ż n e rozróżnienia m i ę d z y pojęciem „ r o d z i m o ś c i " a „ s z t u k ą narodową" , 1 7 podkreślając z k o l e i , żo każda sztuka l u d o w a j a k o niosąca treści zawsze r o d z i m e , będzie posiadała cechy s z t u k i r o d z i m e j , chociaż pojęcia rodzimości i l u d o ­ wości b y n a j m n i e j się n i e p o k r y w a j ą , gdyż rodzime treści i f o r m y posiadać m o ż e t a k ż e s z t u k a n i o l u d o w a " . 1 8 swoje widzenie s z t u k i l u d o w e j , a n a l i z u j e j e j zasięg i g r a n i c e , Pogłębiając w kolejnych artykułach dochodzi 1 9 w i e d z y t e c h n i c z n e j , lecz odrębny światopogląd a r t y s t y c z n y . w końcu d o w n i o s k u (idąc śladom m y ś l i G r a m s c i e g o ) , , P ó k i t k w i ą o n i w o w ł a s n y m światopoglądzie a r t y s t y c z n y m , „ M i a r ą ludowości j e s t trudności t e c h n i c z n e ... n i e istnieją, konwencjonalna nie jest tu bowiem żadnym poprawność sprawdzianem" , 1 1 Z b i e g i e m czasu P i w o c k i uściśla, k o r y g u j e s w o j e sądy. W y r a ź n i e określa g r a n i c e s t y l u , niewystarczalność t e g o p o ­ jęcia dla analizy a r t y k u l e Styl sztuki ludowej. W e w sztuce także ludowej wspomnianym już zauważa, że „ s a m k a t a l o g g r a m a t y k i f o r m j e s t z b y t u b o g i i niewystarczający, b y m ó g ł służyć i n t e r p r e t a c j i dzieła s z t u k i . (...) J e s t się zmuszonym p y t a ć o z n a c z e n i e , o sens u ż y t e j f o r m y s t y l o w e j , j e j wartość informacyjną, ideową badania styloznawcze czy inną". A więc „...Jakkolwiek są p o t r z e b n e , a n a w e t k o n i e c z n e d l a oficialnie »inność« w s t o s u n k u d o że przyjętego standardu socjo-kulturalnego. Miara tej ludo­ wości m a z m i e n n e w czasie w y m i a r y , h i s t o r y c z n i e u w a r u n ­ k o w a n o , g d y ż inność j e s t p ł y n n a . T o , co j e s t wspólne d l a całej społeczności w j e d n y m czasie, s t a j e się s t o p n i e m d y f e rencjacji w i n n y m " 2 0 . Jest t o stwierdzenie p e r s p e k t y w y badawczo, bardzo w a ż n e , otwierające duże definiująco p r z e d m i o t n a s z y c h z a ­ interesowań. Piwocki bynajmniej n i e sądził, że rodzimość naszej s z t u k i współczesnej polegać będzie n a k o n t y n u a c j i l u d o w y c h wzorów, n a i c h „podnoszeniu". Widział przeżywanie się u z y s k a n i a materiału d o d a l s z y c h rozważań i i n t e r p r e t a c j i , dawnego systemu instytucji artystycznych, f o r m funkcjono­ podobnie w a n i a dzieła w społeczeństwie. „ G d y b y udało się — j a k konieczne są s t u d i a n a d społeczną funkcją s z t u k i i j e j społecznym u w a r u n k o w a n i e m w każdej groma- mówił - znaleźć n o w o p o l e d l a działań p l a s t y c z n y c h w n a j r o z m a i t ­ d z i o l u d z k i e j i w d a n y m czasie — są t o j e d n a k d o p i e r o d z i a ­ szych zakresach łania w s t ę p n e , p r z y g o t o w a w c z e , mysłowym w z o r n i c t w i e ) , zgodne z p o t r z e b a m i nowego spo­ jeśli i n t e r p r e t a c j a n i e m a łeczeństwa, b y ć czystą i n t u i c j ą " . Stojąc n a g r u n c i e C h w i s t k o w s k i e j t e o r i i wielkości spo­ sobów w i d z e n i a świata, w s z t u c e l u d o w e j u p a t r u j e w y r a z odrębnego światopoglądu a r t y s t y c z n e g o , u źródeł k t ó r e g o leży specyficzna p o s t a w a p s y c h i c z n a a r t y s t y ludowego, (nie myślę t u o o p a k o w a n i a c h musiałaby f o r m a , n i e małpująca Polacy potrafili powstać nowa wyczynów sztuka to wówczas 2 Z a i n t e r e s o w a n i a p r o b l e m e m rodzimości w i d o c z n e są n i e konserwatorskiej czy d r z e w o r y t n i c y l u d o w i jej n a p r a w d ę odrębną naszą s z t u k ę " ' . nych" Rzeźbiarze, malarze i nowa się n a t o z d o b y ć ! M i e l i b y ś m y t y l k o w pracach n a u k o w y c h Profesora, . prze­ obcych. Ach, gdyby p r y m i t y w n a , zbliżona d o p o s t a w y d z i e c k a i l u d z i p i e r w o t ­ 1 2 czy czy pedagogicznej. ale i działalności Zresztą trudno roz­ wypo­ dzielać t u p o s t a w ę człowieka i j e g o z a i n t e r e s o w a n i a . P i w o c k i w i a d a l i się w kręgu n i e l i c z n y c h w ą t k ó w i schematów i k o n o ­ k o n s e k w e n t n y b y ł w e w s z y s t k i m co robił, j e g o życie, przecież g r a f i c z n y c h , interpretując j e w sposób w ł a ś c i w y d l a s z t u k i n i e l e k k i e , miało w sobie w e w n ę t r z n ą spójność, ł a d , ludowej t a k cenił i bez k t ó r e g o n i e w y o b r a ż a ł sobie s z t u k i i w o g ó l e d a n e g o czasu i ośrodka. W w y r a ż a l i swe m a r z e n i a , swą tęsknotę podjętych tematach za ś w i a t e m i n n y m k u l t u r y . Ł ą c z y ł p r z y t y m w sobie cechy pozornie który skrajne, 187 �łagodność i pryncypialność w s p r a w a c h z a s a d n i c z y c h , a u t o ­ (przez r y t e t z życzliwością, dojrzałość przedmiotów teoretycznych). i stabilność zasadniczych sądów z w7 ażliwością n a t o . co n o w e . kilka l a t był Współpracował - Był Europejczykiem, uczostnikiom wielu zagranicznych konferencji, laureatem nagrody i m . Hordera a zarazem prorektorem, kierownikiem katedry aktywnie z Instytutem Sztuki P A N , kierował Zakładem S z t u k i D a w n e j , brał udział w p r a c a c h Rady Naukowej, w r o d a k c j i podręcznika historii sztuki. P o l a k i e m , angażującym się w sposób o c z y w i s t y w e w s z y s t k o Przewodniczył K o m i t o t o w i N a u k o Sztuce P A N co się n a los k r a i u składało. Już j a k o m ł o d y chłopiec b r a t Stowarzyszeniu Historyków S z t u k i , Radzie Muzealnej. udział w I w o j n i e ś w i a t o w e j , a w l a t a c h o k u p a c j i nalożal do A K , b y skończyć I I w o j n ę w szeregach L u d o w e g o Wojska Polskiego j a k o ochotnik, porucznik piechoty. Życiorys p r o f . Piwockiego, który przytoczę t u w dużym skrócie, określa zrosztą krąg t e m a t ó w zajmujących G o p r z e z całe ż y c i e . U r o d z i ł się w o L w o w i o 1 9 . X I . 1 9 0 1 r . Studiował począt­ k o w o architokturę. później historię s z t u k i n a U n i w e r s y t e c i e J a n a K a z i m i e r z a . T a m d o k t o r y z o w a ł się u p r o f . W ł a d y s ł a w a Podlachy na podstawie pracy o drzeworycie ludowym w P o l s c e ( 1 9 3 0 ) . B y ł już w t y m czasie a s y s t e n t e m w M u z e u m Lubomirskich i konserwatorem województw wileńskiego i n o w o g r ó d z k i e g o , p r z e w o d n i c z y ł i działał a k t y w n i e w l t a - W n a j t r u d n i e j s z y m o k r e s i e kształtowania p r o f i l u P a ń ­ stwowego M u z e u m Etnograficznego M u z e u m Prze­ M u z e o l o g , k o n s e r w a t o r z a b y t k ó w , o r g a n i z a t o r , działacz, społeczny, p e d a g o g — znał sztukę polską wszechstronnie, t a k historyczną, j a k współczesną i ludową. P o wyzwoleniu nowej sie­ w y s t a w y p o w o j e n n e l u d o w e j rzeźby, m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u ( m . i n . w y s t a w ę w P a r y ż u —- 1957 г . ) . O d d w u d z i e s t u p r z e ­ szło l a t był Sztuki członkiem kolegium redakcyjnego L u d o w o j " , zawsze p r z y j a z n y , gotowy „Polskiej do pomocy, k o n s u l t a c j i . P o t r a f i ł n a w e t w n a w a l e p r a c znaleźć czas n a t o , a b y napisać z a b a w n y p a s t i s z artykułu z a m i e s z c z o n e g o p r z e z nas w piśmio, a b y podjąć r o z m o w ę p r z y k a w i e n a t e m a t s z t u k i , r o z m o w ę n i e m a l zawsze puentowaną zabawną g a l i ­ cyjską anegdotą. Bardzo będzie n a m b r a k t y c h r o z m ó w , m ą d r e g o , d o ­ b r e g o uśmiechu, delikatności i życzliwej z a c h ę t y Na mysłu A r t y s t y c z n e g o . i budowy d z i b y — - b y ł d y r e k t o r e m t e j i n s t y t u c j i , organizował p i e r w s z e dzio T o w a r z y s t w a P o p i e r a n i a P r z e m y s ł u L u d o w e g o . N a r o k p r z e d wojną został d y r e k t o r e m l w o w s k i e g o (1969—71), pociechę powiedzieć obcować b ę d z i e m y tylko można, nowo Profesora. długo jeszczo z Jego p r a c a m i , czytać t e k s t y , jeszcze p r z e z dłuższy czas d o p i e r o na że interpretować Jego będą się myśli. któro ukazywać". Parafrazując słowa b y ł (do 1951 r.) d y r e k t o r e m P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u H i s t o r i i M a l r a u x ' a , napisał k i e d y ś : „ T r w a n i e dzieła s z t u k i j e s t n i e S z t u k i i I n w e n t a r y z a c j i Zabytków p r z y Naczelnej Dyrekcji t y l k o śladem k r o n i k i ludzkości, lecz w a c h l a r z e m j e j m o ż l i ­ M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w M . K . i S . , uczestniczył w a k c j i wości; możliwości ciągle n o w y c h i c h i n t e r p r e t a c j i " . T w o r z e ­ r e w i n d y k a c y j n e j dzieł s z t u k i z a g r a b i o n y c h w czasie w o j n y , n i e dzieła myśli —- t a k ż e . w podjęciu p r a c n a d inwentaryzacją z a b y t k ó w . Wykładał na Uniwersytecie w Poznaniu, p o t e m w A.S.P. w Warszawie. Aleksander Jackowski PRZYPISY Pełny życiorys P i w o c k i e g o podaje B a r b a r a W o l f f -Łozińska w e w s p o m n i e n i u p o ś m i e r t n y m w „Roczniku H i s t o r i i S z t u k i " , R . X I , 1976 ( w d r u k u ) . A n a l i z ę twórczości n a u k o w e j przynoszą d w a w a ż n e t e k s t y Mieczysława P o r ę b ­ s k i e g o Żywa wartość i nauka. Twórczość naukowa Ksawerego Piwockiego [ w : ] Granice Sztuki, W - w a 1972, s. 2 6 6 — 2 7 6 o r a z w s p o m n i e n i e pośmiertne w „ B i u l o t y n i e H i s t o r i i S z t u k i " , 1976, n r 1. Bibliografię p r a c , d o p r o w a d z o n ą d o 1972 r . o p u ­ blikowała M a r i a K o s s a k o w s k a w e w s p o m n i a n y m t o m i e Granice Sztuki. O b a c y t a t y z r o z m o w y przeprowadzonej przez J a c k a Olędzkiego w r e d a k c j i „ N o w o K s i ą ż k i " , n r 18 (542) z d n . 30.IX.1972 r. Recenzja z d n . 15.IX.1971, maszynopis w Bibliotoce Instytutu Sztuki P A N . R e c e n z j a w y g ł o s z o n a d n . 1 4 . I V . 1 9 7 3 г., m a s z y n o p i s w Bibliotece I n s t y t u t u Sztuki P A N . ' T e k s t n a p i s a n y d o z a m i e r z o n e g o t o m u poświęconego rzeźbie w d r e w n i e i a r c h i t e k t u r z e d r e w n i a n e j krajów sło­ wiańskich, k t ó r y m a się ukazać w s e r i i w y d a w a n e j p r z e z U N E S C O . T e k s t t e n zamieścimy w j e d n y m z najbliższych numerów. Styl w sztuce także ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . X X V I I , 1972, n r 2, s. 6 7 — 6 8 . Z badań nad powstaniem stylu ludowego (1936), c y t . w g P i w o c k i , Sztuka żywa, W r o c ł a w 1970, s. 1 2 9 — 1 3 5 . P i w o c k i , Sztuka żywa, s. 1 1 9 — 1 2 8 . « P o r . w y p o w i e d z i w d y s k u s j i Co zrobić ze sztuką ludową, „ K u l t u r a " , R . X I , n r 3 1 , z. 5 . V I I I . 1 9 7 3 . Rozmowa w „Nowych Książkach" j . w . Z badań ... j . w . 1 2 3 4 6 7 12 Z badań 11 Drzeworyt 11 w'_Polsce, żywa, s. 1 3 1 . W a r s z a w a 1934, s. 15. F o l k artists and their inspiration, „The British J o u r n a l o f A e s t h e t i c s " , R . I I I , 1963, n r 2 oraz Sztuka i tra­ dycja, „Miesięcznik L i t e r a c k i " , 1967, z. 1. 1 4 A . A b r a m o w i c z , Studia nad genezą polskiej artystycznej, Ł ó d ź — W a r s z a w a , 1962. 1 5 kultury O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wroc­ ław, 1953. P i w o c k i p o l e m i z u j e też z poglądami A b r a m o w i c z a w r o z p r a w i e Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „ L u d " , t . 5 1 , cz. 2, 1968, s. 3 5 9 — 3 8 9 . 16 P o r . Zagadnienie rodzimej twórczości w badaniach nad polskim renesansem, „Biuletyn H i s t o r i i S z t u k i " , R. X I V , 1952, nr 4, s. 4 0 — 6 1 ; Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludo­ wej, „ S t u d i a E s t e t y c z n e " , 1966, z. 3, s. 3 1 — 4 7 ; Sztuka lu­ dowa i narodowa, „ P o l . S z t . L u d . " R . V , 1 9 5 1 , n r 3. 1 7 1 Próba definicji kilku pojęć, „ P o l . S z t . l u d . " , R . V I I . 1953. n r 6. A la limite de 1'art populaire et non-populaire, „Ze­ szyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r } ' i Sztuki L u d o w e j " , Warszawa, 1961, t . I . 8 19 Kilka słów o sztuce współczesnych Szt. l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 1—2. 20 2 1 8 1 0 c y t . w g Sztuka ludowy „ N o w e Książki". Rozmowa prymitywów, „Pol. ... j . w . M y ś l ę t u zwłaszcza o t a k i c h p o z y c j a c h , j a k : książka 0 naiwnej s z t u c e , t o m d z i e j ó w s z t u k i poświęcony R e n e s a n ­ s o w i i B a r o k o w i , s y n t e t y c z n y z a r y s rzoźby l u d o w e j , n o t a t k i 1 szkice d o z a m i e r z o n e j p r a c y o p o e t y c e f o r m . 2 2 �I IGNACY KAMIŃSKI 1883—1974 R z e ź b i a r z l u d o w y , g a w ę d z i a r z , r o z m i ł o w a n y w d z i e j a c h swego r e g i o n u — z i e m i ł ę c z y c k i e j . Chłop światły, działacz społeczny, poseł na pierwszy Sejm Rzeczypospolitej. Rzeźbić zaczął w p ó ź n y m w i e k u . M i a ł 74 l a t a , g d y p o p r o s z o n o g o , a b y opisał, j a k w y g l ą d a ł strój l u ­ d o w y w l a t a c h j e g o młodości. R y s o w a ć n i e umiał, prośby n i e chciał zlekceważyć — więc spróbo­ w a ł w y r z e ź b i ć w i e j s k i e p o s t a c i e w d a w n y m s t r o j u . Z d z i w i ł się, g d y f i g u r k i t e pochwaliła p a n i J a d w i g a G r o d z k a , ówczesna k i e r o w n i c z k a M u z e u m w Ł ę c z y c y . Zaczął rzeźbić, m i a ł przecież czas, a rzeźbiąc opowiadał o s w y m r e g i o n i e , o l u d z i a c h , l e g e n d a c h , łęczyckich diabłach i m i e r n i k a c h . S z y b k o stał się znany, ceniony. M ó g ł K a m i ń s k i — spróbowali i i n n i , więc p o k i l k u l a t a c h w Ł ę c z y c y b y ł już d u ż y ośrodek r z e ź b y , liczący obecnie p o n a d t r z y d z i e s t u t w ó r c ó w . A l e K a m i ń s k i rzeźbił n i e d l a z a r o b k u - p o w i e d z m y ściślej n i e t y l k o d l a z a r o b k u . Strugając swe f i g u r k i (a w y r z e ź b i ł i c h p a r ę t y s i ę c y ) , wiedział, że p r z e ­ k a z u j e i n n y m , m ł o d s z y m — pamięć d a w n y c h z w y c z a j ó w , l e g e n d i b a j d . W i e d z i a ł , że t o co r o b i j e s t w a ż n e , więc z godnością zabierał głos n a n a r a d a c h l u d o w y c h t w ó r c ó w , n a różnych uroczystościach. B y ł j a k d ą b , pamiętający d a w n e c z a s y . U m a r ł w s w y m r o d z i n n y m O r a c z e w i e 1 5 . I X . 1 9 7 4 r . K i l k a t y g o d n i wcześniej r o z m a w i a l i ś m y o I g n a c y m K a m i ń s k i m z W o j c i e c h e m S i e m i o n e m . S t a r y rzeźbiarz urzekał swoją osobowością, c h a r a k t e r e m , p i ę k n e m j ę z y k a i g e s t u . T o t e ż , g d y nadeszła w i a ­ domość o śmierci K a m i ń s k i e g o , poprosiliśmy z n a k o m i t e g o a k t o r a , a b y napisał n a łamach naszego p i s m a pożegnanie zmarłego rzeźbiarza. Redakcja N a j b a r d z i e j m i żal t e g o , że G o już n i e usłyszę ... T o co zostało p o N i m — JEGO RZEŹBY — O WDZIĘCZNOŚCI D L A NIEZNAJOMEGO t o w a ż n e , ale ... O p o w i a d a ł P a n I g n a c y chętnie i pięknie — o w s z y s t k i m : T e g o p o m n i k a n i e chciał poświęcić a n i p r o b o s z c z , a n i i o ptakach, i o trawach, o roli i o drewnie, o ludzkich bolach s e k r e t a r z — m ó w i p a n I g n a c y — p o s t a w i ł e m go s o b i e s a m i o b o l a c h B o r u t y , i b o l a c h „ o m ę t r ó w " pokutujących n a źle n a Tysiąclecie P a ń s t w a P o l s k i e g o c z y t a m n a M i l e n i u m . Oglądamy p o m n i k . P r z e d d o m e m pana Ignacego jest p o m i e r z o n y c h chłopskich m i e d z a c h . Wszystko to miało swój świat, swój język, swoje ni to mały staw, czworoboczny JAK OBRAZIŁEM PANA n i to k a c z k i . N a środku w o d n e j d ź w i ę k i , k t ó r e p a n I g n a c y przekładał n a p o l s k i . rzeźbą. — IGNACEGO bajoro, tafli w k t ó r y m kąpią wybudowany z p o m n i k , z każdej s t r o n y o z d o b i o n y się cementu płasko­ W i d z i p a n , s e k r e t a r z n i e m ó g ł przyjechać na K i e d y ś przyjechał W i k t o r y n . — A l e P a n I g n a c y n a c i e b i e j e s t o b r a ż o n y ! Już się w O r a ­ czewie n i e możesz pokazać! — Dlaczego obrażony? — B y ł e ś u n i e g o z ekipą t e l e w i z y j n ą ? — T a k ! U w a ż a m , że b y ł o z n a k o m i c i e : m a m y ś w i e t n y m a ­ teriał z... — A l e p o zdjęciach b y ł poczęstunek d l a e k i p y ? — N o , t a k — C h l e b , masło, j a j a , m l e k o ... — A l e p o t e m ... — Co p o t e m ? T o „ p o t e m " musiałem wyjaśnić już u p a n a I g n a c e g o . — B o j a myślałem — m ó w i ł p a n I g n a c y — że t o p a n kazał t y m z t e l e w i z j i płacić za p o c z ę s t u n e k ! A t o n i e w o l n o ! T o obraża g o s p o d a r z a ! M o i ojcowie u c z y l i m n i e , że z a w s z e , n a w e t g d y n i k o g o n i e m a w d o m u , n a s t o l e m u s i stać m l e k o , c h l e b i nóż. D l a w ę d r o w c a , m o ż e g ł o d n y w e j d z i e d o c h a t y , żoby m ó g ł zjeść c h l e b a i w y p i ć m l e k a . D l a t e g o d o m m u s i b y ć o t w a r t y i c h l e b i m l e k o m u s i s t a ć ! I za t o n i e w o l n o p ł a c i ć ! A c i z t e l e w i z j i u p r a c o w a l i się, a p o t e m jeszcze m o j e j zosta­ w i l i pieniądze! T a k n i e w o l n o ! N o , a l e n i e będę się już g n i e w a ł , ale za t e pieniądze t o d o s t a n i e p a n diabła. O , t e g o ... T e n diabeł m a wszystko co t r z o b a , t o m o ż e g o b ę d z i e t r u d n o sprzedać, b o o n m a , o, i o g o n , i r o g i , i w i d ł y , a l e ... i kuśkę. T y l k o c z a r n e . D i a b e l ­ skie. I t a k oto „diabeł" — który m a w s z y s t k o " p r z y p o m i n a m i o b i a ł y m m l e k u i c z a r n y m c h l e b i e ... 189 �otwarcie, bo t u jest o Chrzcie P o l s k i , bo t u jest z a k o n n i k , t y l k o o n się bał chodzić z k r z y ż e m , bo t u b y l i p o g a n i e , t o wszystko m a w tej torbie na plecach. A t u , z tej s t r o n y t o j e s t s t a r o p o l s k i w o j , z n a c z y — r y c e r z . K s i ą d z t e g o n i e chciał poświęcić, b o z t e j s t r o n y z c z e r w o n y m i g w i a z d a m i n a heł­ m a c h t o są d w a j Oraczowa, żołnierze r a d z i e c c y , d o naszej wsi w którzy p r z y s z l i czterdziestym piątym N o t o ksiądz n i e chciał i c h poświęcić. — A t o k t o ? — zapytuję p a n a I g n a c e g o o czwartą płaskorzeźbę. T o ? — N i e To znaczy w i e m : t o jest „Promyk" — tylko do roku. wiem. naprawdę n i e w i e m , j a k o n w y g l ą d a ł a n i j a k się n a z y w a ł , ale o n m n i e nauczył czytać po polsku i dlatego postawiłem m u ten p o m n i k . T o b y ł o jeszcze za c a r s k i c h czasów. B y ł o m m a ł y m chłopakiem, pasałom k r o w y , ale chodziłem d o r u s k i e j szkoły. I w t o d y dostałem p o l s k i e p i s e m k o d l a d z i o c i . N a t y m p i s e m ­ k u u c z y ł e m się p o p o l s k u . T o p i s m o t o pisał „ P r o m y k " — t a k się p o d p i s y w a ł * . N i e znałem g o , a l e t o musiał b y ć d o b r y i m ą d r y p a n . J a p a m i ę t a m , że t o o n m n i e nauczył p o p o l s k u i d l a t o g o zrobiłem m u p o m n i k . I t a k oto wszyscy znajomi — nieznajomi pana Ignacego s p o t k a l i się n a t y m p o m n i k u , i t e n , k t ó r y w a l c z y ł n a d O d r ą , i m i e s z k o w y w o j , i c i , k t ó r z y p o s z l i n a d Odrę — żołnierze, i t e n , k t ó r y przyniósł c h r z e s t — radzieccy mnich, i ten, który oświecił— „ P r o m y k " . Jaki postać o p o m n i k postawić p a n u I g n a c e m u ? C h y b a wiejską, szerokich jaką O n s a m rzeźbił: n i e w y s o k i , r a m i o n a c h , długich rękach, krótkich taką krępy, nogach „Pomnik m o c n o w p a r t y c h w z i e m i ę , a s p o d k a p e l u s z a patrzące n a świat b y s t r e , s z e r o k o o t w a r t e , mądre o c z y człowieka, k t ó r y * K o n r a d Prószyński — p s e u d o n i m K a z i m i e r z P r o m y k (1851—1908), pedagog, a u t o r elementaizy i czytanek, r e d . i w y d a w c a t y g . l u d . „Gazeta Świąteczna". Fot.: II. Pokropek— wiele M i l e n i j n y " w y s t a w i o n y przez w Óraczewie. doświadczył, ale jeszcze więcej Kamińskiego wybaczał: ziemi, sąsiadom, światu, B o r u c i e , o m ę t r o m , l u d z i o m . Wojciech i l . 1; J . Gierliński — i l . 3 Siemion � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a1607650c18766ebac96dd4ecf715bf.pdf c6eee45756e3d302b3d9e3dccba49a28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3086 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne: Wacław Sułkowski (1927-1985) ; Prof. dr hab. Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1897-1984) ; Wojciech Oleksy (1903-1985) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.121-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Wieruszewska, Maria; Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I A WACŁAW P O Ś M I E R T N E SUŁKOWSKI (31.01.1927—24.0.1.1985) Z w y k s z t a ł c e n i a b y ł h i s t o r y k i e m . Po m a g i s t e r i u m r o z o p c z ą ł pracę w domach kultury, został nawet dyrektorem jednego z n i c h . N i e c z u ł się j e d n a k w tej r o l i dobrze, n i g d y nie c h c i a ł b y ć na Po „świeczniku", prostu kwestia reprezentować, temperamentu, inicjować, organizować. charakteru, osobowości. U c z y ł w szkole, m ł o d z i e ż l u b i ł , ale m ę c z y ł go h a ł a s , nie­ ustanne n a p i ę c i e . W i ę c p r z y s z e d ł do nas, do I n s t y t u t u Sztuki P A N . B y l s i e r p i e ń 1961 r o k u . W ł a ś n i e z a c z y n a l i ś m y organizo­ wać archiwum fotograficzne sztuki ludowej. Gdy przyszedł b y ł o w n i m nieco p o n a d 5000 z d j ę ć . Teraz jest p r z e s z ł o 74 000. T o a r c h i w u m b y ł o w z n a c z n y m s t o p n i u jego d z i e ł e m , z n a ł je doskonale i chętnie służył pomocą studentom, etnografom, d z i e n n i k a r z o m . K o r z y s t a l i ś m y z jego p o m o c y t a k ż e w r e d a k c j i „Polskiej Sztuki Ludowej". W każdej przyzwoitej redakcji musi b y ć k t o ś , k t o bierze na siebie c i ę ż a r p r a c y n i e w d z i ę c z n e j , nie­ widocznej, ale p r z e c i e ż koniecznej. W naszej r e d a k c j i zawsze w i e d z i e l i ś m y , że jest on, W a c e k , i że wszystko, co trzeba zos­ tanie na czas zrobione. N i g d y a wykorzystywaliśmy nie o d m a w i a ł swojej go nieraz. On był zawsze na solidny i życzliwy ludziom. Nie skażony bakcylem tej śmiesznej „ważności", „ t o do m n i e nie n a l e ż y " . pomóc, dlaczego m i a ł b y kwitowanej pomocy, miejscu, biurokracji, opryskliwą odmową Skoro coś b y ł o potrzebne, a on m ó g ł tego nie uczynić. Działa! w Związ­ k a c h Z a w o d o w y c h , w r ó ż n y c h k o m i s j a c h s p o ł e c z n y c h , b y ł ław­ n i k i e m w S ą d z i e m . W a r s z a w y . Ceniono go, b y ł b o w i e m w r a ż ­ l i w y n a s p r a w y ludzkie, bezstronny, s p r a w i e d l i w y , m ó w i ł nie­ wiele, ale g d y z a b i e r a ł głos jego zdanie liczyło się, nie dawał się p o n o s i ć e m o c j o m . N i e m i a ł t y t u ł ó w , n i c z y m nie k i e r o w a ł , nie p r z e w o d n i c z y ł . W jego n e k r o l o g u koledzy n a p i s a l i — b y l c z ł o w i e k i e m p r a w y m . I s t o t n i e , t a k i m b y ł . S p r a w i e d l i w y i s k r o m n y . Czy to m a ł o ? C z y m d ł u ż e j ż y j ę , t y m bardziej p o d z i w i a m i c e n i ę t a k i c h w ł a ś n i e l u d z i jak On. P o n i e w a ż łatwiej b y ć w y k s z t a ł c o n y m niż sprawiedliwym i m ą d r y m , z w ł a s z c z a t ą c i c h ą m ą d r o ś c i ą , w k t ó r e j jest w y r o z u ­ m i a ł o ś ć , ale i p e w n o ś ć w r o z r ó ż n i a n i u tego co złe a eo dobre. Szanowano go powszechnie, l u b i a n o . W z i m n y , p o c h m u r n y d z i e ń się d z i e j a m i Sierpca. N a p i s a ł Zarys o d p r o w a d z a ł go t ł u m od XII l u d z i do m o g i ł y pospiesznie wykopanej do XIX wieku w pustej, okropnej przestrzeni cmentarza na W ó l c e . T ł u m l u d z i , d u ż ą p r a c ę Z dziejów gospodarczych k t ó r y c h n i c nie o b l i g o w a ł o , stanowisko, pozycja, z a s ł u g i zmar­ Studia 1. i Materiały dziejów gospodarczych Sierpca „ N o t a t k i P ł o c k i e " , 1972 n r 2 (66) oraz Wyd. Sierpca,, (Sierpc. Towarzystwo Naukowe i społecznych Płockie, łego, ale dla. k t ó r y c h On b y ł n a p r a w d ę k i m ś w a ż n y m i d r o g i m . O d d z i a ł w Sierpcu, P ł o c k — S i e r p c 1972). B r a ł toż u d z i a ł w ba­ O h , W a c k u , W a c k u ! p r z e c i e ż T y nawet nie z d a w a ł e ś sobie sprawy daniach nad s z t u k ą l u d o w ą Podlasia, p r o w a d z o n y c h z e s p o ł o w o z tego, j a k i s t o t n ą r o l ę o d g r y w a ł e ś w naszym zespole. Oczy­ pod wiście, archiwum s t r o j e m i o p u b l i k o w a ł w 1968 r. w 4 zeszycie „ P o l s k i e j S z t u k i poprowadzi ktoś inny, redakcja też jakoś kierunkiem prof, dra R o m a n a Reinfussa, zajmował się sobie da radę., ale k t o z a s t ą p i Ciebie, k t o — j a k T y —- s t w o r z y L u d o w e j " a r t y k u ł p . t . Strój a t m o s f e r ę spokoju życzliwości i zaufania? wspomnienia z l a t o k u p a c j i . N i e u k o ń c z y ł ich. Ś m i o r e jest strasz­ Z r e s z t ą a t m o s f e r ę t ę w y t w a r z a ł i w d o m u , i w kole Przyjaciół Ziemi Sierpeckicj. Byl aktywnym członkiem PTTK togo na,, przerywa pracę, łukowski. P r z y g o t o w y w a ł do zamierzenia,, b e z l i t o ś n i e wkracza druku w ży­ cie — tego, kogo zabiera, i t y c h , k t ó r z y po n i m p o z o s t a j ą . K o ł a , d z i a ł a c z o m , a z i e m i ę r o d z i n n ą cenił i k o c h a ł . K i e d y m ó g ł w r a c a ł do Sierpoa, do rodzinnego d o m u . J a k o h i s t o r y k z a j m o w a ł Aleksander Jackowski 121 �I PROF. DR HAB. KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA (19.03.1897—8.07.1984) w obliczu s z y b k i c h p r z e m i a n polskiej w s i , j a k p o t r z e b ę badań p r o b l e m o w y c h . Miała ś w i a d o m o ś ć , iż n a u k i etnologiczne b u d z ą coraz w i ę k s z e zainteresowanie i zyskują. nowe szanse Jej Społeczność wiejska rozwoju. p o w s t a ł a w w y n i k u wielomiesięcz­ n y c h b a d a ń wsi Z a b o r ó w . Jest t o k s i ą ż k a r o d z a j u bardzo rzadko spotykanego w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j . N i e m a w niej — o c z y m p i s a ł p r o f . J a n S z c z e p a ń s k i w przedmowie — wielkiej d b a ł o ś c i o u j m o w a n i e zjawisk w o b i e k t y w n e kategorie, z b y t n i e j t r o s k i 0 przejrzyste klasyfikacje i przedstawienie w y n i k ó w . Jest nato­ m i a s t nieoceniony obraz procesu z ż y w a n i a się z b a d a n y m i l u d ź m i , z d o b y w a n i a i c h zaufania. W efekcie jest to k s i ą ż k a mówiąca n a m w i ę c e j i głębiej o b a d a n y m ś r o d o w i s k u a n i ż e l i m o g ł y b y to z r o b i ć preoj zyjne badania sondażowe. K i e d y po 35 l a t a c h p r a c o w a ł a m n a d p o w t ó r n ą monografią Z a b o r o w a , m i a ł a m m o ż l i w o ś ć s p o t k a n i a Jej d a w n y c h i n f o r m a ­ t o r ó w , k t ó r z y d a r z ą do d z i ś b y ł ą „ d o c h t ó r k ę " ż y w ą , s e r d e c z n ą p a m i ę c i ą . Trzeba jednak p o d k r e ś l i ć , że jest t o p a m i ę ć zaskarbiona Jej w ł a s n ą t r w a ł o ś c i ą , d o b r o c i ą i c i e p ł e m . C e n i ł a sobie P a n i Profesor nie t y l k o s w y c h w i e l k i c h m i s ­ trzów : Maussa., Czarnowskiego, Krzywickiego, ale często T z w dzięcznością w s p o m i n a ł a spotkania z p r o s t y m i l u d ź m i w s i . T Ż y c i e , k t ó r e d o b i e g ł o swego kresu domaga się we wspomnie­ U m i a ł a dostrzec i c h m ą d r o ś ć , u s z a n o w a ć t r u d , p o t r a f i ł a zaskar­ n i u u j ę c i a p e ł n e g o , syntetycznego. O n i e ś m i e l a to t y m bardziej, b i ć sobie i c h s y m p a t i ę i p r z y j a ź ń , k t ó r a pokonyw-ala czas. Pa­ iż m a m ś w i a d o m o ś ć , że w s z y s t k o co n a p i s z ę o d ł u g i m , n i e s t r u ­ m i ę t a m , j a k c z ę s t o o p o w i a d a ł a s t u d o n t o n i o swoich badaniach dzenie t e r e n o w y c h , k i e d y to w ś r ó d l u d z i wsi c z u ł a się „ b l i ż s z a suro­ pracowitym życiu wicz-Adamskiej pozostała odda dla t y c h Pani Profesor zaledwie część K a z i m i e r y Zawisto- tego K i m była i Jaką wej p r a w d y ż y c i a " . D o ostatnich lat życia w s z y s t k i c h , k t ó r z y m i e l i szczęście i p r z y ­ wilej J ą z n a ć . J e ś l i p r z y w o ł a m w p a m i ę c i Jej wszystkie z a s ł u g i wymianj- na rzecz tego, eo z y s k a ł o sobie m i a n o „ ł ó d z k i e j s z k o ł y społeczności g r a f i c z n e j " , to i t a k b ę d z i e to zaledwie fragment Jej etno­ dokonań myśli z tymi, zachowali c h o ć b y B y ł a w ś r ó d t y c h n i e l i c z n y c h p r o f e s o r ó w , k t ó r z y zaraz po potrzebę współżycia w pamięci swego wiejskiej dzieciństwa. r o b o t n i k ó w łódzkiej fabryki ..Lodex". To eo c e c h o w a ł o Jej stosunek do ł u d z i w t r a k c i e b a d a ń , p r z e n o s i ł a I I w o j n i e t w o r z y l i w robotniczej Ł o d z i pierwszy w dziejach tego z ujmującym m i a s t a u n i w e r s y t e t . Przez d ł u g i e l a t a p a t r o n o w a ł a naturalna Pani Pro­ klimat S t ą d Jej uczestnictwo w posiedzeniach K l u b u M i ł o ś n i k ó w F o l ­ kloru zrzeszającego w e t n o g r a f i i i dla e t n o g r a f i i . o d c z u w a ł a P a n i Profesor którzy w d z i ę k i e m na stosunki z l u d ź m i „wyrozumiałość dla l u d z k i c h w o g ó l e . Owa s ł a b o ś c i , k l ę s k i nie­ T fesor wszelkim p o c z y n a n i o m b a d a w c z y m i w ydaw niczym w prze­ p o w o d z e ń dla w y g ó r o w a n y c h d ą ż e ń i n i e s w p ó h u i e r n i o k o n a n i u w a ż n o ś c i i p r z y d a t n o ś c i e t n o g r a f i i w r ó ż n y c h dziedzi­ o s i ą g n i ę ć , dla, szorstkich i b r u t a l n y c h o d r u c h ó w nieufności n a c h ż y c i a k r a j u . Jej pomoc m e r y t o r y c z n a z a z n a c z a ł a się z a r ó w ­ niechęci" no w u p r o f i l o w a n i u jaźni. Potwierdził T r „Łódzkich Studiów Etnograficznj'eh" jak 2 małych czy s t a w a ł a się r z e c z y w i ś c i e n i e z a w o d n ą r ę k o j m i ą p r z y ­ to p o ś w i ę c o n y p a m i ę c i P a n i Profesor wie­ i „ P r a c i M a t e r i a ł ó w M u z e u m Archeologicznego i E t n o g r a f i c z ­ c z ó r w Ł ó d z k i m Oddziale P T L , k t ó r y z g r o m a d z i ł nego w Ł o d z i " z w y o d r ę b n i o n ą S e r i ą E t n o g r a f i c z n ą , co oczy­ uczonych ale i r o b o t n i k ó w z K o l a wiście nie u m n i e j s z a ł o w k ł a d u r e d a k t o r ó w i a u t o r ó w o b u czaso­ fabryce p i s m . Z a s ł u g ą P a n i Profesor b y ł o stworzenie ś r o d o w i s k a n a u k o ­ borowdan. R z a d k o k t ó r y badacz m o ż e p o c h w a l i ć się t a k ser­ wego, któro Etnografii mimo komplikacji w funkcjonowaniu U Ł ( d w u k r o t n i e zawieszana Katedry rekrutacja), dzięki Jej w o l i i p r z e k o n a n i u s k u p i a ł o l u d z i oddanych e t n o g r a f i i . B y l i to p r a c o w n i c y i studenci K a t e d r y E t n o g r a f i i U Ł , pracownicy M u ­ decznym Profesor „Lodex". profesorów, Miłośników Folkloru przy O d c z y t a n o telegram k o n d o l e n c y j n y od odzewom ze strony środowiska, jak właśnie Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a . Ona sama z r e s z t ą zaPani traktowała s w o j ą p r a c ę лее wsi j a k o rodzaj p o w o ł a n i a , k t ó r e g o i d e a ł uosa­ b i a ł dla N i e j zawsze J ę d r z e j Cierniak — o ś w i a t o w i e c , s p o ł e c z ­ zeum, c z ł o n k o w i e Ł ó d z k i e g o O d d z i a ł u Polskiego T o w a r z y s t w a nik, działacz kultur}'. Dzięki Niej przywołane Ludoznawczego, 1 dziś zastanowienia, m y ś l i tego syna wsi polskiej. Jedna z nich którego prezesem b y ł a Pani Profesor przez wiele l a t . Obraz o ś r o d k a d o p e ł n i a ł a Ł ó d z k a Pracownia .Etnogra­ zasługuje ficzna Z a k ł a d u wet Etnografii Polski I n s t y t u t u Historii Materialnej P A N f u n k c j o n u j ą c a Kultury w latach 1954—1971. P r z y s z ł o Jej ż y ć w czasach, g d y d e z a k t u a l i z o w a l y się dawne ny na szczególną te same d z i a ł a n i a oddźwięk. no-oświatowej Istotą uwagę: „w każdym znajdują swój być warte środowisku na­ o d r ę b n y , niepowtarzal­ ś w i a d o m i e prowadzonej powdnno zostały, dostosowanie pracy jej do kultural­ lokalnych etnograficzne m o ż l i w o ś c i i do l o k a l n y c h potrzeb ś r o d o w i s k a , p o z w o l i ć m u b y ć a w s p ó ł c z e s n o ś ć d o m a g a ł a się now-ego samookreśloniu, d y s c y p l i n y . s o b ą , bo to bodaj czy nie n a j w u ę k s z a jego siła t w ó r c z a " . D z i ś T a k j a k we w s z y s t k i c h naukach h u m a n i s t y c z n y c h s t a w a ł y przed zapewne ta. sama m y ś l z n a l a z ł a b y w y r a z w f o r m u l e p o d m i o t o ­ k i e r u n k i , o d c h o d z i ł y w n i e p a m i ę ć dawne s z k o ł y 3 e t n o g r a f i ą dwa cele : osingn ięeia, mmkow e i ich p r a k t y c z n e zastoso­ wości wsi czy t e ż jej t o ż s a m o ś c i . wanie. P i s a ł a : „ z w i ą z e k z ż y c i e m b i e ż ą c y m , z d y n a m i k ą przemian d e c y d u j ą c e o z a k w a l i f i k o w a n i u p o s z c z e g ó l n y c h wsi do t a k i e j l u b k u l t u r o w y c h jest r ę k o j m i ą w a ż n o ś c i i p r z y d a t n o ś c i naszej dyscy­ innej k a t e g o r i i u z n a ł a Profesor p l i n y w r ó ż n y c h dziedzinach ż y c i a p o l i t y c z n e g o , k u l t u r a l n e g o - s p o ł e c z n y c h . \ V lyc.h r a m a c h p r z e d m i o t e m k o n k r e t n y c h b a d a ń i społecznego." 1 Zawsze d b a ł a o p r e s t i ż e t n o g r a f i i r o z u m i e j ą c jej p o w i n n o ś c i bardzo szeroko. W i d z i a ł a z a r ó w n o k o n i e c z n o ś ć prowadzenia b a d a ń i n w e n t a r y z a e y j n o - d o k u m e n t a e y j n y c h , z d o b y w a n y c h w w y ś c i g u z czasem 122 Za podstawowe układ stosunków kryterium gospodarezo- b y ł a organizacja p r a c y z e s p o ł o w e j , jej p o d s t a w y i uzasadnienie. D b a ł a o t o , aby gromadzenie m a t e r i a ł u nie g r z e s z y ł o p r z y p a d ­ k o w o ś c i ą , a b y prace prowadzone b y ł y z określonego widzenia, u p o w a ż n i a j ą c do w n i o s k ó w uzasadnionych. punktu �Główna myśl przewodnia badań podstawowego sensu i s t n i o j ą c y c h zmierzała powiązań do cjonalnych w obrębio społeczności lokalnych. Odnajdujemy ją w a r t y k u ł a c h P a n i Profesor p o ś w i ę c o n y c l i p r o b l e m a t y c e r e g i o n u , 6 4 była rozwoju. W problematyce zainteresowań systemów więzi krewniaczych społecznej splatała z innymi badaniami prowadzonymi pod kierunkiem Pani w ich się ona Profesor. To same z a ł o ż e n i a p r z e w i j a j ą się w Jej rozwa­ przestrzeniach, j a k o s t a ł y element ludzkiego w s p ó ł ż y c i a , m i a ł a stronach analizy w b a d a n i u nurtem kultury. s t a ć się u k o r o n o w a n i e m Jej naukowej p r a c y w dziele 0 T o b y ł o Jej 7 zainteresowań -Adamskiej b y ł a k u l t u r a a r t y s t y c z n a . Profesor 8 Zawistowiez- P r z y c z y m , to co Ż y c i e o k a z a ł o s i ę za k r ó t k i e . Traktat Ją o przyjaźni Będziemy niesienie a k c e n t ó w z w y t w o r u , d z i e ł a s z t u k i , na samego t w ó r c ę . przyjdzie nam Widziała wartości, w n i m przede w s z y s t k i m t w ó r c z ą o s o b o w o ś ć na uwikłań we własnym i poza w ł a s n y m tle środowis­ przyjaźni. marzenie, k t ó r e g o czas nie p o z w o l i ł z r e a l i z o w a ć . w y r ó ż n i a ł o w sposobie u j m o w a n i a tej p r o b l e m a t y k i b y ł o prze­ różnorakich zakresem problematyka I t a k w i ę ź s p o ł e c z n a indagowana w d ł u g i m t r w a n i u i szerokich 5 ż a n i a c h o konkrecie i k o n t e k ś c i e j a k o d w ó c h u z u p e ł n i a j ą c y c h się Osobnym indywidualnym Profesor dawności i teraźniejszości w badaniach społeczności lokalnej, etnograficznych. Bardzo wykrycia strukturalno-funk- przywoływać z o s t a ł napisany w naszych sercach. jego przesłania zawszo wtedy, gdy s t a w a ć w obronie p r a w d z i w i e h u m a n i s t y c z n y c h kiedy odczujemy potrzebę przypomnienia Jej ar­ g u m e n t ó w , dobroci i m ą d r o ś c i . kiem. Maria Wieruszewska P R Z Y P I S Y 1 K a z i m i e r a Za-wistowioz-Adaniska, Granice horyzonty kultury wsi w Polsce, Warszawa 1976, s. 38 ( P W N ) 2 wiejska. 1937— badań wych 19 --20 w r z e s i e ń 1962 i inne a r t y k u ł y w zbiorze: dranice i horyzonty badań... Zawistowicz-Adamska, Przemiany więzi społecznej w spo­ łeczności lokalnej, „ R o c z n i k i Socjologii W s i ' ' 1965, t . 4, t a k ż e ; Granice i horyzonty badań... K . Zawistowicz-Adamska, Granice i horyzonty badań... Zob. rozdz. p t . Konkret i kontekst w badaniach etnograficz­ nych (z uwzględnieniem problematyki zmiany kulturowej) [w:] Granice i horyzonty badań... s. 114—130 Z o b . z b i ó r a r t y k u ł ó w w r o z d z i a ł o Ludowa kultura artys­ tyczna [ w : ] Granice i horyzonty badań... s. 131—178 5 K a z i m i e r a Zawistowicz-Adnmska, Społeczność Wspomnienia i materiały z badań terenowych, Z a b o r ó w 1938. W y d . I I , Warszawa 1958, s. 187, L S W 6 3 K . Za wistowicz-Adamska, Wspomnienia o Jędrzeju Cierniaku, W y b ó r i opracowanie Z. M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a , Warszawa 1982. L S W , s. 30 4 K. Materiały Zawistowiez-Adamska, Region i wojewódzkiej narady towarzystw regionalizm [w:] kulturalno-oświato­ 7 8 WOJCIECH OLEKSY (1903-1985) 28 stycznia, 1985 r o k u z m a r ł w Paszynie k. Nowego .Sącza Wojciech Oleksy, z w a n y we w s i W o j t k i e m , jeden z najciekaw­ szych w s p ó ł c z e s n y cli r z o ź b i a r z y l u d o w y c h w Polsce. oto W o j t e k , c h ł o p po s z e ś ć d z i e s i ą t c e , z a c z ą ł n a g ł e r o b i ć coraz bardziej konsekwentne. W r a z z t y m p r z y s z ł a s ł a w a , zaro­ U r o d z o n y w 1903 r o k u , przez cale ż y c i e p r a w i e nio opusz­ czał rodzinnej m i e j s c o w o ś c i . B y ł gluelionieniy, I ogromne, szybkie p o s t ę p y . Jego prace s t a w a ł y się coraz dojrzalsze, słaby fizycznie, bek i ludzkie p o w a ż a n i e . B y ł p i e r w s z y m p a s z y n i a k i e m , k t ó r e g o r pokazano w t e l e w i z j i . Ze sto razy pisano o n i m w gazetach. n i e p i ś m i e n n y . Nie założył r o d z i n y , m i e s z k a ł z b r a t e m i bratow ą — O d czasu, gdy z d o b y ł p i e r w s z ą n a g r o d ę w konkursie W s p ó ł c z c s - t r o c h ę j a k o podopieczny, t r o c h ę j a k o parobek. P a s a ł krowy, suej R z e ź b y L u d o w e j K a r p a t Polskich w 1972 r o k u b y ł o n i e m a l w y k o n y w a ł lżejsze prace gospodarskie. M i a ł jasne, ciepłe oczy, r e g u ł ą , że gdy Oleksy bierze u d z i a ł w konkursie, w i a d o m o j u ż , delikatny k o m u p r z y p a d n i e pierwsza nagroda. R ó ż n i „ p a n o w i e " z P o l s k i uśmiech. Bardzo p o t r z e b o w a ł ludzkiej życzliwości, bo na szacunek nie l i c z y ł . i zagranicy p o c z y t y w a l i P i e r w s z y m bodaj c z ł o w i e k i e m spoza r o d z i n y , k t ó r y okazał m u s e r d e c z n o ś ć i zrozumienie, b y ł ksiądz, E d w a r d N i t k a , s z y ń s k i proboszcz. W o j t e k kupić Wojtkowa pn- pod r ó ż n y m i p r e t e k s t a m i z a c h o d z i ł Widywalein sobie za szczęście, gdy u d a ł o i m się figurkę. go w t a m t y c h czasacli d o ś ć c z ę s t o . Obserwo­ w a ł e m z r a d o ś c i ą i wzruszeniem, j a k W o j t e k prostuje grzbiet, c z ę s t o na p l e b a n i ę , b y o g l ą d a ć obrazy i r z e ź b y , w ł a s n o ś ć k s i ę d z a . nabiera, g o d n o ś c i . K u p i ł sobie g a r n i t u r , b i a ł e koszule, k r a w a t . Dużo rozmawiali K u p i ł telewizor, aby o g l ą d a ć siebie u siebie, na s w o i m . Wieczorem o sztuce — na m i g i , m o n o s y l a b a m i . Pewnego razu, g d z i e ś w p o ł o w i e l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , wy­ o g l ą d a ł t e l e w i z j ę , b y s p r a w d z i ć , czy z n o w u czegoś nie „ p u s z c z ą " s t r u g a ł Oleksy bardzo uieporadne f o r m y z d r e w n a : monstrancje, o panu Wojciechu Oleksym. „ W a d c huba, otu pana" — oznajmił k i e l i c h y mszalne, chrzcielnice, p t a s z k i — i z a n i ó s ł k s i ę d z u N i t c e , z d u m ą k s i ę d z u , co z n a c z y ł o : W ł a d e k (brat) pa-sie k r o w y , a j a po p r o s t u c h c ą c s p r a w i ć m u p r z y j e m n o ś ć . Proboszcz ogromnie jestem panem. Szanowny Pan ucieszy! się z p o d a r u n k ó w , u s t a w i ł je na h o n o r o w y m miejscu s t a w a ł l i s t y . Napisano o n i m dwie prace magisterskie. D o s t a ł w j a d a l n i . M o ż n a w ł a ś c i w i e p o w i e d z i e ć , że w t a m t y m momencie n a g r o d ę i m . B r a t a A l b e r t a . W jego zachowaniu b y ł a j e d n o c z e ś n i e rozpoczęła- n i e ś m i a ł o ś ć i d u m a . J u ż bez o b a w y w y c i ą g a ł r ę k ę na p o w i t a ­ się historia paszy oskiego ośrodka plastyki ludo­ Oleksy — t a k i e do­ nie. wej. Obaj przyjaciele. W o j t e k i k s i ą d z , zaczęli o d t ą d rozwijać swo w y b i t n e uzdolnienia, jeden d z i ę k i d r u g i e m u : W o j t e k w k s i ę d z u N i t c e p u b l i c z n o ś ć , dla k t ó r e j w a r t o b y ł o a Wojciech proboszcz chłopskich stawał artystów, się wspaniałym animatorem, coraz skuteczniej d a k t y c z n e i terapeutyczne w a r t o ś c i tworzyć, opiekunem wykorzystującym sztuki, miał dy­ L u d w i g Zinimerer w p a d ł k i e d y ś na p o m y s ł , b y Wojtek, k t ó r y dotychczas r o b i ł bardzo o s z c z ę d n e w formie ś w i ą t k i sobliwy, Pieta, wielofiguralnej. Bożej. św. Wojciech, Zamówił anioły) spróbował u niego c y k l Siedem Boleści B y ł t o ogromnio t r u d n y t e m a t , dla W o j t k a (Fra­ kompozycji Matki jakościowo z u p e ł n i e n o w y . T r o c h ę p o m ó g ł b r a t , t r o c h ę Franciszek P a l k a . 123 �124 �K s i ą d z d e n e r w o w a ł s i ę ogromnie, eo z tego w y j d z i e . P o t e m l u b i ł s t a w i a ć n a j w c z e ś n i e j s z e , p r y m i t y w n e prace W o j t k a obok dzieł najnowszych i ś m i a ł się g ł o ś n o z r a d o ś c i . W o j c i e c h Oleksy j u ż w ó w c z a s o d d ł u ż s z e g o czasu nie r z e ź b i ł O b s e r w u j ą c w y n a t u r z e n i a , j a k i m p o d l e g a ł a i w eoraz w i ę k ­ s z y m s t o p n i u podlega w s p ó ł c z e s n a sztuka l u d o w a , s t y k a j ą o się, P o d koniec l a t s i e d e m d z i e s i ą t y c h z m a r ł W ł a d y s ł a w Oleksy, z j a k ż e c z ę s t y m t u hochsztaplerstwem, b l a g ą , sankcjonowanym b r a t W o j c i e c h a , jego podpora, j a k b y ojciec. W s i e r p n i u 1981 r o k u k i c z e m i z w y k ł ą , , l i p ą , " nieraz z a d a w a ł e m sobie p y t a n i e , czy z m a r ł k s i ą d z E d w a r d N i t k a . „ P a n o w i e " m i e l i w ó w c z a s co innego w a r t o b y ł o w ogóle p o ś w i ę c a ć tej robocie spory k a w a ł e k ż y c i a , na g ł o w i e , n i ż kolekcjonowanie r z e ź b y ludowej. czy w i e l k i f i n a n s o w y Gdy Wojewódzki Ośrodek K u l t u r y w N o w y m Sąezu robił i organizacyjny W o j t k o w i j e s i e n i ą 1984 r o k u w y s t a w ę , ostania w y s t a w ę za ż y c i a Przykład a r t y s t y , eksponaty w y k a z u j e d o b i t n i e , że b y ł o w a r t o . wypożyczono z muzeum w N o w y m Sączu wysiłek, Wojtka i niektórych innych chłopskich i Rabce, z p a s z y ń s k i e j p l e b a n i i i od k i l k u o s ó b p r y w a t n y c h . S U M M A R I E S jaki podjęto u nas d l a o c h r o n y i r o z w o j u s z t u k i l u d o w e j , m i a ł w o g ó l e sens artystów Antoni • Р Е З Ю М Kr oh Е SUMMARY OF ARTICLES Jaeek Olędzki — SIGNS OF E X I S T E N C E T h e a u t h o r discusses the p r o p e r t y signs f o u n d on several e x h i b i t s (anchors, sausepans, oars) i n the village museum i n M u r z y n ó w near P ł o c k . H e refers this k i n d o f signs to similar examples o f signatures appearing on the walls o f the Gothic church i n R o k i ć , ie. the parish church o f M u r z y n ó w . H e assumes t h a t p r o p e r t y signs were applied b y peasants i n t h i s p a r t о P o l a n d between the 17th a n d the 19th c e n t u r y a n d t h a t the custom, t h o u g h already i n decay, persisted even t i l l the f i r s t 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6343121fca2349cac21fa687e6a9ba89.pdf 0ee29405d412436479bad0bbea566b74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4627 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource Skrętowicz, Zygmunt Piłat, Józef - twórca ludowy lamęcki, Jan - twórca ludoway Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4298 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne: Zygmunt Skrętowicz,Józef Piłat,Jan Lamęcki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;123-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text w s P O M N I E N I A P O Ś M I E R T N E Szczególnie smutne są rozstania z t w ó r c a m i , k t ó r z y swoją i n d y w i d u a l n o ś c i ą wycisnęli p i ę t n o na sztuce ludowej na­ szego czasu. Odchodzą jeden za drugim. W ostatnich m i e s i ą c a c h zmarli trzej w y b i t n i rzeźbiarze, jedni z ostatnich mistrzów starego pokolenia. ZYGMUNT SKREJOWICZ JÓZEF PIŁAT JAN LAMĘCKI Zmarł 24 grudnia 1971 r. w Worowie, pow. Łobez. Urodził się w 1902 r. w Kuropatnikach (obecnie ZSRR). Po śmierci ojca jako m ł o d y chłopiec został pomocnikiem kowala, potem pracował jako robotnik na­ jemny i murarz. Na k i l k a lat przed wojną zaczął rzeźbić z kamienia figury i krzyże cmentarne. Po w y ­ zwoleniu przesiedlił się w szczeciń­ skie, gdzie objął w Worowie liche gospodarstwo bez dobytku. P r z y s z ł y trudne lata, potem choroba. Rzeź­ bić nagrobków nie mógł bo nie było miękkiego kamienia. A b y nie sie­ dzieć bezczynnie zaczął rzeźbić w drewnie. Dostrzeżono go, z a c h ę c o n o do tej pracy. I tak od 1954 r. r z e ź ­ bienie stało się g ł ó w n y m ź r ó d ł e m jego dochodów. T w o r z y ł sceny z ży­ cia wiejskiego, historyczne, r e l i g i j ­ ne. Zawsze polichromowane, dalekie od tradycyjnych w z o r c ó w ludowych, pełne z jednego klocka lub p ł a s k o ­ rzeźby jak np. znane cykle „ O ś w i ę ­ cim" i „Potop" (wł. PME w W a r ­ szawie). Tam też oraz w Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie znajduje się najwięcej jego prac. Wielokrotnie nagradzany p o k a z y w a ł prace w różnych miastach k r a j u (m.in. w TPSP w Warszawie 1964) i za granicą na wystawach polskiej sztuki ludowej i naiwnej. A r t . o Skrętowiczu zamieściła Hanna Chwierut-Jasicka w t. X — X I , 1969/ 1970 zeszytów P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Z m a r ł 13 w r z e ś n i a 1971 r. m a j ą c 71 lat. Ostatnie m i e s i ą c e swego ży­ cia spędził w Z a k ł a d z i e dla Prze­ wlekle Chorych w Kielcach, otoczo­ ny opieką przez Muzeum Ś w i ę t o ­ krzyskie. Urodził się i przeżył nie­ mal całe życie w D ę b s k i e j Woli, pow. Kielce. Był jednym z ostat­ nich ś w i ą t k a r z y w y r o s ł y c h jeszcze w klimacie tradycyjnej sztuki ludo­ wej. Rzeźbił w drewnie, a w ostat­ nich latach r ó w n i e ż w piaskowcu. Prace swe m a l o w a ł olejno. Rzeźbił p o c z ą t k o w o dla wsi, potem dla sie­ bie, a po wojnie już t y l k o dla coraz liczniejszych o d b i o r c ó w miejskich. Rozszerzył w ó w c z a s k r ą g podejmo­ wanych tematów, tworząc obok przedstawień tradycyjnych sceny religijne j a k „ C h r y s t u s przed P i ł a ­ tem". „ W y g n a n i e z Raju", „ M u z y ­ k u j ą c y a n i o ł o w i e " oraz ś w i e c k i e np. „Panna Młoda", „Krakus", „Syrena", portret żony na jej nagrobku. N a j ­ w i ę k s z y zbiór r z e ź b P i ł a t a ma m u ­ zeum Ś w i ę t o k r z y s k i e w Kielcach, mniejsze kolekcje muzea w Warsza­ wie, K r a k o w i e i Łodzi. Prace P i ł a t a pokazywano na licznych wystawach w k r a j u i za g r a n i c ą . Ostatnio w y ­ s t a w ę p o ś m i e r t n ą rzeźb P i ł a t a ot­ warto w Kieleckim Muzeum. W s t ę p do katalogu n a p i s a ł a Barbara Erber. K i l k u m i n u t o w a sekwencja o Piłacie w f i l m i e K . Gordona „Nie­ oficjalni" u t r w a l i ł a dla potomności p o s t a ć tego znakomitego t w ó r c y i dobrego, p i ę k n e g o człowieka. Z m a r ł 20 sierpnia 1971 r. w Ostrowach, po operacji, m a j ą c 76 lat. Urodził się w Radoszewnicy nad Pilicą w biednej rodzinie fornala i wyrobnicy. Od dzieciństwa pasł krowy, był stajennym. Dwukrotnie wyjeżdżał na roboty do Niemiec. Nauczył się czytać i pisać. P e ł e n temperamentu i ciekawości życia dużo widział i opisał to ze s w a d ą na 1200 stronach p a m i ę t n i k a . W 1939 r. osiadł na s t a ł e w D ą b r o w i e Zie­ lonej, pow. Radomsko. S t r u g a ł od dzieciństwa, później rzeźbił szopki, krucyfiksy, wielofiguralne p ł a s k o ­ rzeźby. „ O d k r y t y " w 1960 r. szybko staje się popularny, setki jego rzeźb sprzedaje Cepelia w k r a j u i za gra­ nicą. L a m ę c k i podejmuje-coraz nowe tematy: historyczne, postaci boha­ t e r ó w dawnych i współczesnych. Tworzy nadal ś w i ą t k i , często wielo­ krotnie p o w t a r z a j ą c ten sam temat, d o s k o n a l ą c w ten sposób w ł a ś c i w e m u ś r o d k i wyrazu. Rzeźby jego z d o b y w a ł y liczne nagrody na konkursach sztuki ludo­ wej. Wiele znajduje się w zbiorach M u z e ó w Etnograficznych w K r a k o ­ wie, Łodzi, Warszawie, Radomsku, a t a k ż e w kolekcjach p r y w a t n y c h w Polsce i za g r a n i c ą . Prace L a m ę s k i e g o pokazywano na wielu w y ­ stawach w k r a j u i za granicą W 1963 r. (nr 1) zamieściła o n i m obszerny a r t y k u ł „Polska Sztuka L u d o w a " — p i ó r a Aleksandry Jacher-Tyszkowej. 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4642ed0364b1169f8a9ab8e0445aaf8.pdf 43a135ed7b1a238ca95dba6de0c21a0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5560 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5170 Title A name given to the resource Wspomnienia przez pryzmat ciała/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.4547 Creator An entity primarily responsible for making the resource Budrewicz, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Budrewicz | WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A DOŚWIADCZENIA K O B I E T - W I Ę Ź N I A R E K O B O Z U Wszystko czym jesteśmy, musi być wyrażone - umysł i ciało a jest to proces niezwykle trudny i niebezpieczny. Virginia Woolf Czy jest coś, co wyznacza niezwykłość kobiecego pisa­ nia? Podobnie jak przywołana wyżej Virginia Woolf, Ewa Kraskowska podaje typowo kobiece cechy pisarstwa: „rozluź­ nienie spójności tekstu, fragmentaryczność, nielinearność, eks-centryczność, dygresyjność, przewaga teraźniejszości nad epickim czasem przeszłym, wreszcie - somatyczność, czyli swoiste pisanie ciałem". We francuskim feminizmie pojawia się pojęcie ecriture feminine, które amerykańska badaczka Elaine Showalter definiuje jako „wpisanie kobiecego ciała i kobiecej odmien­ ności w język oraz tekst" . Kobiece ciało jest postrzegane przez współczesne feministki jako bezpośrednie źródło ko­ biecego pisarstwa, potężny alternatywny dyskurs; pisać cia­ łem to odtwarzać świat. Kobieta - autorka chłonie obrazy z zewnątrz, ulega im, „staje się lustrem, a jej wytwór lustrza­ nym odbiciem" . 2 wspomnieniach z czułością; wskazują na to zdrobnienia ich imion: Zosia, Marysia, Alinka, Haneczka. U Delbo jest Lulu, Sally, Viva i jest też „noga Alice" - kawałek drewna, który żyje, jest bardziej żywy od swojej właścicielki, bo istnieje: „Położona na śniegu noga Alice jest żywa. Musiała się odłą­ czyć od martwej Alice". Sztuczna noga - przedmiot, który miał ułatwić życie, usprawnić ciało, staje się pars pro toto martwej Alice. U Delbo nie ma czułości, jest tylko naga prawda.To pamiętanie z Imienia jest też sposobem na wyłowienie jednostek z masy podobnych ciał - „manekinów". 8 3 4 Szczególne miejsce w kobiecym pisarstwie zajmować ma doświadczenie; autorka przez odsłonięcie własnej intymno­ ści, używanie emocjonalnego języka, powinna nawiązać kontakt z adresatem wypowiedzi - najlepiej z inną kobietą. W słynnym Śmiechu Meduzy Helenę Cixous stwierdza: „poprzez pisanie kobieta znowu zaistnieje ciałem, które jej więcej niż odebrano, bo sprawiono, że było dziwnie obce jej samej". Fragment ten nie odnosi się bezpośrednio do do­ świadczenia kobiet w obozie koncentracyjnym (nie o tym albo nie tylko o tym pisze Cixous), ale nadaje się doskonale do analizy tego zjawiska. Już w pierwszych chwilach po przy­ jeździe do obozu odbiera się ludziom ciała. Jak na tonącym statku, pierwszeństwo mają kobiety i dzieci, do umierania również. Te, które przeszły wstępną selekcję, zostają pozba­ wione włosów, są dezynfekowane w miejscach intymnych brudną szmatą. Nie ma tu już miejsca na skromność, wstyd. „Podchodziłyśmy gęsiego do miski. Tam nacierano każdą pod pachami i między nogami, co pobudzało stojących obok SS-manów do ustawicznego śmiechu. [...] widać było, że są zachwyceni naszymi niezgrabnymi, wstydliwymi ruchami" - tak Żywulska wspomina dezynfekcję. Ciało nie jest już wła­ snością kobiety, należy teraz do obozu, obóz robi z nim co chce. 5 6 Poprzez pisanie ma zostać usłyszane kobiece ciało, ko­ bieta ma znowu zaistnieć cieleśnie, ciało ma się stać wyrazi­ cielem stylu. Kobiece pisanie to akt wywrotowy, to wprowa­ dzanie „chaosu wypowiedzi osobistej, pełnej imion własnych i przypisanych im znaczeń" . We wspomnieniach Żywulskiej wiele jest imion koleżanek z obozu, nie chce ona, by były anonimowe, pozostały tylko numerem. Każda z nich to inna historia cierpienia i umierania, a wszystkie traktowane są we 7 Punktem wyjścia twórczości kobiecej są doznane urazy, te fizyczne i psychiczne, ogólniej - doświadczenie negatyw­ ne. Kobiety „zapisują ranę, piszą bo zostały okaleczone" . W sposób zwielokrotniony i dosłowny takie rany powstają w obozie koncentracyjnym. Jedna z bohaterek Żywulskiej mówi: „nasze cierpienie polega przede wszystkim na ciągło­ ści, na beznadziejności. Jesteśmy wiecznie w stanie bólu PISMO ANTROPOLOGICZNE 9 �Małgorzata Budrewic; psychicznego i fizycznego. To tak jakby stale bolał ząb. I tak jakby stale ktoś bliski umierał. I tak jakby stale ktoś na ciebie pluł. W obozie ciało stawało się boskim centrum świata; to wokół niego rozgrywał się cały dramat istnienia. Francois Chirpaz - francuski myśliciel - w swoim eseju poświęconym ciału stwierdza, że z a u w a ż a m y j e g o o b e c n o ś ć d o p i e r o w momencie dyskomfortu - bólu; w tym momencie staje się ono dla nas światem. Ból wywołuje rozkład egzystencji. Jesteśmy zablokowani w swoich ciałach, a kobiety w obozie były w nich wręcz uwięzione. „Była naprężona od palców ręki do palców stopy, ale za każdym razem [...] spadała. Ciało jej stawało się nagle miękkie i żałosne. Potem podnosiła gło­ wę, na twarzy malowała się praca mózgu, to działo się we­ wnątrz niej i przygotowywało ręce i nogi do w y s i ł k u " - tak Delbo opisuje starania wycieńczonej więźniarki by wyjść z rowu. Umysł stara się zapanować nad ciałem, przejąć nad nim kontrolę, zmusić do posłuszeństwa, ale ciało nie należy już do niej, porusza się jakby nie było nią i wygląda tak obco. 10 11 12 Żywulska wspomina spotkanie z mężczyzną nad rzeką. Nie czuje się kobietą, nie chce więc na niego patrzeć, by nie dostrzec w jego spojrzeniu siebie odartej z kobiecości: „Czu­ jąc na sobie wzrok mężczyzny, kobieta dotyka prawdy o In­ nym [...] i o sobie samej w oczach Innego". Nie chce skon­ frontować się z prawdą, którą przecież zna. Kiedy on ją cału­ je, wcale nie jest zadowolona: „Czy pan zwariował, miesiąc nie myłam twarzy ani zębów. Czy pan jest ślepy, jak można mnie całować, pan nie ma za grosz poczucia estetyki!" W obozie kobieta nie może być kobietą. Pozbawia się ją na każdym kroku jej cech dystynktywnych. Czy jest kobietą postać bez włosów, z wyschniętymi piersiami, wysterylizowana, nie mająca miesiączki, ważąca ok. 25 kg, brudna, za­ wszona, śmierdząca? Co ten obraz ma wspólnego z bujnym, zdrowym, przedwojennym kobiecym ciałem, ciałem estetycz­ nym? Kobiety przejeżdżają blisko nas. Krzyczą. Krzyczą, a my nic nie słyszymy. [...] Ich usta krzyczą, ramiona wycią­ gnięte w naszym kierunku krzyczą, wszystko w nich krzy­ czy. Każda z nich jest krzykiem. Ich ciała są jak pochod­ nie, płonące krzykiem przerażenia. Każda jest zmateriali­ zowanym krzykiem, wyciem - którego nie słychać. [...] Nasze oczy krzyczą, nie wierzą. 16 Krzyczą odstające kości, przeraźliwa chudość, nawet chód jest krzykiem - głowa ciągnie resztę ciała, siedlisko ludzkiej myśli ciągle chce przewodzić upartemu, głodnemu, spragnionemu, choremu ciału. Ale histeria bywa też głośna, manifestuje się jako bunt, protest przeciw umieraniu tak nieludzkiemu, tak niesprawie­ dliwemu. Ostatnie pożegnanie, ostatnia skarga, ostatnie sło­ wo przejawia się nagle, jakby na sygnał, zaczynały krzyczeć. Krzyk zwiększał się, podnosił i rozlegał za murem. To były już tylko krzyczące usta, wyjące ku niebu, siedzące, wy­ krzywione. [...] Wkrótce krzyk ponownie podnosił się, nie rezygnowały, nie chciały się poddać, był teraz przeraźliwszy, rósł i opadał w łkanie i ciszę, w oczach nie było na­ dziei. 17 13 14 Lucy Irigaray uważa, że kobiecy głos w systemie repre­ zentacji i wiedzy, które są fallocentryczne, to tylko pogłos. Jedynym sposobem kobiecej wypowiedzi jest w nim furia, kiedy ciało wypowiada się w sposób nie dający się zwerba­ lizować. Histeria - jej zreformowana, ucywilizowana forma pozwoli kobiecie wypowiedzieć się w sposób niezależny od obrazów i logiki fallocentrycznej. Histeria jest w obozie je­ dynym sposobem wyrażenia sprzeciwu. Ciało mówi, ciało krzyczy - bezgłośna kobieca histeria. 15 Nie chciały umierać w ciszy, nie mogły umierać w ciszy, mimo że dla oprawców ich krzyk nic nie znaczył. Kobiety wyrażają się w płaczu, świadczy on o ich niesa­ mowitej wrażliwości, o tym, że jeszcze czują i to w sposób tylko im właściwy. Kiedy serce zmienia się w kamień - łzy wysychają. „Dobrze byłoby gdybyś płakała" - ktoś radzi Żywulskiej - „ale ja nie umiałam p ł a k a ć " - tłumaczy się ona. Zabrano kobietom kolejny środek wyrazu uczuć, uciszono je znowu. W obozowych wspomnieniach mężczyzn, które czytałam, nie spotkałam się z opisem wzajemnego ogrzewania się cia­ łami w czasie apelów. Kobiety piszą o tym jak o bardzo nor­ malnej, naturalnej sprawie: „Trzymamy się razem, ściśnięte, piersi przy plecach, tworząc jakby jeden system krążenia k r w i " ; „starałyśmy się stać zwartą masą, żeby ogrzewać się ciałami" . Solidarność kobieca to solidarność ciał, tych owrzodzonych i ropiejących, które na przekór biologii za­ chodzą w ciążę, cudem rodzą dzieci i ukrywają je. Mimo tych n a d l u d z k i c h okoliczności i wysiłków, dzieci i tak muszą umrzeć. Do 1943 roku kobiety w ciąży bez względu na po­ chodzenie były gazowane, albo zabijane zastrzykiem fenolu w serce. Jeśli więźniarce udawało się donosić ciążę, śmier­ telny zastrzyk dostawało i dziecko. Jeśli do obozu przybyła większa ilość kobiet w ciąży, bez względu na jej zaawanso­ wanie dokonywano zabiegów spędzania płodu. Wiele ko­ biet przypłaciło je życiem. 18 19 20 21 A jednak ciąża była kobiecym i niezaprzeczalnie ciele­ snym przeżyciem i solidaryzowała współwięźniarki. Żywul­ ska opisuje przypadek ukrywania dziecka młodej Żydówki w szpitalu. Wszystkie kobiety pomagały. Dziwiło, że dziecko „urodziło się wyjątkowo zdrowe i śliczne", że matka miała p o k a r m , że „na przekór wszystkim dziecko rozwijało się i było coraz rozkoszniejsze". Żadna nie miała jednak wąt­ pliwości, że w końcu dziecko musi umrzeć. W warunkach obozowych łatwiej wierzyło się w złe zdarzenia. 22 Nagość w obozie była wszechobecna. Nagie ciała krąży­ ły po obozie albo się po nim walały. Nago się chorowało na rewirze, nago się umierało, stało na apelu, czekało na de­ zynfekcje w mroźne zimy. Nago szło się do komór gazowych, a potem nagie ciała palono w krematoriach. Obnażone ciała miały dodatkowo poniżyć, odczłowieczyć, zawstydzić. Nie można było nie doświadczyć obozu przez ciało. Delbo przy­ równuje ciała więźniarek d o manekinów. W s p o m i n a , że w dzieciństwie bała się manekinów, że zmieszana była ich 46) Numer 10/2005 �WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A . . nagością: „nigdy nie pomyślałam, że mogły istnieć nagie, bez włosów". W obozie „manekiny" są wszędzie „trzeba je odróżniać od śniegu. Wypełniają dziedziniec. Są nagie. [...] Głowy są ogolone, włosy podbrzusza sterczą sztywno. [...] Sterczące palce stóp są [...] dziwaczne. Straszliwie dziwacz­ ne". Dzieciństwo minęło bezpowrotnie, teraz autorka jest dorosła i może patrzeć na „manekiny" bez lęku. Kobiety, jeśli udało im się przetrwać piekło na początku obozu, zimno, głód, apele, dezynfekcje, jeśli nie załamały się psychicznie, znajdowały siłę, by ochraniać własną egzy­ stencję i - jeśli było to możliwe - również życie innych. Każ­ dy, kto przeżył obóz, musiał dać świadectwo, opisać nieopi­ sane, odczuć wszystko jeszcze raz cieleśnie, włożyć palec we własną ranę, „posypać ją solą". W tym rozumieniu prze­ życia zarówno mężczyzn, jak i kobiet bywają podobne. Róż­ ni je jednak sposób opisu, który jest bardziej cielesny u ko­ biet. Zdają się mówić - „jesteśmy swoimi ciałami". Widać to wyraźnie we wspomnieniach Charlotte Delbo i Krystyny Żywulskiej, więźniarek obozu Oświęcim - Brzezinka. 23 24 1 V. Woolf, Speech. Manuscript Notes, cyt. za: E. Showalter, Krytyka feministyczna na bezdrożach, przet. I. Kalinowska-Blackwood, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, s. 132. 2 E. Krasowska, Kilka uwag na temat powieści kobiecej, gie" 1993, nr 4/5/6, s. 262. 3 E. Showalter, dz. cyt., s. 123. „Teksty Dru­ 4 K. Kłosińska, Ciało - pożądanie - ubranie. O wczesnych ściach Gabrieli Zapolskiej, Kraków 1999, s. 15. powie­ 5 H. Cixous, Śmiech Meduzy, przeł. A. Nasiłowska, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, S. 152. 6 K. Żywulska, Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 1946, s. 55. 7 H. Cixous, dz. cyt., s. 160. 8 Ch. Delbo, Żaden z nas nie powróci, przeł. K. Malczewska - Giovanetti, Oświęcim 2002, s. 70. 9 K. Kłosińska, dz. cyt., s. 69. K. Żywulska, dz. cyt., s. 98. 1 11 F. Chirpaz, Ciało, przeł. J. Migaslński, Warszawa 1998, s. 20-24. Ch. Delbo, dz. cyt., s. 42. ' K. Kłosińska, dz. cyt., s. 44. K. Żywulska, dz. cyt., s. 42. : 14 ' E. Grosz, Jacques York 1990, s. 174-183. 6 7 Lacan. A feminist introduction, Ch. Delbo, dz. cyt., s. 58 - 59. Tamże, s. 8 2 - 8 3 . 8 K. Żywulska, dz. cyt., s. 9 1 . 9 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 104. 20 London - New K. Żywulska, dz. cyt., s. 29. 21 L. Cebo, Więźniarki w obozie hitlerowskim w Oświęcimiu - Brze­ zince, Katowice 1984. 22 K. Żywulska, dz. cyt., s. 94. 23 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 32. 24 Tamże, s. 3 1 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f7140d50fcca4631152de773c00e63e.pdf 2e9dc24f4e09c4b1ede48b5e8230087f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2673 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2486 Title A name given to the resource Wspomnienie o prawdziwych mężczyznach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.96-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Eichstaedt, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZECZYTANO, ZOBACZONO Wspomnienie o prawdziwych mężczyznach* Jarosław E i c h s t a e d t W lipcu 1997 roku miałem przyjemność uczestniczyć w otwarciu wystawy Pamiątka z wojska. Opowieść o tyciu praw­ dziwego mężczyzny, zorganizowanej i prezentowanej w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Tamże przy dźwiękach ludowej Ka­ peli Kociewskiej ze Starogardu Gdańskiego oraz orkiestry Wy­ ższej Szkoły Oficerskiej Artylerii im. gen. Józefa Bema z Toru­ nia uroczyście otwarto ekspozycję, którą umieszczono w X V I I I wiecznym dworskim spichrzu z Bronisławia. Zgromadzona kolekcja wojskowych pamiątek prezentowana jest w porządku chronologicznym. Kolejno, zaczynając od okre­ su zaborów, przedstawiane są pamiątki żołnierzy polskich, odby­ wających służbę wojskową w armiach: austriackiej, pruskiej i ro­ syjskiej. Następnie pamiątki z okresu I wojny światowej, z Woj­ ska Polskiego I I Rzeczypospolitej, I I wojny światowej, Ludowe­ go Wojska Polskiego oraz współczesne. Co po wyjściu z wojska zostaje zachowane „dla pamięci" i „na pamiątkę"? W jakim przedmiocie jest reifikowana prze­ szłość? Zebrane pamiątki przechowywane były w domach (nie­ kiedy przez całe dziesięciolecia) przez byłych żołnierzy, bądź też ich rodziny jako coś najdroższego z czasów pobytu w wojsku. Przechowywane więc niczym „prawdziwe skarby". Zaiste szczególne to skarby. Możemy tu spotkać kufle do piwa, fajki, manierki, laski, talerze z przełomu X I X i X X wieku, z armii pru­ skiej bądź austriackiej, ozdabiane obrazkami z życia w wojsku, często o żartobliwych motywach. Przedmioty te w stanie bardzo dobrym dotrwały do naszych czasów. Można więc się domyślać, iż były one wyłączone z „normalnego obiegu" przedmiotów użytkowych, gdzie kufle nie służyły do picia z nich piwa, a fajki do palenia w nich tytoniu itd. Przedmioty te nabrały odmienne­ go charakteru, służyły do oglądania i do przypominania. Zda­ niem Krzysztofa Pomiana taki sens niesie ze sobą kolekcja, ko­ lekcjonowanie, które legło u podstaw tworzenia się zachodniej tożsamości i „od dawna służy rozwijaniu 'jap' posiadacza, kultu­ ry i autentyzmu". Przedmiot będący pamiątką zostaje włączony wtedy w obieg symboliczny. W ten sposób toruńska wystawa żołnierskich pamiątek jest wystawą złożoną z wielu pomniej­ szych kolekcji, co sprzyja refleksji nad rolą i miejscem pamiątek w naszej kulturze. Owe pamiątkowe przedmioty produkowane były częstokroć w manufakturach, które trudniły się tego rodzaju zajęciem. W tychże manufakturach powstawały również drukowane obra­ zy (oleodruki), przedstawiające sylwetki żołnierzy w różnych sytuacjach. W miejscu głowy barwnych sylwetek pozostawione jest puste miejsce na wklejenie zdjęcia twarzy żołnierza, każdy więc „standardowy" oleodruk jest w ten sposób zindywidualizo­ wany. Całość takiej kompozycji opatrywano częstokroć podpi­ sem: „Pamiątka z mojej służby wojskowej". Szczególna jest ikonografia tych oleodruków, atrybutami przedstawionych tam żołnierzy są: broń, mundur i barwy narodowe. Sytuowanie żoł­ nierzy w otoczeniu znaków państwowych jest typowe. Często nad głową żołnierza umieszczone są postacie monarchów, zastą­ pione w okresie międzywojennym przez portrety Józefa Pił­ sudskiego i Ignacego Mościckiego. W ten sposób przeszłość 1 2 * Wystawa Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdziwego męż­ czyzny, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, lipiec 1997 - kwiecień 1998 r, komisarz wystawy Hubert Czachowski, opracowanie plastyczne Józef Pietrzyk. 96 Zapalniczka z łuski pocisku, okres międzywojenny �żołnierzy zrasta się z poczuciem wspólnoty państwowej. Nie bez znaczenia jest chyba tutaj fakt, że to w końcu X I X wieku za­ uważono, iż panowanie nad stosunkiem obywateli do czasu jest nie tylko źródłem władzy, ale i jednym z ważniejszych sposo­ bów jej sprawowania. Niekiedy takie oleodruki otoczone są se­ rią wręcz „komiksowych" obrazków przedstawiających (podob­ nie jak w przypadku ozdobnych kufli) sceny z życia żołnierza. Sceny przedstawiające życie w wojsku jako przygodę, lub sce­ ny rodzajowe, jak np. „Powitanie rezerwisty", nawiązują do przedstawień z początków XIX-wiecznego malarstwa, znanego w Niemczech i Rosji. Wydaje się, iż przedstawianie życia w wojsku jako przygody ma również swój dalszy ciąg w dniu dzisiejszym, i to zarówno w ikonografii, np. chust żołnierskich, jak i w folklorze. Pamiętam, że niejednokrotnie byłem przymu­ szany do wysłuchiwania szeregu barwnych opowies'ci z wojska. Ponieważ mnie samego ta „przygoda" ominęła w życiu, musia­ łem cierpliwie wysłuchiwać, bądź co bądź bardzo podobnych, scen z życia wszystkich prawdziwych mężczyzn w mojej rodzi­ nie. Niezwykle ciekawe i barwne są haftowane kompozycje obrazy z przełomu X I X i X X wieku, zazwyczaj z miejscem na zdjęcie żołnierza. Podobne są unikatowe haftowane tkaniny ma­ rynarzy rezerwistów z początku X X wieku. Sporą grupę ekspo­ natów zajmują współczesne chusty rezerwistów. Zwyczaj wy­ konywania i noszenia chust przez żołnierza kończącego służbę wojskową rozpowszechnił się w latach siedemdziesiątych. Po­ czątkowo wykonywane z tkaniny przeznaczonej na temblak roz­ rosły się tak, iż obecnie sięgają rezerwistom aż do stóp. Obecne chusty wykonywane są coraz czes'ciej nie przez samych żołnie­ rzy, lecz przez trudniących się tą pracą uczniów szkół plastycz­ nych lub studentów ASP. Niezwykła jest ikonografia chust. Po­ czątkowo zawierała ona emblematy jednostki wojskowej, by w latach siedemdziesiątych wzbogacić się o znaki „odzyskanej" przez rezerwistę wolnos'ci, takie jak Statua Wolnos'ci czy też ma­ lowane w późniejszych latach sceny ze skąpo odzianymi kobie­ tami. Obecnie powszechne są również chusty przedstawiające bohaterów kultury masowej, takich jak Rambo czy Conan Bar­ barzyńca. Nawiązuje to do wspomnianej tendencji przedstawia­ nia pobytu w wojsku jako przygody, lecz jednoczes'nie jest sy­ gnałem, iż w obrębie tej tworczos'ci rzeczywistość łączy się z fikcją, dążąc w kierunku tworzenia się simulacrum, czyli two­ rzenia się kopii pewnych wyobrażeń o wojsku, dla których nig­ dy nie istniał oryginał. 3 Zdecydowaną większość obiektów wystawy stanowią foto­ grafie. Z fotografii indywidualnych i grupowych patrzą na nas osoby ubrane w mundury różnych formacji oraz różnych armii. Znana jest siła fotografii, która zatrzymuje zdarzenie i bezustan­ nie je odtwarza. Fotografia niesie ze sobą także moc dowodową, potwierdza, że byłem uczestnikiem jakiegoś' zdarzenia, i podob­ nie jak kolekcja, fotografia, służy rozwijaniu „ja" posiadacza. Wystawa, zwłaszcza w swej części historycznej, wzbogacona jest o listy z wojska, niekiedy rymowane. Mogą wydawać się nam dziś" zabawne i wzruszające, szczególnie listy do rodziców i narzeczonych, w których chwali się imię Boga i zaklina, aby ukochana nie zapomniała o swym chłopcu, lub listy z frontu peł­ ne wiary w swoją szczęśliwą gwiazdę. Przeogromna jest w tych listach chęć powrotu do domu, który jawi się jako bezpieczny i szczęśliwy. Pragnienie wyjścia z wojska i powrotu do domu jest równie silne i dzisiaj. Doskonale widoczne jest to na przykładzie „fali", tj. przerobionych metrów krawieckich. Żołnierz, który ma 150 dni do wyjs'cia do cywila zaczyna nosić taką „falę" i co dzień odcina z niej po jednym centymetrze aż do dnia, w którym opu­ szcza wojsko, w tym dniu z „fali" pozostaje ostatni centymetr, który oznacza ostatni dzień pobytu w wojsku. Przerobione na „fale" metry krawieckie wzbogacone są o namalowane na nich sceny z wojska i rymowane wierszyki, takie jak np. To nie mia­ ra ani mila, tylko droga do cywila, lub Po to, by ludzie żyli w spo- Oleodruk pamiątkowy żołnierza armii rosyjskiej, 1905 r. koju, a dzieci mówiły po polsku, dwa lata mojej młodości poświę­ cić musiałem wojsku. Przerobione krawieckie metry zwracają uwagę na bardziej ogólną tendencję - wtórnego wykorzystywa­ nia wielu przedmiotów przez żołnierzy. Bodajże najczęściej wy­ korzystywane są łuski po pociskach, które mogą stać się ozdob­ nym wazonem, popielniczką, przyciskiem do papieru, kałama­ rzem, przybornikiem na biurko, nożem do papieru, zapalniczką itd. Sukcesem tej wystawy jest wpisanie zebranych pamiątek wojskowych w próbę wyjas'nienia takiego fenomenu kultury, jak powszechne przes'wiadczenie, które mówi, iż wojsko może zro­ bić z młodego chłopaka prawdziwego mężczyznę. „Stanie się" prawdziwym mężczyzną, które przez wielu etnologów jest rozu­ miane jako zmiana statusu społecznego, odsyła autora wystawy do teorii obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa. Już podtytuł wystawy - Opowieść o życiu prawdziwego mężczyzny, sugeruje taki trop interpretacyjny, gdzie okres pobytu w wojsku jest rozu­ miany jako okres inicjacji. Nawiązanie do teorii obrzędów przej­ ścia jest dobrze znane na gruncie etnologii, wciąż bowiem toczy się dialog na ten temat. Znane są nam inspiracje takich badaczy, jak np. Max Gluckman, Mary Douglas, Victor Turner, Edmund Leach czy Ludwik Stomma. Otwiera to być może pole do kolej­ nych dyskusji, co z pewnością będzie dobrze służyło całemu gro­ nu muzealników i etnologów. Świadome nawiązanie autora wy­ stawy do teorii obrzędów przejścia, przełamuje wciąż w jakimś' stopniu pokutujące w muzeach przekonanie, że czym innym jest „teoria", a czym innym „praktyka". Jednoczes'nie wystawa ta wnosi zupełnie nowy element, do tej pory nieobecny w muzeach - zwrócenie uwagi na subkulturę żołnierską. Jest to pierwsza te­ go rodzaju wystawa w Polsce, ukazująca nie tyle „oficjalną" 97 �stronę wojska, ile jego nurt nieformalny, do tej pory pomijany na wystawach. Na szczególną uwagę zasługuje oprawa plastyczna wystawy (wzór gablot, plansze, podpisy, os'wietlenie). Pomysł umieszcze­ nia wspomnianej wystawy we wnętrzu XVIII-wiecznego spi­ chrza niósł też ze sobą pewne zaskoczenie, bowiem zdumienie moje było podwójne, gdy we wnętrzu owego spichrza, chyba po raz pierwszy w życiu, zobaczyłem nie narzędzia służące do upra­ wy roli bądź przetwarzania i przechowywania zbóż, lecz szereg żołnierskich pamiątek z okresu ostatnich stu lat. Zdziwienie tym bardziej przyjemne, że pozwalało spostrzec, jaką posiadam pa­ mięć i jakie wyobrażenia o wnętrzach spichrzy, zwłaszcza tych, które stoją w skansenach. Moja pamięć o takich wnętrzach przy­ biera formę fotografii, na której znajdują się przedmioty poukła­ dane według systematyki Kazimierza Moszyńskiego z zakresu kultury materialnej. Fotografię tę (jak to fotografię) bezustannie powielam i nakładam na kolejne wnętrza. Nie przesadzę chyba zbytnio, kiedy powiem, że nie czuję się osamotniony w takim wyobrażeniu, w którym wnętrze skansenowskiego spichrza su­ geruje mi i jego zawartos'c, wystawianą w zgodzie z „kanonicz­ ną" formą, na co dzień bowiem możemy się spotkać z takimi roz­ wiązaniami ekspozycyjnymi. Nie byłbym jednak do końca spra­ wiedliwy, gdybym powiedział, że muzealnicy ze szczególną pie­ czołowitością dbają tak samo o konserwowanie eksponatów, jak i typów ekspozycyjnych, czego przykładem jest wspomniana wystawa. Organizatorzy zadbali również o wydanie interesującego pla­ katu i zaproszeń oraz katalogu o wysokim poziomie merytorycz­ nym i edytorskim. Zgromadzone w toruńskim Muzeum Etnograficznym woj­ skowe pamiątki pochodzą z ponad trzydziestu instytucji oraz od osób prywatnych. Częs'ć zebranych pamiątek stała się już począt­ kiem nowej muzealnej kolekcji. Warto odnotować ten fakt, który zmienia poniekąd obraz etnografa-muzealnika. Być może zatem coraz czes'ciej będą zadziwiały nas wnętrza muzealnych pomie­ szczeń. Życzyłbym tego nam wszystkim. Wszystkie fotografie Marian Kosicki PRZYPISY: 1 Patrz: H. Czachowski, Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdziwego mężczyzny Patrz: K. Pomian, Zbieracze i osobliwości, Państwowy Instytut Wy2 . • ... , n r . , 0 O . „ . . . . „,.... . - f , , ' . 1 dawniczy. Warszawa 1996, s. 38—49, także, J. Clifford, O kolekcjonowa- niu sztuki i kultury, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1 (220), 1993, s. 11-16 , „ „ , .. „ . . . , ' Za: H. Czachowski, Pamiątka z wojska..., op. cit. s. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31b01753afa483112d200c1daa645687.pdf bcd113e4321cab60b00985ea4ca985bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2435 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2261 Title A name given to the resource Wspomnienie o profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wspomnienie o profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej Zbigniew Benedyktowicz 29 kwietnia 1993 roku zmarła w Warszawie w wieku 80 lat Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Pogrzeb odbył się 6 maja na Cmentarzu Powązkowskim, gdzie do rodzinnego grobu, na miejsce Jej wiecznego spoczynku odprowadzili Ją Jej najbliżsi: mąż, przyjaciele, współpracownicy, uczniowie. Nie mogłem być na pogrzebie. Byłem wówczas w Krakowie. Tym bardziej odczuwam potrzebę napisania tych kilku słów wspomnienia, które, chociaż wiem, że jak zawsze w takim przypadku, gdy odchodzi od nas ktoś niezwykły, na swój sposób jedyny i niepowtarzalny, muszą okazać się bezradne, niewystarczające. Niewystarczające zwłaszcza wobec świa­ domości jak wiele swymi studiami, swą pracą, postawą, obecnością wniosła Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa nie tylko do historii etnografii, ale także jak bardzo obdarowała nasze środowisko. O tych Jej zasługach, dorobku nauko­ wym, osiągnięciach pisano w poświęconym i zadedykowa­ nym Jej numerze „Etnografii Polskiej" w 1991 (t. X X X V , z. 2), zawierającym bibliografię Jej prac, a wcześniej, w grudniu 1988 mówiono na specjalnym spotkaniu z Jej uczniami w Sali Senatu Uniwersytetu Warszawskiego, zorganizowanym dla uczczenia 60-lecia jej pracy naukowej i 75 rocznicy Jej urodzin. Chociaż nie należałem do najbliżej współpracujących z Nią uczniów - a tych, wartościowych, miała do końca swej pracy i życia wielu - zawsze czułem się i będę czuć się Jej dłużnikiem. Bo to właśnie dzięki Niej zostałem w ogóle etnografem. Jej zawdzięczam moją przygodę z etnografią. Profesor Kutrzebę-Pojnarową poznałem w 1968 roku podczas egzaminów wstępnych na etnografię. Egzamin poszedł mi kiepsko. Konkurencja była silna - dziesięciu kandydatów na jedno miejsce, przyjmowano 10 osób. Znalazem się na jedenastym. Sytuacja wyglądała beznadziejnie. Pogodziłem się już z tym. Zacząłem przygotowywać się do egzaminu na jedyny wtedy czynny wydział filozoficzny, na A T K . Wkuwałem logikę, rachunek zdań, zaczytywałem podręcznik Tatarkiewicza. I wtedy ten telefon - dzwoniła Pani Profesor, namawiała, żeby nie rezygnować, żeby nie tracić roku, uczestniczyć jako wolny słuchacz w nadchodzą­ cym roku akademickim. W końcu przyjęto większą liczbę osób, także z niższych miejsc, więc i mnie. Ale gdyby nie ten telefon, i ta zachęta... Myślę, że podobnych słów zachęty, pomocnie podanej dłoni przez Panią Profesor, podczas studiów, obcowania i pracy z nią doświadczyło wiele osób. I , że wiele podobnych wyznań zapisała w etnograficznych sercach, umysłach i pa­ mięci osób, które miały szczęście ją spotkać. Była Wielkim Dyskretnym Pedagogiem. Ofiarowała nie tylko swą wiedzę, ale potrafiła obdarować nas samych sobą. Nie zabiegała o uznanie, o poklask, o liczbę uczniów, sami garnęli się do niej, wiedząc, że jest prawym Dobrym (ale i wymagającym) Człowiekiem. Że potrafi wydobyć z ich pracy i z nich to, co najlepsze. Myślę, że sekret tej Jej pedagogicznej siły zapisany jest w artykule, jaki ofiarowała nam do „Polskiej Sztuki Ludowej" na 40-lecie naszego pisma, w artykule, w którym wracała do początków swojej etnograficznej pracy: „Pochylam się nad przeszłością. Leżą przede mną dwa niewielkie notatniki z kolorowymi rysunkami blisko 50 przydrożnych kapliczek, krzyży i figur z piaskowca. Wyko­ nane zostały w latach 1927 i 1928 przeze mnie jako czternas­ to- i piętnastoletnią uczennicę krakowskiego gimnazjum im. 78 Królowej Wandy w czasie wakacji letnich we wsi Zawoi, leżącej w paśmie Magurskim Beskidu Zachodniego, na południe od Makowa Podhalańskiego, w leju źródłowym rzeki Skawicy, u stóp Babiej Góry. Notatniki te, w których oprócz kapliczek znalazły się również rysowane przeze mnie widoki Babiej Góry i Zawoi, skłaniają do reflekcji i budzą wspomnienia związane z moim i wielu innych etnagrafów mego pokolenia pierwszym zetknięciem się ze wsią jako przedmiotem obserwacji, przemyśleń i opisu etnograficz­ nego. Kierują myśli ku tym, już nie żyjącym, wychowawcom - nauczycielom z lat dwudziestych i trzydziestych, którzy zadbali o to, aby nam młodym, niekiedy bardzo młodym, przekazać młodopolskie idee szacunku dla chłopów, tej podstawowej przez setki lat substancji narodu i sprawiedliwą ocenę ich kultury." Sekret, o którym mowa polegał na tym, że oddawała nam to, czego doświadczyła od swych nauczycieli. Jej wykłady z historii etnografii i etnografii Polski od­ znaczały się nie tylko rzetelną wiedzą i znakomitą erudycją, ale nasycone były licznymi osobistymi dygresjami. Historię dyscypliny, sylwetki uczonych, omawiane problemy badaw­ cze znała doskonale nie z książek, lektur, „z drugiej ręki", ale niejako z autopsji. Były one częścią jej bogatego, długiego i spełnionego naukowego życia. Pamiętam z jaką radością (nazywała to darem) mówiła o wydaniu przez małe lokalne wydawnictwo ostatniej swojej książki, monografii rodzinnej wsi swego męża, owoc wieloletnich nie tylko i nie tyle badań i obserwacji, co r e f l e k s j i u c z e s t n i c z ą c e j (Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian. Refleksja etnografa. Brzozów 1988). Była osobą otwierającą drzwi. To na Jej seminariach (jeszcze w Katedrze na Hożej) omawiano i wprowadzano do kanonu lektur antropologicznych ówczesne wydawnicze „nowinki" - religioznawczo-kulturowe prace Carla Gus­ tawa Junga, prace Mircei Eliade'go, a także powstawało pierwsze, idące tymi tropami, odwołujące się do pojęć archetypu, pleromy, sacrum studium Mariusza Wieczorkow­ skiego o „środku świata" w Oporowie. Zaś na seminariach w kierowanym przez nią przez wiele lat Zakładzie IHK.M PAN, tamże na strychu na Hożej, uczestniczyć można było już nie w referacie a wręcz w spektaklu dźwięku i obrazu Jacka Olędzkiego, słuchać beczenia baranów i wieczornych odgłosów mongolskiego stepu zarejestrowanych i przywie­ zionych z badań ekspedycji mongolskiej. �Chociaż wierna swoim nauczycielom i mistrzom i przywią­ zana do historyczno-socjologicznej tradycji badań kultury, a także do problematyki przemian, nie była żadnym doktrynerem naukowym, ani, nie daj Boże, dogmatyczną wy­ zna wczy nią w nauce jedynie słusznej drogi. Była przeświadczona, że: „Dla różnych kierunków i pro­ gramów badań etnografia może mieć różne oblicza. I chyba to właśnie stanowi między innymi ojej nieodpartym czarze." - pisała w odpowiedzi na ankietę naszego pisma. I jeszcze jedno wspomnienie. - Uczestniczyła w pracach Rad Naukowych, Muzeów, Towarzystw Naukowych i Re­ gionalnych Ośrodków Badań, ale także i w pracach wielu międzynarodowych konferencji i spotkań etnograficznych. Pamiętam jak wróciła w 1973 r. z USA, ze światowego Kongresu Nauk Antropologicznych, którego była Wice­ prezydentem. Pamiętam, jak na pierwszych po powrocie zajęciach opowiadała nie tylko o programie konferencji, ale 0 wielu drobnych zdarzeniach, swoich obserwacjach i do­ znaniach tamtej kultury, (było i o spotkaniu z Margaret Mead i z uczniami Józefa Obrębskiego). Na stole rósł stos wydawnictw, folderów, streszczeń referatów, zdjęć. Co jakiś czas (a było to przecież w okresie zaledwie półuchylanych granic) powracał tak zrozumiały dla wszystkich wtedy jakby refren, przez Nią wypowiadany: „Ja sama już czasami nie wierzę, że tam byłam." W pewnym momencie Pani Profesor sięgnęła do torby i na stos wydawnictw pofrunął rój jesien­ nych liści, pozbieranych na uniwersyteckim campusie, żebyś­ my mogli bliżej dotknąć „tamtego świata"... W przywołanej już odpowiedzi na ankietę pisała: „Dla mnie osobiście etnografia była przede wszystkim wielką przygodą i spotkaniem z życiem, z jego bogactwem 1 zróżnicowaniem kulturowym, odkrywanym w terenie, objaśnianym przez studia i literaturę, podsuwaniem zagadek do wytłumaczenia, poszukiwaniem cudzych i własnego klu­ cza do zrozumienia tajników kultury. Zawdzięczam jej wiele w stosunku do tego, co mogłam dać jej w zamian." Jakże liczni mogliby powtórzyć to ostatnie zdanie w od­ niesieniu do Pani Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej: „Zawdzięczaliśmy jej wiele w stosunku do tego, co mogliś­ my dać Jej w zamian." ODESZLI Prof. G E R T R U D A W E I N H O L D , znana była w Polsce wielu twórcom, działaczom i miłośnikom kultury ludowej. Mimo podeszłego wieku jeździła po Europie i Ameryce, docierała do wsi, zwłaszcza w Polsce, z którą szczególnie czuła się związana. Zorganizowała w Ber­ linie wiele wystaw, niemal zawsze włączając w nie duży zestaw prac naszych twórców ludowych. Zmarła 3.11.1992 r. w wieku 94 lat, do końca aktywna. My, którzy mieliśmy możność współdziałać z nią zachowamy w pamięci postać drobnej, uśmiechniętej, mądrej staruszki, zakochanej w sztuce ludowej. Była jak dobra wróżka z dziewiętnas­ towiecznych bajek. Dr. hab. J A N B U J A K (1931-1991), adiunkt w Katedrze Etno­ grafii UJ. Zmarł w Krakowie 23.09.1991 r. w wieku lat 60. Etnograf, autor prac z zakresu rzemiosła ludowego, m.in. o zabawkach; organizator badań nad reliktami kultury żydowskiej. Zmarł w 1993 г., w Krakowie. Mógł zrobić jeszcze wiele, nie zdążył. Zostawił po sobie wdzięczną pamięć tych, którzy się z nim zetknęli. Prof, dr hab. A N N A Z A M B R Z Y C K A - S T E C Z K O W S K A , ur. 22.07.1931 r. w Wilnie, zmarła w Krakowie 4.05.1993 r. W latach 1980-87 kierowała Katedrą etnologii U J . Członek Komitetu Nauk Etnologicznych P A N i wielu innych stowarzyszeń polskich oraz między­ narodowych. Organizator badań etnograficznych, autorka książek i ar­ tykułów z zakresu kultury Polski i Europy Środkowej, redaktor licznych Publikacji naukowych. Wychowawca i rzetelny przyjaciel młodzieży. Człowiek prawy, mądry i szlachetny. A.J. NOTA O A U T O R A C H H A N N A B A L T Y N - polonistka, krytyk teatralny i telewizyjny, dziennikarka, T A M A S A B U R O B A N D O - japoński aktor teatru kabuki. E U G E N I O B A R B A - twórca o ś r o d k a teatralnego w Holstebro (Dania), Odin Teatret. W s p ó ł p r a c o w a ł z Jerzym Grotowskim A D A M B A R T O S Z - etnograf, dyrektor Muzeum w Tarnowie, autor wystaw i artykułów d o t y c z ą c y c h kultury Ż y d ó w polskich i Cyganów. Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z - doktor, antropolog kultury, etnograf, kierownik Pracowni Filmu w Instytucie Sztuki P A N . Redaktor „ K o n t e k s t ó w " . J A N B E R D Y S Z A K - artysta-plastyk. Uprawia malarstwo, rzeź­ bę, grafikę, scenografię oraz działania efemeryczne, parateatral­ ne. Jest profesorem w P W S S P w Poznaniu. A N D R Z E J B I E Ń K O W S K I - profesor, kierownik Katedry w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jego pasją jest muzyka wiejskich m u z y k a n t ó w . Zbieracz i dokumentalista. J A N U S Z B Y S Z E W S K I - Studia teatralno-polonistyczne na U W . Publicysta, pedagog, zajmuje się od 1979 r. edukacją plastyczną dzieci i młodzieży. Autor programu telewizyjnego „ C z y m skorupka za m ł o d u . . . " , projektów: „ M o j a książka" (m.in. pokazany w U S A , Japonii, Danii), „ S z t u k a akcji dla/z dzie­ ćmi", w którym wzięło udział ponad 100 artystów z dwudziestu kilku krajów. Organizator wystaw, warsztatów twórczych. Członek International Society for Education Trough Arts. Kieruje działem animacji plastycznych w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie. M A R C I N G I Ż Y C K I - historyk sztuki, krytyk, członek sekcji polskiej A I C A , autor wielu t e k s t ó w o współczesnej sztuce, filmie i teatrze, o nowych zjawiskach w kulturze artystycznej. Od 5 lat w y k ł a d o w c a w Rhode Island School of Design (Providence, U S A ) A L E K S A N D E R J A C K O W S K I - socjolog kultury, krytyk, reda­ ktor „ K o n t e k s t ó w " , autor wielu prac z dziedziny sztuki, zwłaszcza ludowej. M A R C I N J A R N U S Z K I E W I C Z - scenograf, reżyser, adiunkt na wydziale scenografii warszawskiej A S P . Wraz z Romanem W o ź n i a k i e m stworzył dwa wybitne przedstawienia: „Sceny Pasyjne" oraz „ P a t m o s " . LESZEK K O L A N K I E W I C Z - doktor, antropolog kultury, adiunkt w warszawskiej P W S T oraz w Katedrze Kultury Polskiej U W . Autor wielu tekstów z zakresu antropologii teatru, publikowanych w „ D i a l o g u " , a także w „ K o n t e k s t a c h " , książki Święty Arthaud ( P I W ) , wydawca prac Junga. J A N O K O Ń - polonista, pracownik Instytutu Filologii Polskiej W S P w Krakowie. Z B I G N I E W R A S Z E W S K I - (1925-1992) - historyk teatru, pro­ fesor w Instytucie Sztuki P A N , redaktor „ P a m i ę t n i k a Teatral­ nego", w y k ł a d o w c a w P W S T w Warszawie. Ostatnio ukazały się Jego Teatr w świecie widowisk. Dziewięćdziesiąt listów o naturze teatru (Warszawa 1991) i Raptularz 1967/1968 (War­ szawa 1993). A N D R Z E J W A J D A - reżyser filmowy, teatralny i telewizyjny J O A N N A W A L A S Z E K - teatrolog, w y k ł a d o w c a na U J , autorka monografii o Konradzie Swinarskim ( P I W ) . H A L I N A W A Ł A S Z E W S K A - absolwentka P W S T w Warszawie, logopeda, prowadziła wraz z H . M a c h u l s k ą ognisko teatralne w Teatrze Ochota, ośrodek kultury mowy. Instruktor teatralny w Centrum Animacji Kultury, organizator sesji, kursów i warsz­ tatów teatralnych. KRYSTYNA ZACHWATOWICZ - scenografka, aktorka 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea49ccac339d4e4e04cb7ca56f7d3358.pdf db1206e0dbc5121458e8fbeaa382c749 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5634 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource Kowalski, Piotr (1952-2011) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5237 Title A name given to the resource Wspomnienie o Profesorze/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.12-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sochacki, Łukasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z enie o Profesorze marłych naukowcówwspominasię zazwyczaj schematycznie. Gdzie i kiedy się urodził, gdzie i kiedy zmarł? Jakie skończył szkoły? Gdzie studiował i pod czyim kierunkiem zdobył poszczególne stopnie i tytuły naukowe? Nie można zapomnieć o podaniu liczby napisanych książek, artykułów, recenzji itp. Wyliczaniu nie ma końca. Choć człowieka nauki ocenia się przede wszystkim po wytworach — po liczbie opublikowanych prac naukowych, to na tym Jego praca się nie kończy. To dopiero czubek góry lodowej. Chciałbym przybliżyć postać profesora Piotra Kowalskiego nieco inaczej. Nie można jednak myśleć o Profesorze i nie myśleć o książkach. Nie wychodził z księgarni bez książek (podkreślam liczbę mnogą). Spośród kra­ kowskich księgarń odwiedzał często tę znajdującą się w sąsiedztwie Instytutu Etnologii i Antropologii UJ oraz jeszcze jedną, przy ulicy Kalwaryjskiej. Kupowanie ogromnych ilości książek uprawniało Go do hurtowych cen. Nie wiem, czy był biblio­ filem, ale książki kochał — gromadzić i czytać. Zawsze, kiedy się przeprowadzał, zabierał ze sobą książki, a zanim je przewiózł, zdążył uzbierać kolejne kilogramy. Ostatecznie cały księgozbiór przeniósł do Wrocławia, bo nie ma jak w domu. Przez wiele lat mieszkał i pracował w Opolu, a potem w Krakowie. Ostatecznie wrócił do Wrocławia, który uwielbiał ponad inne miasta. Nigdy z nim o tym nie rozma­ wiałem, ale przypuszczam, że studenckie czasy pozo­ stawiły niezatarte wspomnienia. Stąd sentyment i chęć powrotu. Przyglądając się Jego fizjonomii, wzrostowi i powolnym ruchom (dostojnym, a nie ospałym), nie można było przypuszczać, jak dynamiczny i niespokojny charakter kryje się pod powłoką ciała. Wiele przeprowadzek było spowodowanych okolicznościami niezależnymi od Jego woli, tak się przynajmniej tłumaczył. Nie wyjaśnia to jednak Jego aktywności. Czasami odnosiłem wrażenie, że sypia wyłącznie w pociągach. Uczestniczył w wielu konferencjach w całym kraju, należał do kilku �Wspomnienie o Profesorze komitetów redakcyjnych, nieustannie planował jakieś publikacje. Więcej nawet, nie tylko planował, ale z sukcesem realizował te plany. Nie pozostawał bierny na polu organizowania życia akademickiego, aranżując konferencje. Do nieustannego przemiesz­ czania się zmuszały go też obowiązki związane z pracą. Wiecznie był w ruchu, nie tylko fizycznie, ale także intelektualnie. Ciągle coś pisał. Pomysły na badania i artykuły wyciągał jak asy z rękawa. Miał łatwość w problematyzowaniu rzeczywistości. Wszędzie potrafił znaleźć pole dociekań, czym przyprawiał o zawrót głowy wielu seminarzystów i uczestników zajęć. Banałem będzie stwierdzenie, że na Jego zajęcia studenci, kolokwialnie rzecz ujmując, walili drzwiami i oknami. Ten banał musi jednak wybrzmieć. Przychodzili z wielu powodów Część z nich dla­ tego, że uwielbiała Go słuchać. Należał do gatunku wykładowców gawędziarzy. Mógł godzinami rozpra­ wiać, a niektórzy studenci mogli godzinami słuchać. Przychodzili też może z powodu czysto prozaicznego — nie odnosił się do studentów z rezerwą. W kon­ takcie z Nim nie czuć było dystansu katedry. Między zajęciami (prowadził je zazwyczaj w czwartkowe wieczory) wszyscy palacze wychodzili za Nim na papierosa, a ci, którzy nie palili, w czwartek wie­ czorem udawali, że palą. Wokół Profesora zbierał się wianuszek studentów i rozpoczynała się dyskusja. Rozmawialiśmy na różne tematy. Traktował nas poważnie. Mocniej mówiąc, podmiotowo. Z życzli­ wością i rzeczowo odnosząc się do naszych poglądów i nieporadnych prób wchodzenia z Nim w intelek­ tualne zwarcie. Zawsze nad nami górował, nie tylko intelektualnie, ale również wzrostem. Mamy więc: książki, Wrocław, dynamizm, wykłady i relacje ze studentami. Coś jeszcze było wyjątkowe w Piotrze Kowalskim. Coś o wiele mniej uchwytnego, co uwyraźniało się wraz z przebywaniem z Nim. Mam na myśli pewien rodzaj delikatności i taktu. Coś takiego, co spra­ wiało, że przyjemnie było spędzać czas w Jego towa­ rzystwie. W prywatnych dyskusjach cechował go brak nachalności w wyrażaniu poglądów W wielu kwestiach miał wyrobione zdanie, którego gotów był bronić do ostatniego znaku interpunkcyjnego. Jednocześnie nie korzystał ze swojej przewagi — w tym sensie, że nie był autorytatywny względem młodszych rozmówców Zacząłem wspomnienia od jednej z pasji Profesora i na pasji, innego rodzaju, chciałbym skończyć. Wielu zapewne wie, że jednym z zainteresowań badawczych Profesora był kicz. Choć w murach uniwersyteckich zajmował się nim na sposób teo­ retyczny, to w domu był jednym z nas — „kiczożercą". Do najciekawszych obiektów z Jego kolekcji zaliczyłbym „głupiostójki", serię zdjęć z białym misiem (regularnie robionych podczas pobytów w okolicach Podhala i nie tylko) oraz kilkanaście ludowych obrazów przedstawiających Adama i Ewę pod drzewem zakazanego owocu. Profesor Piotr Kowalski był postacią znaną (szczególnie pośród etnologów i folklorystów). Nie można zapomnieć o Jego dorobku naukowym, a najlepszym na to sposobem jest przeczytanie choćby tych najważniejszych publikacji. Nie można jednak zapomnieć o Jego jednostkowości, a przez to wyjątkowości, wreszcie faktu, że był człowiekiem jakich mało, a nie liczbą napisanych książek. Łukasz Sochacki 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4e51eb35a1a4f58482cd5e32548ee8d.pdf 41b06d434a19c0482474184355c9f700 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource twórcy ludowi Błaszczyk, Feliks - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3814 Title A name given to the resource Wspomnienie o rzeźbiarzu kujawskm Feliksie Błaszczyku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.135-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Prüfferowa, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Chrystus Frasobliwy. Rzeźba wana. Wyk. Feliks Błaszczyk rodowe w Poznaniu, nr inw. w drzewie polichromo­ w 1947 r. Muzeum Na­ E 89. Fot. Jan Swiderski. WSPOMNIENIE O RZEŹBIARZU KUJAWSKIM FELIKSIE BŁASZCZYKU D n i a 26 g r u d n a 1955 r. po d ł u g i e j s p o ł e c z n e m u o z m i e n i o n y m c h a r a k ­ ne z a w o d y — b u d o w a ł c h a t y , w y ­ chorobie z m a r ł w N i e s z a w i e 86-let- terze, b o w i e m r z e ź b y jego z a k u p y ­ r a b i a ł s p r z ę t y d r e w n i a n e , b y ł p i ­ ni r z e ź b i a r z l u d o w y F e l i k s B ł a s z ­ w a ł y m u z e a , w y s t a w y , a ostatnio w o w a r e m , lecz n a j b a r d z i e j k o c h a ł s w ą p r a c ę r z e ź b i a r s k ą . Jego tzw. czyk, szeroko znany n a K u j a w a c h t a k ż e C P L i A . jako t w ó r c a rzeźb w wielu kaplicz­ Rzeźbiarz .ten był typowym „osóbki" — rzeźby kultowe — w kach p r z y d r o ż n y c h , m. in. s ł y n n e j przedstawicielem minionej epoki, swej s u r o w e j formie p e ł n e są p r o ­ M a t k i B o s k i e j S k ę p s k i e j *. B ł a s z ­ t k w i ł on w z n a c z n y m s t o p n i u w stoty i e k s p r e s j i . T r u d n o m u b y ł o c z y k n a l e ż a ł do a r t y s t ó w l u d o w y c h , k r ę g u przeszłości i w ludowym którzy w powojennych latach dużo światopoglądzie magicznym. W cią­ * Zofo. a r t y k u ł w P o l s k i e j S z t u c e tworzyli dzięki z a p o t r z e b o w a n i u gu d ł u g i e g o ż y c i a w y k o n y w a ł r ó ż ­ L u d o w e j , 1949, n r 11—12. 136 1 �przejść na inną t e m a t y k ę : t w o r z y ł t r a d y c y j n e „ ś w i ą t k i ludowe", w i e l e postaci Matki Boskiej, Chrystusa, ś w . Antoniego, Św. J ó z e f a — r z e ź ­ ba ś w i e c k a b y ł a m u w y r a ź n i e obca. Feliks Błaszczyk był człowiekiem o rzadkich wartościach moralnych. G ł ę b o k o w i e r z ą c y — m i a ł poczucie sprawiedliwości i wielką życzliwość d l a l u d z i , k t ó r ą o c e n i a ł a nie t y l k o jego l i c z n a r o d z i n a , lecz w s z y s c y 136 \ przyjaciele i cała Nieszawa, w k t ó ­ r e j b y ł b a r d z o z n a n y . C e c h o w a ł a go o g r o m n a prostota, r z a d k a pogoda d u c h a i p o c z u c i e h u m o r u , co mu też z j e d n y w a ł o ż y c z l i w y c h . Wielką radością i dumą napeł­ n i a ł a go ś w i a d o m o ś ć , iż j e s t w P o l ­ sce c e n i o n y i w y r ó ż n i a n y . Odczuł to s z c z e g ó l n i e n a Z j e ź d z i e Twór­ ców Ludowych woj. bydgoskiego d n i a 12 g r u d n i a 1954 r. w Byd­ goszczy, gdy z e t k n ą ł s i ę z l i c z n y m i a r t y s t a m i l u d o w y m i i ze s z c z e r ą s y m p a t i ą z ich strony. Cieszył się powszechnym sza­ cunkiem. N a pogrzebie z p r a w d z i ­ w y m ż a l e m ż e g n a l i go d e l e g a c i M u ­ zeum i t o r u ń s k i e g o Oddziału P o l ­ skiego T o w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e ­ go. Maria Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0226a8644d03b437c4ffc54b72fd08fb.pdf 7e4268cf43d6ac938175485fb27ac942 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource Curyłowa, Felicja (1903-1974) - artystka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4307 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne - Felicja Curyłowa (1903-1974) / / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.252-253 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E FELICJA C U R Y Ł O W A (1903—1974) strzeni minionych trzydziestu lat Curyłowa — malarka, k t ó r e j w y k s z t a ł c e n i e kończyło się zaledwie na umiejętności czytania i pisania, zmieniła się w p e ł n ą poświęcenia działacz­ kę społeczną. Ona to b y ł a b e z p o ś r e d n i ą o r g a n i z a t o r k ą wszy­ stkich o d b y w a j ą c y c h się w Zalipiu k o n k u r s ó w na malowanki ścienne. Ona zjednoczyła m a l a r k i zalipiańskie w stowarzy­ szenie pod n a z w ą „ W i e ś t w o r z ą c a " . Nie było ono wprawdzie przez ż a d n e w ł a d z e zatwierdzone, ale posiadało w ł a s n ą pie­ częć i prezeskę w osobie Curyłowej, k t ó r a u m i a ł a znakomicie zabiegać i w a l c z y ć o interesy malarek. Pod Jej d o w ó d z t w e m wyszły one poza o p ł o t k i Zalipia, m a l u j ą c swe k w i a t y w Lub­ linie na wystawie 10-lecia (pawilon roślin przemysłowych), w Warszawie na Starym Mieście (strop w sklepie Desy), na s t a t k u „ B a t o r y " (bawialnią dziecięca). Z N i ą po­ r o z u m i e w a ł a się dyrekcja I n s t y t u t u Wzornictwa Przemysło­ wego, gdy z a p r a s z a ł a zalipiańskie m a l a r k i do pracy w zes­ p o ł a c h p r o j e k t u j ą c y c h wzory dla p r z e m y s ł u tekstylnego oraz m a l u j ą c y c h włocławskie fajanse. Trudno jest wyobrazić sobie Zalipie bez Felicji Curyłowej. B y ł a jego i n t e g r a l n ą częścią, j a k tamtejsze malowane domy czy wierzby przy drogach. Przez wiele lat b y ł a sprę­ żyną, k t ó r a poruszała wieś, głośnikiem, k t ó r y sławił p i ę k n o malowanego Zalipia i p r z y s p a r z a ł m u g o r ą c y c h s y m p a t y k ó w . O gościnny dom Curyłowej m u s i a ł zaczepić k a ż d y , k t o zwiedzał Zalipie lub chciał coś z a ł a t w i ć z zalipiańskimi malarkami. W książce p a m i ą t k o w e j , k t ó r ą skrupulatnie prowadziła, znajdziemy podpisy dostojników p a ń s t w o w y c h , i n t e l e k t u a l i s t ó w r e p r e z e n t u j ą c y c h różne dziedziny twór­ czości, a wśród nich cudzoziemców niemal z całego ś w i a t a . Do niej zjeżdżały autobusy pełne młodzieży, k t ó r ą niestru­ dzenie o p r o w a d z a ł a po wsi. K i m b y ł a Curyłowa ? Sama u w a ż a ł a się przede wszyst k i m za a r t y s t k ę - l u d o w ą — m a l a r k ę . W ciągu swej prze­ szło 50-letniej pracy t w ó r c z e j , działalność Jej t a k mocno spoiła się z w i e l o b a r w n ą m a l o w a n k ą , że w k o ń c u Curyło­ wa u w a ż a ł a się za pierwszą, k t ó r a do malarstwa zalipiańskiego wprowadziła polichromię. Nie było to zgodne z rze­ czywistością, g d y ż rozwinięte w pełni wielokolorowe malo­ wanki zalipiańskio znamy już z k o ń c a ub. wieku, na k i l k a l a t przed przyjściom na świat Curyłowej. (Urodziła się w r. 1903). Pewne jest natomiast, że Felicja W o j t y t o — (bo tak brzmiało Jej p a n i e ń s k i e nazwisko) od m ł o d y c h lat t r u d n i ł a się malarstwem i haftem, u p r a w i a j ą c s w ą artys­ t y c z n ą działalność z d u ż y m talentem. Od Niej właśnie w połowie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , n a b y w a ł Tadeusz Se­ weryn malowanki i hafty, k t ó r e dziś s t a n o w i ą c e n n ą ko­ lekcję w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Felicja Curyłowa wraz z R o z a l i ą Z a r ó d i M a r i ą Janeczek m a l o w a ł y w r o k u 1939 izbę z a l i p i a ń s k ą w nie i s t n i e j ą c y m dziś, bo zniszczonym przez okupanta, Muzeum Ziemi K r a ­ kowskiej w Krakowie. R o z m i ł o w a n a w swej sztuce nie p r z e r w a ł a C u r y ł o w a działalności malarskiej w czasie wojny. N a l e ż a ł a ona do nielicznej garstki kobiet, k t ó r y m zawdzięczamy, że kwiecis­ te malarstwo ścienne p r z e t r w a ł o w Zalipiu w o j e n n ą zawie­ r u c h ę . J e d n a k ż e dopiero w Polsce Ludowej bogata osobo­ wość Curyłowej znalazła pełne polo do działania. N a prze- 252 W czasie p o b y t u we W ł o c ł a w k u w y k o n a ł a Curyłowa kilkadziesiąt flizów ceramicznych, ozdobionych własnoręcz­ nie malowanymi k w i a t a m i . Kafelkami t y m i przyozdobiła nagrobek swojej m a t k i i w ł a s n y grobowiec, k t ó r y sobie na kilkanaście lat przed śmiercią p r z y g o t o w a ł a . Gdy pewnego razu z a p y t a ł e m J ą , s k ą d wziął się u Niej t a k i b ą d ź co bądź niecodzienny p o m y s ł , o d p o w i e d z i a ł a : „ n o słuchojcie Panie Profesorze, c h c i a ł a m przecie, żeby to swojo renko zrobić to wzory, żeby t a sztuka na człowieku jeszcze po śmierci le­ ż a ł a " . W y p o w i e d ź ta, w y j ę t a z nagrania magnetofonowego, świadczy najlepiej czym dla Curyłowej b y ł a Jej twórczość artystyczna. W Zalipiu pełniła Curyłowa t r u d n ą rolę pośrednika m i ę d z y malarkami a szerokim ś w i a t e m . Przy Jej udziale i pomocy p r z e p r o w a d z a ł y t u swoje akcje powiatowy i woje­ w ó d z k i W y d z i a ł K u l t u r y i Cepelia. Dzięki Jej aktywnemu współudziałowi u d a ł o się r e a k t y w o w a ć w s p a n i a ł e czerwonoczarne hafty, charakterystyczne dla dąbrowskiego Powiśla. Ona b y ł a organizatorem wszelkich prac wykonywanych przez zalipiańskie m a l a r k i poza s w ą wsią. A prac takich w ostatnim 20-leciu b y ł o m n ó s t w o . �Społeczna działalność Curyłowej nie ograniczała się jednak wyłącznie do zabiegania o materialne sprawy ma­ larek. Jako prezes stowarzyszenia „ W i e ś t w o r z ą c a " w y ­ walczyła dla Zalipia elektryfikację wsi o wiele lat wcześniej niż to b y ł o przewidziane w planach. Jako radna gromadzka, a później i powiatowa, p r z y c z y n i ł a się wydatnie do budowy dróg w Zalipiu, k t ó r e dawniej t o n ę ł y w błocie, i do n i e z b ę d n e j , na t y c h p o d m o k ł y c h terenach, melioracji g r u n t ó w . W z w i ą z k u ze s w ą działalnością społeczną i artystycz­ ną o t r z y m a ł a sporo r ó ż n y c h n a g r ó d , o d z n a c z e ń , z k t ó r y c h na pierwszym miejscu w y m i e n i ć należy Srebrny, a n a s t ę p n i e Złoty K r z y ż Zasługi. Ostatnie lata swego życia poświęciła C u r y ł o w a stara­ niom o b u d o w ę „ D o m u malarek" w Zalipiu. Ma to b y ć oryginalnie p o m y ś l a n y wiejski dom k u l t u r j s w k t ó r y m znajdą pomieszczenie zarówno pracownie dla miejscowych malarek, j a k i sala widowiskowa, sala do z e b r a ń oraz p a r ę pokoi hotelowych i p u n k t gastronomiczny dla t u r y s t ó w . W y w a l c z y ł a j u ż lokalizację i plac pod b u d o w ę oraz projekt architektoniczny b u d y n k u . Nie d a n y m Jej było niestety doczekać się momentu rozpoczęcia budowy, czy choćby położenia kamienia węgielnego. W ciągu ostatniego roku, gdy złożoną ś m i e r t e l n ą c h o r o b ą m a l a r k ę odwiedzali przedstawiciele w o j e w ó d z t w a i powiatu, stale jako swe ostat­ nie życzenie i testament p r z e k a z y w a ł a ich uwadze s p r a w ę budowy „ D o m u malarek", k t ó r y z a p r z ą t a ł Jej u m y s ł bar­ dziej niż beznadziejny stan własnego zdrowia. Bo C u r y ł o w a nigdy swych osobistych spraw nie p r z e d k ł a d a ł a nad wspól­ ne sprawy malarek i swej wsi rodzinnej. Z m a r ł a w Zalipiu 4 maja. Śmierć nie stanowiła dla niej niespodzianki. P r z y g o t o w y w a ł a się do niej spokojnie i metodycznie, j a k p r z y s t a ł o dobrej gospodyni. Podzieliła więc m i ę d z y członków rodziny swój m a j ą t e k , zagrodę, dom, pole, ż y w y inwentarz; opiekę nad malaturami i ich konser­ wację poleciła 14-letniej wnuczce, W a n d z i W o j t y t o , k t ó r a zapowiada się na d o s k o n a ł ą m a l a r k ę . W y d a ł a t e ż szczegółowe zarządzenia d o t y c z ą c e po­ grzebu. Jak ma b y ć ubrana do t r u m n y , gdzie trumna ma b y ć postawiona, żeby znajomi i przyjaciele mogli się z N i ą pożegnać. Okazało się przy tej okazji, że ma swą wcześniej p r z y g o t o w a n ą fotografię, w y k o n a n ą na owalnej porcelanie, k t ó r ą po pogrzebie należy w m u r o w a ć w ścianę grobowca. Z pogrzebu swego (6.V.), g d y b y mogła go zobaczyć, b y ł a b y bardzo zadowolona i dumna. Było i paru księży, i dzieci szkolne idące parami, i t r z y ochotnicze straże po­ ż a r n e z Zalipia i okolicznych wiosek. P r z y j e c h a ł y z czerwo­ n y m i beczkowozami, k t ó r e w y p r z e d z a ł y kondukt i na każ­ d y m zakręcie drogi żegnały go przeciągłym rykiem syren. L u d z i zebrał się t ł u m wielki. P r ó c z miejscowych było sporo przyjaciół Z m a r ł e j , k t ó r z y przyjechali „ze ś w i a t a " b ą d ź oficjalnie jako przedstawiciele w ł a d z (Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, województwa, powiatu), b ą d ź prywatnie. Nad grobem p o c h y l a ł y się haftowano przez Zalipianki stra­ żackie sztandary, a miejscowy nauczyciel w swym przemó­ wieniu p r z y p o m n i a ł zasługi Z m a r ł e j . W i e ń c ó w i k w i a t ó w było tyle, że nie widać było spod nich ani grobowca, ani malowanych kafelków, k t ó r e kiedyś przed l a t y m a l o w a ł a we W ł o c ł a w k u Curyłowa z m y ś l ą o dniu swego pogrzebu. Bes Fot.: K . Reinfuss — i l . 1; R. Reinfuss — i l . 3; W ł . Werner — i l . 2 Grobowiec F . Curyłowej zdobiony malowanymi przez N i ą flizami. Zalipie, pow. D ą b r o w a Tarnowska. 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9dac24a8a9fcd2b02a67df7826ca3460.pdf cc77689945f2efff54fa5a03aeae732a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource Biegański, Mieczysław (1908-1970) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4406 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne - Mieczysław Biegański ( 1908-1970) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Y M A W B Ń K (1908-1970) Był założycielem i d ł u g o l e t n i m dyrektorem W y d a w ­ nictw Artystycznych i Filmowych. Przyjacielem i opie­ kunem naszego pisma. Szlachetnym człowiekiem. Miał dar szczególnie cenny i rzadki — s t a w i a ł na ludzi, ufał i m i p o m a g a ł . Zainteresowania sztuką, wyniesione ze studio iwi wciąż p o g ł ę b i a n e s p r a w i ł y , że z a i n s p i r o w a ł i u ł a t w i ł powstanie w i e l u dzieł cennych dla naszej k u l ­ tury i ś w i e t n i e wydanych. Czuliśmy zawsze Jego życz­ liwość, był naszym pierwszym i w d z i ę c z n y m czytelni­ kiem. Cieszył oG każdy i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł , m a r t w i ł a niska jakość reprodukcji, w k t ó r y c h gubił się artystycz­ ny walor obiektu. N i e b y ł ambicjonalny. Cecha r ó w n i e rzadka j a k u m i e j ę t n o ś ć ufania ludziom... Gdy p r z e j ą ł dorobek „ A u r i g i " a m b i c j ą Jego było, by nie u r o n i ć n i ­ czego, zostawiając dzieło w t y m kształcie, j a k i zamyślił tragicznie z m a r ł y Rafał Glucksman. Miał o d w a g ę b y ć skromnym. I dlatego zrobił dla naszej k u l t u r y dużo. Ż e g n a m y Go ze smutkiem i żalem na ł a m a c h pisma, k t ó r e zawdzięczało M u n i e j e d n ą r a d ę , n i e j e d n ą pomoc. Z m a r ł 28 kwietnia 1970 r. po ciężkiej, wielomiesięcznej chorobie. Redakcja O K N K za okres X - l 1970 18 lutego z m a r ł Leon K a t u l s k i z Annowa, pow. Żnin, zasłużony p a ł u c k i t w ó r c a ludowy. W tematyce jego r z e ź b p o c z ą t k o w o d o m i n o w a ł y zwierzęta i kompozycje z zakresu życia wiejskiego, później podjął cykl postaci historycznych. Ostatnio Leon K a t u l s k i z a j m o w a ł się pa­ miątkarstwem. * W marcu zmarł Mieczysław Ruszkowski, jeden z bardziej zna­ nych t w ó r c ó w ludowych w Polsce. Sierpecki rzeźbiarz należał do Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w Plasty­ ków, był w y r ó ż n i a n y dyplomami, posiadał złotą o d z n a k ę „Za zasługi dla w o j e w ó d z t w a warszawskiego". Konkursy, folkloru wystawy, festiwale i dni W galerii sztuki współczesnej w Reszlu otwarto 3 p a ź d z i e r n i k a w y ­ s t a w ę sztuki ludowej i twórczości amatorskiej W a r m i i i Mazur. B o ­ gato reprezentowane były działy: rzeźby, ceramiki i tkactwa. Przy­ znano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. * 23 p a ź d z i e r n i k a w z a b r z a ń s k i m Muzeum r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w w ę g ­ lu. Przyznano nagrody M i n . K u l t u ­ ry i Sztuki. 28 p a ź d z i e r n i k a w Muzeum w Rabce r o z s t r z y g n i ę t o konkurs n a . temat: „ T r a d y c y j n e garncarstwo l u ­ dowe z terenu Karpat". B y ł on po­ przedzony badaniami w w o j . k r a ­ kowskim. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz Cepelii. 30 p a ź d z i e r n i k a w Ł ó d z k i m D o ­ m u K u l t u r y otwarta została wysta­ wa garncarstwa ludowego H i e r o n i ­ ma M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Muzeum w N o r r k ó p i n g u d o s t ę p ­ niło swe sale dla polskiej „sztuki naiwnych". W działach malarstwa i rzeźby oglądać m o ż n a było m. i n . prace: Zagajewskiego, Zegadłów, S k r ę t o w i c z a , Zelka, Holesza, Ociep­ k i , Surowiaka, P ł o n k o w e j i Korsak. Wystawa otwarta została w p a ź ­ dzierniku. We w s i Chmielno, pow. Kartuzy, otwarto w y s t a w ę ceramiki kaszub­ skiej — dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Wystawa zainicjowana przez m i e j ­ scowe koło regionoznawcze, zlokali­ zowana była w hallu szkoły. 6 listopada r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę l u ­ dową regionu kujawskiego. Przyz­ nano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. W grudniu odbyła się wystawa pokonkursowa w Muzeum K u j a w ­ skim we W ł o c ł a w k u . 27 listopada w L u b l i n i e rozstrzy­ g n i ę t o konkurs na s z t u k ę l u d o w ą Lubelszczyzny zorganizowany przez w y d z i a ł K u l t u r y P W R N i Muzeum Okręgowe. N a p ł y n ę ł o na konkurs około 400 prac z w i e l u dziedzin: rzeźby, tkactwa, garncarstwa, k o ­ walstwa, plecionkarstwa, plastyki o b r z ę d o w e j . Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. W grudniu ogłoszono konkurs na przedmioty plastyki ludowej, z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i i zwyczajami w i e j s k i m i i miejskimi. Adresowa­ ny do t w ó r c ó w ludowych w o j . w a r ­ szawskiego konkurs z o r g a n i z o w a ł y Wydział K u l t u r y P W R N i Muzeum Mazowieckie w Płocku. W grudniu odbył się pokaz najciekawszych t k a n i n dekoracyj­ nych spośród prac n a d e s ł a n y c h na doroczny konkurs Cepelii. 22 spół­ dzielnie n a d e s ł a ł y 287 p r o j e k t ó w tkanin obiciowych, zasłonowych, podłogowych, makat, narzut i mat. Pokaz m i a ł miejsce w Starej K o r ­ degardzie w warszawskich Ł a z i e n ­ kach. W g r u d n i u otwarto ogólnopols­ k ą w y s t a w ę malarstwa, g r a f i k i i rzeźby plastyków-amatorów, wywo- 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f20477137ddc97a3a39cb0e4f67901e8.pdf e56d679019b3cc947fdb31757411c99c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Głowa, Zofia Barbara (1920-1969) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4518 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne : Zofia Barbara Głowa (1920-1969) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.248 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Vincas Svirskis: II. 9. Kapliczka, ZOFIA Okainiai. II. 10. Kapliczka, BARBARA 10 Ibutoniai. G Ł O W A (1920 1969) 8 kwietnia chorobie 1969 г. Zofia zmarła po B a r b a r a Głowa długotrwałej wistka Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j Sztuki PAN niemal od w Krakowie. Sekcji Budownictwa Sztuki Ludowej. pierwszych Pracowała t u o d 1948 г., t j . studiów 3 lata etnografii na Uniwersytecie wówczas Instytutu niepełnych Badania (zaliczone Jagiellońskim) łalność Z o f i i G ł o w y n i e ograniczała się do p r a c nych z prowadzeniem teriałów w wych „Polskiej kilka a artykułów, z oraz ponadto Sztuki Ludowej" sprawozdania 248 ona również organizacyjnych Zespołu, dzia­ związa­ a r c h i w u m i udostępnianiem n a u k o w y c h . Brała pracach archi­ Instytutu l a t i s t n i e n i a placówki, Państwowego Mimo ciężkiej (1° v . K u r k o w a ) , recenzje w czynny badaniach opublikowała 19 s w y c h zespołu. udział Do p r a c należą riały d o mapy towe nr chałupy 7/12), w przez wiele garncarskich Sądecczyźnie O tak zwanych ( „ P o l . Szt. L u d . " , Muzeum 1958, („Pol. n r 3), Zdobnictwo wnętrza 1959, n r 1/2) o r a z za, w pow. Opoczno („Pol. Wąskofron- Szt. L u d . " , 1950, miechowskich łoktuse u ze zbiorów ( „ P o l . Szt. L u d . " , w Krakowie Szt. L u d . " , lat Mate­ w Polsce wycinankach 1954, n r 4), S t a r e Etnograficznego Lasowiaków Ludowe ( „ P o l . Szt. L u d . " , zdobnictwo („Pol. żela­ 1961, n r 1). P r a c e te, o p a r t e n a s u m i e n n i e z e b r a n y m m a t e r i a l e , d o dziś n i e straciły łamach W i wystaw przygotowywane ośrodków Szt. L u d . " , 1956, n r 2, 3, 4/5, 6; 1957, n r 1, 2), tereno­ opracowań, w t y m z konkursów działalności na ma­ jej i swej Zmarłej zawsze naukowej tracimy wszystkim wartości. wartościową życzliwą współpracownicę Koleżankę. oraz ważniejszych Koledzy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d133c776dab4e141315fd20daf0d88d.pdf 9f0b5386a323bf79cd1d9f266144094e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Kurkiewicz, Jan (1915-1973) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4149 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne :Jan Kurkiewicz (1915-1973) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.121 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.B.J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I P E O Ś M I E R T N E JAN KURKIEWICZ (1915-1973) Jan Nepomucen Kurkiowicz — artysta, fotografik, zbieracz sztuki l u d o w e j — z m a r ł 26 gradnia 1973 r. Z m a r ł niespodziewanie, w y d a w a ł o się, że jest w pełni sił, g o t ó w w każdej chwili włożyć plecak i pójść w góry, w Beskidy. Wędrówki te zawsze k o ń c z y ł y się j a k i m i ś znaleziskami: to znakomitymi zdjęciami s t r a c h ó w na wróble, czyli ,,beboków", t o odkryciem ciekawego rzeźbiarza, jeszcze nie znanego kolekcjonerom i Cepelii. Z w ę d r ó w e k swych przy­ woził cze„sem r z e ź b y . Miał i c h niewiele, kilkadziesiąt sztuk, ale b y ł y t o r z e ź b y p i ę k n e . P u b l i k o w a ł notki i a r t y k u ł y o ludziach, k t ó r y c h poznał, k r ó t k i e t o b y ł y noty, zwarte, rzeczowe. Za t o zdjęcia u j a w n i a ł y wrażliwego obserwatora, artystę. W pisaniu b y ł powściągliwy, t r o c h ę suchy — w zdjęciach natomiast wręcz romantyczny. Dostrzegał t o , co stanowiło i s t o t ę plastycznego wyrazu pejzażu i t w o r ó w ludzkich r ą k . T o t e ż wystawa „ s t r a c h ó w " eksponowana b y ł a w wielu miastach Polski, trzykrotnie pokazana w Telewizji. 0 „ s t r a c h a c h " pisał w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " (nr 1 z 1970 г.), mówił w radiu. Opracował t e ż w y s t a w ę „ L a s w Ochronie Przyrody", p o k a z y w a n ą w Domach T u r y s t y P T T K oraz w schroniskach górskich. N a zaproszenie Polonii australijskiej zrobił d u ż ą w y s t a w ę p t . „ P o d h a l e " , z k t ó r ą objechał ośrodki polonijne w Australii, Nowej Zelandii i Tasmanii. P r z y g o t o w y w a ł w y s t a w ę „Powsinogi Beskidz­ k i e " , do t e k s t ó w E m i l a Zegadłowicza. G ó r y s t a n o w i ł y d o m e n ę jego zainteresowań. W nich spędził dzieciństwo i lata młodości, do nich wracał przez całe życie. Urodził się 29 października 1915 r. w Krakowie, t a m t e ż u k o ń c z y ł studia na Wydziale Grafiki U ż y t k o w e j P a ń s t w o w e j Szkoły Sztuk Zdobniczych i P r z e m y s ł u Artys­ tycznego, specjalizując się w plakacie o tematyce turystycz­ nej i sportowej. Zajmował się t e ż drzeworytem i i n n y m i technikami graficznymi, p r o j e k t o w a ł o p r a w ę p l a s t y c z n ą jubileuszy i wystaw, w t y m pierwszego pokazu p a m i ą t k a r ­ stwa, stałego muzeum na terenie byłego obozu śmierci w Oświęcimiu. Prace plastyczne wielokrotnie wystawiał w k r a j u i za granicą, uzyskując za nie liczne nagrody. Najpełniej jednak w y p o w i a d a ł się w swych zdjęciach. B y ł w nich najbliżej tematu, k t ó r e m u pozostał wierny do k o ń c a — górskiemu krajobrazowi i sztuce Podhala. A.B.J. К R O N I К A V I I — X I I 1974 Imprezy folklorystyczne i regionalne 30. V I — 4 . V I I — w K r a k o w i e odbyły się I I Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. W imprezie a k t y w n y udział wzięło Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych, z ramienia k t ó r e g o wysta­ wiało swe prace kilkudziesięciu t w ó r ­ ców oraz „ C e p e l i a " , k t ó r a w specjalnie zbudowanych na R y n k u G ł ó w n y m pawilonach „ l u d o w y c h " i stoiskach zademonstrowała 84 t w ó r c ó w z 8 re­ gionów kraju. Pokazywali o n i r ó ż n e techniki artystyczne i sprzedawali swe wyroby. Niestety w y r o b ó w na d o b r y m poziomie starczyło jedynie na pierwszy dzień, a później poziom sprzedawa­ nych prac obniżył się, co o b s e r w o w a ć można b y ł o zwłaszcza w r z e ź b a c h przywiezionych z Kielc. Puste k r a m y zaanektowali różni amatorzy i w y ­ twórcy p a m i ą t e k , k t ó r e często b u d z i ł y zgrozę. P o d w a ż a ł o to sens imprezy, która w założeniu swym powinna b y ł a p r z y c z y n i ć się do wzrostu rangi ludo­ wej sztuki, a nie do jej obniżenia. N a d o b r y m natomiast poziomie b y ł y t o w a r z y s z ą c e Targom imprezy artystyczne, w y s t ę p y zespołów regio­ nalnych (m.in. „ H a l n y " i „ O p o c z n o " ) , widowisko „ B a r b a k a n " w wykonaniu zespołu „ S z m e l c p a k i " i zawodowych a k t o r ó w , „ W e s e l e K r a k o w s k i e " za­ demonstrowane j u ż po raz 9 przez Spółdzielnię P L i A i m . W y s p i a ń s k i e g o w Krakowie oraz Zespół Pieśni i T a ń c a „ K r a k o w i a c y " . Orszak weselny na wozach, poprzedzany b a n d e r i ą k o n n ą mieszkańców Luboczyc, wyruszył z Bronowickiej „ R y d l ó w k i " , prze­ jechał przez ulice K r a k o w a , objechał Rynek, po czym przy d u ż y m zain­ teresowaniu publiczności p o k a z a ł frag­ m e n t y tradycyjnego o b r z ę d u wesel­ nego. K i l k a k r o t n i e o d b y ł y się pokazy m o d y p n . „ M o t y w y ludowe w odzieży w s p ó ł c z e s n e j " przygotowane przez cepeliowskie Spółdzielnie R ę k o d z i e ł a Artystycznego w Warszawie: „ S z t u k a i M o d a " oraz „ M o d a D a m s k a " . Zorganizowano ponadto k a r c z m ę bes­ k i d z k ą , cztery wieczory literatury ludowej, pokaz filmów folklorystycz­ nych, kabaretu „ R z e p " , koncerty kapel i orkiestr, w y s t ę p y beskidzkich i n s t r u m e n t a l i s t ó w i gawędziarzy ludo­ w y c h (w dniu Beskidu Żywieckiego i Śląskiego). Z okazji T a r g ó w otwarto 11 wystaw. Niestety spiętrzenie ich w czasie, efektowne w zamierzeniu, uniemożliwiło publiczności spokojne obejrzenie interesujących ekspozycji, spowodowało, że wiele z nich znalazło się w lokalach absolutnie nie n a d a j ą ­ cych się na tego rodzaju imprezy, a pośpiech i t r u d n o ś c i organizacyjne obniżyły wartość niektórych pokazów (zwłaszcza wystawy plakatu folklory­ stycznego). Bardzo interesujące okazały s i ę : zorganizowana przez I n s t y t u t Wzor­ nictwa Przemysłowego i „ P o l s k i L e n " wystawa „ I n s p i r a c j e ludowe w prze­ m y ś l e lniarskim", wystawa fajansu włocławskiego przygotowana przez 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f69db8cdd1bc9cb5ef7e5603bc1c8a30.pdf 053d0963a330530e9cf6e431209fca60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource Seweryn,Tadeusz (1894-1975) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4107 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne prof.dr Tadeusz Seweryn (1894-1975) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.57 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E PROF. DR TADEUSZ SEWERYN (1894—1975) Dnia 17 stycznia 1975 r. zmarł w Krakowie prof. dr Tadeusz Seweryn, etnograf i artysta-plastyk, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, wybitny znawca i badacz sztuki ludowej, autor wielu fundamentalnych prac z tej dziedziny. Urodzony 21.VLII.1894 r. w Żabnie kolo Dąbrowy Tarnow­ skiej, w rodzinie nauczycielskiej, po ukończeniu gimnazjum rozpoozą! w 1913 r. studia równocześnie na Wydziale Filozoficznym UJ i na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie studiował malarstwo i grafikę u Pankiewicza, Mehoffera, Weissa i Dębickiego. Już » czasie studiów wyróżniał się dużym talentom, czego dowodem było aż 10 odznaczeń zdobytych na różnych konkursach. W 1918 r. tadebiutował na wystawie w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie drzeworytami: Kościół wiejski i Pejzaż. W roku 1918 rozpoczął Seweryn pracę zawodową jako nau­ czyciel gimnazjum w Janowie Lubelskim, a w 1920 r. w Chełmie i następnie w Tomaszowie Mazowieckim. W owym czasie zaryeowaly się już wyraźnie jogo zainteresowania krajoznawcze, etno­ graficzne i muzeologiczne, którym dał wyraz zarówno w działal­ ności pisarskiej, jak i organizacyjnej. Dzięki niemu powstało Muzeum Regionalne w Janowie Lubelskim, Ludowy Teatr Objaz­ dowy w Chełmie i Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowiec­ kim. W okresie pobytu w Tomaszowie zainicjował wraz z semi­ narzystami zrzeszonymi w założonym przezeń Kole Krajoznaw­ czym etnograficzne badania terenowo połączono ze zbieraniem eksponatów kultury ludowej. Rozpoczął pracę naukową, publi­ kując swojo pierwsze artykuły i rozprawy na łamach pism ..Przemysł—Rzemiosło—Sztuka" i „Rzeczy Piękne" oraz wy­ stąpił jako popularyzator, ogłaszając szereg artykułów na łamach założonego przez siebie w 1926 r. w Tomaszowie regionalnego tygodnika „Echo Mazowieckie". Ten pierwszy okres działalności Tadeusza Seweryna wiąże się ściśle z wyraźnym ukierunkowaniem jego zainteresowań. Jako humanista i artysta w jednej osobie, co wyraźnie przejawiało się w jego pracach naukowych, zajął się przede wszystkim zagadnie­ niem, które pasjonować go miało przoz cale jogo długie i praco­ wite życie, mianowicie sztuką ludową. Stał się w pewnym sensie pionierem w badaniach nad tą tematyką, której wprowadzenie « knig zainteresowań etnografów było w dużej mierze jego za­ sługi). Zagadnienie bowiem sztuki ludowej pozostawało dotąd na uboczu, a dawniejsi czołowi etnografowie polscy nie przy­ wiązywali do niej większego znaczenia. Wkład więc Seweryna w naukowe badania nad całokształtem twórczości artystycznej odegrał rolę bardzo istotną. W swoich badaniach oraz w publi­ kowanych pracach nie ograniczał się tylko do samego opisu, alo dokonywał również głębszej analizy zagadnienia, dociekał genezy i istoty przeobrażeń w różnych formach ludowej twórczości oraz zajmował się techniką wykonania. Pierwsze publikowane prace naukowe Seweryna poświęcono były przede wszystkim regionom, które znal — okolicom Toma­ szowa i szczególnie ciekawym pod względom etnograficznym — Łowickiemu i Opoczyńskiemu, ponadto zaś zajął się twórczością artystyczną dwóch odległych od siebie grup etnicznych — Hucu­ łów i Kaszubów. Pierwsza jego pozycja książkowa O Chrystusie Frasobliwym. Figury-legendy-świątkarze (Kraków 1926) prze­ jawiała już duże znawstwo tematu. Przeprowadził w niej Se­ weryn — jak na tamten czas — szczegółową i wszechstronną analizę tej tak popularnej w ludowej rzeźbie postaci. Również i druga jego książka Krakowskie skrzynie malowane (Kraków 1928) stanowiła wartościowy wkład do badań ludowego zdobnictwa. Od 1929 r. związał się Seweryn z Krakowem, gdzie obok pracy pedagogicznej objął w 1930 r. funkcję kustosza, a w roku 1937, po śmierci założyciela Muzeum Etnograficznego, Sewe­ ryna Udzieli, funkcję dyrektora tej placówki. Od tego momentu zainteresowania jego skoncentrowały się głównie na Ziemi Kra­ kowskiej. Prowadził badania na swoim rodzinnym Powiślu Dąbrowskim, m.in. w środowisku ludowych malarek z Zalipia i okolicy, jak również na góralszczyźnie, zajmując się pasjonu­ jącym go od dawna problemem ludowej twórczości artystycznej. Wynikiem tych badań były cztery jego kolejne pozycje książkowe : Parzenice góralskie (1930), Podłaźniki (1932), Krakowskie klejnoty ludowe (1935) i Polskie malarstwo ludowe (1937). Również z za­ kresu sztuki ludowej przeprowadził Seweryn przewód doktorski, uzyskując w 1930 r. na U J tytuł doktora na podstawie rozprawy Pokucka majolika ludowa, w której powróci! do interesującej go od dawna twórczości artystycznej Hucułów. Jako kustosz, a następnie dyrektor Muzeum Etnograficz­ nego przyczynił się Seweryn do podniesienia jogo rangi. Z pla­ cówki zbierackiej Muzeum stało się placówką naukowo-badawczą, a w 1939 r. otwarta została jego filia pn. Muzeum Ziemi Krakow­ skiej, eksponująca kulturę ludową tego regionu. Mimo nawału zajęć Seweryn nio zaprzestał własnej piracy nauko woj, ogłaszając w tym czasie poza wyżej Wymienionymi: Kaszubskie, złotogłowie, i nowe hafty wdzydzkie, „Lud", 1929; Technika malowania ludo­ wych obrazków na szkle, „Lud", 1931; Drzeworyt współczesny, „Sztuki Piękno", 1933, nr 12; Twórczość chłopu pańszczyzn innego (Jan Rak z Husowa 182!)—1909), „Przegląd Socjologiczny", 1938, a ponadto szereg pozycji również z innych dziedzin etnografii oraz wiele artykułów popularnych i recenzji w różnych czaso­ pismach. Do popularyzacji bowiem wiedzy etnograficznej przy­ wiązywał Seweryn zawsze dużą wagę, występując często, obok działalności pisarskiej, jako prelegent. Po przerwie wojennej, kiedy to na pięć lat zamienić musiał pióro na pistolet, pełniąc odpowiedzialne funkcje we władzach Polski Podziemnej, powrócił Seweryn w 1945 r. na dawno sta­ nowisko w reaktywowanym Muzeum Etnograficznym, zajmując się przede wszystkim zdobyciem dlań nowego pomieszczenia oraz opracowaniem nowej koncepcji ekspozycji etnograficznej, którą zrealizował w latach 1948—53 w na nowo otwartym muzeum w murach zabytkowego Ratusza Kazimierzowskiego. Według koncepcji Seweryna ekspozycja ta miała wykazać tę rolę, jaku spełnia ludowa kultura materialna i duchowa oraz sztuka. ludowa, w historycznym rozwoju społeczeństwa, co stanowiło wówczas zupełne novum w polskim muzealnictwie etnograficznym. W roku akademickim 1946/47 Tadeusz Seweryn prowadził wykłady ze sztuki ludowej na UJ, w 1948 r. został członkiem-korespondentem PAU, zaś w 1954 r. otrzymał stopień naukowy profesora nadzwyczajnego, nie zaniedbując ani na moment piracy pisarskiej. Zajmując się nadal w pierwszej kolejności problema- 57 �stycznej. Do wystawy tej opracował (przy pomocy Marii Woloń skiej) obszerny katalog Sztuka łudowa w Polsce. Malarstwo-rzci ba-grafika. W 1954 r. współdziałał w organizowaniu Ogólno polskiej Wystawy Sztuki Ludowej otwartej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Ponadto zaś zorganizował kilka mniejszych wystaw objazdowych, jak: „Historia wsi polskiej" (1951), „Przeobrażenia współczosne w sztuce ludowej" (1953), „Sztuka ludu krakowskiego" (1962), które eksponowane w różnych muzeach regionalnych propagowały piękno ludowoj twórczości na przykładach dzieł przodujących artystów. W 1901 r. przygo­ tował też specjalną wystawę polskich strojów ludowych, prze­ znaczoną dla Polonii amerykańskiej. tyką sztuki ludowej, wziął Seweryn wówczas na warsztat przede wszystkim grafikę i ogłosił z tego zakresu kilka wartościowych pozycji, jak: Ikonografia etnograficzna., „Lud", 1947, 1948, 1949, 1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Pol. Szt. lud." R. I X , 1955, nr 6; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków 1970, w których wyeksponował mało znane zagadnienia grafiki staro­ polskiej. Interesująco są również trzy jego publikacjo o charak­ terze teoretycznym: Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948; Zakres przedmiotowy sztuki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. V I I I , 1954, nr 5; Niebezpieczeństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludowej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. Dokonał również monograficznego opracowania twórczości dwóch wy­ bitnych ludowych artystów, Józefa Markowskiego i Jędrzeja Wawry: Józef Markowski — górnik wielicki (rzeźbiarz—samouk, ur. 1860 — zm. 1920), „Pol. Szt. lud." R. V I , 1952, nr .'1; Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 3; Swiątkarz-powsinoga, Warszawa 1963. Z zakresu sztuki ludowej wymienić należy prace: Czechosłowacka sztuka ludowa, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 3—4; Ludowa świecka rzeźba monumentalna, „Pol. Szt. lud.", R. I X , 1955, nr 2; Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII wieku, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne, Warszawa 1958; Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. W pracach organizacyjnych Seweryna zaslugujo na uwagę również jego działalność w Związku Muzeów w Polsco (1945—49), w której zasłużył się szczególnio w szkoleniu młodych kadr muzealnych, organizując specjalny kurs muzeologiczny w Kra kowio i redagując poświęcony t y m problemom poriodyk „Kwar talnik Muzealny". Na specjalne podkreślonio zasługuje też dzia łalność Seweryna w Polskim Towarzystwio Ludoznawczym w którym w latach 1956—61 był prezesem Zarządu Głównego oraz wchodził w skład Komitetów Redakcyjnych wydawnictw PTL, jak: „ L u d u " (1946—61), „Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych" (1949—61), „Literatury Ludowej" (1957—66). Ponadto w łatach 1957—67 był członkiem Komitotu Redakcyjnego „Polskioj Sztuki Ludowej", na łamacli której ogłosił w latach 1949—-63 siedemnaście rozpraw i artykułów oraz trzy recenzje. Obok najbliższej jego zainteresowaniom ludowej twórczości artystycznej, prowadził Seweryn badania także w innych dzie­ dzinach etnografii. Napisał kilka interesujących prac z zakresu ludowego łowiectwa i ludowej kostiumologii, w t y m dwa mono­ graficzne opracowania: stroju dolnośląskiego i stroju Krakowia­ ków wschodnich. Wydał również kilka prac z zakresu ludowej obrzędowości, muzeologii i konserwacji zabytków etnograficz­ nych, był wreszcie autorem, względnie współautorem 29 haseł w Słowniku Starożytności Słowiańskich, w których redagował dział etnograficzny. Na osobną wzmiankę zaslugujo działalność na polu wysta­ wienniczym. Obok bowiem opracowania i zrealizowania stałej ekspozycji w Muzeum Etnograficznym, Seweryn należał do inicjatorów organizowania czasowych i objazdowych wystaw etnograficznych, w których przede wszystkim eksponował zagad­ nienia sztuki ludowej. Już w 1948 r. zorganizował w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie wielką wystawę „Sztuka ludowa w Polsce", która stała się pierwszym o takich rozmiarach pokazom różnorodnych przejawów ludowoj twórczości arty­ 1 czerwca 1965 r. przeszedł Tadeusz Seweryn w stan spo­ czynku ze stanowiska dyrektora Muzoum Etnograficznego, otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej. Nie przerwał jodnak kontaktu z muzeum, wchodząc do ostatniej chwili w skład Komitetu Redakcyjnego „Rocznika Muzoum Etnograficznego w Krakowie", na łamach którego ukazały się jego ostatnie prace naukowe : Czarodziejstwo igły (1972) i Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych (1974). W Muzeum Etnograficznym wystąpił po raz ostatni publicznio w 1970 r. na ogólnopolskim sympozjum naukowym poświęconym grafice ludowej, na któro przygotował interesujący rc erat m temat grafiki staropolskiej. f Śmierć prof. dr Tadeusza Seweryna stanowi dużą stratę dla całej etnografii polskiej, a szczególnio d'à muzealnictwa etnograficznego. Bolesław Łcpuszańshi K N K VII—IX Imprezy folklorystyczne i regionalne 3—6.VII — w Bukowinie Tarzańskiej odbył się I X konkurs gawędziarzy, instrumentalistów i śpiewaków ziem gór­ skich pn. „Sabałowe Bajania". Jury pod przewodnictwem prof. dr Romana Reinfussa przyznało następu­ jące nagrody: wśród gawędziarzy „auten­ tycznych" nagrodę I otrzymali — Stani­ sław Klimek z Zabrzezi, Józef Wójcik z Żywca i Władysław Gondek z Białego Dunajca. Wśród intrumentalistów,, Spin­ kę Bacowską" otrzymali — Stanisław Trebunia z Poronina i Jan Stoch z Zębu, a ponadto nagrodę I — Karol Byrtek z Pewli Wielkiej. „Spinkę Bacowską" za najatrakcyjniejszą oprawę koncertu otrzymał zespół „Limanowianie". W okresie Konkursu oprócz koncer­ tów odbywały się kiermasze sztuki ludo­ woj oraz czynne były: wystawa wyrobów ze skóry i metalu Edwarda Kuchty oraz wystawa twórców ludowych ze Spiszu. Występował też Teatr Ludowy z Buko58 1975 winy Tatrzańskiej, wykonując utwory pisane gwarą przez Józefa Pitoraka. * 19.V1I — w Gdyni odbyła się inau­ guracja Jarmarku Ludowego, imprezy zorganizowanej przez Cepelię pod patro­ natem redakcji „Głosu Wybrzeża". Na otwarciu obecni byli przedstawiciele władz: I sekretarz K M PZPR w Gdyni Władysław Porzyeki, wicewojewoda Adam Langer oraz kierownictwo Urzędu Miejskiego z prezydentem Aleksym Latrą. W czasie czterodniowej imprezy odby­ wały się — poza kiermaszem — pokazy mody inspirowanej sztuką ludową i wy­ stępy zespołów ludowych. * 19—22.V1I. — odbyły się X V Dni Borów Tucholskich. Wśród licznych imprez zorganizowano wystawę sztuki ludowej połączoną z kiermaszem. * 22, 23.VII — w Kaszubskim Parku Etnograficznym odbył się tradycyjny lip­ cowy Jarmark Wdzydzki, na któryn twórcy ludowi sprzedawali swe wyroby Na estradach występowały zespoły z Ko śeierzyny, Lożna, Kasina i Wdzydz. V I I — w Galerii Współczesnej Szti ki Ludowej w krakowskich Sukiennicac odbywały się w ciągu całego lipca trz; dniowe pokazy rękodzielniczej twórczoś ludowoj spółdzielni cepeliowskich. In prezę zainaugurował pokaz wyrobu k ronki opoczyńskiej (7—9.VII), następn (10—12VII) prezentowano wyrób k ronki klockowej z Bobowej, potem kok no: haft na suknie, żywiecki haft i tiulu, haft i malowanki zalipiańsk pokaz przędzenia wełny kilimowej, a : zakończenie — wyrób kwiatów z bibuł * 2—17.VIII — odbył się w Gdaiis tradycyjny Jarmark Dominikański, orj nizowany przez Urząd m. Gdańska, To Przyjaciół Gdańska i redakcję „Wieezc Wybrzeża". Sztuka ludowa była na Ji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0a2d517e73a592b9cdf2d6b5a4edf97.pdf 4de48dee9c2ef4bc32e62183ee599718 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3343 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne: Giza Frenkel (Frankel) - 16.09.1895 Wieliczka - 17.05.1984 Haifa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.139 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg-Mulkiewicz DR GIZA FRENKEL (FRANKEL) 16.9.1895 WIELICZKA — 17.5.1984 HAIFA \ ! I I j \ ] j j ! ' i • ! i \ ! j i ! ! \ i j j I | j Nazwisko Gizy Frenklowej związane jest nierozerwalnie z prob­ lematyką badań nad tradycyjną kulturą Żydów polskich. Była ona niewątpliwie jednym z pionierów i zarazem powszechnie uznanych autorytetów w tej dziedzinie. Sylwetka naukowa badaczki ukształtowała się podczas studiów we Wiedniu a następnie pracy w Instytucie Etnografii Uniwersytetu im. Jana Kaziemierza we Lwowie. We Wiedniu w owym czasie wiodącym kierunkiem badawczym był dyfuzjonizm, którego podstawowe założenia przejęła Giza Frenklowa. Założeniom tym pozostała wierna we Lwowie, gdzie pracowała do wybuchu drugiej wojny światowej w Instytucie Etnografii kierowanym przez profesora Adama Fischera, którego autorytet naukowy uznawała przez całe swoje życie. Ośrodek naukowy we Lwowie był w tymże czasie zdecydowanie pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, która przedmiotem analizy etnograficznej, czyni przede wszystkim przed¬ miot — jako wytwór określonej kultury, posiadający swoje własne miejsce w określonym zespole kulturowym, swoją funkcję i ideolo­ gię. Ponadto w ośrodku lwowskim (jednym z nielicznych zajmujących się tą problematyką) prowadzono badania kultury mniejszości narodowych osiedlonych w Polsce. W ramach tych zainteresowań opracowano we Lwowie szereg monografii, dotyczących poszczególnych zagadnień zarówno kultury ludu polskiego, jak i innych, sąsiednich grup, co umożliwić miało stworzenie pewnej usystematyzowanej encyklopedycznej całości dotyczącej rozwoju kultury danego obszaru. W pracach badawczych powstających w ośrodku lwowskim Giza Frenkel stawiała sobie za cel przede wszystkim poznanie konkretnych wytworów, charakterystycznych dla tradycyjnej kultu­ ry Żydów polskich. Opracowując szczegółowo poszczególne tematy z zakresu rzemiosła artystycznego, sztuki ludowej czy kultury materialnej, chciała stworzyć podstawy do opracowania monografi­ cznego całości tej problematyki. Monografia taka, wraz z rezultatami badań Reginy Lilienthal, która jak wiadomo zajmowała się przede wszystkim tradycyjnymi obrzędami, wierzeniami i foklorem słownym, mogłaby dać w rezultacie syntezę tradycyjnej kultury polskich Żydów. Swe prace badawcze rozpoczęła Giza Frenkel od badań nad wycinanką w papierze i temat ten stał się centralnym w jej zainteresowaniach, przewija się przez całą jej twórczość, stanowi początek i zakończenie jej kariery naukowej. Rozpoczęła ją bowiem pracą o wycinance w papierze Żydów polskich, a zakończyła książką podsumowującą wyniki wieloletnich badań nad ludową wycinanką żydowską w świecie. Już pierwsze wyniki jej badań, ogłoszone we Lwowie wzbudziły zainteresowanie zarówno wśród żydowskich, jak i polskich badaczy sztuki ludowej. Potrafiła bowiem zgromadzić bogaty, w przeważającej części nieznany dotychczas materiał, po­ chodzący zarówno z własnych badań terenowych, jak i z rozrzuco­ nych kolekcji muzealnych. Dokładny opis i drobiazgowa analiza wzorów wycinanek umożliwiła jej danie odpowiedzi na szereg pytań odnoszących się przede wszystkim do genezy żydowskiej wycinanki ludowej, jej funkcji w tradycyjnej żydowskiej obrzędowości oraz jej powiązań z wycinanką polską. Dalsze prace, prowadzone już w Izraelu, dokąd przybyła w 1950 r., rzucają nowe światło na genezę wycinanki żydowskiej i jej funkcję w obrzędowości poszczególnych grup. Rozpoczętą we Lwowie karierę naukową przerwała druga wojna światowa. Spędza ją Giza Frenklowa na tułaczce w głębi Związku Radzieckiego, skąd wraca zaraz po zakończeniu działań wojennych i osiedla się w Warszawie. Podejmuje tam pracę w Żydowskim Instytucie Historycznym jako kustosz tworzącego się tam muzeum i przystępuje do prac nad ratowaniem tego, co pozostało po pożodze wojennej. Celem akcji inwentaryzacyjnej i ratowniczej jest zorganizowanie muzeum kultury żydowskiej przy tymże Instytucie w Warszawie. Rozumiejąc w pełni wagę tej akcji poświęca jej moc zapału. Współpracuje z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym oraz Katedrą Etnografii przy Uniwersytecie im. Marii Curie Skłodo­ wskiej w Lublinie, jest jednym z konsultantów komisji przy Central­ nym Komitecie Żydów Polskich, przygotowującej kwestionariusz, mający być podstawą dla zakrojonych na szeroką skalę badań na temat zachowania tradycyjnego sposobu życia społeczności żydows­ kiej w okresie drugiej wojny światowej. Rezultatem tych zaintereso­ wań jest artykuł dotyczący wybranych rzemiosł artystycznych uprawianych przez rzemieślników żydowskich do okresu ostatniej wojny światowej. W artykule tym Autorka opiera się wyłącznie na literaturze. Zbierając rozproszone przede wszystkim w polskiej i żydowskiej literaturze etnograficznej nieliczne wiadomości na interesujący ją temat, daje czytelnikom bogate, starannie opracowa­ ne studium. Kontynuacją tej metody jest praca Gizy Frenkowej nad strojem Żydówki polskiej. Nieliczne materiały, które można było znaleźć w literaturze fachowej dotyczącej tego zagadnienia poszerza zarów­ no o materiały muzealne, opis poszczególnych eksponatów znajdu­ jących się w kolekcjach muzeów, jak i o bardzo ważne dla tegoż zagadnienia źródła ikonograficzne. Zgromadzone równie starannie materiały dotyczące męskiego stroju żydowskiego na terenie Polski pozostały niestety w teczkach, których już nie zdążyła opiacować. Osiedliwszy się w Haifie, związała się z tamtejszym muzeum etnograficznym, gdzie stworzyła centrum zainteresowań wyciananką zarówno tradycyjną jak i współczesną. Otaczała opieką gromadzą­ cych się wokół muzeum twórców, zachęcając ich do kontynuowania twórczości, przede wszystkim przez organizowanie wystaw indywidu­ alnych poszczególnych wycinankarzy. Wystawy te przyczyniły się do zapoznania szerokich warstw społeczeństwa z pięknem i bogactwem wycinanki jak też i szeroko rozpropagowały tę dziedzinę twórczości artystycznej i przyczyniły się do wzrostu liczby jej kontynuatorów. Była konsultantem wielu wystaw wycinanki organizowanych również i przez inne ośrodki etnograficzne w Izraelu, jak też autorem licznych tekstów wprowadzających w katalogach poszczególnych wystaw. Charakteryzując metodę badawczą Gizy Frenkowej należy podkreślić, że pozostała ona wierna swym początkowym założe­ niom. Prace jej charakteryzuje przede wszystkim szacunek dla źródła. Przedmiot, który stanowi podstawę jej zainteresowań podle­ ga dokładnemu opisowi, analizie formy i motywów zdobniczych. Równie starannie analizuje zawsze źródła historyczne jak też i materiały ikonograficzne. Badając tradycyjną kulturę żydowską starała się Giza Frenkowa znaleźć jej ewentualne powiązania z otaczającą ją kulturą polską i wzajemne wpływy jednej na drugą. Obok pracy badawczej uznawała zawsze ważność pracy popula­ ryzatorskiej. Już w zaraniu kariery naukowej publikowała artykuły o charakterze popularno-naukowym w ukazujących się w Polsce żydowskich czasopismach „Chwila" i „Opinia". Działalność tę kontynuowała również w Izraelu współpracując zarówno z prasą miejscową jak też i żydowską, wychodzącą w Ameryce. Dowodem uznania dla jej osiągnięć było zorganizowanie w 1976 r. dla uczczenia 50-lecia jej działalności naukowej przez Ha-museon 1-etnografia w'1-folklor w Haifie wystawy p.t. Migzeret nijar awar w-howe. Ilustrowała ona znakomicie stosunek Gizy Frenklowej do tematu zajmującego zawsze pierwsze miejsce w jej zainteresowa­ niach. Dla uczczenia 80-lecia jej urodzin Oddział Etnografii Mu­ zeum Izraela w Jerozolimie zorganizował niezwykle interesującą wystawę p.t. „Strój kobiety żydowskiej w Polsce". W 1980 roku Muzeum Ha-Aretz w Tel Avivie oraz Ginza hug 1'omanut jehudit amamit przyznało jej nagrodę im. D. Dawidowicza nadawaną za prace nad etnografią Żydów Europy Wschodniej. Do niemalże ostatniego dnia życia była Giza Frenklowa czynna naukowo, pełna młodzieńczego entuzjazmu i zapału do pracy i taka pozostanie w naszej pamięci. 139 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27412eb1a0f831ab32075fc83a5aa26f.pdf 60999e5b9b7988a173c33167073fbd8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3413 Title A name given to the resource Wspomnienie: Wacław Skirzyński 31.05.1912-14.01.1991 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dowlaszewicz, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wacław Skirzyński 1 : 31.05.1912-14.01.1991 WSPOMNIENIE Zmarł jeden z najznakomitszych rzeźbiarzy ludowych w Polsce, który jednak nigdy nie stał się tak znany, jak na to zasługuje. Był typem samotnika, człowiekiem o wielkim poczuciu honoru i dużej wrażliwości, filozoficznego usposo­ bienia. W odniesieniu do obcych skryty i nieufny, trzymający się trochę na uboczu w stosunku do swojego, nierozumiejącego jego sztuki, wiejskiego środowiska, życzliwy dla tych, których polubił, nigdy jednak nie otwarty do końca. Urodził się w zapadłej, mazowieckiej wioszczynie - Rzeszotarach Chwałach (których nigdy nie opuścił), w ubogiej, chłopskiej rodzinie. Piaszczysta ziemia nie mogła wyżywić licznej rodziny, stąd też od młodych lat imał się różnych zajęć - krył dachy, trudnił się stolarstwem i traczką. Wraz z żoną, z wielkim trudem zdobył fundusze na powiększenie gos­ podarstwa. Ziemia stanowiła dla niego największą wartość, ale bogatsze, ciekawsze życie zawdzięczał rzeźbieniu. Już w wieku szkolnym ujawnił zdolności plastyczne - ktoś poprosił go o dorobienie brakującego elementu do figurki, ktoś inny przyniósł ,,do odrobienia" glinianą figurkę. Z cza­ sem ambitny chłopiec zaczął rzeźbić „sam z siebie", a jego prace-niewielkie krucyfiksy czy figurki o tematyce sakralnej rozchodziły się wśród znajomych. W latach pięćdziesiątych figurką Matki Boskiej, którą wykonał na grób matki, zainteresował się kolekcjoner sztuki mazowieckiej - Marian Przedpełski i zachęcił go do dalszej pracy. W 1958 r. nastąpiło „odkrycie" rzeźbiarzy z okolic Sierpca. Byl to czas wzmożonego, opiekuńczego zaintereso­ wania władz i działaczy kulturalnych Sierpca, rozwijającą się na ich terenie twórczością ludową. Organizowano spotkania rzeźbiarzy, pokazy i wystawy ich prac, artyści ludowi sprzedawali swoje wyroby na kiermaszach i do Cepelii. Uczestniczył w tym także Wacław Skirzyński, zawsze jednak z pewnym dystansem do tego typu działań. Nigdy też specjalnie nie interesowały go dokonania innych twórców, skupiony był głównie na tym, co i jak sam ma rzeźbić. Rzeźbił mozolnie i powoli, a do swoich prac miał bardzo osobisty stosunek - nie były to bowiem rzeźby czy figurki, lecz „osoby" lub „osóbki", przedstawiające głównie znane mu święte postacie. Najchętniej wykonywał różnorodne wizerunki Matki Boskiej, pasje oraz popularnych na wsi świętych patronów. Przy przedstawianiu tematów sakral­ nych nie uznawał żadnych udziwnień, stylizacje i odstępstwaod wzorców ikonograficznych uważał za obrazoburcze. Drugi nurt tematyczny w jego twórczości to postacie królów, narodowych bohaterów i wybitnych Polaków, których starał się odtworzyć możliwie wiernie. Spracowane i tak często okaleczone ręce nie były w stanie wszystkiego wyrobić, a poza tym, wychowany w ludowej estetyce posiadał typ wrażliwości, który uwidaczniał się w intuicyjnym stosowaniu uproszczeń, charakterystycznych dla tradycyjnej rzeźby. Nigdy nie rzeźbił wiele, a w ostatnich latach zaledwie pojedyncze prace, głównie z przeznaczeniem do muzeum w Płocku i w Sierpcu. Z wielkim niepokojem, nieumiejętnie skrywanym za maską obojętności, obserwował naszą reakcję na swoje prace. Dla nas były one źródłem radości wynikają­ cej z kontaktu z czymś szczerym i prawdziwie wartościowym. Będzie nam, pracownikom Muzeum Mazowieckiego w Płocku, brakowało spotkań z tym wybitnym artystą i przyjaznym nam, niezwyczajnym człowiekiem, który ze swoimi zasadami etycznymi, poglądami na świat i życie, był głęboko osadzony w tradycyjnej kulturze chłopskiej. Jedno­ cześnie z żalem uświadamiamy sobie, że Jego śmierć za­ mknęła okres autentycznej, wywodzącej się z tradycji twór­ czości rzeźbiarskiej na Mazowszu. Wanda Dowlaszewicz 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e76377b4ea4a129c9fedf1403d778dde.pdf c539afb8d5fa7304dc0a9874c2a466d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4442 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Piwocki,Ksawery (1901-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4131 Title A name given to the resource Wspomnienie. Prof.dr Ksawery Piwocki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PROF. DR KSAWERY PIWOOKI CZŁOWIEK PRAWY, HISTORYK SZTUKI O SZEROKICH ZAINTERESOWA­ NIACH, KRYTYK, PEDAGOG, ORGANIZATOR. DŁUGOLETNI DYREKTOR PAŃSTWOWEGO MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO, AUTOR FUNDAMENTAL­ NYCH PRAC O SZTUCE LUDOWEJ, CZŁONEK KOMTTETU REDAKCYJNEGO „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ", NIEZASTĄPIONY NASZ PRZYJACIEL I DORADCA ZMARŁ 14 GRUDNIA 1974 ROKU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd9a143a46b2e95609fe6d23dcf0da0c.pdf 09b4eae718825e515b2017ccabe46e2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4441 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Starzyński, Juliusz (1906-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4130 Title A name given to the resource Wspomnienie.Juliusz Starzyński / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JULIUSZ STARZYŃSKI PROFESOR UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO TWÓRCA I DYREKTOR INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK HUMANISTA O ROZLEGŁEJ WIEDZY I ZAINTERESOWANIACH, HISTORYK SZTUKI, KRYTYK, OPIEKUN MŁODZIEŻY, PRZYJACIEL ARTYSTÓW, WSPÓŁTWÓRCA SUKCESÓW NASZEJ SZTUKI ZA GRANICĄ ZMARŁ 11 GRUDNIA 1974 ROKU TRACIMY W JEGO OSOBIE NIE TYLKO ŻYCZLIWEGO OPIEKUNA, ALE I NAUKOWCA SZCZEGÓLNIE WRAŻLIWEGO NA ROLĘ INSPIRACJI LUDO­ WYCH W SZTUCE NARODOWEJ. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fadd077d53f1c3d2375239690a7c6e21.pdf 9cfb26ce52316cf5de8f75c8c6147b15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4989 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4626 Title A name given to the resource Wstęp / Antropolog wobec wspólczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.7-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Radkowska-Walkowicz, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wstęp C o łączy fora internetowe poświęcone problematyce robótek ręcznych, dubbing i door selection ze sceną polityczną mazurskiej gminy czy dylematami ekonomicznymi współczesnych rolników? Niewiele, prócz osoby promotora kierującego tak zróż­ nicowanymi pracami badawczymi. Różnorodność tematów prac magisterskich i doktorskich powstających pod kierunkiem Profesor A n n y Zadrożyńskiej była wręcz legendarna. Studenci o nietypowych zainteresowaniach dostawali szansę realizowania własnych pomysłów. Ta postawa otwartości na nowe wyzwania, nie¬ zwykle ceniona przez magistrantów i doktorantów, wymagała od promotorki roz¬ ległej wiedzy oraz chęci dokształcania się w kwestiach, które zgłębiali jej pod¬ opieczni. Ta pasja nieustannego poznawania nowych zjawisk kultury nie polegała na mechanicznym wyszukiwaniu pozycji bibliograficznych pasujących d o tematu. Przeciwnie, Pani Profesor podsuwała niewiele lektur, które w tajemniczy i niezgłę¬ biony sposób okazywały się organizującymi konstrukcję całej pracy. Równie inspi¬ rujące były r o z m o w y z promotorką, dające bodziec do przemyślenia własnej inter¬ pretacji, na którą nagle trzeba było spojrzeć z zupełnie nowej, zaskakującej per¬ spektywy. Korzystając z obecnego zainteresowania przeszłością zapamiętaną, nie zawsze należycie udokumentowaną, ale angażującą emocje i oddającą klimat minionego czasu, przywołajmy czasy gdy na etnologii na roku było około 20 osób, studenci często wyjeżdżali w teren, w ramach nie tylko grup laboratoryjnych, ale i corocz¬ nych, miesięcznych praktyk. Były to czasy niezwykłej, familiarnej atmosfery ówczes­ nej Katedry Etnografii, którą współtworzył uśmiech A n n y Zadrożyńskiej zajmują­ cej się sprawami studentów z ogromną życzliwością i wyrozumiałością dla ich prob¬ lemów. Wstęp do etnologii, koordynowany wówczas przez Nią, był pasjonująco prowa¬ dzonym wywodem dotyczącym możliwości poznania i rozumienia. Rozpoczynał się kartezjańską Rozprawą o metodzie, mającą zachęcić studentów do wątpienia we wszelkie utarte przekonania, i dalej rozwijał się niebanalnie - studiowano m.in. frag7 �Wstęp menty pism Giambattisty Vico. O ile ten wstępny wykład zaskakiwał oryginalnym podejściem, bardzo inspirującym słuchaczy o tyle wykład z etnografii Europy robił ogromne wrażenie rozmachem, z jakim temat był potraktowany Obejmował niezwykle interesujące kwestie, takie jak etnogeneza Europy czy kulturowe o d ­ mienności chrześcijaństwa wschodniego i zachodniego; uzmysławiał studentom, z jakich tradycji czerpie współczesna kultura europejska. O rozległości wiedzy ko¬ niecznej d o poprowadzenia etnografii Europy w tak szerokiej perspektywie najle¬ piej świadczy fakt, że nikt potem nie był w stanie kontynuować wykładu w takiej formie i został on zastąpiony całym blokiem zajęć seminaryjnych o podobnej tema¬ tyce. Tak duża wiedza nie oznacza, że mamy do czynienia z badaczem gabinetowym. Przeciwnie, nawet w latach, gdy najwyżej ceniono dywagacje metodologiczno-epistemologiczne, Pani Profesor prowadziła badania terenowe. N i e były t o poszu¬ kiwania pozostałości kultury ludowej ,podejmowane przez wielu ówczesnych et¬ nografów. Badania dotyczące mieszkańców i pracowników państwowych gospo¬ darstw rolnych były odejściem o d zainteresowań kulturą wsi tradycyjnej, skupiały się na sytuacji współczesnej, na opisie eksperymentu gospodarczego, społecznego i kulturowego, jakim były PGR-y Trudności prowadzenia badań wśród wykorze­ nionych mieszkańców PGR-owskich bloków są dla każdego etnografa oczywiste i muszą budzić uznanie dla wytrwałości niestrudzonej badaczki, która d o dziś każ¬ dego roku wyrusza na Pomorze, żeby przyglądać się z bliska zmieniającej się rzeczy¬ wistości. Etnograficzne badania terenowe prowadzone we wsiach podlaskich, w koszaliń¬ skich PGR-ach i wśród robotników warszawskiej fabryki zaowocowały bardzo ważną książką. Temat tej publikacji - praca - t o nie problem wymyślony za biur¬ kiem, lecz kwestia żywo interesująca rozmówców, problem węzłowy, porządkujący ich życie i widzenie świata. Książka zawierająca wiele ciekawych pomysłów inter¬ pretacyjnych pokazuje, że praca, będąca w kulturze tradycyjnej wyznacznikiem życia i swojskości, zmienia swoje znaczenie w modelu przejściowym, traci dotych¬ czasowe konotacje i wiąże się z nowymi sensami już w modelu współczesnym, który autorka buduje na podstawie materiałów zgromadzonych w latach 70. X X w. w jednej z warszawskich fabryk. Jest to publikacja niezwykle cenna dla badaczy zjawisk kulturowych we współczesnej Polsce. Anna Zadrożyńska jako jedna z nie¬ wielu przerzuca pomost pomiędzy dobrze ugruntowanym w literaturze etnologicznej modelem chłopskiej kultury tradycyjnej przełomu X I X i X X w. a opisami zmian czasów transformacji po 1989 r. Lata PRL nie doczekały się wielu opracowań etnologicznych, brakuje zwłaszcza prac opartych na prowadzonych wówczas bada¬ niach terenowych, skupionych na aktualnej sytuacji, a nie na przeszłości. Homo faber i homo ludens jest jedną z niewielu publikacji wypełniających tę lukę - książką praw¬ dziwie etnologiczną, relacjonującą wyniki aktualnych wtedy badań terenowych, proponującą uogólnione i niebanalne wnioski. 8 �Wstęp W d o r o b k u Profesor Anny Zadrożyńskiej nie brakuje publikacji dotyczących kultury ludowej. I w t y m przypadku zaskakują one nowatorskim spojrzeniem i świe­ żością interpretacji. Książka Światy, zaświaty. O tradycji świętowań w Polsce jest barw­ nym opisem obrzędów składających się na polską kulturę tradycyjną (i nie tylko), poddanych błyskotliwej interpretacji umożliwiającej współczesnemu czytelnikowi odnalezienie się we własnej tradycji, z której, o czym pisał Hans Georg Gadamer, człowiek współczesny często czuje się wywłaszczony. Podobną funkcję spełnia dwutomowa publikacja Powtarzać czas początku, będąca w y w o d e m na temat świę­ towania - jedna część relacjonuje cykl doroczny druga cykl życia ludzkiego. Oba tomy wypełnione są niezwykle przystępnym opisem przede wszystkim polskiej obrzędowości. Jasne i przekonujące objaśnienia sensu praktyk obrzędowych czynią z tej książki bezcenne narzędzie dla etnografa, nękanego przez dziennikarzy pyta¬ niami o sens święcenia palm wielkanocnych czy śmigusa-dyngusa. Podkreślając naukowe dokonania Jubilatki, nie można pominąć Jej prac popula¬ ryzatorskich. Książka Damy i galanci uzmysławia i historycznie uzasadnia sens sto­ sowania pewnych standardów życia towarzyskiego i określonych konwenansów p o ­ rządkujących relacje międzyludzkie. Autorka przypomina o nich współcześnie, kiedy wszelkie zasady w tej sferze wydają się nieaktualne. Szkice zamieszczone w tomie Targowisko różności dotyczą zjawisk dzisiejszej kultury takich jak popularność komik¬ sów, zamiłowanie do oglądania komedii romantycznych i seriali czy moda uniseks. Uroda tych artykułów polega na ukazaniu dawniejszych kulturowych korzeni tego, co wydaje się osobliwie współczesne. I tak rozważania o komiksach Anna Zadrożyńska rozpoczyna przywołaniem XI-wiecznej tkaniny z Bayeux, haftem relacjonu­ jącej tryumf Wilhelma Z d o b y w c y Ta metoda sięgania w głąb tradycji kultury po to, by zrozumieć kulturową teraźniejszość, jest zaskakująco skuteczna, o czym czytel¬ nik przekonuje się, gdy wnikliwa interpretacja biblijnego opisu niegodnego czynu Chama okazuje się znakomitym punktem wyjścia do zrozumienia boleśnie aktual¬ nych przejawów chamstwa. N i e sposób krótko podsumować tylu lat tak twórczej pracy dydaktycznej, badawczej i pisarskiej, gdy jednak przyszło nam to zrobić, powiedzmy tak: jest to dorobek niebanalny i niezwykle inspirujący. * W tomie Antropolog wobec współczesności zgromadziliśmy teksty podejmujące najroz¬ maitsze tematy, pisane z różnych perspektyw, przez osoby z bogatym dorobkiem naukowym i przez początkujących badaczy. T o m podzieliliśmy na cztery części: trzy z nich wskazują główne nurty zainteresowań dzisiejszej antropologii, ostatnia dowodzi, że współczesnego etnografa interesuje niemal każdy aspekt kultury. Za¬ czynamy od krótkiej przygody z lustrem. Na kształt dzisiejszej antropologii kulturowej, jej metodologii i zainteresowań badawczych, niewątpliwie wpłynęły jej próby samozrozumienia, swoisty autobio9 �Wstęp grafizm uprawiany z dużym zapałem przez badaczy od mniej więcej 30 lat. Takie przeglądanie się w lustrze wydaje się koniecznością, jeśli chcemy zrozumieć mecha­ nizmy rządzące dzisiejszymi dyskursami antropologicznymi, jej jawnych i ukrytych mistrzów lub wrogów. A n t r o p o l o g wobec współczesności pozostaje bezradny jeśli nie umie odnieść się d o historii dziedziny dlatego naszą wędrówkę rozpoczynamy właśnie od zwierciadła, w którym zobaczymy m.in., jak zmieniały się pytania ba­ dawcze etnologii po II wojnie światowej (Zofia Sokolewicz), jak konstruowane były w różnych czasach i różnych językach badawczych, monografie terenowe (Anna Malewska-Szałygin) i jakie dziedziny etnologii były - i czy słusznie - postrzegane jako deficytowe (Iwona Kabzińska). Niemal przejścia na drugą stronę lustra wyma­ gało znalezienie korzeni nazwy dyscypliny (Zbigniew Jasiewicz) - ukazanie zmian nazw etnologii czy antropologii okazuje się swoistym świadectwem historii nie tyl¬ ko tych dziedzin, ale nauki w ogóle. Przed lustrem można dostrzec również podsta­ w o w y problem współczesnej humanistyki: kłopoty z reprezentacją (Agata Maksimowska). Bo czy to nie etnolodzy uzurpowali sobie prawo do mówienia głosem innych, a jednocześnie czy to nie oni dobitnie pokazali (i nadal pokazują), że zwier­ ciadło, nawet jeśli przechadza się po gościńcu, pokazuje nam tylko część prawdy? To rozpoznanie kazało badaczom sięgnąć po nowe narzędzia opisu rzeczywistości, takie jak film (Sławomir Sikora). Pamiętajmy jednak, że jeśli za długo patrzymy w lustro, możemy zobaczyć w nim diabła albo — co wbrew pozorom nie jest wcale mniej groźne - zakochać się w swoim odbiciu. Dlatego w tej antologii podejmiemy także inne wątki. Sieć to metafora pojemna, robiąca od lat karierę - oznacza i skomplikowane relacje transnarodowe, i uwikłanie lokalnych kontekstów w globalne znaczenia, i w końcu internetową pajęczynę, którą bez przerwy już niemal wszyscy tkamy. W globalnej sieci z chęcią znajdujemy tubylcze znaczenia. W i d z i m y m.in., że mo¬ dernizm w różnych częściach świata ma różne oblicza, że wcale nie oznacza po¬ wszechnej zgody na europejski racjonalizm i zapoznania tego, co organizowało praktyki społeczne w społeczeństwach przednowoczesnych (Longina Jakubow­ ska). Pojęcie globalizacji, jeśli jeszcze w ogóle ma być kategorią przydatną do opisu rzeczywistości, w której przyszło nam żyć, musi zostać na nowo przemyślane (Jerzy S. Wasilewski). N i e znaczy to jednak, że nic się nie zmieniło, że sieć jest tylko naukową mrzonką. Zmienia się bardzo wiele, bo zmienia się postrzeganie czasu, obserwujemy mechanizmy detemporalizacji i fenomen rozszerzonej teraźniejszoś¬ ci (Elżbieta Tarkowska). Niewątpliwie ma na to wpływ także rozwój Internetu, wielkiego labiryntu, którego mapy nie da się sporządzić - ale można pracować nad zbudowaniem narzędzi pomagających także etnologom, z ich specyficznymi meto¬ dami badawczymi i charakterystycznymi celami poznawczymi, poruszać się w nim (T M a t t h e w Ciołek). A w środku tego labiryntu odnajdziemy znowu stare, dobre tradycje, choćby kurpiowskie (Katarzyna Waszczyńska). 10 �Wstęp Rzeczywistość wirtualna wcale jednak nie spowodowała - jak kiedyś sądzono - triumfu nowego, niematerialnego ducha, bezcielesnego umysłu. Ciało nadal ma¬ my, silnie je odczuwamy, po prostu nim jesteśmy. Dlatego kolejnym podejmowanym tu tematem jest właśnie ono: fenomenologicznie postrzegane ciało, które boli, które wyznacza nam miejsce w świecie (Tomasz Rakowski), i ciało w ujęciu tradycyjnym, czekające na cud uzdrowienia (Tanas Wrażinowski). Dziś już jesteśmy pewni, że to ciało m.in. kształtuje nasze widzenie świata, ale równocześnie wiemy że jest także kulturowym konstruktem i żeby pozwoliło nam odczuć nie tylko ból, ale i rozkosz, potrzebne są społecznie wypracowane ramy odniesienia. Tak, to ciało pozwala nam odczuwać radość miłości, ale w nią przecież wpisane są uprzedzenia, relacje władzy i nierówności (Agnieszka Kosciańska). To ciało nam mówi: jeść trzeba, ale co jeść i w jaki sposób - o t y m już decydują przeróżne społeczne uwikłania (Magdalena Radkowska-Walkowicz). Antropologia, w przeciwieństwie d o socjologii, nigdy nie mogła abstrahować od cielesności. Kiedy badacz stawał na obcej ziemi, pierwsze, co zauważał, to inność ciał: tubylcy mieli inny kolor skóry, inne włosy, inny zapach. Nieraz też etnografowie słyszeli o potworach, kuriozach, cielesnych wynaturze¬ niach, których istnienie zaburzało porządek taksonomiczny (Piotr Kowalski). Dziś też media opowiadają o monstrach, seksualnych dewiantach, do czego antropologia nie może się nie odnieść (Mirosława Drozd-Piasecka). I w końcu, trzeba to jasno powiedzieć: ciało i duch, natura i kultura to nie osobne b y t y wciąż walczące o swoje. Granica między nimi i one same zostały ustanowione sztucznie, by łatwiej było się nam znaleźć w świecie, istnym targowisku różności. I to właśnie na targowisku różności spotkamy przedmioty, które niewątpliwie są materialne, cielesne nawet, a jednocześnie pełnią funkcję znaków: pozwalają się i do¬ tykać, i czytać. Ich materialność, a nawet sprawczość narzuca się badaczom aż nad­ to. Tak jest też z pewnym rodzajem graffiti, które i jest, i znaczy; wypełnia przestrze­ nie ulicy i naszych głów; jest nasze i swoje (autoteliczne) zarazem (Małgorzata Czapiga). Na targowisku przekraczane są i inne granice. Ktoś uczestnicy w misterium męki Pańskiej, podczas gdy jego sąsiad ogląda Pasję Mela Gibsona (Kamila Baraniecka-Olszewska). Na t y m bazarze gra toczy się nie tylko o pieniądze, ale też o prestiż. Spójrzmy chociaż na kolejny fenomen przekraczający granicę między dawnym a nowym: wystawne, peczalbarskie wesele w macedońskiej wsi (Karolina Bielenin-Lenczowska). Następny stragan też pełen dziwności: pisma, pamiątki, ozdoby - wszystko o Puszczy Zielonej (Krzysztof Braun). Spójrzmy jeszcze na tych obcych, kolorowych sprzedawców: to Cyganie. Ale skąd i po co przybyli? (Lech Mróz i Ryszard Tomicki). C o chcą nam sprzedać? Handlować można t u nie¬ mal wszystkim. Niektórzy, żądni kolonialnych przygód, chcą kupić obce kraje (Ma¬ rek Arpad Kowalski). A inni - uwaga, w i d o k niezwykły - oferują pigmeja, doskonały egzemplarz do cyrku i dla badaczy poszukujących odpowiedzi na pytanie, k i m jest człowiek (Mikołaj Olszewski). 11 �Wstęp Jednak „nie wszystko jest na sprzedaż. [ . . . ] Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko miejsce spotkania kupców, sprzedawców, sprzedawczyków i klientów. Targowisko - to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, relacji o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym. [ . . . ] To gra, emocjonująca, wabiąca, urzekająca. Czasami nawet gra o życie, czasami - o śmierć"*. Anna Magdalena Malewska-Szałygin Radkowska-Walkowicz Warszawa, maj 2010 r. * A n n a Zadrożyńska, Targowisko różności, Warszawa 2 0 0 1 , s. 6 - 7 . 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7186d8d054d8cc771fd65fc6ba1e0b11.pdf fa5138c6364de0dd54b5d17f52295c0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:944 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:867 Title A name given to the resource Wstęp / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.127-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ WSTĘP * Zainteresowanie Cyganami Karpackimi w Polsce datuje się od dru­ giej p o ł o w y wieku X I X . Z w r ó c o n o na nich u w a g ę przy okazji zapo­ c z ą t k o w a n y c h w ó w c z a s b a d a ń nad całością kultury ludowej Karpat. P r z y bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach tej kultury wyeksponowanie egzotycznej, obcej tutaj etnicznie grupy s t a w a ł o s i ę oczywiste. T y m w i ę k s z e w i ę c zdziwienie budzi fakt, iż do c z a s ó w niedawnych brak b y ł o jakichkolwiek o p r a c o w a ń lub bodaj szerszych wzmianek etnograficz­ nych czy historycznych na ich temat Luźne wzmianki dotyczące C y ­ g a n ó w Karpackich, r e j e s t r u j ą c e n a ogół jedynie istnienie ich osad w j a ­ k i e j ś wsi, bez b l i ż s z y c h informacji, rozsiane są, aczkolwiek niezbyt gęsto, w opracowaniach monograficznych tych t e r e n ó w oraz w zapiskach roz­ maitych podróżników. Z notatek tych niekiedy udaje się w y ł o w i ć drob­ ne informacje na temat liczebności C y g a n ó w , ich ubioru, m i e s z k a ń , za­ j ę ć itp. Natomiast stosunkowo obszernie przedstawia się dorobek j ę z y k o z n a w ­ czy, a n a jego marginesie folklorystyczny. Zasługa to trzech polskich j ę z y k o z n a w c ó w , k t ó r y c h w y n i k i b a d a ń opublikowane z o s t a ł y g ł ó w n i e w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Jako pierwszego n a l e ż y w y m i e n i ć Izydora Kopernickiego, antropologa 0 szerokich zainteresowaniach etnograficznych i lingwistycznych. Po­ czątek jego zainteresowania Cyganami, g ł ó w n i e ich kraniologią, datuje się od c z a s ó w pracy n a uniwersytecie w Bukareszcie w latach 1865-71. W n a s t ę p n y c h latach zbierał informacje o Cyganach osiadłych na P o k u 2 * Opracowania oparte na wynikach badań prowadzonych przez Katedrę Etno­ grafii Słowian U J publikujemy za zgodą kierownika Katedry, prof, dr Jadwigi Klimaszewskiej oraz bezpośredniego kierownika badań dr Zbigniewa Białego. Redakcja. Wyjątkiem jest P. B a t a i l l a r d a , Les Zlotars dits aussi Dzvonkars, Tsiganes fondeurs en bronze et en laiton, Paris 1878, oparta na materiale zebranym przez I . Kopernickiego praca, dotycząca osiadłych na Pokuciu tzw. Złotarów 1 Dzwonkarów; autor przedstawia ich mieszkania, strój, zajęcia, ustrój rodzinny. Niewielkie zbiory w y r a z ó w cygańskich z Podkarpacia zanotowane zostały już wcześniej. Zob- X . S e r w a t o w s k i , O Cyganach w Galicji, „Przegląd Poz­ nański", 1851; r ó w n i e ż opracowanie F . M i k ł o s i c h a , Über die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europa's, Wiedeń 1872-1880, zawiera dwa zbiory słów C y g a n ó w Karpackich. 1 ! �128 ADAM BARTOSZ ciu i n a Podhalu. Wyniki tych badań b y ł y publikowane za jego życia tylko w niewielkiej c z ę ś c i , natomiast obszerny m a t e r i a ł opublikowano w wiele lat po śmierci Kopernickiego. S ą to m a t e r i a ł y j ę z y k o w e , zawie­ rające jednak sporo informacji folklorystycznych dzięki temu, że autor n o t o w a ł w całości teksty pieśni i bajek c y g a ń s k i c h . K o l e j n y m wielkim opracowaniem j ę z y k o w y m jest książka Jana Roz­ wadowskiego zawierająca s ł o w n i k j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich w opar­ ciu o m a t e r i a ł z obszaru od Nowego Sącza po Cieszyn oraz z okolic Brzeska. Praca zawiera s ł o w n i k c y g a ń s k o - n i e m i e c k i z zastosowaniem transkrypcji fonetycznej oraz p r z y k ł a d y u ż y c i a prezentowanych s ł ó w w zdaniu i próbki t e k s t ó w c y g a ń s k i c h . R ó w n i e ż trzeci z j ę z y k o z n a w c ó w - c y g a n o l o g ó w , E d w a r d K l i c h , znajo­ m o ś ć j ę z y k a c y g a ń s k i e g o oparł g ł ó w n i e na badaniach j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich, a rezultaty badań z a w a r ł w jednej ze swych cyganologicznych rozpraw dotyczącej języka C y g a n ó w z Rabki e. Do lat pięćdziesiątych b y ł to c a ł y ( n i e m a ł y zresztą) w k ł a d pol­ skiej cyganologii w poznanie C y g a n ó w Karpackich. N a s t ę p n y m etapem w poznaniu ich kultury b y ł y badania Jerzego Ficowskiego opublikowane w kolejnych d w ó c h wydaniach jego książki. Cyganom Karpackim autor p o ś w i ę c a j e d n a k ż e w swych pracach stosunkowo najmniej miejsca, z w y ­ j ą t k i e m dość obszernego s ł o w n i k a u z u p e ł n i a j ą c e g o książkę, z a w i e r a j ą c e ­ go p r z y k ł a d y czterech d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h z obszaru P o l s k i . 3 4 5 7 s l Reprezentowane w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej" a r t y k u ł y d o t y c z ą c e C y g a n ó w Karpackich p r z e d s t a w i a j ą wybrane zagadnienia z problematyki, która b y ł a przedmiotem b a d a ń prowadzonych w latach 1968-76 przez s t u d e n t ó w , a później a b s o l w e n t ó w Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego w Krakowie. Do b a d a ń z a p o c z ą t k o w a n y c h przez K a t e d r ę Etnografii S ł o w i a n w ł ą c z y ł y s i ę pojedyncze osoby z innych k i e r u n k ó w stu­ diów, m i ę d z y innymi muzykologii i socjologii. Badania te są kontynuo­ wane, a do zespołu zajmującego s i ę Cyganami p r z y s t ę p u j ą kolejne zain­ teresowane osoby . 8 » B a t a i l l a r d , op. cit, także dwa krótkie artykuły w: „Journal of the G y ­ psy Lore Society", ogłoszone w t. 11:1889 i t. IV:1891. I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes coxites et poesies, K r a k ó w 1926 (t. I) i 1930 (t. I I ) oraz słownik języka cygańskiego w: „Journal of the Gypsy Lore So­ ciety", t. XVI:1937. J . R o z w a d o w s k i , Worterbuch des Zigeunerdialekts von Zakopane, K r a ­ kow 1936. E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny rabczyńskiej, „Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski", K r a k ó w 1927. * J . F i c o w s k i , Cyganie polscy, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965. Bliżej o badaniach prowadzonych przez Katedrę Etnografii Słowian U J oraz o wynikach badań zob. A. B a r t o s z , Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1:1976; t e n ż e , Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych na polskim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1976, s. 216-221. 4 s 6 8 i �WSTĘP 129 Poza jednym a r t y k u ł e m (Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów) opracowanym w oparciu o materiał zebrany na w i ę k s z y m ob­ szarze, pozostałe prace dotyczą C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h na polskiej c z ę ­ ści Spiszą. P r z y tym g ł ó w n y zrąb materiału pozyskany został w dwu s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, w k t ó r y c h znajdują się skupiska c y g a ń ­ skie. Z tego osiedle w Czarnej Górze liczy około 25 rodzin (ok. 140 osób), a w Jurgowie mieszkają 4 rodziny c y g a ń s k i e (ok. 30 osób). Osiedle C y g a n ó w czarnogórskich jest jednym z n a j w i ę k s z y c h n a Podtatrzu (i w ogóle w Karpatach Polskich); inne w i ę k s z e osady c y g a ń s k i e z n a j ­ dują się w Szaflarach (ok. 200 osób), Czarnym Dunajcu (90), Jabłonce (70), Ostrowsku (50), Maszkowicach (50). 9 • Etnografia Polska t. X X I I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53ebc638763db07829c7757813ac3e7e.pdf ddf097159d745ef1352c65e32ed2b6b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5229 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4853 Title A name given to the resource Wstęp / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.5-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WSTĘP W 2003 roku świętowaliśmy jubileusz pięćdziesięciolecia Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii (wcześniej Instytut Historii Kultury Materialnej) Polskiej Akademii Nauk . Rok 2006 pozwala nam natomiast cieszyć się z wyda­ nia pięćdziesiątego tomu „Etnografii Polskiej", pisma od początku związanego z tą placówką badawczą. „Złoty jubileusz" może być powodem do dumy i radości, skłania też do wspomnień, refleksji, podsumowań, do zastanowienia się nad osiąg­ nięciami i możliwościami zmian. Ocenę czasopisma pozostawiamy Czytelnikom - tym, którzy czytają „Etnografię Polską" od lat i tym, którzy dopiero rozpoczy¬ nają z nią spotkania. Historii czasopisma poświęcony jest, opublikowany w tym tomie, artykuł Wandy Paprockiej i niżej podpisanej. Nie jest on analizą kolejnych zeszytów i zamieszczonych w nich tekstów, lecz jedynie próbą podsumowania długoletniego dorobku, wskazania najważniejszych problemów, o jakich pisano na łamach „Etnografii Polskiej", prześledzenia zachodzących tu zmian. Motywem łączącym artykuły prezentowane w tomie jubileuszowym są narra¬ cje. I nie jest to przypadek, że właśnie o nich mówimy w tak ważnym momencie. Narracje są nie tylko opowieściami o życiu (własnym i/lub innych osób) albo też o wybranych z tego życia, a zarazem składających się na nie, wydarzeniach. Są one sposobami rozumienia świata, strukturami ludzkiego poznania, wyrazem poszukiwań sensu życia i tego, co się w nim wydarzyło w określonym czasie, nadawania znaczenia egzystencji narratora i zdarzeniom, których dotyczy nar¬ racja. Człowiek jest „zwierzęciem opowiadającym" (homo narrator), a jego wiedza o świecie ma strukturę narracyjną. Narracje odwołują się do pamięci i zarejestrowanych w niej wspomnień, skła¬ niają do refleksji nad tym, co minione, wyciągnięcia wniosków z przeszłości i do zastanowienia się nad przyszłością. Pamięć, wspomnienia, refleksja, opowieści, odniesienie do różnych perspektyw czasowych, to także element jubileuszy. Różne mogą być jedynie sposoby ich celebrowania. Dokonawszy, w redakcyjnym gronie, wyboru tematu, który byłby wiodącym motywem pięćdziesiątego tomu „Etnografii Polskiej", zwróciliśmy się do kilkuna¬ stu osób z prośbą o przygotowanie tekstów. Nie precyzowaliśmy naszych oczeki¬ wań, nie chcąc niczego narzucać, ani sugerować. 'Narracje' były jedynie hasłem wywoławczym, inspiracją. Pozostawiliśmy Autorom wolną rękę w wyborze szczegółowej problematyki związanej z narracjami i sposobu jej przedstawienia. 1 1 Dorobek Zakładu został przedstawiony przez prof. dr hab. Wandę Paprocką w artykule za­ tytułowanym „50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk" (Etnografia Polska, t. X L V I I : 2003, z. 1-2, s. 5-30). �6 WSTĘP Autorzy poszczególnych artykułów ukazują zjawisko narracji z różnych per­ spektyw. Lektura tych tekstów wskazuje na ogromny potencjał etnologii/antro¬ pologii kulturowej i możliwość jej wykorzystania w badaniach tego fenomenu. Widać też wyraźnie, jak wiele można powiedzieć o człowieku i jego kulturze, a więc o podstawowym „przedmiocie" etnologii/antropologii kulturowej, na pod¬ stawie analizy różnego typu narracji. W imieniu Redakcji najserdeczniej dziękuję tym wszystkim, którzy odpowie­ dzieli na naszą prośbę i których teksty uświetniły jubileusz „Etnografii Polskiej". Pięćdziesiąt lat to długi okres, zarówno w życiu człowieka, jak i w historii czasopisma. Mam nadzieję, że „Etnografia Polska" będzie służyć następnym pokoleniom Czytelników, zyskując ich uznanie i sympatię. Twórcom kolejnych numerów życzę sukcesów, radości i jeszcze wspanialszych jubileuszy. Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6d13d6ad574b3823bcfc648f1803d77.pdf c6108885ae47f6cfa1e2ef3daddfee92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6461 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6034 Title A name given to the resource Wstęp / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brook, Peter Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Georgij Iwanowicz Gurdżijew 18774949 W listopadzie 2001 roku Ośrodek Grotowskiego we Wrocławiu zorganizował specjalne seminarium, aby umożliwić polskim studentom i myślicielom zaznajomienie się z bardzo rozległym tematem - z nauczaniem Georgija Iwanowicza Gurdżijewa. Trzy dni spotkań i dyskusji rozbudziły duże zainteresowanie, które zaowo­ cowało mocnym pragnieniem, by zrozumieć ten tem at pełniej i dogłębniej. Zeszyt „Kontekstów” jest pierw­ szą próbą wyjścia naprzeciw temu pragnieniu. Gromadzi doświadczenia wielu osób, które poświęciły znaczną Część życia, by podążać za nauczaniem Gurdżijewa. Peter Brook Przełożył Grzegorz Ziółkowski 7 �