83
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57bad21967b9e03cb5a847fe4960f9c7.pdf
43bfbaab8f6a2e2b4de670e54737cf9d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4617
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1972
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4288
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;65-66
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�TREŚĆ
Ksawery Piwocki
S t y l w sztuce t a k ż e ludowej
67
S t a n i s ł a w Błaszczyk
L u d o w a rzeźba kultowa w Wielkopolsce, cz. I .
69
Teresa J a b ł o ń s k a
Tradycja gotycka w polskiej r z e ź b i e ludowej .
83
Marek Arpad K o w a l s k i
M a m e r t P i ó r k o — r z e ź b i a r z lubuski .
97
Leon J o ń c z y k
E d w a r d Sutor — r z e ź b i a r z świeckiej prawdy .
101
Jan Setkowicz
Jan
105
Pakosz •— r z e ź b i a r z ludowy
.
.
.
z Jeziorzan .
RECENZJE
Aleksander Jackowski
Jacek Olędzki,
kurpiowskiej
Kultura
artystyczna
ludności
110
MATERIAŁY
Jan K u r k i e w i c z
L u d o w i r z e ź b i a r z e beskidzcy
113
Mikołaj Mazurek
Życiorys
122
WSPOMNIENIA
własny
POŚMIERTNE
Od Redakcji: Zygmunt S k r ę t o w i c z , Józef Piłat, Jan
KRONIKA
SUMMARY
123
124
OF ARTICLES
РЕЗЮМЕ
Na
Lamęcki
okładce:
126
127
Król
(fragment), drewno. W y k . Jan Wojtarowicz. Fot. Jan K u r k i e w i c z
N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Pieta, drewno. W y k . Jan
Fot. Jan K u r k i e w i c z
Ficoń. Wieprz, pow. Żywiec.
�INSTYTUT
SZTUKI
POLSKIEJ AKADEMII
NAUK
•
ROK
XXVI
•
1 972 .
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W
W A R S Z A W A
Z A K Ł A D NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H ,
K R A K Ó W
G D A Ń S K
WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK
�REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.),
Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro
man ReinfuSiS (z-ca red. nacz.).
Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech
niczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d graficzny — Ja
dwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.).
Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r
szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 20 l u b 84.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/574454eb1be5fe68d268931440828c72.pdf
8b14273e81d04872553055e8ac7a3128
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4615
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1972
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4287
Title
A name given to the resource
Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;63-65
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S
U
M
M
A
R
I
E
S
•
Р
Е
З
Ю
М
Е
SUMMARY OF ARTICLES
A n t o n i
K r o h — T H E PRESENT S I T U A T I O N
REGARDS P O D H A L E R E G I O N A L COSTUMES
AS
T h e Polish people have been interested i n the regio
n a l eos t u r n e s o f t h e P o d h a l e h i g h l i a n d e r s f o r a t l e a s t
a h u n d r e d years. D u r i n g this p e r i o d t h e economy and
culture of the Podhale region have undergone a long
and interesting e v o l u t i o n .
A b o v e a l l , t h e f u n c t i o n o f t h e c o s t u m e s has c h a n g e d .
T h e Old r e g i o n a l clothes h a v e n o w became a costume
w o r n for various ceremonies, f a m i l y events, c h u r c h and
s t a t e occasions. T h e r e are. t w o f u n d a m e n t a l r e a s o n s f o r
dressing i n the P o d h a l e
regional
costume, namely, the
desire to emphasize the fact o f being a h i g h l a n d e r and
the splendour o f t h e occasion.
T h e Change i n t h e f u n c t i o n o f t h e r e g i o n a l c o s t u m e
a n d also t h e c h a n g e i n t h e e c o n o m i c s i t u a t i o n o f t h e
Podhale region, p a r t i c u l a r l y the growling prosperity of
t h e p e o p l e a n d t h e t o u r i s t a n d h e a l t h v a l u e s of t h e
region, are the m a i n reasons for t h e change i n the w a y
of d r e s s i n g i n t h i s r e g i o n . T h e c o s t u m e h a s b e e n e n r i c h e d
by m o r e o r n a m e n t s a n d n e w decorative m o t i f s have been
added.
A t the same t i m e , t h e people of t h e Podhale r e g i o n
h a v e a d o p t e d a s p e c i f i c w a y o f d r e s s i n g t h a t c o u l d be
d e s c r i b e d as t h e m o d e r n r e g i o n a l c o s t u m e o f P o d h a l e .
T h e s t r o n g i n f l u e n c e o f s p o r t s c l o t h e s c a n b e c l e a r l y seen
h e r e a n d a l s o t h e k i n d o f Clothes w o r n b y v i s i t i n g t o u
rists. I t is a t y p i c a l t h i n g t h a t t h e highlanders practically
alii use k n a p s a c k s , a h a b i t w h i c h i s n o t ' o n l y 'due t o p r a c
tical considerations.
A l e k s a n d e r
STORY
J a c k o w s k i
— F I L M , OR T H E T R U E
Of late, r e v i e w s of f i l m s on nan-'professional
and
f o l k a r t h a v e s h o w n t h a t t h e f i l m has become a r e v e a l i n g
and irreplaceable cognitive document. As a "polyphonic",
condensed a u d i o - v i s u a l r e c o r d o f events o f t h e present,
p e n e t r a t i n g t o t h e v e r y n u c l e u s 'of t h e c u l t u r a l p h e n o
m e n a b e i n g s t u d i e d , i t is n o t o n l y a n i n s p i r i n g s c i e n t i f i c
i l l u s t r a t i o n b u t also a specific k i n d o f p o l e m i c reflection.
T h e f i l m i s also a n e x c e l l e n t e x t e n s i o n o f t h e a c t i v i t y
of m u s e u m s , f o r i t c a n g i v e a s y n t h e t i c r e c o n s t r u c t i o n
o f p a s t c u l t u r a l p h e n o m e n a . That i s w h y i t i s i m p o r t a n t
to c o l l e c t a n d s a f e g u a r d f i l m m a t e r i a l s , t e l e v i s i o n c h r o
nicles a n d to develop t h e m a k i n g of s c i e n t i f i c a l l y correct
b u t a t t r a c t i v e f i l m d o c u m e n t a t i o n of t h e c u l t u r a l b e h a
v i o u r o f our society.
The author of the article, w h o sharply attacks u n
reliable information, sugary picutres of
realities,
lack
of t a c t t o w a r d s n o n - p r o f e s s i o n a l a r t i s t s от d i s l o y a l t y t o
his a r t i s t i c e f f o r t s i n P o l i s h f i l m s , does h o w e v e r f i n d i n
his c r i t i c a l review s o m e w o r k s w i t h a n e x p e r t c o m m e n
tary, ambitious screenplays and interesting artistic f o r m
Karuzela
łowicka
( Ł o w i c z R o u n d a b o u t ) , Do
Studziannej
( T o S t u d z i a n i n a ) , Jarmark
cudów
( M i r a c l e Bazaar),
Kwia
ty z Zalipia
( F l o w e r s f r o m Z a l i p i e ) , Drewno
i
beton
( W o o d a n d C o n c r e t e ) , Opowieść
najprawdziwsza
o
hero
dach,
diabłach
i dziadach
żyjących
jeszcze
na
świecie
( T h e T r u e S t o r y of t h e H e r o d s , D e v i l ' s a n d S o u l s s t i l l
L i v i n g i n t h i s W o r l d , Muzykanici
(Musicians),
Paweł
Wróbel).
N o r b e r t L i p p ó c z у — TRAVELS IN HUNGARY IN
SEARCH OF F O L K P A I N T I N G S O N GLASS
T h e p i c t u r e s c o l l e c t e d b y t h e a u t h o r dm t h e T o k a y
foothills w e r e n o t painted i n H u n g a r y ; n o trace o f native
a r t o f t h i s t y p e has b e e n f o u n d t h e r e so f a r . M o s t
p r o b a b l y t h e y c o m e f r o m t h e b o r d e r zones o f A u s t r i a
and Bohemia, from the vicinity of Pohofi, Hojna Voda
a n d S a n d l . T h e y a r e n o t so m u c h l i k e f o l k a r t as the
ones i n t h e P o d h a l e ' r e g i o n . T h e a u t h o r , a f t e r o t h e r r e s e
a r c h e r s , c l a s s i f i e s t h e m as " f a c t o r y - m a d e " . T h e y
are
anonymous works.
T h e p i c t u r e s w e r e s u p p l i e d to t h e H u n g a r i a n m a r k e t
by T y r o l e s e pedlars. I t is also possible t h a t t h e y w e r e
p a i n t e d b y a n a r t i s a n n a m e d J ó z e f Samper, w h o came
to s e t t l e i n H u n g a r y ( n o w s o u t h e r n
Slovakia)
from
a g l a s s w o r k s at H o j n a V o d a .
Jerzy
C z a j k o w s k i —
SCULPTOR FROM RYBNA
MICHAŁ
GIER
—
FOLK
The author of this article introduces Michał Gier
(1853—1929). H i s w o r k s ' i n c l u d e d w h o l e a n d bas r e l i e f
s c u l p t u r e s a n d a r t i c l e s o f e v e r y d a y use — w a l k i n g s t i c k s
a n d s n u f f - b o x e s . T h e s u b j e c t s o f his s c u l p t u r e s a r e v e r y
v a r i e d . T h e r e a r e i m a g e s o f s a i n t s a n d scenes f r o m l i f e .
G i e r d i d his sculptures i n l i n d e n w o o d using tools he
m a d e h i m s e l f . T h e h e i g h t o f his s c u l p t u r e s w a s f r o m
12 c m t o o n e m e t r e . A l l o f t h e m a r e i n p o l y c h r o m e .
T h e author distinguishes a group of Ms earliest
w o r k s w h i c h b e a r t h e f e a t u r e s o f p r i m i i t i v i s m ( f i g . 1—5)
a n d d e m o n s t r a t e s i n his l a t e r w o r k s t h e d e v e l o p m e n t of
t h e a r t i s t ' s s k i l l . H i s b e s t w o r k i n t h i s g r o u p i s t h e bas
r e l i e f s h o w i n g t h e M a d o n n a amd C h i l d ( f i g . 6).
D r a w l i n g a t t e n t i o n -to t h e v a r i e d degree o f d n d i v i d u a l l i t y i n t h e w o r k s o f G i e r , t h e a u t h o r expresses t h e
o p i n i o n t h a t ithe m o s t o r i g i n a l a n d i n t e r e s t i n g w o r k s a r e
those w h i c h t h e a u t h o r d i d W i t h o u t the a i d o f p r i n t e d
p i c t u r e s as a s o u r c e o f i n s p i r a t i o n .
B o ż e n a К u г а 1 — THE OLDEST PAINTED
OF T H E P O D H A L E REGION
COFFERS
T h e a u t h o r e s s w r i t e s of t h e p a i n t e d c o f f e r s t o b e
f o u n d i n the area south west of N o w y T a r g and here
a n d there i n n e i g h b o u r i n g regions. T h e coffers are the
products of g u i l d artisans, most p r o b a b l y they o r i g i n a t e d
from N o w y Targ.
T h e outside facings of t h e coffers are d i v i d e d into
rectangles a n d squares, sometimes w i t h the t o p c o m e r s
c u t o f f ( f i g . 4). T h e o r n a m e n t a l m o t i f s o n t h e o u t s i d e
f a d i n g s a r e c u p - s h a p e d f l o w e r s i n p r o f i l e o r seem f r o m
above and bunches of flowers. The flower ornamentation
on the m a i n surfaces takes t h e f o r m o f bouquets, m o s t l y
i n vases. T h e s i d e s u r f a c e s a r e u s u a l l y o r n a m e n t e d w i t h
g e o m e t r i c a l p a t t e r n s ( f i g . 8).
T h e ' o r n a m e n t a t i o n c l e a r l y s h o w s t h e i n f l u e n c e of
t h e " o f f i c i a l " a r t o f t h e r e n n a i s s a m c e p e r i o d , a n d to
a s m a l l e r e x t e n t , a l s o t h a t o f t h e B a r o q u e o r Rococoo
p e r i o d s . T h e c o f f e r s w i t h p a i n t e d ornameinitaitiom m o s t
r e s e m b l i n g t h e p a t t e r n s o f t h e E n l i g h t e n m e n t p e r i o d can
be r e g a r d e d as t h e o l d e s t .
Ewa
F r y ś - P i e t r a s z k o w a
-MAKERS COMPETITION
—
CRACOW
CRIB-
F o r n e a r l y t h i r t y years n o w , competitions for the
best n a t i v i t y c r i b h a v e been organized every year i n
C r a c o w a n d i t is the c o m p e t i t i o n s t h a t have k e p t
t h i s tradlition alive. A c e r t a i n t y p e of n a t i v i t y crib
p r e v a i l s , w h i c h has o u s t e d a l l t h e o t h e r t r a d i t i o n a l ones.
I t is an a r c h i t e c t u r a l structure, the essential feature of
w h i c h is i t s i m i t a t i o n o f t h e a r c h i t e c t u r e o f o l d C r a c o w .
T h e a u t h o r e s s has g i v e n s o m e c o n s i d e r a t i o n t o t h e
m a t t e r o f describing t h i s creative w o r k and its role
f o r t h e c r i b - m a k e r s t h e m s e l v e s . She q u o t e s t h e s t a t e
m e n t s o f some o f t h e m . O n l y some o f t h e m consider
t h e m s e l v e s t o b e f o l k a r t i s t s . O t h e r s stress t h e i r i n t i m a t e
a t t i t u d e t o w a r d s the n a t i v i t y cribs w h i c h they w o r k on
for several months, d e v o t i n g a l l t h e i r spare t i m e to i t .
63
�РЕЗЮМЕ
А н т о н и К р о х — ПОДГАЛЬСКИЙ НАРЯД
СТОЯЩЕЕ
ВРЕМЯ
В
НА
ю т с я т а к и м н а р о д н ы м х а р а к т е р о м к а к подгальские.
Автор статьи,
вслед за другими
исследователями,
н а з ы в а е т и х „ ф а б р и ч н ы м и " . К а р т и н ы эти анонимны.
Одеждой горцев окрестностей Закопане польская
общественность интересуется по крайней мере лет
сто. В т е ч е н и е этого в р е м е н и э к о н о м и к а и к у л ь т у р а
Подгалья прошли длинный и интересный путь SBOл ю ц и и . Это, в частности, н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в
эволюции подгальского наряда.
В В е н г р и ю к а р т и н ы н а с т е к л е д о с т а в л я л и стран
с т в у ю щ и е к у п ц ы . Н е и с к л ю ч е н о , что их выполнял
Ю з е ф А м п е р , р е м е с л е н н и к и з Х о й н о й Воды, рабо
т а в ш и й т а м н а з а в о д е и п е р е с е л и в ш и й с я затем в
Венгоию (теперь Ю ж н а я Словакия).
П р е ж д е всего изменилась ф у н к ц и я
наряда.
Из
повседневной одежды подгальский наряд превратил
ся в костюм, употребляемый в р а з л и ч н ы х
торжест
венных случаях, как наприм. семейные, религиозные
и государственные праздники.
По двум
основным
причинам наряжаются ж и т е л и Подгалья в свои ре
гиональные костюмы: чтобы подчеркнуть свою при
надлежность к „горской" общественности, чтобы от
метить торжественность данного момента.
Е ж и Ч а й к о в с к и
— М И Х А Л ГЕР — НАРОДНЫЙ
СКУЛЬПТОР
ИЗ
МЕСТНОСТИ
РЫБНА
Изменение функции наряда, а т а к ж е
изменение
экономического положения Подгалья, в
особенности
возросшая зажиточность населения и
туристско-курортный характер района, — таковы главные при
чины изменения внешнего вида подгальского костю
ма. Б о г а ч е с т а л и у к р а ш е н и я , о р н а м е н т и к а , п р и б а в и
лись новые декоративные мотивы.
Одновременно среди населения Подгалья в ы р а
ботался своеобразный стиль одеваться, который м о ж
но б ы л о б ы о п р е д е л и т ь , к а к с о в р е м е н н ы й п о д г а л ь
ский наряд. Наблюдается большое влияние спортив
ной и туристской о д е ж д ы . Т и п и ч н ы м я в л е н и е м стало
массовое
употребление
рюкзаков,
что
не
следует
объяснять только практическими
соображениями.
А л е к с а н д р Я ц к о в с к и
—
ДОСТОВЕРНЫЙ
ДОКУМЕНТ
ФИЛЬМ
—
САМЫЙ
Последние обзоры фильмов, посвященных непро
фессиональному и народному искусствам, свидетель
ствуют о том, ч т о в н а ш и д н и ф и л ь м с т а л з а м е ч а
тельнейшим
и незаменимым познавательным доку
ментом. Б у д у ч и „полифонической", сжатой
аудиови
зуальной записью
современных
событий,
проникая
в самую сущность рассматриваемых к у л ь т у р н ы х ф е
номенов, ф и л ь м я в л я е т с я не т о л ь к о в д о х н о в л я ю щ е й
научной и л л ю с т р а ц и е й , но и своеобразной п о л е м и
ческой
рефлексией.
К р о м е того ф и л ь м
прекрасно
дополняет д е я т е л ь н о с т ь музеев, ибо м о ж е т создавать
синтезирующие реконструкции культурных
явлений
прошлого. В связи с этим очень в а ж н о собирать и
бережно
хранить
киноматериалы
и
телехроники,
обогащая таким образом научно-достоверную и вме
сте с тем и н т е р е с н е й ш у ю к и н о д о к у м е н т а ц и ю
куль
турной ж и з н и нашей общественности.
Автор статьи резко выступает против
недобро
совестной информации, возмущается
слащаво-лаки
рованными реалиями, бестактностью по
отношению
к художнику-непрофессионалу, нелояльным
отноше
нием к его т в о р ч е с к и м д о с т и ж е н и я м . О д н а к о н а р я д у
с этим отмечает произведения, о т л и ч а ю щ и е с я про
фессиональным комментарием, превосходным
сцена
рием и увлекательной
художественной формой.
К
ним например относятся: Ловицкая карусель, В Студзяную, Ярмарка чудес, Цветы из Залипья, Дерево
и бетон, Повествование о Иродах, ч е р т я х и д е д а х ,
которые все е щ е водятся на свете, М у з ы к а н т ы , Па
вел Врубель.
Н о р б е р т
Л и п п у ч и
— СТРАНСТВОВАНИЯ
ПО
ВЕНГРИИ В ПОИСКАХ КАРТИН НА СТЕКЛЕ НА
РОДНЫХ МАСТЕРОВ
Картины, собранные автором на Токайском пред
горье,
невенгерского
происхождения;
в
Венгрии
до сих пор не о б н а р у ж е н о следов этого вида т в о р
чества. Вернее всего им з а н и м а л и с ь на границе А в
стрии и Чехии, в окрестностях
Похожа,
Хойной
Воды и Сандля. Описываемые картины не отлича-
64
А в т о р с т а т ь и з н а к о м и т ч и т а т е л я с неизвестным
д о с и х п о р с к у л ь п т о р о м , М и х а л о м Г е р о м (1853—1929).
Его т в о р ч е с т в о о х в а т ы в а е т р а в н о полные скульпту
р ы , к а к и б а р е л ь е ф ы , а т а к ж е п р е д м е т ы повседнев
ного б ы т а
— п а л к и и т а б а к е р к и . Т е м а т и к а работ
Г е р а б о г а т а и р а з н о о б р а з н а : есть среди них изобра
ж е н и я с в я т ы х , есть р а з л и ч н ы е сцены из окружаю
щ е й ж и з н и . Д л я с в о и х с к у л ь п т у р Гер употреблял
л и п о в о е д е р е в о , п о л ь з у я с ь и н с т р у м е н т а м и собствен
н о г о и з д е л и я . Р а з м е р ы е г о с к у л ь п т у р д о с т и г а ю т от
12 с м д о 1 м . В с е о н и п о л и х р о м и р о в а н ы .
А в т о р с т а т ь и в ы д е л и л группу самых ранних ра
бот с к у л ь п т о р а , к о т о р ы е н о с я т е щ е отпечаток п р и
митивизма
( и л л . 1—5),
и о т м е ч а е т , ч т о его б о л е е
поздние
работы
свидетельствуют
о развитии худо
ж е с т в е н н о г о д а р о в а н и я . Л у ч ш е й из этих работ я в л я
ется б а р е л ь е ф , и з о б р а ж а ю щ и й Матерь Божию с мла
д е н ц е м ( и л л . 6).
О т м е ч а я , ч т о с к у л ь п т у р ы Гера в различной сте
пени
индивидуализированы,
а в т о р статьи считает,
ч т о с а м ы м и и н т е р е с н ы м и я в л я ю т с я его о р и г и н а л ь н ы е
п р о и з в е д е н и я , а н е т е , в к о т о р ы х он поднимает те
матику олеографии.
В о ж е н а
К у р а л ь
— СТАРИННЫЕ
ПОДГАЛЬСКИЕ
СУНДУКИ
РАСПИСНЫЕ
В статье описаны сундуки, встречающиеся в рай
о н е н а ю г и ю г о - з а п а д от Н о в о г о Т а р г а . И з р е д к а
м о ж н о в с т р е т и т ь п о д о б н ы й сундук и где-нибудь в
соседнем р а й о н е . С у н д у к и эти я в л я ю т с я
изделиями
ц е х о в о г о р е м е с л а и в е р н е е всего изготовлялись сун
дучниками в Новом Тарге.
Лицевые
стенки
сундуков, д е л я т с я на п р я м о
угольники
и квадраты,
иной
раз
со
срезанными
в е р х н и м и н а у г о л ь н и к а м и ( и л л . 4). Н а л и ц е в ы х с т е н
ках выступают
следующие декоративные
мотивы:
ц в е т о ч н ы е ч а ш е ч к и , представленные целиком или в
п р о ф и л ь , б у к е т ы ц в е т о в . Ф л е р о н ы на основном де
коративном ф о н е имеют обычно форму цветочных
букетов в к у в ш и н а х . Б о к о в ы е ж е стенки сундуков
у к р а ш а ю т г е о м е т р и ч е с к и е у з о р ы ( и л л . 8).
В декоре замечается влияние официального ис
к у с с т в а , п р е ж д е всего в р е м е н В о з р о ж д е н и я , (самые
ранние), р е ж е — барокко или рококо.
Э в а Ф ры сь
- П е т р а ш к ов а
—
КРАКОВСКИЕ
КУКОЛЬНИКИ
И КОНКУРС
ВЕРТЕПОВ
В К р а к о в е у ж е о к о л о 30 л е т п р о в о д я т с я к о н к у р
сы л у ч ш и х вертепов. Именно благодаря конкурсам
т р а д и ц и я эта в с е е щ е с о х р а н я е т с я , п р и ч е м в о з н и к
определенный тип вертепов, который вытеснил дру
гие; это с л о ж н а я
архитектоническая
композиция,
основной чертой которой является связь с архитек
турой старого К р а к о в а :
. Автор статьи приводит ряд высказываний ку
к о л ь н и к о в , п ы т а я с ь на этом основании
определить
и х т в о р ч е с т в о и его р о л ь в ж и з н и создателей в е р
тепов. И з п р и в е д е н н ы х в ы с к а з ы в а н и й следует, что
только
известная
часть
кукольников
причисляет
себя к н а р о д н ы м мастерам, многие ж е из них под
ч е р к и в а ю т свое личное отношение к вертепам, соз
данию которых они в течение ряда месяцев посвя
щ а ю т свой досуг.
�CZASOPISMA
INSTYTUTU
SZTUKI
PAN
w y d a w a n e przez
ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH
WYDAWNICTWO PAN
BIULETYN HISTORU
SZTUKI, kwartalnik,
p o n a d 100 s t r .
dużego
f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 z ł ,
r o c z n a — 96 z ł .
POLSKA
SZTUKA
LUDOWA,
kwartalnik,
64 s t r . d u ż e g o
formatu,
b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł,
r o c z n a — 72 z ł .
PAMIĘTNIK
100 i l u s t r a c j i .
T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u ,
około
C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł .
M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y n u t o w e ,
C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a <— 72 z ł .
Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a r e g u l a r n i e j e d y n i e w
prenu
meracie.
WARUNKI
„FOLSKIEJ
PRENUMERATY
SZTUKI
LUDOWEJ"
P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e s ą w t e r m i n i e do d n i a 10
m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres p r e n u m e r a t y .
P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y
pocztowe oraz listonosze.
Czytelnicy indywidualni
m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na
konto
PKO
nr
1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u
Prasy i
Wydawnictw
„ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28.
Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume
ratę wyłącznie
za
pośrednictwem
Oddziałów
i Delegatur
„Ruch".
C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e z ł 36, r o c z n i e zł 72.
C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40%> d r o ż s z a o d c e n y p o d a n e j w y
ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e na o k r e s y p ó ł r o c z n e i r o c z
ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w
Zagranicznych
„Ruch"
w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o
n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88.
SPRZEDAŻ
Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w
„Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa,
w a r o w a 28 — n a u p r z e d n i o z g ł o s z o n e z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za
n i e m p o c z t o w y m . T e l . 20-95-26.
A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u
S z t u k i P A N posiada
Rozpowszechniania W y d a w n i c t w
Naukowych P A N w Pałacu
i Nauki w Warszawie.
CKPiW
ul. To
zalicze
Ośrodek
Kultury
I n d e k s 37132
Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wroclaw, Oddział w War
szawie 1972. Nakład: 1800 +* 135 egz. Objętość: 9,50 ark. wyd.: 8,00 ark. druk.
Papier: ilustr. I I I kl„ 120 gram., A l . Karton: biały, I I I ki., 220 gram., BI.
Oddano do składania 4.XI.1971. Podpisano do druku 14.VI.1972. Wydrukowano
w czerwcu 1972. Cena 18,— zł.
Zakłady
Graficzne
„Tamka" -
Zakład nr 2, Warszawa,
Zam. 707. A-84
ul. Podchorążych
39.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7af45bcffed93f8779c55f48211928e7.pdf
5c61a6fe5a29904ddf90d78846d70fa1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4614
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1972
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4286
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;60-62
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
srebrnych,
biorców.
punce
mosiężnych
Wprawdzie
złotnicze,
pozwalają
ale
dla
szerokich
sukience
dziś
już
znajdują
zatarte,
kręgów
się
nieczytelne,
udało
się
też
ustalić,
kim
byli
fundatorzy
domie u w i e c z n i a ć
swych
długi dewocyjny
kienki-wotum,
z w i s k a czy
mogli
choćby
nazwisk. Umieszczając
tekst i d o k ł a d n ą
przecież
inicjały.
podać
także
Natomiast strój
su
świa
bowiem
datę fundacji
własne
obu
t ó w zdaje się w s k a z y w a ć , że b y l i to d u c h o w n i ,
m i e j s c o w y proboszcz i jego
nie
warsztatem.
k i e n k i , t y m b a r d z i e j , że j a k się w y d a j e nie c h c i e l i
tak
od
cztery
n a p o d j ę c i e p r ó b y ł ą c z e n i a tego z a b y t k u z j a
kimś konkretnym
Nie
i in.)
na
Obecnie
znaczenie
i
z szuflad
w
Jednak
straciła
znajduje
zakrystii,
z u w a g i na
a
się
już
na
dalszy
zabytkową
ną wartość obiektu, należałoby
ciwszym
su-
w
na
obrazu,
wotan-
sukienka
nie
rozwiązaniem
oszklonej
dla
gablocie,
którego
ją
zapewne
wikary.
byłoby
swe
jej
i
użytkowe
obrazie,
los
ale
nie
prze
w
jednej
jest
pewny.
dydaktyczno-historycz-
go z a c h o w a ć , a
umieszczenie
zawieszonej
wykonano,
najlepiej
lub
p r z e k a z a n i e do m u z e u m d i e c e z j a l n e g o
w
czy
najwłaś
sukienki
w
pobliżu
ostateczności
państwowego.
PRZYPISY
1
Z a b y t e k t e n u j a w n i o n y z o s t a ł w r o k u 1968 w c z a
sie p r a c r e d a k c y j n y c h , zob. R. B r y k o w s k i , Powiat
par
czewski,
„ K a t . zab. szt. w P o l s c e " , W a r s z a w a 1970, t. ñ,
z. 14, s. 8, f i g . 46. W y s o k o ś ć s u k i e n k i : 135 c m .
T r e ś ć tego n a p i s u jest n a s t ę p u j ą c a : „ O M A T K O *
M I Ł O S I E R D Z I A * / O B R O N O * G R Z E S Z O C I C H */ R A TUI * NAS * PRZIŚMIERCI * /NEDZNIH * K O N A l C I H */ N I E D A I N A M * W I E C Z N I E * / Z G I N O C * N I E WIPUSCZAI
*/ N A S
* ZOPIEKI
* /ABISMICIE *
C H W A L I L I * */ * N A W I E K I * /* 1740 20 * a p r i i s / / .
R. B r y k o w s k i , I . G a l i c k a , H . S y g i e t y ń s k a ,
Powiat
2
3
lipnowski,
„ K a t . zab. szt.
t. 1 1 , z. 9, s. 38, f i g . 147.
w
Polsce",
Warszawa
1969,
4
T . C h r z a n o w s k i , M . K o r n e c k i , Wota srebrne.
Z
ba
dań
nad
sztuką
sarmatyzmu
w Polsce,
„Biuletyn HS",
R. X X X I I , 1970, n r 2, s. 213.
5
O podrzędności warsztatu ś w i a d c z y też przytoczo
ny w y ż e j tekst dewocyjnego napisu, k t ó r y w y d a j e się
b y ć p o p r o s t u „ o d m a l o w a n y m " , i to z l i c z n y m i b ł ę d a m i ,
przez nie u m i e j ą c e g o c z y t a ć r z e m i e ś l n i k a z dostarczo
nego m u w z o r u .
Fot.: Jerzy Langda — il. 1;
К
o
N
za okres IV - VI
Kwiecień
3 i 4 I V i t a o z y ł y slię w N a ł ę c z o
wie obrady towarzystw regionalnych
z terenu w o j . lubelskiego. Otwarto
wystawy
sztuki
ludowej
Lubel
s z c z y z n y oiraz d o r o b k u w y d a w n i c z e
go m i ł o ś n i k ó w t e g o r e g i o n u .
5 I V rozstrzygnięta w
Łysem,
p o w . K a l n o , k o n k u r s ma p a l m y w i e l
k a n o c n e i ciasto o b r z ę d o w e . Z p o
w i a t ó w : Kolno, O s t r o ł ę k a , Przasnysz
n a d e s ł a n o 191 p a l m (od 187 o s ó b )
i 337 s z t u k w y r o b ó w z c i a s t a (ad
63 o s ó b ) . P r z y z n a n o n a g r o d y M i n .
K u l t u r y i Sztuki, Tow. Z i e m i K o l neńskiej, W R N w Białymstoku, PRN
w Kolnie, Ostrołęce i Przasnyszu.
Otwarto wystawę pokonkursową.
6 I V z m a r ł a Ruta Koetsch, opie
kunka sztuki ludowej
Słowińców.
Z a ł o ż y ł a ona
zespól hafciarski
w
Klukach, pow. Słupsk, i opiekowała
się skansenem, j a k i m stała się jej
r o d z i n n a zagroda w tej w s i .
6 I V nastąpiło w Płocku
roz
s t r z y g n i ę c i e k o n k u r s u nia t r a d y c y j n e
plecionkarstwo ludowe w o j .
war
s z a w s k i e g o . 22 t w ó r c ó w n a d e s ł a ł o 63
prace; k o n k u r s z o r g a n i z o w a ł o Muz.
Mazowieckie w P ł o c k u i Wydział
Kultury P W R N w Warszawie.
6 I V r o z s t r z y g n i ę t o ' k o n k u r s na
sztukę l u d o w ą pow.
gostyńskiego.
Przyznano nagrody M i n .
Kultury
i Sztuki, W R N w Warszawie, Cepelii.
Pokonkursową wystawę otwarto 9 V
60
К
1971
w g o s t y ń s k i m P D K . B y ł a to
naj
większa z dotychczasowych w y s t a w
sztuki tego regionu, z a w i e r a ł a ponad
160 e k s p o n a t ó w s p o ś r ó d 375 n a d e s ł a
nych na konkurs. Pokazano t k a n i n ę ,
pająki, kwiaty, wycinanki,
koronki,
haft,
rzeźbę,
plecionki,
kwiaty
i stroje.
17—18IV o d b y ł się w oleskim
PDK I Wojewódzki Przegląd Wiej
skich Zespołów
Folklorystycznych.
Wzięło w n i m udział 8 zespołów
i indywidualni
itwórcy
ludowi z
Opolszczyzny
—
nafdiarki, pisankarki, rzeźbiarze.
26IV
r o z p o c z ą ł się na Z a m k u
Książąt Pomorskich
w
Szczecinie
zorganizowany przez C e p e l i ę i W D K
pokaz tkanin: kilimów, gobelinów,
b i e ż n i k ó w . Tego samego dnia o t w a r
to n a Z a m k u w y s t a w ę p r a c t w ó r
ców ludowych i plastyków-amatorów.
Pokazano m . i n .
eksponaty
z zakresu garncarstwa, r z e ź b y i haf
tu.
R o z s t r z y g n i ę t o konkurs na ozdo
by i serwetki z terenu pow. R a w a
Mazowiecka.
Muzeum Etnograficzne we W r o
cławiu zorganizowało w y s t a w ę ob
rzędowej plastyki ludowej. Zgroma
d z o n o p o n a d 500 p i s a n e k i k r a s z a
n e k o r a z oik. 150 p a l m z p o ł u d n i o
wych
i
wschodnich
województw
k r a j u , a t a k ż e w y k o n a n y c h przez
a r t y s t ó w p r z y b y ł y c h z okolic L w o
wa,
S t a n i s ł a w o w a , Wilna. Na
wy
stawie z n a l a z ł y się też chochoły, ba
r a n k i i k o g u t y ze s ł o m y o r a z f i
g u r k i z ciasta.
Otwarto w Warszawie w y s t a w ę
rzeźb
w
d r e w n i e Tomasza Ligasa
z Krościenka,
pow.
Nowy
Targ.
E k s p o z y c j ę w siedzibie Tow. Przy
jaciół Sztuk P i ę k n y c h zorganizował
Z w i ą z e k P o d h a l a n . W ś r ó d 40 p r a c
przeważały rzeźby o tematyce reli
gijnej.
Rozstrzygnięto ogólnopolski kon
kurs rzeźby w drewnie,
korzenioplastyki i malarstwa zorganizowany
dla p r a c o w n i k ó w l e ś n y c h 1 p r z e m y
słu drzewnego.
W
dziale
rzeźby
pierwszą nagrodę
zdobył
Ludwik
Oleks z Zielonej G ó r y . W y r ó ż n i o n e
prace pokazano
w
PDK w Haj
nówce.
Podczas p r z e g l ą d u p l a s t y k i a m a
torskiej w Augustowie rozstrzygnię
to k o n k u r s n a p i s a n k i
regionalne.
Nagrodzone pisanki w e s z ł y w skład
ekspozycji
Muz.
Ziemi Augustow
skiej.
P a ń s t w o w e Muzeum w BielskuBiałej: wystawa pn.
„Zdobnictwo
ludowe na G ó r n y m Ś l ą s k u w latach
1945-—1970",
eksponaty
pochodzą
m. in. z m u z e ó w w Zabrzu, Byto
m i u i Cieszynie.
M u z e u m Etnograficzne w K r a
kowie: wystawa młodych rzeźbiarzy
ludowych,
zorganizowana
przy
w s p ó ł p r a c y Stow. T w ó r c ó w
Ludo
wych i Z M W w
Kielcach.
�Muzeum
Okręgowe
w
Opolu:
wystawa pn. „ T r a d y c y j n e p i e r n i k a r stwo na Ś l ą s k u " .
otwarto w y s t a w ę prac
malarek ludowych.
zalipiańskich
f
Muzeum w Nowym Sączu: wy
stawa malairsltwa N i k i f o r a i p a m i ą
tek po n i m .
WDK
w
Olsztynie:
wystawa
twórczości ludowej,
pamiątkarstwa
i plastyki
amatorskiej Olsztyna i
pow. olsztyńskiego.
K o n i n : wystawa prac t w ó r c ó w
ludowych i a m a t o r ó w z terenu W i e l
kopolskiego Z a g ł ę b i a .
PDK w Turku: wystawa rzeźby
Zdzisława
Staszalka
z
Brudzewa,
pow. T u r e k .
K l u b M P i K w Kielcach: wysta
wa sztuki ludowej i rzemiosła arty
stycznego,
zorganizowana
przy
współudziale Cepelii.
Klub
Strażaka
w
Nieszawie:
wystawa współczesnej sztuki ludo
wej woj. bydgoskiego.
Skierniewice:
ludowej z terenu
wystawa
powiatu.
sztuki
Galeria
„Papilio"
w
Nowym
T a r g u : w y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle
K a t a r z y n y Bainaś.
Powstał
Podhalański
Oddział
Stowarzyszenia T w ó r c ó w
Ludowych
z siedzibą w N o w y m Targu.
23 V M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w
T o r u n i u gościło t w ó r c ó w
ludowych,
uczestników
kiermaszu p a m i ą t k a r
skiego.
Po o m ó w i e n i u
przywiezio
nych
przez mich
prac
nastąpiło
otwarcie kiermaszu oraz ogłoszenie
konkursu na p a m i ą t k ę
regionalną.
Występował Zespół Pieśni i Tańca
„Pałuki".
Rozstrzygnięto konkurs zorgani
z o w a n y przez M u z e u m Z a g ł ę b i a K o
n i ń s k i e g o dla t w ó r c ó w ludowych i
a m a t o r ó w z terenu p o w i a t ó w : kol
skiego, k o n i ń s k i e g o , t u r e c k i e g o i s ł u
peckiego. P i e r w s z ą n a g r o d ę zdobył
za s w e r z e ź b y
Z d z i s ł a w Staszak
z Brudzewa, pow. Turek.
129 V o t w a r t o w k o n i ń s k i m P D K
wystawę pokonkursową.
R o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s dla m ł o
dych t w ó r c ó w
ludowych
Lubelsz
czyzny, zorganizowany
przez M u
zeum Okręgowe w Lublinie, Stowa
rzyszenie
Twórców
Ludowych
i
Z M W . P i e r w s z e n a g r o d y z d o b y l i : za
rzeźby — Józef Kula z Abramowa,
pow.
L u b a r t ó w , i Teresa
Cękała
z Sobislk, p o w . Ł u k ó w ; za - t k a c t w o —
Krystyna Osik z Sułoszyna,
pow.
Lubartów.
W
konkursie
wzięło
u d z i a ł 25 o s ó b , n a d s y ł a j ą c 126 p r a c .
Pokonkursową
wystawę
otwarto
28 V .
29 V r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s n a
r z e ź b ę l u d o w ą p o w . sierpeckiego-.
Maj
2 V rozstrzygnięto konkurs „Do
t a ń c a li ś p i e w a n i a p i ę k n i e z a p r a s z a
m y " . W i m p r e z i e w z i ę ł o u d z i a ł 11
z e s p o ł ó w i 19 u c z e s t n i k ó w i n d y w i
d u a l n y c h . L a u r e a t a m i z o s t a ł y zespo
ły z Czermina, p o w . G o s t y n i n ; z K a
dzidła,
pow. Ostrołęka; z Sannik,
pow. Gostynin; z W i e l g o ł a s u , pow.
Mińsk
Mazowiecki.
6 V otwarto w warszawskim Do
m u Chłopa w y s t a w ę pn. „Współczes
na sztuka l u d o w a
Lubelszczyzny".
E k s p o z y c j a o b e j m o w a ł a r z e ź b ę , ce
ramikę,
kowalstwo
artystyczne,
tkactwo, plecionkarstwo, malarstwo,
wycinanki, pisanki, bukiety. Wysta
wę przygotowało Muzeum Okręgo
we w L u b l i n i e ; b y ł a ona j u ż u d o
s t ę p n i a n a z w i e d z a j ą c y m w 12 m i a
stach w k r a j u a t a k ż e w Debreczynie i L w o w i e .
7 V w Galerii TPSP w Warsza
wie otwarto w y s t a w ę prac E d w a r d a
Sutora z Nowego Targu, r z e ź b i a r z a -prymitywisty. W y s t a w ę zorganizo
wało Muzeum Tatrzańskie w Zako
panem i Cepelia. W j e d n y m z n a j
bliższych
numerów
o m ó w i m y ob
szernie s y l w e t k ę i t w ó r c z o ś ć E d w a r
da Sutoria.
18 V o t w a r t o w p a r y s k i e j
ga
leria „ S e r a p h i m e " w y s t a w ę p o l s k i e j
sztuki naiwnej — pokazano m. in.
prace N i k i f o r a , K a r u l a k a , C z a j k o w
skiego, S k r ę t o W i c z a , K o ł a c z a , S u r o wiaka, Zegadły, Larnęckiego, Ociep
ki, M a r i i Wojtowicz i M a r i i Korsak.
22 i 23 V , p o d c z a s a ł a t u k r a j o
znawczego w Zalipiu, zorganizowa
no k o n k u r s n a m a l o w a n i e c h a t i
30 V o t w a r t o w M u z e u m w S i e
radzu pokonkursową
w y s t a w ę pn.
„Sztuka ludowa powiatu łaskiego".
W k o n k u r s i e b r a ł y u d z i a ł 23 o s o b y
z 18 w s i , n a d s y ł a j ą c o k . 130 e k s p o
n a t ó w z zakresu zdobnictwa, k o w a l
stwa, tkactwa.
Powiatowy Komitet Kultury i
Sztuki
w
Brzozowie,
Muzeum
w P r z e m y ś l u i Cepelia ogłosiły k o n
k u r s ma l u d o w e
kowalstwo
arty
styczne w s i rzeszowskiej.
Rozstrzygnięto
konkurs na pi
s a n k i i k r a s z a n k i , o g ł o s z o n y przez
Muzeum
Regionalne w Szczecinku
i tamtejszy W y d z i a ł K u l t u r y PPRN.
34 o s o b y z w o j . k o s z a l i ń s k i e g o i b y d
goskiego n a d e s ł a ł y ok.
200
prac.
Pierwszą
nagrodę
zdobyła
Maria
Soohan z S u l i k o w a , p o w . Szczecinek.
M u z e u m Regionalne w
wystawa pn. „ K u r p i o w s k i e
w o tradycyjnie".
Łomży:
pieczy
M u z e u m Regionalne w
Żywcu:
wystawa pn. „Dawne i współczesne
budownictwo Żywiecczyzny".
Muzeum
Ziemi
Zawkrzańskiej
w M ł a w i e : wystawia r z e ź b y F r a n
ciszka, Tomasza i Teofila B ł a ż e j c z y
k ó w oraz i c h trzech s y n ó w z Ż u r o
mina.
Muzeum w Kwidzynie: wystawa
pn. „ S z t u k a l u d o w a i k u l t u r a ma
terialna Dolnego Powiśla".
M u z e u m Regionalne w M y ś l e n i
cach: p o k o n k u r s o w a w y s t a w a cera
miki.
W D K w Rzeszowie: p o k o n k u r
sowa w y s t a w a pn. „Szachy". Poka
zano
rzeźby-figury
szachowe
90
twórców ludowych
i plastyków-amatorów.
W D K we W r o c ł a w i u : wystawa
prac p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w
z
woj.
lubelskiego,
przygotowana
przez
W D K w Lublinie. Pokazano m . in.
prace M a r t y M i c h a ł o w s k i e j .
WDK w
Koszalinie:
wystawa
sztuki ludowej Pomorza Gdańskiego,
zorganizowana przez W D K w G d a ń
s k u . E k s p o z y c j a o b j ę ł a o k . 600 p r a c ,
g ł ó w n i e z Kaszub, Powiśla i K o clewia.
Szczecin: w y s t a w a t w ó r c ó w l u
d o w y c h i a m a t o r ó w z tamtejszego
WDK.
Pokazano
rzeźbę, garncar
stwo, t k a n i n y , haft, m e t a l o p l a s t y k ę .
P D K w Wejherowie:
haftu kaszubskiego.
wystawa
P D K w Łobezie: wystawa rzeź
by Zygmunta Skrętowicza z Worowa.
'Kraśnik
Lubelski:
wystawa
sztuki ludowej, w t y m — pokon
k u r s o w a ekspozycja pisanek z pow.
janowskiego i kraśnickiego.
Chmielno:
kaszubskiej.
wystawa
ceramiki
K l u b M P i K w Zakopanem: w y
stawa -podhalańskiej twórczości l u
d o w e j podczas
sejmiku zakopiań
skich s t o w a r z y s z e ń
kulturalnych.
W i e j s k i D K w Zaleskiern, pow.
Słupsk: wystawa malarstwa N i k i
fora.
Osieczna, p o w . S t a r o g a r d G d a ń
ski:
w y s t a w a prac t w ó r c ó w ludo
w y c h Koiciewia podczas „ j a r m a r k u
kultury".
Kutno: wystawa rzeźby
Jana Gajewskiego.
ludowej
Krapkowice, M i ń s k Mazowiecki,
Choszczno, W ę g o r z e w o ,
Stąporków
(pow. K o ń s k i e ) , L u b a n i e (pow. A l e k
s a n d r ó w Kujawski): w y s t a w y regio
nalnej sztuki ludowej
i
plastyki
amatorskiej.
W Bydgoszczy
otwarto
woje
w ó d z k i salom w y s t a w o w y p l a s t y k ó w
- a m a t o r ó w Towarzystwa Przyjaciół
Sztuki.
Czerwiec
1 V I otwarto w Domu Kultury
w Iłży w y s t a w ę ceramiki dziecięcej
z o i r g a n i z o w a n ą przez C e p e l i ę . Zespo
ły m ł o d z i e ż o w e p r a c o w a ł y pod k i e
r u n k i e m nestora iłżeckiej ceramiki
ludowej Wincentego
Kitowskiego.
5 V I M u z e u m Etnograficzne w
Krakowie
oraz
Pracownia Doku
mentacji
Polskiej Sztuki Ludowej
IS P A N z o r g a n i z o w a ł y k o n f e r e n c j ę
poświęconą definicji pojęcia „twór
c a l u d o w y " . D y s k u t o w a n o p o j ę c i e to
z a r ó w n o w dziedzinie sztuki ludo
wej, jak i literatury. Referat w s t ę p
n y w y g ł o s i ł prof, dr R o m a n R e i n
fuss.
61
�Redakcja „Polskiej Sztuki Ludo
wej" patronowała wystawie „Dawna
rzeźba ludowa w fotografii
Jana
Świderskiego", która została otwar
ta 6 V I w k l u b i e P A X - u w Rado
m i u , a n a s t ę p n i e , 22 V I , p r z e n i e s i o n a
do k l u l b u P A X - u w K i e l c a c h . J a n
Ś w i d e r s k i p o k a z a ł 50
fotogramów
d r e w n i a n y c h ś w i ą t k ó w w plenenza.
go", „ S z t u k a l u d o w a w e w s p ó ł c z e s
n y m w n ę t r z u " oraz — w M u z e u m
Mazowieckim
—
„Szituka ludowa
M a z o w s z a " . W y s t ę p o w a ł y 22 z e s p o ł y
regionalne i kapele z całego kraju,
'trwał kiermasz w y r o b ó w ludowych.
O d b y ł się pokaz m o d y w y k o r z y s t u
jącej motywy ubioru i sztuki l u
dowej.
6 VI
rozstrzygięto
konkurs
dla
•twórców ludowych
Kujaw,
który
ogłosiły w kwietniu Wydział K u l
t u r y P P R N w Bydgoszczy i M u z e
um Kujawskie we Włocławku.
W d n i a c h 24—27 V I o d b y w a ł y
eię D n i F o l k l o r u P o g ó r z a
Dymowskiego. O t w a r t o w D y n o w i e p o k o n
kursową wystawę „Ludowe kowal
stwo artystyczne w s i rzeszowskiej".
Występowały
zespoły regionalne i
kapele, o d b y ł się j a r m a r k w y r o b ó w
ludowych.
7 V I rozstrzygnięto konkurs na
m a l a t u r ę chat zalipiańskidh i deko
rację w n ę t r z chat.
8 V I r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s na
współczesną sztukę ludową
Kujaw.
Przyznano
nlagrody
w
działach:
rzeźby, haftu, kowalstwa, zdobnic
twa wnętrz, garncarstwa, malarstwa
— u f u n d o w a n e przez M i n . K u l t u r y
i
Sztuki
oraz
Wydział
-Kultury
P W R N . 25 V I O t w a r t o w y s t a w ę p o
konkursową;
m i a ł a ona
charakter
retrospektywny, gdyż zgromadzono
też najciekawsze prace z l a t ubieg
łych.
Podczas D n i Ż y w c a
(9—13 V I )
otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej re
gionu, a t a k ż e w M u z e u m
Ziemi
Żywieckiej w y s t a w ę pn.
„Budow
nictwo dawniej i dziś". O d b y ł się
kiermasz w y r o b ó w
ludowych.
W d n i a c h 10—13 V I t r w a ł y D n i
Folkloru i Sztuki L u d o w e j Dolnego
Śląska. W L u b a n i u otworzono w y
stawę rzeźb i mebli Jarosława Furg a ł y z Polwicy, pow. O ł a w a . Prace
te p o k a z a n o n a s t ę p n i e w e W r o c ł a
w i u . W L u b a n i u o d b y ł się też w o
jewódzki przegląd zespołów folklo
r y s t y c z n y c h o r a z sesja n a u k o w a , n a
której referat
wygłosił
prof,
dr
A d o l f Nasz.
W d n i a c h 11—13 V I o d b y w a ł y
się
Dni
Folkloru
Opoczyńskiego.
Występowały kapele ludowe i śpie
wacy
oraz
zespoły
regionalne.
Otwarto w y s t a w y : wycinanek i haf
t ó w o p o c z y ń s k i c h (zbiory T. Szwed o w i c z a ) , w y r o b ó w sp-mii c e p e l i o w
skiej „Opoezmianka" i r z e ź b y ludo
wej.
W Szczecinie t r w a ł y w d n i a c h
14—24 V I D n i B u ł g a r s k i e j
Sztuki
Ludowej.
Na Z a m k u K s i ą ż ą t
Po
morskich otwarto
w y s t a w ę sztuki
ludowej i rękodzieła artystycznego
oraz w y s t a w ę i k o n b u ł g a r s k i c h .
V Ogólnopolski Festiwal Folk
lorystyczny odbył się w Płocku
w
d n i a c h 18 — 20 V I . O t w a r t o w y s t a
wy:
„Tradycyjna kultura
ludowa
w fotografii Stefana Deptuszewskie-
€2
Olsztyńskie Dni Folkloru trwały
w d n i a c h 24—27 V I . N a z a m k u w
Reszlu o t w a r t o w y s t a w ę t w ó r c z o ś c i
ludowej i p a m i ą t k a r s k i e j ; pokazano
p o n a d 700 p r a c 167 a u t o r ó w ( w t y m
48 r z e ź b i a r z y ) . W y d a n o k a t a l o g w y
stawy z tekstem Hieronima Skurpskiego. W Reszlu o d b y ł się też j a r
mark w y r o b ó w ludowych.
W olsztyńskim
W D K otwarto
wojewódzką
wystawę
twórczości
a m a t o r s k i e j , g d z i e 62 a u t o r ó w
po
k a z a ł o p o n a d 100 p r a c . M o ż n a t e ż
było słuchać gry kapel
ludowych,
w t y m — grupy cymbailistów.
W d n i a c h 24—26 V I o d b y ł y s i ę
V S a b a ł o w e Bajania — k o n k u r s ga
wędziarzy i instrumentalistów ludo
wych
w
Bukowinie
Tatrzańskiej,
pow. N o w y T a r g . Podczas D n i Z i e m i
Nowotarskiej t r w a ł a też w tamtej
s z y m P D K w y s t a w a p.m. „ K u l t u r a
m a t e r i a l n a Podhala i jej t w ó r c y " ,
na k t ó r e j pokazano m . i n . : obrazy
na szkle, irzeźby w d r e w n i e , prace
kowalskie, instrumenty ludowe. W y
stępowały zespoły
pieśni i tańca,
o d b y ł się kiermasz w y r o b ó w regio
nalnych.
W Pucku otwarto w y s t a w ę ka
szubskiej s z t u k i l u d o w e j z p o w i a
tów
puckiego
i
wejherowskiego.
Następnie ekspozycję
przeniesiono
do D o m u R y b a k a w e W ł a d y s ł a w o
wie, a j u ż w l i p c u — do P D K
w
Wejherowie.
W ramiach Kieleckiego F e s t i w a
l u Kulturalnego
otwarto wystawy
p o w i a t o w e : w e W ł o s z c z o w e j — 167
prac t w ó r c ó w ludowych; w
Przy
susze t r z y — 1) w y c i n a n e k i p a j ą
k ó w , 2) t k a i o t w a l u d o w e g o , 3) „ F o l
klor w fotograf i i " ;
w
Jedlińsku,
pow. Radom, — prac t w ó r c ó w l u
dowych. O d b y ł y się powiatowe prze
glądy zespołów regionalnych, kapel
i śpiewaków.
Odbył się w G d a ń s k u konkurs
dla
młodych
twórców
ludowych
zorganizowany przez s t u d e n c k i k l u b
„Pcmorania"
przy Zrzeszeniu K a -
szubiSko-PoimorsIkim.
W y s t a w ę prac
konkursowych
otwarto w Łączy ńskiej Hucie, pow. Kartuzy.
W
Bydgoszczy
kontynuowano
„przeglądy powiatów". Twórcy lu
d o w i i armatorzy z p o w i a t ó w : A l e k
s a n d r ó w K u j a w s k i , Świecie, Szubin,
Ż n i n p r z e d s t a w i a l i s w e p r a c e w sa
lonach w y s t a w o w y c h Bydgoszczy.
W y s t a w y 'regionalnej s z t u k i l u
dowej o d b y ł y się w : Aleksandrowie
K u j a w s k i m , Ciechanowie, Chrzano
wie, Ostrołęce i P u ł t u s k u .
Woj'ewódzklie p r z e g l ą d y plastyki
amatorskiej o d b y ł y się w : B i a ł y m
stoku, Koszalinie, Lublinie, Pozna
niu i — kielecki — w Radomiu.
M u z e u m N a r o d o w e w Szczecinie
oraz Klub Morski w Gdyni: wysta
w y plastyki amatorskiej marynarzy
i rybaków.
Muzeum w Sieradzu: pokonkur
sowa w y s t a w a prac z zakresu zdob
nictwa i tkactwa regionu łaskiego.
Muzeum w Nowym Sączu: wy
s t a w a p r a c N i k i f o r a i p a m i ą t e k po
nim.
M u z e u m Regionalne
w
Krasnymstawie:
wystawa tkanin
ludo
wych z terenu k i l k u p o w i a t ó w L u
belszczyzny.
B W A w O l s z t y n i e : w y s t a w a p.n.
„Polski drzeworyt ludowy" zorgani
zowana przy w s p ó ł p r a c y Muz. Etno
graficznego w
Krakowie.
W D K w Opolu: wystawa
czości
plastyków-amatorów
w ó d z t w zachodnich.
twór
woje
Salon B W A w Zielonej Górze:
w y s t a w a p.n. „ S z t u k a l u d o w a U k r a
ińskiej
SRR".
D o m Chłopa w Warszawie: w y
stawa p.n.
„Białostockie
wyploty,
siwaki i
torajki".
IRawa
Mazowiecka.
Brzeziny,
T o m a s z ó w M a z o w i e c k i : w y s t a w a po
k o n k u r s o w a w y c i n a n e k i ozdób pa
pierowych regionu.
Skarszewy: wystawa twórczości
ludowej Kaszub i Kocłewia.
Biblioteka Publiczna w Malbor
k u : wystawa rzeźby ludowej W i l
h e l m a K u j a w s k i e g o ze S z t u m u .
G r u d z i ą d z : w y s t a w a prac rzeź
b i a r z a l u d o w e g o E d w i n a Raszastra.
W Ciechanowcu, pow. Siemia
tycze,
otwarto' M u z e u m Rolnictwa
i m . Krzysztofa K l u k a , a na zamku
w Golubiu-Dobrzyniu
—• M u z e u m
Regionalne.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e92715d8bb7bdb9572167675ae894218.pdf
315bee4e685750298af8aae7433925ea
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3234
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1986
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3030
Title
A name given to the resource
Spis treści rocznika XXXIX 1985; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.1-2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
SZTUKA
LUDOWA
Rok X X X I X — 1985
Anacka-Łyjak
Maria, Z
drówki
Biskupski
k o l o n i i do O p o c z n a .
motymów",
Romuald, Malarstwo
na
Łemkowszczyżnie,
Brykowski
Ryszard,
skiej,
s.
Chmielewski
do d z i e j ó w
„wę
Z
n r 1/2
ikonowe
od X V
do połowy
X V I I I wieku
s. 153
n r 3/4
rozważań
nad
architekturą
cerkwi
łemkow
137
n r 3/4
Witold, Inspiracje
Chmielewski
Chmielarski
Przyczynek
s. 119
Witold,
Wacław,
plastyczne
Lucimiu,
s. 23
n r 1/2
B o b r o w n i k a c h Będzińskich
s. 59
n r 1/2
Przepowiednie
l u c i m s k i e , s.
Sztuka ludowa
w
Gołąb B a r b a r a , Późnobarokowy
bernardyńskim,
i działania
s.
obrazkowy
w
37
n r 1/2
moralitet w d a w n y m
karcerze
87
n r 1/2
Jackowski
Aleksander,
„Nikifor"
Andrzeja
B a n a c h a , s. 239
Jackowski
Aleksander,
Ryszarda
Hlebowicza
„Panorama
.
.
Obrony
.
.
n r 3/4
Wizny",
s. 49
n r 1/2
J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , „ W s z y s t k o j e s t p i ę k n e , co m i się p o d o b a " . O
r o b a c h z g r o c h u , m a k u , ryżu i słomy M a r i i P i e l u s z c z a k ,
Jackowski
Aleksander,
Jarnuszkiewiczowa
Jadwiga,
wy
s. 65 .
Notatki
o
.
r z e , s. 227
Kłosiewicz
n r 3/4
D a n u t a , Obrzęd
chu obrotowego,
sobótkowy.
Taniec
w
aspekcie
symboliki r u
s. 67
n r 1/2
K r o h A n t o n i , Ł e m k o w s z c z y z n a w w i e r s z a c h J e r z e g o H a r a s y m o w i c z a , s. 245
Kroh
n r 1/2
Nikifo
Antoni, Problemy
współczesnej k u l t u r y
łemkowskiej
M u z e u m w Z y n d r a n o w e j , s. 131
n r 3/4
Leszczycki
Stanisław, F i z j o n o m i a p r z e d w o j e n n y c h w s i ł e m k o w s k i c h , s. 193
Leszczycki
Stanisław,
Niektóre
n r 3/4
na przykładzie
zagadnienia
antropogeograficzne
n r 3/4
Polskiej
O r a w y , s. 99
n r 1/2
Ł o p a t k i e w i c z T a d e u s z , Ośrodki k a m i e n i a r s t w a l u d o w e g o n a Ł e m k o w s z c z y ż
nie
Ś r o d k o w e j , s. 177
n r 3/4
O l ę d z k i J a c e k , Z n a k i i s t n i e n i a , s. 3
O lucimskim
Reinfuss
eksperymencie
(dyskusja),
Roman, M o i przyjaciele
Sadowski Wojciech,
s. 44
n r 1/2
Ł e m k o w i e , s. 211
n r 3/4
J a n Łabowski, r o l n i k
Szanter
Zofia, Cerkiew
Szanter
Zofia,
s.
n r 1/2
w
Przysłopiu
Osadnictwo
z południa
i m a l a r z , s. 217
n r 3/4
i j e j r e m o n t , s. 247
n r 3/4
w
Beskidzie
Niskim
i
Sądeckim.
187
n r 3/4
Wisłocki vSeweryn
A., I w a n J u r i j e w i c z R u s e n k o , s. 210
Wisłocki
A., P r z y c z y n e k
Seweryn
do b i o g r a f i i N i k i f o r a D r o w n i a k a
n r 3/4
zwa
nego „ K r y n i c k i m " , s. 219
n r 3/4
W o ł o w s k i J a c e k , W ł o d z i m i e r z N a u 2 n i u k , s. 67
W S P O M N I E N I A
Jackowski
Kroh
Aleksander, Wacław
Antoni,
Wieruszewska
Wojciech
Maria,
(1897—1984),
s.
Oleksy
Prof,
122
P O Ś M I E R T N E
S u ł k o w s k i (1927—1985), s. 121 .
n r 1/2
(1903—1985), s. 123
n r 1/2
dr
.
n r 1/2
hab.
Kazimiera
Zawistowicz-Adamska,
.
n r 1/2
R O Ż N E
L e s i e ń - P l a c h e c k a K r y s t y n a , B i u l e t y n Z a p i s ó w F o l k l o r u I S P A N n r 2, s. 86
Summary
Резюме
of
articles
n r 1/2
n r 1/2, 3/4
n r 1/2, 3/4
�POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XL
•
1986
•
Nr
1-2
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
Ł
A
W
—
N A R O D O W Y
W
A
R
IMIENIA
S
Z
A
W
A
—
OSSOLIŃSKICH,
K
R
A
K
Ó
W
—
G D A Ń S K
W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ
—
Ł Ó D Ź
AKADEMII
NAUK
�C O N T E N T S
Aleksander J a c k o w s k i
Several t r u i s m s a n d reflexions on death, folk culture, and
P h i l i p p e Aries
K o n s t a n t y Gebert
the way of considering its products
M a n i n the A r t i c l e o f D e a t h . . .
T o die before d e a t h
Jan Twardowski
Anna Kowalska-Lewicka
Krzysztof Renik
Zofia Szromba-Rysowa
W r i t t e n i n a note-book
F o l k images of death
Contacts w i t h the dead. F o l k images
F u n e r a l Feast i n F o l k Customs and B e l i e f
Tomasz Gajda
Jan Mitera
Wojciech Sadowski
F u n e r a l customs
A letter on funeral customs
Funerals i n the O r t h o d o x Church (on the example of the
Gorzów
39
45
Jacek K o l b u s z e w s k i
Sławomir Sikora
Krzysztof K u b i a k
Jacek K o l b u s z e w s k i
Tadeusz Piersiak
Stanisław B y l i n a
Olga Goldberg-Mulkiewiez
Ryszard T o m i c k i
Polish funeral H y m n s
C h u r c h y a r d . A n t h r o p h o l o g y of M e m o r y
Photographs o f ,,the deceased".
T o m b poems f r o m Polish cemetreiee
Baroque a r t of good d y i n g
Imago o f H e l l i n Medieval Poland ( X I V — X V )
. . .
Jewish m o u r n i n g a n d funeral ceremonies
The w a y to the a f t e r w o r l d . Some remarks a l o u t llio Aztec
eschatology
D y l i n g and d e a t h i n the t h o u g h t of the F a r E s t . . .
49
57
69
83
91
97
ЮЗ
109
115
Jacek
119
Jacek K r y g
.
.
.
.
.
3
9
17
.
21
23
31
37
. . . .
47
EEVIEWS
H a n n a Szewczyk
Kolbuszewski,
Wiersze
z cmentarza
O B I T U A E r NOTICE
Aleksander J a c k o w s k i
Józef Janos (1895—1985)
122
S u m m a r y of A r t i c l e s
.
Резюме
124
126
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e z , E w a Fryś-Pietraszkowa, A l e k s a n
der J a c k o w s k i (redaktor naczelny), E w a K o r u l s k a (sekretarz redakcji), A n n a K u n czyńska-Iracka, J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Łoziński, R o m a n R e i n f u s s
(z-ca
redaktora
naczelnego) oraz: Z o f i a B i s i a k , J a d w i g a Jar.nuszkiewiczowa, H a n n a
Szewczyk-Wierzbicka, Jan Swiderski.
Redaktor
Adres
t e c h n i c z n y — Grażyna Miętus. Tłumaczenia — P i o t r P a s z k i e w i c z ,
l e n a I w i ń s k a (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.).
Redakcji:
I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . Długa 28, 00-950 W a r s z a w a ,
994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229.
Rękopisów n i e zamówionych
1
redakcja nie
zwraca.
Magda
s k r . poczt.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2eba5383e49db239c4df6034b8f7986e.pdf
ce708ffcb4918eb2ef55ef5209178849
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2034
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1991
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1888
Title
A name given to the resource
Recenzje / LUD 1991 t.74
Description
An account of the resource
LUD 1991 t.74, s.219-298
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 74, 1991
IV. RECENZJE
L S. K o n,
ss 2':'0.
Riebi01wk
i
obszcziestwo,
IzdCltielstwo
"Nauka",
Moskwa
1988,
Praca r. S. Kona Dziecko i społeczeftstwo
stanowi próbę analizy teoretyczno-metodologicznej i historiograficznej
obecnego stanu "etnografii dzieciństwa". Autor
wykazał wicIe staranności w precyzowaniu problemów badawczych, które powinny się znaleźć w centrum zainteresowania uczonych.
Rozdział I poświęcony jest obrazowi dziecifJstwa w naukach historycznych.
W badaniach nad dziecuJstwem autor wyodrębnia
trzy grupy problemów: 1. Sytu,lcja dzieci w społcczeiJstwie, ich status socjalny, rodzaje działalności życiowej,
stost.:nki z dorosłymi, instytucje, metody wychowania i inne. 2. Symbolicme obraz.v dziecka w kulturze i świadomości masowej. 3. Właściwa kultura
dzieciństwa,
wewnętrzny świat dziecka, dziecięce zainteresowania,
folklor i inne.
Mimo trudności ustalenia dokładnego czasu "odkrycia dzieciństwa", uczeni są
zgodni, że w XVII i XVIII wieku pojawiło się wyraźne rozdzielenie świata dorosłych od świata dzieci. W średniowieczu nie było znaczącej granicy między obu
tymi światami. Gdy tylko dziecko mogło się obyć bez swojej matki czy niańki
zaliczane było do społeczeństwa dorosłych. Przełom w rozwoju etnografii dzieciństwa stanowią prace amerykańskiej
uczonej Margaret Mead. Dla niej głównym
przedmiotem badal'! był świat dzieciństwa. Prowadziła badania na Samoa, Bali,
na NO'Nej Gwinei, podczas których 7.ajęła się systematycmymi
badaniami rysunków
i gier dzieci.
Od lat trzydziestych
do sześćdziesiątych
etnografia
wychowania
wzbogaciła
się o cały szereg monografii traktujących
o plemionach polinezyjskich, zachodnioafrykarl,kich
i melanezyjskich. Do tej pory istnieje ogromna dysproporcja w regionalno-geograficznym
ujęciu wyników badawczych. Ludom Afryki, Oceanii i Indianom Ameryki Północnej poświęcono znacznie więcej badań niź plemionom Azji
oraz Ameryki Południowej i Srodkowej. Są to głównie prace dotyczące życia jednego ludu.
W historii badaó dzieciństwa w latach siedemdziesiątych
i osiemdziesiątych
wyodrębniły się dwa stanowiska.
Jedni autorzy rozpatrują
normatywny
obraz
dziecka i sposób jego wychowania jako obiektywizację norm społecznych dorosłych,
inni przeciwnie, upatrują w doświadczeniu dziecięcym klucz do zrozumienia społecznych zachow;:ul dorosłych. Mimo, źe posiadamy wiele informacji o dzieciach
i dzieciilstwie, czerpanych z nauk humanistycznych,
nie udało się do tej pory ich
uogólnić i stworzyć zadowalającej
teorii. Wiedza jak wiemy powstaje na styku
wielu dyscyplin naukowych więc współcześni badacze zajmujący
się etnografią
dzieciństwa sięgają do prac psychologów, pedagogów i socjologów. Pogłębia się
współpraca międzynarodowa.
W Belgii powstalo międzynarodowe
centrum histof)'CZl1ych bad,l1~ n:Jd rodziną, dzieciństwem, mężczyzną, kobietą, młodością, dojrza-
�220
łością, starością od zamierzchłej przeszłości do czasów współczesnych. Etnografii
cyklu życiowego poświęcony był III Kongres Międzynarodowego
Towarzystwa Etnologii i Folklorystyki w Zurichu (1987 r.).
Charakterystyczną
cechą współczesnego
etapu rozwoju nauk o człowieku.
w tym poznania świata dzieciństwa, jest coraz bardziej wyraźne zrozumienie, że
idzie nie tylko o obiekt wychowania, socjalizacji i innych wpływów zewnętrznych
ale także o świadomy, aktywny podmiot działalności życiowej. Obok masowo stosowanych metod badawczych jak obserwacja i opis, niektórzy uczeni posługują się
eksperymentem.
L S. Kan uważa, że mimo metodologicznego rygoru, badania eksperymentalne
nie uwzględniają
ważniejszych
determinant
społecznych i kultu!"owych realnego procesu rozwoju.
Przechodząc
do omówienia współczesnych
wyników badań nad dzieci!'lstwem
z punldu widzenia etnografii autor dokoouje analizy kategorii i pojęć w naukach
o człowieku i społeczeństwie. W rozdziale II wy jaśnia pojęcia cyklu życiowego,
drogi życiowej, czasu życia (ang. life time, life span), stratyfikacji wiekowej i symbolizmu. Stwierdza, że nie wszystkie pojęcia są jednoznaczne, i że niezwykle trudno jest je klasyfikować.
W kolejnym rozdziale przedstawiony
został różnorodny,
normatywny
obraz
człowieka i jego wpływ na sposoby socjalizacji dzieci wśród ludów świata. Prace
nad tym zagadnieniem są jeszcze w stadium początkowym. Rodzaje potencjalnych
źródeł pozyskiwania materiałów badawczych ujmuje autor w następującej
klasyfikacji: 1. mitologia i teksty ludowe, 2. dane z ankiet socjologicznych, 3. wnioski
z bezpośrednich
obserwacji reprezentantów
różnych ludów i kultur, 4. rezultaty
testów psychologicznych i badań z zakresu psychologii emocji. Do kOtlca 1976 roku
opublikowano
zaledwie 10 prac zawierających
analizę treści ludowych lub mitologicznych; jeszcze rzadziej uczeni w swych pracach zajmują się zbadaniem z'Ni",zku pomiędzy tymi zmiennymi a specyfiką doświadczenia dziecięcego. Wiele miejsca
poświęcił Kon omówieniu problemów
efektywności
instytucji
i metod wychowania. Sformułował
pytania, które czekają na odpowiedż: jakie działania najlepiej przygotowują
ludzi do nowej nieznanej przyszłości, w jaki sposób ludzie
nauczeni działań w jednym środowisku mogą przygotować swoje dzieci do życia
i pracy w środowisku innym, jakie warunki społeczne ułatwiają lub hamuj;ł proces
przekazywania
doświadczeń z pokolenia na pokolenie? Nie są to wszystkie pytania.
Czwarty rozdział omawia złożone zagadnienia
socjalizacji
zróżnicowanej
ze
względu na płeć dziecka. Wyniki badań, jak stwierdza autor, zmuszają badacza
do dużej ostrożności w próbie teoretycznych uogólnień danych o naturze płci, niezależnie od tego czy jesteśmy przekonani o determinantach
biologicznych, czy też
nie.
W rozdziale ostatnim, poświęconym
etnografii
rodzicielstwa,
autor rozważa
takie problemy jak na przykład czy uznać rodzicielstwo za zjawisko tylko biologiczne, czy też za zjawisko socjokulturowe
i biosocjologiczne, na czym polega
specyfika funkcji ojcowskich i macierzyńskich,
jaki wpływ mają rodzice na s(}cjologizację swych dzieci.
W zakończeniu autor przypomina czytelnikowi cel jaki przyświecał m'l w przygotowywaniu
tej pracy, a mianowicie, wywołanie u badaczy głębokiej refleksji
nad złożonością problemów wychowawczych w podejmowaniu
koniecZi!1ych badafl
Na uwagę zasługuje bardzo obszerne bibliograficzne
opracowanie tematu.
Grażyna Leonowicz
�221
Henryk
Z i m o ń SVD. Monoteizm
Jacka, Katowice 1989, ss. 291.
pierwotny.
Wydawnictwo
Księgarnia
św.
Zagadnienia powstania religii i jej pierwotnych form były w drugiej połowie
XIX wieku prżedmiotcm
żywych dyskusji etnologów i religioznawców.
Scierały
się dwa kierunki: ewolucjonistyczny
i młodszy od niego - kulturowohistoryczny;
ten ostatni stanowił w znacznej mierze reakcję na uproszczony i słabo udokumentowany schemat ewolucjonizmu. Kieru:nek kulturowohistoryczny
w etnologii i jego
zastosowanie, zwłaszcza w badaniach
nad pierwotnymi
formami
religii, rozpowszechnił jego współtwórca, ks. Wilhelm Schmidt SVD. Rozwijał on pogląd, znany
zresztą już wcześniej, na istnienie u ludów pierwotnych wiary w Istotę Najwyższą.
Prace Schmidta znane są głównie na obszarze języka niemieckiego, w Polsce
były przyswajane przez niektórych autorów, ale jedynie w sposób wybiórczy. Ani
teoria monoteizmu pierwotnego
Schmidta, której poświęcił on swą niemal całą
twórczość naukową, ani jej krytyka dotychczas nie doczekały się u nas systematycznego studium. Dopiero w roku 1989 ks. Henryk Zimoń SVD opublikował pracę
pt. "Monteizm pierwotny, teoria Wilhelma Schmidta i jej krytyka w wiedeńskiej
szkole etnologicznej". (Praca ta była poprzedzona skryptem autora, przeznaczonym
raczej dla studentów).
Książka składa się z dwu wyrażnie wyodrębniających
się części. W pierwszej
z nich, zatytułowanej
"Teoria monoteizmu pierwotnego Wilhelma Schmidta", autor,
opierając się na analizie twórczości naukowej Schmidta i innych autorów wiedeńskiej szkoły etnologicznej,
stara
się możliwie najpełniej
przedstawić
poglądy
Schmidta dotyczące metody kulturowohistorycznej
i teorii monoteizmu pierwotnego, w ich rozwoju i modyfikacji.
W drugiej części pracy, poświęconej krytyce teorii monoteizmu pierwotnego
w wiedeńskiej szkole etnologicznej, autor zmierza do ukazania w sposób syntetyczny zakresu i walorów merytorycznych
krytyki przedstawicieli
ośrodka wiedeńskiego, dotyczącej ogólnych
zasad etnologii kulturowohistorycznej
i tez teorii
monoteizmu pierwotnego.
Na podstawie zreferowanych
w swej pracy poglądów
Schmidta ks. Zimoń ustosunkowuje
się do dorobku naukowego Schmidta w świetle współczesnych badań i określa jego miejsce w historii etnologii i religioznawstwa. Należy zaUlaczyć, że autor interesuje
się problematyką
teorii monoteizmu
od dawna, czego wyrazem jest szereg opublikowanych
przez niego w latach 19741982 artykułów.
Praca Zimonia odznacza się rzadko spotykaną sumiennością. Autor opiera się
na możliwie najdokładniejszym
materiale naukowym. Warto tu przytoczyć, że na
291 stron składających
się na całość książki, właściwa treść zajmuje 237, natomiast 43 - to bibliografia i indeksy. W tekście U1ajduje się 585 przypisów przynoszących wiele szczegółowych informacji
i dokumentujących
wypowiedzi autora.
Wykaz źródeł obejmuje zarówno prace samego Schmidta (15 źródeł archiwalnych
z archiwum Instytutu Anthropos, 33 książki, 82 artykuły, 14 recenzjO, jak i przedstawicieli wiedeńskiej szkoły etnologicznej (221 pozycjO, opracowania (108 pozycji)
oraz literaturę pomocniczą (342 pozycje, w tym 31 Schmidta, nie zaliczone jednak
przez autora do literatury podstawowej).
Ta żmudna praca jest tym wartościowsza, że w okresie powojennym w Polsce
kierunek kulturowohistoryczny,podobnie
jak i w innych krajach socjalistycznych,
ńie był preferowany prze'z władze i spośród polskich uczelni humanistycznych
jedynie na KUL-u był rozwijany bez przeszkód, .zaś współczesna literatura
obcOjęzyczna nie zawsze była łatwo dostępna. W konsekwencji
większość etnologów
�222
polskich ma braki w kształcerju,
pliny. Książka Henryka Zimonia
ważnej dla etnologa dziedzinie.
braki w pełnej znajomości historii swej dyscypozwala na uzupełnienie naszej wiedzy w tak
./anusz
Emmanuel T o d d, L'invention
Editions Seuil, Paris 1990, ss. 538.
de Z'Europe.
"Collection
l'Histoire
Karnacki
immediate",
Emmanuel Todd jest, bez wątpienia, jedną z ciekawszych postaci współczesnych nauk społecznych we Francji. Prace Todd'a z pogranicza etnologii, socjologii, demografii i historii, przyjmowane są z dużym zainteresowaniem, a ich ',v")'daniom towarzyszą nie tylko j,ntelektualne polemiki fachowców ale si~gaj<;ce ~i:Hszych kręgów, telewizyjne debaty.
W swojej ostatniej książce "Stworzenie Europy", Todd rozwija hipotez.ę przE'dstawioną we wcześniejszych pracach, zwłaszcza w "Trzeciej planecie", ..Dzieciństwie świata" i w .,Nowej Francji" l. Proponuje nowe i oryginalne spojrzenie na
dzieje i obecny kształt starego kontynentu - poprzez strukturę rodzinną. To rodzina, zdaniem Todd'a zasadniczo determinuje
społeczne, kulturowe i polityczne
zachowanie.
Kluczowym pojęciem jest dla autora "systeme familial". System rodzinny jest
grupą wartości definiujących stosunki między członkami tej samej rodziny. Podstawowe wartości determinujące
stosunki między rodzicami a dziećmi mog'1 być:
typu liberalnego lub autorytatywnego.
Wartości warunkujące stosunki mi!;dzy rodzeństwem są typu egalitarnego lub elitarnego. Kombinacja dwóch par w:ienn:;ch
dychotomicznych zezwala na cztery możliwości typologiczne ł.
1. Nuklearna
rodzina absolutna ("famille nucleaire absolue") jest rodzi~1!1yrn
systemem, w którym stosunki międzypokoleniowe S'l typu liberalnego, a stosu:,ki
między rodzeilstwem są typu elitarnego. Jest to rodzina dwu pokoleniowa (nuklearna), a jej charakter przejawia się poprzez silny indywidualizm jej członków oraz
nierówny status dzieci;
2. Nuklearna rodzina egalitarna ("famille nucleaire egalitaire") jest systemem
rodzlllnym zasadzonym na liberalnym typie stosunków rodzice i dzieci i na egalitarnym typie stosunków między braćmi;
3. Rodzina rodowa ("famille souche") charakteryzuje
się autorytatywnymi
stosunkami rodzice-dzieci i elitarnymi stosunkami między braćmi;
4. Rodzina wspólnotowa (,,famille communautaire"),
to system rodziny ze stosunkami międzypokoleniowymi
typu autorytatywnego
i egalitaryzmem stosunków
między d7iećmi.
Lokalne tradycje dziedziczenia (techniki podziału dóbr rodz.iców między dzieci)
stanowią dla autora najpewniejszy
wskaźnik
poziomu egalitaryzmu.
Charakter
wspólnoty gospodarcz.ej jest natomiast dokładnym wskaźnikiem autorytaryzmu. Typ
1 La Trolsleme
Planete.
Structures
familla1es
1983; L'Enfance
du monde. Structures
famlllales
"La Nouvelle
France", Le Sellil, Paris 1988.
I E. Todd,
UlntJentton
de l'Europe ... S. :19.
et system{,. Ideologlques,
Le SeulJ.
et detJeloppement,
Le SelllJ, Poris
Pali!!
1984;
�223
autorytatywny
stosunków rodzice a dzieci pociąga za sobą międzypokoleniową
współzależność, która umacnia się po dorośnięciu dzieci. Klasycznym przykładem
jest tutaj rodzina trzypokoleniowa, w której rodzice i dzieci podlegają władzy patria,chy
rodu. Typ liberalny stosunków międzypokoleniowych
jest gwarantem
szybkiej i całkowitej emancypacji dojrzałych dzieci. Ich małżerlstwo jest równoznaczne "f. założeniem nowych jednostek domowych ("unites domestiques")·.
Jak wygląda cykl rozwoju jednostek domowych? W nuklearnej rodzinie absQlutnej dojrzałe dzieci zakładają własne, niezależne gospodarstwa. Dystrybucja rodzicielskiego majątku egzekwowana jest często przed śmiercią ojca, reszta poprzez
testament. Stosowanie testamentu wyraża ignorację zasady równości. W nuklearnej
rodzinie egalitarnej szybkie zakładanie nowych gospodarstw przez dorosłe dzieci
jest odbiciem zasady liberalnej, rygorystyczny podział majątku świadczy o ważności zasady równo:ici. Wielopokoleniowość rodziny rodowej kryje autorytaty"my
typ stosunków wewnątrzrodzinnych.
Pośród dorosłych synów, najstarszy (lub najmłodszy, lub vlrybrany przez dziadków, czy też rodziców) żeni się i reprodukuje
w obrębie starej wspólnoty gospodarczej. Reszta rodzeństwa zostaje na gospodarstwie wybierając hezżenność lub opuszcza dom zakładając nO'wą rodzinę, lub wybierając specyficzną karierę zawodowq (ksiądz, żołnierz ...). Pozostający na gospodarstwie syn dziedziczy ziemię i dom, zapewniając rodzinną ciągłość gospodarczej
jednostce. Przekazanie ziemi i domu wybranemu synowi wskazuje na nierówność
stosunk6w między dziećmi, bezżenność reszty pozostałych na gospodarstwie dzieci
zdradza seksualny elitaryzm systemu. Wszyscy synowie rodziny wspólnotowej mogą zakładać nowe rodz.iny w obrębie starej wspóLnoty gospodarczej, podlegając
jednocześnie autorytetowi ojca - patriarchy. Jego śmierć powoduje prędzej czy
póżniej rozpad pra-rodziny i ekspansję z chwilą reprodukcji wnuków. Wielopokoleniowość rodziny wspólnotowej wyraża zasadę autorytaryzmu,
a symetria dziedziczenia zdrad1.a głęboki egalitaryzm interpokoleniowy.
Emmanuel Todd w "Stworzeniu Europy", stosując metodę kartograficzną, analizuje Europę regionów. Uprzywilejowanym
terenem badań są dla autora środo''liska wiejskie. Rodzinne stosunki rodzin chłopskich są łatwe do uchwycenia poprzez materializujący
je stosunek do ziemi. Po drugie, rodzinne systemy społeczeństw chłopskich, ukształtowane między rzymskim podbojem Europy, a okresem
wielkich inwazji, wykal.ują dużą stabilność '.
Antropologicl.ny cokół Europy składa się z cl.terech wyżej przedstawionych
systemów rodzinnych. Upraszczając nieco wnioski Todda, centralnymi wartościami
świata łaciilskiego są wolność i równość. Kultury społeczeństw germańskich grawitują wokół idei autorytaryzmu
i nierówności. Wspólnota jest zasadniczym pojęciem dla Finów, części Portugalcl.yków i mieszkańców środkowych Włoch. Dewizą
Anglik6w, Holendrów, Norwegów i Duńczyków jest "wolność i tylko wolność" l.
Róż.nice pomiędzy systemami rodzinnymi oral. ich rozmieszczenie geograficzne
były i są źródłem kulturowej dynamiki, konfliktów i postępu starego kontynentu.
To właśnie systemy rodzinne ukształtowały
lokalne mentalności, regionalne kultury. Rodzina i kryjące się za nią międzyludzkie stosunki oraz wybory podstawowych wartości, uwarunkowały ideologiczną, a przede wszystkim religijną ewolucję Europy. "Moja definicja historycznej wspólnoty europejskiej nie jest gospo• Tamte, s. :SO.
• Tamte, s. 33-34.
• Tamte, s. 44~.
�224
darcza ale religijna. Chodzi o zrozumienie poprzez rozwój kulturowy.
przemysłowy i ideologiczny, całości świata ukształtowanego
wokół biegunowości katolicyzm-protestantyzm"
a.
Paradoksem
jest, że odcinając się i podważając tezy Malxa Webera, Emmanuel
Todd rozwija i wzbogaca weberowską myśl7• Dla Todd'a zarówno chrystianizacja
i związana z nią alfabetyzacja
Europy, jak parę wieków później reformacja i wynikające z protestantyzmu
liberalizm, kapitalizm i społeczeństwo przemysłowe, są
zwrotnymi punktami
w dziejach kontynentu.
Północ Europy (strefa rodziny rodowej) schrystianizowana
przez Południe (strefa nuklearnej
rodziny egalitarnej)
między piątym, a jedenastym
stuleciem, odrzuca przez protestantyzm
kulturową
hegemonię świata śródziemnomorskiego.
Podział zachodniego chrześcijaństwa
przez
reformację
sankcjonuje
początek kulturowej
dominacji
Europy łacińskiej przez
Północ.
Współczesny kryzys rodziny rodowej, naturalnego
nośnika religijności, w której samowładny
ojciec rodu jest ziemskim, to jest społecznym, ucieleśnieniem
Boga, tłumaczy według Todd'a dzisiejszą dechrystianizację
Zachodu. Jej r€1:ultatem
jest rozwój od końca XiVIII wieku (Francja) metod antykoncepcyjnych
i postępująca denatalizacja Europy 8.
Dechrystianizacja
idzie też w parze z rozkwitem
ideologii. Cztery główne
-europejskie ideologie odpowiadają
czterem systemom rodzinnym 8. Ideologia republikańska
("Liberte, Egalite, Fraternite")
charakterystyczna
jest dla regionów
zdominowanych
przez' nuklearną
rodzinę, egalitaraą
(na przykład basen paryski
i Rewolucja Francuska).
Antropologiczną
opozycją dla powyższego systemu jest
rodzina rodowa. W jej strefie odrzuca się hasła wolnościowe i równościowe, typowe są dlań systemy polityczne autorytarne,
przekształcające
się w warunkach
ekstremalnych
w totalitarne
(nazizm). Regiony z przewagą nuklearnych
rodzin
absolutnych produkują indywidualistyczne
ideologie liberalne (na przykład Anglia).
Szczegółowy charakter
rodziny wspólnotowej w cywilizacji Zachodu tłumaczy postawy antyhumanistyczne
większości społeczeństw
Europy i Ameryki Północnej.
Komunistyczne
enklawy Europy Zachodniej
pokrywają
się z regiOO1anJ.i,niekoniecznie uprzemysłowionymi
("komunizm
bez robotników"),
z l?rzewagą rodzin
wspólnotowych, na przykład Środkowe Włochy. To właśnie te spośród społeczeństw
słowiańskich, które zdominowane są przez rOdzinę wspólnotową (na przykład Serbowie, Rosjanie) rozwinęły i narzuciły sąsiadom ideologię komunistyCZną ~o.
Emmanuel
Todd kończy swoją najnowszą pracę rozważaniami
nad kwestią
imigracji H. Masowe pojawienie się w Europie robotników obcokrajowców zasadniczo zmieniło oblicze miejskich populacji końca tego wieku. "Nowi EuropejczyiCY" są produktami
innych i obcych Europie systemów rodzinnych. "Obecność imigrantów odradza w Europie konflikt pomiędzy frapcuską, niemiecką a brytyjską
koncepcją narodowości. Dla kontynentu,. którY próbuje określić wspólne obywatelstwo, zagadnienie to jest podstawowym.
Od zdolności ludów europejskich do pokonania tysiącletnich
różnic, bardziej antropologicznych,
aniżeli politycznych, zależeć będzie kształt Europy, a być może jej rzeczywiste istnienie. Czy Europa bę• Tamże. s. 11.
f Tamże,
s. 125.
• "Alfabetyzacja
+
dechrystianizacja
451.
• Tamże, s. 193-200; 433-436.
Tamże, s. 338-347.
11 Tamże,
s. 493-498.
10
= regulacja
urodzin
(denetalizacja)",
Tamże.
s. 445-
�225
dzie uniwersalistyczna?
Czy będzie szanowała prawo do bycia innym? Czy też
będzie etnocentryczną?
Europejczycy
nie mogą zdefiniować samych siebie bez
wspólnego i zgodnego zdefiniowania "Obcych" 11.
Wydana w maju 1990 roku książka Emmanuela Todd'a jest rezultatem siedmioletnich analiz danych statystycznych pochodzących ze wszystkich regionów Europy Zachodniej. Podkreślić należy, że Todd ogranicza swoje badanie do Europy
protestanckiej, katolicko-protestanckiej
i katolickiej, pomijając społeczności Europy
prawosławnej oraz muzułmańskich regionów bałkańskich. Brak wiarygodnych danych z okresu po drugiej wojnie światowej ze Wschodnich Niemiec, Polski, trzech
republik bałtyckich oraz Czechosłowacji i Węgier, nie pozwolił autorowi na rozszerzenie studium o tę część kontynentu. Pomimo tego lektura pracy Emmanuela
Todd'a jest ważna dla czytelnika polskiego, zainteresowanego
obecnym stanem
nauk społecznych we Francji. Smiałość i oryginalność tez autora oraz jego precyzyjny i sugestywny język sprawiają, że lektura "Stworzenia Europy" może być
pasjonującą przygodą intelektualną.
Jędrzej
Piotr C h m i e l e w s k i, Kultura
kowe, Warszawa 1988, ss. 407.
ewolucja,
Państwowe
Kośmicki
Wydawnictwo
Nau-
Ewolucjonizm kulturowy był bez wątpienia przełomowym kierunkiem w historii nauki o kulturze. Wiele problemów poruszanych przez ewolucjonistów
nie
straciło na ważności, a ewolucjonistyczny
dorobek w postaci różnych metod poznawania świata człowieka oraz pewnego zasobu pojęć ciągle na nowo definiowanych, jest stale obecny w naukowej refleksji nad kulturą, Trwałe zainteresowanie problematyką
dynamiki kultury, przyczynami
i mechanizmami
jej rozwoju
swój pełny wyraz znalazło we współczesnych koncepcjach ewolucjonistycznych
w neoewolucjonizmie.
Ilustracją
ciągłości myślenia o kulturze w kategoriach
ewolucjonistycznych
jest książka Piotra Chmielewskiego "Kultura i ewolucja" ukazująca historię idei
ewolucji a zarazem dzieje antropologii kulturowej i kształtowanie
się antropologicznego modelu nauki o kulturze. Praca ta jest bardzo rzetelną monografią ewolucjonizmu kulturowego. Czytelnik uzyskuje dzięki niej pełny obraz omawianego
kierunku. Proponowana
przez Chmielewskiego
próba ponownego krytycznego
odczytania koncepcji klasycznego i współczesnego ewolucjonizmu kulturowego jest
z wielu względów godna zainteresowania.
Przyjęcie ewolucjonistycznej
perspektywy
w badaniach
kultury
pociąga za
sobą określone konsekwencje
teoretyczne. Przejawiają
się one między innymi
w sposobie definiowania kultury, w sposobie jej rozumienia. Książka Chmielewskiego umożliwia nam przedstawienie
konsekwencji
teoretycznych,
wynikających
z przyjmowania
ewolucyjnego paradygmatu
w badaniu kultury, oraz udzielenie
odpowiedzi na pytanie o sensowność takiego podejścia do kultury.
Główny przedmiot zainteresowań Chmielewskiego stanowią współczesne teorie
ewolucjonistyczne powstałe na gruncie antropologii kulturowej, uznanej przez autora za "żródło koncepcji ewolucjonizmu
współczesnego" (s. 9). Analizując teorie
" Tamże,
S. 498.
15 Lud t. LXXIV
�226
antropologii kulturowej autor jest niejako zmuszony do z\VT6cenia szczególnej u'':;ógi na pojawiające się w nich koncepcje kultury, kt6ra jest głównym przedmiotem
badania tej dziedziny nauki o człowieku. Pole badawcze antropologii kulturo',vcj,
według Chmielewskiego,
to szeroko rozumiana
kultura
ludzka:
"Kultura
jest
wszystkim tym, czego człowiek uczy się jako członek społeczeństwa. Widziana w
szerszej perspektywie - kultura odnosi się do gł6wnych behawioralnych
charakterystyk ludzkiego gatunku" (s. 14). Antropologia kulturowa jest więc tutaj traktowana jako uniwersalna,
globalna nauka o sferze ponadorganicznej"
(...) obejmuje
ona wszystkie antropologie z wyjątkiem tych, które w sposób bardziej bezpośredni
zainteresowane
są ludzką biologią i wzajemnym oddziaływaniem
czynnik6w biologicznych i kulturowych"
(s. 13). Swoje podejście badawcze Chmielewski określa
mianem "kontekstowego
ujmowania teorii", które "winno możliwie jak najpelrJej
charakteryzować
warunki doprowadzające
do powstania danej teorii, zdawać sprawę z założeń, jakie tkwią u jej podstaw" (s. 10). Prowadzone przez autora analizy teorii zmierzają do ujawnienia ich specyfiki i struktury,
czyli podstawowych
zalożeń, kategorii i preferowanych
na ich gruncie metod badawczych. Tak więc
analiza poszczeg6lnych koncepcji odbywa się na dwóch płaszczyznach: teoretycznej
(ujawnia się tutaj przesłanki
światopoglądowe,
założenia dotyczące pojmowania
kultury i ewolucji) i metodologicznej (przedstawienie procedur badawczych). Chmielewskiego interesuje
wzajemne oddziaływanie
aspektów teoretycznego
i metodologicznego danej teorii.
Analizę neoewolucjonizmu
Chmielewski
poprzedza rozważaniami
nad ewolucjo.nizmem klasycznym i kierunkami
powstałymi
jako jego negacja tj. dyfuzjonizmem, funkcjonalizmem,
koncepcjami
Boasa i jego uczni6w. Autor uzasadnia
taki układ swojej pracy pojawiającymi
się w ewolucjonizmie dwudziestowiecznymi zapożyczeniami z teorii poprzedzających go i mu współczesnych.
Wydaje się godnym podkreślenia
twierdzenie
Chmielewskiego,
że odrodzenie
ewolucyjnego
podejścia do kultury, wynikające
z chęci opisywania zjawisk kul~
turowych poprzez jak najogólniejsze
prawidłowości,
"stanowi konieczność rozwojową antropologii kulturowej"
(s. 303). Neoewolucjonizm
podejmował kolejną próbę teoretycznego opracowania problematyki
dynamiki kultury, szukał regularności
i praw, przyczyn i mechanizmów
oraz mierników rozwoju. Podobnie jak ewolucjoniści klasyczni, neoewolucjoniści
skoncentrowali
się na ciągłych i progresywnych zmianach kultury. Za główne źródło zmian uznawali przyczyny egzoger,ne
uwzględniając
jednak istnienie czynników wewnętrznych.
Kierunek rozwoju kultury interpretowali
odmiennie, nie miał on dla nich charakteru
jednoznacznie j'?dnoliniowego.
Klasyczny ewolucjonizm charakteryzowany
jest w omawianej pracy jako kierunek wewnętrznie
zróżnicowany, zasadniczo odmienny od ewolucjonizmu
bicIa':'
gicznego. Chmielewski dokonuje analizy teorii H. Spencera, E. B. Tylora, L. H.
Morgana, wskazując na istotne różnice między koncepcjami Spencera i pozostałych
dwóch autorów. Spencer "patrzył na społeczeństwo i jego historię przez pryzmat
swego systemu filozoficznego. Ewolucja społ2czna jest jedynie aspektem ewol:j~ji
uniwersum,
jest przejawem koniecznego roz'Nojll natury. Z kolei Tylor i l\;lo,g:m
postrzegali ewolucję przez pryzmat swoiście pojmowanej historii kultury" (s. H2).
Ewolucjonizm klasyczny, według Chmielewskiego, proponował model ewolucji jcdnoliniowej,
przedmiotem
jego zainteresowania
było raczej podobieństwo
kultur
(ich jednorodność)
niż ich zróżnicowanie.
Warto tutaj zwrócić u\',.'agę na istotns
wkład ewolucjonizmu
klasycznego
do myślenia o autonomii kuH:lry. Przeczucie
odrębności tej sfery ujawniło się przede wszystkim w teorii "przeżylków" i y: k:)fJ-
�cepcji tradycji Tylora. Dostrzeżenie trwałości pewnych elementów kultury, zauv.ażenie niezależności tradycji od praw rozwoju oraz jej wpływ na człowieka wskclzywało wyraźnie na pewną autonomię istnienia kultury. Koncepcja autonomii zostab rozwinięta w teorii L. A. White'a, prekursora
współczesnego ewolucjonizmu.
Postulował on traktowanie
kultury jako zjawiska sui generis (postulat ten był
raczej metodologiczny niż ontologiczny) oraz powołanie "kulturologii"
jako wk",,:i··
wej nauki o kulturze.
Autor podejmuje
interpretację
szkół powstałych
jako reakcja na ewolucjonizm klasyczny, poszukując w nich problemów związanych z ewolucją, które WSk;lzują na kontynuację
myślenia o rzeczywistości w kategoriach
zmiany i rozwoju.
"Twierdzimy, że różne antyewolucjonistyczne
teorie zmienności kulturowej
zawierały (i zawierają) wiele elementów charakterystycznych
dla myślenia ewolucjonistycznego i że dychotomiczny podział tradycji myśli antropologicznej
jest daleko
idącym uproszczeniem. Co więcej uprawianie
antropologii w tej konwencji przyczynia się do jej segmentacji, z jednej strony, i utrwala teoretyczne podziały, tworząc wrażenie niemożliwości ich przezwyciężenia, z drugiej. Tym samym pomijane
są i eliminowane istotne problemy rozwoju kulturowego, a zatem istotne problemy
antropologii czy socjologii" (s. 235).
Odrzucenie założeń teoretycznych i. metodologicznych ewolucjonizrtlU przez teorie określane jako antyewolucjonistyczne
nie oznacza jeszcze, jak zauważa autor,
negacji faktu ewolucji, lecz rezygnację z jego teoretycznego
opracowania.
Taką
właśnie teorią był, według Chmielewskiego, funkcjonalizm
określMY mianem koncepcji aewolucjonistycznej.
Specyfika aewolucjonistycznego
podejścia funkcjonalistów polegała ,,(...) na innym rozłożeniu akcentów w badaniach problematyki
zmiany i porządku społecznego" (s. 260), na odrzuceniu ewolucyjnej
metody, badaniu
zjawisk w ich synchronicznym
aspekcie, zwróceniu uwagi na problematykę
porządku. Dostrzegając przemiany zachodzące w społeczeństwach
pierwotnych
fun!<"cjonaliści poszukiwali metody badania zmienności. "Zmieniający
się gwałtmvnie,
pełen konfliktów świat, ujmowany wycinkowo w teoriach funkcjonalnych,
powinien znaleźć swe odzwierciedlenie
w ogólnej koncepcji rozwoju. Stąd. w obrębie
podejścia funkcjonalnego
pojawiały
się coraz częściej próby poszukiwania
po"
wszechnik6w ewolucyjnych,
instytucjonalnych
zmian na poziomie makrospołecznym itp." (s. 262). Za teorie antyewolucjonistyczne
sensu stricto Chmielewski uw;,ża te, kt6re (jak na przykład dyfuzjonizm) próbują wyjaśnić problem rozwoju
w oparciu o nową teorię, przy użyciu innych metod badawczych. Dyfuzjoniści
kładli nacisk na problematykę
różnorodności,
odmienności kultur. Przyczyn rozwoju i zróżnicowania kultur ponukiwali
w czynnikach wobec niej zewnętrznych
(dyfuzja cech i mieszanie się kultur).
Na podstawie
przeprowadzonych
bada!'1
Chmielewski stwierdza, że odmienność języków jest główną przyczyną sprzeczności
teoretycznych pomil;dzy ant y- i aewolucjonizmem
a ewolucjonizmem.
Sprzeczność
ta jest według niego raczej pozorna, a analiza pojęć wewnętrznej
treści teorii
ujawnia ich komplementarność.
W kontekście problematyki
ewolucyjnej
autor "Kultury i ewolucji" interpretuje również teorię F. Boasa i koncepcje jego uczniów. Opisywanie tego nurtu
antropologii k,-,lturowej i jego stosunku do problematyki
ewolucji wykracza poza
ramy tej pracy, należy jednak zauważyć, że miał on duże znaczeni:? dla rozwoju
współczesnego ewolucjonizmu.
Kontynuując
rozważania
nad pracą Chmielewskiego
przeanalizujmy
ogólne
założenia \vspólezesnego ewolucjonizmu
zwracając uwagę na proponowane
przez
tę teoril; rozwinif;ci("' i uóo:Jwualenie
klasycznej koncepcji ewoh:cjj kultury. Kon-
�228
cepcja ewolucji uniwersalnej
L. A. White'a i koncepcja ewolucji wieloliniowej
J. H. Stewarda zostały uznane przez ich kontynuatorów
za komplementarne.
Według M. Sahlins'a i E. Service'a, mówiąc o procesie ewolucji, należy uwzględnić
jego dwuaspektowość. Proces rozwoju ma wymiar konkretny (ewolucja adaptacyjna) i ogólny. Ewolucja konkretna odnosi się do zmian kultury (a raczej systemu
społeczno-kulturowego),
które wynikają z oddziaływania
środowiska. Kultura jest
traktowana
tutaj instrumentalnie,
jest narzędziem,
ciągle udoskonalającym
się.
umożliwiającym
coraz to lepsze wykorzystanie potencjału energetycznego. Kultura
to system adaptatywny,
jego rozwój jest skutkiem adaptacji do środowiska naturalnego oraz kontaktów między kulturami. (Zmiany wynikające z kontaktów międzykulturowych
mogą być przyrównane
do zmian, które są rezultatem
"współzawodnictwa"
międzygatunkowego
w świecie organicznym).
Taka interpretacja
ewolucji kultury jest, jak słusZlllie zauważa Chmielewski, zupełnie nieuzasadniona,
jest ona wynikiem nadużywania
biologicznego modelu doboru naturalnego. Wyjaśnienie specyfiki świata ponadorganicznego
w terminach i przy pomocy praw
objaśniających
sferę organiczną jest niedopuszczalne ze względu na różny poziom
ontyczny tych sfer, a co się z tym wiąże ich odrębną dynamikę i właściwości.
Kultura nie może być redukowana
do świata organicznego. Chmielewski uważa
także, że termin ewolucja opisuje tylko te zmiany, które mają charakter postęp()wy, są ukierunkowane
na coraz to większy wzrost stopnia złożoności systemu.
Zmianie ewolucyjnej na poziomie ewolucji konkretnej według współczesnych ewolucjonistów nie można przypisać cech immanentności
i nieuchronności. Wprowadzając prawo "dominacji kulturowej"
(każda zmiana ewolucyjna systemu może
być udaremniona
przez inny, silniejszy i bardziej rozwinięty system kulturowy),
neoewolucjoniści
próbują uwolnić swoją teorię od zarzutów stawianych ich poprzednikom.
Na gruncie omawianych tutaj koncepcji kultura jest rozumiana bardzo szeroko (ewolucjoniści często posługują się terminem "system społeczno-kulturowy"),
obejmuje ona zarówno kulturę w jej wąskim rozumieniu oraz cywilizację i sferę
społeczną. "W perspektywie
ewolucji konkretnej
kultura
traktowana
jest jako
otwarty adaptatywny
system, ale zarazem jest ona zintegrowaną całością. organizacją technologii, struktury społecznej i filozofii (...)" (s. 392). Upatrując w technologii i innych podsystemach kultury mechanizmów zmiany rozwojowej ewolucjoniści wskazują więc na wewnętrzne
mechanizmy
dynamiki kulturowej.
Teorię
ewolucji ogólnej można traktować jako uogólnienie koncepcji ewolucji konkretnej.
Ewolucja ogólna odnosi się do procesów rozwojowych kultury w ogóle, a nie poszczcgó1nych kultur, "to następstwo stadiów rozwoju czy poziomów integracji, to
ewolucy jna perspektywa, w której lokalna różnorodność zostaje podporządkowana
ogólniejszym wzorom denotującym postęp (...)" (s. 389). Badacze ewolucji ogólnej
zmierzają więc do ustalenia schematów powszechnego rozwoju. poprzez wyodrębnienie jego kolejnych stadiów i pewnej regularności w ich pojawianiu się. Nie
jest istotna tutaj historyczna ciągłość pojawiania się kolejnych poziomów. gdyż
mogą one być wyodrębniane
w kulturach nie powiązanych ze sobą (zasada "lokalnego braku ciągłości postępu" E. R. Service'a). Dla rozważań nad ogólną zmianą rozwojową ważny jest jej kierunek - wzrastająca
złożoność systemu kulturowego objawiająca się między innymi w skomplikowaniu struktury społecznej i jej
stop.rliu integracji. Głównym miernikiem postępu w omawianych koncepcjach jest
(tak jak u White'a) ilość ujarzmionej przez system energii. Wzrostowi energii wykorzystywanej
przez system kulturowy towarzyszą przekształcenia
wzajemnie powiązanych zmiennych takich jak: technika, organizacja, stopień integracji, ideolo-
�229
gia, zdolności komunikacyjne
(ilość przekazywanej informacji). Jak słuswie zauważa Chmielewski, "postęp ewolucyjny staje się więc konstruktem wielowymiarowym,
charakteryzującym
się wzajemn:>'m uwarunkowaniem
wyodrębnionych
zmiennych"
(s. 396).
Warto również zwrócić uwagę na materializm
kulturowy współczesnego ewolucjonizmu, na poszukiwanie
determinant
rozwoju systemu kulturowego
wśród
"zmiennych techniczno-ekonomicznych"
oraz "techniczno-środowiskowych"
(s. 404).
Według Szackiego ewolucjonizm klasyczny był antyhistoryzmem
i orientacją
naturalistyczną.
Te same zarzuty, jak twierdzi Chmielewski, mogą być postawione
wobec współczesnego ewolucjonizmu. Czy jednak są to jedyne zastrzeżenia, jakie
mogą się pojawić przy analizowaniu
koncepcji neoewolucjonistycznych?
Wydaje
się, że nie. Dostrzega to również Chmielewski, zwracając uwagę na preferowanie
materialnych determinant w wyjaśnianiu rozwoju kultury.
Chmielewski w swojej pracy nie formułuje własnej koncepcji kultury przyjmując jej antropologiczne rozumienie. Takie podejście znacznie ogranicza wartości
poznawcze przeprowadzonej
analizy. Antropologiczne, szerokie rozumienie kultury
unieważnia zarzuty, które można by postawić współczesnemu
ewolucjonizmowi
przy odmiennym jej pojmowaniu.
Koncepcja kulturoznawcza,
oferująca
węższe
podejście do kultury, określa tę sferę bytu ponadorganicznego
jako strukturalną,
aksjosemiotyczną
(konstytuowaną
przez relacje między wartościami
i znakami),
względnie autonomiczną.
Perspektywa
kulturoznawcza
odróżnia kulturę od sfery
cywilizacyjnej i społecznej. Odnosząc założenia ne<lewolucjonizmu do tak definiowanej kultury dostrzec można dodatkowe wątpliwości,
jakie budzi ewolucjonistyczna teoria kultury. Pojawiające się zastrzeżenia to przede wszystkim:
1. instrumentalne
traktowanie kultury; kultura nie wydaje się być ciągle udoskonalającym się narzędziem adaptacji człowieka do środowiska;
2. kultura jest sferą charakteryzującą
się specyficzną, sobie właściwą dynamiką; jej rozwój, zmiany należałoby wyjaśniać w kategoriach właściwych tej sferze
oraz poszukiwać głównych przyczyn i mechanizmów jej ewolucji w samej kulturze
a nie tylko w jej heteronomiach
(cywilizacji, społeczeństwie,
środowisku naturalnym);
3. rozwój kultury, jej zmienność nie ulega wątpliwości; jednakże przypisywanie rozwojowi kultury cech kumulatywności,
charakterystyczne
dla ewolucjonizmu,
nie jest uzasadnione;
4. wątpliwa
także wydaje się być możliwość mierzenia,
określania
stopll1ia
rozwoju kultury i to nie tylko przez proponowane przez ewolucjonistów kryterium
energetyczne.
Renata Tańczuk
Wenancjusz
P a n e k, Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych
człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, ss. 238.
potrzeb
Na rynku księgarskim pojawiła się książka W. Panka Twórczość ludowa jako
przejaw psychicznych potrzeb CZłowieka. Autor stawia sobie za cel charakterystykę
osobowości twórców ludowych oraz psychologicZll1ą analizę wytworów ich twórczości wraz z całym procesem tworzenia, na tle ich środowiska. Praca Panka
oparta jest nie tylko, na bogatej literaturze przedmiotu (etnograficznej, psycholo-
�230
gicznej, filozoficznej, literaturoznawczej,
filozoficznej oraz estetycznej - w sumie
:316 pozycji bibliograficznych),
ale również na szeroko zakrojonych badaniach ten~f'cwych. Autor przeprowadził badania ze lag-osobową grupą twórców ludowych,
zamieszkujących
szeroko rozumiany region białostocki, obejmujący swym zasięgiem
trz.y województwa: białostockie, łomżyńskie i suwalskie. Książka składa się z czter2c;h części. Pierwsza część, "V której autor przedstawia "problemy teoretyczno-metoJologiczne", nie wnosi nic nowego do teorii sztuki ludowej. Znajdujemy w niej
znane teorie sztuki ludowej: J. Grabowskiego,
K. Piwockiego, T. Kuczyńskiej,
A. Jackowskiego, C. Zielińskiej. Autor przytacza dyskusje toczące się wokół definicji sztuki ludowej i zastanawia
się nad jej współczesnym rozumieniem. Sam
jednakże opowiada się za klasyczną już definicją K. Piwockiego. W tej części pracy
dokonuje także W. Panek przeglądu stanowisk dotYCZi1cych problemu "sztuka ludO\va-sztuka
narodowa". Porównuje stanowiska C. K. Norwida, Sto Witkiewicza,
Sto Wyspiańskiego oraz St. Bystronia i A. Kłoskowskiej. Dyskutowane są również
różne rozumienia pojęcia "tradycji", przy czym W. Panek opowiada się za selektywną definicją J. Burszty. Taki wybór definicji nie łączy się w spójną całość
z jego rozumieniem
stylu ludowego, który nie powinien ulegać przeobrażeniom,
a twórca ludowy winien odpowiadać stereotypowi dawnego twórcy ludowego.
Zdecydowanie ciekawsze i naukowo poznawcze są pozostałe trzy części pracy.
I tak w drugiej części W. Panek dokonuje zestawień statystycznych grupy respondentów ze względu na: wiek, płeć, rodzaj twórczości, wykształcenie, zawód, sytuację
materialną,
sposób spędzania wolnego czasu, system wartości, aktywność twórczą
i postrzeganie
samego siebie. I tak na przykład na sześćdziesięciu przebadanych
mężczyzn przypada aż 12 różnych rodzajów twórczości, z czego aż siedemnastu
(co stanowi 28,330/0) to rzeźbiarze i tyluż samo garncarzy. Wśród kobiet reprezentowanych jest 13 dziedzin twórczości, z czego 64 kobiety to tkaczki, co stanowi
71,13%.
Z analizy badanych respondentów
pod względem ich wieku wynika, że
najliczniej
reprezentowana
jest grupa pomiędzy 51 a 60 rokiem życia (31,67%)
a zaraz za nią znajduje się przedział wiekowy pomiędzy 60 a 70 rokiem życia
(24,330/0).
Wśród kobiet najliczniej reprezentowana
jest grupa w przedziale wiekowym 36-50 (33,33%) a następnie w przedziale 60-70 (24,44%).
Badając omawianą
grupę twórców ludowych pod względem wykształcenia
wyraźnie można zaobserwować przewagę, jaką, zaróWll10 u kobiet jak i mężczyzn, posiada wykształcenie
podstawowe. Drugie miejsce u mężczyzn zajmuje wykształcenie
średnie, li kobiet
natomiast niepełne podstawowe.
Autor zestawił również zawody wykonywane
przez twórców ludowych. Zdecydowana większość respondentów
to rolnicy i twórcy ludowi, pochodzący z wielodzietnych i wielopokoleniowych
rodzm. Oceniając sytuację materiaLną oraz sposoby spędzania wolnego czasu Autor konkluduje, że zdecydowana większość twórców ludowych spędza wolny czas przed telewizorem oglądając filmy oraz słuchając
radia i czytając gazety.
Twórcy ludowi Białostocczyzny
interesują
się również sztuką profesjonalną,
znają wiele nazwisk twórców z pokrewnych
sobie dziedzin. Niestety W. Panek
nie podaje tych nazwisk oraz nie zastanawia się nad ewentualnym wpływem sztuki
profesjonalnej
na sztukę twórców ludowych Białostocczyzny.
Autor poddał badaniu także system wartości twórców ludowych. Z analizy
zebranych materiałów wynika, że twórcy ludowi cenią sobie najbardziej
zdrowie,
na drugim miejscu znalazła się rodzina, następnie praca i szacunek. Kolejne miejsca zajęła miłość, przyjaźń i pieniądze.
W. Panek analizuje
też aktywność
twórczą. Artyści ludowi w wiekszości
�231
swoje umicjc;tności zawdzięczają najbliższej
rodzinie (aż 54,670/0 badanych). Kolejne grupy tworzą: samoucy (23,33%), oraz twórcy, którzy sztuki tworzenia nauczyli się od innych twórców ludowych.
Następnie Autor podejmuje rozważania nad procesem twórczym i nad istotą
samego dzieła sztuki. Stara się wykazać, że zarówno proces twórczy jak i dzieło
sztuki są niezwykle istotne dla twórczości ludowej. Zastanawia
się również jacy
są twórcy ludowi i jak sami siebie postrzegają. W zdecydowanej większości nie
wyróżniają
się od swego środowiska "innością", tylko 19 twórców spośród 150
mo\'!i o samotności. Badani przede wszystkim eksponują pogodność usposobienia co według autora uwidacznia się w ich pracach. Uważają siebie za ludzi opanowanych, spokojnych, wesołych, ale są też wśród nich osoby wybuchowe i nerwowe.
'Twórcy ludowi badani przez Pa'l1ka postrzegają
siebie pozytywnie, mają pełne
zaL;fanie do siebie. Autor badał też czym najbardziej
denerwują
się twórcy. Na
pierwszym miejscu znalazło się pijar\stwo, które jest źle odbierane bardziej przez
kobiety niż mężczyzn. Na drugim miejscu znalazło się chuligaństwo i fałsz, kolejne miejsca zajmują: nieuczciwość, chciwość, zazdrość i obłuda.
Trzeci rozdział pracy jest niezwykle ciekawy dla etnografa. W. Panek przedstawił w nim próbę psychologicznej analizy osobowości twórców ludowych. Jako
:larzędzie badawcze posłużył mu "Inwentarz
Osobowości" H. J. Ejsnecka przetworzony przez W. Chojnowskiego.
Z analizy zebranych materiałów
wynika, że
neurotyzm wśród twórców ludowych wynosi 26,34 pk. i tym samym jest wyższy
od wszystkich grup zawodowych przebadanych
przez W. Chojnowskiego. Aż 56%
badanych ma wysoko neurotyczną osobowość a pozostałe 44% niską. Ekstrawertyzm jest reprezentowany
w 30,67~/o populacji badanych. Introwertyzm
natomiast
części2j występuje u kobiet niż u mężczyzn. W powyższej analizie brakuje mi odniesień i porównaj'! do innych grup zawodowych, porównanie
to uVITypukliłoby
ewentualną "inność" twórców ludowych.
Kolejnym bardzo ciekawym punktem pracy jest spojrzenie na dojrzałość społeczną i emocjonalną
twórców ludowych. Dojrzałość tę i stopień jej nasilenia
W. Panek badał przy pomocy "Testu Zdań Niedokończonych"
J. W. Curtisa. Analiza testu pokazała, że twórcy ludowi wykazują dużą troskę o jednostkę, szczęście
narodu, są patriotami.
Pesymiści to głównie mężczyźni i ilość ich jest znaczna
w badanej grupie (tutaj również brakuje
danych porówanwczych).
Twórcy ludowi charakteryzują
się ostrymi konfliktami
nerwicowymi,
przy czym wskaźnik
znerwicowania kobiet jest większy niż mężczyzn. Artyści ci są społecznie nieadekwatni (trudności w kontaktach
z innymi ludźmi, wykazują chęć odseparowania
się od otoczenia, są niezadowoleni z kontaktów z płcią odmienną, gnębi ich uczucie, że są osobami unikalnymi, posiadają nierealną ocenę sytuacji oraz nierealny
kontakt z rzeczywistością). Badanych twórców ludowych charakteryzuje
także antagonizm i podejrzliwość.
Minimalnie
zaznaCZOiJ1esą: zazdrość i brak poczucia
bezpieczeństwa. Twórcy ludowi przeżywają silnie konflikty i niezrozumienie wśród
najbliższych, są bardzo mocno związani z rodziną i jest ona im niezbędnie potrzebna do pracy twórczej.
Książkę kończy prezentacja
wybranych
twórców ludowych, w sumie jedenaście osób. Autor położył nacisk na ich dojrzałość emocjonalną i społeczną. Próbował ustalić cenione przez nich ideały oraz zajął się wzorami osobowymi badanych twórców, sytuacjami
wyjątkowymi
w ich życiu (szczególnie brane były
pod uwagę te sytuacje, które wywarły istotny wpływ na ich zainteresowania
pracą
twórczą, jej uprawianie i rozwój), a także poddał analizie system wartości preferowany przez badanych.
�232
Praca W. Panka ukazuje twórcę ludowego nie poprzez jego wytwory (co jest
cechą charakterystyczną
w pracach etnograficznych) ale poprzez jego konstrukcję
psychiczną, jego konflikty, marzenia i "sny o przyszłości". Pozwala ona lepiej
pomać problemy, z którymi boryka się artysta ludowy oraz lepiej poznać jego
warsztat twórczy.
Katarzyna
Czesław D e p t u ł a, Galla Anonima
mit
i hermeneutyki
symboli
dziejopisarstwa
Wydawnictw KUL, Lublin 1990, ss. 411.
zOfii
genezy
Polski.
Golqb-Marcinia,l(
Studium
średniowiecznego,
wyd.
z historio-
Redakcja
Mit "początku" wyrażony w opowiadaniach
o Piaście i Siemowicie, Kraku
i Wandzie, Lechu, Czechu i Rusie stał się trwałym, z pewnością, dziedzictwem polskiej kultury, determinując
stosunek społeczeństwa polskiego do własnego kraju,
państwa i wspólnoty etniczno-językowej.
W kulturze Polaków na stałe zaistniał
nie tylko drogą wartości wnoszonych przez dziejopisarstwo, które motyw ów przejęło i rozwinęło w czasach baroku i renesansu, ale także przez literaturę piękną
i sztuki plastyczne bogato czerpiące z jego podstawowych zasobów.
Mit genezy Polski skodyfikowany
na piśmie w wiekach XII-XIV stał się
przedmiotem zainteresowania
badaczy wielu specjalności. Zagłębiając się w treści
wpisane w kronikę Galla AnOlIlima, kronikę Wincentego Kadłubka, kronikę polsko-śląską, kronikę Dzierzwy (bądź Mierzwy), Kronikę Wielkopolską, kronikę książąt polskich oraz zamykające tę serię dzieło Jana Długosza, badacze podejmowali
próby wydobycia z jego treści pierwiastka wiarygodnej tradycji historycznej o wydarzeniach przeszłości czasów przedpiastowskich.
Skutek tych zabiegów był na
ogół dalece wątpliwy. I oto pojawia się kolejna praca, której przemyślenia znacznie odbiegają od dotychczasowych ustaleń, praca o nowym zupełnie podejściu.
Mit "początku" Polski, jak powiada Czesław Deptuła, zrodził się, a w każdym
razie skrystalizował
"w kręgu elit socjalnych państwa polskiego, co oczywiście
nie wykłucza spożytkowania
i wchłonięcia przez opowieści elementów szeroko
pojętego folkloru" (s. 8). Pojęcia "mit" w omawianej pracy nie wiąże autor znaczeniowo z kwestią prawdy i fałszu relacji, wyjaśnia bowiem, iż ma tu na myśli
"szczególny sens oraz sposób oddziaływania opowieści, z którym łączy się pewna:
struktura formalna przekazu. Mityczne dziedzictwo początku nie daje się przedstawić w czysto dyskursywnym
wywodzie, stąd też opowieść genetyczna ujawnia
je odwołując się do specjalnego języka" (s. 10).
Prawdą jest, że termin "mit" budził w literaturze przedmiotu pewne wątpliwości i rozbieżności, co niewątpliwie związane było z jego znaczną "pojemnością".
Posługuje się wszak tym terminem filozofia, historia, religioznawstwo, antropologia kulturowa, socjologia, teoria literatury i psychologia. Każda z tych dyscyplin
formułowała
własny zakres pojęciowy tego terminu. Szczególnie jednak trudne
zadanie pojawiło się przed mediewistyką.
Czesław Deptuła chcąc zachować dystans wobec innych znaczeń terminu, relatywizuje
je do opowieści traktujących
o tym co zdarzyło się "na początku" dziejów pewnych instytucji i społeczności.
Twierdzi przy tym autor omawianej pracy, iż "przy swej niekwestionowanej funkcji poznawczej mit nie był prymitywną
nauką czy filozofią, wyrażoną w specyficznym języku obrazów i narracji o wydarzeniach. Zawierając w sobie pierwiastek uogólnienia obserwacji oraz pierwiastek
spekulacji teoretycznej pozostawał
�233;
w swej istocie objawieniem"
(s. 36). SytuO\vało to, zdaniem Deptuły, opowieść
mityczną w sferze sacrum i w zasadniczy sposób decydowało o sile jej oddziaływania, przynosząc
rozstrzygnięcie
fundamentalnych
pytań poznawczych,
a więcspecyficzne "wyjaśnianie"
kosmicznego i kulturowo-społecznego
stanu rzeczy. Stanowił mit jednocześnie obrazową ekspresję zbiorowych pragnień,
nadziei i dążeń,
lęków, konfliktów
i frustracji.
Zauważa też autor więź mitu z rytuałem
uznając
ją za jedno z podstawowych
zagadnień dyskutowanych
w dziedzinie wiedzy o mitach. Zaznacza, że mit będąc swoistym "symbolem",
z pewrnością nie wiąże się
z "dogmatem",
bowiem opowieści mityczne ilustrowały
rzeczywistość
niezwykłą,.
przeżywaną w szczególny sposób. To jakby z definicji pociągnęło za sobą konieczność występowania
w narracji (ustnej bądź literackiej)
wydarzeil cudownych przekraczających
porządek zwyczajnego życia. Niewątpliwie
interesujące
są tu rozważania autora dotyczące relacji zachodzących
między mitem a podaniem.
Wprowadza do tych rozważań kategorię czasu i przestrzeni.
Podstawą teoretycznych
rozważań Czesława Deptuły jest oczywiście dzieło Galla.
To na jego podstawie
rodzą się nowe, dla nauki, wartości. Nie omirnął jednak
autor interpretacyjnych
dokonań powstałych
na gruncie Kroniki, wprowadzonych
do nauki polskiej przez Aleksandra
Briicknera,
Karola Potkańskiego,
czy Feliksa
Justyna
Gajslera. Jednak, jak sam przyznaje,
"szczególny dług" zaciągnął wobec
Andrzeja Feliksa Grabskiego
i Brygidy Kiirbis. Przypomina
też o pracach Kazimierza Slaskiego, Gerarda
Labudy,
Romana
Hecka i Henryka
Łowmiańskiego,
którego studium "Religia Słowian i jej upadek (VI-XII w.)" wykazuje
tendencję
do "pozytywistycznego"
zubożenia sensu opowieści, której przeciwstawia
się womawianej pracy. Natomiast w kategoriach
komplementarności
traktuje
Deptuła pracę
Jacka Baszkiewicza pt. "Podanie o Piaście i Popielu" bazującą na metodzie badawczej Georgesa Dumezila.
Nie poprzestaje na tym, jest to bowiem praca interdyscyplinarna.
Sięga w niej
autor po zdobycze różnych dziedzin nauki: religioznawstwa,
biblistyki,
semiotyki
kultury i antropologii kulturowej,
teorii literatury
i socjologii, bez kt6rych trudno
byłoby wyobrazić sobie kształt owej pracy.
Nie sposób om6wić tu całej, tak pedantycznie
napisanej pracy. Zaznaczyć jednak i podkreślić należy, iż właśnie metodologiczne
rozważania
Czesława Deptuły
prowadzone z punktu widzenia mediewisty, a dotyczące zasadności stosowania terminu "mit" i jego przydatności
w naukach humanistycznych,
wydaje się być bardzo użyteczne dla etnologa. Daje się bowiem zauważyć, że w latach
ostatnich
problem 6w w ludoznawstwie
jakby przygasł, bądź został zbagatelizowany.
Rozważania o micie, aczkolwiek
nie tylko one, sytuują ową pracę w rzędzie tych,
kt6rych znajomość wydaje się być niezbędną
w pracy każdego bodaj etnologa
chcącego pozostawać w kręgu wielkiej humanistyki.
Wojciech Łysiak
Marek L a t o s z e k [red.], Kaszubi. Monografia socjologiczna, wyd. Uniwersytet Warszawski,
WSP Rzeszów, Rzeszowski
Oddział Towarzystwa
Organizacji
i Kierownictwa, Rzesz6w 1990, ss. 378, 1 mapa.
Przedstawiana
książka składa się z sześciu rozdziałów napisanych
przez pięciu
autorów, wstępu oraz kr6tkiego podsumowania.
Przygotowana
została w ramach
Centralnego Programu Badań Podstawowych09.8.
;,Rozw6j regionalny,
rozw6j 10-
�234
kalny, samorząd terytorialny",
a konkretnie tematu: "Socjologiczne problemy społeczności lokalnych" (4).. Za podmiot egzemplifikujący
społeczności lokalne obrano
Kasz'.1bów. Pracę poprzedza bardzo interesujący
wstęp Gerarda Labudy, znanego
histol-yka i znawcy problemów kaszubskich. Wprowadzając
w tematykę książki
G. Labuda podkreśla potrzebę badań nad Kaszubszczyzną określając Kaszubów,
za autorem IV rozdziału, B. Synakiem, jako regionalną społeczność etniczną, o silnym poczuciu tożsamości, która nadal ma jednak charakter etniczności tradycyjnej, wynikającej
z faktu urodzenia się w tej grupie genetycznej i pozostawania,
z racji zamieszkiwania,
jej członkiem. G. Labuda zwraca uwagę na historyczne
uwarunkowania
kształtowania
się tej grupy podkreślając też wagę, kontynuowanego we wszystkich prawie rozdziałach, problemu samookreślenia
jako najistotniejszego czynnika tożsamości Kaszubów. Uwypukla też rolę determinantów
biernych i czynnych (obiektywne cechy kulturowe, językowe oraz samoidentyfikacjaJ.
Kończąc wstęp G. Labuda wysuwa pewne wnioski praktyczne mające służyć utrzymywaniu się odrębności Kaszubów. Ma to być nauczanie w szkołach na terenie
Kaszub o odrębności Kaszubów i ich dorobku kulturowym, oraz scalenie administracyjne h.:dności kaszubskiej (obecnie jest rozbita na trzy województwa).
Przystępując
do charakterystyki
właściwych rozdziałów pracy pozwolę sobie
na parę uwag ogólnych. Tematyka pracy, we wszystkich rozdziałach, skupia się
na problemach charakteru
etniczności i tożsamości Kaszubów. Wszystkie analizy,
refleksje i opisy prowadzą do potwierdzenia
przyjętego założenia o charakterze
Kaszubów jako regionalnej
społeczności etnicznej, zaliczanej również do grupy
pogranicznej, czy autochtonicznej.
Potwierdzenia
szukano w samookreśleniu i samoidentyfikacji,
oraz czynnej znajomości dialektu kaszubskiego, przez większość
autorów nazywanego "mową kaszubską".
Przyjrzyjmy się teraz problematyce poszczególnych rozdziałów. Autorem I i II
rozdziału jest Marek Latoszek. Pierwszy, pt.: "Kaszubi - grupa etniczna o statusie
autochtonicznym",
jest wprowadzeniem.
Autor zajmuje się w nim relacją grupy
do zajmowanego terytorium,
zastanawiając
się, która z nazw, grupy czy terenu.
była wcześniejsza. Następnie, stawiając jako główny wyróżnik, język, na podstawie
stopnia znajomości, określa zasięg terytOTialny grupy. Zastanawia się też nad rolą
kresowości położenia Kaszubów i aspektem świadomości jako podstawowego identyfikatora grupowego.
Tegoż autora rozdział II: "Kaszubi - ich lokalizacja i liczebność w obrębie
obszaru dialektów kaszubskich i jego bezpiśrednim
sąsiedztwie", zawiera analizę
materiałów
empirycznych (ankietowych), dotyczących autoidentyfikacji
oraz stopnia znajomości "mowy kaszubskiej". Na podstawie tej analizy autor, sporządzając
mapę, próbuje określić zasięg kaszubszczyzny, jej centra i obszary peryferyjne.
Rozdział ten zawiera ponadto charakterystykę
procedury
badawczej.
Niepokój
budzi tu oparcie większości analiz o ankietę "pocztową", czyli rozsyłaną.
Następny (III) rozdział jest pióra Henryka Galusa i dotyczy Kulturowego pomostu między pokoleniami społeczności kaszubskiej. Tu problem ujęty jest diachronicznie, a autor omawia (na badanej próbie) przekaz tradycji kulturowych
i języka w poszczególnych generacjach. Pozwala mu to na stawianie wniosków
o trwałości poczucia odrębności Kaszubów. W rozdziale tym podjęto również próbę
analizy wpływu osadników przybyłych na teren Kaszub po 1945 roku i przebiegu
procesu integracji. W podrozdziale poświęconym Międzypokoleniowemu
przekazowi
kultury, a tożsamości etnicznej, obok języka, autor zwraca uwagę na rolę elementów kultury tradycyjnej
oraz świadomości etnicznej na poziom tożsamości.
Rozdział IV, Brunona Synaka, "Subiektywne aspekty tożsamości kulturowo-et-
�235
nicznej ludności Kaszub", opiera się również na analizie samoidentyfikacji Kaszubów,
oraz roli Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
w podtrzymywaniu
tożsamości oraz
budzeniu się, jak to określa, "nowej etniczności". Tekst i wnioski ilustrują
ciekawie dobrane wypowiedzi respondentów.
Rozdział V, napisany przez Janusza Iskierskiego,
nosi tytuł: "Problematyka
et:l;czna wybranych
społeczności
lokalnych
mikroregionu
puckiego:
tożsamość,
wi~ź, język". Poświęcony jest on również wiodącej w tym tomie problematyce
tożsamości i odrębności Kaszubów opartej na analizie wybranych
społeczności.
W określaniu
Kaszubów i nie-Kaszubów
posługuje się w interesujący
sposób
stereotypem. Zwraca też uwagę, że badając określenie składające się na stereotyp,
często przyjmujemy
optykę polanocentryczną,
co nie pomaga obiektywnej
ocenie.
I~teresujące uwagi dotyczą też współczesnego poczucia "polskości" i więzi z Polską
Kaszubów, o \viele silniejszych
niż np. Slązaków. Analizując
cechy tożsamości
Ka~zubów J. Iskierski podkreśla fakt pojavviającego się pluralizmu
kulturowego
i społecznego tej grupy. I on zwraca uwagę na działania i rolę Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
w utrzymywaniu
tożsamości Kaszubów. Również u tego autora,
jako naczelny determinant
odrębności, występuje aspekt języka, a analizie deklaracji używania "mowy kaszubskiej"
i jej statusu, poświęca dużo uwagi.
Ostatni, VI rozdział, "Mieszkańcy miasta Helu", jest opracowaniem Olgierda Sochackiego. Autor zwraca uwagę na fakt zmniejszania
się kaszubskiej
ludności
Helu, opierajqc się na analizie danych statystycznych
i demograficznych.
Wskazuje również na trudności badań nad tożsamością w takim mieście jak Hel, gdzie
dużo jest przybyszów i to często tymczasowych, jak wojsko i wczasowicze. Rozdział ten ma charakter
wyraźnie informacyjny.
Pracę kończy posłowie M. Latoszk,l.
Przedstawione teksty można podzielić na trzy grupy: - uniwersalistyczną
zawierającą refleksje natury ogólnej, rozpatrującą
tożsamość i etnłczność jako kategorie badawcze, - historyczną - rozważającą Kaszubów w procesie przemian, konkretno-opisową
(również zawierającą szczegółowe tabele), analizy z badań nad
samoświadomością i sprawami języka, itp.
W pracy zwraca uwagę duża ilość powtórzeń. Często na przykład ten sam autor
wielokrotnie podejmuje problem roli "mowy kaszubskiej". Szczególnie wiele tych
powtórzeń jest w obu rozdziałach M. Latoszka. Wydaje się, że zrobienie z obu
jednego tekstu i skomasowanie omawianych zagadnień poprawiłoby przejrzystość
i konstrukcję.
Najbardziej
zwarty konstrukcyjnie
i jasny wydaje się rozdział
B. Synaka gdzie autor na wstępie jasno określił cel opracowania, scharakteryzował
warsztat badawczy. Nieco obaw budzą tablice w wielu rozdziałach, gdyż często
podstawa wyliczeń jest zbyt wątła. Wyciągane z tych małych liczb odsetki mogą
sugerować zbyt pochopne wnioski. Również opieranie daleko idących wniosków
o materiał z ankiet "pocztowych", mogących być przecież deklaracją a nie stanem
faktycznym, budzi zastrzeżenia. Wydaje się również, że na początku pracy winno
się znaleźć miejsce na uporządkowanie
używanych
określeń "język kaszubski",
,.mowa kaszubska", "dialekt", gdyż często są one stosowane zamiennie (odesłanie
do literatury językoznawczej nie wystarcza). Również sprecyzowaniu powinny ulec
pojęcia: "grupa etniczna", "grupa pograniczna", "grupa regionalna", "grupa autochtoniczna".
I na końcu uwaga dotycząca przygotowania
tekstu, zdecydowanie nie dopra,..
cowanego. W wielu przypisach są nieścisłości, wiele zapisów bibliograficznych
jest
niepełnych, nie mówiąc już o poprzekręcanych
nazwiskach i błędach w tekście .
.Jest to łyżka dziegciu w beczce miodu. A szkoda.
�236
Przedstawiona
praca, acz nierówna, wnosi spory ładunek poznawczy do nieczęsto podejmowanej dotychczas problematyki grup pogranicza, a przemyślenia jej
autorów dotyczące tej problematyki, stanowią interesujący dorobek i powinny mobilizować do jej kontynuowania.
Anna
Andrzej S a k s o n, Mazurzy
znań 1990, ss. 342.
-
społeczność
pogranicza,
Instytut
Szyfer
Zachodni, Po-
Książka Andrzeja Saksona jest monografią etnicznej grupy Mazurów osiedlonej przed paru wiekami na terenie dzisiejszego terenu Mazur, a historycznie ziem
plemion pruskich. Sprowadzili ich tam Krzyżacy z Mazowsza w XIV-XVI wieku
i odtąd lud ten żył i rozwijał się w oderwaniu od Macierzy odcięty granicą polityczną. Losy tej grupy, związanej z dwoma państwowościami:
niemiecką i polską,
żyjącej zwartą polską grupą w kulturowym
i językowym otoczeniu niemczyzny,
poddaną twardym regułom niemieckiej administracji,
były typowe dla grup pogranicza i tak je potraktował w swych analizach autor.
Niezmiernie interesujący
wstęp do książki napisał znany socjolog Jan Szczepański. Podkreśla w nim ogromne walory dokumentalne pracy jak i emocjollalne
zaangażowanie
autora w podejmowaną
problematykę.
Uważa, że wartość dokumentu podkreśla obecna sytuacja tej grupy, zanikanie jej na terenie Mazur na Sk;ltek migracji na zachód, do Niemiec.
Pracę autor oparł na ogromnym materiale o różnej proweniencji. Do analizy
posłużyły bowiem bogate materiały z. jego badań empirycznych w terenie (autor
odwiedził prawie wszystkie rodziny mazurskie), źródła archiwalne i stworzone przez
innych badaczy (socjologiczne, etnograficzne), dotarł też do niedostępnych dotychczas archiwów PZPR dotyczącyc akcji weryfikacyjnych
i migracji. wreszcie
wyzyskał bogatą w przyczynki prasę, szczególnie miejscową i literaturę piękną. Ta
różnorodność
źródeł wypływa z kierunków zainteresowań.
A. Sakson, socjolog,
badaną problematykę sytuuje na pograniczu 3 dyscyplin: socjologii, historii i etnografii, sprawnie posługując się całym materiałem. Jan Szczepański podkreśla we
wstępie, między innymi, właśnie tę umiejętność
organizowania
warsztatu
naukowego.
Charakteryzując
sytuację Mazurów w ich historycznym i współczesnym wymiarze autor przyjmuje 3 teoretyczne płaszczyzny rozważań:
- teorii adaptacji społecznej,
- teorii dezintegracji społecznej,
- teorii trwania.
To podporządkowanie
teoriom społecznym ma odbicie w całej konstrukcji pracy gdzie główne rozdziały zawierają: rozdz. II. "Problem adaptacji społecznej Mazurów po 1945 r." (tu zmiany demograficzne, przemiany połoźenia materialnego
i zderzenia kultur), rozdz. III "Procesy dezintegracji społecznej" (kierunki uprzedzeń i wrogości, kierunek rozczarowania, kierunek podwójnej obcości po migracji,
wyjazdy i powroty), rozdz. IV "Współczesne przemiany społeczności mazurskiej.
Kierunek trwania".
Rozdziały zawierające analizę szczegółową poprzedza "Wstęp" zawierający implikacje teoretyczne traktowania
Mazurów jako grupy pogranicza etnicznego, ję-
�237
zykowego i państwowego
oraz charakterystykę
źródeł i materiałów.
Rozdział I
to jakby wstęp historyczny ("Losy ludności mazurskiej do 1945 roku"), bez którego
nie można zrozumieć sytuacji współczesnej. Autor wskazuje tu zna znaczenie innego wyznania (Mazurzy są w swojej masie protestantami).
Zwraca też uwagę, że
cały ciąg dziejów Mazurów jest głęboko historycznie uwarunkowany.
Znajdujemy
tu również omówienie pojęcia pogranicza społecznego na Mazurach, problem mazurski w latach 1914-1933, losy Mazurów w III Rzeszy i II Rzeczypospolitej. Pracę
kończy "Podsumowanie" i bardzo bogata bibliografia tematu.
W toku analizy A. Sakson próbuje wskazać na pewne przyczyny i determinanty losu Mazurów skazanych
na "peryferyjność"
na skutek położenia w grupie
pogranicza i odcięcie granicą polityczną aż do końca II Wojny Swiatowej. Po
roku 1945, po powrocie w granice Polski, grupa ta znajduje się dalej, mówiąc delikatnie, w sytuacji niekorzystnej,
teraz dla odmiany traktowana
przez swoich
jako Niemcy. Tragicznej dyskryminacji
tej grupy i jej konsekwencjom poświęccme
jest w książce dużo miejsca. Autor opiera się tu na dokumentach
i własnych
badaniach terenowych. Problem ten przedstawiony
jest w tak pełny sposób po
raz pierwszy. Jest to tym cenniejsze, że zebrane relacje terenowe stanowią źródło
unikalne - większość z tych ludzi wyemigrowała
już na stałe z Polski.
Z interesujących
spraw drugoplanowych,
w próbie interpretacji
zachodzących
zmian w tej społeczności, autor zwraca uwagę na pokoleniowe różnice w traktowaniu problemu (i stopniu świadomości). Opiera się tu na teorii trwania. Podkreśla też wagę "zderzenia" kulturowego z osadnikami z różnych regionów Polski
po 1945 w procesie adaptacji i integracji, a szczególnie różnic cywilizacyjnych.
W pracy nie ustrzegł się też A. Sakson pewnych nieścisłości i niedomówień.
Pewne sprawy są również dyskusyjne.
Za najważniejszy wydaje mi się brak zwrócenia uwagi na Mazurów-katolików,
a takich było sporo np. w byłym powiecie ostródzkim i działdowskim. Podkreślając, bardzo słusznie, znaczenie różnic wyznaniowych tak historycznie w stosunku
do sąsiedniej Warmii jak i współcześnie do napływających
po 1945 r. osadników,
należało chociaż zwrócić uwagę na ten problem. Tym bardziej, że próby katolicyzacji Mazur ponawiane były od połowy XIX wieku.
Brak mi też omówienia koncepcji zasiedlania Ziem Odzyskanych przygotowanej w Radzie Naukowej do zagadnień Ziem Odzyskanych przez Kazimierza Dobrowolskiego. Była ona niezwykle interesująca
i wskazywała na wcześniejsze naukowe zainteresowania
problemami
Mazurów w Polsce. A. Sakson wymienia
tę
Radę i to w kontekście badań terenowych prowadzonych
na Mazurach w latach
1956-8 (s. 7).
Inną sprawą, przedstawioną nieprecyzyjnie, była sprawa zmiany nazwisk {s. 141).
Autor. już w rozdziale przedstawiającym
sytuację współczesną, pisze o zmianie
nazwisk niemieckich na brzmiące po polsku. Należałoby tu wspomnieć o sytuacji
odwrotnej po plebiscycie w 1920 roku Niemcy b. wielu Mazurom zmieniali'
nazwiska polskie na niemieckie, najczęściej je zresztą tłumacząc, tak jak i nazwy
miejscowości.
Nie zgadzam się też z sądem, powtórzonym za pracą L. Szwengrub, o zapominaniu języka polskiego przez migrujących
do Niemiec Mazurów. Przeczą temu
badania i relacje.
Nie ustrzegł się też A. Sakson szeregu pO\vtórzeń. Np. kwestię gospodarstw
spornych z osadnikami powtarza kilkakrotnie.
Ostatnia uwaga odnosi się do wstępu J. Szczepańskiego, a nie pracy A. Saksona. J. Szczepai1ski podkreślając
znaczenie różnic w poziomie cywilizacyjnym
�233
w procesie adaptacji przenosi to również na r6żnice w kulturze duchowej i społecz.nej (s. X) Mazurów w stosunku do osndników. Prawda jest jednak tal{a że
właśnie elementy kultury duchowej i społecznej Mazurów zachowały wiele aTchaizmów i były w większości swych wątków polskie i zbieżne z wzorami w tym
zakresie grup osadniczych. I to podobieństwo,
a często tożsamość, były wlaśpje
"pomostem" w procesie integracji.
Książka Andrzeja Saksona, stanowiąca
bardzo bogato udokumentowaną
monografię tożsamości Mazurów likwiduje białe plamy z tego zakresu. Stanowi też
interesujący
przyczynek
do charakterystyki
stosunków
polsko-niemieckich,
tych
na szczeblu podstawowym. Wydaje się, że obecnie, w sytuacji budzenia się i artykułowania odrębności etnicznych i ruchów mniejszościowych
książka ta jest specjalnie aktualna.
Anna
Szyjer
/
Jacek
kańców
O l ę d z k i, MurzYnowo.
wioski
nadwiślańskiej
skiego, Warszawa
Znaki
XVIII-XX
1991, ss. 432, ilustracje,
istnienia
i tożsamości
w., Wydawnictwa
kulturalnej
Uniwersytetu
mwsz-
Warszaw-
plany.
Jest to książka interesująca,
ważna i niezwykła. Interesująca
dlatego, że' choć
napisana na podstawie materiałów
z jednej wsi, nie jest monografią wioskową
lecz propozycją zrozumienia
prawd szerszych. Także dlatego, że z niespotykan.)
w innych pracach determinacją,
prezentuje
procedurę badań terenowych opartą
na założeniu "dwupodmiotowości":
podmiotowości zarówno członków wybranej do
obserwacji społeczności jak i badacza, poznających sil; wzajemnie bez utraty swej
tożsamości. Jcest to książka ważna z tego przede wszystkim powodu, że mówi do
etnologów także o nich samych, wpisując do etosu grupy zobowiązania etyczne.
J~s:t to wreszcie książJq niezwykła dlatego, że nie ukrywa znaczenia doświadczeń
i osobowości badacza dla sposobu prezentowania
przez niego i rozumienia obserwowanej społeczności. Niezwykłość książki polega również na dobrym pisarstwie,
znakomicie wykorzystującym
także teksty zastane i wywolane, a jednocześnie sugestywnym. Siła przekonywania
autora jest tak wielka, ż~ got6w jestem traktować
wszelkie jego nie udowodnione supozycje a nawet potknięcia logiczne i faktograficzne jako świadomie zastawione pułapki - zamierzoną prowokację intelektualną.
Książka fascynuje ale jest zarazem niełatwa. Trudności w lekturze spowodowane są obecnością \V niej wielu wątków i upodobaniem do dygresji, prowadzr:niem narracji w językach różnych koncepcji teoretycznych
a także zmienianiem
języka pracy w zależności od realizowanego
w określonym jej fragmencie celu,
wykraczaniem
poza przyjęte granice terytorialne
i zacieraniem poziomów chrcnologicznych, wreszcie nieostrym definiowaniem
pojęć. Dlatego uzasadnionym zabiegiem będzie postawieni<! wobec pracy pytań podstawowych:
1. o jej przedmiot
i cele; 2. o źródła i sposób ich krytyki; 3. o założenia decydujące o wyborze materiałów i ich interpretacji.
Przedmiotem
pracy są wymienione
w tytule "znaki islnienia i tożsamości".
potraktowane
szeroko jako wszelkie manifestacje
kulturowe,
zdolne informow;;ć
o osobOwości badanych jednostek i charakterze grupy. Interesuj'lce a jednocześnie
dyskusyjne
jest przyjęcie rozdzielności między istnieniem i tożsamością i zhierarchizowanie tych dwóch stanów oraz uznanie tożsamości za stan niższy w stosunku
�239
do istnienia (s. 17). Gdzie indziej (s. 314) dowiadujemy się, że obydwa te stany
są ',.vynikiem i prowadzą do dualizmu postaw. Swiadomość istnienia wyraża się,
w traktowanych jako nieimperatywne,
uczuciach ukontentowania
i życzliwości, natomiast poczucie tożsamości bliskie jest imperatywnym
uczuciom nieprzejedn:mia
i chęci posiadania. Dychotomia "istnienie-tożsamość",
jeszcze gdzie indziej (s. 3!l6)
traktowana
jest jako zainspirowana
dwudzielnym
rozdziałem wartości i postaw
na "być" i "mieć". Autorowi wolno jest poszukiwać inspiracji dla swoich poglądów, moim zdaniem jednakże zakres i treść obu tych par opozycyjnych są zdecydowanie różne. Podział zaproponowany
w pracy nie jest dla mnie przekonujący
przede wszystkim z powodu nie zadowalającego
określenia jego członów. Tożsamość nie jest czymś, co da się oddzielić od ludzkiego istnienia, jest jego aspektem
i nie może być mu przeciwstawiona. Potrzebę tożsamości, i szerzej problemy egzystencji ludzkiej, łatwiej zrozumieć, kiedy tożsamość potraktuje się nie jako rozdzielną i "niższą" a zarazem antagonistyczną
w stosunku do istnienia ale jako łączną
z nim i komplementarną.
Myśl o dualizmie istnienia i tożsamości jest zreszą
li J. Olędzkiego
nowa. Nie ma jej w artykule "Znaki istnienia" opublikowanym
w Polskiej Sztuce Ludowej w roku 1985 i uznawanym przez autora za wstępny
wykład tez książki. Również w samej pracy, skoncentrowanej
na zrozumieniu osobowości pełnych i całościowego charakteru kulturowego grupy, myśl ta tylko gdzieniegdzie ingeruje w prowadzone analizy.
Zrozumienie przede wszystkim, a dopiero póżniej wyjaśnianie,
jest podstawowym celem pracy. Autor szuka bliskiego kontaktu z przedmiotem badań. pragnie upodmiotowić twórców interesujących
go manifestacji
kulturovlych,
wnika
w indywidualne i zbiorowe sposoby myślenia i zachowania poznając ludzi, historię,
specyfikę miejsca. Konfrontuje posiadaną przez siebie wiedzę i własne doświadczenia z zaobserwowanymi zjawiskami i na tej podstawie wypowiada swój pogląd
na temat osobowości badanych jednostek i charakteru
społeczności - mieszkańców Murzynowa. Szerokość spojrzenia, umieszczenie każdego z zaobserwowanych
faktów w rozległej perspektywie
historycznej, geograficznej i intelektualnej,
pozwoliły jednocześnie uniknąć J. Olędzkiemu płycizn monografizmu. Zgadzam się
ze stwierdzeniem autora, czemu już dałem wyraz, że jego praca nie ma charakteru monografii wsi. Jest studium uniwersalnego
problemu skomplikowanych
relacji między warunkami i czasem bytowania a światem wartości.
Próba zrozumienia podstawowych
wartości kierujących
sposobem życia nie
jest jednakże jedynym celem pracy. J. Olędzki pragnie jednocześnie dać w IlleJ
wyraz swoim niepokojom i tęsknotom etycznym, zaprotestować
przeciwko wartościom wrogim ludziom, takim jak przemoc, pyszałkowatość,
brutalność, niepohamowana żądza posiadania, gnuśność czy kłamstwo i wesprzeć wartości pożądane:
życzliwość, stateczność, dbałość, prawdomówność. To właśnie celom normatywnym
ma służyć zaproponowany dualizm istnienia i tożsamości. Dyskurs etyczny, to pojawiający się, to niknący na stronicach rozprawy, choć dotyczy spraw uniwersalnych, odnosi się przede wszystkim do dwóch światów, których równorzędność
została w pracy zaproponowana: świata mieszkańców badanej wioski i innych społeczności wiejskich oraz świata badacza i środków etnografów, z którym badacz
się identyfikuje. Dyskurs ten dostrzega obecność sprzecznych z sobą wartości w postawach ludności chłopskiej, nie omija trudnych zagadnień, takich choćby jak stosunek człowieka do zwierząt i zabijania zwierząt, lecz przede wszystkim służy
jednak wyeksponowaniu
wartości pozytywnych, humanitarnych.
Badacz, rygo:-ystyczny wobec siebie' i próbujący równoważyć etyczną dwuznaczność ingerowania
w sprawy bad:lllcj społeczności otwarciem się ',.vobec nicj, nadmiernie
jednakże
�"240
\
upraszcza postawy swoich naukowych poprzedników. Dostrzega w nich mianowlcle
jedynie "...chwalebne, a tym samym nie budzące zastrzeżeń etycznych ..." motywy
ucieczek w inną niż własną kulturę (s. 10). Na taką upraszczającą idealizację nie
pozwala choćby lektura dziennika B. Malinowskiego, ukazującego jego rozdarcie
między kulturami
a także "obcesowość" wobec wyspiarzy ("Mam poczucie własności: to właśnie ja ich opiszę, ja ich stworzę") oraz znajomość sformułowanego
przez Clifforda Geertza etycznego i epistemologicznego dylematu "Bycia tam, pisania tu". Czy należałoby zaproponować rozdzielanie w pracy tych dwóch celów
i porządków: poznawczego i normatywnego?
Sądzę, że nie. Ich połączenie nadaje
pracy szczególny wymiar i walor, ma także zbyt wielkie znaczenie dla autora,
choć może przydałaby się refleksja nad ich odrębnością. Także refleksja nad łatwością z jaką etnologowie angażują się w tworzenie mitów. Mit bohatera ludowego wyłaniającego
się w wyniku "fascynującej
ciągłości historycznej pojawiania
się postaci niezwykłych" (s. 431) na badanym przez J. Olędzkiego terenie przyjąłbym lepiej, gdyby został on przez etnologa zarejestrowany
anie
tworzony.
Zespół źródeł wykorzystanych
w pracy imponuje swoją różnorodnością i bogactwem. Są to przede wszystkim źródła wywołane i ujawnione przez samego
badacza w trakcie przebywania na terenie wioski i prowadzenia tam poszukiwań
etnograficznych
i historycznych. Interesująca
i dobrze opisana jest przyjęta przez
J. Olędzkiego procedura etnograficznych
badań terenowych, zakładająca obecność
w życiu wioski, określona jako zmodyfikowana forma badań uczestniczących i uzasadniona stworzeniem muzeum i pracowni plastycznej dla dzieci wiejskich oraz
podmiotowe traktowanie
poznawanych ludzi. W tym modelu badań wywiad. kwestionariuszowy schodzi na plan dalszy a rośnie znaczenie przypadku, zresztą wspieranego przez badacza, ułatwiającego
dotarcie do spontanicznych
zachowań· l wypowiedzi uczestników kontaktów. W ramach tak prowadzonych badań obsęrwator
staje się zarazem obserwowanym a informator - rozmówcą. Uderza wielka zdolność
wnikania w postawy obserwowanej
grupy ludzi i dramatyczny
wręcz wysiłek
zrozumienia czym jest murzynowski genius loci.
Poszukiwania
historyczne objęły gromadzenie archiwaliów, w tym wykorzystanie zespołu dokumentów parafialnych
i innych wybranych zespołów archiwalnych oraz rejestrację
wszelkich poza piśmiennych śladów przeszłości (mity, toponimia, materialne pozostałości przeszłości, w tym wgłębienia i inne znaki na murach kościoła). Ponadto autor korzysta z wyników badań terenowych w Murzynowie innych etnologów, którymi byli pracownicy i studenci Katedry Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW oraz bogatego zestawu literatury, w tym literatury
pięknej docenianej ze względu na przedstawiony w niej "rozumiejący" obraz wsi.
Jakie przyjęto zasady krytyki i wstępnej interpretacji
źródłowej? W stosunku
do materiałów z etnograficznych badań terenowych kryterium wiarygodności żródła jest sposób jego uzyskania a także zgodność przekazywanych
informacji z wiedzą badacza. Rozpatrując
znaleziska historyczne, np. wymienione już wgłębienia
na murach kościoła, autor mniej jest zainteresowany jednoznacznym wyjaśnieniem
ich genezy i funkcji i zakwestionowaniem
interpretacji
dotychczasowych, lub udowodnieniem ich "prawdziwości" (nie jest pewny np., czy mit o pochodzeniu wioski
nie został wymyślony po to, aby zadowolić etnologów) a bardziej znalezieniem
dla nich miejsca w całościowej koncepcji. Zalecałbym ostrożność w takiej interpretacji źródeł pisanych z przeszłości, która opiera się na przekonaniu o niezmienności znaczenia terminów w nich użytych. Określenie "aktora" które pojawiło się
w pozwie Marianny Karskiej, dziedziczki Zarzeczewia, nie oznacza artystki (s. 93),
a nazwa terenowa "ogrody" i nazwa ludzi "ogrodnicy" nie dowodzi uprawy ziemi
�241
sposobem kopieniaczym (s. 110). Stwierdzenie "We wsi mogło nie być pól" (s. 47)
dobrze, co prawda, służy tezie o zasadniczej .odrębności dziejów Murzynowa, jest
jednakże zbyt radykalne. We wsi mogło być mniej pól. Współczesnymi także oczami patrzy badacz na spisy inwentarza zawarte w XVIII-wiecznych
aktach sporządzonych w okolicach Murzynowa. Drobiazgowy charakter inwentarza zamieszczonego w pozwie Marianny Karskiej nie może być dowodem potwierdzającym
dbałość, jakoby "wszechmocną i wszechobecną w kulturze tych stron" (s. 93), gdyż
powtarza ujednolicone cechy aktu sądowego w ówczesnej Polsce, oczywiście wyrażającego,w
bardzo interesujący sposób, stosunek do ludzi i rzeczy. Wartościowy
natomiast i oryginalny jest w pracy sposób stawiania dokumentom XVIII i XIX-wiecznym, szczególnie zapisom w księgach parafialnych,
nowych pytań otwierających możliwość wniknięcia
w osobowość dawnych mieszkańców
Murzynowa,
a także w inne sprawy, np. strukturę
społeczno-zawodową
wsi. Autor dostrzegł
m.in. interesujący
fakt największego zróżnicowania
tej struktury
w początkach
XIX wieku.
Ostatnie pytanie postawione pracy dotyczy założeń kierujących wyborem za,.
gadnieil i materiałów i ich interpretacją.
Autor broni się przed zakwalifikowaniem
go do jakiejś określonej orientacji teoretycznej i uznaje za uzasadnione korzystanie
z różnych doświadczeń metodologicznych. Nie tylko składane przez autora deklaracje ale przede wszystkim treść pracy potwierdza przyjętą opcję i nadrzędność
celów pracy dla wyboru zagadnień i materiałów
i sposobu ich przedstawiania.
Długa lista zawartych w pracy studiów poświęconych poszczególnym zagadnieniom,
interesująco napisanych i posiadających autonomiczną wartość, dotyczących m.im.
o:l:naczania i wartościowania
przestrzeni, mitów o pochodzeniu mieszkańców wsi
i początkach kościoła, identyfikacyjnej
wartości wieku, stosunku do zwierząt itp.,
dostarcza przekonywającej
podstawy do wypowiadania
się na temat osobowości
mieszkańców wsi i charakteru
społeczności. J. Olędzki pragnie zrozumieć ludzi
przez nawiązanie z nimi jak najściślejszego
kontaktu, ułatwiającego
odczytanie
sensu zawartego w ich sposobie życia. Zarówno tak założony cel jaki niechę¢ do
podporządkowania
się określonym paradygmatom
metodologicznym
oraz umanie
roli przedmiotu badań w kształtowaniu metody, zbliża PQstępowanie J. Olędzkiego
do stanowiska hermeneutyki.
Warto w związku z tą konstatacją
zadać kolejne
pytanie o treści, które zdaniem autora kierują kształtowaniem
świata wartości
i wzorów zachowań ludzi,. i tym samym umożliwiają, jeśli są dostrzeżone, określenie istotnych .ich cech.
W rozważaniach J. Olędzkiego ;~jawnia się· zainteresowanie
dwoma rodzajami
tego rodzaju czynników. Pierwszy z nich związany jest z istniejącym porządkiem
w świecie wartości (wartOści narzucone kulturze, "niższe", humanitarne
i nie humanitarne, związane z istnieniem i tożsamością) natomiast drugi,równie
w pracy
ważny, a nawet częściej przywoływany, zakłada uwarunkowanie
osobowości i chao:
rakteru społeczności przez historycznie określony sposób. bytowania. Pierwszy zespół tłumaczy uniwersalne podstawy kultury i przerzuca pomost między światem
badanych i badaczy, drugi natomiast decyduje o pojawieniu się odrębności kulturowych. Ten ostatni właśnie wyjaśnia wyjątkowość mieszkańców Murzynowa, spo..,
łeczności o wyróżniającym się, zdaniem autora, poziomie intelektualnym
i emocjonalnym. Przyczyn tej odrębności i wyjątkowości należy szukać w specyfice miejsca
nad wielką rzeką, otwartego na świat, zmuszającego do podejmowania zajęć z trudem poddających się kontroli w ramach systemu pańszczyźnianego. Dawniej praktykowany sposób życia tylko do jakiegoś momentu warunkuje
cechy jednostek
i grupy i stąd wysiłek badacza skierowany został na tropienie śladów odrębności
16 Lud t. LXXIV
�242
związanej z przeszłością i rozpływających
się we współczesności, w kt6rej znik,:ją
dawne r6żnice w bytowaniu, i Murzynowo staje się "zwykłą" wsią rolniczą.
Cennym uzupełnieniem
tekstu są ilustracje i plany o wielkiej wartości dokumentacyjnej
i artystycznej.
Spośród fotografii szczególnie podoba mi się martwa
natura z przyborami do golenia - tyle razy oglądany znak męskiej i domowej
codzienności, podniesiony do rangi symbolu pewnego okresu i stanu cywilizacyjnego.
W recenzji nie podejmuję dyskusji nad wszystkimi szczeg6łowymi kwestiami
zawartymi w pracy, które mogłyby być takiej dyskusji warte. Sprawy szczegółowe.
tu poruszone, miały służyć, w zamyśle recenzenta, przedstawieniu
problem6w og61nych, decydujących
o charakterze
pracy. Uważam, że teza o wyjątkowości Murzynowa została obroniona, mieszkańcy Murzynowa, jeśli zechcą, sięgną po wydobyte przez badacza rozumienie sensu i znaczenie ich życia a etnologia uzyskał"
interesującą
pracę, cenną zarówno ze względów poznawczych jak i etycznych.
Wartościo· •••
·ą również dlatego, że może stać się zaczynem tak bardzo potrzebnych
w środowisku dyskusji wywołanych choćby tym, że książkę tę czyta się n..'l przemian z przy jemnością i zadziwieniem.
Zbioniew
R6ża F i s z m a n - S z n a j d m a n,
ss. 213, ił. 79.
Mój Lublin,
Wydawnictwo
Jasietdcz
Lubelskie
1989.
Od kilku lat rośnie w Polsce zainteresowanie
kulturą żydowską. Ukazuje się
też coraz więcej pozycji opisujących dzieje i życie żydowskiej zbiorowości etnicznej, od niepamiętnych
czasów żyjącej na naszych ziemiach, żyjącej jednak obok.
Najwięcej wśród nich publikacji na temat tragicznych wydarzeń ostatniej wojny.
czasu, który przyniósł :r.agładę wielomilionowej
rzeszy Zyd6w polskich. To zrozumiałe, ale niekorzystne dla naszej wiedzy o innych, daleko mniej dramatyczn.ych.
szczęśliwszyeh, jeśli to określenie jest właściwe, okresach w dziejach tej zbiorowości.
Zydzi polscy od dawna tworząc znaczne skupiska w miastach i miasteczkach
na polskich ziemiach, wytworzyli
bogatą kulturę, bogate zwyczaje zarówno odświętne, jak i codzienne, mało znane, lub zupełnie nieznane polskiemu otoczeniu.
Niewiele śladów tej kultury udało się zdokumentować
dzi~ki pamiętnikom i opisom, dzięki ikonografii, niewiele pozostało materialnych
śladów tamtego świata.
Dlatego też każda publikacja, która od owej niewielkiej \viedzy o przes7.1ości Z)'dów polskich dokłada choćby cegielk~ jest cenna. Jeśli zaś dokłada więcej.
ranga jej wzrasta niepomiernie.
Chciałbym zwr6cić uwagę na wspomnienie Róży Fiszman-Sz'lajdman
zatytułowane "Mój Lublin". Ukazały się one najpierw w Izraelu w 1982 roku w j!;zyku
żydowskim (jidysz), obecnie prezentuje je Wydawnictwo Lubelskie, co jest posunięciem niezwykle celnym. Książka będzie, jak sądzę, bestselerem w tym mieście.
Autorka urodziła się \V Lublinie w 191:{ roku, uzyskała tam \liykształcenie
gimnazjalne,
należała do grona żydowskiej
młodzieży asymilującej
si~ poprzez
szkołę, brała żywy udział w ruchu lewicowym. Uniknęła łosu ogromnej większo;ci
swego otoczenia, gdyż w okresie wojny przebywała w Związku Radzieckim. Po
powrocie do kraju pracowała jako nauczycielka. potem byla dz.ienni kark,!. a \\" 1'0-
�243
ku 1969 osiadła w Szwecji. Tam prncowała w Muzeum Etnograficznym
w Goeh:borg'l. Zmarła w 1985 r.
Jej w~;pomnienb to przedziwnie dokładny, jakby fotograficzny opis nie istniejącej już dziś żydowskiej dzielnicy Lublina. Kapitalnie
walory J'iiiążki ujmuje
izraelski krytyk Chaim Ze1cer pisząc, iż czytelnik "zaszokowany jest bogact-.vem
i precyzją niezliczonych obrazów: szerokich panoram i pojedynczych domów, szczególnie intymnymi kącikami w mieszkaniach i pełnymi gwaru targowiskami, ciemnymi zaułkami i jasnymi, ruchliwymi
ulicami, małymi groszowymi sklepikami
i wielkimi magazynami, biednymi warsztatami szewskimi i dużymi fabrykami. (...l
obrazy te przeplatane są opowiadaniami o pogromach i napadach, pożarach ; inPoych nleszczGściach, chorobach w ciasnocie zamieszkanych
domów i podwórzy.
Dużo nieszczęść i mało radości". Nic dodać, nic ująć.
Wspomaienia
Róży Fiszman-Szm\jdman
poza owym opisowym, "etnograficznym" walorem. poza niezwykle cennymi szczegółami codziennego życia, celnymi
obserwacjami
zdarzeń i zjawisk, których próżno szukać w innych publikacjach,
mają jeszcze inny wymiar, jakby głębszy. Polega on na tym, że są to wspomnienia
osoby niezwykle ambitnej, osoby pragnącej przekroczyć zaczarowany krąg żydowskiego getta - synonimu nędzy i - w znacznym stopniu - konserwatyzmu.
Są
to wspomnienia osoby, dla której wykształcenie
jest jedyną drogą w świat polskiej kultury i polskiego języka. Autorka nie należala do wyjątków, podobnych do
niej wśród młodzieży żydowskiej było więcej. Bez wątpienia okres międzywojenny, niezależnie od znanych konfliktów
i trudności, był okresem przyspieszonej
asymilacji części ludności żydowskiej, zwłaszcza młodzieży. Jak ciężka i czym
okupiona byla to drota, świadczy dobitnie wspomnienie
Róży Fiszman. Można
zadać pytanie dok'ld prowadził ten proces, bo o procesie można tu mówić. Pytanie
to nie jest jednak na miejscu, Holocaust odebrał mu wszelki sens.
Książka zawiera 79 zdjęć unikatowej wartości, dość miernie jednak reprodukowanych. Przedstawiają
one świat pamiętnikarki.
Są to zdjęcia jakby wynurzające się z przeszłości, wyblakłe,
nierealne.
Swiat, który przedstawiają
jednak
istniał, a nieliczne relucje, w rodzaju prezentowanej,
są tego potwierdzeniem.
Ryszard
Aleksu:Jder B l a c h o w s k i, Polska wycinanka
ne w Toruniu, Toru!'l 1936, ss. 158, il. 348.
ludowa,
Muzeum
Kantor
Etnograficz-
A. B1achowski w s',vej książce postawił sobie za cel danie pełnej monografii
współczesnej wycinanki ludowej w nawiązaniu jednak do przeszłości XIX-wiecznej
a więc do początków twórczości wycinankarskiej
na naszych ziemiach, gdyż jak
słusznie twierdzi, tylko takie ujęcie może dać pełne zrozumienie tej dziedziny
sztuki ludowej, żywotnej do dnia dzisiejszego, tkwiącej jednak mocno korzeniami
\V tradycji.
Praca skł<Jda się ze wstępu i siedmiu rozdziałów: 1. Geneza wycinanki
ludowej w Polsce. 2. Zródła inspiracji i formy wycinanek. 3. Wartości artystycznE>
wycinanki polskiej. 4. Główne regiony wycinankarstwa.
5. Twórczość indywidualna
i formy adaptowane. Książka A. Błachowskiego nie jest wkroczeniem na "ziemIę
niczyją". Istniały już wcześniej dwa opracowania
monograficzne
tego tematu -jedno niewielkie. ~;yntetycz.:le E. Frankowskiego
z 1924 roku i druga obszer,la
�244
monografia J. Grabowskiego z roku 1955. Mógłby więc ktoś zapytać czy taka monografia jest jeszcze potrzebna. Odpowiedź na to pytanie daje autor we wstępie
a także w dalszych partiach pracy, z których to wypowiedzi wynika, że Właśnie
te opracowania, a nawet w przypadku Grabowskiego sama osoba autora stanowiły
dla niego podnietę do opracowania
tego zagadnienia
na nowo. Po pierwsze ponieważ od wydania książki Grabowskiego upłynęło już parędziesiąt lat a jak
powiedziano wyżej, Błachowski wychodzi od współczesności; po drugie nie
zgadza się on w pełni z ujęciami swych poprzedników, szczególnie w zakresie
regionalizacji wycinki i praca jego jest w pewnym sensie polemiką z nimi.
Autor, miał przez 30 lat do czynienia z bogatymi kolekcjami wycinanek,
zarówno dawnych (w zbiorach muzealnych), jak współczesnymi, przysyłanymi na
różne konkursy. Przeprowadzał też wywiady z twórcami wycinanek podczas badań
terenowych prowadzonych
przez niego nad różnymi dziedzinami sztuki ·ludowej.
Ciekawie przedstawia się rozdział poświęcony genezie wycinanki. Autor w sposób
wyważony rozważa przyczyny i czas jej powstania zbierając rozproszone w literaturze etnograficznej
informacje i hipotezy na ten temat. Zatrzymuje się dłużej
nad możliwościami oddziaływania
wycinanki żydowskiej "rajzelech", naklejanej przez Źydów na szybach podczas świąt paschalnych. Autor zgadza się z poglądem H. Olędzkiej, że Źydzi jako domokrążni handlarze, roznoszący po wsiach
między innymi kolorowy papier, mogli podsunąć kobietom wiejskim pomysł robienia z niego wycinanek. Przyznaje jednak również możliwość inspiracji staropolskich wycinanek z papieru wykonywanych
jako dekoracja pieczęci na aktach
prawnych, na co zwrócił uwagę T. Seweryn. Nie zgadza się natomiast z sugestią
E. Frankowskiego
o powstaniu wycinanek jako następstwa
tradycji malowania
ścian domów.
Rozdział drugi: "Źródłainspiracji
wycinanek"
został podzielony na podrozdziały: Archetypy ornamentów
i symboli plastycznych. Kultura materialna
wsi.
Przyroda. Sztuka dekoracyjna epoki. Autor słusznie określił owe źródła inspiracji.
Czytelnik odczuwa tq jednak pewien niedosyt. O ile podrozdział "Kultura materialna wsi", w którym idzie właściwie o możliwość oddziaływania innych dziedzin
sztuki na wycinankę (jest to zresztą w pewnej mierze polemika z twierdzeniami
Frankowskiego
o wpływie na ornament wycinanki
innego rodzaju zdobnictwa)
został potraktowany
wyczerpująco, podobnie jak podrozdział: Sztuka dekoracyjna
epoki", to rozdziały "Archetypy ornamentów ..." i "Przyroda" zostały przedstawione
zbyt skrótowo. Właściwie zostało tu tylko omówione "drzewko życia", którego symbolika jest szeroko omawiana w różnych opracowaniach, ale czy warstwy symbolicznej nie można by się też dopatrywać
w umieszczanych często na drzewku
v<.'Yobrażeniach ptaków (ptak-dusza) czy też często spotykanych
w wycinankach
postaciach kogutów? Kogut posiada bardzo rozbudowaną symbolikę w wierzeniach
i literaturze
ludowej. Zupełnie odrębną sprawą jest dołączona do tego rozdziału
funkcja wycinanek w magii i życiu religijnym. Autor wspomina tylko o sugestiach nięktórych badaczy takiej funkcji wycinanek, sam jednak neguje ją, podobnie, jak T. Seweryn widząc nawet w wycinankach
związanych z obrzędowością
(naklejanych
na gwiazdy kolędnicze), tylko element zdobniczy. Krytycznie odnosi
się też do jedynej, jaką znalazł, wzmianki o magicznej funkcji wycinanki podanej
przez M. Wawrzenieckiego z 1913 roku. Autor ten pisze, że przy życzeniach imieninowych solenizanta przywiązują powrósłem a na piersi przypinają mu wycinankę, by przyniosła szczęście i chroniła od uroku. Zbyt pobieżnie został też potraktowany podrozdział "Przyroda". Autor zbyt uogólnia sprawę twierdząc, że kryterium piękna przyrody była dla ludu wiejskiego głównie jej użyteczność a także
�okazałość. Np. kłos "nie jest strojny, bo ma nikłe· kwiatki".
Tymczasem,
jak
twierdzi K .. Moszyński w swej "Kulturze ludowej Słowian" wrażliwość estetyczna:
ludu jest tak samo zróżnicO\vana, jak wśród inteligencji. Moszyński daje prz~'kłady~
zupełnie bezinteresownego
z<lchwytu zjawiskami przyrody (wprawdzie dotyczy to
Polesia, a nie ziem rdzennie polskich, nie wydaje się jednak, by miała tu istł,ieć
Jakaś istotna różnica); wcale przy tym niekoniecznie
zachwyt dotyczy kwiatów
dużych i barwnych. Szkoda, że autor dysponujący dużą liczbą materiałów terenowych, własnych, nie przytoczył wypowiedzi twórców i twórczyń obrazujących
ich
wrażliwość estetyczną, zarówno w dziedzinie percepcji otaczającego
świata. jak
w stosunku do samego zdobnictwa i własnej twórczości, jak np. czynił to w swy-ch
pracach M. Gładysz.
W rozdziale "Wartości artystyczne wycinanki" słusznie łączy autor ocenę estetyczną z funkcją zdobniczą wycinanki rozpatrując
to zagadnienie chronologicznie
na podstawie dawnych opisów zdobnictwa wnętrza. Najobszerniejszy rozdział "Główne regiony wycinankarstwa"
poprzedza obszerny wstęp, w którym autor polemizuje
z regionalizacją wycinanek przeprowadzoną
przez E. Frankowskiego
iJ.
Grabo\vskiego.W
dalszym toku wywodów w podrozdziale zatytułowanym:
"Pojęcie regionu i zagadnienie stylu regionalnego wycinanek" omawia własny pogląd na tę
sprawę. Załącza mapkę regionów wycinankarstwa
w Polsce. Błachowski zarzuca
Grabowskiemu,
że w swej klasyfikacji
wycinanek nie zawsze trzymał się form
najstarszych, ale niejednokrotnie
przyjmował za typowe wycinanki nadsyłane na
konkursy po 1945 roku. Błachowski wydziela regiony wycinankarstwa
opierając się
na szerszym podłożu historyczno-etnograficznym,
przy czym omawia tylko ie regiony, w których tradycja wycinankarstwa
żywa jest do dziś. Nawiązuje przy tym
do dawnych podziałów historycznych
tłumacząc niekiedy w jaki sposób oddzi<i~
ływały one na zróżnicowanie
kulturowe,
(Łowickie-Gąbi."J.skie), czy na większy
archaizm danego regionu. Np. region kołbielski położony w pobliżu Warszil\\"y
mało podlegał wpływom wielkiego miasta z powodu istnienia
na jego te'.·cnie
szeregu małych miasteczek zakładanych przez miejscową szlachtę i hamujących ruch
w stronę stolicy. Rzeczą bardzo cenną jest omówienie przez autora typów regio~
nalnych wycinanek i sprecyzowaniu
nazw regionów wycinankarskich
\V oparciu
o kryteria historyczne. Autor uważa. że byłoby niepowetowaną
stratą dla naszej
kultury artystycznej, gdyby wycinanki utraciły swój regionalny styl. Styl ten według autora zachowują tylko te wycinankarki czy wycinankarze, którzy pochodzą z regionów o tradycjach wycinankarskich
i uczyli się sztuki wycinania od miejscowych
mistrzów. Natomiast "mecenasi" sztuki ludowej nieraz przyznają miano regionalnych różnym tworom amatorskim nie mającym nic wspólnego ze stylem lokalnym.
W ramach tcgo regionalnego stylu mieści się twórczość indywidualna.
"Środowisko wiejskie", pisze autor "umiało docenić zdolności wyróżniających
się artystów
i artystek i często korzystało z ich pomocy. Środowisko to akceptowało wszystko.
co było ładnie, sprawnie i dekoracyjnie wycięte, chętnie przyjmowało nową modę
wymyśloną przez specjalistki. One to właściwie narzucały nowy styl, gdyż naśladowano je czerpiąc od nich wzory. "Uznane przez środowisko wiejskie formy
wycinanek powtarzane
w różnych wariantach
interpretacji
indywidualnej,
nabierały w krótkim czasie cech normy estetycznej".
Vol rozdziale tym zostaly też
szczegółowo omówione, w odniesieniu do każdego regionu, nazwy gwarowe wyci·panek z podaniem jaki typ wycinanki każda z nich oznacza. Na przykład bardzo
rozpowszechnion"3 w wielu regionach nazwa gwiazda często jest stosowana do 'Ą'Ycinanek o formie kolistej.
Ostatni rozdział: "Twórczość indywidualna
i formy adaptowane"
jest j"kby
�246
uzupełnieniem tego co dotychczas powiedziano o inwencji i pasji twórczej wycinankarek i wycinankarzy.
Jest to kontynuacją
podziwu autora dla żywotności i niezmiennego artyzmu tej dziedziny twórczości. Jest to chyba istotnie jedna z nielicznych dziedzin sztuki ludowej, która tak pomyślnie trwa i rozwija się nadal,
dzięki opiece Cepelii, której rolę podkreślono w tym rozdziale. Autor pokazuje,
jak w ramach cech stylowych mieszczq się kompozycje indywidualne, jak np. las
Stanisławy Bakułowej z okolic Kadzidła na Kurpiach. Omawia tl?Ż sylwetkę i twórczosc Ignacego Dobrzyńskiego
z Garbowa-Miesiące
na Lubelszczyźnie,
który
wyszedł z lokalnej tradycji wycinankarstwa
a potem, pod wpływem zainteresowania jego twórczością przez przedstawicieli
inteligencji, dochodzi do własnej formy
wycinkami o cechach wybitnie indywidualnych,
tworZ;lc jednocześnie nowy styl,
na którym wzorują się niektórzy lubelscy twórcy współcześni. Wymienia też autor
szereg innych nazwisk twórczyń
i twórców
z różnych regionów działających
współcześnie i daje krótkie charakterystyki
ich twórczości. Książka została napisana stylem żywym i przystępnym. Stanowi cenne kompendium dla instruktorów
i opiekunów
sztuki ludowej a dla wszystkich interesujących
się kulturą ludową
cenne źródło wiedzy o powstaniu i rozwoju tej specyficznej dziedziny sztuki ludowej.
Teresa
Danuta
dycja
T Y l k o w a, Medycyna. ludowa
Biblioteka Etnografii
i współczesność,
Kanoicka
w kulturze wsi Karpat Polskich. TraPolskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław
1989, ss. 130.
Dokumentacja
polskiej medycyny ludowej dotąd pozostaje, niestety, niepełna.
W tej sytuacji cenne są wszelkie rzetelne prace prezentujące tę dziedzinę kultury
w różnych regionach kraju. Takim opracowaniem
jest niewątpliwie
monografia
medycyny ludowej Polskich Karpat przygotowana
przez Danutę Tylkową. Praca
jest rezultatem wieloletnich badail autorki, prowadzonych w latach sześćdziesiątych,
siedemdziesiątych
i osiemdziesiątych
we wsiach Beskidu Sądeckiego, Śląskiego
i Zywieckiego. Wykorzystano również literaturę dotyczącą medycyny ludowej omawianych terenów, jak i - porównawczo - innych obszarów Polski. Na podkreślenie zasługuje rzetelne wykorzystanie
dostępnych
źródeł, zebranie rozmaitych
rozrzuconych prac przyczynkarskich.
Omawiane opracowanie dotyczy przede wszystkim tradycyjnego lecznictwa ludowego, z okresu od przełomu XIX i XX wieku poczynając, jednak autorka podjęła również próbę prześledzenia przeobrażeń medycyny ludowej i wykrycia ich
czynników sprawczych. Uzasadniając
wybór regionu badań wskazano na cechy
pozwalaj11ce traktować go jako stosunkowo izolowaną jednostkę geogr:lficzną. Karpaty charakteryzują
się m.in. odrębną, bogatą ilorel, co wpływa na szczególną na
iym terenie rolę fitoterapii ludowej.
Rozdział pierwszy książki poświęcony jest etiologii i diagnostyce ludowej.
Najwięcej mie,jsca zajmuje tutaj omówienie poglądów na przyczyny chorób, które
autorka nazywa "irracjonalnymi",
a które są "uwarunkowane
treściami wierzeniowo-magicznymi"
(s. 17). Podkreśla,
że przyczynowość naturalistyczna
nabiera
wię"~szego znaczenia dopiero w ostatnim czasie.
I~ozcizial drugi dotyczy form organizowania
pomocy medycznej. Zawiera dane
�247
na ti'mat samoleczenia i leczenia w kręgu rodzinno-s<lsiedzkim, o ludO'.vych specjalistach ze szczególnym uwzględnieniem
wiejskich "składaczy kości" i zielarzy
oraz nieco informacji o korzystaniu z usług lekarzy profesjonalnych
(do okresu
powojennego).
Kolejny, najobszerniejszy
rozdział pracy omawia środki terapeutyczne.
Po
wstępnej części przedstawiającej
zabiegi profilaktyczne, które, jak stwierdza autorka. należały najczęściej do sfery magiczno-wierzeniowej,
poznajemy micjscowe leki
roślinnc wraz z ich zastosowaniami, leki pochodzenia zwierzęcego i ludzkiego oraz
mineralne. Dowi<ldujemy się równicż o innych sposobach leczniczych, takich jak
banki czy przystawianie pijawek. Oddzielny podrozdział poświqcony został elementom religijno-magicznym
w lecznictwie ludowym. Badania autorki wykazują, że
wiclt' przekonań i praktyk magicz.nych, np. wiara w uroki i zabiegi stosowane dla
ich odczyniania, trwa nadal na omawianym terenie.
Rozdział czwarty nosi tytuł "Klasyfikacja
chorób i zabiegi lecznicze". Autorka
wydzielila ogólnie choroby wieku dziecięcego i choroby wieku dojrzałego, omawiając w tych ramach poszczególne jednostki chorobowe, w większośCi - zgodnie
z uwagą poczynioną we wstępie rozdziału - według klasyfikacji przyjętej w naukach medycznych. Znah.zły tu jednak miejsce również pewne dolegliwości nie
mające ścisłych odpowiedników
w klasyfikacji
biomedycznej,
jak np. ostry ból
brzuch czyli "morzyska" (s. 81) czy też "morzysko" (s. 35, 63), podźwignięcie lub
ober'.vanie, bądź choroba opisowo określana przez informatorów:
"macicka się porusza" (s. 88); warto dodać, że ta choroba, polegająca
na wędrowaniu
macicy
w ciele kobiety albo mężczyzny, znana jest dobrze z literatury dotyczącej różnych
n~gionó'.v Polski i - szerzej - Słowiańszczyzny; patrz np, K. Moszyński, Kultura
ludowa Słowian). Dobrze, że owe interesujące
"ludowe jednostki chorobowe" pojawiają się w pracy, jednak zastosowanie schematu klasyfikacji biomedycznej powoduje duże trudności, wynikające z nieprzystawalności
różnych systemów wiedzy.
Można mieć np. wątpliwości, czy chorobę zwaną "wąsor", powstałą "po podźwigni~ciu czegoś ciężkiego lub po zawianiu czy przeziębieniu",
da się jednoznacznie
zidentyfikować jako zapalcnie korzonków nerwowych (s. 93). Z powyższych trudności zapewne wynika fakt, że interesująca
choroba "cymier", będąca według
informatorów wynikiem przepracowania
(w innym miejscu, na s. 63, opisana jako
cilo~oba powstała z zawiania), została omówiona przez autorkę w przypisie (s. 93).
Trudno było znaleźć dla niej odpowiednik
w klasyfikacji
naukowej.
Sądzę, że
wskazane byłoby odrębne omówienie tego rodzaju chorób, opisywanych
szeroko
w literaturze etnomedycznej
jako. "syndromy chorobowe zdeterminowane
kultu1'0'.'/0",
Hozdział piąty i ostatni prezentuje współczesne przemiany w lecz,nictwie ludowym wsi karpackich. Autorka przedstawiła zmiany w organizacji służby zdrowia
lid omawianYI~l terenie,
wskazuj;:lc na coraz większą dostępność placówek medycznych, zależną wszakże od lokalizacji poszczególnych wsi. Zwróciła również uwagę
n:" fakt trwania w świadomości mieszkańców wielu tradycyjnych
przekonań oraz
kontynuacji tradycyj!lych praktyk leczniczych. Ta część pracy pozostawia jednak
ni;,'~dosyt.Brak pog!ębionej analizy przeobrażeń tradycyjnej świadomości i praktyki
medycznej pod wpływem idei medycyny oficjalnej, środków masowego przekazu,
nie wspomniano a prawdopodobni::! i tu zachodzącym przenikaniu leczniczych nowinek tzw. "medycyny alternatywnej"
czy "komplementarnej".
We wstępie do pracy
auŁo:'ka wskazuje na różne kanały. którymi w przeszłości docierała do mieszkańców wsi wiedza medyczna, podaje też w rozdziale trzecim (s. 61) przykład recepcji
,lriC
"':sinch De;;kidu Śląsldego pod koniec XIX wieku metod wodolecznictwa pro-
�248
pagowanych przez dr. S. Kneippa, za pośrednictwem
prasy regionalnej. Tego rodzaju procesy nie tylko nadal występują,
lecz także znacznie się nasiliły.
Inną usterką pracy jest przewijający
się przez całą książkę podział na "racjonalne" i "irracjonalne"
(etiologie, diagnozy, zabiegi profilaktyczne
i. lecznicze),
sprzeczny z wyrażoną we wstępie (s. 8) uwagą autorki o konieczności przyjęcia
założenia o racjonalności
działań. Konsekwentne
stosowanie takiego założenia prowadzi do traktowania
jako racjonalne wszelkich czynności prowadzących według
wiedzy podmiotów tych czynności do pożądanych rezultatów, niezależnie od tego.
jaka jest ocena tych rezultatów z perspektywy
innych systemów wiedzy. Tymczasem autorka dokonuje nieustannie
oceny poszczególnych treści medycyny ludowej jako racjonalnych
bądź irracjonalnych,
stosując perspektywę
nauki medycznej bądź wręcz perspektywę
"zdroworozsądkową"
(medycyna nie zaliczal<:.by
do etiologii racjonalnych
np. przekonania
o przeziębieniu jako przyczynie chorób
wątroby - s. 25; autorka po prostu generalnie potraktowała
"przeziębienie" jako
przyczynę racjonalną).
Na koniec wróćmy' jeszcze do wstępnych, ogólnych uwag autorki na temat
etnomedycyny
i antropologii medycznej. Pierwsze zdanie książki: ,,!lledycyna ludowa coraz częściej określana jako ctnomedycyna
jest działem antropologii medycznej zajmującej
się problemami
związanymi ze zdrowiem i chorobą społeczności wioskowych oraz ludności spoza tzw. zachodniego kręgu kulturowego" (s. 7)
zawiera poważny błąd polegający na przemieszaniu dwóch poziomów - przedmiotowego i teoretycznego.
Wynika on niewątpliwie
z występującego
w literaturze
przedmiotu
dwojakiego traktowania
terminu "etnomedycyna"
raz jako odpowiednika terminu "medycyna ludowa", kiedy indziej jako subdyscypliny etnologii
(albo - szczególnie w USA - antropologii medycznej), zajmującej się medycyną
ludową. Błędem jest jednak określenie medycyny ludowej jako działu antropologii
medycznej; może ona być jedynie przedmiotem badań tej (sub-) dyscypliny.
Podsumowując,
książkę D. Tylkowej można uznać za wartościową,
rzetelnie
przygotowaną
pozycję materiałową,
stanowiącą
ważny wkład do rejestracji
polskiej medycyny ludowej - tej dziedziny kultury, która nadal nie posiada pełnej
dokumentacji.
Pożytecznym uzupełnieniem
pracy jest obszerny aneks zawierający
zestaw wybranych 81 roślin leczniczych stosowanych przez mieszkańców polskich
Karpat, z podaniem ich nazw gwarowych i zastosowania.
Ponadto zamieszczono
kilkanaście receptur sporządzania
maści, mieszanek i syropów leczniczych.
Danuta
Studia
czesława
Wrocław
Penkala-Gawęclca
nad polszczyzną
kresową,
tom V, pod redakcją Janusza Riegera i Wia··
Werenicza (Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa
PAN, nr 112),
1990, ss. 222.
Po czteroletniej przerwie dotarł do czytelników piąty tom wspólnego, polsko-białoruskiego,
wydawnictwa
"Studia nad polszczyzną kresową". Składa się ono
niejako z dwóch części, rozprawy W. L. Werenicza "Polsko-biełorusskoje
jazykowoje wzaimodiejstwije
(na matieriale mazurskogo ostrownogo goroda w Polesie)",
zajmującej
134 strony druku oraz pięciu artykułów, z których dwa wyszły spod
pióra badaczy polskich, a trzy napisane zostały przez naukowców z grupy prof. Wf'renicza.
�249PJiólca ."Polsko-bięłorusskoje
jazy!wwoje. wzaimodiejstwije ..." oparta została. na,
wszechstronnych badaniach języka używanego przez potomków osadników z Mazowsza, którzy na Polesiu znaleźli się z końcem XVIII i początkiem XIX wieku.
Mieszkańcy wsi Zamosze - leżącej okolo 50 km na wschód od Pińska w rejonie
Lunińca - mówią do dziś językiem polskim, szczególnie w domu i w rozmowach
z rodakami, choć coraz częściej słychać tam również dialekt poleski, a także języki
białoruski i rosyjski. Nie brak j2st w ich języku także słów pochodzenia ukraińskiego.
W pierwszej części pracy autor, z pomocą wytworzonej już literatury,
dokumentów zastanych, a po części i własnych obserwacji, dokonał charakterystyki
trzech głównych rodzajów polskich osiedli Polesia: a) szlacheckich z XV-XVII wieku, wywodzących się z litewskich i polskich nadail ziemi za zasługi wojenne,
b) osadników mazurskich, którzy przybyli tu zachęceni rozwojem leśnictwa i pokrewnych mu .zajęć oraz c) osadnictwa chłopów z różnych ziem polskich, nie mających tam szans na objęcie własnych gospodarstw (por. tab. na s. 22), Autor
dok<Jnuje również rozważań z punktu widzenia zagadnień socjologicznych, etnicznych i lingwistycznych skupiając się na chronologicznie drugiej, w dziejach emigracji polskiej na Polesie, grupie osadników'.
Część druga rozprawy W. Werenicza to konkretne już językowe, fonetyczno-morfologiczne rozważania o języku mieszka11ców Zamosza. Szczególną uwagę poświęcił autor. odchyleniom od dialektu mazowieckiego oraz zmianom zasad akcentowania. Niezwykle interesującym
zjawiskiem jest powstanie kilku nowych form
językowych, nie spotykanych ani w języku polskim, ani językach wschodniosłowiańskich. Kolejny rozdział poświęcony został leksyce, która zdaje się być najbardziej podatna na wpływy otoczenia i zmiany. Ich ilość świadczy także o intensywności kontaktów z zewnętrznym otoczeniem społecznym.
Ciekawym dla każdego językoznawcy zjawiskiem jest możliwość porównania
mowy mieszkańców Zamosza z mową ich krewnych i sąsiadów, którzy po 1945 roku
znaleźli się na. Dolnym Sląsku w Pietrowiczkach. Pomimo, iż badania wśród nich
prowadzone były w połowie lat sześćdziesiątych, a więc po stosunkowo krótkim
okresie przebywania w innym środowisku językowym, udało się ustalić tam już
wiele zmian językowych, tak leksykalnych, jak i morfologicznych 2.
Problematykę
języka polskiego na Ukrainie przedstawiła
w dwóch tekstach
Julia L. Jaworskaja. W pierwszym z nich - "Ostatki polskogo jazyka na Zytomirszczynie" scharakteryzowała
ona środowiska polskie z okolic dużej wsi Marianówki, położonej na południowy zachód od przedwojennej stolicy polskiego, sowieckiego okręgu autonomicznego w Dowbyszu, ówczesnym Marchlewsku 3. Autorka, w trakcie badań prowadzonych w roku 1984 odwiedziła, prócz wymienionych,
następujące miejscowości: Dorohań, Ziatyniec, Ożg6w Chutor, a także okolice Dowbysza. W dalszej części tomu J. Jaworskaja
prezentuje .też teksty pochodzące od
I Warto
w tym miejscu
przypomnieć
ustalenia
Oskara
Kolberga,
por. jego DiaIOl'UŚ Polesie, Warszawa
1968, s. 375-515.
'Więcej
informacji
na ten temat
odnaleźć
można
w tekście
Ob izmienienijach
1V leksike polskich
rcpatriantow
!z Potesia, prożywajuszczych
w Niżniej
SHczll, opublikowanym
w zbiorze [sSledowanija po pols/<omu jazyku, Moskwa 1969, s. 254-2,95.
, Na temat tego rejonu
w okresie
do II wojny światowej
pisa! ostatnio
Mikołaj
Iwanow,
zob. Polonta w ZWiqZku Socjaltstycznych
Republik
Radzieckich
(1921-1938), w: Liczba i rozmieszczenie
Polaków
w świeci.e, pod redakcją
W. \Vrzesińskiego,
W'rocław
1985, s. 201-256
lub Główne
kierunki
rozwojlt
Pololtii
w ZSHH w o/'resie międzywojennym,
w: "Przegląd
Polonijny"
1938, z. 3, s. 61-72.
�250
polskich informatorów, w większości starszych kobiet. W języku ich wyraźne są
wpływy ukraińskiego i rosyjskiego.
Dane językowe zebrane przez autorkę mogą być materiałem naukowym użytym
również przez przedstawicieli innych dyscyplin. Dła przykładu zacytuję tu (w transkrypcji polszczyzny współczesnej), wypowiedź Feliksy Saulewicz z Marlan6wki
(s. 210):
"Jak uczono po polsku czytać i pisać.
Brali do domu człowieka takiego czy kobietę i uczyli po polsku czytać i pisać.
a szkoła była ruska. W Tartaku jeszcze do rewolucji była ruska szkoła. Tutaj
była kaplica, a w kaplicy była taka komnat'Jszka niewielka, to tam była szkoła.
Tam uczyli się, a potem już zbudowali tam szkołę. W domu nikt nie rozmawiał po
prostu w mieszkaniu, bo dzieci były małe. Uczyli modlić się i uczyli rozmawiać
wszystkich po polsku. To wam nikt tak dobrze nie rozpowie, jak Halusia (Helena
Saulewicz z tej samej wioski - M. B.). Dla niej już osiemdziesiąt cztery lata, a my
jeszcze młodzi".
Wśród tekstów zdobytych od informatorów Zl13jdują się między innymi piosenki: "W zielonym gaiku", "Wyszedł źuczek na słoneczko", "Pogodny wieczór
świętego Jana", czy "Tam na błoniu błyszczy kwiecie", a także bajki, choćby "Paweł i Gaweł". Z pewnością jednak dla socjologa lub etnografa bardziej interesujące
są \>lypowiedzi o historii i współczesności tego środowiska.
Po raz drugi w tym wydawnictwie - uprzednio w tomie In - podjęto także
problematykę
języka polskiego w Kazachstanie, tym razem Natalia E. Ananiewa
omówiła "Wariantnost' i sinonimija w nazwanijach czastiej tieła w polskich goworach Kazachstana". Autorka wykorzystała materiał zebrany w 1976 roku we wsiach
Oziornoje i Stiepnoje w rejonie kellerowskim
obwodu kokczetawskiego. Wśród
37 wymienionych informatorów
napotkać możemy tu takie nazv"iska jak: Grzybowski, Jabłoński, Jaroszyński, Waśkowski czy Z\voliński.
Dwa polskie teksty V tomu "Studiów nad polszczyzną kresową" to "Problematyka badawcza polsko-białorusko-litewskiego
pogranicza językowego" Elżbiety
Smułkowej i "Język polski na Litwie i Białorusi" Zofii Kurzowej. Sądząc z podtytułu i poprzedzającej go numeracji te:1 ostatni tekst będzie składał się z kilku
części.
Artykuł E. Smułkowej omawia dotychczasowe etapy badań nad tytułową problematyką oraz ich bezsprzeczne osiągnięcia. Mowa jest tu o badaniach nad gwarami Polski północno-wschodniej,
kontaktami
i wzajemnym
wpływem języków
polskiego i białoruskiego, a także relacjami zachodz<lcymi pomiędzy językami bałtyckimi i słowiaiJskimi.
W ostatnim, omawianym tu tekście, Z. Kurzowa prezentuje polszczyznę Michała Wołosewicza, współczesnego polskiego pisarza hldowego, urodzonego w 1925roku, mieszakjącego w nadgranicznych
z Litwa. białoruskich Bieniakoniach. Twórczość M. "Volosewicza jest w Polsce dość dobrze znana, a jego wiersze publikowane
były Vi wydawnictwach polskojęzycznych, które ukaz<\ły się na Litwie (w "Czerwonym Sztandarze", obecnie ukazującym się jako "Kurier Wil."!1ski") oraz w kraju,
choćby w zbiorku "Współczesna polska poezja Wileńszczyzny. Antologia" zredagow~Hlym przez J. Kajtocha i K. Woźniakowskiego, Warszawa 1986, s. 19-24.
Autorka analizuje język Wołosewicza na podstawie udostępnionych
jej, nie
publikowanych w większości wierszy i twierdzi, że jest to poeta tworzący w języku ogólnopolskim, gdzie niegdzie tylko wzbogaconym o elementy wywodzące się
z dialektów miejscowych. Widać także u niego nikły, choć nieunikniony niejako
wpływ języka rosyjskiego, a polszczyzna M. Wołosowicza, wywodz<]ca się z języka
�251
warstwy chłopskiej, ewoluuje od dialektu regionalnego ku polszczyźnie ogólnej,
ni~ tyb jednak literackiej co "użytkowej".
~,iie ukrywam, iż kolejne tomy "Studiów nad polszczyzną kresową" biorę do
ręki z ogromnym zainteresowaniem.
Dzięki nim nasza niewielka bądź co bądź.
wiedza n:1 temat rodaków za wschodnią granicą została z pewnością ,,-,zbogacona.
Z c;lł:\ mocą należy stwierdzić, że losy i współczesność środowisk polskich, do
których dotarli jc;zykoznawcy, powinny być zbadane i opisan~ również przez
przC'dstawicieIi innych dyscyplin naukowych.
Można żywić nadzieję, iż wkrótce
do tego dojdzie. Język Polaków żyjących na kresach jest silnie zakorzeniony
w historii
tych obszarów, pozwoliłem wic;e sobie na koniec, tytułem przykładu,
z:lmidcić w tej recenzji jeden z wierszy "Iichała Wołosewicza, zaczerpnięty z wymienionego wyżej tomu (s. 23):
"Echo legendy"
':ywi ś'viadlwwic serio stwierdzić mogą.
Ze idąc nocą bolcienicką drogą,
Wpada się w otchłań tajemnic bez liku
Słychać szmer dziwny w zasępionym lesie,
Jakieś wołania, które wiatr wciąż niesie
Hen od Gaiku.
Wyjaśnię dalej z jakiej to przyczyny:
Ze głos poety, że jaśnie hrabiny
iWl'reszcz3.kówn,a ,a Puttkamerowa),
Ze wielka miłość, bolesne rozstanie ...
Zauroczona - na zapamiętanie Trwa ich rozmowa.
MiTos/awa
Zenon
J a s i ń ski.
Macy
leksykon
nadolziaitski,
BOTuta
Opole 1990, ss. 200.
\\' ostatnich latach dzięki działalności stosunkowo szerokiego JUZ grona badae7.:i .._, centrum tej działalności jest Opole, a kieruje nią, wkładając w to całą duszę Zenon Jasiński - wiedza o dziejach Zaolzia. o kulturze tego terenu, o uporczY"'-'Ymtrwaniu ludności zaolziańskiej przy polskości znacznie się poszerzyła. Wystarczy przypomnieć
wydane ostatnio dwie cenne prace: o c7.asopiśmiennictwie
w języku polskim na terenie Czechosłowacji 1 i o działalności kulturalno-oświatowej Polaków zza Olzy w okresie międzywojennym'.
Obie stanowią znakomite
syntezy, efekt wielu lat pracy. Podobnie wysoko ocenić należy "Mały leksykon
lladolziański", chof ten jest dopiero zwiastunem, oby jak najrychlej
wydanego,
leksykonu "dużego", który - w co nie ma powodu wątpić - w pełnym świetle
ukaże skalę dokonail zespołu zwanego tu umownie "opolskim". W rzeczywistości
stanowi:l go badacze z całej Polski, połączeni zainteresowaniami
pograniczem polsko-czesko-niemi~c;:im 8, a zwłaszcza jego istotnym fragmentem, Śląskiem Cieszyńs~i:n.
St. Z~hra(lnlk,
Czasol'L<rnieunictwo
w Języku
pOisi{im na terenie
Czechosłowacji
I'Hf.-1938, Opole 19&9.
• Z. JasińskI.
Działalność
kulturalno-oświatowa
Polaków
za Olzą 1920-1938, Opole
• Z. Jasit"ski,
.J. Korbel
(red.),
Zderzenia
l przenikanie
kultur
na pograniczach.
riaiy 'z l<QufNen,,!1 naullOwej
w Opolu, 19-20 październIka
198'7 r.. Opole 1989.
I
w
Ja-
t~~;,
1990.
J'vf..ate-
�252
Na "Mały leksykon nadolziański"
złożyły się hasła tematycznie związane je-dynie z 'tą częścią Śląska Cieszyńskiego, obszarem przyznanym
Czechosłowacji
w 1920 roku, który u nas tradycyjnie nazywany jest Zaolziem. Stanowi to wyodrębnioną, skromną część pełnego opracowania, tzw. Leksykonu Polaków w Czechosłowacji, obejmującego całość problematyki, a znajdującego się wciąż na warsztacie. "Mały leksykon ..." nie posiada pełnego aparatu naukowego (brak bibliografii
przedmiotowej przy poszczególnych hasłach), przez co jest pozycją popularną, lecz
i tak niezwykle godną uwagi. Zanim bowiem doczekamy się pełnego i w pełni
naukowego wydania Leksykonu, "mały" spełniać będzie funkcję jego zwiastuna
i swoistej reklamy. Hasła w nim prezentowane, co warto dodać, drukowane już
były w pierwszej wersji na łamach miesięcznika "Opole" w latach 1986-1939.
Reakcja czytelników "Opola" była gorąca, dzięki nim uzupełniono wiele luk
w materiałach,
wiele kwestii sprecyzowano. To odwołanie się do czytelnika ma
dodatkowy sens, pozycja prezentowana adresowana jest - co wyraźnie podkreśla
Zenon Jasiński - przede wszystkim do mieszkańców Zaolzia. Pisze on czym ma
być w przyszłości "Leksykon Polaków w Czechosłowacji": "Jego celem nie jest
wzniecanie waśni narodowościowych
lecz ukazanie, że mieszkające tu grupy narodowe znajdowały warunki rozwoju a jedynym celem badań jest zgromadzenie
wiedzy o ludziach i ich działalności na tym terenie".
Zapewne, nigdy dość przypominania o konieczności obiektywizmu w bada"iach
naukowych, w tym wszakże wypadku podobne zastrzeżenia S'l - w moim przekonaniu zbędne. "Leksykon ..." będzie (\¥noszę tak po zapoznaniu się z jego
częścią, z "Małym leksykonem nadolziańskim")
znakomitym przykładem obiektywizmu. "Mały leksykon ..." nie zawiera ani cienia szowinizmu, nie eksponuje wcale
(a przecież byłoby co eksponować!) antypolskiej
działalności państwa czechoslowackiego, ezy czeskich środowisk nacjonalistycznych
w różnych okresach historycznych. Sądy i opinie, o ile w ogóle w nim występują, są niezwykle wyważoE",
tak wyważone, że podobnych należałoby sobie życzyć ze strony nauki czechosłowackiej.
A przecież zachowanie obiektywizmu nie było wcale łatwe; chodzi wszak o region, którego dzieje wypełniają waśnie etniczne, konflikty narodowe, tarcia religijne oraz - choć to już niezbyt modne określenie - walki klasowe. Teren zmieniający kilkakrotnie
przynależność
państwową,
fenomenalnie
zróżnicowany pod
niemal każdym względem, mimo swej stosunkowo niewielkiej powierzchni. teren
stanowiący zapalne ognisko i przedmiot wszelkich politycznych machinacji.
Publikacja omawiana zawiera 269 haseł różnej objętości, od lakonicznych do
bardzo obszernych, mających znamiona opracowań syntetycznych, np. hasło "Szkolnictwo polskie na Zaolziu". Dominują, co zrozumiałe, hasła biograficzne, są one
doskonałym wstępem do zrozumienia Zaolzia, jego dramatycznych
dziejów, które
odcisnęły piętno na każdej bez wyjątku biografii prezentowanej
w "Małym leksykonie ...". Niejeden działacz zaolziański kończył życie tragicznie, w kazamatach.
obozach koncentracyjnych,
pod kulami plutonów egzekucyjnych; czasem na zesłaniu, niekiedy na emigracji w obcych krajach. Co biografia, to dramat. Cóż, t;:ki
widać los pisany ludziom tej pięknej i tragicznej ziemi. A miała ona i ma s~·"ó\V
aktywnych na każdym polu, od polityki poczynając, na nauce kończąc. Zdumiewa
ilu wybitnych polityków, działaczy, wynalazc6w, badaczy, kapłanów (katolickich
i ewangelików) wydało Zaolzie; ilu artystów. A przecież prezentowane przez Zenona Jasiilskiego biografie stanowią tylko wybór, nie o każdym wybitniejszym
Zaolziaku możemy przeczytać w Leksykonie.
Są i inne hasła: organizacje, tytuły prasowe, miejscowości wraz z istniejącymi
�253
w nIch polskimi placówkami kulturalnymi
itd.. itp. Niosą one wiedzę ogromną,
umiejętnie czytane potrafią powiedzieć bardzo wiele, więcej niż zwykłe hasło
encyklopedyczne;
układają się w syntetyczną panoramę problemów regionu, stanO''\'ią jego dzieje, dzieje zbiorowości polskiej poddawanej systematycznemu
procesowi wynarodawiania,
zbiorowości świadomie i z niemałą siłą wynarodawianiu
opierającej się. Także i w czasach najnowszych, wbrew pozorom i deklaracjom,
wcale nie mniej trudnych niż mi.nionedziesięciolecia.
"Mały leksykon nadolziański" winien trafić nie tylko do rąk każdego Polaka
na Zaolziu, winien trafić do rąk każdego Polaka w kraju. Nie trafi jednak, niestety, nakład tej pozycji jest bowiem żenująco mały, wynosi zaledwie 200 egzemplarzy (tak, to nie pomyłka, 200!). Należy żywić nadzieję, że mimo trudnej sytuacji ogólnej, dojdzie do masowego wydania Leksykonu i do rozprowadzenia
go
na Zaolziu. Polecamy tę sprawę Wspólnocie Polskiej, która ma szansę podobnymi
akcjami zatrzeć niemiłe wrażenie po swojej poprzedniczce,
Towarzystwie
"Polonia".
Rozprowadzenie
"Małego leksykonu zaolziańskiego"
na Zaolziu .jest używając dużego słowa, ale tu chyba właściwego - konieczne dla podtrzymania
polskiej świadomości mieszkańców tego regionu, mieszkańców, kt6rzy nie są co
kilka razy sugeruje Leksykon - wcale Polonią (ta tworzyła się w wyniku migracji), lecz P o l a k a m i mieszkającymi poza Polską w wyniku splotu wydarzeń historycznych.
Niezwykle interesujący, odznaczający się wysokim poziomem naukowym "Mały
leksykon nadolziański" stanowi cenną pozycję w dorobku ośrodka opolskiego, budzi także wielkie nadzieje i oczekiwania. Czekamy na "Leksykon Polaków w Czechosłowacji" z wielką niecierpliwością.
Ryszard
Mikołaj I w a n o w, Polacy w Związku
Radzieckim
w latach
dawnictwo Uniwersytetu' Wrocławskiego, Wrocław 1990, ss: 424
Kantor
1921-1939, Wy-
Praca' M. Iwanowa jest studium historycznym,
jedynym jak 'rlotąd i bardzo
potrzebnym opracowa;niem' dziejów dużej grupy Polaków, którzy p6' powstaniu
Związku' Radzieckiego' i po' wyznaczeniu w traktacie' ryskim jego granic zachodnich, znaleźli się w tym. państwie. Jest to jednocześnie' praca, która jako pierwsza
wykorzystuje nieznane dotąd materiały archiwalne a także bogate zasoby radzieckiej, W tym przede wszystkim' polsko-radzieckiej,
prasy. Obejmuje Polaków przede
wszystkim na Ukrainie i Białorusi, także w największych miastach Rosji, i tylko
bardzo ogólnie informuje o Polakach poza tymi terenami. Autor nie zdołał zgromadzić,z
czego zresztą nie robię zarzutu, gdyż wymagałoby to odrębnych poszukiwań, danych o grupach Polaków rozsianych po rozległych terenach azjatyckich
ZSRR, od Dalekiego Wschodu po Kaukaz. Nie daje m.in. analizy sytuacji Polaków
deportowanych
w połowie lat trzydziestych
z Ukrainy do Kazachstanu.
To właśnie zainteresowanie
kazachstańskimi
Polakami było przyczyną sięgnięcia po książkę M. Iwanowa. Etnologbadacz tej wyjątkowej
grupy Polaków,
boryka się bowiem nie tylko z brakiem współczesnych wiadomości ale i dotyczących ich historii. Niedostatecznie znane są najdawniejsze
dzieje Polaków na "dalszych Kresach" (używam tego terminu w znaczeniu przyjętym przez M. Iwanowa - ziemie, które należały do I Rzeczypospolitej 'a nie znalazły się w granicach
�254
II Rzeczypospolitej), włącznie z XIX i początkami XX wieku. Przede wszystkim
jednak nie wiedzieliśmy o losach Polaków w ZSRR w okresie międzywojennym.
Choć książka M. Iwanowa nie dostarcza nam wiedzy o szczegółowych celach. rozmiarach i przebiegu masowej deportacji ludności z Ukrainy do Kazachst,mu pierwszej wielkiej zbrodni stalinowskiej
wobec Polaków - oraz tragicznych poezątkach bytowania polskich spiecpieriesielencow
w Azji, to jednak pozwala lei)icj
zrozumieć okoliczności tego wydarzenia. Otwiera drogę do dalszych badań. w których wykorzystane
być muszą zarówno relacje uczestników i Io1wiadków dr<Jrnatycznych losów Polaków jak i radzieckie dokumenty dotyczące tej sprawy.
Cel pracy, jakim było monograficzne przedstawienie dziejów Polaków \IT wyodrębnionym okresie historii ZSRR, przeplata się z innym celem, a mianowicie z próbą opracowania rozwoju i upadku idei i praktyki radzieckiej, polskiej autonomij
narodowej. Obydwa te cele nie są z sobą sprzeczne. Radziecka autonomia polska,
nazywana w pracy radzieckim eksperymentem
polonijnym, znana głównie dzię~:i
pelskirn rejonom narodowościowym Marchlewszczyżnie i Dieriyńszczyżnie, określił;]
losy Polaków w ZSRR nie tylko w okresie międzywojennym
ale i na dlugo
potem.
Wywarła
zresztą swój wplyw również
na sposób kształtowania
~:ystemu władzy w Polsce po roku 1945. Zetknięcie się idei i praktyki tej autonomij
z charakterem i potrzebami kulturowymi i politycznymi Polaków w ZSRH w okresie międzywojennym
stanowi bowiem najbardziej istotną sferę rzeczywistosci tego
okresu, klucz do zrozumienia całościowej sytuacji Polaków w obrębie totalitarywHl
radzieckiego. To właśnie polityka narodowościowa. z jej rozlicznymi wewnE~trzny:ni
i zewnętrznymi
uwarunkowaniami,
spowodowała mllło znany, chol' sygnalizowan~"
już w czasopiśmie "Sprawy Narodowościowe", fakt ściągnięcia w latach 1923-192'>
ponad 100 tysięcy Polaków (:{7.800 rodzin) z Rosji centralnej i Syberii i osiedier:i;;
ich na radzieckiej Ukrainie i Białorusi. To "eksperyment polonijny" doprowadzi) do
repolonizacji,
poprzez powrót do języka polskiego, tysięcy wynarodowionej
iucnoś ci polskiej. Wreszcie krach tego eksperymentu i jego od\vołanie wywołało bezprzykładne represje, które ułatwiły depolonizację "dalszych Kresów" i na dlugo
utrwaliły psychozę antypolską w ZSRR
Problematyka
narodowościowa,
tak silnie zaakcentowana
w książce lVI. IW'lnowa, powoduje dodatkowe zainteresowanie nią etnologa. Cenne są tam uwagi dotyczące etnicznego charakteru
Polaków w ZSRH i rodzaju występującej
wśród
nich świadomości narodowej. Autor przypomina o wiel()('tnicznej genezie Polonii
radzieckiej, w której składzie znalazły się również grupy genetycznie niepolskie:
ukraińskie, białoruskie LI nawet rosyjskie, nie wspominając już o tatarskich, ormia'Jskich czy żydo\vskich, przyjmujące w rozmaitych okresach katolicyzm i ulegające
polonizacji. Warto tu dodać, że jednocześnie dokonywały się odwrotne procesy rutenizacji czy białorutenizacji,
w których poważną rolę, jak tego chcą niekt6rzy
nasi historycy, odgrywał kościół unicki. Wieloetniczna geneza polskości kresov"ej
i skomplikowany,
wielekroć tragiczny charakter
stosunków narodowych powodowały, że nie zawsze cechy etniczne decydowały o samoidentyfikacji
narodowościowej. Autor słusznie zauważa, że identyfikacja
z polskością nie zawsze związana
była ze znajomością języka. Przypomina także, że nie zawsze znajdywała op;,rcie
we wzorach kultury ludowej, genetycznie polskich. Natomiast jej silną podstawq
była religia. Nie powiodły się, o czym pisze autor, poza nielicznymi wyjątkami.
próby rozpowszechnienia
wzorca Ukraińca i Białorusina rzymskich k:'ltolik6w.
Inną cechą polskiej świadomości narodowej na Kresach było przekonanie o pewnej wyższości kulturowej polskości, mającej historyczne oparcie w polskiej etnicznie i spolonizowanej szlachcie, szczególnie licznej szlachcie zagrodowej, przetrw,)lej
�255
jako odrębna i dostrzegalna formacja społeczno-kulturowa
jeszcze do okresu międzywojennego. Charakter
Polaków jako etnoklasy , antagonizującej
wobec siehie
inne grupy etniczno-społeczne, nie uległ zapewne wówczas jeszcze w pamięci społecznej zatarciu, mimo podkreślanego przez M. Iwanowa braku lepszej pozycji majątkowej ludności polskiej.
Pogranicza i przemieszanie różnorodnych grup i kultur etnicznych, przy jednoczesnym skomplikowaniu się sytuacji narodowej w związku z polityczną dominacjq Rosjan po upadku państwa polskiego i intensyfikacją
procesów tworzenia
się narodu ukraińskiego i białoruskiego, sprawiły, że charakter i sposób wyrażania
polskiej świadomości nurodowej przybrały na Kresach szczególną postać. Ma rację
M. Iwanow, że świadomość ta nie zawsze nakazywała wyznaczanie ostrych granic
przynależności narodowej. Zmiana polskiej czy innych przynależności narodowych
lub ich niepewność, a również zjawisko braku świadomości narodowej, były na
kresach 'Al XIX ina początku XX wieku zjawiskiem stosunkowo częstym. Z drugiej strony pojawiło się, a czym także pisze M. Iwanow, ukrywanie swej narodowości przez licznych Polaków, związane z represjami narodowościowymi ze strony Rosji
a. póżniej Związku Radzieckiego. Mieliśmy więc do czynienia zarówno ze świadomością narodową nieostrą czy nieutrwaloną
jak i ukrywaną, ale obok tego niesłych.mie silną, odporną, reprezentującą
"prawdziwie
patriotyczne,
polskie postawy, które szczerości przekonań narodowościowych,
nowo objawionych duchem
polskości, graniczącym z fanatyzmem, zadziwiały nawet najbardziej
konsekwentnych przeciwników mlrodowej ksenofobii" (s. 42). Podstawą dla tak ukształtowanej.
postawy narodowej obok czynników etnicznych, takich jak język i religia, poczucie wartości a niekiedy wyższości kultury polskiej i poczucie krzywdy, był stosunek
do Polski jako ojczyzny i państwa i jej historii. W Związku Radzieckim w okresie międzywojennym próba przeciwstawienia
żyjących tam Polaków państwu polskiemu, początkowo odróżnianemu
od żyjącego w nim "ludu pracującego",
a w
okresie represji stalinowskich traktowanemu
jako zagrożenie w praktyce łącznie,
stanowiła podstawowy kierunek wychowania Polaków "radzieckich". Dlatego też
w naszych próbach zrozumienia Polaków z ZSRR musimy uwzględnić pozbawienie
ich możliwości doświadczenia państwa polskiego, zarówno międzywojennego
jak
i powojennego, i w związku z tym jego symboliczny a nie funkcjonalny
wymiar.
Winniśmy zrozumieć ponadto ambiwalentny
stosunek tych Polaków do Zw~zku
Radzieckiego jako z jednej strony organizatora represji a z drugiej miejsca egzystencji i radzieckości jako systemu polityczno-ideowego a nawet wzorca wspólnoty
polityczno-etnicz.nej przedstawia.nego jako najlepszy i wymuszanego.
Na koniec parę zaczerpniętych z pracy M. Iwanowa informacji a folkloryzmie
i ehwgrafii w życiu kulturalnym, szkolnictwie i nauce polskiej w ZSRR w okresie
międzywojennym. Zespoły pieśni i tańca, które się tam pojawiły, zapewne czerpały, w związku ze słabością miejscowej polskiej kultury ludowej, raczej z repertuaru narodowego. O oddaleniu od tej kultury ludo'ń'ej, ale przede wszystkim
o narastającej
podejrzliwości
i zbliżających się masowych represjach,
ś\viadczy
oskarżenie o antyradzieckość
i nacjonalizm nauczycieli szkoły polskiej w Odessie,
w której zespół szkolny wystąpił pod koniec lat trzydziestych w strojach krakowskich, uznanych za szlacheckie i potępionych. Po polsku wykładano etnografię
Słowian na II roku a ludową twórczość literacką na III roku Sekcji Polskiej Wydziału Mniejszości Narodowych Zachodu, Instytutu
Pedagogicznego im. Hercena
w Leningradzie - najdłużej pracującej placówce szkolnictwa wyższego przygotowującej nauczycieli szkół polskich. W Sektorze Polskim, przekształconym
w roku I ói33 w Instytut Polskiej Kultury Proletariackiej,
Akademii Nauk Białoruskiej
�256
SRR, obok tzw. komisji (pracowni) historycznej oraz języka i literatury, pracowała
także komisja etnograficzna.
Książka M. Iwanowa pozwala zmniejszyć naszą niewiedzę o losach Polaków
"radzieckich" w szczególnie mało znanym okresie międzywojennym. Stanowi jednocześnie zapowiedź dalszych opracowań autora, nie-Polaka, który dobrze rozumie
skomplikowaną
rzeczywistość etniczną i narodową "dalszych" Kresów i istotę totalitaryzmu radzieckiego a zarazem zafascynowany jest zjawiskiem kresowej polskości. Dlatego szkoda, że książka ta wydana została niestarannie i w mikroskopijnym nakładzie 400 egzemplarzy.
Zbigniew
Lucjan
K o c i k, Polski farmer
w Ameryce.
Wisconsin w USA, Wrocław i in. 1990, ss. 224.
Studium
na
Jasiewicz
przykładzie
stanu
Z roku na rok wypełniają się luki w poznaniu dziejów i współczesnej sytuacji
Polonii na świecie. Do niedawna jedną z najmniej poznanych jej części była wiejska zbiorowość polonijna w ·stanach środkowego zachodu USA, powstała w połowie
XIX wieku i do dziś zachowująca, jak to wynikało z nielicznych materiałów o charakterze przyczynkarskim,
silną świadomość polskiego pochodzenia, mimo wyraźnego już zaniku rodzimego języka i polskiej tradycji. W ostatnich latach, nawet
na tle żywiołowo rozwijających się badań polonijnych, poznanie farmerskich zbiorowości polskiego pochodzenia w USA wyraźnie postąpiło naprzód. Prace W. Szulista t, interesująca praca magisterska D. Kolińskiego 2, dziś zbierającego materiały
do pracy doktorskiej, a przede wszystkim recenzowana monografia L. Kocika, pod
wieloma względami rewelacyjna, są tego widomym dowodem.
Studium L. Kocika to rezultat wielomiesięcznych, systematycznych badań przeprowadzonych
w Stanach Zjednoczonych, ale również pośrednio wynik poprzednich badań autora, jego zainteresowań
przemianami
współczesnych zbiorowości
chłopskiCh w kraju 8. Wypracowane przy tej okazji narzędzia badawcze ·zastosowane zostały z powodżeniem do analizyżbiorowości
farmerskiej
w· WISconsin.
L .. Kocik okazał się wytrawnym analitykiem, który potrafił do maksimumt.vyko·
rzYstać materiały zebrane podczas długich badań terenowych vi kraju i pota jego
granicami.
Praca składa się ze wstępu i siedmiu rozdziałów, w których ukazano, ·na tle
ogólnego procesu
emigracji ż· ziem polskich, wychodźstwo polskie, a zwłaszcza
jego odłam· osiedlający się w stanie Wisconsin. Krok po kroku śledzimy wraz
z autorem przeradzanie się tej grupy z "zamkniętego klanu" - zgodnie zokreśIe~
niem L; Kocika '- w zbiorowość integralnie związaną z życiem i gospodarką terenu. Dzieje farrrier6wpolskiego
pochodzenia w Wisconsin to w r6wnymstopniu
dzieje oswajania dziewiczego najczęściej obszaru, co dzieje asymilacji grupy o silnej odrębności do wielce· zróżnicowanego i znajdującego
się w fazie tworzenia
tamtejszego społeczeństwa: Społeczeństwo to tworzyło się z rozmaitych grup emi1 Zob. np. w. Szullst, Z przeszłości Kaszubów
w Poront£, WisconsIn, "Studia Polonijne",
t. 6, 1985.
'Zob. D. Kollńskl, zarys powstania I rozwoju osadpotsklch
w środkowym
Wisconsin,
USA, "Przegląd Polonijny", r. 14: 1988, .z. 1; tenże: Przemiany
obrzędu wesetnego w polonijnej
zbiorowości
powiatu Portage, Wisconsin, USA, tamże, r. 15: 1989,z. 2.
, Zob. L. Koclk. Rodzina chłopska w procesie modernizowanta
stę wsi potsktej, Kraków
1986.
�257
grantów, wśród których najwyraźniej
dominowali Skandynawowie,
nie Anglosasi.
Jest to specyfika nie tylko Wisconsin, ale również np. Minnesoty. Przypomnijmy
sobie przy okazji powieści V. Moberga ukazujące osiedlanie się Szwedów na tych
terenach. Niewiele lat po nich przybyli tam chłopi polscy i stali się ich sąsiadami.
Nawiasem mówiąc L. Kocik interesując
się przede wszystkim procesem modernizacji gospodarki chłopskiej w rzeczywistości, jak sam pisze widzi ten proces jako
"inkorporację
określonych kategorii społecznych (tu polskich farmerów - R. K.)
w system społeczeństwa globalnego".
Praca L. Kocika ma wyraźnie historyczno-socjologiczny
charakter, o czym zadecydowały względy poznawcze i dostępny materiał. Zgodnie ze slowami autora
studium "stanowi próbę socjologicznej analizy etapów pokonywania trudności związanych z wyzwaniem jakie przed kolejnymi generacjami
chłopskich emigrantów
z Polski staftowił ••nowy świat", procesu coraz pełniejszego
wchodzenia w ten
świat, oraz problemów związanych z aktualnym funkcjonowaniem
ich rodzin w społeczeństwie amerykańskim"
(s. 14). Oczywiście, byłoby rzeczą pożądaną, aby towarzyszył temu opis kultury badanej grupy (jej stylu życia, zwyczajów, obrzędowości), co uczyniłoby niektóre fragmenty pracy mniej zdawkowymi. Miejmy nadzieję,
źe lukę tę wypełnią badania wspomnianego już D. Kolińskiego.
L. Kocik jak najtrafniej
posłużył się w analizie asymilacji strukturalnej
opisywanej zbiorowości farmerskiej
kategorią modernizacji.
Teza, że wymóg modernizacji warsztatów produkcyjnych
(w tym przypadku farm) przyspiesza asymilację
strukturalną,
tylko z pozoru jest oczywista. Tak naprawdę, dopiero rzetelny material empiryczny, przytoczony przez autora, pozwala pełniej zrozumieć istotę proct.'su modernizacji
i jego dalekosiężne skutki, wykraczające
znacznie poza sferę
produkcji. Jasne i logiczne ujęcie relacji między procesami asymilacji i modernizacji, czemu poświęcony jest rozdział VII pracy, stanowi - w moim przekonaniu - liczący się wkład L. Kocika w rozwój polskich badań nad skomplikowanymi
zagadnieniami funkcjonowania
społeczeństw wieloetnicznych.
Farmerzy polskiego pochodzenia
w Wisconsin to zbiorowość znajdująca
się
od początku swojego istnienia w procesie przemian. Grupa ta zmieniała się i zmienia wraz z postępami asymilacji, wraz ze zmianami wsi amerykańskiej,
przeżywającej kolejne rewolucje agrarne, koniunktury
i kryzysy, meandry państwowej
polityki rolnej. Za wielką zaletę recenzowanej
pracy uważam jej wielowymiarowość oraz to, że jej autor potrafił ukazać polskiego farmera na szerokim tle historyczno-społecznym, nie gubiąc ludzkiego wymiaru jego egzystencji. Uważny i wnikliwy czytelnik znajdzie w pracy wiele aktualnego materiału do dyskusji o współczesnej kondycji polskiego rolnictwa, które chcąc dotrzymać kroku gwałtownym
przemianom rolnictwa światowego oraz nie zagubić się w burzy przemian targających Polską, szuka swojej drogi. Przykłady
amerykańskie
znaczone błędami
t ślepymi szlakami wydają się niezwykle interesujące.
Ryszard
Emil
O r z e c h o w s k i,
Teatr
polonijny
w
Stanach
Zjednoczonych,
Kantor
Wrocław
1989, ss. 332, i1.
Nie sposób zaprzeczyć, że badania nad powstawaniem,
rozwojem i przemianami oraz nad kulturą zbiorowości polonijnych w świecie uległy w ostatnich latach wyraźnemu przyspieszeniu. Niemal każda na ten temat ukazująca się pozycja
17 Lud t. LXXIV
�258
wydawnicza wypełnia jakąś poważną lukę, co zresztą poniekąd świadczy o d!ugoletnim zaniedbaniu problematyki. Szczególnie zasłużona w wypełnianiu luk jest
Biblioteka Polonijna, której 21 tom stanowi praca krakowskiego historyka teatru
Emila Orzechowskiego o dziejach teatru polonijnego w Ameryce; praca bez żadnej taryfy ulgowej pionierska, bogata w fakty i uogólnienia, godna wnikliwej uwagi
nie tylko badaczy Polonii.
Otrzymaliśmy dzieło nadzwyczaj bogate zarówno ze względu na zakres poruszanych zagadnień (a także ich rangę), jak i horyzont czasowy, który obejmuje.
Autor dokonawszy ogromnej kwerendy żródłowej podczas kilku dłuższych pobytów w USA, a sam proces gromadzenia rozproszonych materiałóv,,' i ich krytyka
wydają się przedsięwzięciem heroicznym, zrealizował dzieło niezmiernie ambi~ne:
objął całość dziejów sceny polskiej w Stanach Zjednoczonych, od momentu jej
narodzin w latach siedemdziesiątych XIX wieku, aż po współczesność. Poprzedników w tym dziele miał niewielu, temat właściwie leżał odłogiem. Sytuacja dla
badacza i komfortowa i ryzykowna, czego szerzej dowodzić nie trzeba.
Bogactwo omawianej książki, wielość podejmowanych
przez autora wątków,
w różnym zresztą zakresie i stopniu omawiania, skłania mnie do koncentracji na
pewnych tylko elementach całości, tych zwłaszcza, które mnie. jako badacza Polonii amerykańskiej szczególnie zajmują. Nie będę na przykład wnikał w kwestię,
czy autor bazujący na żródłach, mimo wszystkich jego zabiegów i starań, szczątkowych, właściwie zrekonstruował
dzieje teatru polonijnego, czy oddał sprawiedliwość wielkim postaciom ruchu teatralnego,czy
nie pominął liczących się o~Todków, zespołów itp. Bez wątpienia
w. przyszłości niejedna informacja
zawarta
w prezentowanej
pracy zostanie· uściślona, niejedna okaże się w świetle nowych
źródeł błędna. Nie zmieni to jednak faktu, o czym jestem przekonany, iż zaryso~
wany w dziele Orzechowskiego obraz roli teatru - amatorskiego, półzawodowego
i zawodowego - w życiu Polonii amerykańskiej
podany został trafnie, rzec7.Q;;'·o
i wielce sugestywnie.
Teatr polonijny był zjawiskiem
odmiennym
od krajowego
teatru zarówno
zawodowego, jak i amatorskiego. Oddajmy głos autorowi: ••...teatr, o którym piszemy - zauważa - uformowany został z jednej strony przez tradycję wyniesioną
ze Starego Kraju, z drugiej jednak na jego rozwój oddziałały mocno· specyficzne warunki amerykańskie,
które kształtowały nie tylko zasady działania sa~
mego teatru jako instytucji, ale i wpływały na zainteresowania publiczności, określały jej gusta i potrzeby. To właśnie publiczność ta, a był od niej byt teatru. polonijnego bez reszty uzależniony, decydowała o takim, a nie innym jego kształcie organizacyjnym
i artystycznym poziomie ... Artystyczne ambicje twórców scen
polonijnych, z reguły wzorowane na przykładach krajowego teatru zawodowego,
musiały w ostatecznym rozrachuku uwzględniać życzenia i możliwości percepcyjne
publiczności, której kulturalne potrzeby były skromne, a często rodziły się dopiero
lub ujawniały na emigracji".
Przyjrzyjmy się zatem owej publiczności, która stanowiła o specyfice te:,:ru
polonijnego, o jego zasadniczej odrębności każącej zaliczyć go do przejawów tzw.
kultury polonijnej, genetycznie ściśle z kulturą polską związanej (choćby p.r~ez
język przekazu), lecz przecież z nią nie tożsamej. Przypomnieć nale;:y, że gros owej
teatralnej publiczności (a także spora liczba wykonawców w trupach amatorskj~h)
to chłopi, emigranci z wielkiej fali wychodźst\'.'a wiejskiego końca XIX wieku
i początków wieku XX. Ich potrzeby kulturalne
są mało wyrafinowane. Sil to
często półanalfabeci i analfabeci znający jedynie lokalną gwarę. Owi wychorl;'cy
są w słabym stopniu, bądź nie są wcale wprowadzeni w dziedzictwo kultury narodowej. Część z nich przybywa jednak z terenu, gdzie uspolecznienie chłopów
�jest już zaawansowane (Wielkopolska, Galicja Zachodnia), gdzie pierwociny te~:tru
amatorskiego na wsi, pomyślanego jako wstęp do wyższej kultury, ksztaltO\valy
gust, a zwłaszcza samą potrzebę teatru. Na gruncie amerykańskim
teatr amatorski,
można powiedzieć po prostu teatr ludowy, rozkwita w sposób nadzwyczajny, st.aje
się jedną z najbardziej ulubionych rozrywek, dla wielu rozrywką nader aktywną
Tworzące się polonijne zbiorowości, polonijne parafie i organizacje
wszelk i(~go
typU niemal od samego początku swego istnienia wyłaniały mniej lub bardziej
trwałe amatorskie zespoły, dając tym wyraz zrozumienia
dla roli i siły teatru
jako środka przekazu. Repertuar tych zespołów stanowiły przede wszystkim tzw.
dramaty ludowe. "Co przez "dramat ludowy" rozumiano... - pisze autor - tego
dokładnie nie wiemy; wydaje się, że w odróżnieniu od krajowego bohatera wiejskiego i wiejskiej problematyki, tu temat i charaktery nie miały decydującego znaczenia. Natomiast sztuka uznawana za ludową musiała być prosta, mieć wartk;1.
trzymającą w napięciu akcję, spory ładunek łatwego humoru, wyraziste postaci,
dydaktyczne przesłanie
(moralne lub patriotyczne),
nie wprowadzać
elementów
tragicznych, za to dużo folkloru - śpiewy i tańce w sztuce były jej dobrą reklamą.
"Janek z Ojcowa" zaczął już wtedy ewoluować w stron<; musicalową; skończyło
się niestety na popularności "Wesel polskich".
Oczywiście zasadne jest utyskiwanie na poziom owych amatorskich czy półzawodowych teatrów i ich repertuaru. Nie mogły być inne biorąc pod uwagę możliwości recepcyjne widzów. Ambitniejsze
próby, o których autor szeroko pis:·:e.
mip.ły na ogół żywot krótki i kończyły. się rozczarowanięm,
także finansowym.
Teatr polonijny w Stanach. Zjednoczonych istnieć mógł jedynie jako teatr Polonii
amerykańskiej,
to znaczy jako teatr dostosowany do masowego, prostego widza,
z jego mało wyrafinowanymi gustami.
Jakikolwiek
pod względem poziomu artystycznego
był ów teatr, spełniał
istotne funkcje, wśród których funkcja poznawcza, rozrywkowa, dydaktyczna i integracyjna wysuwają się na czoło. Nie ulega wątpliwości wielka rola teatru polonijnego jako nauczyciela języka polskiego. Dla mas emigrantów z trzech zaborów
mających jedynie gwarę, teatr był płaszczyzną integracji
językowej. Repertuar,
w znacznej mierze o tematyce historycznej i patriotycznej, stawał się płaszczyzną
integracji narodowej, czego nie można przeoczyć. Siłę oddziaływania
teatl'u doskonale rozumiał Kościół dbający, o ile tylko miał na to wpływ, a obecność w repertuarze wątków religijnych. W mniejszym zakresie poprzez teatr propagowały
swoje idee ugrupowania
polityczne, np. socjaliści. Nie można też zapominać, ~:e
dla wielu widzów teatr etnic2lny był jedyną, zatem nie alternatywną,
formą kontaktu z kulturą.
Oddziaływanie
teatru na Polonię amerykańską
z czasem zmalało. Przyczyn
było wiele, do najważniejszych
należą bez wątpienia:
słabnięcie fal emigracyjnych, rozpad getta etnicznego, słabnięcie polonijnej parafii, amerykanizacja
zbiorowości polonijnej (język ułatwiał uczestnictwo w kulturze amerykal1.skiej), czy
wreszcie - co ma związek z przyczyną poprzednią - pojawienie się konkurentów teatru: kina i telewizji. Dzieje teatru polonijnego w US.;'\. są już. jak się zdaje.
na :wwsze kart.} zamkniętą. "Teatr dawny - pisze E. Orzechowski - tworzony
przez pokolenie emigracji przełomu wieków musiał po latach prosperity cofnąć się do etapu doraźnie organizowanych
przedstawień, granych bardziej dla
przyjemności niż dla zarobku. Niezdolny był do zmiany swej estetyki, poza sporadycznymi przypadkami nie próbował przejść na język angielski".
Istotnie, teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych to karta zamknięta, ale
jakże ważna. Jeśli często słus;:nie wykazuje się, że polski chłop-emigrant
w~;lśnie
w USA nabywał, czy rozwija! swoją narodową świadomość, to w procesie tym
�260
teatr polonijny odegrał niebagatelną
rolę. Wziąwszy pod uwagę fakt reemigracji,
pośredni wpływ teatru polonijnego na polską wieś poprzez reemigrantów nie ulega wątpliwości i winien być brany pod uwagę. Praca E. Orzechowskiego
dostarcza na rzecz takiej tezy wielu argumentów.
Wysoko oceniając omawianą pracę nie mogę jednak nie zwrócić uwagi na
pewien błąd faktograficzny. Otóż pisze autor dwukrotnie (s. 213 i 286), że regionalna organizacja Zaborowian i Pojawian (powstała ona zresztą w 1917, a nie w 1916
roku) w Chicago jest naj starszą organizacją tego typu. Były od niej starsze, np.
Klub Parafii Luszowice (powstał w 1912 roku) czy Klub Miechowice Małe i Klub
Miechowice Wielkie (oba powstały w roku 1915). O działalności chicagowskich
klubów grupujących wychodźców z parafii Zaborów (istniały cztery takie kluby),
w której to działalności teatr amatorski odgrywał niepoślednią rolę oraz o kulisach niedoszłego wyjazdu Jędrzeja
Cierniaka znanego teoretyka i praktyka
teatru ludowego - do Chicago (o czym E. Orzechowski niezbyt precyzyjnie napomyka) piszę obszernie w znajdującym
się obecnie w druku 24 tomie Biblioteki Polonijnej.
RyszaTd
Barbara
Sam. Kuplety
KantaT
S z y d ł o w s k a - C e g lowa,
Wojciech C h o j n a c k i, Polski wujek
polskie w AmeTyce, Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1989, ss. 287, i1.
Coraz wyrażniej
rozwijające
się w ostatnich latach badania polonijne, nie
obejmowały do niedawna pewnych zagadnień, w przekonaniu badaczy, być może
nawet interesujących,
ale marginalnych.
Na szczęście podobne poglądy i podejście
do niektórych przejawów dorobku zbiorowości polonijnych na świecie jest już dziś
rzadkie i mało popularne. Badania polonijne wzbogacają się znacznie, obejmują
coraz to nowe obszary i zjawiska. Badacze ostatnio przyjrzeli się uważniej na przykład kulturze polonijnej, a zwłaszcza polonijnemu
folklorowi. Rezultatem są nie
tylko, skromne jeszcze, analizy tych zjawisk, ale również pierwsze publikacje oryginalnych tekstów z popularnonaukowymi
komentarzami.
Jaskółką czyniącą, miejmy nadzieję, wiosnę w dziedzinie popularyzacji przejawów folkloru polonijnego, jest zbiór kupletów polonijnych, wydanych przez poznańskich badaczy: Barbarę Szydłowską-Ceglową
i Wojciecha Chojnacklego. Publikacja ta zasługuje, jak sądzę, na uwagę nie tylko badaczy polonijnych, ale także
etnografów i folklorystów.
"Terminem kuplet - pisze we wstępie Wojciech Chojnacki - oznacza się piosenkę kabaretowo-rewiową
o różnej treści - miłosnej oraz aktualnej politycznej,
społecznej i obyczajowej, utrzymaną przeważnie w lekkim, żartobliwym tonie, ale
także refleksyjną i satyryczną. Czasem może to być piosenka wtrącona do komedii,
wodewilu, operetki, nawiązująca do treści tych utworów".
Kuplety, dziś już zamarły gatunek literatury popularnej, cieszyły się wielkim
uznaniem
wśród Polonii amerykańskiej
pod koniec XIX wieku, a zwłaszcza
w pierwszych dekadach wieku XX. Ich szczególny rozwój w polonijnych zbiorowościach w Stanach Zjednoczonych, wiązał się z bujnym rozkwitem polonijnego
teatru, zarówno amatorskiego, jak i zawodowego. Upadek teatru stał się także końcem kupletu, choć wcześniej występował on również samoistnie, popularyzowany
przez druki ulotne, zamieszczany na łamach prasy polonijnej, prezentowany w polonijnym
radiu. Jednakże
kuplet osiągał największy
efekt na scenie, w wy-
�261
konaniu popularnego aktora, będącego niekiedy również autorem tekstu. Związku
twórczości kupletowej z dziejami teatm polonijnego wyraźnie dowodzi W. Chojnacki
w szkicu otwierającym zbiór.
Z kolei B. Szydłowska-Ceglowa
w szkicu "Kuplety jako zwierciadło Pok.nii
amerykaiiskiej"
przekonuj'lco
udowadnia,
że "kuplety
odbijając
rzeczywi~,tość
polską w Ameryce były w istocie krzywym zwierciadłem stworzonym przez Polonię i dla potrzeb samej Polonii". Były one żywą t·eakcją na zjawiska obyczajowe
i polityczne, stanowiły rodzaj krytyki i komentarza zbiorowego. Ośmieszały i piętnowały bawiąc współczesnych, a dzisiejszym badaczom dostarczając informacji o życiu Polonii, o jej nastrojach, świadomości, o przemianach systemu wat·tości zbiorowości polonijnych,
o postępującej
amerykanizacji
wychodźców,
co wyraźnie
objawiło si~ w języku kupletów, naszpikowanym
kalkami językowymi, pełnym
amerykanizmów,
co zresztą potęgowało efekty komiczne. a formie i tworzywie
językowym kupletów pisze w odrębnym szkicu B. Szydłowska-Ceglowa,
widząc
w nich nawiązania do znanych w ustnej literaturze ludowej gatunków, jak pieśń
dziadowska, ballada itp. Niektóre kuplety stanowią trawestację
utworów literackich bądź ludowych. Adresowane do mas polonijnych, wywodzących się w ogromnej większości ze wsi, wykorzystywały znane ludowi motywy i formy. Choć .ich
autorzy są na ogół znani i wiemy o nich, że w większości mieli pochodzenie inteligenckie, to formy rozpowszechniania kupletów, ich treść, są zdecydowanie lud(Jwe.
Kuplet uznać należy za rodzaj ludo"vej twórczości polonijnej, rodzaj \vykształeony na gruncie amerykańskim, w pełni oryginalny, choć mający "korzenie" w Starym Kraju.
Dla badaczy amerykańskiej
Polonii kuplety zgromadzone w omawianej publikacji, a jest ich kilkaset bardzo tematycznie zróżnicowanych, stanowić mogą ciekawe źródło do poznania obyczajowości zbiorowości polonijnej, jej języka itp.~ dla
czytelnika nie mającego profesjonalnych
zainteresowań
są po prostu mniej lub
bardziej dowcipnymi tekstami, pełnymi aluzji humoreskami. Można zbiorowi wróżyć popularność, do czego przyczynią się zapewne nie tylko krótkie, rzeczowe, przystępnie napisane komentarze oraz uwagi B. Szydłowskiej-Ceglowej
i W. Chojnackiego, ale również atrakcyjna oprawa całości wykorzystująca ilustracje zaczerpnięte
z oryginalnych wydawnictw kuplet owych.
Ryszard
Kantor
Stanisław
Z a h r a d n i k, Czasopiśmiennictwo
w języku polskim
na terenach
w latach 1848-1938, Wyższa Szkoła Pedagogiczna
im. Powstańców
Sląskich w Opolu, Studia i Monografie nr 146, Opole 1989, ss. 256.
Czechoslowacji
Wszelkie bibliografie, a w tym i bibliografie czasopism, to efekt długoletniej
i niezwykle żmudnej pracy. Poszukiwania większych i mniejszych zbiorów czasopism, czasami pojedynczych egzemplarzy nawet, prowadzą niejednokrotnie
przez
wiele miejsc i granic. Nie inaczej jest też w przypadku książki S. Zahradnika,
któremu "w ciągu 25-letniego żmudnego szperania i szukania udało się skompletować około 140 tytułów interesujących
nas czasopism, co stanowi pod względem
ilości tytułów największy zbiór tego rodzaju w jednym miejscu w ogóle" (s. 11).
I choć granica, w sensie fizycznym, do przekroczenia jest tu tylko jedna, to niewątpliwie powstanie dzieła stało się możliwe jedynie dzięki uporowi i wytrwałości autora, mieszkającego w zaolziańskim Trzyńcu, a publikującego często w Dols-
�21)2
kich
periodykach naukowych, np. "Śląskim Kwartalniku
Historycznym Sobótka",
Polonijnym".
Nie jest moim zamiarem krytyczne recenzowanie samej bibliografii, chciałbym
jed!1ak przybliżyć tutaj potencjalnemu czytelnikowi układ i zawartość całej książki,
w której spis czasopism (wraz z materiałem
ilustracyjnym)
zajmuje około 70%
miejsca.
Pracę rozpoczyna krótki wstęp uzasadniający czasowe i terytorialne rozmiary
bib.liografii, omawiający źródła i dotychczasowe opracowania tematu oraz miejsca
przechowywania
zbiorów czasopiśmienniczych
(większość z nich znajduje się na
terytorium Polski; co ciekawe, autor wykorzystał także prywatne zbiory rodaków
zza Olzy). Tutaj również odnaleźć możemy charakterystykę
warunków społecznych
i politycznych w jakich wydawano polskojęzyczną prasę w części Cieszyńskiego,
zmieniającego nader często przynależność państwową, od austro-węgierskiej,
poprzez polską, czeską, polską, niemiecką i raz jeszcze czeską.
W rozdziale pierwszym, o zaskakującym
tytule - podobnie jak tytuł samej
książki "Rozwój czasopiśmiennictwa
polskiego na terenach
Czechosłowacji
1848-1939" omawia autor okres - od 6 V 1848 roku kiedy to w Cieszynie pojawił
się pierwszy numer "Tygodnika Cieszyńskiego", przemianowany
trzy lata później
na wychodzącą do 1939 r. "Gwiazdkę Cieszyńską" - do października 1938 roku miesiąca, w którym Wojsko Polskie przyłączyło Zaolzie do Macierzy.
Kolejny, drugi rozdział, poświęcony "Tendencjom rozwojowym w ujęciu statystycznym", zawiera omówienie rozwoju ilościowego i trwałości prasy, jej nakładów, formatów i objętości. Wymienione są tu także ośrodki wydawnicze, drukarnie
oraz nazwiska najbardziej
zasłużonych redaktorów,
między innymi Pawła Stalmacha, ks. Franciszka Michejdy i Tadeusza Regera. W rozdziale tym autor zawarł
również typologię podziału czasopism. Składają się na nią pisma ogólnoinformac,vjne, specjalne, urzędowe i pisma jako dodatki samodzielne. Pierwsza z grup dzieli
się następnie na narodową, socjalistyczną, komunistyczną
i duchem obcą, druga
natomiast
na wyznaniową.
młodzieżowo-dziecięcą,
fachowo-gospodarczo-literacką
i kulturalno-oświatową.
W przypadku każdej niemal typologii, również i tej, istnieją jednakże luki i nieścisłości. Jest tak chociażby w przypadku "Przyjaciela Dziatek" (poz. 121), kwalifikującego
się jednocześnie do pism wyznaniowych i młodzieżowo-dziecięcych lub "Trybuny" (poz. 152), jednocześnie komunistycznej i duchem
obcej. Niejasne jest też dla mnie połączenie w jednej podgrupie pism fachowo-gospodarczo-literackich,
a wydzielenie kulturalno-oświatowych.
I tak. w tej
pierwszej grupie znalazły się łącznie: typowo gospodarczy "Informator" (poz. 46),
handlowo-reklamowa
"Konrada Ilustrowana Gazeta" (poz. 51) oraz przede wszystkim oświatowy "Miesięcznik' Pedagogiczny" (poz. 64).
Dużą zaletą książki S. Zahradnika jest bogaty materiał ilustracyjny. obejmujący 113 reprodukcji
winiet czasopism i 38 jednostronicowych
kopii pierwszych
stron gazet. Choć i tu nie może obyć się bez zastrzeżeń; pierwszym z nich jest
często niealfabetyczny
układ ilustracji, drugim-powtórzenia.
Przykładowo, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego" pokazano na s. 59 - winieta i s. 62 pierwsza strona, podobnie jest w wypadku "Dziennika ustaw
j rozporządzeń
dla Księstwa górnego i dolnego Śląska", można to sprawdzić na
s. 59 i 63. Na całość materiału ilustracyjnego
warto jednak zwrócić baczniejszą
uwagę i z tego względu, iż stanowi on swego rodzaju "wybór tekstów" i umożliwia
lekturę kilkunastu
interesujących
artykułów
(pomijam tu wielkość druku, gdyż
do jego zmniejszonych rozmiarów zdążyłem się już przez ostatnie kilkanaście lat
przyzwyczaić). Szczególnie warte polecenia pozycje to: "Dziennik Polski" z 22 VII
1938 roku (s. 56), wspomniany już "Dziennik Urzędowy ...", "Gazeta Kresowa z 18 l
b'ldź "Roczniku
�263
1934 roku (s. 71)" "Głos robotniczy i ludowy" z 2 IV 1938 roku (s. 82), "Nasz Kraj"
z 26 V 1933 roku (s. 115), "Nasz Lud" z 19 II 1927 roku (s. 1l6)~ "Prawo Ludu"
z 7 V 1931 roku (s. 149) i "Tygodnik Cieszyński" z 6 V 1848 roku (s. 201).
Z tytułóv.i "ciekawostek"
wymienić chciałbym
cztery: "Gazetę Zydowską",
wydawaną po polsku i mającą "stać na straży interesów żydostwa polskiego" (s. 72),
"Nowiny Spisko-O rawskie", optujące za "przyłączeniem obszaru spisko-orawskiego
do Polski" (s. 124), "Pieśni Ludu Polskiego na Śląsku", nadbitkę z "Zarania Śląskiego", dość luźno mieszczącą się w kategorii czasopism (s. 135) i gazetkę "Tur",
..!edyne znane polskie pismo nielegalne w Czechosłowacji w okresie międzywojennym" (s. 199).
Zastanawia mnie również fakt, że większość z 22 tytułów prasowych, do których autor nie zdołał dotrzeć pochodzi z wcześniejszej, opublikowanej w 1960 roku,
bibliografii A. Pilcha. Czy nie byłoby tu zasadne podanie z jakich źródeł korzystał
ten autor?
Redaktorzy i korektorzy książki nie ustrzegli się kilku błędów drukarskich
i językowych.
Na zakończenie chciałbym przytoczyć jeszcze kilka uwag natury ogólniejszej.
Niewątpliwie najgłębs7.ą przyczyną tak bujnego rozwoju prasy polskiej na Zaolziu
(szczególnie widocznego w porównaniu z okresem nam współczesnym), był wymuszony, a przy tym dla strony polskiej wysoce krzywdzący podział terytorium
Śląska Cieszyńskiego po I wojnie światowej. Wystarczy przypomnieć, iż w listopadzie 1918 roku zawarto układ pomiędzy polską Cieszyńską Radą Narodową,
a czeskim Narodnim Vyborem, na którego mocy rozgraniczono
sporne obszary
nieomal zgodnie z zasadą etnicznego podziału ludności. I być może, gdyby nie
doszło do zbrojnego ataku ze strony Czechów, problem prasy polskiej na Zaolziu,
prasy wydawanej tym samym poza granicami II RzeCZYPospolitej wcale by nie
zaistniał. Jak pisze S. Zahradnik "sam fakt, że przeciwnicy Polaków pisali w języku polskim świadczy o tym, jakim językiem posługiwała się miejscowa ludność
na tym obszarze" (s. 22). Czy jednaki będziemy w stanie rozwiązać problem pozostałych wówczas 150 tysięcy rodaków na Zaolziu oraz ponad 50 tysięcy na Spiszu
i Orawie pokażą nadchodzące lata. Miejmy nadzieję, iż rozwiązanie tej kwestii
załagodzi wieloletni konflikt psujący nasze stosunki z południowymi sąsiadami Czechami i Słowakami - i pozwoli wszystkim wziąć równoprawny udział w budowie coraz bardziej przybliżającej się ku nam Nowej Europy.
Mirosław
Boruta
Tomasz S z a r o t a, Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i autostereoPaństwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ss. 583. i1. 175.
typu,
Określenie "niemiecki Michel" ("der deutsche Michel") nie budzi współcześnie
tak w Polsce jak i pozostałych krajach europejskich,
poza Republiką Federalną
Niemiec, żadnych konkretnych skojarzeń. Zainteresowanie
książką znacznie wzrasta
dzięki podtytułowi, który wskazuje na tematykę i przedmiot zainteresowań
badawczych przedstawicieli szeregu dyscyplin humanistycznych,
zwłaszcza etnologów: zagadnienia symbolu i stereotypu.
Wiele społeczności narodowych posiada symbole wizualne stanowiące ich personifikacje narodowe w literaturze,
publicystyce i propagandzie
politycznej (np.
amerykański Wuj Sam czy francuska Marianna), jednak treści znaczeniowe jakie
�264
WląZą się z postacią niemieckiego Michela jako symbolem wizualno-słownym
są
znacznie bogatsze. Przez kilka stuleci Michel - poczciwina w szlafmycy - stanowił uosobienie niemieckiej świadomości narodowej, ucieleśniał wyobrażenia Niemców na temat ich cech narodowych. Nadmienić trzeba, iż postać ta nie zdobyła
sobie nigdy popularności
międzynarodowej,
przypuszczalnie
ze względu na rozdźwięk pomiędzy takim właśnie autostereotypem
Niemca a doświadczeniami politycznymi
sąsiednich
narodów
z kontaktów
z państwem
niemieckim
w XIX
i XX wieku.
Książka została przygotowana w oparciu o bardzo oryginalne i zróżnicowane
materiały źródłowe. Podstawowe
źródło historyczne stanowiły karykatury
publikowane głównie w prasie satyrycznej - zamieszczone w tekście i opatrzone komentarzami wyjaśniającymi
- istotnie wzbogaciły tok narracji. Autor sięgnął także po materiał lingwistyczny zawarty w słownikach językowych, wszelkiego rodzaju utwory literackie, publicystykę,
druki okolicznościowe i inne.
W swoim rozumieniu stereotypów prof. Szarota powołuje się na stanowiĘlw
reprezentowane przez badacza problematyki charakteru narodowego, autora studiów
porównawczych
nad stereotypami
etnicznymi, Otto Klineberga i definiuje stereotypy jako " ...wyobrażenia o cechach własnego charakteru narodowego lub cechach
innych narodów (stąd autostereotypy
i heterostereotypy
narodowe)". Wypracowana
w latach czterdziestych i pięćdziesiątych koncepcja Klineberga opiera się między
innymi na założeniu, iż treści wyobrażeń stereotypowych
zawierają także informacje prawdziwe i tym samym odzwierciedlają
niektóre obiektywne cechy grupy
będącej przedmiotem osądów stereotypowych. Poszukiwanie "jqdra prawdy" i stopnia odchyleń treści tereotypów
od obiektywnej
rzeczywistości kulturowej
niezmiennie stanowi przedmiot zainteresowań
niektórych
socjologów narodu podejmujących zagadnienie tożsamości kulturowej.
Jednak
autor "Niemieckiego
Michela" nie wychodzi poza sferę deklaracji
i w swoich analizach nie odwołuje się bezpośrednio do założeń teorii Klineberga.
Niemniej przyjęta w książce koncepcja stereotypu nawiązuje do klasycznej, socjologicznej perspektywy badania wyobrażeń tego rodzaju. Przejawia się to między
innymi w akcentowaniu pragmatycznego wymiaru stereotypu i funkcji społeczno-politycznych realizowanych przez ten typ wyobrażeń. Prof. Szarota bada stereotypy
przede wszystkim jako narzędzia propagandy politycznej, z jednej strony wskazuje
na służebność symboli i stereotypów narodowych jako środków propagandowych
względem polityki i opinii publicznej, z drugie~ - na ich rołę w kształtowaniu
tychże sądów i opinii. Można tu mówić o pewnym sprzężeniu zwrotnym, niezwykle sprzyjającym
manipulacji
symbolem stereotypem
w walce propagandowej na łamach prasy lub innych środków masowego komunikowania.
Do najważniejszych
i naj szerzej zaprezentowanych
w książce wątków problemowych należy próba odtworzenia
historii niemieckiego
Michela, początkowo
jako zwrotu językowego, później jako symbolu słownego, wizualnego (od początku
XIX) wieku) i zarazem autostereotypu
narodowego Niemców. Zadziwia tu wielość
określeń przypisywanych Michelowi w kolejnych okresach historycznych, od chwili
pierwszego dotąd potwierdzonego zapisu tego zwrotu w roku 1542 do chwili obecnej, w zależności od kontekstu sytuacyjnego w jakim powiedzenie to zostało użyte.
Nasz bohater był przedstawiany
między innymi jako: łatwo poddający się manipulacjom prostaczek, bezwolny marzyciel, monoglota, filister, prowincjusz, wojownik, strażnik czystości rodzimego języka, sprawiedliwy
mocarz. Zdaniem Szaroty,
ta uderzająca
plastyczna
dwoistość postaci Michela wpłynęła
na atrakcyjność
i uniwersalny,
ponadczasowy charakter tego symbolu. Emanacja odczuwanej siły
�265,
oraz demaskacja zadawnionych własnych kompleksów - połączenie się tych cech
w postaci Michela sprzyjało powszechnemu odczuwaniu "istoty niemieckości" przez
odbiorców stereotypu.
Na atrakcyjności Michela zaważył też niewątpliwie fakt kojarzenia tej postaci
z innymi symbolami: mitologiczną Germanią, Michałem Archaniołem z mieczem,
osobą Hansa Eliasa von Obentrauta - walecznego bohatera wojny trzydzestoletniej. Dzięki tym związkom Michel mógł uosabiać zarówno szerokie warstwy narodowe jak i później silne państwo niemieckie. Sprzyjało to także wykorzystywaniu
tego symbolu - stereotypu do propagowania nastrojów nacjonalistycznych
wśród
Niemców.
Szczególnie interesujący
materiał do refleksji stanowi zestawienie prz(~mian
w postrzeganiu symbolicznej postaci Michela na przestrzeni dziejów z zaprezentowanym przez autora współczesnym autostereotypem
Niemca rysującym się na bazie·
lektury niemicckich czasopism podejmujących dyskusje na temat "image" Niemca,.
wyników sondaży opinii publicznej, prac naukowych.
Należy też wspomnieć o innym ważnym zadaniu badawczym realizowanym
w omawianym studium, próbie wyjaśnienia
genezy określenia "der deutsche Michel". W celu udokumentowania
własnej hipotezy o XVI-wiecznym
rodowodzie
badanego zwrotu, autor przeprowadził wnikliwą analizę językoznawczą w oparciu
o materiały słownikowe. Przy okazji tych i innych dociekań językoznawczych
czytelnik może zapoznać się także z hipotetycznymi wyjaśnieniami
etymologii takich określeń jak: "Szwab", "michałek", francuskie "boche".
Misternie i bogato naszkicowany
autoportret
Niemca wymagał niejako konfrontacji z wyobrażeniami na temat Niemców żywionych przez sąsiadów: Polaków
i Francuzów. Wspomniany wcześniej brak popularności postaci Michela poza granicami Niemiec utrudniał realizację tego zadania. Stąd wynikała konieczność wykorzystania
w szerszym zakresie
informacji
zawartych
w dokumentach
osobistych, utworach literackich, pracach naukowych. I tak np. studium współpracownika Jana Stanisława Bystronia, Kurta Lucka (Mit o Niemcu w polskiej tradycji
ludowej i literaturze, 1937) stanowiło jedno, z ważniejszych źródeł do odtworzenia
stereotypowych wyobrażeń Polaków o Niemcach. Szkoda, że w tych rozważaniach
została pominięta cenna praca wspomnianego przed chwilą J. S. Bystronia (Megalomania narodowa.
Źródła-teorie-skutki,
1924). Przemyślenia
na temat polskiej
optyki "Micheli" zamyka prezentacja
wyników współczesnego
sondażu socjologicznego na temat stereotypu
Niemca wśród studentów
polskich. Także francuski wizerunek Niemca został nakreślony w oparciu o wyniki sondaży opinii publicznej, głównie nad zjawiskiem empatii.
Książka prof. Szaroty stanowi oryginalne i wartościowe studium poszerzające
naszą wiedzę o narodzie niemieckim i można ją uważać, zgodnie z zamierzeniem
autora, za udaną próbę zgłębienia pewnego wycinka dziejów ludzkiej mentalności
w ogóle. Mówiąc o oryginalności książki mam na myśli wielce obiecujące, nowatorskie wykorzystanie tak specyficznego materiału ikonograficznego jaki stanowią,
rysunki satyryczne do badań nad stereotypami. Na uwagę zasługuje także punkt
widzenia
prezentowany
przez historyka
wyrażający
się położeniem
akcentu
na relację symbol - stereotyp, symboliczny wymiar treści stereotypowych. Mimo
woli nasuwają się tu pewne analogie z postulatami etnologów - fenomenologów,
którzy proponują badanie stereotypów w oparciu o doświadczenia
i metody ze
studiów nad symbolem. Ale to już całkiem odrębny temat.
Jacek Schmidt
�266
Emil
M i k a, Pieśni Drawskie, Kraków
1991, ss. 76
W 1934 roku ukazały się pierwszy raz "Pieśni Drawskie", autorstwa, tzn. zebrane i opracowane przez Emila Mikę, nauczyciela rodem z Lipnicy Wielkiej na
Orawie i na Orawie działającego. Emil Mika nazwany został kiedyś orawskim
Kolbergiem, co uwzględniając
wszelkie różnice - nie pozbawione było podstaw 1. Mika tak pisał we wstępie do wspomnianej publikacji: "Gdy podjąłem się
zbierania pieśni ludowych na Orawie (w Polsce), celem, który mi przyświecał, było
uchwycenie
niknącego echa pieśni ludowej i utrwalenie
tekstów niezliczonych
piosenek, a przede wszystkim ich melodyj. Pieśni te były już bowiem niknącym
echem, schodziły z pól i lasów do odosobnionych gdzieś chat, i wraz ze śmiercią
starych ludzi ginęły i giną ...".
Rzeczywiście, tradycyjne
pieśni ludowe regionu orawskiego nikły lUZ wyraźnie w okresie międzywojennym
i zapewne byłyby dziś tylko wspomnieniem, gdyby
nie Emil Mika właśnie. Opublikowany
przezeń zbiorek zawierał melodie i teksty
pieśni orawskich z całego obszaru "polskiego" Orawy, tj. z terenu przyłączonego
do Polski w 1920 roku (wiele wsi etnicznie polskich pozostało jednak po drugiej
stronie granicy). Materiał został starannie
uporządkowany,
opatrzony odpowiednimi komentarzami
w zakresie tempa melodii i spotkał się z życzliwą. oceną
Adolfa Chybińskiego i Kazimierza Nitscha, recenzentów pracy. Wydawcą był Związek Spisko-Orawski.
Zapowiadane dalsze części dzieła - część pierwsza zawierała
zaledwie niewielką ilość zbioru zgromadzonego
przez Mikę nie ukazały się
nigdy. Tomik z 1934 roku przedrukowano
jeszcze raz w roku 1957, co bez wątpienia świadczy o jego wartości.
Emil Mika nie był jednak tylko zbieraczem pieśni, był przede wszystkim ich
niezwykłym
miłośnikiem; upowszechniał
je w środowisku orawskim i poza nim.
Prowadzony przez Mikę zespół prezentował wysoki poziom, jeździł po kraju budząc zainteresowanie
folklorem polskich kresów południowych, inspirując kompozytorów chętnie wprowadzających
motywy orawskie do dzieł "elitarnych".
Chór
orawski i jego niezwykle muzycznie uzdolniony kierownik dali się poznać między
innymi na kolejnych "świętach gór" w Zakopanem, Sanoku, Wiśle i w Nowym
Sączu. Już w 1927 roku chór dokonał pierwszych nagrań dla Polskiego Radia,
nagrań
wielokrotnie
później odtwarzanych.
Fenomenalna,
jeśli chodzi o skalę
zainteresowań
i osiągnięć, osobowość Emila Miki bez wątpienia
w decydujący
sposób oddziałała na wielu przedstawicieli
młodego pokolenia Orawian, ucząc ich
miłości do własnego folkloru, a takźe miłości do Polski.
Emil Mika przypłacił życiem swoje przywiązanie
do ojczyzny, której częścią
była jego ukochana Orawa. Jeszcze przed wybuchem wojny został komendantem
Tajnej Organizacji
Wojskowej na Orawie, powołanej w przewidywaniu
agresji
faszystowskich Niemiec i Słowacji; po wybuchu działań wojennych i zaanektowaniu Orawy przez Słowację zamieszkał w Krakowie. Wraz z żoną, Józefą z Machayów, działał na pierwszej linii konspiracji i wraz z nią oddał życie. w walce.
Emil Mika, porucznik Związku Walki Zbrojnej (później AK) zginął w Oświęcimiu
17 X 1941 r.
Towarzystwo Przyjaciół Orawy przypomina cenny zbiór Emila Miki w 50 rocznicę jego śmierci. Jest to głównie inicjatywa red. Leona Rydla, wielkiego miłośnika Orawy i muzykologa. Zbiór będzie cieszył się zapewne wielkim powodzeniem
1 Emil
S. 27-31.
Kowalczyk,
Emil
Mika
-
orawski
Kolberg,
"Literatura
Ludowa",
nr
l,
1976,
�267
-z;arówno na Orawie, gdzie pamięć o wybitnym folkloryście, nauczycielu i patriocie nie słabnie i gdzie jego następcy, np. Emil Kowalczyk, wciąż z wielkim powodzeniem kultywujq wspaniałe tradycje orawskich zespołów pieśni i tańca, jak
i poza OraVi,l, w coraz szerszym gronie przyjaciół pięknej orawskiej ziemi. Przeżyła ona wiele cierpieil na trudnej drodze ku Macierzy i dziś również wiele
mUSl znieść. Tomik jest - co niezwykle ważne w czasach, gdy niejednokrotnie
prawda naukowa staje się obiektem przewrotnych machinacji - jasnym dowodem
polskości orawskiej gwary, orawskiego folkloru, dowodem ścisłego genetycznego
związku ludu orawskiego z Polską.
Ryszard
M. Je. S t a n k e w i c z,
Dumka, ss. 122, ilustr. 92.
Ukrajinśki
wytynanky,
Kijów
1986, wyd.
Kantor
Naukowa
"Ukrajinśki wytynanky", monografia wycinanki ukraińskiej, najobszerniejsza publikacja jaka się dotąd ukazała na ten temat, została napisana jako dysertacja
doktorska przez historyka sztuki, pracownika Instytutu
Sztuki, Folkloru i Etnografii Lwowskiego Oddziału Ukraińskiej
Akademii Nauk i Muzeum Etnografii
i Przemysłu Artystycznego istniejącym przy Instytucie. Publikacja
jest starannie
wydana na kredowym papierze, bogato ilustrowana
(92 fotografie wycinanek,
w tym 28 kolorowych), co w tego typu publikacjach
jest nie mniej ważne niż
tekst. Brak jednak danych z jakich zbiorów pochodzą publikowane
wycinanki.
We wstępie autor daje rzeteLny przegląd podstawowej literatury
przedmiotu.
Wśród polskich publikacji wymienia prace Frankowskiego, Seweryna, Grabowskiego. Błachowskiego. Nie umieścił jednak w swej książce osobnego spisu ważniejszej literatury z zakresu ludowego wycinankarstwa.
Poza obszerną literaturą Stankewicz wykorzystał nie publikowane materiały archiwalne, materiały z dawnych
i wsp6łczesnych, a także z własnych badań terenowych oraz przede wszystkim
gruntownie zanalizował kolekcje wycinanek ukraińskich
znajdujące się w nastę'pujących muzeach: Derżawnyj muzej etnohrafji
ta chudożnoho promysłu Lwiwskoho widdilenia IMFE im. M. T. Rylskoho AN URSR, Lwiwskyj muzej ukrajinśkoho mystectwa, Derżawnyj muzej ukrainśkoho
narodnoho dekoratywnoho
mystectwa, Muzej Instytutu mystectwoznawstwa,
etnohrafji i folkloru AN BSSR, Muzeum Etnograficzne w Krakowie 1. Autor zaznajomił się również z prywatnymi
kolekcjami wycinanek uraińskich.
Autor, jak sam pisze we wstępie, pragnie prześledzić powstanie i rozw6j
ukraińskich wycinanek, ich technikę i walory artystyczne, charakteryzuje
odmiany regionalne i główne ośrodki wycinankarskie, tw6rczość wybitnych wycinankarek
i wycinankarzy w przeszłości i obecnie, zarówno ludowych jak i profesjonalnych
oraz rolę wycinanek we wsp6łczesnym życiu kulturalnym
Ukrainy. Książka ta,
jak czytamy w przedmowie, jest przeznaczona dla szerokiego kręgu odbiorców,
a także dla naukowców, artystów, twórc6w ludowych, nauczycieli, studentów i uczniów szkół artystycznych.
Monografia prezentuje
procesy powstawania,
rozwoju
l W
Krakowskim Muzeum Etnograficznym znajduje się ponad 1200 wycinanek z dawnych powiatów: Borszczów, Czortków, Dobromi!, Drohobycz, Kałusz, Sambor, Tłumacz, a takż •• z dawnego powiatu Przemyśl I łemkowskich z okolic Dukli. Są tQ wycinanki z końca
XIX 1 z lat 20-30.XX wieku.
�268
ukraiJ1skich wycinanek,
problemy
techniczno-formalne,
zagadnieniC! klasyfikacji
z punktu widzenia analizy formalnej, charakterystykę
odmian regionalnych. Rejestruje
zmiany jakie zachodzą we współczesnym wycinankarstwie
ukraińs}:im.
Wycinankarstwo
na Ukrainie jest bowiem nadal żywą gałęzią twórczości ludowej,
choć jest to twórczość, podobnie jak w Polsce, reanimowana dla potrzeb odbiorcy
miejskiego. Tworzą wycinankarze
ludowi, amatorzy i profesjonalni artyści nawi;łzujący do stylu ludowego, malarze, rzeźbiarze, w których wykonaniu wycin;:nka
jest samoistnym dziełem plastycznym.
Konstrukcja
książki przejrzysta i logiczna pozwala nie zagubić się w szczegółowych informacjach, mnogości nazwisk wycinankarzy i badaczy tej gałęzi twórczości ludowej. Bardzo przydatny byłby indeks nazwisk, którego brak dotkliwie
się odczuwa. Tekst poprzedzony przedmową i wstępem dzieli się na cztery główne
rozdziały, a te na podrozdziały. Oto tytuły rozdziałów: Z historii rozwoju ukrai,:lskich wycinanek, Kształtowanie
się walorów artystycznych
wycinanek z końcem
XIX wieku i na początku x..x: wieku, Tendencje nowatorskie w wycinkarst ..vie
w dobie władzy radzieckiej, Wnioski.
Stankewicz zapoznaje czytelnika z ważniejszymi
momentami
z hislo;'!i papierowych wycinanek, poczynając od wycinanek chińskich (VII-XII wiek), Jd
w XIII wieku \\rycinanki pojawiły się w Persji. W XV wieku przez Turcję przedostały się do Europy, początkowo do Republiki
Weneckiej, potem na teren
Węgier. Z końcem XVI wieku znalazły się w Niemczech, wykorzystywane
jako
ozdoby oprawnych książek. W XVIII-XIX wieku odnajdujemy je już we Francji,
Portugalii, Danii, Holandii, Szwecji, Szwajcarii. W połowie XIX wieku wycinanki
pojawiają się w Polsce, na Słowacji, Litwie, Białorusi, Rosji, na Ukrainie, Autor
zajmując się genezą techniki wycinankarstwa
wychodzi z założenia, iż sama technika wycinania polegająca na tworzeniu kompozycji dekoracyjnych
ze złoL.cmego
kilkakrotnie
materiału posiada odległe i rozległe tradycje. Dla ilustracji tej tezy
podaje przykłady wycinanek z różnych materiałów znanych zarówno z wykopalisk archeologicznych,
jak i wycinanek u współczesnych ludów pierwotnych, na
przykład ozdabianie jurt wycinankami
z kory brzozowej u Jakutów, aplikacje
ze skóry, wojłoku, futra stosowane do ozdoby odzieży przez Nanajów, Chant6w,
Mansów. Na Ukrainie aplikacje ze skóry i tkanin występowały w przeszłości na
całym jej terytorium. Szczególne bogactwo dało się zauważyć w zdobnictwie huculskich kożuchów i serdaków. Według autora nasuwa się nieodparcie analogia
między skórzanymi a papierowymi wycinankami, tak w zakresie techniki wykonania, jak i w ornamentyce.
Autor wspomina też o papierowych wycinankach
otaczających pieczątki na dokumentach
w okresie XVI-XIX wieku na Rusi Ki-,
jowskiej i Ukrainie. Ozdoby te wykonywali pisarze pochodzenia mieszczańskiego
i chłopskiego zatrudnieni w miejskich i wojskowych urzędach. W drugiej połowie
XIX wieku zwyczaj ten zaczął zanikać t. Jakkolwiek
zjawisko to odegrało niewątpliwie
interesującą
rolę w pojawieniu
się wycinanek
w chłopskich chałupach autor wyrażnie podkreśla fakt, iż nie chodzi tu o mechaniczne przeniesienie
ozdób z dokumentu czy stroju ludowego na ścianę. W papierowym zdobnictwie
chat istotną rolę, jak pisze Stankiewicz, odegrały malatury naścienne, na przykład na
Podolu papierowe ozdoby uzupełniły malowanki ścienne, a nawet z czasem zdominowały je. Może dlatego, że były prostsze i praktyczniejsze
niż malatury wymagające więcej żmudnej pracy. Na Podolu popularną ozdobą był namalowany
• Na to zjawisko zwrócił uwagę w Polsce Tadeusz Seweryn. Por. Polskie wyclnanld
XVI-XVIII
v.'leku, "Polska Sztuka Ludowa", r. 9, 1955, nr 2, s. 67-105.
papierowe
�269
na papierze bukiet wycięty i nalepiony na ścianę. Sprzyjającym
momentem w
zdobnictwie wnętrza były też postępujące
zmiany w systemie ogrzewczym, powolny zanik kurnych chat. Łatwość utrzymania
chałupy w czystości zachęcała
do jej przystrojenia.
Istotną rolę w powstawaniu
wycinanek odegrały papiernie
produkujące
dobry gatunkowo papier, istniejące na Ukrainie już w drugiej połowie XIX wieku.
Najdawniejsze
ukraińskie wycinanki, które dotrwały do naszych czasów, pochodzą z Podkarpacia i zachodniego Podola. Natomiast w poznaniu i rozpropagowaniu wycinanek ważną rolę odegrały wystawy gospodarczoprzemysłowe
z końca
XIX i początku XX wieku. Po raz pierwszy wycinanki ukraińskie były ekspono .•.•.
a.ne na wystawie w Tarnopolu w 1887 roku, następnie na Krajowej Wystawie
Jubileuszowej w 1894 roku we Lwowie oraz na wystawie w Krakowie w 1902 roku.
Wycinanki z lwowskiej wystawy znalazły się potem w Muzeum Narodowym we
Lwowie. Na marginesie warto wspomnieć, iż po raz pierwszy termin "wytynanka"
pojawił się w publikacji: J. Swincicki, Ilustrowanyj
prowidnyk po Nacionalnomu
mU7.ejewi u· Lwowi, Zowka 1913, zastępując dotąd używane lokalne nazwy ludowe ja.k "stryhancy", "ziroczky", "kwity", "chrestyky", "kozaky" itp. W 1910 roku wycinanki zostały po raz pierwszy wyeksponowane na stałej wystawie Ukraińskiego Muzeum Narodowego. Z czasem, podobnie jak w Polsce, wycinanki zaczęły
wzbudzać
zainteresowamie
ukraińskich
ludoznawców,
artystów,
kolekcjonerów.
Pierwsze fachowe artykuły na ten temat zaczęły się ukazywać w latach 20. Największy rozkwit wycinanek przypada na lata 1880-1910. Chaty chłopskie są w tym
czas le masowo strojone barwnymi wycinankami. Z końcem XIX wieku można już
wskazać regionalne odmiany wycinanek, jak wycinanki z Podnieprza, Podola, Słobożanszczyzny, Podkarpacia.
Autor wyczerpująco
omawia główne regionalne
odmiany wycinanek, wielką
rozmaitość ich form, jak również lokalne odmiany. Nie byłoby sensu przytaczać
wszystkich odmian, ale może warto wiedzieć, że w wycinankach Podnieprza przeważają różnokolorowe kwietne kompozycje, wielkie rozety, gałązki, bukiety, wazony, co przypomina ludowe malowanki tamtych stron. Wycinanki podolskie są
mało kolorowe, za to charakteryzują
się wielką różnorodnością
or.namentalnych
motywów. Występują
tu gwiazdki, kółeczka, drzewka z ptaszkami
(szczególnie
charakterystyczne
są drzewka), wycinanki
sylwetowe tzw. lalki. Na wschodnim
Podolu wycinanki dużych rozmiarów między innymi gołębie, pawie uzupełniały
kwietne malatury ścienne, na zachodnim Podolu i częściowo Podkarpaciu
występowały wycinanki drobne, niektóre zwane "chrestyky", z nich komponowano tzw.
,.szpalery". Wycinanki Podkarpacia
charakteryzują
się motywami geometrycznymi
i roślinnymi, częste są tu sylwetki zwierząt i ptaków. Wzory niektórych wycinanek
wyraźnie nawiązują do bogatych geometrycznych
haftów, do dekoracyjnych
tkanin, kilimów. Wyraźna jest inspiracja haftem huculskim o przewadze koloru czarnego. Naturalnie wycinanki, ich formy, rozmiary, kolory zmieniały się, pojawiały
się nowe motywy, na przykład w latach 1920-30 na Podolu występowały wycinCinki przedstawiające
w rytmicznym układzie żeńskie sylwetki - lalki. Na podstawic obszernego materiału, głównie zbiorów lwowskich, autor pokusił się o omówieni:! głównych grup regionalnych,
a nawet ich odmian, żeby wymienić tylko
podolskie, okrągłe wycinanki - nalepianki lub wycinanki ozdabiane ornamentem
stempelkowym (ażurov"c kółeczka) na Podolu. Odmiany te powstawały pod wpływem wielu czynników: środowiskowych, technicznych i psychicznych.
Analizuj'lc wycinanki od strony formalnej, zarówno jednoosiowe jak i wieloo~iowe oraz tematyczne, Stankewicz wyróżnia i szczegółowo omawia motywy
�270
geometryczne,
abstrakcyjne,
roślinne,
zwierzęce,
postacie
ludzkie,
tematyczne,
Wśr6d motyw6w roślinnych najbardziej zajmuje autora motyw drzewka - drzewa
życia w rozmaitych
wariantach
z postaciami
ludzkimi,
zwierzęcymi,
ptakami.
Drzewko przeradza się często w kwiaton lub bukiet. Motyw drzewka, jak przypomina autor, występuje
na przedmiotach
ozdobnych Rusi Kijowskiej
w XJXIII wieku. Wśród motywów zwierzęcych najczęściej pojawiają się ptaki, gł6wr,ie
kogut - symbol słońca. Drzewo życia, ptaki, konie, rozety to wszystko symbolj,:zne znaki mające zapewnić szczęście i powodzenie, Magiczna interpretacja
wycinanek, na przykład
niektóre motywy geometryczne
były z pewnością znakami
magicznymi, jest od dawna nieczytelna,
zarówno dla tw6rców jak i odbiorców.
Wycinanki były na og6ł w jakimś sensie dziełem zbiorowym, a ludowi twórcy
wycinanek pozostali anonimowi. Znane są jednak nazwiska wybitnych wycinapkarzy z lat 20. i 30., na przykład A. Biłokiń, W. M. Wowk, M. K. Mucha, 0, Otamaniuk, L Sawczuk. W tym czasie "-'Ycinanki są jeszcze popularne
na Podolu,
Podnieprzu, Podkarpaciu,
ale nie jest to już tak masowe zjawisko jak w końcu
XIX i na początku XX wieku. Pod wpływem miejskim pojawiają
się tzw .. .firanki", "-'Ycinanki naśladujące firanki tekstylne.
Autor omawia spos6b rozmieszczenia wycinanek w izbie. WycL'1anki umieszczone na ścianach, tragarzach, piecu, ikonach, "firanki" nad drzwiami były częścią
bogatego przystroju
izby. Wycinanki były komponowane
w rozmaity sposób, od
układ6w rytmicznych,
między innymi "pid szpalery", po układ swobodny. Na
Podkarpaciu
pasowe "-'Ycinanki przyklejano
dookoła ikon, pod pułapem, na tragarzach, Wprawdzie autor tak sugestywnie
i plastycznie
opisuje przystr6jchat.
Że łatwo to można sobie wyobrazić, ale mimo to bardzo brakuje fotografii pl"zedstawiającej
choć jedno typowe wnętrze z wycinankami.
Mogłoby to być zdjęcH'
z nie, tak dawnych jeszcze czas6w" bo jak autor stwierdził w rozmowie ze mIlą.
widział jeszcze w latach 70" przystrojone
wycinankami
izby chłopskie we wsiach
podkarpackich.
Poglądowy byłby rysunek przedstawiający
schemat rozmieszczenia
wycinanek
ina ścianie. Pozwoliłoby
to zorientować
się czytelnikowi,
zwłaszcw
nie znającemu reali6w wnętrza chałup ukraió.skich, jak funkcjonowały
voTycimmki
w izbie, w jaki sposób komponowały
się z pozostałymi ozdobami, ze sprzętami,
z całą architekturą
izby.
Postępująca
urbanizacja,
wpatrzenie
się na wzorce miejskie, spowodo'''I'<lły
zmiany w wyposażeniu
wnętrza i jego przystroju.
Wycinanki i malowanki nie
zniknęły jednak tak szybko jak inne wytwory ludowej twórczości. Przede wszystkim jednak zainteresowanie
twórców i odbiorców, głównie miejskich, skupi2ło
się na wycinankach
zwanych "malowok". I te właśnie obrazki - wycinanki utorowały sobie drogę na wysta"-'Y. Wycinanki nadal mają swoich entuzjastów
Z<]równo wśród twórców (wśród nich jest kilku wybitnych artyst6w), jak i odbiorców, w tym także kolekcjonerów. To sprzyja rozwojowi wycinankarstwa
na Ukrainie. Nowy etap rozwoju wycinankarstwa
przypada na lata 50. Pojawiają ~;ię \V \vycinankach już inne motywy, między innymi drobne listeczki, zmienia się koloryt.
W miejsce ciemnych barw pojawiają się jasnoczerwone
i gołąbkOWI'. Na Podolu
przeważają
dużego formatu
"-'Ycinanki "firanki",
"wstęgi", "ręczniki", "j)cmno" - naklejanki przedstawiające
rozmaite sceny z życia wsi a także o charakterze
politycznym. 'Wykonywane są też ramki wycinane nożem i wycinanki wykomme
kombinowanymi
technikami. W latach 60. wycinanki wchodzą w nOWel fazę, wyraźnie też wzrasta zainteresowanie
klienta miejskiego tą formą zdobJlicZ<l. Jo.<e;jwiększym powodzeniem cieszą się "firanki" i "ręcznIki". PojawiajC) się nowe tech-
�271
nik i jak wycinanki reliefowe, wydzieranki.
I tu znani są mistrzowie, którzy
pracują w oparciu o lokalne tradycje: P. Grebluk, Je. Gryniuk, E. Kapustyńska
na Podkarpaciu,
,Tu. Mizik, L Namaga, G. Skrypka, W. Jaskilska na Podolu,
N. Biłokin, P. Głuszczenko, 1. Pyłypanko na Podnieprzu, A. O. Choronżuk i F. S.
Chmilecka z Wołynia, A. D. Kowbaszin na Zakarpaciu. Osobne miejsce zajmują
subtelne wycinanki z Petrykiwki nawiązujące do tamtejszego malarstwa, najczęściej
o baśniowej tematyce, przedstawiające fantastyczne kwiaty i ptaki.
Wśród wycinanek ukraińskich autor wyróżnia trzy grupy: związane z ludową
tradycją, tworzone przez mistrzów w tradycyjnych
ośrodkach wycinankarskich,
prace artystów-amatorów
i twórczość profesjonalnych artystów odbiegająca od ludowej tradycji. Artyści poszczególnych grup wycinankarskich
mają swój własny
zas6b środk6w technicznych, sw6j spos6b wyrażania idei artystycznej, rządzą się
własną estetyką. Dla autora najważniejsze wydają się prace mistrz6w ludowych,
spadkobierc6w lokalnych tradycji. Do naszych czas6w dotrwały na Podolu, Podkarpaciu, Podnieprzu tradycyjne techniki, formy, motywy, ornamenty. Według autora
najbardziej zgodne z tradycją są wycinanki z Podkarpacia.
Z kolei wycinanki
nobilitowane jako samodzielne dzieła plastyczne odbiegają od ludowego kanonu,
ich kompozycja wzbogacona o nowe motywy ulega rozbudowie i skomplikov.raniu
ornamentalnemu, powstają niekiedy całe obrazy utworzone techniką kolorowej wycinanki naklejanki. Na rozpropagowanie
wycinanek wielki wpływ mają wystawy \vycin11l1ek, środki masowego przekazu, prasa. \Vsp6łcześni mistrzowie preferują wycinanki tematyczne ilustrujące zdarzenia z życia, wsi, państwa. Zajęcia
z wycinankarstwa
odbywają się nie tylko w szkołach artystycznych
średniego
i \vyższego stopnia, ale i w szkołach podstawowych oraz w przedszkolach. Tradycja tego typu zajęć sięga lat 20. Stankewiczpracuje
obecnie (informacja
z 1989 roku - przyp. autora) nad podręcznikiem dla instytutów pedagogicznych
pt. "Osnowy dekoratywnoho
prykładnoho mystectwa" (podstawy sztuki stosowanej). Ornamentyka
zaczerpnięta z wycinanek znajduje szerokie zastosowanie we
wzornictwie przemysłowym,
sztuce dekoracyjnej,
pamiątkarstwie.
Do wybitnych
artystów-wycinankarzy,
którzy stworzyli nowy rodzaj wycinanki - pamiątki, należą ludowi artyści: M. P. Pawłowa, L. M. Procyk, O. W. Saluk i artyści profe~
sjonalni L. O. Mazur, L. P. Steblowska.
Stankewicz analizuje wycinanki przede wszystkim od strony formalno-artystycznej. Mniej autora interesuje,
choć nie całkiem go pomija, cały kontekst
kulturowy, realia etnograficzne. Nie stara się nawet, choćby pobieżnie, naszkicować
najbardziej charakterystyczne
cechy zdobnictwa wnętrza w poszczeg6lnych regionach etnograficznych. Eksponuje wycinanki jako zja',visko z dziedziny sztuki ludowej czy narodowej, zajmując się ich genezą, źr6dłem inspiracji, interpretacją
motywów, zagadnieniem estetyki ludowej. Pisze o wycinankach,
co warte jest
podkreślenia, z wielkim zaangażowaniem
emocjonalnym,
zauroczony ich urodą.
Stankewicz wyłączył zupełnie ze swych rozważań wycinankę żydowską, obficie
niegdyś występującą na omawianym terenie. Nie uważa zapewne, aby była ona
inspiracją dla ludowych wycinanek ukraińskich, z kt6rym to poglądem, jeśli chodzi o wycinankę polską, można się spotkać w literaturze
polskiej 3. W kw('stii
pochodzenia wycinanek ukraińskich Stankewicz zdecydowanie odcina się od tezy
Grabowskiego wyrażo;nej w najwiqkszej jego pracy na temat wycinanek polskich,
'por.
H. Olędzka,
lrG~. nr ~, s. lG2-J64.
Z uada>', nad
wycinanką
kurpiOwską,
"Polska
Sztuka
Ludowa"
r.
18,
�'272
iż wycinanka ukraińska
powstała
pod wpływem
wycinanki
polskiej 4. Przede
wszystkim nie do przyjęcia jest według autora hipoteza Graoowskiego o rozszerzeniu się wycinanki podwarszawskiej
na całą Polskę i poza jej granice, w tym
także na zachodnią Ukrainę. Przypomnijmy
co na ten temat pisał Grabowski:
"Trudno jednak wyjaśnić, jak się stało, że wśród wycinanek ukraińskich spotykamy formy jakby czerpane bezpośrednio z Polski centralnej. Tak na przykład
pasy lalek i kogutków spod Borszczowa podobne bardzo do wycinanek kurpiowskich czy podwarszawskich
odznaczają się jedynie silniej zaznaczoną płaszczyzną.
Spotykamy tu również typowe drzewko z Polski centralnej w interpretacji
wycinankarki
spod Dobromila oraz zbliżoną do ośmioboku ze Swidra ukraińską
,gwiazdę szesnastopromienną
naklejoną na ciemne tło. Tylko ornamenty w postaci
kółek stempelkowych
małych i idealnie okrągłych, świadczą niezbicie, że mamy
tu do czynienia ze sztuką nie polską, lecz ukraińską... Przejście polskiej wycinanki
ludowej na sąsiednie tereny etniczne widzieliśmy na terenie białoruskim, w powiecie wołkowyskim. Prawdopodobnie
nie miało ono tam jednak tak szerokiego
charakteru
jak na zachodniej
Ukrainie" '. Stankewicz
zauważa naturalnie,
że
istnieją
wspólne rysy między wycinankami
białoruskimi,
litewskimi, polskimi,
'słowackimi, ukraińskimi
wynikające z sąsiedztwa kultur, ale sądzi, że nie są one
na tyle duże, aby można było mówić o naśladownictwie i zapożyczeniu. Stankewicz
jest zdania, podobnie jak większość etnografów polskich, iż analogiczne formy
i motywy mogły powstać na różnych terytoriach, niezależnie od siebie, co wynikło z podobnej kultury artystycznej, istoty materiału i narzędzi, a wreszcie z po'dobnych warunków
społeczno-gospodarczych.
Uważny czytelnik książki Graoow'sldego i Stankiewicza bez trudu bowiem zauważy pewne analogie form, na przykład między wczesną gwiazdą łowicką o promienistym
układzie dawnych motywów (Grabowski, ryc. 44) a kolistą wycinanką z chmelnickej obłasti z lat 30.
XX wieku. (Stankewicz, s. 61), między drzewkiem - lelują z Puszczy Białowieskiej (Grabowski, ryc. 47), a 'wycinanką "drzewo" z.e wsi Słobidka Richtiwska
rejon Kamieniec Podolski (Stankewicz, s. 60), między wycinanką J. Dobrzyńskiego
(Grabowski, tabI. 65) a wycinanką kolistą S. Batiuka ze wsi Jagilnica rejon Czortków z 1964 roku. Z kolei wycinanka.,kwitka"
ze wsi Markiwka w woj. winnickim
wykazuje ogromne podobieństwo formy do współcz.esnej wycinanki kurpiowskiej
z Kadzidła. Ewidentne są też podobieństwa wycinanek z zachodniego Podola do
wycinanek lubelskich. Czy wynikają one z określonych możliwości wycinankarskich podyktowanych
materiałem
i narzędziem? Zapewne nie tylko.
W polskiej literaturze spotkać się można z poglądem, iż nigdzie poza naszym
krajem, nie występowała taka rozmaitość form wycinankarskich.
Lektura książki
Stankewicza, a zwłaszcza ilustracje w niej zamieszczone świadczą o równie dużym
bogactwie form wycinanek ukraińskich.
Z tym większym więc zainteresowaniem
i estetycznym zadowoleniem czyta się książkę Stankewicza. Szkoda, że ta piękna
i cenna publikacja nie jest dostępna szerszemu ogółowi czytelników. W Polsce jest
praktycznie
niedostępna, a na Ukrainie dawno wyczerpana. Należy też żałować,
że nie jest zaopatrzona w przynajmniej
jedno streszczenie w języku zachodnim
i mapę regionów etnograficznych Ukrainy.
Anna
.J. Grabowski,
wycInanka ludowa, Warszawa
, tenże, op. cit., s. 111-1l2.
195:>.s. 11l-1l2.
Spis s
�273
Mode ~
Tracht
Heute, Referate des
Niedersiichsisches
Regionale
internationalen
Freilichtmuseum,
Identitiit
Symposions
herausgegeben
Hist9rische
Kleidungsforschung
Cloppenburg
-
im Museumsdorf
von Helmut
Ottenjann,
Cloppen-
burg 198.5,ss. 76, il.
Jesienią 1985 roku ukazał się zbiór referatów z międzynarodowego
sympozjum,
które odbyło się wiosną tegoż roku w Kloppenburgu
(Dolna Saksonia). Sympozjum
poświęcone było modzie, strojom i ich specyfice regionalnej. Wzbudziło ono zainteresowanie wielu specjalistów z różnych dyscyplin. Dowodem tego są m.in. wydrukowane referaty (wzbogacone licznymi kolorowymi i czarno-białymi
ilustracjami). Ich autorzy reprezentują
mniej lub bardziej znane ośrodki oraz kierunki
i wyniki badań nad szeroko pojętą problematyką
związaną z badaniami
tekstyliów. odzieży, stroju i mody.
Organizatorom
sympozjum chodziło O szczegółowe rozeznanie w tej materii
i wzbogacenie doświadczeń ze względu na fakt podejmowania
własnych wieloletnich badań nad historią odzieży mieszczańskiej i wiejskiej na terenie Dolnej Saksonii z wykorzystaniem
wszystkich
dostępnych
materiałów
źródłowych.
Oprócz
wielu kwestii natury historycznej, genetycznej i społecznej zaplanowane
badania
mają także odpowiedzieć na pytania, kto wykonywał poszczeg6lne części odzieży
i przez kogo była ona noszona? Dalsze pytania dotyczą m.in. surowców, producentów, stroju jako specyfiki regionu i ich reliktowego występowania.
Badania nad dolnosaksoI'lską odzieżą i strojami podejmują dwa ośrodki: Museumsdorf Cloppenburg - Niedersachsisches
Freilichtsmuseum
- w rejonie między rzekami Ems i Wezerą oraz Seminar flir Volkskunde der Universitat GOttingen - w rejonie Wezery i Łaby.
W 1937 r. Wilhelm Pessler opublik()wał" mapę Dolnej Saks()nii, przedstawiając
na niej stan odzieży tradycyjnej
(z lat 1900-1910). Wyróżnił on trzy grupy: 1. Rejony żyweg() jeszcze stroju; 2. Rejony, gdzie występują tylko resztki dawnej odzieży i 3. Rejony, gdzie strój ludowy całkowici~ zamarł." Okazuje się,""że najwięce.j,
jest obszarów' pozbawionych stroju." Otaczają one skromne raczej połacie jego wyst~powania (Pessler, 1937). Poza pracami Pesslera (1922, 1923, 1937) znane są jeszcze
inne opracowania na ten temat (m.in.: Miiller-Braul,
1899; Lauffer, 1923). Znana
jest też ikonografia, starannie gromadzona przez Muzeum Wsi w. Kloppenburgu.
Prowadzi ono (na wzór ICOM-owskiej kartoteki Międzynarodowego
Komitetu dla
Muzealnych' Kolekcji KostiumQwych) specjalną dokumentację w formie kart, w których rejestruje
szczegółówe" opisy dotyczące' regionu, języka, sytuacji społeczno~
-kult~rowej; gospodarczej
itp.;' dalej opisysttoj6w
i eksponatów
muzealnych
z u~zględnieniem
odpowiednich fotografii, rysunków, krojów ~raz dane słóWw,-:
kowe (zob. Waffen und Kostiimkunde
24: 1982,"s." 119-151), Na te przedsięwzięcia
i zaplanowane na parę lat badania" oraz metody pracy zwracają uwagę pierwsze
referaty z omawianej" publikacji (.
W dalszej kolejności, zgodnie z programem sympozjum, zamięszczono projekt
badań na temat samodziałowych
tkanin norymberskich
w latach 1500-1650," te ch-
1 H.
Ottenjann,
Zur
Einfuhrung,
s. 5-12; W. BrUckner,
Kleidungsforsehung
aus der
Sieht der Volkskunde.
s. 13-22; G. Both,
Historisehe
Kleidungsforschung
in Niedersiichsen:
lm Weser-Ems-Cebiet
durch das Niedersiichslsche
Freillchtmuseum
Cloppenburg
Eln Projektberłcht.
s. 43-55; B. Feiler, Historische
Kleldengsforschung
in Niedersiichsen:
1m Weser-ELbe-Cebiet durch das Seminar fur Volkskunde de"' Un!versltiit
Cottingen.
18 Lud t. LXXIV
�274
niki ich produkcji, kolorystyki, zastosowania i zapotrzebowania,
funkcji i nazw
oraz podobny projekt, traktujący
Hamburg jako centrum produkcji i eksportu
wyrobów związanych z odzieżą, zwłaszcza w XVII-XVIII wieku ł.
Zagadnienie historii i zmian odzieży oraz poszczególnych cZi~sci strojów w różnych regionach i okresach przedstawia szerszy zespół referatów (wśród nich tak;~('
autorów z innych krajów europejskich) '. Na szczególną uwagę z.'lsługują te opracowania, które uwzględniają
wszelkiego rodzaju uwarunkowania,
wpływające' Da
kształtowanie
się form, surowców, zdobnictwa i mody. Rozpatrywane
są one v"
świetle materiałów
muzealnych, źródeł l'lrchiwalnych lub uzyskanych w terenie.
Referatem wykorzystującym
różne rodzaje żródeł jest np. referat Heidi Muller.
"Weisse Weste -- Rote Roben" ł, zasługujący na odrębne potraktowanie
z uW:'lgi
na wystawę zorganizowaną
pod tym samym tytułem przez Staatlichc
Museen
Preussischer
Kulturbesitz
Berlin, Museum fiir Volkerkunde
und Museum fUr
Deutsche Volkskund i niezwykle interesując;ł publikację (Nixdorff, Miiller. 1983\
Omawiana publikacja obejmuje referaty dotyczące miejsca, jakie zajmuj,! badania nad odzieżą w nauce oraz w pracach i ekspozycji muzeałnej. Drugim nurt('m
są rezultaty z badań nad historią i zmianami odzieży i strojów z różnych rejo:~ów
Dolnej Saksonii, Górnej Frankonii, okolic Miinster, Sląska, ze Szwajcarii, Finlandii. Norwegii (i ich uwarunkowania)
oraz kwestie metod badawczych. Trzecia
grupa zagadnień koncentruje się na wpływie elementów społecznych, narodowych.
regionalnych,
ideologicznych i in. na kształtowanie
się form
typów odzieży
i strojów'.
Hu.T'Jara Bazielich
LITERATURA
Lau.ffer O.
19Z3 Niederdeut.che
Volk.kunde,
Leipzig.
MUller-Brauel
H.
1899 Niedcrslich.ische
Volkstrachten,
in Nleder'lichsen,
nr 4, R. 200-202, 213-214.
Nixdorf!
H., MOlier H.
1983 Weis.e
We.te
Rate Raben.
Von dem Farbordnungerl
des MIllelaiters
zum ind'!"duellen Farbgescllmack,
Berlin. Rec. B. Baz.lellch, "Etnografia
PolJika" t. XXXIII, 19b'\l.
z.
l,
s. 311-313.
% :I.
Zander-Seidel,
lo'orschullgen zu Te:rttllen (KostUm/Hau.tedUilienj
in .tacHlachcn l1au.'halten NtLTnbergs In deT Zeit von 1500 bis 1650: Art Materialen,
Hersteltungstechnlk,
lo'aTben.
Verwendung
una GebTauch, Funktionen,
Benennugen
(s. 67-71); G. :Iaacks, Hamt>UTr,r
aIs kleluungsgeschichtLiches
Zentrum
una Randgcblet
FOTsehlmgsjJroblcme unu Method" ••.
•. 13-103.
'G.
Schmitz,
K~eiuunr,r im Munsterland
1>on 1750-1870,s. 1I6-136; II. K~I>;er, SteckbTiele
aIs Quelle zur Erforschung
ues Wnd/ichen Klddungsvcrhaltens,
s. 81-(12; W. D. Konellknmp.
Bemerkungen
zum Wandel
des Kleidungsst!l'!R
In
elner
obeTfranklsehen
Land!7cmei.ncl~.
s. 104-115; M. Schindler,
Arbelt
an der TertiLsammlung
dc.' Osterrcielllseh.en
Museums
fiiT
Volkskunde am Bel'piel
der Sonderaustettung
Uber Erschelnungsformen
hlstorlseher
l{opfbe'll'"
kunge". s. 158-165; B. Lonnqvlst,
Volkst,aeht
aIs muscale
llIusl.on. eine Proiektl>erleht, s. ~7-42:
Ch. Burckhardt-5eebass,
Schwelzerische Tarchtcngraphlk
bis J8JO. Krltlsche
Anmerk1tnp<:n :u
threm QueHenuJert, s. 72-80; B. Buz.ieHch, Tradtt'tonelle
un,d geqenwGrttae
f'urmen lichLe::;i:iełH't
Trachtetl,
s. 137-141; A. Noss,
ErfahTlLngen
beim
Studtum
der nOTl.v(~~ftscl1.cn Volk!ltrat:flt~1l
unter fJesonde-rcr IJeriicksichtlgllng
von Fragen dcr Methode, s. 142-150.
• H. MUller, Wels.'c Westen Hotc Roben. Von. den FarborunUn!lel1 des M'lttc!n:ter,.
ZUm indlVl<llletlen
FariJgesehmack. Zll cine" All •• tcllung In Herlln, s. 151-157.
• Ch. Daxelmciller,
Natlonen,
Regtonen, Typen, Ideo!or/lcn,
Mentllliliiten
mul Argl1me~tatlonstechnlken
<ler akademischen
h1tn-derts, s. 23-36; R. W. Brednich,
Kleiderund
Trachtenl"rschltny
Ober dl.c Halle der T·racht. in
des 17 und
dcl' WerbunlJ.
18 JahTs. 1r,&-174.
�275
Pessler W.
1922 Ntcderslichsischcn
1923
veutsche
1937 VO:kstulnsatlas
Hannover.
1, Nlc<Jers,khsen,
Weimar.
:\·tpt1crsiich:Wll.
Lieferung
3, Braunschweig,
Trachtenbuch,
VOlkskullsl,
V'JTI
Bd
Blat
Hi:
Volkst!"ftchif'n
UJJl ElOO-1910.
Ake
D a u n,
mOten, Stockholm
Billy E h n
191111,
ss. 361.
(red.l,
BlandsveTiye.
KultuTskillnader
och
kUUUT-
W ostatnich latach niewiele książek o tematyce etnologicznej dotyczących ,,'spółczesnego obrazu kulturowego (wielokulturowego) Szwecji cieszyło się taką popularności •• i uznaniem jak omawiana. Książka, której pomysłodawcami,
redaktorulni
i współautorami s'l prof. A. Daun i doc. B. Ehn z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Sztokholmie stala się cenną pozycją etnologii szwedzkiej i l'ezuJtatem badań
nad odrębnościami
kulturowymi
współczesnego społeczeństwa
szwedzkiego.
Książka jest antologią, która podejmuje ważną próbę ukazania i zasygna][zo\Vania - jak twierdz.) we wstępie A. Daun i B. Ehn -- "różnych spojrzeń na
iizwedzką społeczność imigrantów"
(s. 9). Artykuły
(ogółem 19) składające
się
na treść omawianej pozycji zostały napisane przez pracowników naukowych dwóch
wsp6łpracuj,!cych ze sobą instytucji tj. Nordiska Museet i Instytut Etnologii Uniwersytetu w Sztokholmie. Niektóre z nich prezentowane
były już w poprzednich
latach w periodykach etnologicznych i socjologicznych, inne zostały napisane specjalnie za namową redaktorów.
Autorzy elrtykułów wychodzq z założenia, że warunkiem pO:inania współczesnego i •.arazem skomplikowanego obrazu kultury imigrantów, wzajemnych uprzedzeń i niechęci, stronniczej oceny systemu wartości preferowanego
przez poszczególne grupy (grupa szwedzka z jednej strony i grupa imigrantów z drugiej) S'l
wspólne badania etnologiczne,
podejmowane
przez naukowców
imigrantów
i "rodzimych" pr7.edstawicieli. Taka też idea przyświecała w pr'ac)" nad omawianą
książką, która daje wyraz współczesnym kierunkom badań jakie podjęła grupa
młodych etnologów szwedzkich skupionych wokół tzw. ośrodka sztokholmskiego,
a którego "duchowym przywódcą" jest prof. A. Daun.
Po zapoznaniu się z tt'eścią książki można powiedzieć, iż jest ona śmiałym
i potrzebnym 7.apisem - oceną szwedzkiego systemu wartości (kultura. :r;astana
przez imigrantów) oraz imigracyjnego systemu kulturowego
(oceniana przez społeczność szwedzką). Ba<L.-miaetnologiczne skupiające się wokół tych tematów prowadzone s<\w Szwecji od lat siedemdziesiątych, a pierwszą obszerną pracą była ksiclżka
B. Ehna - "SotebrOdet" z roku 1975 traktująca o systemie kulturowym imigrcmtów z Jugosławii.
Autorzy pracy podzielili książkę na cztery zasadnicze rozdziały, z których
każdy ma swój tytuł. Rozdział pierwszy, zatytułowany
"Prolog" obejmuje dwa
artykuły, kolejno M. S7.abó - Vagen mot medborgarskap
(Droga do obywatelstwa),
s. 17-42, oraz B. Klein - Den gamla hembygden elIer vad har ha nt de svenska
folktraditionerna
i USA? (Stara okolica rodzinna albo co się stalo ze szwedzkimi
tradycjami ludowymi w USA 'I). s. 43-67. Autor pierwszego artykułu zajął się zagadnieniami teorii badatl nad kulturą imigrantów w Szwecji, ich miejscem w życiu
gospodarczym i społecznym w nowym środowisku. Omiawiając
złożoną sytuację
rodzin imigrantów podkreśla zjawisko tzw. kolizji kulturowej na jakie narażone
S:1 grupy i jednostki
wchodzące w stały kontakt z kulturą zastaną (szwedzka).
�Kolizja kulturowa może jednak wpływać pozytywnie na poznawanie wzorów zachowań różnych grup imigracyjnych,
co z kolei podnosi wiedzę o "mozaice"
współczesnego społeczeństwa
szwedzkiego. W drugim artykule autorka zastanawia
się nad żywotnością szwedzkiej tradycji (muzyka, strój ludowy, midsommar) na
obszarze osadnictwa szwedzkiego w USA. Według B. Klein właśnie tradycja jest
tym przedmiotem
studiów nad imigracyjnym
stylem bycia, ii. ona decyduje o zawartości kulturowej następnego pokolenia. Studia nad tradycją i jej miejscem w życiu rodzinnym i grupowym podporządkowane
są badaniom polikultul"Owości współczesnego społeczeństwa USA.
Drugi rozdział omawianej pracy, zatytułowany został "Kulturarv"
(Dziedzictwo
kultury)
i obejmuje
5 artykułów
umieszczonych
w
następującej
kolejności:
K. O. Arnstberg - Kultur och kulturvariation
(Kultura i zmiana kultury), s. 71-87,
B. Ehn i K. O. Arnstberg - Det osynliga arvet (Ukryte dziedzictwo), s. 88-112,
A. Loutchko i C. Ericson - Att leva som ryss i Stockholm (Zyć jak Rosjanin
\v Sztokholmie),
s. 113-124, G. KiillstromAtt gora manaden
(Robić miesiąc),
s. 125-144, O. Ronstrom - Pa jakt efter jugos]averna (Gonitwa za Jugosłowianami),
s. 145-167.
Pierwszy artykuł inicjuje dyskusję nad pojęciem "kultura",
odnosząc się do
studiów etnicznych. Autor jest zdania, że wyjaśnianie
zjawisk rodzących się w relacjach międzyetnicznych
wymaga każdorazowo
zdefiniowania
pojęcia "kultura".
Pojęcie to zawiera
się według K. O. Arnstberga
we wspólnych regułach, wartościach i symbolach. Centralnymi
pojęciami w analizie zjawisk interetnicznych
są symbole, etnicity, tolerancja, zrozumienie i dopasowanie. Ten sam autor wspólnie
z B. Ehnem przedstawiają
na podstawie wywiadów z imigrantami
obraz ich codziennego życia w Szwecji. Opowiadania
imigrantów odnoszą się w dużym stopniu do sposobów wychowywania
dzieci, rodziny, szkoły, pracy i ról społecznych.
Tematem trzeciego artykułu jest grupa 2 tys. Rosjan zamieszkujących Sztokholm
i skupionych wokół Kościoła Ortodoksyjnego.
Autorzy zwracają uwagę, iż właśnie
kościół odgrywa istotną rolę w podtrzymywaniu
i rozwijaniu solidarności grupowej
tej społeczności.
Ciekawego materiału
dotyczącego trady"cyjnych form przestrzegania
zasad higieny i postaw obyczajowych sfery życia seksualnego rodzin imigrantów chiilskich
i wietnamskich
dostarczył artykuł" G. Kiillstrom.'
..
Teb. rozctzicllpracy zamyka artykuł O. Ronstrom omawiający znaczenie i symbolikę 'muzyki' oraz tańca' w kulturze imigrantów z Jugosławii. Autor zauważa, iż
w samym tylko oki"ęgusifokholmskim
działa 14 jugosłowiańskich
towarzystw kulturalnych' (właściwi(f; folkiciryslycznych) pleięghujących' tradycję muzyczną Serbów,
Bośniaków, Chorwatów."
"
Na treŚć 'trzeciego rozdziału, który autorzy żatytt.iłowaIi - Wyobrażenia (Forestallningar) składają się cztery artykuły, kolejno: B. af Klintberg -' Etnocentriska
siigner (Etnoćentryczne
podania), s. 171-lBl, M. Velure - Djiivla utlanrling (Cholerny cudzożiemiec), s. 182-205, G. Drakos' - Snal, kylig och flegmatisk (Skąpy,
oziębły i flegmatyczny)
s. 206-226 oraz B. Ehn Invandrares
stereotypier
om
svenskar (imigracyjne stereotypy o Szwedach), s. 227-240.
B. af Klintberg
prezentuje
materiał dotyczący obiegowych i stereotypowych
poglądów Szwedów na temat zwyczajów i obrzędów imigrantów zamieszkujących
dzisiejszą Szwecję (autor używa określenia "racjonalna Szwecja" - "det rationeIla
Sverige"). Wspomniany badacz zwraca uwagę, iż "generalizowanie"
obcej kultury
doprowadza
do powstawania
błędnych i krzywdzących
stereotypów kulturowych,
�277
co w konsekwencji może przyczynić się do narastania
zjawiska etnocentryz:r.m
i ksenofobii.
Niejako kontynuacjil myśli B. af Klintberga stał się artykuł M. Velure, który
podejmuje próbę dyskusji nad funkcjonowaniem
zjawiska stereotypu kulturow(;go
i niechęci do obcokrajowców (i ich kultury) zawartych w obiegowych określeniach
i dowcipach. Autor zwraca uwagę" iż "szwedzkie" stereotypy dotyczące imigrantów zawierają się w określeniu tych ostatnich jako prymitywnych, głupich, naiwnych i biednych. M. Velure jest zdania, iż takie spojrzenie wiązać należy z faktem,
że większość przybywających
do Szwecji imigrantów
posiada gorszą sytuację
materialną, niższe wykształcenie i potrzeby standardu mieszkalnego w porównaniu z "rodowitymi Szwedami".
Inny autor, G. Drakos zastanawia się nad przykładami patrzenia imigrantów
na wzorce kulturowe i styl życia reprezentowany
przez Szwedów. Autor podejmu,ie próbę określenia części kultury szwedzkiej poprzez pryzmat pożyw ienia
i sposobów jego przyrządzania i spożywania. G. Drakos patrzy na szwedzką sfer'ę
życia towarzyskiego jako imigrant grecki, określając Szwedów jako "skąpych,
oziębłych i flegmatycznych", co znajduje także wyraz w tytule artykułu.
Ostatnim, .niejako kulminacyjnym
punktem tej części pracy, jest artykuł
B. Eh'~a; który przedstawia negatywne wyobrażenia o Szwedach, ich modelu zachowania i preferowanych
postawach. Wyobrażenia te egzystują w świadomości
imigr~ntów zamieszkujących
Szwecję. Na podstawie zebranego przez B. Ehna
materiału etnologicznego dowiadujemy się, iż w świadomości imigrantów Szwedzi
są wyn,iośli, zamknięci w sobie, niechętnie nastawieni do cudzoziemców, obojętni
i duchowo głusi.
Następny rozdział pracy zatytułowany
jest Skillnader
och moten (Hóżnice
i spOtkania). Na treść tego rozdziału składają się następujące artykuły: A. Sjogren - Forhallandet till barnen visar kulturskillnader
(Podejście do dzieci ukazuje
różnice kulturowe), s. 243-247, tej samej autorki Sanning och lOgn (Prawda
i kłamstwo), s. 248-255, Etniskt mote i Virsbo (Spotkanie etniczne w Virsbo),
s. 256-265, autorstwa A. Rosengren, następnie opracowanie A. Dauna, Carla-Erika
MatUara i E. Alanen - Finsk och svensk personlighet (Fińska i szwedzka osobowość), s. 266-294, B. Ehna - Strategi mot skillnader (Strategia względem różnic), s. 295-306, K. O. Arnstberg - Att samtala med manniskor med en annan
kulturell bakgrund (Hozmawiać z ludźmi o innym podłożu kulturowym), s. 307-321,
A. Dauna - Szwedzkość jako przeszkoda do spotkania kulturowego (Svenskhct
som hinder i kulturmotet), s. 322-347, który jest chyba najbardziej wartościowym
opracowaniem
omawianej
książki. Artykułem
zamykającym
książkę jest opracowanie B. Ehna Uppvaxt
i Blandsverige
(Dorastanie
pomiędzy Szwecją),
s. 348-361.
W dwóch pierwszych
artykułach
A. Sjogren porusza temat różnic kulturowych na podstawie wychowania
i sprawowania
władzy rodzicielskiej
nad
dziećmi. Autorka zastanawia się nad zagadnieniem "bikulturowej" osobowości dziecka wychowanego w rodzinach imigrantów i źyjącego w sporeczności szwedzkiej.
Trzech autorów tj. A. Daun, Carl - Eric MattIar i E. Alenen podejmujćł próbę odpowiedzi na pytanie: jaką osobowość posiadają Szwedzi i Finowie. Wspomniani badacze zwracają uwagę, i;i: badając osobowość skupić się trzeba na "d.ziedziczeniu i środowisku", które są stałymi składnikami
kultury. Autorzy oparli
się w swojej pracy na kwestionariuszu
osobowościowym zaproponowanym
przez
szwedzkich psychologów Cesarec - Marke.
Niewątpliwie jednym z najlepszych artykułów omawianej pracy, kt6ry pod-
�278
sumowuje
dyskusję na temat wielokulturowości
dzisiejszej Szwecji i trudności
adaptacyjnych
imigrantów do szwedzkiej rzeczywistości jest przyczynek A. Dauna.
Autor dyskutuje i odpowiada na pytanie jak typowe dla Szwedów cechy charakteru
komplikują kontakt kulturowy z imigrantami.
SCldzę, że można powiedzieć, iż siłą zawartych
w książce artykułów
jest,
oprócz dokumentacji
naukowej, wywołanie refleksji u czytelnika nad złożonością
procesów kulturowych
zachodzących w dzisiejszej Szwecji. .Test to książka pożyteczna nie tylko dla etnologów zajmujących
się kulturą SzwecJi, ale i amatorów, dla których po zapoznaniu się z kilkoma chociażby artykułami.
kraj ten
przestanie być szczęśliwą krainą. I o to chyba chodziło autorom ksią:i.ki, którzy
skrupulatnie
wynotowali to, co w kontaktach ze Szwedami dziwi imigrantów i odwrotnie.
Waldema',
Elmira M j e d ż i t J W a, Marijskojc
120 kol. ił. i dwubarwne nlb. w tekście.
narodnoje
iskusstwo.
Kopcztlńsld
b.rn.w. 1985, ss. 270,
Niespełna pięć lat temu ukazała się w Związku Radzieckim interesująca i urozmaicona kolorowymi ilustracjami
publikacja
poświęcona sztuce ludowej Maryjców. Są to mieszkańcy środkowego Powołża, których stare plemiona nauka wiąże
z Czeremisami. Około I wieku n.e. zaczął wyodrębniać się język maryjski, zaliczany obecnie do finnougryjskiego
ze znaczną domieszką tureckiego.
Między IX
a XI \viekiem Maryjcy rozprzestrzenili
się na prawym i lewym brzegu Wołgi i od
tego czasu dzielą się na górnych (Ku ryk Marij) i dolnych łąkowych (Ołyk
Marij). W XI wieku granice północno-wschodniej
Rusi zaczęły przybliżać się do
tej grupy, przez co nasiliły się wzajemne ekonomiczno-handlowe
związki. Najazdy
tataro-mongolskie
w XIII wieku wstrzymały jednak rozwój rodzimej kultury na
następne wieki, gdyż ludność znalazła się pod ciężkim jarzmem ciemiężycieli, podlegając kazańskiemu
chanatowi. Obszar nizinny, pokryty gęstymi lasami i przez
to trudniej
dostępny, mniej ucierpiał ze strony najeźdźców. Według rosyjskich
letopisów górni Maryjcy w 1546 roku zwrócili się do cara, aby posłał wojska na
Kazall; pragnęli też należeć do rosyjskiego parlstwa. Toteż po pokonaniu Kazania
w 1552 roku do carskiej Rosji przyhjczono obydwie części Maryjców. W XVIXVIII wieku znaczna część dolnych Maryjców migruje na wschód, skutkiem czego
utworzyłL< się trzecia - wschodnia ich grupa, nawiązujqca korzeniami do starych
tradycji,
którymi wyróżniali się od sąsiednich Tatarów, Baszkirów, Udmurtów,
Rosjan. Z biegiem lat wspomniane grupy Maryjców rozdzieliły siG na jeszcze mniejsze jednostki społeczne, ale nie zatraciły ani swego języka, ani tradycyjnej kultury. Ich wierzenia roalazły odzwierciedlenie
w sztuce, zwłaszcza w ozdobach
metalowych, haftach, tkaninach, a wyrazem tego S<l motywy solarne, wyobrażenia
otaczaj'1cego świata i życia. Pod wpływem tureckojęzycznych
sqsiad0w ważne
miejsce wśród ozdób zajmują monety, uważane również za symbol slońca. Uzyskane z handlu pieniądze wykorzystywano
jako kobiecq biżuterię, która stanowiła
własność kobiet i mężczyżni nie mieli do niej prawa. Lecz w XIX. wieku urzędowe zakazy zabroniły wykorzystywania
w ten sposób monet, więc zaczęto zastępować je blaszkami, muszelkami, koralikami, bisiorem, które przywo~ili arabscy
i perscy kupcy. Używano ich do wykonania zausznic, napierśników,
naszyjników,
�279
wijiorów, pasów i wielu innych metalowych ozdób, a także do naszywania na poszczególne części kobiecej odzieży, zwłaszcza na nakrycia głowy. Do tego właśnie
celu mqżatki i dziewczęta jeszcze do czasów współczesnych stosują różne elementy
i sposoby. Są to stroiki, taśmy, dwurożne podkładki, płócienne chusty o zróżnicowanej formie i nazwach.
Książka prezentuje liczne przykłady tych wyrobów i części odzieży, plecionki,
drewniane naczynia, podobnie jak wiele opracowań poświęconych sztuce ludowej
określonej grupy etnicznej. Największą jednak uwagę zwracają liczne charakterystyczne nakrycia głowy kobiecej i duże ich podobieństwo oraz zbieżność, nawet
w nazwach, ze znanymi formami występującymi
w tradycyjnym
stroju ludowym
lla terenie Bułgarii i Jugosławii. Rzecz ciekawa, że w tych krajach niektóre z nich
7.arzucono jeszcze w XIX wieku lecz pozostały jako eksponaty muzealne (np.
w Splicie, Saraj~wie, Skopje, Sofii).
Według starych wierzch we włosach skoncentrowane
są siły żywotne dlatego,
zwłaszcza u zamężnych kobiet, stanowiły one w niektórych rejonach tabu i odpowiednimi okryci<lmi chroniono je przed spojrzeniami nawet najbliższych i przed
wszelkiego rodzaju złymi mocami. Obroną przed nimi były dwurożne podkładki,
przypominające kształtem młody księżyc - miesiączek, posiadający czarowną moc
w fazie wzrostu, co szczególnie pomagało kobietom przy porodzie. nównież przewiązki ze wstążek i szarf n<l szubku głowy z opadającymi końcami, wyobrażające
rozskrzydlonego
ptaka. miały ochraniać
młodą kobietę od złych mocy. Takie
samo znaczenie, zgodnie z tradycją,
przypisywano
różnym
innym akcesoriom
o właściwościach magicznych, jak iglicom, szklanym paciorkom, monetom i blaszkom, nadto motywom haftów, aplikacjom itp. umieszcza.nym na nakryciach głowy.
W krajach bałkal'lskich, podobnie jak u Maryjców tymi nakryciami głowy były
7.arówno chustki w kształcie prostokąta, kwadratu, trójkąta, szala (Marijana Gusić,
Starin~ko zenska oglavlje u HrvaŁskoj narodnoj no.snji, Zagreb, bd. plansze Greta
Turkovićl, jak też długich płóciennych
haftowanych
pasów o nazwie "sokaj",
trójkątnie zeszytych na jednym końcu lub płóciennych czółkowych "poeulice", tj.
cwpcow. które uważa się za najstarsze, dawno zarzucone formy. U ;,\Taryjców taką
:;tarą formę, pojawiającą si~ w XIX wieku już tylko podczas obrzędów weselnych
stanowiła "szurka" wykonana z podwójnie złożonego płótna w kształcie długiego
pa3<l trójkątnie scłJodzącego się ku gór-ze, który cały zaszyty był czerwonym kumaczem, haftowany i ozdohiony monetami oraz bisiorem i muszelkami. Bardziej
zbliżony do "sokaja" hył jednak "szymaksz", noszony do dziś u dolnych Maryjców.
J~,g,) trójkątny stożkowaty koniec zakłada się na czubek głowy, przez co sterczy
ku górze, a szeroki haftowany płat opada na plecy. Głowę nakrywa jeszcze płóci~':illa trójkątna luh kwadratowa
i haftowana na brzegach chustka z frędzlami,
airo chwastami - "wujszowycz", zwiąZ<'1na pod brodą. W tym samym typie podwójnie zeszytego pasa płótna z długim trójkątnym i zahaftowanym zakończeniem
LJ wschodnich
Maryjców jest "szYl'laszówycz", noszony płasko na głowie, tzn. tak,
aoy dość dłur,i trójkątny koniec wystawał przed czoło, jak ptasi dziób, zaś pozostały
płat opadał na plecy. Całość, wyłączając część spoczywającą na ciemieniu, pokryta
je5~ gęstym geometrycznym
haftem, monetami, sznurkami z nanizanymi
paciorkami, kumaczem, a u dołu zwisa jeden
lub kilka rzęd6w frędzli. Jak "szymaksz"
P:'zypcmina macedoński
"sokai",
tak "szyńasz6wycz"
odpowiada
tamtejszemu
"Gbrusowi" (por. Angelina Krsteva, Makedonski narodni vezovi, Skopje 1975, s. 8487 i nlb. oraz SL E. Kostov, lVIakedonski ubrusi i sokai, Izvestia na narodnje
etnograf.6ki muzej, 1925, V, s. a-15). Odmien.nym typem była podłużna, około
dw6c,1 metrów długa, chusta "szarpan" lub "naszmak" z haftowanymi geometrycz-
�280
nie brzegami. Wyszywano przewazme czerwoną, oranżową, różową wełną z czar"
nym albo granatowym
konturem i przyozdabiano
jeszcze monetami i perełkami.
Motywy haftów miały swoje nazwy i znaczenie, przez co można z nich było czvtać,
jak z książki. Nazwa ta zdaje się być bliska chorwackiej, serbskiej i macedońskiej płóciermej chustce "jasmak", co wskazuje na dwukierunkowe
wpływy tu"
reckie.
Pozostaje jeszcze sprawa rogatej "soroki", znanej z różnych wersji w wielu
rejonach
europejskiej
części ZSSR. Maryjcy przejęli jej formę i nazwę, lecz
wzbogacili swoimi haftami i tzw. dywanową techniką. Cechą charakterystyczną
tego nakrycia głowy jest płócienny prostokątny
haftowany naczółek stojący pio"
nowo z bocznymi taśmami do przewiązania
oraz z krótszym, bądź dłuższym prostokątnym płatem haftowanego geometrycznie płótna, opadającym na kark i plecy;
Podobne nakrycie głowy występowało w Bośni i Hercegowinie jeszcze w XIX wieku, lecz jego nazwa się nie zachowała. Haftowany naczółek wyodrębniał się tam
dywanowo naniesionymi
geometrycznymi
motywami, przypominającymi
nierzadko
kwadratową
twarz ludzką o wyrażnie zaznaczonych oczach i ustach. "Soroka"
Maryjców jest również pokryta dywanowym haftem z przewagą zoomorficznych,
zgeometryzowanych
drobnych motywów i przykryta kwadratową płócienną chustką
obszytą kumaczem i haftowaną
czerwonymi nićmi. Zasięg "soroki" południowo-wielkoruski,
nadbałtycki
i nadwołżański,
podobnie jak form bośniacko-hercegowińskich i macedońskich wskazuje na archaiczne, reliktowe pozostałości starosłowiańskiej
kultury. Fakt ten dostrzegał Kazimierz Moszyński i jego poprzednicy
(K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, 1929, cz. I, s. 393-402). Tak więc omówiona
pozycja nie tylko orientuje w jej interesującej
treści, ale również posłużyć może
dla wielokierunkowych
badań i celów porównawczych.
Barbara
Bazielich
Borys S t a w i s k i, Sztuka Azji Srodkowej.
Wydawnictwa Artystyczne
mowe, Warszawa 1988, ss. 324. (Przekład z rosyjskiego Ireny Dulewiczowej).
Fil·
Sztuka Azji Srodkowej dotycząca czasów przedmuzułmańskich
ukształtowała
się drogą wielu złożonych etapów historycznych.
W pierwszej fazie jej ewolucji
(VI-IV wiek p.n.e.) nie sposób dostrzec w zabytkach odrębnych cech typowych dla
ówczesnych najważniejszych
ośrodków cywilizacyjnych
i dopiero w "okresie imperiów" (I-IV wiek n.e.) ujawniają się one w formie zespołu regiOJlalnych kultur
artystycznych
wykazujących
znaczne różnice w porównaniu z sąsi~dnimi terytoriami. We wczesnym średniowieczu (V-VIII wiek) widzimy już dość pokaźne ujednolicenie poziomu i właściwości sztuki różnych regionów środkowoazjatyckiego
Międzyrzecza. Warto zaznaczyć, że interesujące
nas dzieła sztuki Azji Srodkowej
obejmują tylko cZGŚć znalezisk, gdyż archeolodzy odkryli tam również zrl<!czffie
wcześniejsze
zabytki sięgające nawet do najstarszej
epoki rozwoju cywiliz~cji
i kultury
człowiekowatych,
paleolitu. Te odległe dzieje toną jednak \V mrodm
i dlatego trudno coś powiedzieć o ewentualnej
ciągłości tradycji artystycznej.
Historia południowych
obszarów Azji Srodkowej jest bardziej przejrzysta, bo
wiąże się z powstaniem pierwszych plemion rolniczych, które daly POCZ'1leknajdawniejszym
kulturom Krety, Egiptu, Mezopotamii oraz Indii. Z"gadkowe i zu-
�281
pełnie ni~znane pozostaje zagadnienie. wpływu sztuki sta.ożytnej
na rozwój artystycznej kultury Azji Środkowej w czasach muzułmańskich.
Zasługuje, ono na
baczniejszą uwagę i wymaga rozpoczęcia wielole,tnich systematycznych
badań.
Autor prezentowanej publikacji zajmuje się już od trzydziestu pięciu lat problemami arch';;;ologii, kultury i sztuki Azji Środkowej i mana
swym koncie nauko-,
wym sporo poważnych prac wydanych zarówno w Związku Radzieckim, jak i za
granicą. Do najważniejszych
należą następujące:
Mieżdu Pamirom
i Kaspijem.
Sriedniaja Azija w driewnosti, Moskliva 1966; K jugu ot Zeleznych worot, Moskwa
1977; Kuszanskaja
Baktrija: problemy istorji i kultury, Moskwa 1977; Kunst der
Kuschan, Leipzg 1979; Die Volker Mittelasiens im Lichte ihrer Kunstdenkmaler,
Bonn,1982.
Książka, którą obecnie oferuje czytelnikom składa się z czterech dość znacznie
poszerzonych rozdziałów. W pierwszym nakreślono rozwój sztuki w epoce achemenidzkiej (połowa VI - schyłek IV wieku p.n.e.), a w drugim po wyprawach
Aleksandra
Macedońskiego (koniec IV-I wieku p.n.e.). Rozdział trzeci obejm1..lje
osiągnięcia z czasów imperiów (I wiek p.n.e. - IV wiek n.e.), zaś czwarty zdobycze
wczesnego średniowiecza
(V-VIII wiek) ze szczególnym uwzględnieniem
Baktrii
(Tocharystanu), Merwu (dawna Margiana), Sogdiany i północno-wschodnich
obszarów Azji Środkowej.
Przy omawianiu
poszczególnych ośrodków koncentracji
zabytków autor nie
uwzględnił współczesnych jednostek administracyjnych
i politycznych, lecz oparł
się na takich antycznych
centrach historyczno-kulturowych,
jak Baktria, która
obejmowała południowe tereny nad Amu-Darią, wchodzące obecnie w skład republiki Uzbeckiej, Tadżyckiej i Turkmeńskiej
oraz północnego Afganistanu,
Segdiana położona w dorzeczu Zerawszanu
i Kasza-Darii,
Partia zajmujące
rejon gór Kopet-Dag, południowo-zachodnią
Turkmenię i północno-wschodni
kraniec Iranu, Chorezm, - leżący w dolnym biegu Amu-Darii, jak też w północnej
Turkmenii, w chorezmijskim obwodzie Uzbekistanu i częściowo w Karakałpackiej
Autonomicznej Republice oraz Fergana zlokalizowana
w Dolinie Fergańskiej,
której obszary zostały wchłonięte przez teraźniejsze republiki: Uzbecką, Tadżycką
i Kirgiską. Nie pominął też Margiany leżącej w dolnym biegu rzeki Murgab i ziemi
Saków rozlokowanej w północnych i wschodnich częściach Azji Środkowej (współczesna Republika Kazaska i Kirgiska oraz Pamir).
Należy przypomnieć,
że w latach trzydziestych
naszego wieku, sztuka Azji
Środkowej sprzed okresu muzułmańskiego
była bardzo mało znana, bo zajmowali
się nią tylko nieliczni uczeni. Obecnie, dzięki znacznemu rozszerzeniu
badań,
można zaobserwować znaczny postęp w tej dziedzinie.
Recenzowana książka została opracowana
fachowo i rzetelnie. Stanowi pozycję cenną i niezwykle interesującą.
Radziecki profesjonalista
nie rości sobie
pretensji do definitywnego
zobrazowania rozwoju sztuki Azji Środkowej poprzedzającej czasy mahometańskie,
gdyż jest to zadanie niezmiernie trudne i wymagające jeszcze wielu długoletnich
wysiłków. Nie możemy zapominać o tym, re
każdy rok przynosi nowe odkrycia i tym samym zmianę ocen i wniosków. Mimo
tych komplikacji
dostarczył nam sporo wartościowych
nowości uzyskanych
do
roku 1983, dzięki zakrojonym na sZ2roką skalę pracom wykopalisko'\vym, reko!1strukcji znalezionych zabytków i ich an~:l1izie.Ładny styl i jasność formułowania
myśli sprawiaj,!, że książkę czyta się z niesłabnącym
zainteresowaniem.
Na jej
stronach B. Sim,viski zdołał :l:gromadzić 14 barwnych i 19-1 czarno-białe ilustr;'lcjc_
Szkoda, że szczupłe r;\my wydawnicze spowodowały konieczność ograniczenia prezen~acji liczby 7.<lbyŁkó\vdo minim~:m.
�28:1
Spis literatury
obejmuje 103 tytuły krajowe i zagraniczne wyselekcjonowane
trafnie i z wyczuciem.
W następnym
wydaniu tej ze wszech miar pożytecznej książki należałoby
uwzględnić jakąś dokładniejszą
mapę Azji Srodkowej
wraz z rozmieszc7.eniem
najważniejszych
wykopalisk.
Raman
Jadwiga
P s t r u s i ń s k a, Afghanistan
1989 in
Central Asian Survey Incidental Papers Series No.7,
Karczmarczuk
Sociolinguistic
London
1990,
Perspective.
ss. 80.
Jadwiga Pstrusińska jest iranistką. Przedmiotem jej specjalnych zainteresowań
jest język paszto a obok tego języka dari, najważniejszy
i spełniający rolę lingua
franca
język w Afganistanie. Szczególną cechą prac J. Pstrusii1skiej jest objęcie
nimi także zagadnień społeclillo-kulturowych:
społecznych kontekstów języka, wyznaczników i przejawów etniczności, wybranych dziedzin kultury tradycyjnej i ludowej. Rejestruje
także i analizuje zmiany społeczno-kulturowe
w wyniku przewrotu w Afganistanie
oraz związanych z nim wojny domowej i interwencji radzieckiej. Materiał do swoich studiów czerpie m.in. z pobytów i licznych podróży
do Afganistanu w latach 70., w tym badań terenowych, także w trudno dostępnym
Korytarzu
Wachańskim.
Jest cenionym uczestnikiem
i współorganizatorem
międzynarodowego środowiska afganologów, inicjatorem i redaktorem biuletynu Afghanica, wydawanego początkowo w Oksfordzie a obecnie w Krakowie.
Recenzowana książka Afghanistan
1989, ogłoszona w ramach serii rozpraw czasopisma "Central Asian Survey", publikowanego
przez Society for Central Asian
Studies, mogia zostać napisana dzięki przedstawionym
powyżej szerokim kompetencjom autorki zarówno w dziedzinie studiów lingwistycznych
jak i kulturowo-społecznych. Dotyczy interesującej
poznawczo i o wielkiej wadze społecznej kwestii struktury
językowej w polietIlicznym pailstwie i roli języka w procesie fun.kcjoIlO\\iania tego państwa oraz kształtowania
się wspóllloty jego mieszkaI'tców narodu, nacji, w znaczeniu wspólnoty polityczno-kulturowej
a nie etnicznej. Dramatyzmu zagadnieniom
badanym przez J. PstrusiI'tską, a jednocześnie znaczenia
dostarczanym
przez nią informacjom
i formułowanym
wnioskom, nadaje wojna,
nadal trwająca w Afganistanie, która zadecydować ma o suwerenności kraju i samodz:elnosci w wyborze drogi rozwojowej.
Wskazana wyżej problematyka pracy wymagała podjęcia dwóch przede wszystkim kierunków badań. Pierwszym z nich była próba odtworzenia sytuacji ję7.Ykowcj krajl.! przed przewrotem w roku 1978. Służy temu wykaz języków użytkowanych w Afganistanie, w którym poszczególne języki zakwalifikowane
zostały do
odpowiednich rodzin i grup, przedstawiono ich zróżnicowanie dialektologiczne oraz
-określono ich cechy społeczne, w tym głównie etniczne, a także demograficzne
i rozmieszczenie przestrzenne. Otrzymaliśmy instruktywną, najbardziej pełną spośród
do1<łd opublikowanych,
listę 45 języków (lub ich grup) Afganistanu i ich charakterystyld, przygotowane
na podstawie szerokiej i gruntownej
kwerendy w różnego rodzaju źródł"ch. uzupełnionej
i zweryfikowanej
na podstawie własnych
materiałów
autorki. Z listy tej dowiadujemy
się również o użytkownikach
języków, ich liczebności i w niektórych przypadkach o ich przynależności zawodowej
i środo\\·iskowej. Znamienne jest zróżnicowani~ w społecznych kontekstach i ro-
�283
lach języków wskazane przez .T. Pstrusińską.
Lista potwierdza to, że poszczególne
języki powiązane były z grupami społecznymi o r6ilnym charakterze:
grupą etniczmł, wieloma grupami etnicznymi, grupami etniczno-zawodowymi,
grupami środolA iskowymi,
grupami
pokoleniowymi,
pełniły różne funkcje
i posiadały
różny
status: jt;zyka oficjalnego w par'1stwie, języka porozumienia interetnicznego,
języka
międzyśrodowiskowego,
etnicznego, lokalnego, religijnego, tajnego i zanikającego.
Intcresujące
jest tu m.in. przedstawienie
grupy język6w tajnych, występujących
pod różnymi nazwami: Ghorbati, Quazulagi, i\1agati, Jogi, Adurgari i in. Języki
te, o charakterze
argot, używane były przez różne i rozproszone grupy, prowadzące na ogół koczowniczy tryb życia, nie produkujące
żywności, endogamiczne
i o niskim statusie społecZIlym. Wśr6d nich odnotować warto grupę Hajdari po
raz pierwszy opisaną w wyniku prac Etnologicznej
Wyprawy Azjatyckiej
UAM
do Afganistanu w roku 1976.
Tak zarysowane tło językowe, które ma w zasadzie wymiar synchroniczny,
ukazuje bowiem .,unieruchomiony"
obraz językowy sprzed roku 1978, stanowi
dobrą podstawę do realizacji
głównego celu pracy, jakim było przedstawienie
sytuacji socjolingwistycznej
w terażniejszości
oznaczonej datą roku 1989. Tutaj
przyjęto już inny sposób postępowania
badawczego. Analiza ma charakter
diachroniczny, dynamiczny, autorka sięga po fakty z przeszłości a współczesną sytuację językowo-etniczno-polityczną
przedstawia
w nawiązaniu
do historycznego
procesu kształtowania
się fWlkcjonalnej
i ideologicznej
wspólnoty mieszkańców
Afganistanu
narodu w znaczeniu polityczno-kulturowym.
\Vskazuje na pierwotnie dominującą w amalgamacyjnym,
a póżniej również integracyjnym
działaniu
pai.stwa roll; języka dari zastępowango
stopniowo, w wyniku utrzymującej
się
politycznej hegemonii Pasztunów i artykułowania
przez nich aspiracji etnicznych,
przez j~zyk paszto. Nie zakończony do dzisiaj proces tworzenia afgańskiej wielo-etnicznej ..narodowości", oparty początkowo na języku perskim, przemianowanym
~e względ0w politycznych na dari, zmienił swój kierunek w wyniku pasztunizacji
kraju, zaakcentowanej
przez uznanie paszto w roku 1936 za język oficjalny. Badaczka najbardziej oczywiście zainteresowana
jest ostatnim okresem tego procesu,
lmjtliższym terainiej:-;zości, tragicznie zakłóconym przez wojnę domową i interwencję radzieck~1' A;:alizuje ten okres przy pomocy różnorodnych, trudno dostępnych
żr0deł. takich jak raporty o sytuacji w Afganistanie
i w obozach uchodżców,
audycji Hadia Kabul i oficjalnych publikacji DRA, relacji dziennikarskich,
wywiadów z uciekinierami
i mudżahedinami,
literatury a także materiałów własnych,
!.~romadzonych IV czasie pobytu w Afganistanie w roku 1979. Podkreśla głębokie
7.m;;ll1Yzwiązane z wojną IV społecznej i językowej rzeczywistości kraju w wyniku
zmian demograficwych
spowodowanych
śmiercią i ucieczką wielu milionów ludzi
oraz poEtyki ekonomicznej, etnicznej i językowej rządu w Kabulu a także pojaiwienie si~ możliwości rozbiorów czy zmiany granic Afganistanu.
Zauważa także
pel/me zmiany, które mogą odegrać pozytywną rolę w kształtowaniu
przyszłego
(lar'J~twa i narodu Afganistanu:
zmniejszenie
się poprzednich
różnic etnicznych,
j~zykowych i religijnych i. co za tym idzie, osłabienie dawnej segmentarnej
struktury spolecznej, oraz wzmocnienie poczucia posiadania wspólnej ojczyzny. Stwierdza znaCZI~e zmniejszenie się liczby Pasztunów w kraju i poważne ob~cnie ogranic~e!1ie roli języka paszto_
D,) interesujących
etnologów kwestii, obok wskazania
na powiązania
języka
z Je-go kontekstem
społecznym, należy dobre zarysowanie
kierunków
procesów
etniczllo-polity C7-.nych w Afganista.ni~. Autorka stwierdza, w wyniku ostatnich wyd,Ezeh, powj'ót do tego kierunku TGZWOjUetnicznego i n::lfodowego, który zwic1;:any
�284
był z szerokim stosowaniem języka dari. Nie odpowiad3. j:>dnak na p,,·tanie jakim
był i jakim może być Afganistan z dominacją języka dari lub Afganistan z dominacją języka paszto. Oczywiście odpowiedź na takie pytanie musiałaby być zrelatywizowana w czasie i uzależniona również od warunków zewnętrznych. W pr:lcy
otrzymujemy
także szereg innych, szczegółowych już informacji. m.in. o współczesnym rozpowszechnieniu
się tajnego języka Zargari, użytkowanego przez handlarzy i młodzież, w tych dzielnicach Kabulu, w których pojawiło się wielu obcych,
np. w dzielnicy o nazwie Mikrorajon. Interesujące
jest także stwierdzenie pogłębiającego się obecnie dystansu językowego między starszym pokoleniem a młodzieżą·
Badania przeprowadzone
zostały w warunkach niezwykle trudnego dostl:~pu do
materiałów.
Współczesną rzeczywistość
społeczno-językową
Afganistanu
auto;-ka
rekonstruuje
i śledzi zachodzące w niej zmiany niekiedy na podstawie informacji
rejestrowanych
na gorąco, czasami jednostkowych.
Znamienne jest częste używanie, dla określenia tego rodzaju danych, przysłówka "reportedly". Charakter pracy
określił ponadto jej cel - analizę teraźniejszości i stworzenie punktu wyjścia do
prognozowania przyszłości socjolingwistycznej
Afganistanu. Cel ten kierował uwagę
badaczki raczej na wyjaśnianie
przyczyn oporu przeciwko powstałemu w wynilm
przewrotu rządowi kabulskiemu i popierającym
ten rząd interwentom
niż na zastanowienie się nad powodami, dlaczego do tego przewrotu doszlo, i w jaki sposób.
i dlaczego rząd ten potrafił zapewnić sobie współpracę części ludności.
Odnotowuję z zadowoleniem pojawienie się książki polskiego badacza, w której analiza socjolingwistycznej
teraźniejszości Afganistanu oparta została na dobrej
znajomości struktury
językowej kraju i mających w nim miejsce wydarzeń politycznych. Praca ta stanie się jednym z podstawowych źródeł wiedzy o Afganistanie z okresu wojny domowej i interwencji. Wskazuje ponadto na obszary współpracy językoznawców
z przedstawicielami
innych dyscyplin społecznych: et.nologami, socjologami, demografami i politologami.
Zbigniew
Stephen C. P e 11 e t i e r e,
Westview Press, Boulder-London
The
Kurds.
An
Unstable
Element
Jasicn;ic;:;
in
the
Gulf.
1984, ss. 220
Autor tej nieduźej objętościowo książki jest wykładowc') jednego z uni'Ncrsytetów amerykańskich.
Jako dziennikarz spędził sporo czasu z legendarnym przywódcą powstania Kurdów irackich, Mela Mustafa Barzanim. Poznaj p;-zy tej oka;~ji
czołowych polityków i działaczy kurdyjskich, mies7J{aj')cych na emigracji w USA,
Europie Zachodniej i w Iranie. Palletiere analizuje czynniki, jakie spoWOdOW;lły.
że Kurdowie przez stulecia skutecznie opierają się zarówno próbom eksterminacji
jak i asymilacji dokonywanym przez swoich potGżniejszyeh sąsiadów.
Już sam tytuł został przez autora dobrany przekornie. Pelletierc byn:!j.':1nicj
nie zgadza się z popularną opinią o destabilizaeyjnej
roli Kurdów w krajobrazie
bliskowschodnim
i ich trudnej
da przewidzenia
impulsywności.
Przyznaje n~tomiast, że przez wiele stuleci Kurdowie zajmowali kluczową pozycję ~;trategic2n:1
na granicach wielkich imperiów bliskowschodnich.
Nie tylko oni sarni wykorzystywali fakt zamieszkiwania
pogranicza. Także i ich sąsiedzi chętliie posługiwali
się Kurdami, by strzec swoich posiadłości, lub także prowadzić rG~ami kurdyjskich
�285
władców plemiennych niewypowiedziane
wojny. Szczególnie Turcy od XVI wieku
przyczyniali się do utrwalania
takiej właśnie roli Kurdów. W konfrontacji ,z Safawidami państwo Osmanów odgrodziło się od posiadłości szachów perskich łańcuchem przychylnych sobie cmiratów kurdyjskich. Podobnie zresztą postępowali władcy irańscy. Zdaniem Pelleticre to Turcy przyczynili się już dawno do zmniejszania
ruchliwości pastcrskich plemion kurdyjskich,
pragnąc raczej zaprząc je w system
obrony granic.
Ale w ciągu XIX wieku zarówno Turcja jak i Iran przestały polegać na kurdyjskiej, plemiennej kawalerii i półniezależnych władcach feudalnych z pogranicza.
Likwidacja owych emiratów i konfederacji
plemiennych,
zainicjonawana
świadomie przez Osmanów i perskich Kadżarów powiodła się tylko połowicznie. Zniknęły
plemienne księstwa, lecz w ich miejsce zapanowało bezprawie, trwające przez całe
pokolenia. Gubernatorzy tureccy i perscy nie byli w stanie okiełznać wojowniczych
plemion kurdyjskich.
Pelletiere przytacza
jako przykład
plemię Hemawendów,
zw,me "wilkami Kurdystanu".
Jeszcze w drugiej połowie ubiegłego stulecia jego
wojownicy uzbrojeni głównie w białą broń potrafili się zapędzić w głąb Zakaukazia i wrócić do swoich wsi z bogatym łupem. Gdy wojska sułtana w pewnym
momencie zdolały otoczyć sporą część Hemawendów i siłą ich deportować aż do
Libii, wojownicy kurdyjscy
potrzebowali
następnie
jakoby zaledwie 6 miesięcy,
by spod Trypolisu zbrojnie przebić się na powrót do swojej ojczyzny.
Plemienną taktykę wojenną, uprawianą przez Kurdów, Pelletiere określa jako
najzupełniej logiczną i racjonalną, naturalnie iii ich sytuacji. Polegała ona na intensywnym wojowaniu tak długo, jak długo konflikt rozwijał się pomyślnie dla
oddziałów plemiennych.
W razie złego obrotu sprawy rzucano się do ucieczki,
a gdy i to nie pomagało - poddawano się, licząc, że prędzej czy później ze zwycięzcą da się dojść do porozumienia. Plemię starało się nie wojować daleko od
swoich siedzib. Mimo przysłowiowej kłótliwości wojownicy na wyprawach słuchali
wodza i zachowywali dyscyplinę.
O wiele więcej jednak uwagi poświęca autor omawianej książki taktyce mocarstw, które wykorzystywały
Kurdów do swoich celów. Jej naczelną zasa'dą była
tak zwana stabilizacja' ogólnej sytuacji politycznej w regionie. A więcutrzymywanie za wszelką cenę takich układów, które danemu mocarstwu
odpowIadały
z punktu widzenia wyłącżnie jego interesóW. Do utrzymywania
owej stabilizacji'
stale posługiwano się Kurdami tak długo, jak długo nie trzeba było ich porzucić
na rzecz ważniejszego partnera. Nieraz bowiem' to właśnie Kurdowie mieli owego
partnera ,nakłonić do uległości.
I tak właśnie owej stabilizacji wpływów rosyjskich w Anatolii i okiełznaniu
ormiańskich ambicji politycznych służyć miały organizowane
w drugiej połowie
wieku XIX przez sułtana oddziały kawalerii
kurdyjskiej,
zwane Hamidie. Ich
terrorystyczna
działalność była w gruncie rzeczy ,wkalkulowana
w i,nteres ~'pozorów dość wątpliwy. Te formacje bowiem stawa}y się zarazem narzędziem w ręku
niektórych ambitnych arystokratów
kurdyjskich. Po I wojnie światowej, w okresie
mandatu brytyjskiego nad Irakiem, Anglicy chętnie posługiwali się mniejszościami
lokalnymi, by neutralizować
ambicje zarównO arabskich polityków ż Bagdadu jak
i marzących O odzyskaniu regionu Mosulu i Kirkuku Turków. Lecz z chwilą zapewnienia sobie koncesji naftowych Wielka Brytania szybko zrezygnowała z popierania mniejszości zarówno kurdyjskiej
jak i nestorian
chrześcijańskich,
nie
chcąc "destabilizować"
politycznie tego regionu Swoją zdecydowaną interwencją.
Nie inaczej zresztą postąpiono Vv· sąsiednim Iranie, pozostawiając sprzymierzonych
'Z Brytyjczykami
Arabów z Chuzestanu.
�286
Bardzo podobny przebieg zdaniem Pelletierc'a miała historia powstania i upadkt.:
kurdyjskiej
republiki w Mahabadzie, zorganizowanej
w północno-zachodnim
Iranie
pod skrzydłami
oddziałów radzieckich
tuż po zakończeniu
II wojny świato'ń·cj.
W gruncie rzeczy chodziło o wywarcie nacisku na Teheran, by nakłonić go do
korzystnych
układów naftowych z ZSRR. Stalin, uzyskav,'szy potrzebne mu koncesje, bez wahania
porzucił zbuntowanych
przeciwko szachowi Kurdów w:V!a,.
habadzie i Azerów w Tabrizie, mimo poprzednich
gestów i transportów
bro:li.
Przeważyła zasada stabilizacji.
Drastyc:lJTlym przykładem mocarstwowej
polityki obrony stabilizacji były dzieje
powstania Barzaniego w Iraku. Ruch powstańczy Kurdów był przez wiele lat potrzebny zarówno Amerykanom,
jak Izraelczykom i szachowi. by zmuszać do koncesji zmieniające
się rządy w Bagdudzie. Pelletiere
przypuszcz.a, że to właśnie
szach nakłonił zarówno Amerykanów jak i samego Brazaniego do postawienia Bagdadowi szczególnie nieprzejednanych
warunków,
by wygrać swój spór o S7.att
el-Arab z Irakijczykami.
Z chwilą okazania przez Bagdad uległości zarówno Teheran jak Waszyngton odmówiły Barzaniemu pomocy.
Dramatowi
powstań powojennych
poświęca autor najwięcej miejsca. Próbuje
bowiem także w sposób krytyczny
analizować postępowanie
strony kurdyjskiej.
I tak na przykład dowiadujemy
się o umiejętności
wykorzystania
przez władze
powstańcze setek napływających
z całego Iraku do ich obozu kurdyjskich specjalistów, wojskowych,
lekarzy, inżynierów.
Wskazuje na nadmierne
poleganie na
dostawach amerykańskich
i irar\skich. Dovwdzi, że gwałtowność d;:iałitń wojennych,
prowadzonych
przy użyciu najnowocześniejszych
broni schyłku lat 70. zml.:sza!a
ludność wiejską Kurdystanu
do masowej ucieczki, czego dawniej nie było. Powstailcy pozbawieni zostali zaplecza rolniczego. Analizując te omyłki i z,uJiccibar.i<l
powstailców, Pelletiere równocześnie powątpiewa w to, Cl.y miały one jalciś decydujący charakter w konflikcie.
Książka Pelletiere'a, mimo swych niewielkich rozmiarów, zawiera sporo informacji raczej nowych, chociaż o spn:!wach dość już odległych czasowo, jak na przykład nie zrealizowany
do końca plan wykorzenienia
kulturowego
Kurdów ira,:skich, \vzorowany na przepisach tureckich, w okresie międzywojermym.
Dziwne i na pozór dość niezrozumiałe
postępowanie
Amerykanów
wzglGdcm
kurd)' jskich szyickich powstańców w wojnie w Zatoce staje się o wiele bard?icj
czytelne po przeczytaniu studium Pelletiere'a, który wywody swoje kończy na trwającej pO<:iówczas wojnie Iraku z Iranem i próbach układów obu stron z Kurdami.
Leszk
Sana A 1- K h a y y a t, Shame and
Books, London 1990, ss. 232, bibliografia.
Honour.
Women
iTI
Modern
V:<ięgieL
Iraq,
Saqi'
Książkę arabskiej
socjolożki zatytułowaną
"Wstyd i honor" powinni przeczytać uważnie badacze zajmujący się rodziną oraz sytuacją kobiety w różnych kulturach świata. Naturalnie
najciekawszą
będzie dla etnologów interesujących
się
obszarami
islamu. Autorka
urodziła
się w Iraku. lecz stale mieszka obecnic
w Wielkiej
Brytanii.
Tam właśnie na Keele University
obroniła
swój doktorat.
Miejsce stałego
zamieszkania
Sany AI-Khayyat
koresponduje
z tematyką, jaką porusza w omawianej pracy. Po napisaniu swojej książki autorkę w jakim-
�287
kolwiek kraju arabskim prawdopodobnie w najlepszym razie dotknąłbyostracyzm.
A być może i o wiele poważniejsze nieprzyjemności.
Sana AI-Khayyat omawia
bowiem bardzo drażliwą kwestię dla środowisk muzułmańskich: aktualną Syh12Cję
kobiet w wielkomiejskim społeczeństwie kraju arabskiego.
Wywody swoje autorka dokumentuje
fragmentami
wywiadów, przeprowadzonych z 50 mieszkaJlcami Bagdadu w roku 1982, a więc już w czasie wojny z Iranem. Wszystkie jej rozmówczynie były mężatkami, wywodzącymi się z trzech środowisk. Pierwsze z nich to sfera gospodyń domowych, :nie pracujących zawodowo
i nie posiadających żadnego wykształcenia. Autorka prowadziła z nimi wywiady
w ośrodku przymuso\\iego zwalczania analfabetyzmu,
gdzie kobiety te przychodzi-o
ły uczyć się czytać i pisać. Była to dla nich zresztą bardzo miła i nieoczekiwalD
dystrakcja w codziennej nudzie domowego kieratu. Drugą grupę stanowiły nauczycielki, z których część miała zaledwie wykształcenie
w zakresie szkoły podsta wowej, ale reszta ukończyła licea lub nawet studia półwyższe. Ostatnią grupą
informatorek było 14 kobiet wywodzących się z klas średnich, posiadających dyplomy ukończenia wyższych lub półwyższych studiów i zajmujących stanowiska w ministerstwach, na uniwersytecie, w placówkach badawczych, oraz w instytucjach
wymiaru sprawiedliwości.
Sana Al-Khayyat prowadziła swoje wywiady głównie wśród Arabek, chociaż
kilka jej rozmówczyń było Kurdyjkami. W tym przeważającym
liczebnie zespole
muzułmanek trafiło się także parę chrześcijanek irackich. Autorka ze zdziwieniem
stwierdziła, że ich wypowiedzi były pod względem obyczajowym najbardziej ortodoksyjne.
Socjolożka zadawała pytania dotyczące dziecióstwa, okresu dojrzewania i wreszcie życia małżeńskiego. Przyznaje, że w środowisku najprymitywniejszym
natrafiała zrazu na największe opory i obawy. lecz później to właśnie ta kategoria
kobiet udzielała odpowiedzi najszczerszych.
W pierwszym rozdziale Sana AI-Khayyat porusza sprawę mechanizmu konformistycznego wychowania dziewcząt muzułmańskich,
wywodzącego się z kompleksu pojęć honoru i wstydu. Pisze o zastosowaniu tej ideologii do dziewcząt i ich
sytuacji w rodzinie od najwcześniejszego
dzieciństwa. Przyzwyczajeni do patriarchalnych postaw społeczellstw Bliskiego Wschodu i ich przesadnej
waloryzacji
męskiego potomstwa, właściwie nie uświadamiamy
sobie presji psychologicznej,
w jakiej znajduje się tam dziecko płci żeńskiej. Dziecko na dobrą sprawę "odrzucone" od chwili narodzin. Autorka zajmuje się szczegółowo formami "tresury"
córek w różnych sytuacjach życiowych. Podkreśla zarazem, że tresura ta niewiele
ma wspólnego z poważnym przygotowaniem
dziecka do życia, gdyż pruderyjne
środowisko unika w rozmowach z dziewczynką jakichkolwiek
tematów "drażliW}'ch", a także wynikających z praw biologii.
Bardzo krytycznie ocenia również postawy rodziców vlobec edukacji córek.
Na przytoczonych przykładach
udowadnia, że dobór kierunku nauki i zawodu
wynika raczej z chęci zdobycia przez rodzinę największego prestiżu niż z racjonalnych przesłanek i zainteresowań
dziecka. Zresztą w ogóle, zarówno córki jak
i synowie, nie mogą liczyć ze strony dorosłych na objaśnienie otaczającej rzeczywistości. Wymaga się od nich ślepego posłuszeilstwa wobec starszych. Z tym, że
synom bardziej się pobłaża i zezwala na ich krnąbrne zachowanie, tłumacząc to
trudnym wiekiem dojrzewania. Córka na taką wyrozumiałość w rodzinie muzułmańskiej liczyć nie może. Naczelną zasadą wychowawczą jest bowiem dla niej
ślepy posłuch.
�Drugi rozdział traktuje
o małżeństwie w jego tradycyjnej,
aranżowanej przez
rodziny postaci i o oczekiwaniach
dziewcząt w tym względzie. Autorka dosyć
stanowczo rozprawia się z poglądem, rozpowszechnianym
ostatnimi czasy, że teraz
także i w świecie islamu dochodzi nieraz do związków małżeńskich "z miłości".
Po przeanalizowaniu
50 wywiadów
dochodzi do wniosku, że wszystkie ożenki
zostały dobrane i przygotowane
przez rodziny młodych ludzi, wychodzące z założenia, iż na miłość przyjdzie czas póżniej.Rozdział
kończy się wypowiedziami
informatorek
wyjaśniających
motywy wyjścia za mąż. W obyczajowości narodów
bliskowschodnich
niezamęwa
kobieta powyżej, lat 30 jest społeczną anomalią.
Istnieje paniczny strach przed staropanieństwem,
rozbudowany w umysłach dziewcząt przez matki.
Trzeci z rozdziałów mówi o dwu, faktycznie izolowanych, światach w krajach
muzułmańskich
mężczyzn i kobiet, co szczególnie przejawia się w obyczajowości
życia seksualnego. AI-Khayyat zajmuje się zupełnym brakiem przygotowania córek
do tej sfery bytowania przez ich matki. Prezentuje typową retorykę na temat idei
spełniania obowiązku małżeńskiego przez kobietę zamężne), na której poprzestaje
nadal obowiązujący model wychowawczy Bliskiego Wschodu. Wreszcie podsumowuje opinie swoich informatorek
na temat życia uczuciowego w małżeństwie, którego jednak nie doświadczyły.
'
Z kolei w rozdziale czwartym AI-Khayyat rozważa ewentualność partnerskich
stosunków między mężem a żoną, tak często pokazywanych na filmach z Zachodu,
wyświetlanych
obecnie również i w Iraku. Tłumaczy zarazem, iż w społeczeństwie
muzułmańskim
nie ma nadal mowy o wydorośleniu i wyemancypowaniu
się spod
kurateli rodzinnej nawet męża; nie mówiąc już o tradycyjnie zdominowanej żonie.
Młody muzułmanin,
zawierając
małżeństwo, nadal spodziewa się, że będzie żył
w swoim rodzinnym otoczeniu i właściwie -niewiele się w jego życiu pod tym
względem zmieni. Okazuje się, że w tradycji rodzinnej Orientu nie ma miejsca na
stosunek partnerski
obu małżonków. Trwa nadal model pana i słUżącego.' Nawet
w codziennych formach zwracania' się do siebie brak powszechnie znanych w kulturach europejskich
zwrotów, takich' jak "proszę" i "dziękuję". Mąż wcale nie
ma ochoty na rozmowy z żoną o czymkolwiek innym niż o gospodarstwiedomowym . i o dzieciach. Nieraz nawet i takie kOnwersacje wprawiają" go .w irytację.
Jest właściwie' 'outsiderem
domowym, milczącym i dalekim. Zresztą najczęściej
znika 'z domu i dobrze, 'gdy przynajmniej' nie 'pije, chociaż niestety i ,.alkoholizm
pojawia się dziś w rodzinach 'muzułmańskiej
metropolii. Do, rzadkości natomiast
należy' wspólne wychodzenie męża z żoną. Zresztą nie zawsze indagowane in£or-'
matorki cenią sóbie takie o-kazje, czując się 'w nich skrępowane i spięte; Mnóstwo
drobnych rozrywek i form wypoczynku zrtanych współczes.nym kobietom' Zachodu
jest zdaniem AI-Khayyat nie do pomyślenia dla kobiety irackiej. Uprawianie sportów, chodzenie na baseny kąpielowe, uczęszczanie na kursy dokształcające" albo
nawet lektura w domu. W gruncie rzeczy kobiety z badanych środowiskhie
miałyby nawet na nie czasu. Zjawisko braku obyczaju konwersacji
męża z żOI¥\
powtarza się zresztą także w przytoczonym
przykładzie zaczerpniętym
z materiałów socjologii tureckiej. I tam również po trwającej przez wieki izolacji kobiet
miejskich w haremach po raz pierwsży obecne pokolenie mężczyzn i kobiet znalazło się razem w niewielkich nowoczesnych mieszkaniach. Jak na razie małżonkowie dopiero zaczynają się uczyć wzajemnej konwersacji. Rodzina męża z reguły
jest postrzegana przez żonę negatywnie. A i sam mąż uważany bywa przez kobietę za kogoś obcego, bo nie związanego z nią więzami krwi. Rozdział kończą
�289
rozważania na temat roli kobiety w uroczystościach pogrzebowych, które w Iraku
mają w życiu rodzinnym duże znaczenie.
Dwa przedostatnie
rozdziały dotyczą codziennych problemów życiowych kobiet, które pracują zawodowo i zarazem prowadzą gospodarstwo domowe. Autorka
cytuje również wypowiedź z wielkomiejskiego
środowiska egipskiego, dowodząc,
ze szereg zjawisk społecznych znajduje swoje analogie i w innych krajach Orientu.
Dalej Sana AI-Khayyat daje nam krótki wgląd w realia życia bagdadzkiej gospodyni, mającej utrzymać iN czystości dość typowy dla tamtejszych klas średnich
do:;'! jednorodzinny, dwukondygnacyjny,
otoczony ogródkiem. Dodajmy, że winna
ona dbać o swoje domostwo w klimacie gorącym, pustynnym, obfitującym w burze pyłowe. Konieczność codziennego prania bielizny i suszenia jej na słońcu
utrudnia
obyczaj nie pozwalający
na wieszanie części garderoby
w ogrodzie.
Dyskrecja i dobre maniery nakazują suszenie ich na tarasowym dachu, otoczonym
wysokim murem. W gorących porach roku tutaj także się sypia, więc kobiety codzioo.nie wieczorem muszą wynosić z nadbudówki łóżka i pościel, a rano chować
je na powrót. Betonową i lastrikową posadzkę tarasu i wnętrz należy codziennie
zmywać. Wyposażenie gospodarstw wielkomiejskich w nowoczesny sprzęt na pozór
winno ułatwiać gospodyniom irackim życie. Do początków lat 80., przed upowszechnieniem się automatycznych
pralek, posługiwano się wielkimi, metalowymi
baliami piorąc ręcznie. Ale w roku 1982 kobieta iracka w zamożniejszym domu
w Bagdadzie dysponowała nie tylko kuchnią gazową, lecz także wielką lodówką
i zamrażarką, a nierzadko i kuchnią mikrofalową. Sprzęt się psuł i naprawy wymagały dodatkowych kosztów. Olbrzymie lodówki służyły powszechnie do przechowywania na zapas wielkich ilości potraw mięsnych. Albowiem tylko dwa razy
w miesiącu sklepy stolicy Iraku oferowały tailsze, subsydiowane
przez państwo
mięso importowane. Tradycja natomiast wymaga, by w domu było zawsze dużo
urozmaiconych potraw na wypadek nieoczekiwanego
przybycia gości. Wymyślna
kuchnia orientalna, którą tak zachwycają się całe pokolenia cudzoziemców, wymaga od gospodyń mnóstwa pracy i czasu. Niegdyś prowadzenie domów było' łatwiejsze w licznych rodzinach lub też dzięki angażowaniu stosunkowo taniej służby.
Ale koniunktura
naftowa lat 70. spowodowała powstanie wielu, znacznie lepiej
płatnych, stanowisk w sektorze publicznym, w dodatku cieszącym się wyższym
statusem społecznym. Dziś na angażowanie pomocy domowej mało kto może sobie
pozwolić, nawet w zamożnym Iraku. Tradycja natomiast nie pozwala mężczyznie
na pomoc żonie w domu i kobieta pozostawiona jest samej sobie, nawet wtedy,
gdy, jak mąż, pracuje zawodowo. Prowadzi to do stresów psychicznych, chorób
l przemęczenia
a nawet coraz cz.ęstszych zaburzeń nerwowych.
Ostatni, siódmy z kolei rozdział mówi o ewentualnym
usamodzielnianiu
się
kobiety muzułmańskiej
w wyniku owdowienia lub rozwodu. Także jednak i tu
tradycyjny model kulturowy stawia ją w sytuacji gorszej niż mężczyznę, zarówno
w życiu rodzinnym jak i publicznym.
W obszernym podsumowaniu Sana AI-Khayyat dowodzi, że obecny układ rodzinny kobiety Orientu łączy w sobie średniowieczne elementy teologii islamskiej
z obyczajowością beduińską. Nie przystaje on zupełnie do realiów, w jakich muszą
żyć dziś kobiety Bliskiego Wschodu. Ich sytuacja wynika między innymi z zakorzenionego modelu wychowania chłopców i dziewczynek. Autorka twierdzi, że główną
v.inę za złą sytuację kobiet w kulturach islamskich ponoszą one same. To przecież kobiety kształtują psychikę przyszłych pokole!'l. Powierzchowne
zabiegi mode~nizacyjne, podejmowanie
przez kobiety coraz to nowych zawodów i zdoby-
19 Lud t. LXXIV
�290
wanie wykształcenia
jak narazie niewiele zmieniły. a co najwyżej odebrały płci
słabej dawne walory wspólnego, domowego życia rodzinnego. Ale powrót do dawnych układów jest niemożliwy, chociaż i obecna sytuacja również wydaje SIę
trudna do utrzymania.
Tu warto byłoby od siebie dodać, że kryzys domowego
życia rodzinnego może być także impulsem dla wielu ruchów fundamentalistycznych, które widz'ł rozwiązanie w galwanizowaniu
przeszłości. Autorka tej sprawy
jednak zupełnie nie dostrzega.
Niewielka objętościowo praca socjolożki irackiej burzy ugruntowane
w etnologicznej literaturze
naukowej stereotypy o rzekomych walorach sytuacji kobiety
we współczesnych społeczeństwach
muzułmańskich,
obiegowe poglądy na temat
rzekomej opieki, jaką kobietę otaczają islamskie struktury kulturowe. Jeżeli nawet
kiedyś tak było, to nowa rzeczywistość, jaką żyje Bliski Wschód, uniemożliwiła
kontynuowanie
dawnego modelu, szczególnie w miastach, które z kolei w tej
części świata z roku na rok stają się coraz ludniejszymi
metropoliami.
Coraz
więcej ludzi na Bliskim Wschodzie obiera właśnie taki styl życia.
Być może rozważania irackiej autorki zakwalifikowane
zostaną przez niektórych do hałaśliwie propagującej
hasła wyzwolenia kobiet literatury
feministycznej, kt6rej częścią jest dziś już także szereg prac typu etnograficznego i socjologicznego. W rzeczywistości jednak dokumentacja
wywodów Al-Khayyat i zebrane
przez nią realia życia rodzin w bliskowschodnich
metropoliach, widziane z perspektywy kobiet mieszkających VI arabskich miastach-kolosach,
zasługują na uważne przeczytańie i refleksję.
.Leszek
N. A. B u t i n o w,
skwa 1985, ss. 223.
Socyalnaja
oTganizacya
Polinezijccw,
Dzięgiel
wyd. "Nauka",
Mo-
Rekonstrukcja
form organizacji społecznej Polinezyjczyków
zamieszkujących
centralną i wschodnią Polinezję na przełomie XVIII i XIX wieku, czyli ,preed
rozpoczęciem się na tym obszarze procesu kolonizacji - oto najważniejsze zadanie, którego realizacji podjął się znany oceanista, N. A. Butinow. Hozważania rosyjskiego etnografa dotyczą czterech społeczności i grup wyspiarzy: Markizyjczyków (Archipelag Markizów), Polinezyjczyk6w z wyspy Mangia (południowe Wyspy
Cooka), Tahitian
(Archipelag
Towarzystwa),
mieszkańców Wyspy Wielkanocnej.
W części wprowadzającej
(rozdział I) autor prezentuje przyjęte w pracy rozumienie takich określeń jak: plemię, wspólnota heterogeniczna,
wielkorodzinne
gospodarstwo domowe, ród, mała rodzina, egzogamia, pokrewieństwo. Wyjaśnie"ie
znaczenia tych kluczowych pojęć zostało ukierunkowane
na podkreślenie ZarÓ'NrlO
uniwersalności
jak i specyfiki składowych części polinezyjskiej
organizacji społecznej. Zrozumienie zasad funkcjonowania
poszczególnych instytt!cji społecLnych
wyspiarzy nie byloby możliwe bez uwzględnienia znaczenia tak ist.otnych w badanej kulturze czynników jak: migracje, religia, duali=
społeczny w obrębie ka~,dej
wspólnoty plemiennej.
Buti.now, etnograf-marksista
kieruje swoją liwagQ na zagadnienie przechodzenia
Polinezyjczyków
z formacji wspólnoty rodowej do społeczności wczesnoklasowej,
a także problem nierówności społecznej jako l'fektu
takiego a nie innego podziału wytwarzanych
dóbr, form własności środków pro-
�291
dukcji itd. Omawiany rozdział stanowi jakby klamrę spinającą pozostałe, autonomiczne części pracy -- opisy konkretnych lokalnych organizacji społecznych.
Charakterystyki
poszczególnych społeczności wyspiarkich zostały przygotowane
według podobnego schematu. Uwzględnia on następujące punkty: informacje wprowadzające (dane demograficzne, fizjo-geograficzne,
klimatyczne), etnogeneza, migracje zewnętrzne i wewnętrzne, skład plemienny, wojny plemienne, hierarchia
społeczna, nierówność społeczna, stosunki pokrewieństwa.
Książka Butinowa jest niewątpliwie publikacją naukową adresowaną do dość
wąskiego grona specjalistów. Swiadczą o tym zamieszczone w tekście szczegółowe
analizy krytyczne tekstów folklorystycznych, drobiazgowe wykazy wojen plemiennych, nazw terytoriów
plemiennych,
imion wodzów, tablice genealogiczne
itp.
Z tymi materiałami sąsiadują informacje ogólne, wprowadzające
w temat. Stanowią one zbędny balast dla książki.
Bibliografia obejmuje 295 pozycji, jednak autor sięga najczęściej po materbł
żródłowy zamieszczony w czterech monografiach "klasyków" etnologicznych badań
kultury polinezyjskiej: P. H. Bucka (Mangaian Society, 1934), A. Metraux (Ethnology of Easter Island, 1940), E. Handy'ego (The Native Cultures of the l\larquesas.
1923), D. M. Olivera (Ancient Tahitian Society, vol. 1-3, 1974).
Lektura książki Butinowa budzi mieszane uczucia u czytelnika lepiej zorientowanego w poruszanej tam problematyce.
Poszczególne rozdziały (na przykład
rozdział II) niewiele nowego wnoszą do dotychczasowej wiedzy o tamtejszej organizacji społecznej. Bez trudu można natrafić na obszerne fragmenty tekstu będące
tylko powtórzeniami informacji zawartych we wspomnianych
przed chwilą monografiach. Odnoszę wrażenie, że autor za wszelką cenę dążył do "całościowego"
przeds.tawienia analogicznych przemian we wszystkich ważniejszych punktach obszam historyczno-kulturowego
jaki stanowi Polinezja centralno-wschodnia.
Osłabia
to wartość pracy i zaciera jej istotne walory.
Pracy· rosyjskiego badacza nie można uważać za kompilację skrypt dla
studentów etnologii. Na specjalną uwagę zasługują rozważania Butinowa poświęcone wyspiarzom z Mangab (rozdział III) i Wyspy Wielkanocnej (rozdział IV). Wnikliwa analiza krytyczna mitów, podail i genealogii upoważniła autora do istotnej
reinterpretacji
zamieszczonych tam informacji. Butinow formułuje bardzo interesującą hipotezę .na temat ścisłych powiązań etnogenetycznych mieszkailców obydwu
wysp. Przedstawia także nową wersję dziejów osadnictwa na Mangaia i Wyspie
Wielkanocnej.
Dysponujący precyzyjnymi technikami datowania znalezisk, archeolodzy, uzyskali decydujący głos w badaniach nad pochodzeniem i przeszłością Polinezyjczyków. Etnologia historyczna została zepchnięta do roli dyscypliny pomocniczej o bardzo ograniczonych kompetencjach.
Niektóre wywody Butinowa przypominają,
że
postulat weryfikacji i reinterpretacji
zebranego przed laty materiału folklorystycznego pozostaje nadal aktualny. Być może znakomite rozprawy etnograficzno-folklorystyczne T. Barthela i K. Luomala z lat 50. nie były ostatnim słov,rem przedstawiCieli naszej dyscypliny w dyskusji o przeszłości wyspiarzy.
Tekst ksi;:żki uzupełniają:
mapy ilustrujące
rozmieszczenie terytoriów
plemiennych, tablice genealogiczne, wykazy wojen plemiennych, kopie zapisów z tabliczek rongo-rongo. Szkoda, że materiały te nie zostały uporządkowane
przez
wprowadzenie numeracji i indeksów. Zabrakło także informacji o źródłach, z których pochodzą poszczególne tablice i wykazy.
.Jacek
Schmidt
�292
Czesław O 5 i e c k i SVD, Słotne
Warszawa 1986, 55. 351: Pod upalnym
Warszawa 1989, 55. 300.
dni na Flo'res, Akademia
niebem
Flores,
Akademia
Teologii Katolickiej,
Teologii Katolickiej,
Dwie książki ks. Czesława Osieckiego: Slotne dni na Flores oraz Pod upalnym
Flores stanowią całość, tak jak pora sucha i pora deszczowa tworzą na
tej wyspie jeden rok. Obie są pamiętnikiem misjonarza, pamiętnikiem jego codziennej pracy, w którym autor bez upiększeń opisuje swe przeżycia, przygody, przemy~lenia.
Osiecki znany jest z ciętego języka, hojnie szafuje złośliwymi nieraz uwagami, nie oszczędzając siebie, swych przełożonych, ba - nawet świętych, a ró\VInież tamtejszych wiernych. Ci ostatni stanowią jednak centralny problem w pracy
i w książkach autora. Osiecki żyje służbą dla nich, cieszy się ich radościami,
smuci troskami, a przede wszystkim - wadami. Jest bystrym obserwatorem, zna
swoich podopiecznych lepiej niż znają siebie oni sami, toteż charakteryzuje
ich
doskonale, ich życie opisuje tak, jak je widzi - dziel'l po dniu. Ma moŻll1ośćobserwowania ich na codzień i od święta, przez cały rok. I to właśnie jest największym etnograficznym
walorem obu książek. Napisane lekko - rozrzucone wśród
licznych uwag autora o blaskach i cieniach życia misjonarskiego,
o drobnyc;h
radościach spowodowanych udanym polowaniem (ks. Osiecki jest namiętnym myśliwym na turkawki), świetnymi lodami, z których słynie 5. Bonifacja, czy otrzymanym listem z kraju lub spotkaniem z dawno nie widzianym współbratem zakonnym - informacje o ludziach, którym ks. Osiecki posługuje, dają obraz życia
mieszkańców
wyspy. Obraz, który musi budzić zazdrość zawodowego etnografa
(a piszący te słowa sam prowadził badania na tejże Flores), gdyż nikt z nas nie
ma takiej możliwości zapoznania się z całością problematyki
miejscowej. Osiecki
zna te problemy, zna smutki i radości mieszkańców Flores, przychodzą do niego
ze swymi problemami - tak duchowymi, jak i tymi zwykłymi, gdy brakuje :pieniędzy na umieszczenie dziecka w szkole, c~ tei. gdy rodzina chce sprzedać dziewcZ)'nę obcemu mężczyźnie.
Oczywiście, ks. Osiecki nie ma ambicji pisania dzieła naukowego. W je~
pamiętnikach
najistotrliejsze są sprawy podopiecznych duszpasterza, jego przeżycia
osobiste. Problematyka
etnograficzna obecna jest niejako w tle książek. Niemniej
jednak jest ona obecna wszędzie: wszak życie misjonarza tylko wtedy ma sens,
gdy istnieje społeczność, wśród której pracuje.
Zakon werbistów,
do którego
ks. Osiecki należy, zwraca wielką uwagę na poznanie kultury ludów, wśród których pelni swą posługę. Prowadzi więc prace nie tylko misyjne sensu stricto, lecz
również badania nad etnografią, antropologią
i lingwistyką
tych ludów. Myślę,
że słusznie ten pozornie bezpretensjonalny
pamiętnik można uznać za dobrą pracę
etnograficzną.
niebem
Janusz Kamocki
Publikacje
Koła Zainteresowań
Kulturą
Ormian
Godną uwagi działalność edytorską prowadzi Koło Zainteresowań
Kulturą Ormian (KZKO) utworzone w 1981 r. przy warszawskim
oddziale PTL. Jest ona
:'::lsh:gą głównie pana Leona Ter-Oganiana
- spiritus movens większości przed-
�293
sięwzięć Kola. Jest ona też pod każdym względem zależna tylko od stołecznego
KZKO. Dotychczas warszawscy entuzjaści Armenii wydali dziewięć publikacji dotYCZ'lcych historii i kultury Ormian na świeci", i w Polsce. Te wydawane w latach
osiemdziesiątych broszury są jakby kontynuacją
międzywojennych,
nader in1t'resujących wydawnictw armenologicznych,
z których najciekawszym
było lwov;skie
cz;:sopismo "Pos:aniec św, Grzegorza",
Pierwsza publikacja PZKO to Krzysztofa Stopki Poczqtki organizacji
Kof;ciola
Ormi~liskiego
na Rusi (1983). Praca ta zajmując się określonym w tytule problemem, pokazuje również genezę ormiai1skiego osadnictwa na ziemiach Rzeczypospolitej datującego się od wieku XII.
Hagap Krikor, ormiaftski pisarz z Francji, jest autorem zadziwiającego eseju
w formie powieści pod tytułem O-rmianie znani i nieznani
(1986). Francuski dziennikarz w expressie Marsylia-Paryż
spotyka mieszkającego we Francji Ormiani.rw..
Zawiqzuje się między nimi przyjaźń, także między ich rodzinami. Syn Ormianina
zakochuje się \V córce Francuza. Ta wątła fabuła jest pretekstem do przedstawienia słynnych Ormian, począwszy od Noego aż do czasów współczesnych, o których
bohaterowie rozmawiają podczas spotkm'!. Autor tropi swych wielkich rodaków
we wszystkich krajach i epokach. Do tej plejady zalicza nawet osobników o bardzo wątpliwym
pochodzeniu
ormiańskim.
Utwór Hagoga Krikora
jest pr;wde
wszystkim wyrazem etnicznej dumy.
Z kolei trzecia publikacja KZKO: Bogdan Gębarski, List do starego turecki.ego
znajomego (1987). Po raz pierwszy esej ten ukazał się w 1961 roku w "Kierunkach",
ponadto w tłumaczeniu .na ormiański i angielski. Gębarski napisał ten list z powodu nieprzeprowadzonej
w okresie międzywojennym
rozmowy z pewnym Turkiem, która dotyczyć miała ormianobójstwa
dokonanego przez Turków w latach
1915-1920.
Ponieważ ów Turek nie chciał wówczas o tym mówić, autor zwraca się
doń po ćwierćwieczu, by wyłuszczyć swój pogląd na tę tragiczną sprawę.
Niewielką w języku polskim literaturę Ila temat kultury ludów Kaukazu wzbogaca praca Roberta Bedrosjana, Dajekutiun.
Instytucja
rodziców
zastępczych
w rodach książęcych
i królewskich
w starożytnej
Armenii
(1987). Otóż dajekutiun
był
swoist.ym systemem wychowawczym rozpowszechnionym
na Kaukazie, w Armenii
obejmował synów książęcych. Tychże jako kilkuletnich chłopców wysyłano na dwory innych książąt, aby tam ich wychowano i wyedukowano. Powracali zaś w wieku około lat piętnastu i odtąd specyficzna więź łączyła ich z rodzinami, u których
w dzieciństwie gościli.
Warszawskie KZKO wydało wraz z "Michalineum" książkę Stanisława Gawlika, Zycie i działalność ks. abpa Józefa T. Teodorowicza,
(Kraków, Warszawa-Struga 1988). Jest to biografia ostatniego arcypasterza Archidiecezji Lwowskiej Obrządku Ormiańskiego, który rządy swe sprawował w latach 1902-1938,
przy tym wybitnego polityka polskiego, współtwórcy II Rzeczypospolitej. Rzecz została wydana
bardzo starannie, szczególnie budzi podziw zestaw barwnych ilustracji.
Koło pilnie ilustruje i zbiera wszelkie druki o tematyce ormiańskiej, stosunkowo liczne ostatnimi czasy. Wybór 7 takich artykułów z prasy popularnej, dokonany przez Jerzego Szokalskiego, pomieszczono w szóstej broszurze
KZKO:
Armenica
w prasie
polskiej
lat
1987-8
(1988).
Dwie prace pod tym samym tytułem: Ormianie
w Polsce (1988) zostały napiliane przez Krzysztofa Mojzesowicza i Andrzeja Ch odub ski ego. Opracowanie Mojzesowicza zawiera przede wszystkim wiadomości etnograficzne,
poza tym nieco
danych historycznych i dialektologicznych.
Chodubski zaś daje krótki i zwięzły
opis dziejów Ormian polskich.
�294
Andrzej
ósmej publikacji KZKO: Gtówne ogniwa
XX wieku, (1989). Owe kontakty miały miejsce nie tylko na ziemiach południowo-wschodniej
Rzeczypospolitej, gdzie
ormiańscy przybysze mieszkali. Niejeden Polak znalazł się w Armenii. Szczególnie
w ubiegłym stuleciu stosunkowo wielu było tam polskich osadników i zesłańców.
Dla Ormian polskich miejscowością o wyjątkowym znaczeniu były Kuty. Tam
bONiem aż do międzywojnia
zachowało się najwięcej starodawnych
zwyczajów,
CI
nawet zachodnioormiański
dialekt. Toteż Wiadomość o Ormianach
w Kutach
(1989), którą napisał Zbigniew Kościów z pewnością zainteresuje etnografów.
kontaktów
Chodubski
jest też autorem
polsko-ormiańskich
do początku
Gr;:egorz
Pelczyński
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d1faff6a5a49fc2640ffd57746b7e68.pdf
ffb716a33d1ae31f318422a04b5049de
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2035
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1991
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1889
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 1991 t.74
Description
An account of the resource
LUD 1991 t.74, s.299-332
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
t. 74.
.1991
V. KRONIKA
DZIl\L:\LNOSC
KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH
W LATACH 1987-1990
PAN
Geneza Komitetu Nauk Etnologicznych PAN sięga roku 1972, kiedy to 13 listopada odbyło siG pierwsze plenarne posiedzenie Sekcji Etnograficznej
Komitetu
N.luk Socjologicznych PAN. Już w niespełna trzy lata póżniej sekcja ta przekształciła się w samodzielny Komitet Nauk Etnograficznych
PAN co nastąpiło 19 marca
1975 roku. W trzy miesicjce później (24.06.1975 roku), na mocy uchwały Prezydium
Pobkiej Akademii Nauk, oficjalna nazwa Komitetu uległa zmianie i od tej por,y
przybrała ona postać Komitetu Nauk Etnologicznych, co w pełni odzwierciedlało
tendencje powrotu do dawnej, przedwojennej
tradycji, z drugiej zaś strony odpo\\(:<1dało ogólnoeuropejskiemu
nazewnictwu. Od tej pory KNE PAN stał się głównym forum reprezentującym
przed władzami Akademii takie dyscypliny etnologiczne j"k: etnografia, folklorystyka,
etnomuzykologia, etnoreligioznawstwo
i etnom'.lZeologia. Zważywszy, iż w strukturze
nauki polskiej brakowało samodzielnego
instytutu etnografii nowopowołany Komitet spełniał częściowo funkcje centralnego
ośrodka koordynującego działania w zakresie nauk etnologicznych. Do jego statutowych zadań należało dokonywanie
okresowych analiz na temat stanu badań,
oSlc)gnięć i mankamentów
prowadzonych studiów, popieranie badań w wybranych
dzieclzinach drogą tworzenia specjalnych programów badawczych sponsorowanych
przez PAN, tworzenie płaszczyz:ny wymiany doświadczeń przez powoływanie, w ramach Komitetu, komisji, sekcji i zespołów, inicjowanie
w ich ramach różnych
przedsięwzięć naukowych, dla których brakowało miejsca w dotychczasowych strukturach instytucjonalnych,
organizowanie
zjazdów, sympozjów, kongresów, konferencji i spotkań roboczych, wspieranie swym autorytetem
inicjatyw badawczych
podejmowanych w różnych instytucjach naukowych, opiniowanie realizowanych tam
projektów, wreszcie reprezentowanie
nauk etnologicznych
na arenie międzynarodowej.
Głównym animatorem idei powołania KNE, a następnie jego pierwszym przewodniczącym był śp. profesor Józef Burszta z UAM (Poznań), który poświęcił
tej sprawie wiele sił, energii i czasu. Za jego kadencji obejmującej okres od 1975
do 1987 roku KNE PAN okrzepł, znalazł wydatne wsparcie finansowe dla prowadzonych przez siebie projektów i stał się liczącym ośrodkiem etnologicznego życia,
umacniającym pozycję polskiej etnografii i tworzącym ważną grupę nacisku wobec
centralnych władz polskiej nauki.
Dzieło zapoczątkowarne przez prof. J. Bursztę, od jego śmierci w 1987 roku,
kontynuował profesor Zbigniew Jasiewicz jako nowy przewodniczący
KNE PAN
wykorzystując swe doświadczenia zebrane w toku pracy na stanowisku sekretarza
KNE w poprzednich kadencjach. Obowiązki wiceprzewodniczącego
powierzone zostały profesor Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej,
a sekretarza
naukowego docentowi Aleksandrowi Posem.-Zielińskiemu.
Ogółem w skład KNE weszło 37 osób
reprezentujących
wszystkie specjalności etnologiczne i ośrodki akademickie.
�296
Mimo dość wąskiego gremium wchodzącego formalnie w skład KNE fak~ycznie w jego pracach brała udział większa liczba osób, a to dzięki rozbudo\'.ranej
strukturze organizacyjnej
umożliwiającej powoływanie komisji i zespołów, których
członkami mogli zostać specjaliści nie będący członkami rzeczywistymi KNE. Ce·
lem tych jednostek KNE było prowadzenie
działalności naukowo-organizacyjnej
(zebrania, sympozja) i naukowej
(realizacja
projektów
badawczych). W trakcie
omawianej tu kadencji w ramach KNE działało 6 takich zespołów, a mianowi::ic:
Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, kierowana przez doc. M. Gladyszową,
Komisja
do Badań nad Współczesnością,
kierowana
przez profesor
M. Biernacką, Komisja Amerykanistyczna,
kierowana przez profesor Marię Fra:!kowską, Komisja Metodologiczna, kierowana przez profesor Z. Sokolewicz, Zespół
ds. Dokumentacji
i Informacji Etnograficznej,
kierowany przez profesor B. Kopczyńską-Jaworską
i Zespół do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego
i Ochrony jego
Zabytków, kierowany przez śp. profesor M. Znamierowską-Prtifferową.
W celach
doraźnych powolywano także grupy robocze: ds. etnologii Europy, celem rozpoznania perspektyw badawczych tej słabo w Polsce rozwiniętej specjalności i ds. uznania etnografii za dyscyplinę akademicką, z prawem uzyskiwania stopni i tytulów
naukowych.
W ramach KNE PAN działały także grupy robocze realizujące 8 projektów
badawczych. Grupy te pracowały na Uniwersytecie
Jagiellońskim,
Uniwersytecie
Łódzkim, Uniwersytecie
Mikołaja Kopernika w Toruniu, na Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu i w Pracowni Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Gros
projektów
obejmowało zugadnienia z zakresu etnografii karpackiej
przygotowywane w ramach międzynarodowej
współpracy naukowej, której celem jest opracowanie syntezy kultury ludowej rejonu Karpat i Bałkanów. Docent A. Zambrzycka-Kunachowicz
kierowała zespołem zajmującym się wybranymi dziedzinami kultury ludowej tego obszaru, profesor B. Kopczyilska-Jaworska
stała na czele zespołu studiującego pasterstwo w Karpatach polskich, docent M. Gładyszowa zajęla
się problematyką
architektury
ludowej na tym samym terenie. Zespół pod jej
kierownictwem
opracowywał
także transport, komunikację
i gospodarkę chlopską
w Karpatach
polskich, a docent J. Stęszewski stał na czele zespołu zajmującego
się kulturą muzyczną polskich górali karpackich. Wszystkie wymienione wyżej tematy są w stadium realizacji i zostaną zakończone w okresie 1991-1992. Równolegle do tych prac prowadzona
jest także działalność dokumentacyjna
(różnego
rodzaju kwerendy,
zakładanie
bazy danych i indeksów) umożliwiająca
w przyszłOści szybki i łatwy dostęp do informacji etnograficznej
na temat kultury ludowej w Karpatach. Niektóre ze sponsorowanych
przez KNE projektów zostaly zakończone, jak np. folklor zbójnicki obszaru karpackiego,
czy też inwentaryzacja
i dokumentacja materiałów ikonograficznych nadesłanych na konkurs "Wieś polska
w fotografii do 1948 roku". Prace dokumentacyjne
i bibliograficzne prowadził także
zespół kierowany przez profesor B. Kopczyńską-Jaworską,
który opracowywał bieżącą i zaległą bibliografię polskiej etnografii dla potrzeb krajowych i zagranicznych oraz kontynuował studia nad tezaurusem polskiej kultury ludowej. W ramach
tych przedsięwzięć oddano do druku w 1987 roku "Bibliografię
Etnografii
Polskiej"
za lata 1976-1985 (ok. 40 ark. wyd.). Prace dokumentacyjno-leksykograficzne
prowadzono także w Toruniu w zespole kierowanym przez docenta J. Maciejewskiego,
a powołanym
celem przygotowania
ilustrowanego
słownika rybołówstwa
tradycyjnego w Polsce. Na realizację wymienionych wyżej projektów przeznaczone zostały znaczne środki finansowe. Trudno je dziś zestawić ze względu na nieporów-
�297"
nywalność kwot wydatkowanych
w poszczególnych latach. Tytułem przykładu wymieńmy rok ln90, w którym to budżet wszystkich
projektów
wyniósł przeszło'
22,6 mln. zł. Do tego dodać należy wspartą staraniem KNE specjalną dotację w kwocie 129 mln. zł przeznaczoną
dla Polskiego Atlasu Etnograficznego
(dla celów
Opnlcow<lnia poligraficznego), oraz różne drobniejsze kwoty wynikające ze statutowej działalności KNE.
KNE w roku 1988 współorganizował
konferencję
na temat funkcji muzealnictwa etnograficznego, która odbyła się w Bytomiu, a w następnym roku był jednym z organizatorów
sesji naukowej we Wrocławiu poświęconej współczesnemu
obliczu kultury ludowej na Śl<1sku. Jednakże jednym z najważniejszych
przedsięwzięć o tym charakterze
było zorganizowanie
w roku 1989 Letniej Szkoly Etnologicznej w Dymaczewie pod Poznaniem (przy wsparciu Uniwersytetu
im. A. Mickiewicza i konińskiego przedsiębiorstwa
turystycznego "Kontur"). Spotkanie to miało
charakter międzynarodowy
- jeśli chodzi o wykładowców,
słuchaczami zaś byłi
przedstawiciele polskich wyższych uczelni, instytutów naukowych i muzeów. Problematyka "szkoły" poświęcona była kwestiom etnicznym, badaniom nad rodziną, zagadnieniom kultury współczesnej i studiom religioznawczo-folklorystycznym.
Plenarne zebrania KNE PAN odbywały się dwa razy do roku - wiosną i jesienią. Wśród spraw organizacyjnych
będących przedmiotem obrad wymienić można takie zagadnienia jak: miejsce etnografii w strukturze nauki polskiej, możliwości
rozwoju badań nad etnologią Europy w Polsce, rola filmu etnograficznego
i sytuacja w Towarzystwie Filmu Etnograficznego
i Socjologicznego, perspektywy
badał'! nad Polakami w ZSRR. Dwie sesje plenarne KNE miały szczególnie uroczysty
charakter i były związane z obchodami 75-lecia profesor A. Kutrzeby-Pojnarowej,
oraz z uczczeniem pamięci profesora W. Dynowskiego. Każde z zebrań plenarnych
miało również swoją część naukową,
w ramach której składano sprawozdania
z międzynarodowych
sympozjów i konferencji
lub też przedstawiano
stan badań
w obrębie poszczególnych specjalności
etnologicznych.
I tak przedmiotem
obrad
były studia nad współczesnością, nad więzią społeczną na polskiej wsi, nad zmianą
społeczno-kulturową
w polskich ujęciach etnograficznych i nad problemami narodowościowymi w ZSRR. Jedna z sesji skupiła naukowców, działaczy regionalnych,
ludoznawców,
organizatorów
produkcji
ludowo-pamiątkarskiej
i reprezentantów
Ministerstwa Kultury i Sztuki celem przedyskutowania
potrzeb i działalności kulturalnej inspirowanej ludową kulturą i folklorem we współczesnej Polsce.
Poszczególne komisje, zespoły i grupy robocze organizowały także we własnym
gronie różnego rodzaju spotkania i konferencje.
Trudno byłoby tutaj wszystkie
te imprezy wymienić, dlatego też ograniczę się tylko do kilku przykładów.
Komisja Metodologiczna była inicjatorem dwóch sesji poświęconych takim zagadnieniom jak: problem obiektywizmu
w etnologicznym poznaniu naukowym i ocena
nowych podejść i metod w badaniu kultury ludowej. Natomiast komisja ds. dokumentacji zwołała ogólnopolską konferencję
poświęconą dyskusji na temat najefektywniejszych
sposobów komputeryzacji
naukowych
warsztatów
etnograficznych.
Kontakty międzynarodowe
KNE PAN nie były zbyt ożywione, choć na miarę
skromnych
finansowych
możliwości, Zespół ds. dokumentacji
wraz z Ośrodkiem
Dokumentacji
PTL przesyłał na bieżąco niezbędne informacje
bibliograficzne
do
komórek UNESCO i innych międzynarodowych
ośrodków bibliograficznych,
natomiast członkowie Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach
pomyślnie
ren lizawa li, ze swymi partnerami
z innych krajów, wspólne przedsięwziecia
ba-
�293
da\\'cze opracowując szereg rozdziałów do wsponmianej już syntezy kultury ludoW(,j tego obszaru.. Członkowie KNE reprezentowali
swą organiz<.lcję takźe na forum
mięczynarodowym:
na Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Zagrzebiu (prof. B. Kopczyńska-Jaworska),
na sesji poświęconej
architekturze
ludowej w Karpatach zorganizowanej w Budapeszcie czy też na konferencji zajmującej się współczesnymi aspektami życia ludności wiejskiej zwołanej
w Niemczech. KNE gościł także specjalistów z zagranicy, którzy przybywali do
Polski by wziąć udział w Letniej Szkole Etnologicznej, wygłosić okolicznościowe
wykłady i przeprowadzić
konsultacje
z polskimi etnologami. Byli ta naukowcy
z Wielkiej Brytanii (dr. dr. S. i J. Hutsonowie, S. Jones), Niemiec (dr W. Kaschuba) i ZSRR (dr dr L. Drobiźewa, W. Tiszkow, 1. Griszajew, R. Grigoriewa).
Podobnie jak w latach ubiegłych KNE PAN opracowywał także różnego rodzaju oceny i ekspertyzy dła władz naukowych i administracyjnych.
Wśród najważniejszych wymienić należy: ocenę możliwości rozwoju działalności kulturalnej
inspirowanej
kulturą ludową i folklorem opracowaną przez MKiSz., memorandum
w sprawie przywrócenia etnografii/etnologii
statusu dyscypliny posiadającej prawo
nadawania
stopni i tytułów naukowych dla PAN i MEN, oraz udziału delegata
KNE w komisji oceniającej działalność naukową w zakresie etnografii prowadzoną
przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN.
Miniony, 1990 rok, poświęcony był w dużej mierze nowym wyborom członków KNE PAN, które po raz pierwszy dokonane zostały w trybie całkowicie
demokratycznym,
drogą korespondencyjną,
obejmującą bardzo szerokie grono samodzielnych
pracowników
naukowych
reprezentujących
wszystkie wchodzące w
obręb Komitetu dyscypliny. Wybory te odbywały się w oparciu o uchwalony na
plenarnym
posiedzeniu w dniu 18 maja 1990 roku regulamin, w myśl którego
KNE składać się powinien z 30 członków, w tym 24 wybranych przez środowisko
i 6 członków zatwierdzonych
przez nowy Komitet z grona osób zaproponowanych
przez nowego przewodniczącego ze względu na ich zasługi dla rozwoju nauk etnologicznych i ich konieczną obecność w składzie Komitetu mającego reprezentować
możliwie wszystkie ośrodki i specjalizacje. Warto tu dodać, iż w grupie tych osób
jedno miejsce zostało regulaminowo zarezerwowane
dla przewodniczącego Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego. Jednocześnie Wydział I Nauk Społecznych PAN
ma prawo uzupełnienia tak skonstruowanej
listy KNE o członków akademii (rzeczywistych i korespondentów),
którzy są zainteresowani
pracami Komitetu.
Po przeprowadzeniu
dość skomplikowanej
procedury wyborczej, obejmującej
wybór Komisji Wyborczej i Skrutacyjnej,
ustalenie projektu
listy kandydatów,
jej konsultację w głównych ośrodkach naukowych, rozesłanie głosów i ich obliczenie, w dniu 18 stycznia 1991 roku odbyło się pierwsze konstytuujące
zebranie
nowej kadencji KNE PAN. Wybrano na nim przewodniczącego
KNE (profesora
Zb. Jasiewicza z Poznania), zastępcę przewodniczącego (profesor B. Kopczyńską-Jaworską z Łodzi), sekretarza naukowego (docenta A. Posern-Zieli1'Jskiego z Poznania)
i dwóch członków prezydium (docent A. Kunachowicz z Krakowa i profesor W. Paprocką z Warszawy).
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
reprezentuje
w KNE
dr Z. Kłodnicki z Wrocławia, a korporację PAN - czł. koresp. St. Tabaczyński
z Warszawy. Nowo powołany Komitet Nauk Etnologicznych PAN w swym demokratycznie wybranym przez środowisko składzie działać będzie do końca 1992 roku.
A. Pasem-Zieliński
�299
SPRA WOZDANIE
ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA
LUDOZNA WCZEGO
ZA OKHE:S OD WrtZESNIA 1989 ROKU DO WRZESNIA 1990 ROKU
Z DZIAŁ/\LNOSCI
1. Sprelwy organizacy jnl:.
Na 65 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL, które odbyło się w dniu 15.09.
1~1l9roku w Opolu, dokonano wyboru Zarządu Głównego Towarzystwa, Głównej
KO~1isji Hewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: dr. Tadeusza Baraniuka, mgr. Adama Bartosza, dr. Janusza Bohdanowicza, dr. Stanisława
Chmielowskiego, mgr. Jana Cieślaka, prof. dr. Zbigniewa Jasiewicza, mgr Zofię
Jeż-Jarecką, mgr Krystynę Kaczko, mgr. Jana Kapłona, dr. Zygmunta Kłodnickiego,
dr /,nnę Kowalskc}-Lewicką, doc. dr Jadwigę Kucharską, mgr. Jana Łuczkowskiego,
dr Janinę Nijakowską, dr Ewę Sadowską, dr Teresę Smolińską, mgr. Zbigniewa
Toro11skiego, mgr. Romana Tubaję i mgr. Stanisława Żurowskiego. Po ukonstytuowaniu się Zarządu w skład jego Prezydium
weszli: dr Janina Nijakowska
prezes, dr Zygmunt Kłodnicki - wiceprezes, mgr Roman Tubaja - wiceprezes,
mgr Krystyna Kaczko - sekretarz generalny, dr Ewa Sadowska - zastępca sekretarza generalnego, mgr Zbigniew Toroński skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika i mgr Stanisław Żurowski - członek Prezydium. Przewodniczącą Głównej Komisji Rewizyjnej
po jej ukonstytuowaniu
się została
mgr Teresa Lasowa, zaś członkami mgr Magdalena Kopacz i dr Kazimiera Wołos.
Natomiast przewodniczącą Sądu Koleżeńskiego - mgr Irena Wronkowska, a członkami - dr Ewa Fryś-Pietraszkowa,
dr Janusz Kamocki i dr Barbara Kołodziejska.
WZD nadało godność członka honorowego mgr Marii Bytnar-Suboczowej.
Na posiedzeniu Zarządu
Głównego p'rL
w dniu 21.09.1990 roku złożyła rezygnację
z funkcji prezesa dr Janina Nijakowska. Zarząd powołał na to stanowisko dr. Zygmunta Kłodnickiego, dotychczasowego wiceprezesa, natomiast jego funkcję przejęła
dr Janina Nijakowska.
Obecna kadencja Prezydium Zarządu Głównego rozpoczęła się w okresie wielkich, znamiennych przeobrażeń w naszej Ojczyźnie. Wiążą się z nimi, obok ogromnych zmian pozytywnych, trudności finansowe, które dotknęły także nasze Towarzystwo. Dlatego Prezydium
ZG zmuszone było do ograniczenia
posiedzeń do
sześciu (w tym jednego z Radą Wydawniczą) i zrezygnowania z plenarnego zebrar'Ja Zarządu Głównego w I kwartale.
Głównym tematem posiedzeń Prezydium
było realizowanie podstawowej działalności statutowej Towarzystwa i jego poważne problemy finansowe, wynikające z niedostatecznego finansowania przez Polską
Akademię Nauk. Pierwsza dotacja z PAN wpłynęła na konto PTL dopiero WI marcu i nie pokryła wszystkich długów i bieżących potrzeb. Niezależnie od wielu
pism kierowanych przez Zarząd Główny do P AN z prośbą o zwiększenie dotacji
na rok 1990, Członkowie Prezydium wraz z wieloletnimi,
aktywnymi
członkami
naszego Towarzystwa, jak prof. B. Kopczyńska-Jaworska,
prof. Z. Jasiewicz i mgr
S. Zurowski, czynili starania
o pozyskanie dodatkowych
środków finansowych
zarówno w Polskiej Akademii Nauk jak i w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Chodziło przede wszystkim o dotacje na prowadzenie podstawowej działalności statutowej, w tym na realizację wydawnictw,
płace, utrzymanie biblioteki naukowej
l innych agend Towarzystwa. I tak 6.03.1990 roku delegacja w składzie: prof. dr
�300
Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
prof. dr Zbigniew Jasicwicz, dr Janina Nijakowska, dr Zygmunt Kłodnicki i mgr Krystyna Kaczko przedstawiła w Wydziale I
Nauk Społecznych PAN trudną sytuację finansową oraz najpilniejsze
potrzeby
To'warzystwa; 16.03.1990 roku prof. B. Kopczyńska-Jaworska,
dr J. Nijakowska,
dr Z. Kłodnicki, mgr R. Tubaja i mgr S. Żurowski odbyli rozmowę na ww. temat
z wiceministrem
Kultury i Sztuki Stefanem Starczewskim, a 18.05.1990 roku doc.
dr Bogusław Linette i dr Zygmunt Kłodnicki ponowili starania w PAN o dofi:1,msowanie działalności Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. W wyniku przeprowadzonych rozm6w oraz dzięki przychylności władz Wydziału I PAN Towarzystwo nasze otrzymało jeszcze w I półroczu dotację \V wysokości 140,5 mln zł,
w tym dla Redakcji DWOK 40,5 mln zł, a na II półrocze dotację w wysokości
125 mln zł, w tym dla DWOK 55 mln zł. Ponadto lVIKiSz przyznało Towarzystwu
kwotę 40 mln zł na druk dwumiesięcznika
"Literatura
Ludowa". Równocześnie
PAN obiecała pokryć koszty druku kolejnego tomu "Ludu", kt6ry od 1990 roku
stanie się rocznikiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Polskiego Tov.'arzystwa Ludoznawczego.
Dzięki tym dotacjom utrzymana
została
podstawowa
dzialalność
Z••,z'łdu
Głównego PTL, a zwłaszcza jego agend jak DWOK, ODiIE, Biblioteka Naukowa,.
Archiwum oraz Biura ZG, możliwe jest kontynuowanie części prac wydawniczych,
a także nie doszło do poważnej redukcji etat6w, a co za tym idzie do zwolnienia
z pracy wieloletnich pracowników.
Obniżono zatrudnienie
w księgowości ZG
(112 etatu) i w ODilE (również 1/2 etatu). Zupełnie niejasna jest sytuacja fin:1I1sowa Towarzystwa począwszy od stycznia 1991 roku.
Towarzystwo nasze nie posiada własnego lokalu: agendy Zarz'ldu Gl. mi(',:zczą się w jednym z budynk6w Uniwersytetu Wrocławskiego, ODiIE w Katl'dne
Etnografii Uniwersytetu Ł6dzkiego, Pracownia DWOK w wynajętym lokalu ..•..Poznaniu. Budynek, w kt6rym znajduje się siedziba ZG PTL, wymienia częściowo
swoich lokatorów i zarysowały się możliwości powiększenia powierzchni na~zcj
biblioteki. Nie jest też jasne, gdzie dokładnie będą mieścić się pozostałe agend:::
nowy wlaściciel budynku - Wydział Nauk Spolecznych - obiecał zapewnić nam
podstawowe warunki pracy. Mamy "vięc nadzieję, że w najbliższym czasie zaowocują
wieloletnie starania dr Anny Kowalskiej-Lewickiej
i Antoniego Kuczyńskiego. kontynuowane przez dr. Z. Kłodnickiego.
W ramach Towarzystwa działa nadal 20 oddziałów terenowych, a przy niektórych z nich funkcjonują Koła Zainteresowań Kulturą: Ormian, Łużyczan. Asyryjczyków, Robotniczej Łodzi, czy Koło Filmu Etnograficznego. Na koniec 1989 roku Towarzystwo skupiało 1.282 członk6w, w tym 3 członk6w prawnych, 9 członk6w honorowych zagranicznych i 6 członk6w zwyczajnych zagranicznych. Zaległości z tytułu niepłacenia składek członkowskich według stanu na 31XII.1989 roku
wynosiły: za lata ubiegłe - 62.145 zł, zaś za rok 1989 - 85.200 zł (przy rocznej
składce 200 zł i zniżkowej 100 zł). Ponieważ składka członkowska od 1990 roku
wzrosła do 1.500 zł (zniżkowa 750 zł), aby zaległości nie powiększały się, apelu~
jemy do skarbnik6w oddział6w o dołożenie starań, by w maksymalnym
stopniu
zebrać do końca roku zaległe i bieżące składki. Z satysfakcją należy podkreślić
fakt, iż niekt6re oddziały we własnym zakresie znacznie zwiększyły ustaloną przez.
Walne Zgromadzenie Delegat6w w Opolu wysokość składek członkowskich. Należą
do nich oddziały: w Gdańsku, w kt6rym niekt6rzy członkowie płacą 5.000 zł rocznie, w Bytomiu, Krakowie i Poznaniu - 3.400 zł i w Opocznie ~ 2.000 zł. Natomiast z przykrością stwierdzamy, że prawie 50010oddział6w nie wypełnia swych
statutowych
obowiązk6w. Do końca czerwca raport6w finansowych nie nadesłały
�301
oddziały: w Ka!iszu, Lesznie, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu,
Zakopanem i Zielonej G6rze, zaś sprawozdań z działalności nie nadesłały oddziały: w Kaliszu, Łańcucie, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Toruniu i Zakopanem.
Uniemożliwiło to dokonanie w niniejszym sprawozdaniu analizy działalności całego
Towarzystwa i przedstawienie
WZD aktualnego stanu członk6w oraz wniesionych
przez nich opłat.
Natomiast warto odnotować, iż Towarzystwo nasze było współinicjatorem
poIqcz.onego posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Prezydium Zarządu
Głównego PTL z wiceministrem Stefanem Starczewskim, kt6re odbyło się 18 maja
bieżącego roku w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele
środowisk muzealnych, STL-u, Cepelii oraz innych, zainteresowanych
kulturą ludową, jej sztuką i folklorem. W trosce o miejsce
kultury ludowej, w tym twórczości artystycznej w całokszałcie kultury narodowej,
zebrani sformułowali szereg postulatów, mających na celu zapewnienie dalszego
rozwoju naszej dyscypliny oraz właściwej opieki instytucjonalnej
nad kulturą
i sztuką ludową w Polsce.
Ponadto w ramach współpracy naukowej ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w Bratysławie, która datuje się od 1973 roku, na Zjeździe SNS w Preszowie Towarzystwo nasze reprezentowała
dr Ewa Sadowska. Wygłosiła ona referat
dotyczący etnografii miasta przegląd badań krakowskich.
Na nasz Zjazd na
OTawie zgłosiła udział dr Kornelia Jakubikova,
przedstawicielka
SNS w Bratysławie.
W konferencji zorganizowanej z okazji setnej rocznicy powstania Węgierskiego
Towarzystwa Naukowego uczestniczył z ramienia PTL dr Marek Gawęcki, a 'W1
.konferencji "Demosu" w Dreźnie mgr Maria Niewiadomska. Nadto z ramienia ZG
PTL doc. dr Barbara Bazielich uczestniczyła w pracach komisji konkursowej
na
stanowisko dyrektora Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, a mgr
Krystyna Kaczko w spotkaniu z wiceministrem Stefanem Starczewskim, kt6re zorganizowane zostało przez Stowarzyszenie Twórc6w Ludowych w Lublinie.
2. Sprawy
wydawnicze.
Podczas Walnego Zgromadzenia Delegatów w Opolu wynikł problem wielkiego niedoboru środków na działalność wydawniczą i deficytu na koncie ZG PTL.
Powodem deficytu było niepełne dotowanie Zarządu Głównego PTL przez Polską
Akademię Nauk. Dzięki kontynuowaniu
starań o dotacje, zar6v,,"Jlo przez wymienione wcześniej delegacje Zarządu Głównego, jak i przez mgr Antoniego Kuczyńskiego, który od maja 1989 roku pełni funkcję redaktora naczelnego wydawnictw
PTL oraz dalszym staraniom o sprzedaż wydawnictw, udało się pozyskać środki
finansowe, które pokryły niedobory.
Na posiedzeniu Rady Wydawniczej, kt6rej od 18.XI.1989 roku przewodniczy
prof. dr Czesław Hernas, zdecydowano kontynuowanie wydawania wszystkich serii
i czasopism. Aby zapewnić środki na wydawnictwa
postanowiono podjąć intensYWJ1estarania o pozyskanie dotacji i to nie tylko w Polskiej Akademii Nauk,
kt6ra nie może dotować tytułów, będących poza jej planĘm wydawniczym. Za grożor:e były czasopisma tzn "Lud", "Literatura
Ludowa" i "Łódzkie Studia Etnograficzne" oraz poszczególne serie. Negocjacje z władzami Wydziału I PAN doprowadziły jednak do ustaleó, iż "Lud" począwszy od 1990 roku staje się także
('[ganem wydawniczym
Komitetu Nauk Etnologicznych
Polskiej Akademii Nauk
i może być dotowany ze środków tej instytucji.
�302
"Łódzkie Studia Etnograficule"
również zostały wpisane na li,-.t\; czasopism
PAN, co zapewniło finanse na ich realizację. Natomiast dla dwumiesif:cznika n:1Ukawo-literackiego
"Literatura
Ludowa" nie posiadaliśmy środków zapewniających
jego kontynuację. Starania podjęte przez redaktora pisma prof. dr Czesława Hernasa w Ministerstwie Kultury i Sztuki, wsparte przez Prezydium Zarządu Głównego PTL zapewniły pismu 40 mln zł na 1990 rok. Opłacono z nich zalegl<j fakturę
za 1989 rok, natomiast pozostała ezęść tej dotacji, będąca na koncie ZG PTL,
przeznaczona zostanie na uregulowanie
dalszych zobowiązań płatniczych red~,_kCJi.
Dzięki połączeniu zeszytów za rok 1989 i 1990 fundusz ten powiększony o obiecaną
przez PAN dotację wystarczy na pełne pokrycie kosztów druku w 1990 roku.
Aktualnie wszystkie zeszyty za 1990 rok znajdują się w przygotowaniu do druku,
a redakcja posiada komplet materiałów dla trzech zeszytów na 1991 rok. Od zeszytu nr 1-6/1991 pismo rozpoczęło druk wspomnień syberyjskich,
stanowiących
pokłosie konkursu zorganizowanego wspólnie z ZG PTL. W okresie sprawozdawczym, mimo trudności finansowych, ukazały się kolejne zeszyty "Literatury
Ludowej": nr 4-6/1988 i nr 1, 2, 3/1989, a w końcowej fazie druku znajdują się Zl~
sztyty 4-6/1989. Ich ukazanie się przewidujemy
w pażdzierniku. Aby złagodzić deficyt finansowy związany z wydawaniem
"Literatury
Ludowej" redakcja czasopisma podjęła uchwałę, iż od początku 1990 roku nie będzie płaciła honorariów
autorskich za artykuły zamieszczone w nim. Ponadto staraniem redakcji przyjęto
do realizacji ogłoszenia reklamowe, z których uzyskuje się dodatkowe środki finansowe na to czasopismo. Dalsze starania Zarządu Głównego PTL o zapewnienie
pismu ciągłości wydawniczej
zmierzają do włączenia go do planu wydawniczego
PAN, co znalazło wyraz w pismach przekazanych
do Wydziału I Nauk SpQłecznych Polskiej Akademii Nauk.
Prace redakcyjne nad kolejnymi zeszytami "Łódzkich Studiów Etnograficznych"
są kontynuowane
i w okresie sprawozdawczym
ukazał się 29 tom tego rocznika.
W ramach serii ukazały się następujące tytuły: R. Vorbricha, Daba, górale pół~
nocnego Kamerunu,
Wrocław 1990, seria "Prace Etnologiczne"; A. Palucha, Zerwij
ziele
z
dziewięciu
miedz.
Ziołolecznictwo
ludowe
w
Polsce
w
XIX
i początku
XX wieku, Wrocław 1989, seria "Biblioteka Popularnonaukowa".
Planowany pierwotnie nakład 50.000 egzemplarzy zmniejszony został do 25.000 egzemplarzy. Ta
ilość okazała się wystarczająca
dla potrzeb rynku wydawniczego, a elastyczne podejście do wysokości nakładu uchroniło Zarząd Główny PTL od strat finansowych.
Dochody ze sprzedaży tej publikacji w wysokości około 11 mln zł pokryły część:
niedoborów środków finansowych na wydawnictwa. Ukazał się także pierwszy tom
pracy J. Ś\viętka, Brzozowa i okolica Zakliczyna
pod redakcją dr Krystyny Kwaśniewicz, seria "Archiwum Etnograficzne", częściowo dotowana przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakowa i Urzędu Wojewódzkiego w Tar'1oVJie, który
wyasygnował w bieżącym roku na kontynuację tego dzieła dalsze 5 mln zł. W ostatnich dniach ZG PTL uzyskał z P AN informację o możliwości uzyskania środków
na wydawnictwa, co umożliwi wydanie II tomu wyżej omawianej publikacji, a także kolejnego tomu w serii "Prac Etnograficznych", poświęconego budownictwu Iraku.
Mamy nadzieję, że interesującą
pozycją na rynku księgarskim
będzie publikacja Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej,
poświęcona erotykowi ludowemu, a przygotowana do druku na IV kwartał bieżącego roku w serii "Biblioteki Popula:l1onaukowej".
,,/\tlasu
Polskich
Stro\V okresie
sprawozdawczym
staranie
o reedycję
i doc_ tlI' B. Bazielicb.
jów Ludowych"
prowadziły
dr A. Kowalska-Lewicka
Podpisano nawet umo\vę z wydawnictwem
"Galicja" w Krakowie. lecz aktuu]ny
�303
stan finansowy tej instytucji jest mało stabilny i nie rokuje pomyślnej współpracy.
Nowym przedsiGwzięciem edytorskim
jest "Biblioteka
Zesłańca", stanowiąca
pokłosie konkursu na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii w latach 1939-l95G. Konkurs zaowocował oryginalnymi
tekstami wspo:nnieniowymi, dotyczącymi zesłań do Kazachstanu,
pobytu Polaków w Workucie. na
Kołymie i w innych miejscach odosobnienia. W sumie organizatorzy
otrzymali
ok. 400 prac. Są to teksty pochodzące zarówno z kraju, jak również spoza, granic:
z Anglii, Australii, Kanady i USA. Aktualnie przygotowywana
jest bibliografia
rozumowaJJa prac i materiałów
nadesłanych
na konkurs, która zostanie opublikowana na łamach "Literatury
Ludowej". "Biblioteka Zesłańca" przygotowywana
jest przy współpracy z Wydawnictwem
Wrocławskiej Drukarni Naukowej i obejmie zarówno teksty wspomnieniowe, dotyczące okresu zesłań sowieckich, jak również reprinty wybranych do wydania pamiętników z XIX wieku. Planuje się pełne
samofinansowanie
tej serii, a nawet liczymy na niewielki
dochód dla Towarzystwa.
Kończąc omawianie spraw wydawniczych
należy raz jeszcze zwrócić uwagę,
iż nasze pu~likacje powinny przynosić zyski, lub przynajmniej
bilansować wydatki i dochody, gdyż według inform<lcji uzysk<lnych w Polskiej Akademii NilUk
czasopisma i serie naszego Towarzystwa nie włączone do planu wydawniczego tej
instytucji, nie będą przez nią dotowane.
3. Archiwum
Naukowe
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Zawiera 2.500 tek. W okresie sprawozdawczym
kontynuowano
porządkowanie
materiałÓw archiwalnych od nr 736 do 900, wykonując następujące prace: zmieniono
numerację opracowanych tek, wpisano do nowej księgi inwentarzowej
oraz szczegółowo opracowano materiały archiwalne,
sprawdzając ich zawartość oraz sporządzonokarty katalogowe i archiwalne. Zbiory archiwalne powiększyły się o materiały, stanowiące pokłosie konkursu na wspomnienia sybirackie. Ogółem wpłynęło ok. 400 prac,
z czego polowa została opracowana. Sporządzono karty bibliograficzne, zawierające
imię i nazwisko autora, tytuł pracy, liczbę stron, streszczenie tekstu oraz aktualny
adres autora. Mają one stanowić podstawowy materiał bibliograficzny
dla planowanych wydawnictw. Pozyskane drogą konkursu materiały stanowią niepowtarzalny zbiÓr archiwaliów dotyczących losów polskich zesłańców do ZSRR.
4. Biblioteka
Naukowa
im. Jana Czekanowskiego.
Posiada 35.255 woluminów. W ciągu ostatniego roku powiększyła swoje ;:biory
o 380 woluminów z czego zakupiono 86 woluminów za kwotę 40-1.930 zł, z darów
pozyskano 23 woluminy a z produkcji wydawniczej Towarzystwa 10 woluminów. Znaczny procent nabytków pochodzi z wymiany wydawnictw.
Z 261 woluminów pozyskanych tą drogą 39 woluminów
otrzymano z placówek krajowych, a 222 woluminów z zagranicy. Wymiana wydawnictw zapewnia bibliotece regularny dopływ najnowszej literaturyetnograficznej,
zwłaszcza czasopiśmienniczej. Prowadzona jest ona z 43 instytucjami krajowymi oraz 130 zagranicznymi. W zamian za otrzymane czascpisma
i dzieła zwarte rozesłano do kontrahentów
zgodnie z rozdzielnikiem
wymiany
72. tom "Ludu", ostatnio wydane zeszyty "Literatury
Ludowej" i inne publikacje.
Wszystkie nabytki
zostały zinwentaryzowane,
skatalogowane
i sklasyfiko·,vane.
Obok prac zwi<)zanych z gromadzeniem, w:{mianą i opracowaniem zbiorów. ogrom-o
�304
ne znaczenie ma udostępnianie ich oraz działalność informacyjna. Z księgozbioru
korzystali przede wszystkim studenci i pracownicy naukowi Katedry Etnografii
Uniwersytetu
Wrocławskiego, a także studenci archeologii, kulturoznawstwa,
filologii polskiej i słowiańskiej, geografii turystycznej i inni. Na miejscu w czytelni
udostępniowo 2.350 woluminów, na zewnątrz wypożyczono czytelnikom indywidualnym 517 woluminów. W ramach wypożyczeń międzybibliotecznych
do bibliotek
krajowych przesłano 42 woluminy. Z konsultacji i porad bibliograficznych korzystali w szerokim zakresie studenci, pracownicy domów kultury i inni zainteresowani. Ponadto dla potrzeb Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej w Warszawie zaktualizowano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do księgozbioru w 1989 roku.
Na zakończenie należy przypomnieć, iż w bieżącym roku obchodzimy jubileusz, mający wielkie znaczenie nie tylko dla naszego Towarzystwa, lecz takie
dla etnografii polskiej. W 1990 roku przypadła 100 rocznica śmierci Oskara Kolberga. Dla uczczenia pamięci wielkiego etnografa polskiego Zarząd Główny podjął
starania o dotację na dwa kolejne tomy Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, a Redakcja DWOK włączyła się w prace organizacyjne
obchodów jubileuszowych.
ZG PTL przekazał w formie długotrwałego depozytu dla Muzeum w Przysusze miniaturo"'lY portret Oskara Kolberga.
Sekretarz
mgr
Generalny
Krystyna
PTL
Kaczko
DZIALALNOŚC KOLA ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ ASYRYJSKĄ
PRZY POZNAŃSKIM ODDZIALE PTL W OKRESIE
OD MAJA 1989 DO KWIETNIA 1990 ROKU
Działalność koła w omawianym okresie zdominowały spotkania o ponad lokalnym zasięgu; zasadniczym terenem naszej działalności jest Polska. Kontakty, które
ńawiąz.aliśmy z zagranicą, głównie dzięki informacjom drukowanym w asyryjskich
periodykach na Zachodzie, rozszerzają się i owocują w formie wzajemnych wizyt
i spotkań roboczych. Na przełomie maja i czerwca byłem np. gościem imigrantów
asyryjskich w Holandii, na zaproszenie jednego z dziC\lających tam klubów o nazwie "Mezopotamia". W tolerancyjnej
Holandii mieszka obecnie około siedmiu
tysięcy Asyryjczyków. Społeczność ta jest nieźle sytuowana, posiada bardzo dobre
kontakty
z miejscową ludnością oraz pelną swobodę w odwiedzaniu krewnych
i znajomych w sąsiedniej RFN. W Holandii jest okola trzydziestu nauczyciet
języka asyryjskiego. Wspólnie z innymi prowadzą szeroką i ambitną działalność
kulturalno-oświatową
oraz wydają dwa periodyki: "Kawkbo Othuroyo" - "Gwiazda Asyryjska"
i "Szemszo" "Słońce", których kolejne numery są dostępne
w bibliotece publicznej.
Po powrocie do Polski przystąpiłem do finalizowania trwających blisko dwa
lata przygotowań, których celem było zorganizowanie w Poznaniu, w Biurze Wystaw Artystycznych, wystawy prac asyryjskiego artysty-grafika,
Hanna AI-Haek,
mieszkającego
w Szwecji. Otwarcie wystawy, obejmującej
134 prace (grafika,
akryl, akwarela, olej), nastąpiło 12 lipca 1989 roku.
Ostatnim akcentem ponadlokalnych
kontaktów był przyjazd do Polski siedmioosobowej, asyryjskiej grupy muzycznej "Isztar" ze znanym piosenkarzem Ni-
�305
nibem Lahdo i kompozytorem Yawsefem Malke. "Isztar", choć działa w Szwecji, jest
zespołem powszechnie znanym w całym środowisku Asyryjczyków
Zachodnich.
Wykonane przez grupę piosenki ludowe utrwalono na płytach i taśmach magnetofonowych. W ciclgu sześciu dni pobytu w Polsce asyryjscy artyści przejechali
blisko dwa tysiące kilometrów. Zespół był zadowolony, wszędzie bowiem przyjmowano go wręcz entuzjastycznie.
O wymienionych wyżej imprezach przewodniczący
koła napisał obszerne relacje, które ukazały się na łamach asyryjskiego
miesięcznika
"Hujada" wychodzącego w Szwecji od trzynastu lat.
MichaeL
AbdaUa
KONFERENCJA
NAUKOWA "W SETNĄ ROCZNICĘ ŚMIERCI
OSKARA KOLBERGA"
WARSZAWA 6-7 CZERWCA 1990 ROKU
W dniach 6-7 czerwca 1990 roku odbyła się w Warszawie konferencja
naukowa "W setną rocznicę śmierci Oskara Kolberga" zorganizowana przez Instytut
Badań Literackich
PAN. Miała ona charakter
kameralny,
odbyła się w gron,ie
folklorystów,
a poświęcona była głównie refleksji
nad współczesną
wartością
żródeł zgromadzonych przez Kolberga. Konferencję
otworzył dyrektor naukowy
IBL, Ryszard Górski.
Wygłoszono następujące referaty: Agata Skrukwa "Dzieje i obecny stan spuścizny rękopiśmiennej
O. Kolberga", Danuta Pawlak "Z zagadnień dokumentacji
melodii ludowych w zbiorach i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów", Honorata Skoczylas-Stawska
"Cechy gwar wieluńskich w dziele O. Kolberga", Elżbieta Jaworska "Polska ballada ludowa w Dziełach
wszystkich
O. Kolberga", Krzysztof Wrocławski
"O Kolbergowskich
publikacjach
ludowych opowieści wierzeniowych z Mazowsza i Podlasia", Wiesław Bieńkowski i Anna Gruca
"Krakowskie koneksje Oskara Kolberga", Iwan Kruk "Folklor białoruski w pracach O. Kolberga" i Ryszard Górski "Dokonania Kolberga w ocenie zagranicy".
Kilku referentów, między innymi z Kijowa, nie przybyło na konferencję.
Trzy pierwsze referaty,
przygotowane
przez pracowników
redakcji
Dziel
Wszystkich
O. Kolberga w Poznaniu, były ściśle związane z badaniami nad spuścizną rękopiśmienną
Kolberga, prowadzonymi
od 1963 roku równolegle do prac
wydawniczych. Miały one na celu ukazanie podstawowych
problemów warsztatu
Kolberga, jego założeń i praktyk jako zbieracza i wydawcy. W referacie Agaty
Skrukwy przedstawione zostały, w części nieznane dotąd fakty dotyczące dziejów
tek Kolberga od chwili jego śmierci do dziś, a także wynikający z ich historii
aktualny stan źródeł. Przemieszanie rękopisów i ich niekompletność
w stosunku
do stanu pierwotnego warunkują nie tylko kształt i zawartość wydawanych po raz
pierwszy z manuskryptów
monografii, ale także wyznaczają granice interpretacji
dorobku folklorystycznego
Kolberga. D. Pawlak omówiła podstawowe problemy
dotyczące sposobów gromadzenia,
notowania, opracowywania
i wydawania
melodii ludowych. Muzyka ludowa była przez Kolberga traktowana
pierwszoplanowo i ukazanie jego warsztatu jako zbieracza i badacza folkloru muzycznego jest
istotne dla współczesnej etnomuzykologiL W trzecim referacie z tego cyklu E. Miller przedstawiła podstawowe zagadnienia dotyczące Kolbergowskich
metod zbie20 Lud t. LXXIV
�306
rania i edycji tekstów folkloru. Analiza Spusclzny rękopiśmiennej
przynosi ncH'e
i istotne informacje
o jego metodzie dokumentacji
literatury
ludowej, zwłaszcza
w zakresie lokalizacji geograficznej
zapisanych i drukowanych
tekstów, ich chronologii i autorstwa.
H. Skoczylas-Stawska
zajęła się w swoim referacie tymi cechami gwar wicluńskich, które odnaleźć można w zapisach folkioru opublikowanych
w monografii
KaUskiego
(tomy 23 i 46 Dziel wszystkich),
zwłaszcza w zakresie fonetyki E. J2worsk<::, autorka
Katalogu.
polskiej
ballady
ludowej,
zajęła się tym gatunkiem
pieśni w dziele Kolberga. Zwróciła szczególną uwagę na zilsób drukowanych
utworów, ich proweniencję
żródłową
oraz sposób traktowania
tekstu
ballad
przez
Kolberga. K. Wrocławski scharakteryzował
folklor wierzeniowy Mazowsza i Podlasia wyekscerpowany
z powieści wierzeniowych
opublikowanych
w monografiach
Kolberga poświęconych
tym regionom. Opowieści wierzeniowe,
traktowane
przez
samego Kolberga jako ilustracja
"świata nadzmysłowego",
stanowią bardziej materiał
do badań
nad wierzeniami
ludowymi
niż nad formalnymi
wyznacznikami tego gatunku.
W. Bieńkowski
omówił kontakty
Kolberga ze środowiskiem
naukowym
i literackim
Krakowa,
poszerzając
dokumentację
źródłową tego najowocniejszego okresu życia i pracy autora Ludu. Prześledzenie
stałych z'.vi~lzl:ów
Kolberga z tym środowiskiem
wykazalo, jak wielkie zr:aczenie dla prac i bad:lń
etnograficznych
miała atmosfera Krakowa, cieszącego się wówczas znaczn;l sViobod'ł
myśli naukowej
i patriotycznej.
L Kruk z Miilska wj;lł się wartością żródlową
zgromadzonych
przez Kolberga materi<lłów bialoruskich
z punktu widzenia współczesnej folklorystyki
białoruskiej.
Przedstawił
m.in. wyniki badań terenowych
potwierdzających
żywotność niektórych
wątków literatury
ludowej zanotowanych
przez Kolberga. R. Górski omówi! wybrane
recenzje i wypowiedzi
zagraniczr.e
dotyczące Ludu i Obrazów etnograjicznych,
a także kontakty
Kolberga z badaczami pozapolskimi,
poruszając
niektóre aspekty recepcji prac Kolberga w nauce
europejskiej XIX wieku.
Dyskusja
skoncentrowała
się wokół problemu
żródłowej
wartości folklorystycznych zbiorów Kolberga. Ujawniła, jak potrzebna jest współczesnej folklorystyce szersza orientacja
w metodach
pracy badawczej
i edytorskiej
KolbeTga.
Sformułowany
więc został postulat publikowania
wyników analiz jego spuścizny
rękopiśmiennej,
a także rezultatów
jej konfrontacji
z materiałami
drukowanymi.
Przybliży to moment, kiedy dysponować będziemy pełną naukową biografią Kolberga, ustalającą
jego miejsce w dziejach polskiej folklorystyki
i etnografii.
Ewa Miller,
ETNOLOGIA
VII PRZEGLĄD FILMOW
Agata
Skruku'u
A FILM
ETNOGRAFICZNYCH
W Łodzi, w dniach 13-15 listopada 1990 roku odbyl się VII Przegl<!d Film{,w
Etnograficznych.
Jego organizatorami
byli: Katedra Etnografii Uniwersytetu
Lódzkiego. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne
\V Łodzi. Wytwórnia
Filmów Oś\viatowych w Łodzi, Studenckie Koło Naukowe Etnografów
(przy Katedrze Etnag"arii
UŁ). Celem Przeglądu
było określenie roli filmu w procesie edukacjii ctnologiC/:nej. Projekcje odbywały się w gmachu MAiE i objęTy 31 filmów procJuJ<cji pcJski::;j.
czeskiej i słowackiej.
Przegląd otworzyła prof. dr hab. B. Kf)pczyńska-JaV.'<l;'~';"a
�307
(KE UL), przypominając
historię łódzkich spotkal1 z filmem etnograficznym 1. W referacie inaugurującym
VII Przegląd,
doc. dr hab. A. Mikołajczyk
(MAi E) wypowiedział się na temat możliwości i zasadności wykorzystywania
filmów i różnego rodzaju zapisów filmowych w edukacji etnograficznej
oraz archeologicznej.
Z incjatywy dr E. Nowina-SroczYl1skiej (KE UL), głównego organizatora
merytorycznego, w ramach Przeglądu odbył się retrospektywny
pokaz filmów "V. Żukowskiego z lat HI68-19842. Zaprezentowano
ponadto film poświęcony temu twórcy -- "Witold Żukowski czyli tropami filmowej etnografii",
zrealizowany
przez
M. Lukow~:kiego'. Nie ulega wątpliwości, iż twórczość W. Żukowskiego odgrywa
dużą rolę w popularyzowaniu
wielu przejawów kultury ludowej i stanowi istotnq
bazę ikonograficzną dla etnologów.
Ze zbi01ÓW filmowych Państwowego
Muzeum Etnograficznego
w Warszawie
zostaly udostępnione
cztery filmy z lat 1957-1982 \ zrealizowane
przez K. Chojnackiego i P. Szackiego. "Tradycyjna
obróbka lnu" to film pokazujący wszystkie
czynności związane z pozyskiwaniem
i obróbką włókna lnianego. "Vykonywaniu
ligawki, tj. instrumentu
dętego z dl'ewna, który jest używany w czasie Adwentu,
poświęcony
by! film "Ligawka".
Kolejne
czynności
dotyczące
wyrobu
góralskich fajek przedstawiał
film "Wyrób fajek na Podhalu". Natomiast "Garnki ze
Studziane~~o Lasu" prezentuj'l
technologię produkcji
glinianych naczyń lepionych
z wałeczków gliny (t.echniką taśmowo-spiralną).
P. Szacki w czasie projekcji
wspomnianych fiimów poinformował,
gdzie i kiedy zostały one zrealizowane oraz
kim są i czym się zajmujq ich bohaterowie. Ponadto P. Szacki wygiosił komunikat dotyczący z<l!'Jisów filmowych gromadzonych przez PME. Przeważnie powstaj'l
one w trakcie pl'Zeprowadzania
badań terenowych
przez pracowników
Muzeum.
Oprócz dokumentowania
tradycyjnych
technik i rzemiosł, rejestracją
filmową są
objęte ludowe obrzędy i zwyczaje, sztuka ludowa, działalność muzealna. Niektóre
z tych realizacji slużą popularyzowaniu
tradycyjnej
kultury ludowej i są udostępniane zwiedzającym Muzeum.
Studio Krót.kich Filmów w Bratyslawie
reprezentował
prof. M. Slivka, r('żyser. obecny dziekan
wydziału
filmowego
Szkoły Filmowej
w Bratysłavv"ie.
W swym wystąpieniu
podkreślił, że w związku z odbytymi studiami, uważa się
l O
poprzednich
przeglądach
zob.: E. Nowina-SroczYliska,
Dorobek!
tradycja.
TlI PrzegLąd Filmów
Etnograficznych,
"Łódzkie
Studia
Etnogra.!iczne"
1984 t. 24 s. 96-99; H. Belke-Markie',vicz,
Etnograficzna
pal/orama
Eu.ropy. IV Przeglqd Filmów
Etnograficznych,
"Łódzkle Studia Elnograficzne"
1987 t. 27 s. 133-136; "Materiały
posesyjne
z III Przeglądu
Filmów
Etnograficznych",
Łódź 1983; M. Łukowski,
PoLski film etnograficzny,
Warszawa
1987, ss. 121.
• "Frasobliwy",
1968, reź. W. Żukowski,
Wytwórnia
Filmów Oświatowych
w Łodzi (taśma
35 mm, 8 min., kolorowy,
dźwiękowyi7)
"Jarmark
w Leżajsku",
1975, reż. W. Żukowski,
WFO (35 mm, la min., kolor, dźwięk); "Trąbita,
róg gajdy Jana Kawuloka",
1975, reż. W. Żukowski, WFO (35 mm, 13 min., kolor, dźwlęki7); "W garncarskim
rodzie",
1976, reż. W. Zukowski, WFO (:>5mm, 13 min., kolor, dźwięk); "Witamy
Cię Panno Wiosno", 1973, reż. W. Żukowski, 1"78, WFO (35 mm, 4 min., kolor, dźwięk); "Dziady noworoczne",
1981, reż. w. Zukowski, WFO (35 mm, 15 min.,
kolor,
dźwięk);
"Objazd
pól",
1982, reż. W. Zukowski,
WFO
(35 mm, 10 min., kolor, dŹwięk); "Lać światło",
1984, reż. W. Zukowski,
WFO (35 mm, 10 min.,
kolor, dżwiqk).
'Witold
Żukowski
czyli
lropaml
filmowej
etnografii,
1987, reż. M. Lukowski,
W FO
(35 min., 31 min., kolar, di.więk).
'Tradycyjna
obróbka
lnu",
1976, real.
K. Chojnacki,
P. Szacki,
Państwowe
MUZE'l:m
Etnograficzne
w \Varszawic
(16 mm, 18 min.,
czarno-biały,
niemy);
"Ligawka",
1982, real.
K. Chojnacki,
P. Szacki, PM]'; (IG mm, 13 min., czarno-biały,
niemy);
••Wyrób fajek na Podhalu", 19a2, real. K. Chojnacki,
P. Szacki, PME (16 nlm, 17 lnin. czarno-biały,
niemy);
,.Garnki ze Studziancgo
Lasu",
1967, real. K. Chojnaeki,
P. Szacki, PME (16 mm, 18 min., e"'H-
no-biały,
ule't"y).
�303
zarówno za etnologa, jak i za twórcę filmowego. ,Jego zdaniem, film należy traktować na równi z artykułem etnograficznym, film bowiem stanowi formę publikacji etnologicznej, daje możliwość obiektywnej
i subiektywnej
wypowiedzi. Na
Przeglądzie pokazano kilka realizacji M. Slivki 5. "Voda a praca" okazała się poetycką impresją na temat związków człowieka z żywiołem wodnym. "Muchovci" są
opowieścią o rodzinnym zespole muzycznym, natomiast "Masky slovenskeho ludovello divadla" ukazują zimowe zwyczaje i obrzędy na wsi słowackiej. Spośród
prezentowanych obrazów największe wrażenie na widzach wywarł film "Odchadza
clavek". który jest zapisem prawosławnego
obrzędu pogrzebowego na Bałkanach.
M. Slivka dokonał tej realizacji
w 1968 roku na terenie
Bułgarii i Serbii,
ale dopiero po upływie 20 lat mógł materiały te po raz pierwszy zaprezentować
publicznie.
Pokaz autorski filmów A. Różyckiego 6 ujawnił, że filmy te posiadają nie tylko
walor dokumentu, niewątpliwie
istotny dla etnogmfa, ale przede wszystkim ukazują ludzi poruszających się w obszarach swej oryginalnej wyobraźni, a przez to
niezwyklych i o fascynującej
osobowości. Mam tLI na myśli bohaterki filmów
"Ułecieć" (Krystyna Adamczyk), "Kalwaria
Marii Wnęk" i "Nicskończoność dalckich dróg" (Zofia Rydet).
Z kolei mgr W. Kowalczuk z Muzeum Okręgowego w Białymstoku przedstawił
cztery realizacje 1 dotyczące procesów wyrobu siekiery, motyki. duhy i niecki. Filmy
te powstały jako uzupełnienie wystaw prezentowanych
w Muzeum i były przeznaczone dla zwiedzających. Dopiero od niedawna w Muzeum w Białymstoku są
dokonywane tego rodzaju zapisy filmowe i gromadzone w Archiwum Video Działu
Etnografii.
Katedrę Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu Karola w Pradze reprezentowali J. Skupnik i B. Kufnerowa. Pokazali oni filmy autorstwa prof. L. Barana,
zrealizowane razem z Jidką Stankovą 8. "Wesele", film nakręcony w Jugosławii
oraz "Maszkary" traktują o tmdycyjnej obrzędowości Czechów.
"Szkoła warszawska",
czyli grupa etnografów z Katedry Antropologii Kulturowej i Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego, skupionych wokół dr K. Kubiaka,
to entuzjaści zafascynowani techniką video i możliwościami wykorzystywania jej
przez etnologów, zwłaszcza w bezpośredniej
styczności z informatorami.
Świad-
• "Voda a praca",
1963, reż. M. Slivka, Studio Krótkich
Filmów w Bratyslav.ie
(35 mm,
czarno-biały,
dżwięk);
"Odchadza
clavek",
1988, reż. M. Slivka,
St. Kr. F-w (35 mm, czarnO-bialy, dźwięk);
"Masky slovenskeho
ludoveho
divadla",
1986, reż. M. Slivka, Sto Kl'. F-w
(35 mm, kolor, dźwięk); "Muchovci",
1988, reż. M. Slivka, St. KI'. F-w (35 mm, kolor, dźwięk).
'Beskidzkie
palmy
wielkanocne",
1983, reż. A. RóżyckI, WFO, (35 mm, 18 min., kolor,
dźwięk);
"Ulecieć",
1984, reż. A. Róźycki,
WFO (35 mm, 16 min., kolor, dźwięk);
"Drzewa",
1987, reż. A. Różycki,
FWO (35 mm, 29 min., kolor, dźwięk);
"Kalwaria
Marii Wnęk", 1988,
reż. A. Różycki,
WFO (35 mm, 18 min.,
kolor,
dźwięk);
"Nieskończoność
dalckich
dróg.
Podsluchana
i podpatrzona
Zofia Rydet.
A.D. 1989", 1990, reż. A. Ruźycki,
WFO (35 mm,
30 min., czarno-biały,
dźwięk).
7 "Kucie
siekiery",
1990, real. M. Pucilowski,
Z. Sadowski,
oprac.
etno W. Kowalczuk,
Muzeum
Okręgowe
w Bialymstoku
(video VHS, 20 min., kolor, dźwięk);
"Kucie
motyki",
1990, real. M. Puciłowski,
oprac. etno W. Kowa1czuk, Muz. OkI'. (video VHS, 10 min., kolor,
dźwięk);
"Wyrób
duhy",
1989, real.
M. Kość, M. Pucilowski,
oprac.
etno W. Kowalczuk,
Muz. Okr. (video
VHS, 8 min.,
kolor,
dźwięk);
"Wyrób
niecki",
1989, real. M. Mala,cka,
M. Puciłowski,
oprac. etno W. Kowalczuk,
Muz. Okr. (video VHS, 13 min., kolor, dźwięk).
'"Wesele",
reż.
L. Baran,
Katedra
Etnografii
i Folklorystyki
Uniwcrsytetu
Karola
w Pradze
(35 min., czarno-bialy,
dźwięk);
"Maszkary",
reż. L. Baran,
Kat. Etn. i Folkl.
(35 mm,
czarno-bialy,
dźwięk).
�czyły o tym przedst.awione filmy ~': "Opowieści o Mańce", "Przewożnik",
"Pog:'zt'b
Stefana od Figury",
Pokazom filmowym VII Przeglądu
towarzyszyła
dyskusja, w której jednym
z dominujących tematów bylo zastosowanie techniki video w etnologii. Stwierdzono,
iż dokonywane w terenie realizacje video stanowią material dokumentujący
o;;]'eślone zjawiska kulturowe (np. obrzędy, technologię, twórczość artystyczną)
i mW"l
być uznawane za obiekty muzealne. Natomiast zapisy video utrawalające
sytuację
kontaktu etnologa z informatorem
są wprawdzie formą uchwycenia świadomości
rozmówcy, ale z drugiej strony mogą wykazać "etnocentryzm
badacza, jego przeświadczenie o wyższości własnej wiedzy, a nawet ujawnić totalną manipulację in~ormatOl·em. Video to medium niebezpieczne, gdyż w rezultacie jego stosowania m()g~l
zacz[tć powstawać filmy nie o ludziach, a o granicach etnologii" 10.
Publiczność
Przeglądu,
oprócz łódzkiego środowiska
etnologów,
filmowców
i miłośników
filmu etnograficznego,
stanowili
studenci
etnografii
z Krakowa,
Wrocławia, Warszawy i Pragi. Na przyszłość, w związku ze wzrastającym
zainteresowaniem, impreza winna być przeniesiona do większej sali 11.
Danuta
Nadaj
XII MIĘDZYNARODOWY KONGRES
NAUK ANTROPOLOGICZNYCH
I ETNOLOGICZNYCH,
SYMPOZ.JUM: "FOLKLOR A PROCES HISTORYCZNY"
W dniach 2-1-31 lipca 1988 roku odbył się w Zagrzebiu XII Międ7.ynarodm.vy
Kongres Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych.
Było to przedsięwzięcie
ze
wszech miar olbrzymie i zasługujące na uwagę. Opisanie Kongresu przekracza jednak możliwości jednego obserwatora.
Jedno ze stu szesnastu
sympozjów Kongresu wrganizowanego
w ramach dwudziestu
siedmiu pól tematycznych,
zajęlo
się problemem folkloru i folklorystyki
w ujęciu historycznym.
Sympozjum
pL
"Folklore and the historical process" było bodaj największym
tego typu przedsięwzięciem podczas ośmiodniowych
obrad. Z racji technicznych
odbywało
się
jednocześnie w dwóch pomieszczeniach, stąd też i tu pełna obserwacja była zn3.CZnie utrudniona.
Podczas sympozjum wygłoszono blisko siedemdziesiąt
refer<ltów
i chociaż refe;'enci zdominowani byli przez przedstawicieli
zagrzebskiego
"Za','od
za istrażivanije
folklora", to i tak znależć można było przedstawicieli
wszystkich
niemal kontynenlów.
Tematyka wyst[jpień była bardzo szel'O;"l:ai niekiedy dalece wybieg:ljąca poza
ramy wytyczone przez myśl przewodnią
sympozjum. Poruszano w nich kweslie
9 •• Opowieści
o Mańce",
J990, real. R. Nowit"lSki,
Katedra
Etno!o~ii
i f\.ntropolo~ii
Ku!tUTowe.1 Uniwcr:-;ytetu
\Varszavvskicgo
(video
VHS, 90 min.,
kolor,
dź'więk);
"Pr:..:cv"tożn..ik",
19~O, real. W. Fieniążek,
Kat. Elnol. i Antrop.
Kult. (video
VHS, 90 min.,
kolor,
dj.wi~k);
,;Pogrzeb
Stefana
od Figury",
1990, real. J. Kotail~:iki, Kat. Etno!.
i Antrop.
!{.ult. (video
VIIS, GO min., tolar, dżwl(;k).
10 Z wypowied:i
Eo Nowina-Sroezyń:·.lciej
(KIC UL).
11 Należy
mieć nadzieje:,
że na"t<:pne
"potkania
b<;dą się odbywać
przy
użyciu
nowocześniejszego
i ~prawn!ej<,;zf'go sprzętu
or~z, że i.cnŻ2 sprzęt b~dzie ob;.;;iugi\vany przez osoby
bardziej
kOInpeleni.nc niż nl~ało to m~ej"ice na VIl PFE.
�3tO
elnohistoryczr.e,
metodologiczne, źródłoznawcze. Mówiono o problemach przemian
kulturowych,
o współczesnych zagadnieniach kultury duchowej i o aspektach folkloryzmu.
Kwestie metodologiczne
dotyczyły różnych obszarów rzeczywistości folklorystycznej. Aleksandra
Wagner z Zagrzebia w referaci~ pt. "The method as a way
to atomize history" (Metoda jako sposób atomizacji historii) stwierdziła między
innymi, iż pojedyncze przykłady pomagają nam budować gmach kompleksowego
zrozumienia
historii. Jednakże całkowite zrozL:mienie niejako
uniewazma
wagę
jednostkowego
elementu. Przykłady
muzyczne, jako dowody nau!wwej "praxis"
ważne być mogą tylko wówczas gdy podstawą owej ,.praxis" np. w kręgu muzykologii jest interpretacja.
W podobnym duchu wyraził swój pogl<id na muzykę
ludową Jzalij Ziemietowskij z Leningradu w referacie pt. "Musie us a source of
history" (Muzyka jako źródło historyczne). Jego koncepcja opiera się na założeniu,
iż możliwe jest wykorzystanie muzyki i pieśni ludoWE'j jako informacji etnohistorycznej, co napotyka w praktyce na pewne trudności. Obecnie folklor muzyczny
bada się jako historyczne ucieleśnienie konkretnych
systemów myślenia muzycznego, sposobów artykulacji
i percepcji. Autor uważa, ;~C systematyczne podejście
i semantyczne porównanie z danymi pozamuzycznymi mogą doprowadzić etnomuzykologa do studiów nad etnohistorią. Mark Slobin z Middletown mówiąc o historyc:mych poJejściach w etnomuzykologii
"Historical approaches in ethnomusicology". dał przegląd różnych histerycznych
stanowisk wykorzystywanych
w ciągu
o:;tatnich 20. lat w badaniach nad muzyką ludową w Afganistanie, Europie Wschodniej i USA. Podejścia te, jego zdaniem, stosowane były na gruIlcie analizy tradycyjnej, jak też na gruncie metod nie znanych dotąd etnomuzykologom
uwzględniającym w swoich studiach historię nad muzyk'l różnych regionów.
Wystąpieniem,
które na pewno pozostało na długo w pamięci uczestników
Sympozjum
było wystąpienie
prof. Anny Czekanowskiej.
W reIeracie pl. "Folk
music today: historical vs. sociological-psychological
approach"
(I\·'luzyka ludowa
dzi<;iaj: perspektywa
historyczna w ujęciu socjologiczno-psychologicznym),
powiedziała między innymi, iż rezultaty polskich badań dowodzą, że ocena kultury zależy przede wszystkim od aspektów kultury, które są przedmiotem
badań oraz
metod do tych badań zastosowanych. Dwa zjawiska zdaniem prof. Czekanowskiej
mają dziś szczególne znaczenie: ocena tradycji i jej znaczenie dla współczesnego
społ!~czeństwa oraz rola kulturowej tożsamości z uwzględnieniem regionolnaych i lokalnych wartości.
Różnice między prezentacją tego samego faktu dziejowego w historii i folklorze 5ą ewidentne. Tatiana Civ'jan-Michaiłowa
z Moskwy w referacie pt. "Notion of precedent in folklore" (poglądy nI. precedensu w folklorze) uważa, że historyczność folkloru i mityczno-poetyckich
źródeł historycznych
wskazuje na ich
powinowactwo oparte na mitologicznym precedensie (mythological precedent), który
znc~jduje odbicie zarówno w obrzędach, kosmologii, jak i w przekazach historycznyc" . Autorka uważa, że poszukując elementów mitologicznych w historii i historycznych .w folklorze zaczynamy od "mythological
precedent". Ow "mitologiczny
preced"ns"
winien być uważany jako element, który utrwalił informację historycZIl{!.
Jewgienij Paszenko z Kijowa w referacie pl. "DlAbrownik in comparative studies of slavonic mythology" (Dubrownik w studiach porównawczych
z zakresu
mitologii słowiańskiej),
na gruncie badań folklorystycznych
odzwierciedlających
slarosłowiaiiskie
wyobrażenia
mitologiczne w kulturowym
pejzażu Dubrownika,
określił linię Kijów-Dubrownik
jako jedną z możliwych dróg migracji Słowian.
�311
Jaromi}' Jech z Pragi w bardzo interesującym
wywodzie p1. "Folklore und
historische Prozess - Folklore aIs historischers Prozess" (Floldor i proces historyczny - felklor jako proces historyczny) mówił, iż folklor może być postrzegany
j<lko paralelny do procesu dziejowego, kiedy indziej jako fenomen współistniejący
z tymże procesem. W pierwszym wypadku jest on trudny do odróżnienia, niekiedy
daje się zauważyć całkowita niezależność od generalnego biegu historii, podczas
gdy w jeszcze innych przypadkach
mamy do czynienia z refleksjami
wydarzeil
dz:ejowych. W drt~gim przypadku, folklor może być badany historycznie w swoim
aktualnym kształcie. Przemyślenia te autor posiłkował przykładami literatury ludowej, szczególnie w jej formie narracyjnej.
Prakash Oraon Chandra z Ranchi w Indiach przedstawił referat pt. "Tribal
history through folklore" (Historia plemienna utrwalona w folklorze). Przedstawi! tu tzw. historię ludową wyrażoną folklorem. Zauważył przy tym, że ustne
tr<J.dycje historyczne społeczeństw niepiśmiennych są tylko źródłem do nakreślenia
tzw. "historii hipotetycznej".
Jej ustalenie możliwe jest poprzez analizę pieśni,
podań i legend dotyczących wydarzeń i ruchów migracyjnych, mających miejsce
w przeszłości. W folklorze grup etnicznych centralnych Indii utrwaliło się własne
widzenie przeszłości. Są to przekazy o przywódcach wczesnych ruchów migracyjnych, są to mity. które zachowały dawne nazewnictwo grup etnicznych. Prakash
Chandra zwracał uwagę, że na gruncie tych tekstów możliwe jest odtworzenie
dziejów plemion. Podobne sugestie wyraził Gerard Rooijkker z Nijmegen w refe:'acie pl. ,.Ecclesiastical power and popular culture, acculturation
processes in
thc' southern Netherlandes,
1560-1700" (Siła eklezjastyczna
i kultura popularna.
Procesy akulturacyjne
w południowych Niderlandach
1560-1700). Natomiast Antoniju Zaradina z Zagrzebia w referacie pt. "Celebration of s1. Clement of Rome CyriJomethodian inheritance of the city of Polijica" (Uroczystość św. Klemensa
z llzymu - dziedzictwo Cyryla i Metodego w mieście Poljica), mówi że w folklorze chorwackim pokutuje wspomnienie Cyryla i Metodego, którzy ukrywali się
tu około roku 886. Niżej podpisany przedstawił
podczas Sympozjum referat p1.
,,i-'olklorc as a historical source" (Folklor jako źródło historyczne), w którym na
gruncie poznur\skiej szkoły metodologicznej wskazał na n.iektóre możliwości i brak
możliwości wykorzystania
folkloru w rekonstrukcji
procesu dziejowego,
Swietłana Omitriewa z Moskwy zajęła się kwestią spajania kultur i etnohistorią. W referacie pL "The ethnocultural
contacts of the northern Russians with
othcr peoples of Eurasie (as based on folklore and imitative arts)" (Etnokulturalne
zWlL1Zklpółnocnych Rosjan z innymi ludami Eurazji na podstawie folkloru i sztuki)
w.,kaza!a, iż tradycyjna kultura Rosjan zamieszkujących europejską Północ została
w wielu aspektach
określona przez etnohistorię. Prócz kontaktów między sąsiad'.ijącymi ze sobą ludami ugrofińskimi,
odzwierciedlonymi
w folklorze, autorka
wskazała na kontakty Rosjan z ludami z odległych terytoriów. Specjalną uwagę
z'ł.Tóciła na naj starsze elementy tej kultury.
Bardzo dużo miejsca podcz3s Sympozjum poświęcono współczesnym
zjawi;;kom folkloru i kultury duchowej, przemianom zachodzącym w ich obrębie i probkmom dzisiejszej folklorystyki.
O znaczeniu muzyki we wspólczesnych obyczajach rumuńskich
mówiła Elizabeta l\Ioldovenau z Bukaresztu. W referacie p1. "Music - an integral part of
Rum\.lnian traditional customs" (Muzyka integralną częścią tradycyjnych
zwyczajów rumuńskich)
stwierdziła, iż muzyka w kontekście tradycyjnych
obyczajów
ma wymiar humanistyczny i spektakularny.
O karnawale rodem z Portt.gnlii, który w ojczyźnie stracił już na znaczeniu,
�312
a przeniesiony w inne regiony świata cieszy się niczwykłą popularnością
mówił
Daniel Crowley z Davis. W wystąpieniu pt. "Carnival as secular ritual a Pan-Portugese perspective"
(Karnaw8.ł jako przykład obrzędu świeckiego i perspektywa
ogólno-portugalska)
powiedział między innymi, iż karnawał, który odbywa się dziś
w miejscach tak odmiennych
pod względem kulturowym,
a uformowanych
pod
wpływem portugalskiego państwa kolonialnego, może być analizowany pO:'ównawczo
w stosunku do jego struktury
o;-ganizacyjnej, funduszy, planów, typów, jednostek
reprezentacyjnych,
tematów parad itp. Zdaniem autora dokonanie takiej analizy
pozwoliło na przedstawienie
różnorodności tego świeckiego zwyczaju jaki funkcjonuje dla podtrzymania
lokalnej, grupowej, narodowej
lub nawet indywidualnej
tożsamości.
O przemianach
obrzędów weselnych mówiła Natalia Szyłgina z Moskwy w referacie pt. "Viability of ethnic specifity of wedding rituals among the West-Fi nlI1isch peoples, the late 19th and the 20th centuralies"
(Zywotność etnicznej specyfiki weselnych obrzędów wśród ludów zachodnio-fińskich
w końcu XIX i na
początku XX wieku). Mówiła między innymi, że przemiany społeczne i ekonomiczne wpłynęły na przekształcenia
różnych aspektów życia chłopów, łącznie z obrzędowością rodzinną, do której należą także obrzędy weselne. Te właśnie zmieniają
swoją społeczną wymowę. Fakt, że nastąpił wzrost wpływu czynników zewnętrznych
na tradycyjną
rodzinę, zdaniem autorki, nie zubożył obrzędów weselnych i ich
etnokulturalnej
specyfiki.
Znaczenie tradycji ludowej, a folkloru przede wszystkim, dl<: utrzymania spoistości etnicznej znalazło wyraz w referacie Juha Pentikainen
z Helsinek. O~ÓŻ
w roku 1968 wraz z Teklą Domotor prowadził badania w chorwackiej wsi Dravasztara na Węgrzech. Wyniki tych badań dowodzą w jaki sposób grupy etniczne,
które mieszkają z dala od wielkich skupisk właściwego im narodu mogą przechować archaiczne
elementy kultury, które zamarły już w ich ojczyźnie wiele ht
temu.
Zorica Rajkowić z Zagrzebia
opowiedział
o przydrożnych
pomnikach
upamiętniających
ofiary wypadków drogowych ("Roadside memorial signs for traffic
accident victims"). Pomniki takie wyraźnie rysujące się w pejzażu Jugo~;lawii stawia się także tym, którzy zginęli w innych wypadkach: zamarzli, utonqli, splon<;li
lub padli ofiarą morderstwa.
Z pomnikami tymi związane są zwykle ustne p;'Zekazy, których fenomen ma na celu zaz,.-;aczenia na dlugi czas miejsca śmierci pojedynczej osoby.
Linda Degh z Bloomington wygłosiła referat pt. "I~emembering the dc'nd in
conventual
poetry of women" (Wspomnienie
śmierci w konwencjonalnej
poezji
kobiecej). Mówila, iż forma rytualnego vpamiętnienia
stanowi wstGP do określenia
jej kontekstualnych
przekształceń. Esencjalny wymiar osobistych poetyckich re:: lizacji zachował się właśnie \" Ameryce, a ich forma ulegla modyfikacji.
Ustne
realizacje znalazły swoje przedłużenie w poezji, .niekiedy odgrywanej w przec.:sta··
wieniach teatralnych,
a najczęściej
drukowanych
w prasie. Ponieważ nastąpiła
zmiana mechanizmu
komunikacji
tych utworów, z"viększył się iU<I& odbior::ó\v.
Główna uwaga tych utworów skoncentrowana
jest na sieroctwie i h6J.a z powodu
utraty najbliższych, który w wymiarze epickim przyjmuje
znamiona zwyc;i<;st\\'a
nad śmi~rcią i ponownego pclączenia się w wiecznym życiu.
Na uw<!gę zasługuje też wypowiedź Bohush\ra Bencśa z Ern;;. VI referacie
pt. "Contemporary
urban narrations"
("Współczesne opowiadania
miejsl.del pr::edstav,rił tematyczny zakres funkcjonujących
obecnie elementów folkloru mi~jskjego.
Zwrócił uwagę, że literatura
ta wchłania lokalne i indywidualne
\"spom"ienia,
�313
opowieści dotyczqce życia codziennego, lokalne mity i przesądy, anegdoty i inne
przejawy humoru. B~rd30 ważna jest tutaj rola narratora, temat opowieści i sposób
jej przekazywania.
Opowieści t2 pozostają zarazem zdeterminowane
historycznie
i społecznie. Referat dotyczył sp2cyfiki tekstów spisywanych, na przykładzie małych
grup społecznych.
W kilku wystąpieniach
referenci zajęli stanowisko wobec folkloryzmu. Gulnar
Kendirbajewa
z Ałm:l-Aty wygłosiła referat pt. "Theoretical problems of folklorism and the theory oI values" (Teoretyczne problemy folkloryzmu i teoria twórczości). Zaja Koronović i Vesna Kotić z Nowego Sadu przedstawili
referat
pt.
"Krajice (queens) a ritual practice and a folklorism"
(Królowe rytualna
praktyka
i folkloryzm). Referat
dotyczył obrzędu "vodneje krajlica"
ceremonii
wyboru królowej w związku z nadejściem kalendarzowej
wiosny i przemianami
zachodzącymi w naturze. Autorzy spostrzegli, że w niektórych rejonach Wojwodiny
zwyczaj ten odżył w zespołach folklorystycznych.
Właśnie to spontaniczne ożywienie zwyczaju od dawna tu l:iespotykanego
stanowiło przedmiot teoretycznych
rozwaŻ3ń nad folkloryzmem badaczy z Nowego Sadu.
Shefget Planna z Pristhina w referacie pt. "The function of authentic folklore
in contemporay society" (Funkcje autentycznego
folkoru we współczesnym społeczc'istwie) omówił formy kultywowania
autentycznego folkloru we wsi i w mieście
przez nosicieli: pieśniarzy, tancerzy instrumentalistów,
humorystów
i uczestników
rodzinnych ceremonii obrzędowych, świąt kalendarzowych
i ludowych przedstawień. Autor zauważa, że właśa1ie ci niby autentyczni
nosiciele folkloru sponta,.
nicznie wprowadzają do swoich przedstawień elementy folkloru autentycznego,
tak
samo jak czynili to członkowie klubów amatorskich
lub fachowcy. Szczególnie
zajęła go sceniczna wersja autentycznego
folkloru i sposoby jego prezentacji
(poprzez telewizję, wideo, filmy, płyty, kasety magnetofonowe).
W końcu zwróciło uwagę wystąpienie
Maji Povrzanowić.
W referacie
pL
"Dalmatian
Klapa singing: the changes context" (Dalmatyńscy
Klapa śpiewają:
przemiany
kontekstu).
Autorka prowadziła
badania na wybrzeżu dalmatyńskim
i przybrzeżnych
wyspacłl. Zauważa, że obok tradycyjnych
śpiewaków, zwanych
Klapa, powstały zorganizowane
grupy muzyczne prezentujące
podobny repertuar
w mass-mediach, na koncertach i festiwalach. Trzydziestoletnia
obserwacja pozwoliła dostrzec, że w rzeczyw istości śpiewacy Klapa są dzisiaj jednym z najwartościowszych symboli tożsamości Dalmatyńczyków.
Sympozjum pt. "Folklor' a proces historyczny" w całej swej masie wystąpień
nie wniosło żadnych nowych rozstrzygnięć \V folklorystyce,
jedynie uległa natężeniu jej amerykaliska antropologiczna orientacja.
Wojciech Łysiak
SESJA
NAUKOWA "FOLKLOR l WSPOŁCZESNOŚC"
W 26-LECIE
SEKCJI FOLKLORYSTYCZ;'~EJ POLSKIEGO ZWL,\ZKU
KULTURALNO-OŚWIATOWEGO)
(MOSTY KOŁO CZ::SKIEGO CIESZYl'LĄ 27-28.10.1990)
ISTNI FNIA
Sesję obvofzył Kil'!'ownik ;:~2kc.ii F'olklorYDtycznej PZKO -- doc. Daniel ;(adłubiec witajqc gości w osol:<1c11:dyrektora dep:\rtamentu
w Ministerstwie Kultury
Cz.eskiej Republiki Federac.yjnej dr. Alesza Depala, Konsula g':'ncralnego Rzee'.:ypo-
�314
spolitej Polskiej w Ostravie p. Gerarda Grabowicza, senatora inż. Jerzego Kralczyńskiego, dyrektora Gimnazjum Polskiego w Czeskim Cieszynie dr. Bogdana Kiszy, redaktora naczelnego czasopisma "Zwrot" p. Jana Rusnaka, prof. Adolfa Dygacza
oz Uniwersytetu
Śląskiego - Filia w Cieszynie, zarazem prezesa Śląskiego Towarzystwa Folklorystycznego,
dr Ewy Sadowskiej - zastępcy sekretarza generalnego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mgr. Jana Kropa-prezesa
Towarzystwa Miłośników Wisły, dr. Andreja Sulitki z Instytutu Etnografii i Folklorystyki Czeskiej
Akademii Nauk w Brnie. Następnie odznakami bądź aktami uznania za długoletnią
współpracę z Sekcją wyróżnieni zostali: Jan Szymik, Antonin Szpyrc, Józef Chmiel,
Władysław Niedoba. Plakietki pamiątkowe otrzymali: Jan Krop i Andrej Sulitka.
Odznakę honorową województwa bielsko-bialskiego
otrzymał Władysł<.Jw Milewski.
Po części oficjalnej doc. Daniel Kadłubiec i Jan Szymik dokonali podsumowania działalności Sekcji za ostatnie 5 lat. Szczególnie imponujący jest jej dorobek
publikatorski
- dwa ciągle wydawnictwa:
"Biuletyn Ludoznawczy" ukazujący się
w technice małej poligrafii oraz tematyczne
"Zeszyty Ludoznawcze" drukowane
profesjonalnie, co pięć lat, jako jubileuszowe jednodniówki (w 1990 r. pt. "Ojcowski dom"), artykuły, sprawozdania
i komunikaty
w "Kalendarzu
Śląs!dm". "Kalendarzu Cieszyńskim", ostrovskim "Głosie Ludu", "Zwrocie", katowickich "Pogh1dach", "Podbeskidziu",
"Literaturze
Ludowej" w sumie 700. Uderza przewaga
prac materi<lłowo-popularyzatorskich
nad teoretycznymi. Sekcja przygotowała nadto: scenariusze słuchowisk folklorystycznych
w radiu czeskim i polskim (między
innymi audycja "Na południe od Czantorii"), przegląd pieśni ludowych na Zaolziu
w dwu pionach: przedszkolnym i szkół podstawowych oraz szkół średnich i dla
dorosłych, udział w Tygodniu Kultury Beskidzkiej w Wiśle, przeglądzie gawędziarzy
w Katowicach, wystawach sztuki ludowej w śląskich muzeach.
Widoczne jest, że członkowie Sekcji preferuj'l w badaniach kulturę duchową
i sztukę ludową, kulturę materialną
zostawiając nieco na uboczu. Brak też kompletnej bibliografii Śląska Cieszyńskiego, co spowodowane jest faktem, że członkowie sekcji, poza przewodniczącym, to amatorzy, samoucy zamiłowani w kulturze
swej ziemi rodzinnej. Otecnie prowadzone są badania zespołowe z zakresu obrzędo"\'vości dorocz~ej z celem opracowania monografii.
Kastępnie prof. Adolf Dygacz przedstawił
referat dotyczący folkloru Ziemi
Cieszyńsk:ej, zajmując się szczegółnie motywami wędrownymi pieśni.
Z kolei mgr 1I1ałgorzata Kiere3 z Muzeum Beskidzkiego w Wiśle omówiła, na
podstawie '.vłasnej praktyki, optymalny model funkcjonowania
folkloru na Śląsku
Cieszyńskim proponując
uznać to jako wst~p do dyskusji. Zwróciła uwagę, że
folklor obecnie jest opracowywany
i stylizowany, a granicCI stylizacji wymaga
kompetencji,
tempo przyjmowania
nowych wzorów jest przyspieszone, dominuje
aspiracja do miejskiego trybu życia, programy występów zespołów dziecięcych są
kopiami programów przedstawianych przez dorosłych.
Dyskusję podsumow·ał dr Andrej Snlitka. Folklor winny upo"vszechniać przedszkole i szkoła działające na miejscu, w określonym terenie, a nie radio i telewizja,
ponieważ mechanizm kultury
ludowej jest identyfikacyjny,
a kultury masowej
unifikujący. Należy też zwrócić uwagę, by dzieci znajomość pieśni ludowych wynosiły z domu rodzinnego.
Z inicjatywy mgr. Jana Kropa powzięto uchwałę by wystąpić z memoriałem do
Ministra Edukacji Narodo-.vej o modyfikację programu wychowania przedszkolnego
szkolnego w tym duchu, by uwzględniały
naukę ludowych zabaw dziecięcych
pieśni danego regionu.
Z kolei dr Ewa Sadowska przedstawiła referat "Pucheroki i Siuda Baba" -
�315
dW'l zwyczaje wielk<lnocne krakowskie. Historia i teraźniejszość".
Zwróciła uwagę
Ha
podstawie przeprowadzonych
w 1990 roku wlasnych
badań,
że zwyczaje te
są wci,jż żywe, choć zasięg ich systematycznie się kurczy, a treści magiczne uczestnikom nie są już znane. Podkreśliła rolę szkoły i Koła Grodzkiego Polskiego Towarzystwa Turys!yczno-Krajozn~,wczego,
w mniejszym stopniu muzeów w utrzymaniu się tych zwyczajów w czasach obecnych.
Ostatnim referatem był przedstawiony
przez prof. Stanisława Hadynę - kier')wnika zespołu "Śląsk" "Folklor wyrazem tężyzny narodowej
wyrazem
naszego wnętrza".
Podkreślił on, że funkcjonowanie
folkloru może mieć różne
aspekty: narodowe. palriotyczEe, t.radycjonalistyczae,
es~ztyczne (o czym decyduje
przede wszystkim język), wreszcie użytkowco Hierarchi,l i zmienność tych funkcji
jest bardzo ważna. Śl;łsk musiał się z"nvsze bronić przed wynarodowieniem,
przed
inwazją słowa i muzyki, która poprzedzała zwykle milit.arną. Folklor broni zaś
naszej tożsamości. obecnie przed obcą naszej kulturze amerykanizacją.
Idąc do
zjednoc:wnej Europy jako kosmopolici nic wzbogncimy jej niczym.
Sesji, która odbywala siC; w domu Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego
w Mostach koło Cieszyna towarzyszyła
wystawa fotograficzna
reprodukcji
zdjęć
archiwalnych i odzwierciedlenie stanu współczesnego "Budownictwo Karviny i okolicy" Jozefa Chmiela, malarstwa Stanislawa Orszulika, malarstwa na szkle Antonina Szpyrca, rzeżby Pawła Kt.:ta, płaskorzeźb Karola Kalety. Część artystyczna
odbyła się w teatrze w Czeskim Cieszynie. Wystąpiły zespoły: chór "GoroI" pod
dyr,'kci<1 inż. B. Stonawskiego, kapela Z.P. i T. Ziemi Cieszyńskiej pod kierunkiem
W Hakowskiego, zespół folklorystyczny
"Bystrzyca", uczniowie szkoły podstawowej \v Trzyńcu pod kierunkiem
B. Krainy, kapela ludowa Gimnazjum Polskiego
7. Czeskiego
Cieszyna pod kierunkiem
L. Kaliny - w cz~ści pierwszej zatytułowanej "Smreki się klaniajom".
W części drugiej pod tytułem ,,Przi świyncie" wystąpiły: Zespół Pieśni i Tańca
"Gornik" pod kierunkiem
M. Behan, Zespół Pieśni i Tańca "Olza" pod kierun~
kiem O . .Jaworka, ze:,pół ,,2łędowice" pod kierun!f.il'm A. Palowskiego. Trzeba zaznaczyć, że mimo stosunkowo wysokiej ceny biletów (od 20 koron) widownia była
peh,a. Reagol.vala bardzo żywo.
Ewa Sadowska
"WIELOKlJLTUIWWOSĆ
LWOWA" WAFtSZAWA, 23 MAJ"\
DYSKUSJ'\
PANELOWA,
1989 ROKU
Dnia 23 maja 19H9 rok~ w gmachu Instytut;.l Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego odbyła siC; dyskusja
panelowa
na temat wielokulturowości
Lwowa,
kt:n"l zcrganizow,~ło Towanystwo
"Pomost". Referaty wygłosili: prof. Marian Marek Drozdowski i doc. Witold Szolginia o polskich tradycjach Lwowa i roli tego
miasta dla społeczeństwa
polskiego, prof. Maury~y Horn o galicyjskich
Zydach,
dr Bazyli Nazaruk na tem,:t współpracy inteligencji polskiej i ukraiilskiej, a Ormianach lwowskich mówił mgr Grzegorz Pełczyhski. Najbardziej
namiętne dyskusje
dotyczyły kwestii ul,raióskiej v'! mieście nad Pcltwią. Wskazano ponadto na wpływ
jaki na kulturę Lwowa wywarli osadnicy niemieccy.
�316
Atmosfera spotkania była napięta ze względu na strajk st.:.ldenc1<:i,który się
właśnie wtedy rozpoczynał oraz gorączkę przedwyborczą
Dlatego też na dyskusję
przybyło tylko około 40 osób, mimo iż problematyka
lwowska, przez lata z rÓŻnych powodów nie poruszana, cieszy się obecnie ogromnym zainteresowaniem.
Organizatorem
spotkania było, zarejestrowane
w grudniu 1988 r., Towarzystwo
"Pomost". Zasadniczym celem "Pomostu" jest przezwyciężanie uprzedzeń i stereotypów, ciążących na stosunkach Polaków z narodami ościennymi, przede wszystkim słowial1skimi, oraz próba budowania szacunku i zaufania między nimi. Cel
swój "Pomost" pragnie realizować głównie przez popularyzację
wiedzy o historii
i kulturze tych narodów.
Tomasz
DWIE WYSTAWY POŚWIĘCONE
Marek
Leoniu!;
ZAOLZIU W KRAKOWIE
Na pocztąku kwietnia 1991 roku odbył się w Czeskim Cieszynie zjazd Polaków
zamieszkałych
w Czecho-Słowacji
i zrzeszonych w Polskim Związku Kulturalno-Oświatowym.
W tym samym czasie otworzono w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Krako\vie
wystawę pod tytułem "Zapomniane Zaolzie". Niektóre grupy prac opatrzono hasłami, np. "Było nas 140 tysięcy - zostało około 50 tysięcy", "W czasie okupacji
hitlerowskiej
Zaolzie świadczyło krwią wierność ojczyźnie", "Zaolzie to nie tylko
kopalnie, huty, również piękno Beskidów", "Folklor na Zaolziu jest wciąż żywy podtrzymywanie
kultury ludowej jest tu podtrzymywaniem
polskości", "PZKO jedna z organizacji polskich na Zaolziu", "Ta niewielka społeczność wytworzyła
własne środowisko literackie". Większość wystawionych książek ukazała się w Polsce, znakomita część przed II wojną światową, w tym prawdziwy rarytas - jedyna zachowana odbitka korektowa
pracy W. Milaty "Turystyczno-krajoznawczy
przewodnik
po ziemiach odzyskanych
Śląska Cieszyi1skiego" całość nakładu
zniszczyli hitlerowcy po wkroczeniu do Krakowa, część, zwłaszcza nowszych pozycji, wydana została na Zaolziu. Wystawę otworzył jeden z jej autorów (z Jadwigą
Plucińską) - dr Janusz Kamocki. Po krótkim wprowadzeniu
w tematykę rozpoczęła się mini sesja naukowa. Goście z Zaolzia: G. Sajdok, który mówił o literaturze Śląska CieszYllskiego i J. Szymik - "O folklorystyce na Zaolziu." (podobnie
jak w dniu poprzednim na zebraniu Oddziału Krakowskiego Polsl<icgo Towarzystwa Ludoznavvczego) wiedli tu prym.
W dniu następnym w krótkiej audycji radio\vej dr J. Kamocki polecił wyst,.wę
uwadze Krakowian słuchających Krakowskiego Magazynu Kulturalnego. Podkreślił,
że od czasu gdy w połowie ubiegłego stulecia Andrzej Cienciała i Paweł Stalmach
zebrali w Krakowie książki i, niosąc je w plecakach, pieszo dotarli na S!ąsk
Cieszyński do czytelników - wystawa ta, prezentując
pozycje z literatury pięknej, historycznej, politycznej i przewodniki gzograficzne oraz albumy, jest i.;o]('jnym progiem historycznym.
Druga z wystaw poświęconych problematyce zaohiai1skiej otwarta została dwa
dni później w Instytucie Historii Architektury
i Konserwacji Zabytki]w Folil.echniki Krakowskiej przy d. Kanoniczej, u stóp Wmvelu.
�317
W zabytkowej sklepionej sieni, specjalnie przystosowanej do celów wystawienniczych, na 21 planszach przedstawione zostały zabytki Zagłębia Karwińsko-Orłowskieeo w zbiorach Józefa Chmiela. Wystawę zatytułowano
"Niezapomniane
Zaolzie",
Józef Chmiel - ratownik górniczy z Karviny-Darkova,
bardzo aktywny członek Sekcji Folklorystycznej
Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego
w Czechosłowacji, zgromadził ogromny materiał zdjęciowy dotyczący Karwiny, uzdrowiska w Darkowie, karwińskiego browaru hr. Larischów, Frysztatu z jego drukarnią, Zabkowa wchłoniGtego już przez Karwinę, miejsca urodzenia i pracy
górniczej znanego śląskiego pisarza Gustawa Morcinka, polskiej wsi na Zaolziu-S~onawy, gdzie budowana jest kontrowersyjna
koksownia, przedstawił dawny wygląd miejscowości na fotografiach archiwalnych, szkody górnicze nie mniejsze niż
w Bytomiu, powodujące zanikanie całych dzielnic, czy wsi z ich charakterystycznym budownictwem - tu zdjęcia z różnych lat pokazujące ogrom wyburzeń, te
przedstawione są również na mapach katastralnych.
Wyboru zdjęć do wystawy dokonała dr Ewa Sadowska, która jest również
autorką katalogu.
Ewa Sadowska
PROGRAM SPISKI NA 45 MIĘDZYNARODOWYM
FOLKLORYSTYCZNYM
W STRAŻNICACH (13-15.07.1990)
FEFSTIWALU
Program spiski zatytułowany
"Tradycje foijdorystyczne
Podtatrza"
przygotowany został pod kierunkiem i w reżyserii dr. Daniela Lutra z Bratysławy i dr. Andreja Sulitki z Brna. Uczestniczyły w nim zespoły: "Kicora" z Lendaku, "Magura"
i "Magura.cik" z Kieżmarku, "Goral" ze Zdziaru, "Bystrany" z Bystran, "Jadlovec"
z Margecan, "Klipercan" z Żakarowiec, "Bradlan" z Kluknawy, "Kojsovan" z Kojszowa, "Domkova" zOlcnawy, "Kecera" z Jakuban, "Marmoran" z Chmielnicy (niemiecki), "Pol'ana" z Jarabiny (rusiński), "Veselica" z polskiej Niedzicy (słowacki
z Cyganami grającymi na skrzypcach).
Autorzy starali się przedstawić złożoność zjawisk kulturowych
i narodowościowych terenu, wpływ na Słowaków kolejnych fal kolonizacyjnych
różnych etnicznie: niemieckich, węgierskich, ukrai.óskich i polskich.
W pierwszej części programu poświęconej Górnemu Spiszowi, w mniejszym
stopniu Srodkowemu, podkreślono tradycje kultury pasterskiej, w drugiej rolnicze
i górnicze środkowej i południowej części terenu.
Na podkreślenie zasługuje fakt, że zespół "Sasów Spiskich" z Chmielnicy reprezentował zrekonstruowany
w rekordowo krótkim czasie - bo zaledwie roku folklor mniejszości narodowej niemieckiej, z której istnienia do czasów obecnych
po wysiedleniach powojennych, nie zdawano sobie sprawy.
Polskim akcentem, a raczej słowackim z Polski był zespół z Niedzicy ze znakomitymi cygańskimi wirtuozami. skrzypiec.
Niejako próbą generalną dla omawianego programu spiskiego był występ ze
zbliżonym programem na Zamagurskich
Folklórnych Slavnostiach
w Czerwonym
Klasztorze w Pieninach wiosną 1990 roku.
�318
Wszystkie próby oraz część występów odbywały się w strażnickim skam;Fnie-Muzeum Wsi Południowo-Wschodnich
Moraw (otwartym w 1972 roku) jako
tło mając ludowe budowle Morawskich Kopanic, Luhaczowskiego Zalesia, ulicówkę z Hornacka, wodne maszynerie: młyn i tartak oraz folusz, lub związane z wyrobem wina, wraz z winnicą, czy budynek wstępny wczesnobarokowego browaru
z drugiej połowy XVII wieku (PiStelkuv dvur) leżący nad kanałem stanowiącym
granicę muzeum. Wrażenia z festiwalu były na gorąco utrwalane rysunkowo przez
dzieci, a prace te eksponowano na specjalnych tablicach.
'Większość występów odbywała się na wzniesionych w dawnym pałacowym
parku stadionach "Bludnik" i "Zahrada" z dość oszczędnie udekorowanymi estradami, impreza jubileuszowa Zdeny Jelinkovej "Czarowny kwiat paproci" odbyla
się w klubie pracowniczym.
Kapele i zespoły wokalno-taneczne,
a także wiele osób towarzysz'lcych ubranych było w stroje reprezentowanego regionu, wśród których wyróżniały się barwnością wręcz operetkowe ubiory Bfeclavian mog,!ce kolorystyką konkurować
z pałacowymi pawiami, których krzyki towarzyszyły wszystkim imprezom festiwalu.
Na uwagę zasługuje znakomita informacja, o wszystkich imprezacb obwieszczały afisze i ulotki rozmieszczone w różnych punktach miasta. wydruko'Nano
programy również na zaproszeniach i biletach wstępu. W widocznych miejsca,~h
podano także godziny przyjazdów i odjazd6w pociągów i autobusÓVi.
Imprezie towarzyszył jarmark, z karuzelą, huśtawkami,
strzelnicą, kramami
z zabawkami (w tym wiele polskich), ale i miejscową specjalnością piernikami figuralnymi Hany Mickovej.
W muzeum na strażnickim zamku eksponowano podczas festi\valu wyst.awy ceramiki: form i matryc z drewna, gliny i metalowych oraz gotowych wyrobóvi
garncarskich
ze zbiorów Hermana
Landsfelda
kolekcji obejmującej
POl::ld
1000 eksponatów pochodzących z dwu głównych ośrodków to jest Modrej na Słowacji i Litovia na Morawach. Zgromadzono: formy do duszenia i smażenia mic;sa,
w tym również dziczyzny i drobiu w kształcie rondli i zoomorficzne (raki. ryby,
ptaki, zające), formy do ciasta: babki i obrzędowe w kształcie owiec, baranki)'.\',
jak też świnek i niemowląt w beciku stosowane w karnawale bądź przy ucztach
weselnych polewane biało i zielono albo czarne "zadymione", tworzone na
krążku garncarskim z wolnej ręki. Wiele było też mis, dzbanów, cedzaków, trójnożnych naczynek zaopatrzonych w rączkę, moździerzy, butli a nawet nocnik i forma
do drobnych ciasteczek w kształcie tacy z zagłębieniami na rogaliki, babeczki, serduszka, kiście winogron i melony. Zrekonstruowano
piec garncarski
z koóca
XVI wieku z Bfecltlvia na Morawach.
W innej sali pokazano średniowieczne i współczesne kafle ze zbiorów Hermana Landsfelda z Modrej na Słowacji i wykopalisk z Koszolnej, Dubrownika
koło Zdziaru, Litomyśla i samych Strażnic. Nadto eksponowano narzędzia do wyrobu i zdobienia kafli w wić roślinną, motywy roślinno-geometryczne,
jeżdżców,
gryfy, ptaki i postaci alegoryczne, pieczęcie wytwórcze.
Wyrobem kafli na pograniczu Słowacji i Moraw zajmowała się grupa emigrantów religijnych ze Szwajcarii zwanych Habanami (od Haushaben) osiadłych
na tych terenach w okresie reformacji, u nich uczył się jeszcze w 1913 roku rzemiosła Herman Landsfeld.
'Wystawy zaopatrzono w bogato ilustrowane katalogi ze streszczeniami w j~zykach niemieckim i francuskim.
Ewa
Sadowska
�319
EUROPEJSKIE
STOWARZYSZENIE ANTROPOLOGOW SPOŁECZNYCH
I KONFERENCJA EASA, COIMBRA, 1990
(E/\5A).
Europejskie Stowarzyszenie
Antropologów Społecznych (European Associatian
of Social Anthropologiots - EASA) zostało założone w roku 1989. Warto pokrótce
opisać, jak doszło do powstania stowarzyszenia,
bowiem jego władze często odwołuj~1 się do o\"Iych początków niemal jak do sakralnego aktu legitymizującego
póżni»jszq działalność. 14 stycznia 1989 roku 21 antropologów społecznych w średnim vliEku, pochodzących z 12 krajów Europy Zachodniej zebrało się na nieformalnym spotkaniu w Castel Gandolfo, by rozważyć możliwość stworzenia instytucjonalnej podstawy współpracy europejskich
antropologów. Od dawna już dostrzegano potrzebę ściślejszej współpracy tak w zakresie badań, jak i nauczania.
Bodźcem dla podjęcia działań w tym kierunku była świadomość odrębności europejsJ.:iej tradycji w antropologii społecznej, opartej o jedność klasycznych żr6deł
nau!{ społecznych oraz wspólne doświadczenia historyczne. Poprzez nawiązanie do
tyc~ tradycji starano si,; stworzyć przeciwwagę dla pewnych wpływowych treadów antropologii iur.erykaóskiej. W ciągu 2 dni podjęto wstępne decyzje o utvmrzeni'.l EASA i jego podstawowych zadaniach - organizowaniu konferencji, kc!rsów podyplomowych, publikacji informatora
i innych aspektach działalności stowarzyszenia grornadz,,)cego osoby profesjonalnie
zajmujące się antropologią
społeczną. Pierwszym Prezydentem
nowego towarzystwa
został prof. Adam Kuper,
jeden z inicjatorów spotkania w Castel Gandolfo.
Podczas kolejnych spotkań określono bliżej cele i zakres przyszłej działalności
stowarzyszenia. Przyjmuje ono jako pełnych członków kwalifikowanych
antropologów spolecznych, ale studenci posiadający już pierwszy stopień naukowy (B. A.)
mogą stać się członkami stowarzyszonymi,
brać udział w konferencjach
i wielu
innych dziedzinach działalności. Jednym z celów towarzystwa
jest przezwyciężenie podziału na cl'ntrum i peryferie europejskiej
antropologii społecznej. Zaprasza ono zatem do współpracy również antropologów
społecznych z Europy
Wschodr.iej, zwalniajc1c ich przynajmniej
na razie z obowiązku płacenia
skladek. Obecnie jest już w stowarzyszeniu
reprezentowanych
po kilku antropolog6w ze Związku Radzieckiego, Czechosłowacji, Węgier i Polski. Najwięcej jest
członków pochodzących z Hiszpanii, Wielkiej Brytanii i Holandii, wielu reprezentuje ta!-:że Niemcy, Francję, Norwegię, Szwecję. Spośród ważnych inicjatyw towarzystwa należy wymienić przygotowany pod red. Rolfa Husmanna z Uniwersytetu
w Getyndze rejestr członków EASA, zawierający informacje o wykształceniu,
zainteresowaniach, publik<.lcj<.lchitp. Rejestr ma w przyszłości objąć również szerszy
krąg antropGlog6w społecznych oraz dane o uniwersyteckich
wydziałach i instytutach antropologii. Stowarzyszenie wydaje "EASA Newsletter",
kt6rego ukazały
się dotychczas 3 numery (plus "Mini-Newsletter").
Zawiera on bieżące informacje
o działalności EASA oraz rozmaitych \"Iydarzeniach w europejskiej
antropologii
społe·~znej. Postanowiono również publikować od 1993 roku czasopismo - oficjalny
organ EAS/\, o roboczym tytule "Journal of Social Anthropology", które będzie
ukazywdo sil; 3 razy w roku. Specjalny, próbny numer będzie rozpowszechni:::ny
po;:lczas planowanej na rok 1992 konferencji w Pradze.
Inną dziedziną działalności towarzystwa jest organizowanie kursów, z których
pierwszy, dotyczący możliwości wykorzystania
komputerów w pracy antropolog;),
odbył się latem 1990 roku w Centre for Social Anthropology and Computing,
Ur;iversity of Kent w Canterbury. EAS.\ przygotowuje również let.nie szkoły badaó
�320
terenowych.
Pierwsza, na temat metod badail terenowych
i etnografii Grecji,
planowana jest na lato 1991 roku. Będzie to l-miesięczny kurs w Atenach, połączony z intensywną
nauką języka greckiego i badaniami
terenowymi. Przewiduje
się także letnie szkoły na temat filmu etll1ograficznego (w Getyndze w 1992 roku),
pokrewieństwa
i antropologii medycznej. Stowarzyszenie podj<;ło współpracę z Biurem Programu Erasmus (European Community Action Scheme for the Mobility
of University Students) przy organizacji wymiany studentów. Program ten rozpoczął się już w 7 europejskich uniwersytetach,
które przyjęły studentów z innych
krajów na roczne studia, poczynając od jesieni 1990 roku. Dalsze 10 uniwersytetów
zgłosiło swój akces do programu, który dotyczy niestety tylko krajów Wspólnoty
Europejskiej.
Warto nadmienić, że stowarzyszenie
ustanowiło specjalny fundusz
na zakup książek do bibliotek antropologii społecznej w krajach Europy Wschodniej.
Władze EASA wybierane
są na okres 2 lat. Nowy Komitet Wykonawcz;y,
składający
się z 5 osób, został wybrany spośród 7 kandydatur
głosami pełnych
członków EASA na początku 1991 1'. Komitet mianował na nowego Prezydenta
prof. Kirsten Hastrup z Uniwersytetu
w Kopenhadze,
która podczas pierwszej
konferencji była sekretarzem towarzystwa.
Do EASA należy obecnie około 600 członków oraz 4 członków honorowych:
prof. prof. C. Levi-Strauss, R. Firth, J. Barandiaran i L. Dumont.
Znakomitą okazją do spotkania członków stowarzyszenia
oraz innych zaproszonych osób, aspirujących
dopiero do członkostwa, była I Konferencja
EASA,
która odbyła się w dniach 31.VIII-3.IX 1990 roku w Coimbrze, w Portugalii.
Wzięło w niej udział 450 osób, w tym około 40 z Europy Wschodniej, dzięki pomocy finansowej Wenner-Gren Foundation.
Konferencja
rozpoczęła się dość nietypowo, wieczornym wykładem inauguracyjnym prof. Ernesta GelInera na temat problemów, jakie stawia przed antropologią społeczną rozpoczynająca
się właśnie reunifikacja
Europy. Gellner wyróżni!
i omówił trzy główne cZYI1!Ilikimotywacyjne
europejskich
badań antropologicznych, z których dwa: "miłość kultury", której źródła tkwią w niemieckim romantyzmie i heglizmie oraz intelektualna
ciekawość wywodząca się z brytyjskiego
empirycyzmu zostały połączone w jeden nurt przez Malinowskiego. Trzecim czynnikiem jest według Gellnera potrzeba ekspiacji za przeszłość kolonialną, zbiorowy
kompleks winy, który przyczynił się do zwrotu od badania innych do "auto-studiów" w antropologii postmodernistycznej.
Po wykładzie odbyło się nieformalne
spotkanie przy porto i przekąskach
na pięknym dziedzińcu Muzeum Antropologicznego.
Dwa kolejne dni konferencji zajęły 4 sesje panelowe, toczące się równolegle,
po 2 dziennie. "Konceptualizowanie
społeczeństw" to tytuł ważnej i interesującej
sesji, podczas której zastanawiano
się nad pojęciem społeczeństwa. Niektórzy spośród autorów 6 referatów w tej sesji (F. Barth, U. Hannerz) przeciwstawili
się
przyjmowaniu
przesłanki o istnieniu społeczeństwa jako spójnej całości, twierdząc,
że stopień i forma owej spójności winny być każdorazowo przedmiotem badal1.
Punktem wyjścia badań powinna być sieć stosunków społecZJnych, stanowiąca
zawsze podstawę społeczeństwa. Również inni dyskutanci podważali pojęcie społeczeństwa i społeczeństw, uznając je wręcz za antropologiczne
miraże i iluzje.
Podobnie zresztą podczas innych sesji kwestionowano
pojmowanie kultury jako
autonomicznego,
zintegrowanego
systemu symbolicznego. Sesja równoległa pierwszego dnia dotyczyła "Konstruowania
płci". Oprócz referatów na bardziej szczegółowe tematy, V. Stolcke z Barcelony przedstawiła w szerokiej persDektywie temat:
�321
..Gender is to Sex as Ethnicity is to Race", a S. Howell i M. Melhuus z Oslo
zastanawiały
się nad przyczynami pomijania czynnika płci w studiach nad pokrewieństwem.
W dyskusji z\vrócono uwagę na pokutujący
stereotyp,
wiążący
wszelkie badania, w których zwraca się uwagę ,na czynnik płci z ruchem feministycznym.
Kolejne równoległe sesje panelowe dotyczyły "Tworzenia
historii" i ..Rozumienia obrzędu". Celem pierwszej, jak stwierdziła prowadząca
sesję K. Hastrup,
było nie tylko pokazanie antropologicznej
analizy historii jako takiej, ale także
ustalenie metodologicznych
ram dla rozważań nad tworzeniem historii. Problemy
te analizowano w referatach
m.in. na przykładzie
świata arabskiego
(J. Davis),
Włoch (T. Hauschild), Korsyki (A. Knudsen). Zastanawiano
się, co należy rozumieć przez "historię" i czy kategoria ta jest stosowalna do wszystkich społeczeństw.
Wskazano na możliwość istnienia
podwójnych,
a nawet wielu "historii"
obok
siebie. Wśród referatów wygłoszonych podczas sesji na temat obrzędu, ze szczególnym oddżwiękiem spotkał się referat G. Baumanna pt. "Obrzęd publiczny w społeczeństwie pluralistycznym:
Wielorakie sposoby uczestnictwa i interpretacji".
Prezentując materiał
zebrany w wieloctnicznej
społeczności przedmieścia
Londynu,
autor wyróżnił szereg sposobów uczestnictwa w publicznych obrzędach, od obserwowania ich jako spektaklu,
aż do świadomego wprowadzania
obrzędu w celu
publicznego zaprezentowania
się. Z kolei D. Parkin uporządkował
w swym referacie różne podejścia w antropologicznych
studiach
nad obrzędem, szczególnie
dużo miejsca poświęcając tzw. obrzędom agonistycznym.
Ostatni dzień konferencji zajęły liczne sesje "warsztatowe",
skupiające grupy
osób zainteresowanych
poszczególnymi tematami.
Odbyły się m.in. sesje poświęcone historii antropologij europejskiej,
antropologii medycznej w Europie, antropologii na peryferiach, rewitalizacji
obrzędów publicznych w Europie, problemom
związków między piciem alkoholu, rolami związanymi z płcią i religią w społeczeństwach europejskich. Konferencję zakOllczyło pierwsze Forum Członków, podczas którego rozważano m.in. problemy związane z komunikacją
językową. Spośród 24 referatów prezentowanych
podczas sesji plenarnych 20 wygłoszono w j. angielskim, a 4 w j. francuskim. Niektórzy z uczestników postulowali wprowadzenie
w przyszłości symultanicznego
tłumaczenia, inni protestowali,
twierdziąc, iż zniszczyłoby to spontaniczność i nieformalny
ton takich konferencji.
Padła nawet sugestia, aby każdy mówił w języku innym niż jego język rodzimy, co byłoby na
pewno sprawiedliwe,
lecz nierealne.
Zaproponowano
ponadto bardziej staranną
procedurę doboru tematów warsztatów, ponieważ niektóre okazały się zbyt wąskie
i spotkały się z nikłym odzewem.
Najważniejszym
nieformalnym
wydarzeniem
konferencji było wieczorne przyjGcie we wspaniałym pałacu San Marcos w pobliżu Coimbry, uświetnione występami grupy muzyków grających
na tradycyjnych
instrumentach
portugalskich
w pięknej pałacowej kaplicy. Wybór Coimbry nie był zapewne przypadkowy.
Dziś
leżąca na peryferiach
Europy, niegdyś bynajmniej
nie była peryferyjna,
o czym
świadcZ<l liczne zabytki, wśród nich pozostałości rzymskie w pobliskiej Conimbridze oraz uniwersytet obchodzący w 1990 roku swoje 700-lecie. Malownicze, wąskie
i strome uliczki Coimbry pozostaną na peWllO w pamięci uczestników konferencji,
wędrujących po nich wieczorami, gdy miasto tętniło życiem oraz w porze sjesty,
podczas przerw w obradach, gdy mieszkańcy chowali się w domach przed południowym skwarem.
Ważnym efektem konferencji
było niewątpliwie
zawiązanie
sieci kontaktów
między antropologami z różnych krajów zajmującymi się podobnymi zagadnieniami.
21 Lud t. LXXIV
�322
Konfrontacja
różnych tradycji intelektualnych,
przede wszystkim brytyjskiej i francuskiej, która ujawniła się podczas konferencji, może okazać się owocna dla d:J)szego rozwoju europejskiej
antropologii społecznej. Można oczekiwać, że itlastqpna
konferencja,
która ma się odbyć w dniach 28-31 sierpnia 1992 roku w Pradze,
przyniesie
znacznie większy wkład antropologów
z krajów
Europy Srodkowej
i Wschodniej.
Danuta
SEMINARIUM
-
"DIE CHRISTLICHE
Penkala-Gawęcko
ZUKUNFT EUROPAS"
W dniach 8-10 lutego 1990 roku odbyło się w Wiedniu międzynarodowe seminarium pod hasłem "Die christliche Zukunft Europas" (Chrześcijańska
przyszłość
Europy), organizowane przez Akademię Polityczną w Wiedniu i Międzynarodową
Akademię Filozoficzną w Księstwie Liechtenstein.
Właściwym organizatorem
seminarium było stowarzyszenie
"Biały Orzeł" (nie mające zresztą nic wspólnego
z Polską) powołane dla pobudzania i propagowania idei zachodnio-chrześcijańskich,
a całość odbywała się pod patronatem
Austriackiego Stowarzyszenia
Paneuropejskiego (paneuropa Bewegung Osterreich), instytucji, której przewodzą - jak
przystało na ceniącą swe cesarsko-królewskie
tradycje Austrię - arcyksiążę Otto
von Habsburg, oraz arcyksiążę Karl Habsburg-Lothringen.
W Polsce wiele osób,
wskutek nieznajomości międzynarodowych
układów politycznych, może się uśmiechnąć i zaliczyć całą imprezę do snobistycznych zjazdów. Nie od rzeczy więc bc:dzie
przypomnieć, że Otto von Habsburg jest prezydentem Międzynarodowej Unii P;weuropejskiej,
jednym z najwybitniejszych
polityków zachodnioeuropejskich.
pełniącym czołową rolę w parlamencie zjednoczonej Europy.
W seminarium wzięła udział trzyosobowa grupa polska, reprezentująca
ośrodek
lubelski (KUL i UMCS), a raczej lubelsko-krakowski,
gdyż jedyny referat wygłoszony przez przedstawiciela
tej grupy, pt. "Zjednoczona Europa w przemyśleniach etnologa" (Vereintes Europa aus der Sicht eines Ethnologen) wygłosi! Janusz Kamocki (w programie: "Dr. Janos Kamocky (Ethnologe aus Krakau)"). Referat został wygłoszOll1Y10 lutego, w dniu poświęconym polityce wobec grup mniejszościowych (Politik fur Minderheiten). W tym dniu przemawiał także Dr. Heinz
Tichy, ekspert ONZ do spraw mniejszości narodowych
oraz Carl-Gustaf
Strom.
publicysta z "Die Welt", znawca problematyki bałkańskiej.
Referat J. Kamockiego dotyczył skomplikowanej
problematyki
terenów eh:::znie mieszanych - tak typowej dla naszej części Europy, a tak często niezrozurr.iałej dla Europy Zachodniej. Z\vTÓCOnouwagę, że podczas gdy w Europie Zachodniej pojęcia narodowości
i przynależności
państwowej
czqsto się pokrywaj'l
ze
sobą (np. francuskie nation) to w Europie Centralnej
te dwa pojęcia radyk,dnie
się różnią. Często wysiępujące
zjawisko zamieszkiwania
na jednym terenie ludzi
rozmaitych
narodowości sprzyja przy tym zarówno wzajemnemu przenikaniu si~
kultur, jak i wybuchom walk narodowych. Opnrto Sif~ iu prz.ede wszystkim na
przykładach polskich - jako najbardziej znanych autorowi - zaznaczając jednakże, że problematyka
ta jest także doskonale znana ocecnYlil ]la seminariulI1 przedstawicielom innych krajów z naszej c~ści Europy, jak np. W<;grom i Rumunom.
W Polsce np. trudną etniczną sytuację niektórych
terenów v.'ykorzy~tywali
�323
w czasie II wojny światowej obaj okupanci Polski - zarówno Niemcy, jak i Sowieci, którzy szczuli przeciw sobie narodowości, a polityką masowych wysiedleń
doprowadzali do zwiększenia poczucia wzajemnych
krzywd. W ostatecznym wyniku powstawała sytuacja nie do naprawienia
bez następnych
przesiedleń i następnych krzywd; co gorsze, za winy społeczeństw musieliby płacić rachunki ich
potomkowie. Jako klasyczny przykład takich sytuacji można przytoczyć także dzieje
Tatarów krymskich, usuniętych z Krymu i rozsiedlonych po całym Związku Radzieckim - bez możliwości jakiegoś, choćby częściowego, odtworzenia swej ojczyzny. Ich ziemie zostały zajęte przez Rosjan i Ukraińców. Gdy dziś Tatarzy próbują
powracać do swych dawnych siedzib, spotykają się z oporem ludzi, którzy mieszają
już na Krymie od ponad 40 lat, tam się urodzili, tam mają na cmen~arzach groby
swoich rodziców - i traktują wszelkie próby powrotu Tatarów jako zamach na
swoje dobre prawa: wiadomo U:Ś, że na Krymie miejsca dla półmilionowej społeczności Tatarów i dla osadników rosyjsko-ukraińskich
nie wystarczy. Podobny
problem, na znacznie mniejszą skalę, ale również bolesny występuje i w Polsce,
przy powrotach Łemków.
Poruszono problem terenów lub miast mających znaczenie uczuciowe dla więcej niż jednej społeczności; na przykład: Lwowa i Wilna. Władanie tymi miastami
przez jedną z zainteresow<:mych społeczności powoduje poczucie krzywdy u drugiej. Przed wojną Litwini uważali przyłączenie Wilna do Polski, mimo że zarówno
Wilno, jak i wieś wileńska były zamieszkałe przez ludność etnicznie polską, za
okupację - dziś reszta Polaków, którzy pozostali po wysiedleniach w Wilnie rr.ówi
o Litwinach jako o okupantach.
Trudno jest proponownć tu jakieś jedynie słuszne rozwiązanie - w każdym
razie należy stwierdzić, że powojenne próby masowych przesiedleń nie zalatwiły
sprawy zadrażnień między spolecznościami naszej części Europy. Również negatywnie odbiły si-: na rozwoju kultury naszych narodów, która naj bujniej kwitła
właśnie na styku różnych kultur narodowych. Tak np. na cztery główne centra
kulturowe w Polsce, dwa: Lwów i Wilno rozwinęły się właśnie na polskich kresach - na terenach wielokulturowych.
Gdy mówimy o przyszłej zjednoczonej
Europie, musimy jasrro powiedzieć,
jaka to ma być Europa, czy związana tylko układami między mocarstwami, układami, które nie liczą się z krajami słabszymi, a które to kraje będą próbowały
zerwać je przy pierwszej nadarzającej
się okazji, a więc Europa niestabilna,
w której tak państwa jak i narody nie będą czuły się pewnie, ozy też ma być
oparta na zasadach kultury chrześcijańskiej
i na zasadach prawa. Jeśli zaś 11.'1
tych ostatnich, to musimy zdecydować się na trudne rozwiąu:nia, niestety, nieraz
zwi;;zane z subiektywnie
odczuwanymi krzywdami
pewnych społeczeństw, które
teraz będą musiały płacić za decyzje powzięte przez ich ojców.
Jeżeli przyjmiemy rządy prawa - to konsekwentnie:
układ monachijski został
przez międzynarodową
społeczność uznany za nieważny od samego początku, jako
powzięty przez mocarstwa
bez zgody zainteresowanych,
czyli Czechosłowacji -a zatem bezprClwny i moralnie niesłuszny. Na tej zasadzie zwrócono Czechoslowacji
ziemie zabrane jej na podstawie tego układu. Ale w kons2kwencji, podobnie należy
traktować układ Ribentrop-Mołotow,
czy poniekąd sankcjonpjący
go układ jałtański Roosevclt-Churchill-Stalin.
Granice wyznaczone na mocy tych układów
są nieważllc. I jeśli mowa o Europie prawa nie ma być tylko pustą deklaracją,
ziemie zrabowane muszą powrócić do prawych właścicieli. Tylko taka decyzja
umożliwi powrót przynajmniej
części przesiedlonych
do ich dawnych domostw
(bo znaczna część niewcltpliwie będzie wolała pozost:Jć w nowych swych sicdzi-
�324
bach), i bezpieczne w nich przebywanie. Naturalnie, prawdopodobnie
doszłoby tu
w szybkim czasie do przeprowadzenia
korekt granicznych, ale już na zasadzie
rokowań między wolnymi, zainteresowanymi społeczeństwami.
Referat został przyjęty bardzo życzliwie - być może jednak dlatego, że na
sali nie było przedstawicieli
tych społeczności, które przy takim rozwiązaniu musiałyby oddać coś z terenów zrabowanych: Rosjan, Ukraińców, Litwinów ...
Janusz
POSWIĘCONA
BADANIU
Kamocki
IV KONFERENCJA
MNIEJSZOSCI NARODOWYCH W BEKt:CSABA
(WĘGRY) 5-7.10.1990
Zorganizowana
przez Węgierską
Akademię
Nauk, Węgierskie
Towarzystwo
Etnograficzne,
Instytut Hungarystyki,
Departament
ds. Narodowości Ministerstwa
Kultury i Nauki, Związek Muzeów Komitatu Bekes, otwarta została przez Andrasa
Bertalana-ministra
Kultury i Nauki Węgiel" referatem "Nowe przejawy węgierskiej polityki mniejszościowej.
Starania
rządu w celu wzmocnienia
identyfikacji
mniejszości narodowych zamieszkujących
w Kotlinie Karpackiej".
Z kolei referat
wprowadzający
wygłosił Istvan Balassa, prezes Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego.
Następne obrady odbywały się w dwu sekcjach.
W ciągu trzech dni wygłoszono ponad 120 referatów, niektóre nie ujęte w programie, w tym wiele bardzo słabych. Tym samym nie spełniono postulatów wysuniętych na poprzedniej
konferencji
w Bekascsaba w 1985 roku, by ograniczyć
liczbę wystąpień i już przy zgłoszeniach wyeliminować
teksty na niższym poziomie. Mankamentem
było, jak i uprzednio, bardzo złe tłumaczenie z języka węgierskiego na niemiecki i angielski. Na język rosyjski w tym roku nie tłumaciono,
chociaż kilkakrotnie
obrady prowadzono w t.ym właśnie języku, a wśród zaproszonych przeważali Słowianie. Dodać należy, że referaty wygłoszone w językach:
rosyjskim, ukraińskim,
serbo-chorwackim,
słowackim i czeskim tłumaczono jedynie na język węgierski przez co były niezrozumiałe
dla uczest.ników konferencji
z Europy Zachodniej.
Tłumacze byli wprawdzie
profesjonalistami-absolwentami
anglistyki i germanistyki, ale nie znali terminologii etnograficznej. Właściwie jedynie dobrze przełumaczone
teksty otrzymaliśmy
w wykonaniu
prof. J. Jecha
z Czechosłowacji (etnografa i germanisty) czy dr K. Galla z Austrii. Kłopotliwe
było też przenoszenie się z sekcji na sekcję przy obradach toczących się równolegle
na różnych piętrach budynku.
Z Polski w Konferencji
Poświęconej
Badaniom
Mniejszości
Narodowych
w Bekescsabie uczestniczyły trzy osoby, wszystkie w grupie tematycznej pierwszej,
Iden t.yfikacja i kultura ludowa w życiu narodowości: dr Ewa Sadowska (adiunkt
w Instytucie Historii Architektury
i Konserwacji Zabytków w Krakowie, zastępca
sekretarza
Generalnego
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego), która wygłosiła
referat
,,0 niemieckiej
mniejszości narodowej
w Polsce", dr Janusz Kamocki
(emerytowany kustosz Muzeum Etnograficznego w Krakowie), "Sytuacja i perspe1-;tywy ludności polskiej zamieszkującej
na terenach okupowanych przez Litwę od
19;39 roku". Ci autorzy zapewnili sobie indywidualne
węgierskie tłumaczenie całości tekstów przez etnografów, co znakomicie ułatwiło późniejszą dyskusję.
�325
Jarosław Rokicki (z Instytutu Badań Polonijnych w Krakowie) "Rola folkloru
europejskich państwach wielonarodowościowych"
referat wygłoszony w języku
angielskim. Z tematyką polską wiązały się referaty: E. Bodi z Węgier, o dwu [1111.\-nych polskich wsiach na Węgrzech, oraz w grupie tematycznej drugiej: Terminologia narodowo,~ci, mniejszości narodowej i etnicznej, H. Noskovej i J. Kadel'bkovej:
"Identyfikacja
narodowa a kultura
ludowa w heterogenicznych
społecznościach
lokalnych", które to autorki przyznały istnienie mniejszości polskiej na Słowacji,
L, Wachniny z ZSRR: "Wzajemne związki tradycji folklorystycznych
społeczności
lokalnych różnych narodowo", gdzie omówiono mniejszość narodową polską zamieszkałą na Ukrainie w okolicach Żytomierza i Winnicy.
Uczestnicy obrad mieli okazję zwiedzić bardzo interesującą wystawę malarstwa
na szkle w Munkacsy Mihaly Muzeum w Bekescsabie. I tu był akcent polski: 21
z prezentowanych
obrazów pochodziło mianowicie z Jabłonki, ale tak przy podpisach jak i w wydanym w języku węgierskim katalogu wystawy jako miejsce
pochodzenia przedmiotów
podawano raz "Jabłonkę
w Polsce", raz na Słowacji
"Jablonka v. Al'va", Arva to po węgiersku Orawa.
w
Ewa
Sadowska
SESJA MIĘDZYNARODOWEGO KOMITETU MUZEOLOGOW
DO BADAŃ NAD STROJAMI (ICOM COMIT:E;) CZERWIEC 1990 ROKU
Wyniki zainteresowań odzieżą i strojami w różnych aspektach badawczych są
przedmiotem corocznych sesji Międzynarodowego
Komitetu Muzeologów dll Badań
nad Strojami (ICOM Costume Comite). Odbywają się one kolejno bądź to w krajach europejskich,
bądź innych kontynentów.
Tak na przykład poczynając
od
1991 roku miejsca obrad przewidziano najpierw w Madrycie, w rok potem w Quebec w Kanadzie, następnie w Kyoto w Japonii itd. Jest to doskonała okazja nie
tylko do spotkania się badaczy z całego świata, wymiany poglądów i orientacji
w aktualnej problematyce
stanowiącej przedmiot rozważań, przede wszystkim na
bazie zbiorów i materiałów muzealnych, ale także możliwości bezpośredniego
ich
poznania, metod dokumentacji,
konserwacji, przechowywania,
nadto specyfiki danego kraju, regionalnych
form strojów, ich twórców, warsztatów
produkcji itp.
Tematem czerwcowych obrad w 1990 roku była moda XIX wieku. Odbywały
się one w Budapeszcie, a ich główna organizatorka,
Katalina F,Oldi-Dozsa, kuratorka zbiorów kostiumologicznych
Muzeum Narodowego dołożyła wszelkich starań,
aby w czasie niespełna tygodnia zaprezentować
jak najwięcej realiów związanych
z węgierskimi strojami i odzieżą. Oprócz więc posiedzeń z referatami,
wzbogacanymi wspaniałymi przeźroczami i filmami, ilustrującymi
zjawiska dotyczące odzieży w XIX wieżu różnych krajów i grup społecznych, było zwiedzanie wielu muzeów, wystaw, magazynów i zbiorów oraz wyjazdy w teren. Umożliwiały one poznanie historii kultury węgierskiej od najdawniejszych
czasów po współczesność.
Rozpoczynały je doskonale zachowane bezcenne zabytki królewskich
insygniów
z początku XI wieku, tj. z czasów króla Stefana (Swiętego) i jego żony Giselli,
a obok nich wspaniały płaszcz koronacyjny z 1031 roku. Kontynuację tych bogactw
i dorobek następnj'ch
pokoleń prezentowała
z kolei wystawa historii Węgier od
czasów ich osiedlenia cię do 1849 roku. Węgrzy posiadają niezwykle bogate i cenne
�326
zbiory i archiwa oraz publikacje dotyczące odzieży, strojów i ich zdobnictwa zarówno warstw elitarnych, jak ludowych. Warto przy tym podkreślić, że charakteryzują je swoiste elementy zdobnicze, jak różnego rodzaju szamerunki i wykończenia z futer i baraniego kożucha lub całkowite ich wykorzysta-nb w polączeniu
niekiedy z suknem, a w kobiecych strojach historycz.nych stosowanie także różnego
rodzaju wzorzystych adamaszków i jedwabi. Jest to również nadzwyczaj urozmaicona biżuteria, której niezliczone przykłady zaprezentowały: muzeum narodowe, rzemiosła artystycznego i etnograficznego' w Budapeszcie. To ostatnie z okazji wizyty
gości umożliwiło nadto przegląd tekstyliów i strojów ludowych. Niejako przedłużeniem tej prezentacji było zwiedzanie wiejskiego muzeum w zachowanej in
situ miejscowości HolIók6, leżącej w rejonie Paloc na północ od Budapesztu.
Autentyczne tradycyjne
domy, wnętrza mieszkalne, ich wystrój, warsztaty tkackie i ludzie w strojach oraz ich wyroby sprzedawane turystom i zwiedzającym
są przykładem niebanalnych pamiątek regionalnych. To samo zauważa się w innych ośrodkach, jak np. w Hortobagy na obszarze Węgierskiej Puszty. czy w Tihany nad Balatonem, gdzie uczestnicy sesji byli goszczeni. Tutaj mieli możność
poznania tradycyjnej
kultury
i strojów nie tylko pasterzy
w interesującym
miejscowym muzeum, w zagrodzie pasterskiej
i rozległej okolicy oraz w przeciwstawnym pod względem naturalnym
i gospodarczym środowisku na półwyspie
dawnego Jeziora Błotnego. Uwieńczeniem tych atrakcji było zwiedzenie mUZtum
i rzemieślniczego zakładu farbiarskiego
druków na płótnie w miejscowości Papa,
leżącej w zachodniej części Węgier. Tkaniny te używane są jeszcze dzisiaj przy
sporządzaniu niektórych wiejskich strojów. W muzealnym punkcie sprzedaży można nabyć ich atrakcyjne
przykłady wybrane z bogatego asortymentu produkcji.
Bezpośrednie zetknięcie z autentykami
węgierskiej kultu!'y i tradycji związanymi ze strojami i odzieżą oraz wielość referatów o urozmaiconej tematyce,
wygłaszanych w czasie sesji (było ich około 30) jeszcze raz pozwoliło na uświadomienie, jak rozległa i w zasadzie niewyczerpana
jest problematyka
badawcza
w tym względzie. Dotyczy ona nie tylko wytwórczości i sprzedaży, ale kontaktów
międzyludzkich i wzajemnych oddziaływań, różnych form zdobnictwa, mody, stosunków społecznych i rodzaju gospodarki oraz tradycji i obyczajów panujących
w różnych środowiskach
i rzutujących
na kształtowanie
sposobu ubierania się
i prezentacji własnej osobowości. Znikomym, choć edytorsko dobrze przygotowanym śladem tych rozważań jest niewielka książeczka z wybranymi referatami I,
jaką \vydano w pół roku po sesji, stanowiąca
trwały dokument, ważny zarówno dla dalszych badarl, jak dla dowodu niezastąpionych
prac muzeologów
i sensu istnienia ICOM Costume Comite.
Barbara
Bazielich
LAUREACI NAGRODY I:v'I. OSKARA KOLBERGA W 1990 ROKU
PROFESOR RODERYK LANGE
W roku 1990 została przyznana nagroda im. Oskara Kolberga polskiemu etnografowi, prof. dr. hab. Roderykowi Langemu, mieszkającemu
od 1967 roku n.a
1 Aspects
of
Mariliina Perkko.
costume.
The
nineteenth
century.
Printed
in
Alfabox.
Finland
1990. Ejd.
�327
wyspie Jersey, wybitnemu ambasadorowi polskiej kultury ludowej poza granicami
kraju.
Roderyk Lange urodził się 5 października 1930 roku w Bydgoszczy., tutaj też
ukończył szkoły i uzyskał świadectwo maturalne. Studia folklorystyczne
i etnograficzne odbywał w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz w Uniwersytecie Wrocławskim. W roku 1965 uzyskał magisterium, a w roku 1975 stopień
dektora. Był uczniem etnografów tej miary co prof. dr hab. Maria Znamierowska-Prtifferowa
i prof. dr Józef Gajek. Kończy kursy kwalifikacyjne
i studium
tai:ca ludowego w Polsce oraz w 1949 roku specjalistyczne
studia w zakresie
a,"alizy tańca i notacji ruchu w Folkwang Hochschule w Essen. Równocześnie też
pełni w latach 1954-1965 fukcję ki~rownika Działu Tańca Muzeum Etnograficznego
w Toruniu. W latach 1958-1967 uczestniczy w badaniach terenowych mających na
celu gromadzenie dokumentacji polskiego folkloru muzycznego i tanecznego. Z tego
okresu datują się pierwsze kontakty i początki współpracy z autorką tego opracowania.
W latach 1965-1967 prowadzi w Univversytecie Mikołaja Kopernika wykłady
z dziedziny etnologii tailca. Wykłada na studium tanecznym przy Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego. W całym tym okresie jest wykładowcą
na licznych kursach organizowanych centralnie i przez ośrodki wojewódzkie, prowadzi seminaria oraz uczestniczy w innych formach szkolenia instruktorów i animatorów polskiej kultury ludowej.
Prof. Roderyk Lange włożył wiele pracy w koordynowanie i ustawianie warsztr..tów badawczych nad folklorem tanecznym w kraju, a nade wszystko ma wielkie zasługi na polu wprowadzania
i stosowania na nowo w Polsce kinetografii
VI odniesieniu
do tańca ludowego. Tym zagadnieniom Profesor poświęcił i poświęca
nadal wide sił i c~asu szczególnie kształceniu i doskonaleniu łicznych kadr specjalistów, tak w kraju jak i poza jego granicami.
Prof. R. Lange wyjeżdża w roku 1967 na stałe do Wielkiej Brytanii i osiedla
siG ""rn z żoną Dianą Baddley-Lange na wyspie Jersey. Oboje pracując intensywnie naukowo, tworzą centrum badań nad tańcem i jego zapisem (Centre for
Da:1Ce Studies). Do ośrodka tego przybywają liczni stypendyści z całego świata,
zainteresowani badaniami nad tańcem oraz kinetografią. Przyjeżdżają też, zapraszani imiennie, etnografowie polscy, choreografowie i młodzi naukowcy (na przyklad z Poznania dr Zofia Kozłowiecka).
Po zamieszkaniu w Wielkiej Brytanii Prof. R. Lange jest w latach 1937-1972
stałym wykładowcą w "Laban Art of Mouvement Centre" w Addlestone, a od
roku 1971 prowadzi wykłady z antropologii tańca na Queen's University w Belfaście w Północnej Irlandii.
W roku 1977 habilituje się u prof. dr. Tadeusza Sulimirskiego na Polskim
Uniwersytecie w Londynie (PUNO). Tematem rozprawy habilitacyjnej
był tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i przestrzeni. W roku 1979 zastaj mianowćmy profesorem etnografii na Polskim Uniwersytecie w Londynie, gdzie już od dwóch lat prowadził wykłady. Jest także wykładowcą etnologii
w "Goldsmiths'
College" w Uniwersytecie Londyńskim (od roku 1976) oraz kierownikiem "European Seminar for Kinetography Laba.n" w Paryżu (od roku 1980).
Stale wykłada gościnnie na wielu uniwersytetach
europejskich,
także polskich,
zwłaszcza na uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prowadzi intensywne badania etnograficzne w Indonezji, Melanezji i wśród Słowian Południowych. Uczestniczy w pracach wielu instytucji oraz organizacji naukowych i spe;cjalistycznych, na przykład "Royal Anthropological Institute" w Londynie, "Con-
�328
sei! International
de la Dance (UNESCO)" w Paryżu, "International
Council of
Kinetography Laban". Od roku 1986 jest vice-przewodnicz'lcym sekcji etnochoreologicznej ITCM. Od ponad trzydziestu lat jest członkiem Polskiego Towarzystv,a
Ludoznawczego. Odzwierciedleniem
tej tak owocnej pracy są bardzo liczne publikacje.
Prof. R. Lange w całej swej działalności, zwłaszcza w ramach tak licznych
wykładów, jak też w publikacjach, poświęca wiele uwagi i wkłada dużo serca
w propagowanie polskiej kultury ludowej, a zwłaszcza polskiego folkloru tanecznego i muzycznego, ukazując jego bogactwo i wielowymiarowe wartości. Z ogromnym szacunkiem i wdzięcznością należy podkreślić nieprzerwane związki z krajem
oraz wielki wkład w kształcenie i doskonalenie kadry instruktorskiej
i specjalistycznej dla polskich uczelni i szkół artystycznych, a przede wszystkim dla amatorskiego ruchu fołklorystycznego. Te związki z krajem ojczystym mają niewątpliwe podłoże emocjona1r.e, zwłaszcza związki z Wielkopolską, a szczególnie Poznaniem, gdzie posiada wielu uczniów tworzących kadrę polskich kinetografów.
Mimo, że mieszka na odległej od kraju wyspie Jersey, Prof. R. Lange, zarówno
w działaności naukowej, jak też jako wykładowca na wielu uniwersytetach świata,
zawsze deklaruje się jako polski etnograf. Twierdzi, że jego korzenie tkwią tak
głęboko w polskiej kulturze ludowej, której poznaniu i umiłowaniu poświęcił swe
życie, że obeonym jego posłannictwem stało się popularyzowanie tej kultury w kraju i świecie. Od wielu lat realizuje to posłannictwo osiągając tak widoczne rezultaty.
O silnych i trwałych związkach z krajem świadczy także fakt rozmiłowania
w pięknie polskiego folkloru, nieżyjącej już niestety, żony Diany. Dawała temu
liczne dowody podczas pobytu w Polsce, jak też wobec goszczących na Jersey
uczniów Profesora.
Prof. R. Lange przyjeżdżał z wykładami do Poznania w latach 1981, 1988, 1989
i 1990 na zaproszenie Akademii Wychowania Fizycznego, a następnie Instytutu
Etnologii i Instytutu Muzykologii DAM oraz Pałacu Kultury.
Pierwszy przyjazd Profesora na zaproszenie AWF, zrealizowany dzięki staraniom dr Z. Kozłowieckiej, umożliwił wielu zainteresowanym osobom ukończenie
kursu kinetografii,
którą to wiedzę pogłębiają systematycznie.
Następny pobyt
Profesora w Polsce i dalsze, mimo znacznych i rozlicznych trudności, pokonywanych dzięki zintegrowanym
staraniom uczelni i Pałacu Kultury, stworzyły zarówno studentom jak też animatorom kultury, a przede wszystkim polskim folklorystom, możliwości wysłuchania szeregu cennych wykładów z dziedziny folkloru
tanecznego, teorii tańca i jego znaczenia w kulturze oraz z dziedziny kiil1etografii.
Należy podkreślić, że Prezydent Miasta Poznania, w uznaniu zasług na polu
kształcenia i doskonalenia kadr folklorystów i kinetografów, a także z uwagi na wieloletnie związki emocjOil1alne z miastem, wręczył Prof. R. Langemu w roku 1989
Odznakę Honorową Miasta Poznania. Wyróżnienie to zostało odebrane przez Profesora z dużym wzruszeniem i jako dalsze zobowiązanie jak powiedział wobec stolicy Wielkopolski, z którą pragnie związać wiele dalszych planów swej
działalności.
Biorąc pod uwagę całokształt działalności i osiągnięć Profesora na polu popularyzacji polskiej kultury ludowej poza granicami kraju, komisja Nagród im.
Oskara Kolberga postanowiła przyznać mu to, jakże bardzo nobilitujące twórców,
badaczy i animatorów kultury ludowej wyróźnienie. Nagroda ta, z powodu nieimożliwości uczestniczenia Profesora w głównych uroczystościach kolbereowskich
�329
w Przysusze w czerwcu 199'J roku, została wręczona Profesorowi w dniu 7 listopada tegoż roku, podczas kolejnego pobytu (z wykładami) w Poznaniu. Okolicznościową uroczystość zorganizował dyrektor Pałacu Kultury mgr J. Szajek oraz
kierowniczka
Biura Oddziału Poznańskiego
Stowarzyszenia
Twórców Ludo\vych
mgr A. Wojciechowska. W imieniu Komisji Nagród, nagrodę, medal pamiątkowy
i dyplom wręczył członek Komisji i redaktor naczelny "Dzieł Wszystkich Oskara
Kolberga" doc. dr hab. B. Linette. W uroczystości uczestniczyli także laureaci
z Wielkopolski.
Mirosława
Bobrowska
MAGISTER MIROSŁAWA BOBROWSKA
Nagrodę i dyplom "W uznaniu zasług dla kultury ludowej" otrzymała m.in.
znana i ceniona popularyzatorka
folkloru z Poznania Mirosława
B o b r o wska.
Urodziła się 24 stycznia 1932 roku w Ostrówku w powiecie Pułtusk w rodzinie
nauczycielskiej.
Po II wojnie światowej rodzina osiadła w Poznaniu. M. Bobrowska uczęszczała tu do szkół. W latach 1951-55 studiowała ekonomię o specjalizacji pedagogicznej uzyskując tytuł magistra. Równocześnie studiowała etnografię. Ukończyła Studium F'olklorystyczne
o specjalizacji
tańca ludowego oraz
kursy reżyserskie, co pozwoliło jej osiągnąć kwalifikacje
w obranej przez siebie
dziedzinie folkloru. Po ukończeniu w roku 1952 wyższego kursu techniczno-pedagogicznego dla nauczycieli szkół zawodowych objęła posadę kierownika
zajęć
pozalekcyjnych i nauczyciela przedmiotu w Technikum Odzieżowym im. Władysława
Reymonta w Poznaniu, gdzie przez wiele lat prowadziła również szkolny zespół
folklorystyczny.
W 1954 roku powołano ją na stanowisko instruktora
w Okręgowym Ośrodku
Kształcenia
i Doskonalenia
Kadr Pedagogicznych
przemianowanym
później na
Okręgowy Ośrodek Metodyczny, w którym kontynuowała
pracę jako instruktor,
a następnie od 1968 roku jako kierownik sekcji do spraw wychowania pozalekcyjnego i pozaszkolnego. Po zlikwidowaniu
Ośrodka Metodycznego została powołana na stanowisko wizytatora metodyka przy Kuratorium
Oświaty i Wychowania
do spraw kultury dzieci i młodzieży szkolnej i na tym stanowisku pozostała, aż
do przejścia na emeryturę w 1983 roku. Jej zainteresowania
i działalno·ść pedagogiczna związane były głównie z zagadnieniem kultury dzieci i młodzieży szkolnej.
Opracowywane przez nią programy o tej tematyce, były realizowane przy współpracy z wydziałami kultury i sztuki oraz z placówkami i instytucjami
kulturalnymi w województwie poznańskim. W programach
tych wiele uwagi poświęcała
zagadnieniom regionalnym podkreślając
znaczenie i potrzebę zachowania dziedzictwa kulturowego i kontynuowania
zwyczajów i obrzędów ludowych we własnym
środowisku. Równocześnie z nurtem
pracy zawodowej udzielała
się społecznie
i współpracowała z instytucjami kulturalnymi w dziedzinie upowszechniania folkloru.
F'ascynacja sztuką i twórczością ludową wyzwoliła w niej pasję działania. Miała
też szczęście zetknąć się z wieloma wybitnymi etnografami, muzykologami i folklorystami, jak profesorowie: Eugeniusz F'rankowski, Józef Burszta, Roman Reinfuss, Marian Sobieski, Zygmunt Sitowski i inni. Im to właśnie - jak sama pod-
�330
kreśla
zawdzięcza wiedzę o kulturze ludowej i zamiłowanie
do badań n<l\d
folklorem.
Wiele lat poświęciła zbieraniu materiałów i informacji na temat tańca ludd>wego w Wielkopolsce wykorzystując
je dla celów dokumentacyjnych,
upowszechnieniowych, a także szkoleniowych.
Na podkreślenie
zasługuje
jej praca i osiągnięcia w dziedzinie kształcenia
nauczycieli i kadry instruktorskiej
- podnoszenia poziomu ich kwalifikacji artystycznych i twórczych na rzecz dzieci i młodzieży oraz amatorskich zespołów artystycznych.
M. Bobrowska znana jest jako autorka wielu programów artystycznych
prezentowanych
przez dzieci i młodzież. Pisała scenariusze
imprez, zajmowała się
inscenizacją, reżyserią i choreografią.
Od 1951 roku prowadziła zespół folklorystyczny
przy szkole, w której pracowała a od 1953 "MiędzyszkoL'lY Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Wielkopolskiej" przy
lVIOFP (Międzyszkolny Ośrodek Pracy Pozalekcyjnej
w Poznaniu), który na ogólnopolskim festiwalu w Katowicach uzyskał I miejsce w kategorii zespołów pieśni
i tańca.
Praca jaką prowadziła z tym zespołem liczącym 300 osób, miała również charakter doświadczalny w dziedzinie adaptacji folkloru do potrzeb sceny. Z dośv,;iadczcó tych korzystali nauczyciele i instruktorzy prowadzący zespoły.
Jej zaangażowanie, wiedzę i talent wykorzystywali
organizatorzy wiel~~ich imprez artystycznych. Dla przykładu wymienić należy:
- koncert w Poznaniu w 1957 roku z okazji Dni Kultury Vi wykonaniu zespołów
międzyszkolnych
woj. poznańskiego,
w którego programie
eksponowany
był
folklor wielkopolski,
- szereg koncertów szkolnych w Pałacu Kultury w Poznaniu, w Operze i w Auli
Uniwersyteckiej
w Poznaniu,
- koncert w 1966 roku z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego - w ramach Festiwalu Kulturalnego
Wielkopolski, który uzyskał nagrodę miasta Poznania, p.t.
"Skąd Nasz Ród", z udziałem 2200 wykonavJców,
koncert w Warszawie z okazji KOil1gresu Pedagogicznego w 1974 roku,
w latach 1974-75, 76 i 80 festiwale kultury młodzieży szkolnej w Kiełcach, p.t.
"Barwami Polski Obraz Malowany",
- koncerty z okazji odbywanej co dwa lata w Poznaniu imprezy "Biennale Sztuki
dla Dziecka".
M. Bobrowska opracowywała
scenariusze i reżyserowała
"Międzyszkolne Koncerty Muzyki Ludowej" odbywane w latach 1982, 84 i 86.
Równocześnie z pracą zawodową związaną ze szkolnymi zespołami, obiektem
jej zainteresowań
i szerokiej współpracy stały się wiejskie grupy i zespoły folklorystyczne. Służyła pomocą zarówno w dziedzinie stwarzania i polepszania im warunków do pracy artystycznej,
jak i w wyborze repertuaru.
Cenne było jej doradztwo dotyczące poprawnego wykonawstwa, umiejętności przeniesienia elementów
folkloru
na scenę oraz samej prezentacji
artystycznej
grup i zespołów wiejskich.
Współpraca z grupami i zespołami ludowymi dotyczyła głównie Wielkopolski,
ale także wykraczała
poza jej granice. Wkład jej pracy i troska o podnoszenie
poziomu artystycznego
zespołów na coraz wyższy poziom dawały pozytywne rezultaty.
Dla przykładu: z przygotowanym
przez M. Bobrowską programem artystycznym prezentowały się:
�331
-
zespół regionalny
z Szamotuł
na międzynarodowym
festiwalu
w Moskwie
w 1977 roku,
- "Biskupianie" na H Festiwalu Folklorystycznym
w Płocku w 1970 roku, oraz
z programem wesela biskupiallskiego na festiwalu folklorystycznym
w Czechosłowacji w 1972 roku, na którym Zespół uzyskał I miejsce,
w 1974 roku na Wielkopolskim Festiwalu Dożynkowym "Biskupianie" prezentowali w jej układzie scenariuszowym i reżyserskim "wyzwolimy wilk:'l",
"Toś toki" z okolic Srody Wielkopolskiej
na I Festiwalu
Folklorystycznym
w Płocku zostały reaktywowane
jako zespół i zyskały wysoką ocenę za walory
folklorystyczne.
M. Bobrowska służyła również fachowym doradztwem i pomocą innym ze,;polom regionalnym, studenckim i działającym przy Cepelii.
Programy jej autorstwa były również prezentowane w radiu i w telewizji.
:vI. Bobrowska przekazywała swą wiedzę i doświadczenia biorąc udział w różnych formach kształcenia
i doskonalenia
kadry instruktorskiej
jak: seminaria,
studia oraz kursy kwalifikacyjne
organizowane już od 1946 roku przez CPARA
(Centralna Poradnia Amatorskiego
Ruchu Artystycznego) przemianowaną
później
na COMUK (Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania
Kultury) w Warszawie, Poznaniu, Lublinie, Łodżl, Krakowie i w innych miastach. Prowadziła warsztaty specjalistyczne
na temat folkloru z młodzieżą przy okazji odbywających
się imprez folklorystycznych.
Eyła wykładowcą na kursach specjalistycznych
dla
instruktorów
zespołów folklorystycznych
organizowanych
przez CPARA, Wydział
Kultury i Kuratorium Oświaty i Wychowania w Poznaniu. Jako wykładowca i pedagog udzielała się równieź w takich formach kształcenia i doskonalenia kadry jak:
- organizowar.e przez CPARA, później COMl.JK, seminaria i kursy kwalifikacyjne
w Warszawie, Łodzi, Szczecinie, Wrocławiu, Krakowie, Gdańsku, Poznaniu z zakres\l choreografii i reżyserii oraz upowszechniania folkloru wielkopolskiego,
- prelekcje wygłaszane z okazji takich imprez cyklicznych jak: "Biesiady Folklorystyczne"
i "Forum Folklorystyczne"
odbywanych
w różnych
miastach
J~raju,
prelekcje, referaty i komunikaty
na konferencjach,
między innymi komunikat
na ogólnopclskiej konferencji nnukowej zorganizowanej przez WTK w Poznaniu
w 1969 roku; referaty z okazji międzynarodowych
festiwali w 1964 roku w Zakopanem i w 1969 roku w Zielonej Górze,
cykl wykładów dla słuchaczy Uniwersytetu
III Wieku przy UAM z dziedziny
folkloru - jego ferm na scenie i miejsc3 w życiu kulturalnym.
Była i do dziś jest konsultantem, a także członkiem rad artystycznych dla zespołów folklorystycznych
w zakresie tańca ludowego. Funkcje takie pełniła (już
od 1957 roku) w Wojewódzkim Domu Kultury, obecnie w Pałacu Kultury w Poznaniu, w spółdzielczości pracy, w CPLiA. Była członkiem rad artystycznych
zespołów studenckich oraz zespołów wiejskich zrzeszonych
w "Scenie Ludowej"
'Ił Krakowie.
W 1965 roku została powołana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki
na konsultanta
i członka komisji artystycznej
na festiwalach
folklorystycznych.
W 1987 roku na wniosek polskiej sekcji CrOFF (Conseil International
de Organisations des Festivals de F'olklore) weszła w skład Rady Ekspertów udzielając się
w komisjach oceniających programy folklorystyczne polskich zespo.Jów występujących poza granicami kraju. Jako ekspert polskiej sekcji CIOFF występowała
na
festiwalach w Turcji, Francji, we Włoszech.
W 1977 roku Ministerstwo Kultury i Sztuki powołało ją do grona wybitnych
ekspertów, teoretyków i praktyków do prac nad programem społecznego i IJaństwo-
�332
wego mecenatu nad folklorem i sztuką ludową. W efekcie prac nad tym programem
powstał w 1979 roku raport p.t. "Analiza sytuacji sztuki ludowej i folkloru".
M. Bobrowska publikowała również artykuły wchodzące w skład opracowań
zbiorowych:
komunikat
naukowy na Ogólnopolskiej
"Folklor w życiu współczesnym" Konferencji WTK w 1969 roku,
opracowania,
a stylizacja" Biuletyn
COMUK w WaTs:~;twie
"Autentyk,
1971 rok,
"Kształcenie i doskonalenie kadry dla zespołów folklorystycznych"
w: "Analiza
sytuacji sztuki ludowej i folkloru" Warszawa 1971 (opracowanie powstało w wyniku pracy ekspertów),
- artykuły opublikowane w 1970 roku w periodyku "Zycie Szkoły".
Oprócz nagrody im. Oskara Kolberga będącej nie tylko wyróżnieniem wielkiej
rangi ałe i bodźcem do dalszej pracy nad folklorem wielkopolskim M. Bobrowska
otrzymała za całokształt swej działalności wiele odznaczez'1:
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
- Medal Komisji Edukacji Narodowej
- Odznaka Honorowa Miasta Poznania i odznaka honorowa "Za zasługi w Rozwoju Województwa Poznańskiego"
- Zasłużony Działacz Kultury
- Medal Honorowy Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego
M. Bobrowskiej przyznano równieź nagrody i dyplomy:
- Nagrody Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty
Wychowania
- "Nagrody Postępu Pedagogicznego"
- Grand Prix "Pro Sinfonika".
Aleksandra
WOjciecho'u'ska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b667efd066f888b1357788d7236e6c45.pdf
42b9a90b74a81dd373056a4eea1e5d15
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1176
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1083
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.5-8
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
j
¡
I
ETNOGRAFIA
xxvin
Zeszyt 2
POLSKA
�P O L S K A
A K A D E M I A
INSTYTUT
HISTORII
KULTURY
ETNOGRAFIA
NAUK
MATERIALNEJ
POLSKA
XXVIII
Zeszyt 2
WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K • ŁÓDŹ
ZAKŁAD N A R O D O W Y IM. OSSOLIŃSKICH
WYDAWNICTWO
POLSKIEJ AKADEMII
1984
NAUK
�REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI
S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z
CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A M A R I A B I E R N A C K A ( P R Z E
WODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z O W A
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105
Okładkę p r o j e k t o w a ł Edward
Kostka
Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a
Redaktor techniczny Danuta K o ł o m a ń s k a
Korektor Hanna Nasz
© Copyright
by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich.
Printed in Poland
Wydawnictwo.
Wroclaw 1Ш
P L I S S N 0071-1861
Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroclaw 1984.
N a k ł a d : 700 egz. Objętość: ark. w y d . 22,40, ark. druk. 18,25, a r k .
A 2 4 . Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do składania
31 I 1984. Podpisano do druku 29 VIII 1984. Druk u k o ń c z o n o w paź
dzierniku 1984. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 108/84. z-7.
Cena zł 200.—
r
�SPIS TREŚCI
Dr Kazimierz Pietkiewicz (1910-1983) — Jan Krzysztof
Makulski
9
ARTYKUŁY
Część
I
niektóre problemy
Zofia S o k o l e w i c z — Podstawowe modele nauki
teoretyczne etnologii w Polsce. Część I
Gabriela A u g u s t y n o w i c z — Jeszcze raz strukturalizm. (Sytuacja orien
tacji strukturalno-semiotycznej w etnologii polskiej 1972-1983)
. . .
11
31
Część II
Jan
S z e m i ń s k i — Myślane po kiczua
Streszczenie w j . hiszpańskim
Ryszard T o m i c k i
— Elementy kultury duchowej Indian Nahua z 2 po
lowy X V I w.: Krótka
relacja o bogach i obrzędach
z czasów
pogaństwa
Pedra Ponce de Leon
Maria P a r a d o w s k a — Polskie obserwacje i badania etnograficzne w Mek
syku i Ameryce Środkowej
Streszczenie w j . angielskim
S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Etnografia Buriacji
Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Noworoczne gry mongolskie. Ich sym
bolika i związki z magią. Część I I
Streszczenie w j . rosyjskim
Jolanta K o w a l s k a — Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim
mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży
Magdalena Z o w c z a k — Mit bohaterski jako opowieść o granicach ludz
kich możliwości
'
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY
51
109
Ш
137
166
169
189
229
231
243
RECENZYJNE
Krzysztof K u b i a k — Przypomniany świat Sródziemia. Próba etiologicznego
odczytania Władcy Pierścieni
J . R. R. Tolkiena
269
„Rocznik Polonijny", nr 2: 1981 — Antoni Kuczyński
.286
Janinę i Dominique Sourdel, Cywilizacja islamu, P I W , Warszawa 1980 —
Andrzej Romanowski
289
�СОДЕРЖАНИЕ
Д-р Казимеж Петкевич (1910-1983) - Ян Кшиштоф Макулъски
9
СТАТЬИ
Часть I
София С о к о л е в и ч - Основные модели науки и некоторые теоретические проблемы
этнологии в Польше. Часть I
Габриэля А у г у с т ы н о в и ч - Опять структурализм. (О структурно-семиотической
ориентации в польской этнологии 1972-1983)
11
31
Часть II
-5
i
I
I
/
Я
|.
1
Í
•
Ян Шеминьски - Думая по кичуа
•
Резюме на испанском языке
,
Рышард Т о м и ц к и - Элементы духовной культуры индейцев Нахуа во второй половине X V I в.: Краткий отчет о богах и обрядах времен язычества Педра Понце
де Леон
Мария П а р а д о в с к а —Наблюдения и исследования польских этнографов, прове¬
денные в Мексике и Центральной Америке
.
Резюме на английском языке
.
Славой Шинкевич - Этнография Бурятии
'. . .
Ивона К а б з и н ь с к а - С т а в а ж - Новогодние монгольские игры. Их символика и связь
c магией. Часть I I
Резюме на русском языке
Иолянта К о в а л ь с к а - Символика вселенной в скульптурной представлении твор
ческого танца Шивы-Натараджи
Магдалена Зовчак - Героический миф какповесть о пределах человеческих возмож
ностей
51
109
П1
137
166
169
189
229
231
243
РЕЦЕНЗИИ И РЕЦЕНЗИОННЫЕ СТАТЬИ
Кшиштоф Кубяк - Вспомним мир Средиземноморья. Попытка этнологического
выяснения Властелина перстней Д. Р.Р. Толькена
„Rocznik Polonijny", номер 2: 1981 - Антоны Кучинъски
Лнин и Доминик Сурдель-.Цивилизация ислама, ПИВ, Варшава 1980 - Анджей
Романовски
269
286
289
�CONTENTS
Dr. Kazimierz Pietkiewicz, 1910-1983 (An obituary) — Jan Krzysztof
Makulski
9
PAPERS
Part I
Zofia S o k o l e w i c z — Basic Models of Science and their Implications for
Theory of Ethnology in Poland, Part I
Gabriela A u g u s t y n o w i c z
— On Structuralism Again (The Position of
the Structural-Semiotic Approach in Polish Ethnology 1972-1983) .
.
11
31
Part II
Jan
S z e m i ń s k i — Thinking in Quechua
51
Summary in Spanish
109
Byszard T o m i c k i — Components of the Belief System of the Nahua I n
dians in the second half of the 16th century: Breve Relación de los Dioses
y Ritos de la Gentilidad by Pedro Ponce de Leon . . . . . . .
Ill
Maria P a r a d o w s k a — Ethnographical Records and Studies on Mexico
and Middle America left by Polish Observers
137
Summary in English
166
S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Ethnographical Research in Buryatia .
.
.169
Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Mongolian New Year Games. Their
Symbolic Meaning and Connections with Magic. Part I I
189
Summary in Russian
229
Jolanta K o w a l s k a — Symbolics of the Universum in Sculptural Repre
sentations of the Siva-Nataraja Mythical Dance of Creation . . . .
231
Magdalena Z o w c z a k — The Heroic Myth as a Narrative on Limitations
to Human Potentialities
243
R E V I E W S AND S U R V E Y S
9 •
6 '
9 i
Krzystof K u b i a k — Reminding the World of the Middle-Earth. A n A t
tempt at Ethnological Interpretation of J . R. R. Tolkien's The Fellowship
of the Ring
„Rocznik Polonijny" (Polish Emigrants Yearbook), 1981 No. 2 — Antoni Ku
czyński
J . and D. Sourdel, Cywilizacja islamu, Warszawa 1980, P I W (Polish edition of:
L a civilisation de l'Islam classique) — Andrzej Romanowski
. . . .
269
286
289
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a24acf6212832292ed63c8077f927966.pdf
80d7a758362eb98890b53bd96cdb5336
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4428
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4119
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.129-130
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.),
J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o
z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n Reinfuss (z-ea r e d . nacz.).
Układ
graficzny —
Jadwiga
Jarnuszkiewiczowa.
Redaktor techniczny — Halina Żelechowska.
Tłumacze
n i a —• D o r i s R o n o w i c z ( a n g . ) i N a t a l i a S t a s i ń s k a ( r o s . )
Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk,
s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 4 8 .
War
�T R E SC
Ksawery Piwooki
Rzeźba ludowa
Tadeusz Chrzanowski
Prymitywna rzeźba kamienna na Śląsku
Koman Roinfuss
Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu
131
151
.
.
.
107
Anna Kunczyńska-Iraoka Krzyże rzeźbiono i monolityczne figury drewniane z Mało
polski
'
181
Aleksander Jackowski
Współczesna rzeźba zwana ludową
19!)
Ludwig Zimmeror
Rozważania w obliczu i>w. Michała Archanioła, wyrzeźbio
nego w 1971 roku przez Władysława Chajca z Kamienicy
Górnej
225
Aleksander Jackowski
Wybitni rzeźbiarze okresu powojennego — omówienie
ankiety
24J
K R O N I K A Za okres 1-V1 l'J70
240
SUMMARY OF A R T I C L E S
252
PE3KDME
254
X a o k ł a d c e : Jan Wszołek, Rożnowiee, gm. Biecz, woj krośnieńskie. Portret rodzinny,
płaskorzeźba w drewnie, polichrom., wym. 58x44 cm. 1904 r. Fot.: J. Świderski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f29d5968c3ba7f188576e07061038d1.pdf
82841b203e16698a6f340f11ee8bc104
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4426
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4118
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.123-124
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
X — X I I
Imprezy
folklorystyczne
i
regionalne
26.X — w Muzeum E t n o g r a f i c z n y m
w T o r u n i u o d b y ł o się X I Spotkanie
z Folklorem.
W programie i m p r e z y
zorganizowano w y s t ę p y
Regionalnego
Zespołu „ P a ł u k i " i kiermasz p a ł u c k i c h
wyrobów ludowych.
*
Konkursy
i wystawy
l . X — w Łódzkim Domu Kultury
o t w a r t a z o s t a ł a W y s t a w a Wojskowej
T w ó r c z o ś c i Plastycznej, zorganizowana
przez GZP, W y d z . K u l t u r y i Sztuki
U r z ę d u m . Ł o d z i oraz Z a r z ą d P o l i t y c z n y
Pomorskiego O k r ę g u Wojskowego. N a
w y s t a w ę n a d e s ł a n o ze wszystkich o k r ę
gów wojskowych 800 prac, z k t ó r y c h
zakwalifikowano 344. A u t o r z y
najcie
kawszych prac o t r z y m a l i nagrody i w y
różnienia.
*
LX — w
Muzeum
Kujawskim
we W ł o c ł a w k u o t w a r t e z o s t a ł o I I Bien
nale Fajansu W ł o c ł a w s k i e g o , zorgani
zowane przez M u z e u m ,
Włocławskie
Z a k ł a d y Ceramiki S t o ł o w e j , M K i S , W y d z .
K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u W o j . O t w a r c i a
dokonał członek Biura
Politycznego,
wicepremier, minister K u l t u r y i S z t u k i —
J ó z e f Tejchma.
*
6.X — w
Państwowym
Muzeum
E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t a
z o s t a ł a pokonkursowa w y s t a w a i n s t r u
m e n t ó w ludowych z terenu Mazowsza.
Organizatorami w y s t a w y b y l i : Muzeum
i Cepelia.
*
16,X — w Muzeum
Regionalnym
w Radomsku o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a
pn. „ K w i a t y z K o z i e g ł o w ó w " , zorgani
zowana przez Muzeum i Sp. „ Z a w a d a " .
*
20.X — w P a ń s t w o w y m
Etnograficznym w Warszawie
w y s t a w ę ponad 300 r y t u a l n y c h
dowych masek N u s a n t a r y ze
Andrzeja W a w r z y n i a k a (obecnie
Azji i Pacyfiku w Warszawie).
Muzeum
otwarto
i obrzę
zbiorów
Muzeum
*
6.XI — w
Państwowym
Muzeum
Etnograficznym w Warszawie o t w a r t o
p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę m a l a r s t w a nieprofesjonalnego G ó r n o ś l ą s k i e g o O k r ę g u
P r z e m y s ł o w e g o pn. „ Z y c i e R e g i o n u " .
Organizatora mi b y l i : M u z e u m w Z a b r z u ,
Państwowe
Muzeum
Etnograficzne
A
1975
w Warszawie, U r z ą d W o j . w K a t o w i c a c h ,
W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki. Komisarzem
wystawy
i autorem
katalogu
była,
m g r K r y s t y n a K a c z k o . Pokazano prace
43 a u t o r ó w , m . i n . B r o n i s ł a w a i Euge
niusza K r a w c z u k ó w , E w a l d a G a w l i k a ,
Pawła Wróbla. W grudniu wystawę
przeniesiono do M u z e u m Etnograficznego
w Toruniu.
*
29—30.XII — w Państwowym Mu
zeum E t n o g r a f i c z n y m
w
Warszawie
o d b y ł y się w y s t ę p y beskidzkich z e s p o ł ó w
k o l ę d n i c z y c h , k t ó r o n a s t ę p n i e przedefi
l o w a ł y u l i c a m i Warszawy. I m p r e z ę zor
ganizowano p r z y w s p ó ł p r a c y R a d y G ł ó w
nej Federacji Z S M P .
K
1 3 . X I — w Rzeszowie r o z s t r z y g n i ę t o
konkurs p n . „ K o w a l s t w o ludowe w o j .
rzeszowskiego" zorganizowany przez M u
zeum O k r ę g o w e w Rzeszowie. D o u d z i a ł u
w konkursie zaproszono 195 k o w a l i ,
z k t ó r y c h u d z i a ł wzięło 15-tu.
J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m mgr I n g i
Sapeta p r z y z n a ł o nagrody z funduszu
M K i S . N a g r o d ę I o t r z y m a ł J a n Szajnar,
w. Kosina, nagrody I I — Marcin Maj
cher, w . J a g i e ł ł ą , J a n M a r g a ń s k i , K o l
buszowa D o l n a . P o n a d t o
przyznano
3 nagrody I I I oraz 4 w y r ó ż n i e n i a .
*
16.XI — w Gdańsku otwarta została
V Wojewódzka Wystawa Plastyki Ama
torskiej. Zaprezentowano t u prace na
grodzono na V P r z e g l ą d z i e
Plastyki
A m a t o r s k i e j zorganizowanym przez W o j .
O ś r o d e k K u l t u r y i W R Z Z . Z okazji
w y s t a w y zorganizowano s e m i n a r i u m po
ś w i ę c o n e zagadnieniom p l a s t y k i amator
skiej, joj f u n k o j i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o
twórczej .
*
2 4 . X I — w Muzeum
Regionalnym
w Żywcu otwarto pokonkursową wy
stawę haftu żywieckiego. Organizatorami
k o n k u r s u b y l i : Cepelia, Z M L i g i K o b i e t
w Ż y w c u oraz M u z e u m . N a k o n k u r s
n a d e s ł a n o p o n a d 100 prac, z k t ó r y c h
z a k w a l i f i k o w a n o 73. N a w y s t a w i e po
kazano r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e adaptacjo
haftu regionalnego.
J u r y konkursowe p r z y z n a ł o :
na
grody T — M a r i i Dendys, M a r i i Jafernik
oraz Helenie K u p c z a k — mieszkankom
Sopotni M a ł e j . Ponadto przyznano 4 na
grody I I , 7 n a g r ó d I I I oraz 5 w y r ó ż n i e ń .
*
X I — w łańcuckim Domu Kultury
o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a prac rzeszow
skich t w ó r c ó w l u d o w y c h .
*
X I — w Muzeum Etnograficznym
w T o r u n i u o t w a r t e z o s t a ł y dwie w y s t a w y
sztuki ludowej: 1 — wystawa rzeźb Wła
d y s ł a w a L i c y , zorganizowana z okazji
25-locia jego p r a c y a r t y s t y c z n e j . 2 —
w y s t a w a p n . „ M e b l e ludowe p ó ł n o c n e j
P o l s k i " , na k t ó r e j pokazano o b i e k t y
ze z b i o r ó w m u z e ó w : Archeologiczno-Historycznego w Koszalinie, E t n o g r a
ficznego w T o r u n i u , Kaszubskiego w K a r
tuzach, Mazurskiego w Szczytnie, N a r o
dowego — D z i a ł E t n o g r a f i i w G d a ń s k u ,
Z i e m i Z ł o t o w s k i e j w Z ł o t o w i e oraz P a r k u
Etnograficznego
we
Wdzydzach K i
szewskich i O l s z t y n k u .
*
X I — w Woj. Ośrodku
cania K a d r Medycznych w
Dokształ
Szczecinie
o t w a r t o w y s t a w ę amatorskiej twórczości
plastycznej p r a c o w n i k ó w S ł u ż b y Zdrowia.
*
2 4 . X I — w Muzeum Regionalnym
w Radomsku otwarta została wystawa
pn. „ R z e ź b a w w ę g l u , graficie i ł u p k u
węglowym rybnickiego okręgu węglowe
go", zorganizowana prz< z Muzeum i Sto
warzyszenie I n ż y n i e r ó w i T e c h n i k ó w
Górnictwa w Rybniku.
Na
w y s t a w i e pokazano
dorobek
konkursu, w
którym
udział
wzięło
21 t w ó r c ó w , w w i ę k s z o ś c i
górników
R O W . N a d e s ł a n o 75 prac.
N a g r o d ę I za r z e ź b ę w w ę g l u p t .
„ T r a n s p o r t w k o p a l n i " o t r z y m a ł Alfred
Piątek z kopalni
„Rydułtowy",
na
g r o d ę I I za r z e ź b ę w w ę g l u p t . „ G ó r n i c z y
t r u d " z d o b y ł J ó z e f Faber, z kopalni
„ J a n k ó w ice", nagrody I I I — J a n K d z u k ,
Henryk Michalik, Ryszard Trybulski.
*
2 7 . X I — w Muzeum Regionalnym
w O s t r o w c u Ś w i ę t o k r z y s k i m rozstrzy
g n i ę t o k o n k u r s k o w a l s t w a artystycznego
dla t w ó r c ó w z w o j e w ó d z t w kieleckiego
i radomskiego.
16 k o w a l i
nadesłało
ok.
100 prac. N a g r o d ę I
otrzymał
K r z y s z t o f J a k u b i a k z Rajca k . R a d o m i a ,
n a g r o d y I I — Tadeusz S k w i r a z Ma
r i a n o w a i Tadeusz Markiewicz z Wierz
chowin. Ponadto p r z y z n a n o 4 nagrody
I I I i 3 wyróżnienia.
N a g r o d y u f u n d o w a ł o Sp. Zrzeszenie
W y t w ó r c ó w R z e m i o s ł a Ludowego i A r t y
stycznego
„Milenium"
w
Krakowie.
W grudniu otwarta została wystawa
pokonkursowa.
*
4 . X I I -— na
Rynku
Krakowskim
i w Muzeum Historycznym w Krakowie
o d b y ł się X X X I V
K o n k u r s Szopki
Krakowskiej.
Wzięło w nim
udział
62 szopkarzy (w t y m 15 po raz pierwszy),
k t ó r z y p r z e d s t a w i l i 72 szopki.
J u r y pod p r z e w o d n i c t w e m mgr Sła
womira
Wojaka,
dyrektora
Muzeum
Historycznego, p r z y z n a ł o nagrody na
s t ę p u j ą c e : w grupie szopek
dużych
n a g r o d ę I o t r z y m a ł J a n M a l i k , nagrody
I I — Tadeusz G i l l e r t , Z d z i s ł a w D u d z i k
i E d w a r d R o m a n i k ; w grupie szopek
średnich, nagrody I — W i t o l d Głuch,
Władysław Łesyk i Stanisław Paczyński,
n a g r o d y I I — Zuzanna i W i e s ł a w A d a m
scy oraz Aleksander J u r k i e w i c z ; w grupie
szopek m a ł y c h
nagrody I otrzymali:
Z y g m u n t Grabarski, A n t o n i W o ł e k i W ł a
d y s ł a w M a l i k , nagrody I I — B r o n i s ł a w
P i ą c i k , Maciej Moszów. Ponadto p r z y
znano 12 n a g r ó d I I I , 3 n a g r o d y I V
i
36 w y r ó ż n i e ń .
Nagrodę
specjalną
Telewizji K r a k o w s k i e j o t r z y m a ł
naj
m ł o d s z y z a u t o r ó w , Aleksander B a r a n .
*
6 . X I I — w M u z e u m Archeologicz
n y m we W r o c ł a w i u o t w a r t o w y s t a w ę
p r e z e n t u j ą c ą X P r z e g l ą d Plastyki A m a
torskiej Dolnego Ś l ą s k a . Do tegorocznego
P r z e g l ą d u zgłosiło się 407
twórców,
123
�k t ó r z y n a d e s ł a l i 5.540 prac. N a w y s t a w ę
z a k w a l i f i k o w a n o 399 prac 190 a u t o r ó w .
P o z i o m w y s t a w y b y ł w y s o k i , a szozególnie w y r ó ż n i a ł y się r z e ź b y i malarstwo
M i c h a ł a Rusowicza, gwasze i akwarele
M a r i i Słonicz oraz r z e ź b y J ó z e f a W a
liczka,, (aj)
*
1 0 . X I I — w Krakowie rozstrzygnię
t y z o s t a ł k o n k u r s n a k o r o n k i klockowe,
zorganizowany przez S p ó ł d z i e l n i ę Pracy
R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego
„ K o r o n k a " w B o b o w e j . W konkursie
u d z i a ł wzięło 91 k o b i e t i 1 m ę ż c z y z n a ;
w sumie n a d e s ł a n o 138 prac. Wszyscy
uczestnicy są c h a ł u p n i k a m i p r a c u j ą c y m i
dla sp-ni „ K o r o n k a " , ale na k o n k u r s
n a d e s ł a l i prace nie b ę d ą c e d o t ą d w p r o
d u k c j i . Poziom k o n k u r s u b y ł w y ż s z y
i bardziej w y r ó w n a n y , niż w konkursie
poprzednim.
Jury
pod
przewodnictwem
mgr
Z d z i s ł a w a Szewczyka p r z y z n a ł o nagrody.
I — o t r z y m a l i Zofia Ziomek, M a r i a D o m i n
i M a r i a Gucwa z Siedlisk, Genowefa
P i w o w a r i Helena Tarasek z Biesnej,
Czesława Wiejaczka z Ł u ż n e j , Anna
Z i ę b a i J a n Z i ę b a ze S t r ó ż n e j . Ponadto
p r z y z n a n o 13 n a g r ó d d r u g i c h (po 1300 zł),
14 n a g r ó d I I I oraz 28 w y r ó ż n i e ń . Ł ą c z n i e
fundusz n a g r ó d p r z y z n a n y c h przoz Z w i ą
zek „ C e p e l i a " w y n o s i ł 60.950 zł. (wg
EFP)
*
14. X I I — w P a ń s t w o w y m M u z e u m
E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie mgr H a l i
na
Olędzka przedstawiła
pochodzące
ze z b i o r ó w M u z e u m obrazy S t a n i s ł a w a
K a r u l a k a oraz W ł a d y s ł a w a R y b k o w s k i e go. K o l e k c j a dzieł posiadana przoz M u
zeum reprezentuje
w sposób
pełny
t w ó r c z o ś ć obu w y b i t n i e ciekawych t w ó r
ców nurtu „naiwnego".
*
15. X I I — w G r o m a d z k i m O ś r o d k u
K u l t u r y w M a s ł o w i e (Kieleckie) roz
s t r z y g n i ę t e z o s t a ł y d w a k o n k u r s y o za
sięgu o g ó l n o p o l s k i m : 1 - — „ R z e ź b a l u
dowa m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j " , 2 — „ Z i e m i a
K i e l e c k a i jej ludzie w t w ó r c z o ś c i Stefana
Żeromskiego".
W
konkursie
pierwszym
wzięło
u d z i a ł 29 a u t o r ó w . N a g r o d ę I (2.500 zł)
o t r z y m a ł Aleksander K u c h a r s k i z Nowej
Soli (kieleckie), n a g r o d ę I I (1.600 zł) —
Leszek Goluch ze Starachowic, n a g r o d y
I I I (po 1000 zł) — P i o t r K o r p a , z H u t y
(sieradzkie), B o l e s ł a w i Jerzy Porzucek
z Lesiey (kieleckie) oraz H u b e r t Piasecki
z B o d z e n t y n a (kieleckie). P o n a d t o p r z y
znano 6 n a g r ó d I V i w y r ó ż n i e n i a .
W konkursie „ Z i e m i a K i e l e c k a i jej
ludzie w t w ó r c z o ś c i Stefana Ż e r o m
skiego" u d z i a ł b r a l i z a r ó w n o t w ó r c y
l u d o w i j a k p l a s t y c y a m a t o r z y ; 15 rzeź
biarzy, 6 m a l a r z y , 2 c e r a m i k ó w . N a g r o d ę
I (3.000 zł) o t r z y m a ł Grzegorz Szewczyk
z Kozienic, n a g r o d ę I I (2.000 zł) — J ó z e f
K a c z m a r e k z Chyczy (kieleckie), nagrody
I I I (po 1.500 zł) — Z d z i s ł a w P u r c h a ł a
z K o s o w a , Tadeusz Ż a k z Niewachlowa,
Bronisław
Sendecki
z
Binarowej —
wszyscy za r z e ź b ę w drzewie, oraz J a n i n a
Gozdocka z O d r o w ą ż a za r z e ź b ę w glinie.
P o n a d t o przyznano 8 w y r ó ż n i e ń , w ś r ó d
k t ó r y c h z n a l a z ł y się prace malarskie,
(wg E F P )
o t w a r t o z o r g a n i z o w a n ą przez
wystawę
z cyklu
„Polskie
ludowe" — pn.
„Wigilia".
Cepelię
obrzędy
*
2 0 . X I I — w P a ń s t w o w y m Muzeum
E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t a
z o s t a ł a w y s t a w a p n . „ M a l a r s t w o naiwne
z R F N " , zorganizowana przez I n s t y t u t
do spraw k o n t a k t ó w z z a g r a n i c ą w S t u t
tgarcie i M u z e u m Etnograficzne w K r a
kowie. K o m i s a r z o m ze strony zachodnio
niemieckiej b y ł d r Thomas Grochowiak,
d y r . M u z e u m w Recklinghausen. W y d a n o
znakomicie p r z y g o t o w a n y , bogato i l u
strowany katalog i plakat. W y s t a w ę
o t w o r z y ł ambasador R F N
w Polsce
H a n s H e l m u t h Ruete.
*
X I I — w Z a m k u K s i ą ż ą t Pomor
skich w Szczecinie czynna b y ł a Woje
wódzka
Wystawa
Plastyki
Ludowej
i A m a t o r s k i e j . Pokazano ok. 600 prac
152 a u t o r ó w . W z w i ą z k u z w y s t a w ą
zorganizowano 14. X I I w o j e w ó d z k i Zjazd
Twórców Ludowych i Amatorów Ziemi
Szczecińskiej.
*
XII — w
Muzeum
Okręgowym
w P i o t r k o w i e T r y b u n a l s k i m czynna b y ł a
w y s t a w a w y c i n a n e k zorganizowana przez
M u z e u m O k r ę g o w e oraz M u z e u m Re
gionalne w R a d o m s k u i Tomaszowie.
Pokazano 250 prac 20 artj^stów z regionu
piotrkowskiego.
Inne
W Garwolinie powstaje M u z e u m
R z e ź b y L u d o w e j . Zgromadzono już k i l k a
d z i e s i ą t prac M a r i a n a i Zenona A d a m
skich, Tadeusza C ą k a ł y , W a c ł a w a i B o
l e s ł a w a S u s k ó w , Ryszarda S ę k a i i n n y c h .
Na
M u z e u m adoptuje
się
budynek
po j e d n y m z u r z ę d ó w b y ł e g o p o w i a t u .
*
1 5 . X I I — zorganizowano przy współ
pracy Interpressu i M i n . K u l t u r y i Sztuki
spotkanie dla dziennikarzy zagranicz
n y c h , a k r e d y t o w a n y c h w Polsce, za
p o z n a j ą c ich z folklorem i o b r z ę d a m i
Ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia i Nowego R o k u .
Polska sztuka ludowa za grenieq
8.X — w L i m i e o t w a r t a
została
wystawa polskiej sztuki ludowej zorga
nizowana pod auspicjami Narodowego
Instytutu
Kultury
przy
współpracy
A m b a s a d y P R L . Zaprezentowano r z e ź b y
w drewnie, stroje ludowe, t k a n i n ę ,
przedmioty
użytkowe
i
dekoracyjne
oraz ludowo i n s t r u m e n t y muzyczne.
*
10.X—15.XI — w
Amsterdamie,
Emschede, Utrechcie oraz Groningen
(Holandia) o d b y ł y się w y s t a w y sztuki
ludowej zorganizowane na zaproszenie
s p ó ł k i Copolia-Holand przez Sp. Zrze
szenie R z e m i o s ł a Ludowego i Artystycz
nego „ M i l o n i u m " . Zaprezentowano głow
nio w y r o b y z surowego drewna. Wystawie
t o w a r z y s z y ł y pokazy malowania na szkle
demonstrowane przez a r t y s t ę ludowego
W ł a d y s ł a w a Walczaka z Zakopanego
i pokazy pracy w drewnie — demonstro
wane przez J ó z e f a Z u b k a z B r z e g ó w .
W y s t a w y c i e s z y ł y się d u ż y m powo
dzeniem.
*
X I — w mieście Phoenix, w stanie
Arizona (USA) w miejscowym muzeum
czynna b y ł a w y s t a w a malarstwa N i k i
fora.
*
X I I — w bibliotece głównej uniwer
s y t e t u stanowego w Stony B r o o k (USA)
o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a polskiej r z e ź b y
ludowej zorganizowana w s p ó l n i e przez
konsulat polski i uniwersytet.
2. X — w I ł a w i e o d b y ł o się otwarcie
Twórczej Izby Ludowej.
*
*
1 8 . X I — w I n s t y t u c i e K u l t u r y Pol
skiej w L o n d y n i e o t w a r t a z o s t a ł a w y
stawa r z e ź b ceramicznych S t a n i s ł a w a
Zagajewskiego. Z okazji w y s t a w y w y
dano
katalog
zawierający
wstęp
mgr
A . Jackowskiego, wykaz
prac
i zdjęcia.
Ożywioną działalność wystawienniczą
i imprezowa p r o w a d z i P a ń s t w o w e M u
zeum
Etnograficzne
w
Warszawie.
W okresie sprawozdawczym o d b y ł o się
wiele s p o t k a ń ż r ó ż n y m i ś r o d o w i s k a m i ,
m. in.
studentami,
przewodnikami
PTTK.
2 5 . X — zorganizowano I o g ó l n o p o l
skie spotkanie c z ł o n k ó w K l u b u Z a i n
t e r e s o w a ń Polskiego Z w i ą z k u
Filate
listów „Folklor — Etnografia".
Klub
d z i a ł a pod p a t r o n a t e m M u z e u m . O t w a r t o
w y s t a w ę z n a c z k ó w o tematyce „ S t r ó j
ludowy
n a r o d ó w ś w i a t a " z kolekcji
F. Waligórskiego.
*
2 8 — 2 9 . X I — zorganizowano w ra
mach w s p ó ł p r a c y z Z a r z ą d e m G ł ó w n y m
T o w . W i e d z y Powszechnej seminarium
p n . „Miejsce k u l t u r y ludowej w k u l t u r z e
w s p ó ł c z e s n e j " , dla a k t y w u
działaczy
T W P , e t n o g r a f ó w i ś r o d o w i s k a pra
c o w n i k ó w m u z e ó w . Referaty w y g ł o s i l i :
doc. Z. Sokolewicz, doc. J . K . M a k u l s k i ,
d r J . Bohdanowicz, m g r H . O l ę d z k a ,
m g r A . J a c k o w s k i , mgr T . A m b r o ż o w i c z ,
mgr F . M i d u r a , m g r T . W i ę c k o w s k i ,
d r K . Pietkiewicz. Zorganizowano pokaz
ś r o d k ó w audio-wizualnych w muzealnic
twie etnograficznym.
1 7 . X I I — w D o m u Sztuki Ludowej
Cepelii na S t a r y m Mieście w Warszawie
3. X I I — zorganizowano s e m i n a r i u m
n a t e m a t masek archipelagu N u s a n t a r y .
124
P r o w a d z i ł je autor scenariusza w y s t a w y ,
mgr Zbigniew F i l a r s k i .
W okresie t r w a n i a w y s t a w y wygło
szony z o s t a ł odczyt komisarza w y s t a w y
mgr
Romualdy Hankowskiej o ku
jawskiej
sztuce
ludowej — p o ł ą c z o n y
z pokazem przezroczy.
*
W y s t a w y t w ó r c ó w n a i w n y c h i ludowych
zorganizowane w 1975 r o k u przez Biuro
H a n d l u Zagranicznego „ D e s a " :
1 — B e r l i n Zach., L a d e n Galerie —
w y s t a w a r z e ź b y W a c ł a w a Suski.
25.11—29.111.
2 — Berlin
Zach.,
Galerio
Wildehausen — w y s t a w a r z e ź b y Stanisła
w a Donkiewicza. 2 8 . X 1 — 2 8 . X I I .
3 — B e r l i n Zach., W e i n n a c h t m a r k t am
F u n k t u r m — w y s t a w a — kiermasz
r z e ź b y ludow oj. X I I .
( m . i n . A . i H . Zegadlo, W . i B . Sus
k a , M . i Z. A d a m s k i , H . Wierz
chowski, S. W i e r z b i c k i , J . Sobota,
S. Denkiewicz,
S.
Majewski,
J . B ł a s z c z a k , J . Skoczylas, S. Ma
nisz, M . U l e , K . O k o ń , E . P ę k s o w a ,
W- Walczak).
7
�4 — P a r y ż , R a d i o France — w y s t a w a
sztuki polskiej, m . i n . J . Skoczylas
(malarstwo na szkle i r z e ź b a ) ,
A. Słowiński (malarstwo na szkle)
i A . Zegadło (rzeźba). 9—21.VI.
5 — Levallois Salon M o n d i a l de la
peinture
naive
(H.
Walicka,
B . K r a w c z u k , P. W r ó b e l , M . W o j
towicz, Ł . Mickiewicz, L . Holesz,
Z. W a r c z y g l o w a ) . 1—30.IV.
0 — Hannover,
Galerio
Küh
(przy
w s p ó ł u d z i a l e Joachima O r t h a ) —
wystawa n a i w i s t ó w i r z e ź b y ludo
wej. 1 1 . I X — 2 7 . I X .
7 — K o l o n i a , Galeria R u n h o f f , N a i v e
aus Polen ( W . R y b k o w s k i , M . W o j
towicz, M . K o r s a k , J .
Płaskociński, L . Pionka, N i k i f o r , H . D ą
browska). 9 . X — 8 . X I .
8 — Morges, Pro A r t e Kaspar Galerie —
uflział w m i ę d z y n a r o d o w y m kon
kursie
malarstwa
naiwnego
S
U
M
M
A
R
(M.
Wojtowicz,
B.
Lesiński,
P. W r ó b e l , J . Plaskociriski, W . R y b
k o w s k i , W . Podjaski). V .
9 — Morges, Pro A r t e Kaspar Galerie —
w y s t a w a 5-ciu malarzy (nazwiska
j.w.). 18.X—6.XI.
10 — R z y m , Galeria L a Feluca — w y
stawa n a i w i s t ó w . I .
11 — R i m i n i , Galeria la P r o v i n c i a (Ga
leria L a Feluca) — w y s t a w a nai
wistów. I .
12 — R i m i n i , Galeria la P r o v i n c i a (Ga
leria L a Feluca) — w y s t a w a nai
wistów. I I I .
13 — B o l o n i a , A r t o Fiera (Galeria L a Fe
luca) — w ystawa n a i w i s t ó w . 2 8 . V —
8.VI.
7
FOLK
COSTUMES
AS
A
16 — South
Y a r r a (Australia) Rustic
Gallery — n a i w i ś c i z P o l s k i . V .
17 — South Y a r r a (Australia) Rustic
Gallery
—
wystawa
akwarel
Z. W a r c z y g ł o w y . X .
S t a ł y m o d b i o r c ą polskiego malar
stwa n a szkle ( m . i n . prac A . S ł o w i ń s k i e
go, A . Z e g a d ł y , H . Z e g a d ł y , W . Okonia,
W . W a l c z a k a , J . Marszalko-Kosalowej)
jest p . M a x Strassberg w Z u r y c h u ,
k t ó r y we w ł a s n y m zakresie organizuje
r ó ż n o w y s t a w y , g ł ó w n i e na
terenie
Szwajcarii.
14 — Ricciono, Palazzo del T u r i s m o
(Galeria L a Feluca) — w y s t a w a
naiwistów. V I I — V I I I .
Organizatorem w i e l u w y s t a w na te
renie R F N jest r ó w n i e ż J o a c h i m O r t h
(Dusseldorf), k t ó r y co k i l k a m i e s i ę c y
zakupuje d u ż e zestawy r z e ź b y l u d o w e j .
15 — R z y m , Galeria L a Feluca — naiwiści i sztuka ludowa z Polski,
(inf. B H Z „ D e s a " )
I
E
S
S U M M A R Y
CRACOW
w y s t a w a w 90 w i t r y n a c h sklepo
w y c h v i a Frattina. 9—29.X.
NATIONAL
DRESS
Since the end of the 18th c e n t u r y the Cracow folk costumes
have been generally considered to be the most characteristic
peasant folk dress. I n the 19th c e n t u r y i t even became synonymous w i t h the Polish n a t i o n a l dress, due t o various factors
of a historical, social, psychological and aesthetic nature. T h e y
are all discussed b y A n n a K o w a l s k a i n her article e n t i t l e d
C R A C O W F O L K C O S T U M E S AS A N A T I O N A L D R E S S .
The authoress recalls t h a t the Cracow regional costume was
made fashionable b y the higher social classes. Such costumes
were already w o r n b y the ballet dancers i n K i n g Stanislaus
Augustus thoatro ( f i g . 2) a n d d u r i n g tho c a r n i v a l season Cracow
regional costumes were w o r n b y the g e n t r y . H o w e v e r the p a t r i o t i c
element was o f v i t a l i m p o r t a n c e for tho r a n k they gained,
especially after the v i c t o r i o u s b a t t l e o f R a c ł a w i c e d u r i n g the
K o ś c i u s z k o I n s u r r e c t i o n (1974). The Cracow folk
costumo
or its elements such as the cap k n o w n as rogatywka (four cornered
Bap) and the peasant coat (especially i n w h i t e ) became a m i l i t a r y
uniform. This subject is further elaborated u p o n b y J a n u s z
K a m o e k i i n his article R E A S O N S F O R P O P U L A R I
Z A T I O N O F T H E C R A C O W F O L K C O S T U M E AS A N A
T I O N A L D R E S S . The a u t h o r registered the fact o f the oc
curence of tho Cracow f o l k costume i n 1813—1815 i n tho Polish
a r m y under Prince J ó z e f P o n i a t o w s k i , i t was also w o r n
by the insurgents i n 1831 ( f i g . 3), the detachments f i g h t i n g
d u r i n g the Spring o f N a t i o n s ( f i g . 2) a n d b y partisans i n 1833
and Langiewicz's c a v a l r y d u r i n g the uprising i n 1863.
©
OF
P
E
3
H
D
M
È
ARTICLES
o f a n ever g r o w i n g knowledge a n d p o p u l a r i z a t i o n o f various
other f o l k costumes presented b y numerous f o l k song a n d dance
groups.
A l t h o u g h i n tho 19th c e n t u r y the Cracow folk costume
acquired the r a n k o f the n a t i o n a l dress — w h i c h was a manifes
t a t i o n o f n a t i o n a l a n d democratic feelings on the part o f t h e
g e n t r y a n d burghers, the s i t u a t i o n was different i n the r u r a l
areas. The c o u n t r y people followed the burghers' tastes a n d
t o w a r d s the end o f the 19th c e n t u r y started dressing i n a w a y
similar to the burghers a n d gave u p the Cracow folk dress.
Tho authoress analyses the p r o b l e m w h y a peasant costume
and n o t the dress w o r n b y the g e n t r y was adopted as the n a t i o n a l
dress. I n her o p i n i o n t h i s was because the g e n t r y a n d burghers'
costumes h a d disappeared earlier b u t above a l l because the
t r a d i t i o n a l g e u t r y class was responsible for the loss o f indepen
dence a n d therefore i t was d i f f i c u l t t o look a t i t as a source
of m o r a l and p o l i t i c a l r e v i v a l . M u c h hope, on the other h a n d ,
was placed i n the peasantry, w h i c h was i n d i s c r i m i n a t e l y idea
lized. Nevertheless t i l l the outbreak of W o r l d W a r T w o belief
i n the s u p e r i o r i t y o f the n o b i l i t y was deeply rooted i n tho Polish
people. A n d w h i l e dressing peasants i n the clothes o f the g e n t r y
m i g h t be regarded as decking t h e m i n b o r r o w e d plumes the fact
t h a t the g e n t r y wore the peasant costume was a manifestation
o f progressive ideas.
The fashion for the Cracow folk costume was exceptionally
strong at tho t u r n o f the 19th century b o t h for p a t r i o t i c a n d
social reasons a n d because i t was a t t r a c t i v e .
Z d z i s 1a w
S z e w c z y k — CHANGES
IN
THE
F O L K DRESS W O R N I N T H E D I S T R I C T OF T H E F R E E
C I T Y O F C R A C O W . The a u t h o r provides some interesting
documents e x p l a i n i n g the influence o f economic a n d p o l i t i c a l
barriers on the shaping o f the Cracow folk costume i n 1815—
1845. The establishment of the d i s t r i c t was d i c t a t e d b y m i l i t a r y
roasons a n d t h i s t e r r i t o r y was b o t h geographically and econo
m i c a l l y diversified. The d i s t r i c t set u p after the Congress o f
Vienna was declared a free t a r i f f zone. Also a peasant com
mission was founded whose w o r k resulted i n the i n t r o d u c t i o n
of leasing land for a b o u t a h a l f of the peasant p o p u l a t i o n , re
placing v i l l e i n service. A t the same t i m e the fact the Cracow
was a free and independent c i t y meant t h a t i n the times o f
a lack o f n a t i o n a l freedom i t became tho o n l y Polish t o w n where
n o t i o n a l freedom could be enjoyed. The w h i t e peasant coat
a n d the r e d four cornered cap b o t h became symbols o f tho
n a t i o n a l l i b e r a t i o n struggle. The author discusses i n detail
the changes i n the cut a n d decorative elements of the coat
and the four cornered cap w h i c h , i n his o p i n i o n , was influenced
by m i l i t a r y caps.
Also i n the t w e n t y years period between the t w o w o r l d
wars the Cracow folk costume served as a gala u n i f o r m for the
„ K r a k u s y " m o u n t e d escorts o f honour a n d was w o r n by children
at school festivities. A f t o r W o r l d W a r T w o the t r a d i t i o n was
maintained d u r i n g the f i r s t t w e n t y years a n d i t is s t i l l preserved
to this day among people o f Polish o r i g i n l i v i n g outside Poland.
The Cracow folk costumo has lost its p r i o r i t y i n Poland because
I n the whole o f the Cracow region a v e r y strong influence
of the elements o f burghers' clothes could be felt w h i c h was
encouraged b y the cheapness o f factory made materials, g r o w i n g
affluence o f the peasants and l a x i t y o f social class barriers
i n Cracow. This accounts for the lack o f home-spun materials
a n d especially o f the woollen striped regional c l o t h .
The n a t i o n a l role o f the Cracow f o l k costume was streng
thened still more b y the n a t i o n a l colours: the w h i t e of the coat,
the red o f the facings a n d o f tho four cornered cap. The Cracow
folk costume became a manifestation o f the n a t i o n a l colours
and beliefs i n p a r t i t i o n e d P o l a n d i n the times when i t was for
bidden to p u t o u t n a t i o n a l flags. Moro evidence o f t h i s was
provided b y the clothes w o r n by p a r t i c i p a n t s i n religious proces
sions and especially m o u n t e d escorts o f honour always dressed
in festive Cracow dress. K o w a l s k a - L o w i c k a writes that since
the mid-nineteenth century such m o u n t e d escorts of honour
accompanied p o l i t i c a l a n d Church events a n d weddings — at
first only i n Cracow a n d t h e n also outside Cracow. I n the 19th
century another custom appeared, t h a t of dressing servants,
especially coachmon, i n Cracow folk costume.
225
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc60bec2e16cf8787dfe7b9ca9eb0330.pdf
9aa62096818d913dac882d0409e291c8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4418
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4110
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.65-66
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�T R E Ś Ć
Anna Kowalska-Lewicka
L u d o w y strój krakowski — strojem narodowym .
Janusz K a m o c k i
P r z y c z y n y rozpowszechniania się u b i o r u krakowskiego j a k o
stroju narodowego .
.
.
78
Przemiany stroju ludowego w O k r ę g u Wolnego Miasta K r a
kowa
,
79
B a r b a r a Poloczkowa
W p ł y w przebiegu granic p o l i t y c z n y c h na k s z t a ł t o w a n i e się
u b i o r u ludowego (na p r z y k ł a d z i e Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o ) .
.
83
Barbara Kołodziejska
U b i ó r l u d o w y w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w Ziemi L u b u s k i e j
j a k o w y z n a c z n i k ich dawniejszej p r z y n a l e ż n o ś c i regionalnej
89
Jacek O l ę d z k i
Sztuka demonstracyjna w s p ó ł c z e s n e j A f r y k i ( U w a g i o n o w y c h
k i e r u n k a c h t w ó r c z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j o charakterze l u d o w y m )
97
Z d z i s ł a w Szewczyk
S t a n i s ł a w Fr. Gajerski
O ś r o d e k garncarski w M i ę d z y r z e c u P o d l a s k i m w X V I - X V I I I
w i e k u ( U w a g i n a t e m a t ź r ó d e ł o p u b l i k o w a n y c h przez M a r i ę
Stankową)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Dewocjonalia c z ę s t o c h o w s k i e
KRONIKA
.
.
Janina O r y n ż m a
5
.
.
.
.
S U M M A R Y OF A R T I C L E S
PE3KDME
87
115
121
123
125
.
.
127
Na
o k ł a d c e : D z i e w c z y n a w o r y g i n a l n y m stroju k r a k o w s k i m i m ł o d z i e n i e c w stroju teat
r a l n y m . F o t . z 1909 r. Ze z b i o r ó w M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e .
Na
s t r o n i e t y t u ł o w e j : K r a k o w i a k na tle z a r y s ó w miasta K r a k o w a , 7,5 x 5,5
X I X w . Ze z b i o r ó w G a b i n e t u R y c i n M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e .
cm.
�POLSKA
A K A D E M I A
N A U K
•
I N S T Y T U T
S Z T U K I
.
ROK
X X X
.
19
7 6
•
NR
2
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
Ł
A
W
NARODOWY
-
W
A
R
S
Z
A
W
A
IMIENIA OSSOLIŃSKICH,
-
K
R
A
K
Ó
W Y D A W N I C T W O
W
-
POLSKIEJ
G
D
A
AKADEMII
Ń
S
K
NAUK
�R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.),
J a d w i g a J a i r o u s z k i e w i c z o w a ( z - c a r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o
z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.).
Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e
n i a — M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń
s k a (ros„).
Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r
s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 71, w e w n . 48.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b251fb85f0e8a4473f4cbb5859033c14.pdf
287dbbec81f37c1cdf68b424f0f9e518
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3543
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3320
Title
A name given to the resource
Od redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
OD REDAKCJI
Wśród zeszytów monograficznych „Polskiej Sztuki Ludowej" znalazły się zarówno takie, które
opisują kulturę poszczególnych regionów kraju, jak też i dotyczące różnych społeczności narodo
wych, etnicznych, wyznaniowych, współżyjących w toku dziejów z ludnością polską wsi i miasteczek.
Szczególny oddźwięk wywołał wydany w 1985 r. (nr 3—4) zeszyt „łemkowski". Sądzę, że nie mniejsze
zainteresowanie powieniem wzbudzić ten właśnie — poświęcony kulturze Żydów polskich i jej
związkom z naszą kulturą ludową. Żydzi stanowili przecież przed wojną ponad 10% ludności
naszego kraju. Tworzyli zwartą społeczność, kultywującą własne obrzędy i obyczaje, własne treści
kulturowe. Na naszych ziemiach w obozach zagłady, zginęło ok. 6 milionów Żydów, z Polski
i z innych krajów europejskich. Obecnie zainteresowanie kulturą żydowską jest w Polsce duże, i co dla
nas ważne — także wśród etnografów. Ich dążenia do odtworzenia obrazu przeszłości, poparte
nauką języka hebrajskiego i jidisz utrudnione są jednak straszliwą dewastacją źródeł, śladów kultury
materialnej i duchowej. Redakcja pragnie tym numerem włączyć się w krąg instytucji i ludzi, którzy
usiłują zachować pamięć o kulturze, która przez setki lat współistniała z Polską we wsiach, miastach
i miasteczkach.
Idea takiego zeszytu nurtowała mnie od dawna, od końca lat pięćdziesiątych, ale wówczas, ledwie
w dziesięć lat po Holocauście nie było już kogo pytać, nie było jeszcze komu badać. Niech Pan jedzie
do Stanów! poradzono mi w Żydowskim Instytucie Historycznym. Interesowały ich inne problemy,
kultura przeważnie wydaje się działaczom mało ważna, dopiero czas wskazuje na jej znaczenie. Na
szczęście udało mi się zetknąć z dr Gizą Frenklową, etnografką wykształconą jeszcze przed wojną
w Polsce i znaną ze swych badań nad żydowską sztuką ludową. Rezultatem tych rozmów był między
innymi opublikowany w naszym piśmie Jej artykuł Wycinanka żydowska (1965 nr 3). Podjęła w nim
Frenklową sprawę poruszaną już przez polskich badaczy (m.in. Stefana Czarnowskiego) — genezy
naszej wycinanki i jej możliwych związków z żydowską. Gwoli prawdzie dodam, iż sama supozycja
takiego związku dotnęła niektórych czytelników, otrzymałem nawet kilka anonimów o podobnej
treści „Won Bejlesie do Izraela". Autorom nie mogło się pomieścić w głowie iż nie-Żyd mógł wpaść
na pomysł zamieszczenia artykułu o żydowskiej wycinance w piśmie poświęconym polskiej sztuce
ludowej.
Nim mogło dojść do opracowania obecnego zeszytu monograficznego upłynęło wiele lat. Trzeba
było rozszerzyć pole zainteresowań pisma, przyzwyczaić Czytelnika do innej optyki w patrzeniu na
zjawiska sztuki i kultury ludowej, i co najważniejsze, musiała się ukształtować grupa badaczy
(etnologów, historyków sztuki, socjologów), których kultura żydowska zaczęta interesować a nawet
fascynować. Wiązało się to z wieloma okolicznościami, w tym i reakcją wrażliwych, młodych ludzi na
istniejące obszary milczenia, problemy przemilczane a dramatyczne, jak chociażby los Mazurów,
Ślązaków, Cyganów, niszczenie śladów przeszłości, cerkiewek, cmentarzy ewangelickich, żydow
skich.
W ciągu niewielu lat uformowała się w Polsce grupa badaczy kultury żydowskiej. Jednocześnie
w Izraelu — obok Gizy Frenklowej, zajęła się kulturą ludową Żydów polskich nasza koleżanka
z Instytutu Sztuki, etnografką, Olga Mulkiewicz, która w 1968 roku wraz z mężem historykiem
— Jakubem Goldbergiem opuściła kraj i zamieszkała w Izraelu. Tam szybko zdobyła sobie pozycję
w środowisku naukowym, związana zresztą także z Polską, m.in. z naszą redakcją. Jej oraz Monice
i Stanisławowi Krajewskim, Konstantemu Gebertowi, Kazimierzowi i Marii Piechotkom, Andrzejo
wi Trzcińskiemu, Ewie Fryś-Pietraszkowej, Bogdanie Pilichowskiej, Maciejowi Krupie, zawdzięcza
my przede wszystkim możliwość przygotowania tego numeru.
Jeszcze jedno — gdy go planowaliśmy nie było jeszcze mody na tematykę żydowską. Dziś moda ta
istnieje. Ktoś, komu zakomunikowałem o tym numerze potraktował mnie dowcipem: „Czy wie Pan,
co się obecnie nosi w Polsce? Żydów na rękach!" Nie, nie chciałbym, by w takim kontekście odebrano
wysiłek autorów i redakcji. Proszę więc traktować ten zeszyt jako zarys problemów, odpowiadający
obecnemu stanowi badań, jako skromny wkład w utrwalenie śladów kultury żydowskiej na naszych
ziemiach.
Byłbym szczęśliwy gdyby w najbliższych latach mogły się ukazać podobne zeszyty monograficzne
poświęcone kulturze białoruskiej, litewskiej, niemiecko i polsko-języcznej ludności Mazur i Śląska,
ziem straconych i odzyskanych. Kultura polska szczyciła się tym. iż wchłaniała różne wpływy
i inspiracje. Jej tożsamość wynikała nie z redukcji do „rdzenia", leczę z tworzenia stopu zjawisk
i wpływów, inspiracji. Biorąc — dawała, dając — brała. Dotyczy to także kultury naszego ludu i jego
sztuki.
Aleksander Jackowski
REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska,
Anna Kunczyńska-lracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji)
R A D A REDAKCYJNA: Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa
Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura. Jacek Olędzki, Mieczysław
Porębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma,Roch Sulima
WSPÓŁPRACOWNICY REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski
REDAKTOR TECHNICZNY: Grażyna Miętus
TŁUMACZE: Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.)
Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994,
tel. 31-32-71/4, wewn. 227
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5e4bbb12a29570868e76d3b8a1f8910.pdf
c1308b944498cf3eb9e9a10c48f1e91e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:932
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:857
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.233-236
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
К
R
О
N
I
K
A
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ
Od
W
1961 r. działa n a t e r e n i e Ż y r a r d o w a M u z e u m
początkach
zmieniono
statutu
1976 г.,
w
związku
nazwę placówki
z nowym
na Muzeum
Obok
tematyki
m i a s t a Ż y r a r d o w a (i k o o r d y n o w a n i a
r e n i e w o j . s k i e r n i e w i c k i e g o ) , rozpoczęto o r g a n i z o w a n i e
lono, że dział t e n będzie gromadził, zabezpieczał
przede
w s z y s t k i m z t e r e n u samego
Robotniczego.
administracyjnym
kraju,
Okręgowe. Jednocześnie nastąpiła
i c h a r a k t e r u działalności M u z e u m .
r u c h u robotniczego
ŻYRARDOWA
Historii R u c h u
podziałem
Żyrardowa
z. 1
zmiana
obejmującej
historię
tego r o d z a j u badań n a t e
działu etnograficznego.
i opisywał z a b y t k i
Usta
etnograficzne
oraz z jego najbliższych okolic. Z e
względu n a szczególny c h a r a k t e r m i a s t a ( h i s t o r y c z n y , u r b a n i s t y c z n y i społeczno-kulturowy)
postanowiono
w
pierwszych
latach
pracy
działu
etnograficznego
skupić
się n a p r o b l e m a t y c e k u l t u r y robotniczej. B a d a n i a tego r o d z a j u nie były t a m j e s z c z e
prowadzone.
czynkarskim
B r a k jest szczegółowych źródeł, n a w e t
itp. G r o m a d z e n i e
zabytków
opracowań o c h a r a k t e r z e p r z y -
obrazujących
kulturę
czątkowane zostało w r o k u 1975 z i n i c j a t y w y m g r B a r b a r y
nej d y r e k t o r k i M u z e u m .
Na
ogłoszony w
miejscowej
z a b y t k o w y c h przedmiotów mieszkańcy o d p o w i e d z i e l i
robotniczą
zapo
Dzierżanowskiej,
obec
prasie apel o
przekazywanie
s z y b k o i w ciągu k i l k u z a l e d
w i e miesięcy z e b r a n o przeszło 250 eksponatów ( w f o r m i e darów). O b e c n i e w
znajduje
Muzeum
się p o n a d 450 eksponatów, głównie z t e r e n u Żyrardowa. Większość p r z e d
miotów pochodzi z przełomu X I X i X X w. oraz z o k r e s u międzywojennego. D o n a j
c i e k a w s z y c h należy zaliczyć kolekcję s e r w e t e k l n i a n y c h , m.in. h a f t o w a n y c h
p r z e z robotnice, k o m p l e t y b i e l i z n y stołowej, u n i k a l n e e g z e m p l a r z e
bielizny
ręcznie
damskiej
(z początku X X w.) oraz cały szereg przedmiotów wchodzących w skład g o s p o d a r
stwa
domowego. J e s z c z e w
końcu
1975 r. udało się ze z g r o m a d z o n y c h
zabytków
urządzić stałą ekspozycję izby robotniczej, odpowiadającej s w y m c h a r a k t e r e m w n ę
trzom
mieszkalnym
w
domach
„robotniczych"
Żyrardowa
w
okresie
pierwszych
l a t naszego s t u l e c i a (przed r o k i e m 1914). P r z y urządzaniu i z b y p r a c o w n i c y
Muzeum
k o n s u l t o w a l i się z n a j s t a r s z y m i mieszkańcami m i a s t a , co p r z y b r a k u źródeł n a u k o
w y c h pozwoliło n a w i e r n e o d t w o r z e n i e t a k i c h szczegółów, j a k r o z m i e s z c z e n i e sprzę
tów g o s p o d a r s t w a
domowego, właściwie u m e b l o w a n i e i t p . W październiku 1976 r. s z e
r e g eksponatów e t n o g r a f i c z n y c h (m.in. w a r s z t a t t k a c k i d r e w n i a n y , o b r u s y i s e r w e t
ki)
umieszczono
Ogólny
w
nień b a d a w c z y c h
XIX
stałej
program
(lata
został już z a s a d n i c z o
z a l i c z o n o : 1) d a w n e t r a d y c j e
w. n a potrzeby
robotniczych
ekspozycji historycznej „Żyrardów
badań
od
1870 do
współczesności);
wnętrz
3)
i o b y c z a j a c h (2 poł. X I X w. do dziś). O s t a t n i e z a g a d n i e n i e
szeroko. O b e j m u j e
inne formy
ono z w y c z a j e
l a t a c h 1829-1945".
zmiany
mieszkań
w
w
dziedzin k u l t u r y robotniczej
bardzo
i obrzędy r o d z i n n e i doroczne, g r y i z a b a w y
rzyską itp., a także całokształt oficjalnego
w
rodzin
zwyczajach
jest rozumiane
spędzania c z a s u wolnego, s t o s u n k i międzypokoleniowe, etykietę
jest nie tylko dokonanie
zagad
ręcznego t k a c t w a (rozwiniętego
zakładów I n i a r s k i c h ) ; 2) p r z e m i a n y
około
w
określony. D o głównych
oraz
towa
życia k u l t u r a l n e g o m i a s t a . C e l e m badań
miarę pełnego i o b i e k t y w n e g o
(na t l e ogólnego r o z w o j u
opisu
najważniejszych
m i a s t a ) , a l e również c h a r a k
t e r y s t y k a i s t o t n y c h c e c h tej k u l t u r y , pogłębiona a n a l i z a kierunków i efektów z m i a n .
�234
KRONIKA
B a d a n i a n a d o b y c z a j a m i r o b o t n i c z y m i w Żyrardowie rozpoczęto w połowie 1976 r.
po nawiązaniu współpracy między M u z e u m
Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego.
Okręgowym w Żyrardowie a
Podjęte z a g a d n i e n i e b a d a w c z e
Katedrą
„Przemiany
o b y c z a j u i m o d y w środowisku r o b o t n i c z y m Ż y r a r d o w a " zostało włączone do p r o b
l e m u węzłowego „Polska k u l t u r a n a r o d o w a ,
czaj
i moda
We
j a k o pojęcie k o d u
wstępnym
jej tendencje rozwoju i percepcja. O b y
informacyjnego
etapie badań, trwającym
stosunkach
w
od s i e r p n i a
z r e a l i z o w a n o następujące przedsięwzięcia: 1 — dokonano
ficznych
(pod
dotyczących
(mgr
kątem
historii i k u l t u r y
Andrzej
Stawarz)
nina Hassowa);
ogólnego
zasadniczego
2 —
tematu
przy
Żyrardowa),
międzygrupowych".
1976 do s t y c z n i a 1977 r.
wstępnych p r a c
uwzględnieniu
opracowano
bibliogra
istniejących
bibliografię
i bibliografię zawartości c z a s o p i s m z a l a t a 1946-1976 ( A n t o
przeprowadzono
kwestionariusza
55 w y w i a d ó w , w
sondażowo-problemowego
t y m 50 w y w i a d ó w
„Obyczaj
i moda
w
według
środowi
s k u r o b o t n i c z y m Ż y r a r d o w a " , o p r a c o w a n e g o p r z e z dr. A n d r z e j a Woźniaka
d y te przeprowadziły
studentki Katedry Etnografii U W
końca X I X i początku X X w i e k u " ( o p r a c o w a n i e
kwestionariusza i
Kuczyńska); 3 — n a p o d s t a w i e
wywiadów opracowano
informacji
przeprowadzenie
u z y s k a n y c h drogą
i zgadzają
się uczestniczyć w
dalszych badaniach.
wstępnym etapie badań rozpoczęto także p r a c e zmierzające do z e b r a n i a i
materiałów
oraz 5
robotniczych
kartotekę informatorów obejmującą głównie osoby, które są
najlepszymi informatorami
nia
(wywia
oraz A . S t a w a r z ) ,
w y w i a d ó w według k w e s t i o n a r i u s z a szczegółowego „Wnętrza mieszkań
wywiadów dr A n n a
prac
rozumowaną
(głównie
archiwalnych)
dotyczących
całokształtu
We
opracowa
życia
kultural
nego w Żyrardowie n a przełomie X I X i X X w. ( o p r a c o w u j e m g r B . D z i e r ż a n o w ska).
P l a n pracy badawczej
n a r o k 1977, który będzie stanowił z a s a d n i c z y etap g r o
m a d z e n i a materiałów t e r e n o w y c h i a r c h i w a l n y c h oraz i c h wstępnego
nia przewiduje:
1 —
kontynuowanie
badań według
p r a w i o n e g o i rozszerzonego
po wstępnym
riusza planuje
mieszkańców (rodzin)
się z b a d a n i e
n i c z y c h " (do badań zostaną w y b r a n e
najmniej
domu
od 30 do 50°/o lokatorów
etapie
badań); według
tego
w wybranych
domach
stanowią
3 —
rozpoczęcie
badań
l u d z i e s t a r s i , mieszkający
„robotniw
badań n a d wnętrzem
szczegółowych
nad ubiorem
w
r o b o t n i c z y m ; 4 — rozpoczęcie a r c h i w a l n y c h poszukiwań o d p o w i e d n i c h
przy
danym
mieszkań
środowisku
źródeł p i s a
n y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h . Rozważana j e s t również możliwość p r z e p r o w a d z e n i a
cze w 1977 r. k o n k u r s u o t w a r t e g o n a relację ( w s p o m n i e n i e )
ujmując,
dawnej
kultury
włącznie). P o d s u m o w a n i e
robotniczej
w
Żyrardowie
międzywojennego
s e m i n a r i u m naukowego,
stąpi pod k o n i e c 1977 r. w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U W . P l a n o w a n e
n i z o w a n i e s e s j i poświęconej k u l t u r z e robotniczej
jesz
dotyczącą, ogólnie r z e c z
(do o k r e s u
tego e t a p u badań, w f o r m i e
(po
kwestiona
n i e m n i e j niż t r z y b u d y n k i , w których
od kilkudziesięciu l a t ) ; 2 — k o n t y n u o w a n i e
robotniczych;
opracowywa
ogólnego k w e s t i o n a r i u s z a
Żyrardowa
jest również
w tutejszym
na
zorga
Muzeum
Okręgowym.
Andrzej
Z
X
MIĘDZYNARODOWEJ
KONFERENCJI
EUROPEJSKICH W
W
dniach
13-18 września
ROBOCZEJ
ZABOROWIE
1976 r. odbyła
POD
się X
Stawarz
ETNOCHOREOLOGOW
WARSZAWĄ
Międzynarodowa
Konferencja
R o b o c z a z udziałem etnochoreologów reprezentujących różne k r a j e e u r o p e j s k i e ,
ganizowana
w r a m a c h planu naukowego Instytutu S z t u k i Polskiej Akademii
zor
Nauk
p r z e z Pracownię D o k u m e n t a c j i F o l k l o r u . G ł ó w n y m t e m a t e m k o n f e r e n c j i b y ł y „ P r o b -
�235
KRONIKA
lemy
klasyfikacji
europejskich
tańców
ludowych
ze szczególnym
uwzględnieniem
tańców k o r o w o d o w y c h i s o l o w y c h " .
Wygłoszono i p r z e d y s k u t o w a n o
częcych
tańców
kolistych
muzyki Ludowej W A N
korowodowych
syfikacja
w Budapeszcie;
tańców
rumuńskich
ludowych
tańców
powiązania
Zasady
klasyfikacji
PAN,
Warszawa;
polskich
korowodowych
Hailing,
tańców
—
węgierskich
dr G . Martin,
kształtowania
się form
dziew
Instytut
bułgarskich
— A. Iliewa, Instytut M u z y k i B A N w Sofii;
— A. Giurchescu, Instytut
i F o l k l o r u w B u k a r e s z c i e ; Tańce korowodowe
nej
Typy
następujące r e f e r a t y :
i ich europejskie
ludowych
akrobatyczny
i solowe
—
taniec
w Polsce
Kla
Etnografii
w kontekście
ogól
d r G r . Dąbrowska, I n s t y t u t S z t u k i
norweski
—
czy
europejski?
—
R. W a r m e , T e a t r O p e r y i B a l e t u w Oslo.
P r z e p r o w a d z o n o również dyskusję n a t e m a t a n a l i z y f o r m a l n e j
n a p o d s t a w i e tez p r z y g o t o w a n y c h
tańców
ludowych
do tego t e m a t u p r z e z d r H . L a u d o w ą i E . K r ó -
schlową z I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i C A N , P r a h a .
Grażyna
Dąbrowska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f34491859cb9c99bea8f443d3503abf2.pdf
4c2cd6eb84500237d51663930d36ac83
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:936
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:859
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.5-10
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
\
ETNOGRAFIA POLSKA
XXII
Zeszyt 2
-1
�POLSKA
INSTYTUT
AKADEMIA
H I S T O R I I
K U L T U R Y
NAUK
M A T E R I A L N E J
ETNOGRAFIA POLSKA
XXII
Zeszyt 2
WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK
ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH
WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK
1978
�REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI
SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA
MAŁKOWSKA
CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : JÓZEF B U R S Z T A ,
M A R I A B I E R N A C K A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A ,
ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , D A N U T A M A R K O W S K A ,
ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Świerczewskiego 105
Okładkę projektował Edward Kostka
V)v iihN.
Redaktor Zyta
0ЛЭ6
Kwiecińska
Redaktor techniczny Lidia Samarin
© Copyright
by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich
— Wydawnictwo,
Wrocław
Printed in Poland
Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1978.
Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 21,30, ark. druk. 17,38, ark.
A 23,10. Papier powiek, kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania
2 I I I 1978. Podpisano do druku 8 I X 1978. Druk ukończono we
wrześniu 1978 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 201/78
_ M-12 — Cena zł 55.—
x
1978
�S P I S TREŚCI
Lech
Mróz
Wprowadzenie
11
CZĘSC I
Lech M r ó z — Badania dystansu etnicznego: Cyganie — Polacy . . . .
Streszczenie w j . angielskim
Ignacy Marek K a m i ń s k i — Sprzężenia akulturacyjne: Cyganie — Romowie
Streszczenie w j . angielskim
Jadwiga D e p c z y ń s k a — Adaptacja Cyganów do życia w mieście . . .
Streszczenie w j . angielskim
Albert P a w ł o w s k i — Problemy kryminalne w cygańskiej grupie etnicznej
Streszczenie w j . angielskim
Wiktor Edward W e s o ł e k — Działalność Kościoła wśród C y g a n ó w . . .
Streszczenie w j . angielskim
Józef at Z y w e r t — Sytuacja społeczno-ekonomiczna C y g a n ó w zamieszku
jących Zielonogórskie
Streszczenie w j . angielskim
Janina F e n i g s e n - O r ł o w s k a — Cyganie Nowotarszczyzny — sytuacja
współczesna i kierunki przemian
Streszczenie w j . angielskim
15
34
37
52
55
68
69
85
87
97
99
109
111
125
CZĘŚĆ I I
Adam B a r t o s z — Wstęp
127
Adam B a r t o s z — Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów .
131
Streszczenie w j . angielskim
143
Elżbieta D ł u g o s z — Pożywienie Cyganów na polskim Spiszu . . . .
145
Streszczenie w j . angielskim
152
Marian D ł u g o s z — Mangavipen — zaślubiny cygańskie
.155
Streszczenie w j . angielskim
160
Aleksandra J a k l i ń s k a - D u d a — Cyganie osiadli w opinii górali spiskich
161
Streszczenie w j . angielskim
169
E w a K a f e l — Ogólna charakterystyka pieśni Cyganów z Czarnej Góry .
171
Streszczenie w j . angielskim
174
Andrzej M i r g a — Me som Rom, tumen san gadźe
177
Streszczenie w j . angielskim
183
INFORMACJE O BADANIACH W INNYCH K R A J A C H
E v a D a v i d o v á — Współczesne badania cyganologiczne w
w dziedzinie etnosocjologii
Czechosłowacji
185
�6
S P I S TREŚCI
József V e k e r d i — Badania cyganologiczne na Węgrzech
Walery S a n a r o w — Studia nad Cyganami w Z S R R (1960-1977) . . .
Adam B a r t o s z — Cyganologia w Bułgarii
Lech M r ó z — Jugosłowiańskie badania nad Cyganami
Ignacy Marek K a m i ń s k i — Teoria i pragmatyka współczesnych trendów
cyganologii europejskiej
197
201
205
207
213
RECENZJE
„Journal of the Gypsy Lore Society" i „Etudes Tsiganes" i ich rola w bada
niach nad Cyganami — Lech Mróz
„Lacio Drom" — Bogdana Pilichowska
„Monde Gitan" — Bożena Szymborska
„Scharotl. Die Zeitung des fahrenden Volkes in der Schweiz" — Urszula
Janicka-Krzywda
„Mitteilungen zur Zigeunerkunde" — Andrzej Leo
Ian F . Hancock, Romance vs. Realism: Popular Notions of the Gypsy, „Ro
ma", vol. 2, no. 1 1976 — Ludmiła Melchior
Gypsies, Tinkers and other Travellers, F . Rehfisch. Academic Press L o n d o n New York—San Francisco 1975 — Marianna Pawlik
Adam Heymowski, Swedish „Travellers" and Their Ancestry, A Social Isola
te or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 —
Marianna Pawlik
Hugh Gentleman, Susan Swift, Scotland's Travelling People, Problems and
Solutions, Scottish Development Department, Edinburgh 1971 — Rosen
Stefanów
Inga Gustaffson, Studies of Minority Grup's Efforts to Preserve Its Cultural
Autonomy, I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 — Jerzy
Krzysztof
Fiszer
John Takman, The Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Study, Liber Vorlag
Stockholm 1976 — Jerzy Krzysztof
Fiszer
Edith Falque, Voyage et Tradition, Payot Paris 1971 — Kazimierz Zajko .
.
Heinz Mode, Siegfried Wólffling, Zigeuner — der Weg eines Volkes in
Deutschland, Koehler and Amelang Leipzig 1968 — Renata Hryń . . .
С. H . Ward-Jackson, Denis E . Harvey, The English Gypsy Caravan. Its
Origins, Builders, Technology and Conservation, Country Book Club
Newton Abbot 1973 — Ludmila Melchior
Menyhért Lakatos, Füstos képek, Magveto Budapest 1975 — Tadeusz Olszański
Charles King, Men of the Road, London 1972 — Krystyna Bocek . . . .
Katherine Esty, The Gypsies, Wanderers in Time, Hawthorn New York
1969 — Małgorzata
Jasiczek
Peter Maas, King of The Gypsies, A Bantam Book New York 1966 — Ry
szard Kantor
William Field, Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San
Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , no/ 4 1976 — Adam Bartosz
Bibliografia publikowanych prac cyganologicznych autorów tomu . . . .
229
234
239
241
243
244
247
248
250
253
255
258
261
264
266
268
269
271
273
275
�СОДЕРЖАНИЕ
Лех М р у з - В в е д е н и е
1
ЧАСТЬ I
Лех М р у з — Исследование этнического расстояния: цыгане —поляки
Резюме на английском языке
Игнацы Марек К а м и н ь с к и - Сопряженность по приобщению к культуре: цыгане
ромы
Резюме на английском языке
Ядвига Д е п ч и н ь с к а — Приспособление цыган к городской жизни
Резюме на английском языке
Альберт П а в л о в с к и - Уголовные проблемы в цыганской этнической группе
. . .
Резюме на английском языке
Виктор Эдвард В е с о л е к - Деятельность Церкви среди цыган
Резюме на английском языке
Юзефат Зыверг-Общественно-экономическое положение цыган, проживающих
в зеленогурской области
Резюме на английском языке
нина Фенигсен-Орловска - Цыгане Новотарггкого района - современная обста
новка и пути перемен
Я Резюме на английском языке
15
34
37
25
55
68
69
85
87
97
99
109
111
125
ЧАСТЬ I I
Адам Б а р т о ш - В в е д е н и е
Адам Б а р т о ш - Н е к о т о р ы е элементы традиционного хозяйства цыган
Резюме на английском языке
Эльжбега Д л у г о ш - Пропитание цыган на польском Спише
Резюме на английском языке
Мариан Д л у г о ш — Мангавипен— цыганское бракосочетание
Резюме на английском языке
Александра Я к л и н ь с к а - Д у д а - Оседлые цыгане во мнении спишских гуралей
Резюме на английском языке
Ева К а ф е л ь - Общая характеристика песен цыган с Черной горы
Резюме на английском языке
Анджей М и р г а - Me сом ром, тумен сан гадзе
Резюме на английском языке
. . .
127
131
143
145
152
155
160
161
169
171
174
177
183
ИНФОРМАЦИЯ ОБ ИССЛЕДОВАНИЯХ В ДРУГИХ СТРАНАХ
Ева Д а в и д о в а - Современные исследования по цыганологии в Чехословакии в об
ласти этносоциологии
. . . . .
185
�8
SPIS TREŚCI
Юзсеф В е к е р д и - Цыганологические исследования в Венгрии
Валери С а н а р о в - Исследования по цыганам в СССР (1960-1977)
Адам Б а р т о ш - Цыганология в Болгарии
Лех М р у з - Югославские исследования цыган
Игнацы Марек К а м и н ь с к и - Теория ипрактика современных тенденций европейского
цыгановедения
РЕЦЕНЗИИ
„Journal of Gypsy Lore Society" и „Etiudes Tsiganes" и их роль в исследовании цыган —
Лех Мруз
„Lacio Drom" - Богдана Пилиховска
„Monde Gitan" - Божена Шимборска
„Scharotl. Die Zeitung des fahrenden Volkes in der Schweiz" - Уршуля Яницка-Кшивда
„Mitteilungen zur Zigeunerkunde" - Анджей Лео . . .
Ian F . Hancock, Romance vs. Realism: Popular Notions of the Gypsy, „Roma", vol. 2, no 1
1976 - Людмила Мелхиор
Gypsies, Tinkers and other Travellers, F. Rehfisch. Academic Press London - New York San Rrancisco 1975 - Марианна Павлик
Adam Heymowski, Swedish ..Travellers" and their Ancestry, A social Isolate or an Ethnic
Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 - Марианна Павлик . . .
Hugh Gentleman, Susan Swift, Scotland's Travelling People, Problems and Solutions,
Scottish Development Department, Edinburgh 1971 - Росен Стефанов
Inga Gustaffson, Studies of Minority Grup's Efforts to Preseve Its Cultural Autonomy,
IMFO-Grup University of Stockholm 1973 - Ежи Кшиштоф Фишер
John Takman, The Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Study, Liber Vórlag Stockholm
1796 - Ежи Кшиштоф Фишер
Edith Falque, Voyage et Tradition, Payot Paris 1971 - Казимеж Зяйко
Heinz Mode, Siegfried Wólffling, Zigeuner - der Weg eines Volkes in Deutschland, Kochler
and Amelang Leipzig 1968 - Рената Хрынъ
С. H . Ward-Jackson, Denis E . Harvey, The English Gypsy Caravan. Its Origins, Builders,
Technology and Conservation, Country Book Club Newton Abbot 1973 - Людмила
Мелхиор
Menyhért Lakatos, Füstós képek, Magveto Budapest 1975 - Тадеуш Ольшаньски
. . .
Charles King, Men of the Road, London 1972 - Крыстына Боиек
Katherine Esty, The Gypsies, Wanderers in Time, Hawthorn New York 1969-Малгожата
Ясичек
Peter Maas, King of the Gypsies, A Bantam Book New York 1966 - Рышард Кантор
William Field, Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. VI, no 4 1976 - Адам Бартош . :
Библиография опубликованных цыганологических работ авторов тома
229
234
239
241
243
244
247
248
250
253
255
258
261
264
266
268
269
271
273
275
j
j
\
j
J
}
I
]
]
�T A B L E OF CONTENTS
Lech
Mróz
—
Introduction
.
11
PART I
Lech M r ó z — A Study of Ethnical Distance: Gypsies — Poles .
.
.
.
.
15
Summary in English
Ignacy Marek K a m i ń s k i — The Feedbacks in an Acculturation Process:
Gypsy — Romy. Summary in English
.
34
37
52
Jadwiga D e p c z y ń s k a — Adaptation of Gypsies to Urban Life . . . .
Summary in English
.
Albert P a w ł o w s k i — Criminal Problems of the Gypsy Ethnical Group .
Summary in English
Wiktor Edward W e s o ł e k — Activity of the Church among Gypsies .
.
Summary in English
Józefat Z y w e r t — The Social and Economic Situation of Gypsies Settled
in the Region of Zielona Góra
Summary in English
Janina F e n i g s e n - O r ł o w s k a — Gypsies of the Region of Nowy Targ:
Their Present Situation and the Trends of Change
Summary in English
55
68
69
85
87
97
99
109
Ill
125
PART II
Adam B a r t o s z — Preface
Adam B a r t o s z — Some Elements of the Traditional Gypsy Economy
Summary in English
Elżbieta D ł u g o s z — The Food of Gypsies in the Polish Part of Spisz
Summary in English
Marian D ł u g o s z — Mangavipen — the Gypsy Wedding Ceremony .
Summary in English
Aleksandra J a k l i ń s k a - D u d a — Settled Gypsies as Seen by
.
.
.
.
.
.
127
131
143
145
152
155
160
Spisz
Mountaineers
Summary in English
E w a K a f e l — A General Description of Gypsy Songs from Czarna Góra
Summary in English
Andrzej M i r g a — Me som Rom, turnen san gadjo
Summary in English
161
169
171
174
177
183
I N F O R M A T I O N S ON F O R E I G N R E S E A R C H W O R K S
E v a D a v i d o v á — Contemporary ethnosociological studies on Gypsies
Czechoslovakia
József V e к e r d i — Gypsy studies in Hungary
in
185
197
�10
SPIS TREŚCI
Valeri S a n a r o v — Gypsy studies in the U S S R (1960-1977)
Adam B a r t o s z — Gypsy -studies in Bulgary
Lech M r ó z — Gypsy studies in Yugoslavia
Ignacy Marek K a m i ń s k i — Contemporary trends in European Gypsy
studies, their theories and procedures
201
205
207
213
REVIEWS
„Journal of the Gypsy Lore Society" and „Etudes Tsiganes" and their role
in Gypsy studies — Lech Mróz
„Lacio drom" — Bogdana Pilichowska
„Monde Gitan" — Bożena Szymborska
„Scharotl. Die Zeitung des fahrenden Volkes in der Schweiz" — Urszula Janicka-Krzywda
„Mitteilungen zur Zigeunerkunde" — Andrzej Leo
Ian F . Hancock, Romance vs. Realism: Popular Notions of the Gypsy, „Ro
ma", vol. 2, No 1, 1976 — Ludmila Melchior
Gypsies Tinkers and other Travellers, F . Rehfisch. Academic Press, London —
New York — San Francisco 1975 — Marianna Pawlik
Adam Heymowski, Swedish ..Travellers" and Their Ancestry, A Social Isola
te or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 —
Marianna Pawlik
Hugh Gentleman, Susan Swift, Scotland's Travelling People, Problems and
Solutions, Scottish Development Department, Edinburgh 1971 — Rosen
Stefanów
Inga Gustaffson, Studies of a Minority Group's Efforts to Preserve Its C u l
tural Autonomy, I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 — Jerzy Krzy
sztof Fiszer
John Takman, The Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Study, Liber Vdrlag,
Stockholm 1976 — Jerzy Krzysztof
Fiszer
Edith Falque, Voyage et tradition, Payot, Paris 1971 — Kazimierz Zajko .
.
Heinz Mode, Siegfried Wólffling, Zigeuner — der Weg eines Volkes in Deutschland, Koehler und Amelang, Leipzig 1968 — Renata Hryñ . . .
С. H . Ward-Jackson, Denis E . Harvey, The English Gypsy Caravan. Its O r i
gins, Builders, Technology and Conservation, Country Book Club, Newton
Abbot 1973 — Ludmila Melchior
Menyhért Lakatos, Füstós képek, Magveto, Budapest 1975 — Tadeusz Olszański
Charles King, Men of the Road, London 1972 — Krystyna Bocek . . . .
Katherine Esty, The Gypsies, Wanderers in Time, Hawthorne, New York
1969 — Małgorzata
Jasiczek
Peter Maas, King of the Gypsies, A Bantam Book, New York 1966 — Ry
szard Kantor
William Field, Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San
Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , No 4, 1976 — Adam
Bartosz
A Bibliography of Gypsy studies published by the authors contributing to
this volume
229
234
239
241
243
244
247
248
250
253
255
258
261
264
266
268
269
271
273
275
I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98f82e0fcacbb0d7aad6030cbecf3812.pdf
342b3bf2379b9590998f92aa1e636aa6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:933
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:858
Title
A name given to the resource
Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.237-248
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
С
E
N
Z
J
E
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I , z. 1
FRANCISZEK
Wybór
BUJAK,
pism.
Opracowanie,
przedmowa,
komentarze
H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a , P W N , t. 1-2, W a r s z a w a 1976
Franciszek
Bujak
b y l pionierem
polskiej
h i s t o r i i gospodarczej
i polskiej
so-
cjografii, a także j e d n y m z p i e r w s z y c h promotorów badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h w z a
k r e s i e n a u k społecznych. W r o k u 1900 świeżo p r o m o w a n y 2 5 - l e t n i doktor,
chłopski
s y n , przystąpił z i n i c j a t y w y w y b i t n e g o wówczas przywódcy s o c j a l i s t y c z n e g o w G a
l i c j i I . Daszyńskiego do p r a c y n a d monografią
dana
w
następnym r o k u w s e r i i r o z p r a w
znacznym zainteresowaniem
swych rodzinnych Maszkienic.
A k a d e m i i Umiejętności
Wy
spotkała się ze
i u z n a n i e m ze s t r o n y polityków i u c z o n y c h , e k o n o m i
stów i historyków. S a m autor wspominał po l a t a c h , że pisząc ją dojrzał j a k o u c z o
ny i jako obywatel.
Już w
1901 r. wykonał B u j a k
m i a s t e c z k a L i m a n o w a , a nieco później, po p o w r o c i e
nową, zleconą m u monografię
z podróży n a u k o w e j
zagranicę,
napisał i w y d a ł w 1903 r. monografię w s i Żmiąca.
Opracowując
rodziny
te m o n o g r a f i e
chłopskiej
wykazał
c z y c h i społecznych ówczesnej
renie polskim
publikacje
oraz b l i s k o z n i m i związane z a g a d n i e n i e
Bujak
znakomitą orientację w
budżetu
gospodar
G a l i c j i oraz pełną samodzielność badawczą. N a t e
n i e miał poprzedników,
zagraniczne,
problemach
zwłaszcza
n a których
związane
mógłby
ze szkołą
się wzorować.
L a Playa,
które
Poznał
posłużyły
m u z a źródło i n s p i r a c j i . P i e r w s z y podniósł u n a s z a l e t y w y w i a d u t e r e n o w e g o , z w ł a
szcza
zbiorowego, p i e r w s z y
renowe
do całościowego
w t y m monografii
wykorzystał też źródła h i s t o r y c z n e , s t a t y s t y c z n e i t e
opracowania.
Zamiaru
opracowania
dalszych
monografii,
środowisk r o b o t n i c z y c h , n i e zrealizował pochłonięty i n n y m i p r a
c a m i b a d a w c z y m i . J e s z c z e r a z wrócił do badań m o n o g r a f i c z n y c h w 1911 r. (już j a k o
profesor
U J ) , przedstawiając o b r a z z m i a n d o k o n a n y c h w r o d z i n n y c h M a s z k i e n i c a c h
między r o k i e m 1900 a 1911. Było to p i e r w s z e s t u d i u m z m i a n społeczno-gospodarczych
polskiej wsi. Oparte
na danych statystycznych i terenowych
n i e miało
wyraźnych
założeń t e o r e t y c z n y c h , n i e zawierało uogólnień i porównań, podobnie j a k p o p r z e d n i e
monografie,
choć w
przedmowie
autor
przekonująco
uzasadnił
reprezentatywność
M a s z k i e n i c d l a określonego t y p u w s i r o l n i c z o - r o b o t n i c z y c h . C z y n i o n o później
Buja
k o w i z a r z u t y z tego p o w o d u , l e c z przecież m o n o g r a f i e jego zachowały i umocniły
n a w e t z b i e g i e m c z a s u s w ą wartość dzięki r z e t e l n e j i bogatej d o k u m e n t a c j i , jasności
wykładu oraz
wydobyciu
przez autora
spraw
i zagadnień istotnie ważnych. Stały
się c e n n y m źródłem h i s t o r y c z n y m d l a p o z n a n i a życia w s i i m i a s t e c z e k południowej
Małopolski w o k r e s i e w i e l k i c h p r z e m i a n n a początku X X w . W a r t o
że B u j a k
pierwszy
użył
nazwy
o dużym z n a c z e n i u z a r o b k o w a n i a
„wieś
rolniczo-robotnicza"
w
przypomnieć,
odniesieniu
do w s i
n i e r o l n i c z e g o , a więc do M a s z k i e n i c . N o w y c h , z a
m i e r z o n y c h p i e r w o t n i e badań n a d d a l s z y m i z m i a n a m i w M a s z k i e n i c a c h już n i e p r z e
prowadził.
W
1905 r. F r a n c i s z e k B u j a k
podstawie
obszernej
rozprawy
habilitował się w U n i w e r s y t e c i e Jagiellońskim n a
o o s a d n i c t w i e Małopolski i w t y m s a m y m r o k u w y -
�238
RECENZJE
głosił swój p i e r w s z y wykład, przedstawiając z n a c z e n i e i p r o g r a m
czej, której miał się odtąd poświęcić w całej s w e j
nej. B y ł p i e r w s z y m , który t e n p r z e d m i o t w
historii gospodar
pracy badawczej
i organizacyj
Polsce systematycznie wykładał i j e d
n y m z p i e r w s z y c h w E u r o p i e , który opracował z a k r e s zadań i p r o g r a m
badawczy
h i s t o r i i gospodarczej. P o 1918 r. przeniósł się do L w o w a , gdzie zorganizował n a j l e p
szy w
o k r e s i e międzywojennym
ośrodek badań h i s t o r i i gospodarczej
Polski.
W y d a j ą c o b e c n i e o b s z e r n y wybór p i s m F . B u j a k a prof. H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a przypomniała go j a k o h i s t o r y k a i twórcę określonego p r o g r a m u
badań h i s t o
rycznych,
zamieszczono
a także
publikacje
oraz
jako
poświęcone
zagadnieniom
i
organizatora
programom
metodom
wszystkich monografii
badań
i zadaniom
historii
i gospodarczej
d u j e się także o b s z e r n a
rozprawa
kształt historii.
I
społecznych
gospodarczej,
i historycznych
wśród n i c h p r z e d m o w y
do
prac F . Bujaka.
i s t u d i a B u j a k a dotyczące k o n k r e t n y c h z a g a d
nień h i s t o r i i społecznej
— o nowy
nauk
tomie
s o c j o g r a f i c z n y c h , a także pełna bibliografia
T o m I I z a w i e r a niektóre r o z p r a w y
jak
naukowych. W
P o l s k i od X
do X X w . W
tomie I
znaj
prof. Urbańskiej, zatytułowana: Franciszek
Bu
A u t o r k a przedstawiła t a m w 3 k o l e j n y c h rozdziałach
poglądy i dorobek n a u k o w y F . B u j a k a w z a k r e s i e n a u k społecznych i h i s t o r y c z n y c h ,
h i s t o r i i gospodarczej
uczonego,
oraz ogólnej metodologii
historii. Ukazała szerokie horyzonty
który z n a c i s k i e m podkreślał w i e l o s t r o n n e
gospodarczych,
widział
ich nierozerwalny
związek
z n a c z e n i e dziejów
z teraźniejszością
działalności p r a k t y c z n e j , uważał działalność gospodarczą
społeczno-
i
potrzebami
za fundament
życia p o l i
tycznego narodów. P r o p a g o w a ł u p r a w i a n i e h i s t o r i i w powiązaniu z i n n y m i n a u k a m i
społecznymi i n a u k a m i o k u l t u r z e . Wyróżniał się t a l e n t e m o r g a n i z a c y j n y m
t y c z n y m zmysłem
w o b e c niedomagań
s p e c j a l n y c h instytutów b a d a w c z y c h
Rozprawa
0
ta, napisana
całości d o r o b k u
naszej
n a u k i , głosił konieczność
d l a p o t r z e b n a u k h i s t o r y c z n y c h i społecznych.
subtelnie i w n i k l i w i e , jest p i e r w s z y m
F . Bujaka
jako
i kry
utworzenia
historyka i organizatora
głosem w
dyskusji
nauki. Daje
obszerny
przegląd problemów, którymi się on zajmował. L e k t u r a j e j n i e j e s t łatwa d l a c z y
t e l n i k a , który n i e z n a d o b r z e treści p r a c F . B u j a k a , a także p o d s t a w o w y c h
prob
lemów h i s t o r i i gospodarczej.
Niewątpliwie
rację
m a prof. M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a
mięta się r a c z e j mało o p o d s t a w o w y m
stwierdzając,
że dziś p a
d o r o b k u F . B u j a k a , o jego p o s t u l a t a c h w z a
k r e s i e t e o r i i i metod, dlatego p r z y p o m n i e n i e tego d o r o b k u
j e s t sprawą n a d e r
żyteczną i ważną. D o p o s t u l a t u pełnego w y d a n i a o b y d w u tomów Galicji
diów
nad osadnictwem
Małopolski
k l a s y c z n y c h dziś m o n o g r a f i i
po
Stu
oraz
można dodać p o s t u l a t w z n o w i e n i a również j e g o
oraz p r z y p o m n i e n i a p r a c dotyczących k u l t u r y w s i p o l
s k i e j . W 50 l a t po w y d a n i u Zmiącej
podjął b a d a n i a w tej w s i Z . T . W i e r z b i c k i i w
k i l k a l a t później w y d a ł nową, obszerną j e j monografię. N i e m n i e j c e l o w e byłoby o p r a
cowanie
podobnych
monografii
l a t po m o n o g r a f i a c h
W
bogatym
współczesnych
dorobku
w
trudno
ludowa
1 jej
na tle kultury
dziś dostępnym
przedrukowany
zabytków.
nów.
Należał
wydawnictwie
artykuł z 1946 r. Kilka
i powszechnej,
ogłoszone w
i niemal zapomniane.
uwag
Interesował się B u j a k
zagadnienia
do
75
związek z etnografią, w t y m duże s t u d i u m
narodowej
historią
o zamiłowaniu
W
grona
Słownika
starożytności
został
ludowej
i aktualnymi problemami
z z a k r e s u h i s t o r i i e t n i c z n e j , zwłaszcza
redaktorów
1930 r.
tomie I
do tradycji
chłopskiej, l e c z z innego p u n k t u w i d z e n i a niż t e n , którzy p r z y j m o w a l i
Podejmował
w
n a u k o w y m F . B u j a k a możemy odnaleźć p o n a d 20 a r t y k u
łów, przyczynków i r e c e n z j i mających
pt. Kultura
M a s z k i e n i c oraz L i m a n o w e j ,
Bujaka.
kultury
etnografowie.
Prusów
i
słowiańskich.
Litwi
Około
1900 r. nosił się z z a m i a r e m n a p i s a n i a p r a c y o k u l t u r z e ludności góralskiej n a o b s z a
rze K a r p a t . Interesował się organizacją i p r o g r a m a m i muzeów i w y d a w n i c t w
nalnych.
regio
�RECENZJE
Omawiany
wybór
pism
F. Bujaka
niewątpliwie
dobrze
odpowiada
intencjom
w y d a w c y , pożyteczne j e d n a k mogło być uzupełnienie go k i l k o m a r e c e n z j a m i , w któ
rych
t e n u c z o n y dał w y r a z
zagadnień.
Przedrukowane
swemu
dość
polemicznemu stanowisku wobec
l i c z n e (21) p r z e d m o w y
do
książek
omawianych
dotyczą
prac
najbliższych B u j a k o w i , przedstawiają n i e r a z c i e k a w i e w a r u n k i i c h p o w s t a n i a , c h a
rakterystyczne cechy i znaczenie, rzadko jednak
dotykają s p r a w
spornych, d y s k u
syjnych.
Edward
FOLKLOR
R O B O T N I C Z E J ŁODZI.
Pokłosie
konkursu
Pietraszek
(„Literatura
Ludowa",
R. X I I - X V ) , P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , W r o c ł a w 1976, s. 246
W
ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t obserwować możemy w P o l s c e rosnące z a i n
zagadnieniami rodzimej kultury r o b o t n i c z e j . Wśród do
publikacji tego tematu zdecydowaną większość stanowią a r
tykuły
(często pionierskie) o- charakterze p r z y c z y n k a r s k i m . Mają
one bez
sprzeczną wartość poznawczą, nie są j e d n a k w stanie ukazać całokształtu kultu
teresowanie
etnografów
tychczasowych
r y robotniczej, j e j c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , f u n k c j o n o w a n i a
iż w
c h w i l i obecnej
monograficznym,
należałoby
wykorzystując
podjąć
badania
zebrane
i r o z w o j u . W y d a j e się,
o charakterze syntetycznym czy
materiały
i przeprowadzając
dalsze,
głębione b a d a n i a . W y d a j e się także, iż etnografia ze względu n a s t o s o w a n i e
po
specy
f i c z n y c h m e t o d i t e c h n i k b a d a w c z y c h j e s t szczególnie p r e d y s p o n o w a n a
do podjęcia
tej
obok
tematyki. K u l t u r a
wytworów
robotnicza
jest
kulturą
złożoną,
zawierającą
o r y g i n a l n y c h także i inne, o d p o w i e d n i o p r z e t w o r z o n e
a zaczerpnięte z k u l t u r y l u d o w e j ,
mieszczańskiej
i
wielu
zaadaptowane,
czy z tradycji narodowej.
Całość
k u l t u r y robotniczej p o w i n n a stać się p r z e d m i o t e m badań e t n o g r a f i c z n y c h , chociażby
z uwagi
n a s i l n e związki k u l t u r y r o b o t n i c z e j z kulturą ludową w w i e l u
regionach
P o l s k i . W y k a z a ł y to n a przykład p r a c e E . P i e t r a s z k a i b a d a n i a p r o w a d z o n e
od w i e
l u l a t p r z e z Ośrodek Łódzki. W i e l e j e s t j e s z c z e do z r o b i e n i a w tej d z i e d z i n i e badań.
Znacznych
uzupełnień
wymaga
chociażby
materiał opisowy,
do d a l s z y c h badań, rozważań t e o r e t y c z n y c h , b u d o w a n i a
teriał w r a z
z próbą monograficznego
d a n e j n i e d a w n o p r a c y pt. Folklor
Praca
ujęcia
robotniczej
konkursu
został
nazwany
poświęcona
wspomnień
Konkursem
była
zebraniu
zagadnienia znajdujemy
średniego i s t a r s z e g o p o k o l e n i a
torów k o n k u r s u n a z a g a d n i e n i a
mentów k u l t u r y r o b o t n i c z e j
Łodzi w
opisowych
wy
l a t a c h 1972-
Zasadnicza
—
część
autentycznych
robotników łódzkich. Łącznie
zebrano
organiza
i szeroko r o z u m i a n e g o
próby o p i s u n a j b a r d z i e j
Łodzi w
m.in. w
relacji, u k i e r u n k o w a n y c h przez
życia codziennego
można już było dokonać p e w n e j
w
F o l k l o r u Robotniczego.
materiałów
61 opisów oraz 317 pieśni. N a p o d s t a w i e
podstawę
Łodzi.
t a j e s t pokłosiem k o n k u r s u p r z e p r o w a d z o n e g o
1973, który
stanowiący
s y n t e z itp. T e g o t y p u m a
folkloru
charakterystycznych ele
l a t a c h 1900-1930. W
rezultacie
otrzymujemy
książkę z k i l k u w z g l ę d ó w wartościową i interesującą. O j e j wartości d e c y d u j e m . i n .
s z e r o k i z a k r e s t e m a t y c z n y oraz sposób o p r a c o w a n i a i w y k o r z y s t a n i a a u t e n t y c z n y c h ,
u n i k a l n y c h materiałów — r e l a c j i osób od l a t związanych z Łodzią.
Zakres tematyczny pracy
życia robotników
odpoczynku
wych. W
kowej,
i
od
Folklor
spędzenia
czasu
wolnego po zbiór
r o z d z i a l e pt. Mieszkanie
obok
robotniczej
obejmuje różne dziedziny
świąt z i m o w y c h , f o r m
różnorodnych pieśni okolicznościo
Łodzi
opisu mieszkań, zwyczajów w e s e l n y c h ,
materiałów
łódzkich
konkursowych
robotników,
wykorzystano
a u t o r s t w a Elżbiety
Włady-
ponadto
zebrane
wywiady
w r a m a c h p r a c b a d a w c z y c h Działu K u l t u r M i e j s k i c h p r z y M u z e u m
E t n o g r a f i c z n y m w Łodzi. A u t o r k a
daje
krótki r y s r o z w o j u
Archeologiczno-
budownictwa
mieszka-
�240
RECENZJE
niowego w Łodzi w
X I X w. i z a j m u j e
się bliżej t r z e m a wyodrębnionymi
mieszkań: robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h , w y k w a l i f i k o w a n y c h
p y te zostały wyodrębnione n a p o d s t a w i e
typami
i majstrów. T y
wcześniejszych badań a u t o r k i . T y p m i e
szkań majstrów n i e znalazł j e d n a k o d p o w i e d n i e j r e p r e z e n t a c j i w materiałach k o n
k u r s o w y c h , co w
pewnym
stopniu rzutuje
n a kompletność
obrazu
Pozostałe t y p y mieszkań są n a t o m i a s t dobrze r e p r e z e n t o w a n e ,
powiedzi
rodzin
konkursowych
udało
się
r o b o t n i c z y c h , urządzenie
domowego
i mebli,
zabiegi
szczegółowo
wy
warunki
mieszkaniowe
wnętrz, t j . r o z m i e s z c z e n i e sprzętów
gospodarstwa
mające
n a celu
i czystości itp. W y p o w i e d z i te wskazują
odtworzyć
rzeczywistości.
a n a podstawie
utrzymanie
mieszkania w
porządku
ponadto n a znaczną zależność ilości i j a
kości p o s i a d a n y c h sprzętów i m e b l i od dochodów rodziny. Cenną ilustracją
typów
mieszkań są z r e k o n s t r u o w a n e p l a n y wyposażenia wnętrz oraz fotografie np. m e b l i ,
z e g a r a , naczyń i przdmiotów k u c h e n n y c h itp. A u t o r k a z w r a c a u w a g ę n a podobień
s t w o o p i s y w a n y c h wnętrz z przełomu X I X i X X w. (szczególnie mieszkań
ników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h )
robot
do t r a d y c y j n y c h wnętrz w i e j s k i c h o k o l i c Łodzi. P o
dobieństwo to świadczy niewątpliwie o k o n t y n u o w a n i u t r a d y c j i l u d o w y c h w środo
wisku
robotniczym
mieszkań
jeszcze w
(majstrów)
przypadku
można
początkach
nie znalazł
by
zapewne
naszego
odbicia
w
s t u l e c i a . S z k o d a , że t r z e c i t y p
materiałach
zaobserwować
konkursowych.
wyraźniejsze
odejście
od
W
tym
tradycji
l u d o w y c h w stronę i n n y c h rozwiązań, n p . zbliżonych do s t y l u mieszczańskiego. S ą
dzę,
że włączenie
wyjątkowo
rozdziału
o wnętrzach
do p r a c y
t r a f n y m . T r u d n o b o w i e m badać f o l k l o r
o folklorze
w
było
oderwaniu
posunięciem
od m a t e r i a l n y c h
realiów życia codziennego.
B a r w n y m i chętnie o p i s y w a n y m p r z e z etnografów e l e m e n t e m f o l k l o r u są
czaje
i
obrzędy
rodzinne,
wśród
których
szczególne
miejsce
przypada
małżeństwa. Z w y c z a j a m i i obrzędami w e s e l n y m i łódzkich r o d z i n r o b o t n i c z y c h
muje
się
J a n P.
Dekowski
(część
II —
Wesele).
Podstawę
zwy
zawarciu
omówienia
zaj
stanowi
21 opisów o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m i 9 opisów dotyczących k o n k r e t n y c h w e s e l .
Dzięki
t y m materiałom
przygotowań
Spotykamy
dowym,
do ślubu
w
mamy
od
możność
momentu
tych opisach wiele
które z a p e w n e
wywodzą
prześledzić
skojarzenia
zwyczajów
w s z y s t k i e najważniejsze
małżeństwa
c z y zachowań
się z k u l t u r y l u d o w e j
do
uczty
o c h a r a k t e r z e obrzę
najbliższych
okolic Łodzi
(np. s w a t y , zmówiny, podział ról drużbów i d r u h e n , w i t a n i e młodych p o
powrocie
od ślubu c h l e b e m i solą, z b i e r a n i e n a c z e p e k itp.). Związki f o l k l o r y s t y c z n e j
wy
fazy
weselnej.
opra
w e s e l r o b o t n i c z y c h z w e s e l a m i w i e j s k i m i możemy również zaobserwować (dla
początków X X w.) analizując bogaty z e s t a w pieśni w e s e l n y c h . A u t o r z w r a c a także
u w a g ę n a z m i a n y , j a k i m ulegała obrzędowość w e s e l n a
i zwyczaje
związane z z a
w a r c i e m małżeństwa (np. z a n i e c h a n i e z b i e r a n i a n a c z e p e k tuż po I I w o j n i e
towej,
a n a to m i e j s c e p o j a w i e n i e
się z w y c z a j u
p r a k t y c z n y c h ) . Dzięki w i e l o a s p e k t o w e m u
dawania
prezentów
ujęciu t e m a t u o p r a c o w a n i e
świa
rzeczowych,
J . P. D e k o w -
skiego, m i m o że nie w y c z e r p u j e całości z a g a d n i e n i a , można zaliczyć do n a j l e p s z y c h
w d o t y c h c z a s o w e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j tego t e m a t u .
W
części I I I (Święta)
Irena Lechowa
opisuje
z a k r e s t e m a t y c z n y rozdziału został p o d y k t o w a n y
rym
wyraźnie
odbijają
przeważały
się p r z e d e
relacje
dotyczące świąt
wszystkim indywidualne
przebieg
świąt z i m o w y c h .
tej p o r y
roku. W
materiałach
przeżycia osób reprezentujących
starszą generację łódzkich robotników. T e n b a r d z o osobisty, p r a w i e
s u n e k s t a r s z y c h Łodzian do świąt, p o p a r t y
Taki
materiałem k o n k u r s o w y m , w któ
naj
intymny sto
zresztą dostatecznie f a k t a m i
dokumen
tującymi s a m p r z e b i e g świątecznych wydarzeń, pozwolił a u t o r c e w sposób b a r w n y
i
s y m p a t y c z n y oddać k l i m a t i n i e p o w t a r z a l n y
i zapustów w środowisku
c h a r a k t e r świąt Bożego
Narodzenia
r o b o t n i c z y m Łodzi s p r z e d kilkudziesięciu laty. Nieczęsto
zdarzają się w etnografii tego t y p u opisy. Z w y k l e
mamy
do c z y n i e n i a ze szczegó-
�241
RECENZJE
łową
rejestracją
dość
szybko
faktów
mogą
uzyskanych
znużyć
drogą
bardzo
c z y t e l n i k a . T u jest
drobiazgowych
inaczej. Zebrany
badań,
materiał
które
m a co
p r a w d a niejednakową wartość naukową, a l e jego ogromną zaletą jest to, że p r z y
bliża
nas e m o c j o n a l n i e
do przygotowań
przedświątecznych,
do w i e c z e r z y
wigilij
nej, świętowania, występów Herodów czy z a b a w karnawałowych w z a p u s t y .
zuje
on, j a k b l i s k i e i s w o j s k i e
konkurs
n i e dostarczył
są te święta, j a k i e budzą e m o c j e
materiałów
dla opracowania
całego
Wska
itp. S z k o d a ,
c y k l u świąt
że
dorocz
n y c h . Z konieczności pominięto więc W i e l k a n o c , Z i e l o n e Świątki, W s z y s t k i c h Ś w i ę
tych
i wiele
wynika
i n n y c h . N i e m a też w
to z treści p r a c y ,
c z y m zupełnie n o w y c h
A
klasy
które zaczęto obchodzić w
Królestwa P o l s k i e g o ,
należy
poprzestać
dokonanej
kształtowania
a przynajmniej
się w
środowisku
nie
robotni
świąt, n i e związanych a n i z tradycją ludową, a n i religijną.
w i a d o m o , że i s t o t n y m świętem
1 Maja,
materiale konkursowym,
potwierdzenia
w
Warszawie,
li tylko
robotniczej
latach
Żyrardowie
na klasowej
było i jest Święto P r a c y
1890-1892 w
i właśnie
interpretacji
p r z e z historyków, ale próbować
t r z e c h dużych
w
tego
—
ośrodkach
Łodzi. Sądzę, iż n i e
święta, już
właściwie
wzbogacić naszą wiedzę i zanalizować
to święto w k a t e g o r i a c h k u l t u r o w y c h .
W
części poświęconej
dzania
c z a s u wolnego
nalnymi
wypowiedziami
dłuższe i bardziej
działach
pracy)
część książki
odpoczynkowi
przez
rodziny
uczestników
są
ma
ciekawym
materiałem
charakter bardziej
sposoby
czasu
wolnego,
korzystania
i
K u c h a r s k a opisuje
bogato
konkursu.
d r o b i a z g o w e od w y p o w i e d z i
t e t y c z n y . W y p o w i e d z i podzielono
wyznaczniki
Jadwiga
robotnicze,
Cytowane
faktograficznym.
przyczyńkarski
czynniki
spędzania
tego
W
pierwszej
przez
(nierzadko
sumie
roz
jednak
ta
czy s y n
omówiono
możliwości,
rodziny
spę
orygi
pozostałych
niż m o n o g r a f i c z n y
warunkujące
czasu
formy
artykuł
wypowiedzi
zamieszczonych w
n a d w i e części. W
tj.
ilustrując
dokładnie
zakres
robotnicze,
oraz
warunki
m a t e r i a l n e r o d z i n r o b o t n i c z y c h oraz p r z e s t r z e n n e r a m y w y p o c z y n k u (miejsce). S t o
sunkowo
Szeroki
małe z n a c z e n i e miał n a t o m i a s t poziom wykształcenia r o d z i n r o b o t n i c z y c h .
zakres rozrywek
świadczy
i czynności p o d e j m o w a n y c h
o sporych potrzebach
w i o n o m.in. t a k i e f o r m y
w
r e k r e a c j i i czynnego
czasie w o l n y m
od p r a c y
spędzania tego c z a s u . O m ó
r e k r e a c j i , j a k pogawędki sąsiedzkie, g r y t o w a r z y s k i e i z a
b a w y o c h a r a k t e r z e zręcznościowo-sprawnościowym
(niektóre z n i c h występują
dziś
a
w
subkulturze
młodzieżowej),
gry
sportowe,
styczną d l a d a w n e j Łodzi i noszącą w s z e l k i e
t z w . „fajka".
menty
Impreza
t a odbywała
jarmarczno-cyrkowe
powiedzi
się w
z rozrywkami
imprezę
n a t e m a t początków
r o b o t n i c z y m Łodzi p r z e d kilkudziesięciu l a t y cechował, m i m o
wypoczynkowi,
niepowtarzalny
terowość od z a b a w i gier w gronie
form
r o z r y w k i masowej.
rakter
ele
wy
instytucjonalnie
środowisku
trudnych
warunków
koloryt i charakterystyczna wielo-
rówieśników i w i z y t t o w a r z y s k i c h do różnych
T o zróżnicowanie f o r m
u c z e s t n i c t w a wskazują
była
d l a lunaparków. K i l k a
o r g a n i z o w a n e g o s p o r t u i t u r y s t y k i . Sposób spędzania c z a s u wolnego w
niesprzyjających
jaką
Świątki i łączyła w sobie
typowymi
do
charaktery
cechy r o z r y w k i masowej,
Zielone
konkursowych dostarcza informacji
także
wypoczynku
oraz żywiołowy
n a wagę, jaką n a d a w a n o r e k r e a c j i ciężko
cha
pracują
c y c h robotników i i c h r o d z i n oraz n a umiejętność spędzania c z a s u wolnego.
Wypoczynkowi,
element
folkloru,
rozrywce, zwyczajom
jakim
rozdziale
pt. Pieśni.
wiono
w
Kabat
krótko o m a w i a
teriał.
Joanna
i obrzędom t o w a r z y s z y często t a k istotny
są pieśni. R e p e r t u a r
W
pochodzenie
Grzelakówna
pieśniarski
komentarzu
całego z b i o r u
analizuje
robotniczej
poprzedzającym
oraz próbuje
natomiast
pieśni
zbiór
Łodzi
omó
pieśni E w a
sklasyfikować m a
pod
kątem
pochodzenia
m e l o d i i i od s t r o n y m u z y c z n e j . Z g r o m a d z o n e pieśni ( w p r a c y z a m i e s z c z o n o i c h 81)
potwierdzają
itp.)
fakt
do k u l t u r y
przenikania
robotniczej.
Z
16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1
różnorodnych
uwagi
treści
n a ową
(ludowych,
różnorodność
ogólnonarodowych
treści n i e udało
się
�242
RECENZJE
też a u t o r c e sklasyfikować
kryteriów
kie
pieśni
wiska
pieśni według
kryteriów
gatunkowych,
a n a l i z y treści słownej. P o z a s t o s o w a n i u
podzielono
robotniczego
kieliszku,
przeżycia
w a n y m podziale
n a pięć
w
z a s a d n i c z y c h grup,
historii,
miłosne,
Łódź,
jej
nie zastosowano
jednak
się, że np. pieśni związane z z a b a w a m i
miłosnych
mogłyby
być
obejmują:
i
z wiejskiej
według
udział
obyczaje,
środo
zabawy
przeszłości.
względnie jednolitego
wszyst
W
przy
zapropono
kryterium. Wydaje
p r z y k i e l i s z k u oraz mówiące o przeżyciach
z powodzeniem
zaliczone
mieszkańcach i o b y c z a j a c h i tamże dopiero
także z a p i s y n u t o w e
które
mieszkańców
wspomnienia
a tylko
k l a s y f i k a c j i treściowej
pieśni i klasyfikację
do
działu
pieśni
wyodrębnione. W
o Łodzi,
jej
zbiorze z a m i e s z c z o n o
m e l o d i i pod względem i c h pochodzenia.
Są wśród n i c h m e l o d i e p o c h o d z e n i a w i e j s k i e g o , m e l o d i e pieśni
rewolucyjno-patrio-
t y c z n y c h , p o c h o d z e n i a b a l l a d o w e g o , a u t o r s k i e oraz w i e l e m e l o d i i p o l s k i c h i o b c y c h
szlagierów i utworów t a n e c z n y c h o c h a r a k t e r z e m i e j s k i m oraz z n a n y c h p o w s z e c h
nie kolęd. Materiał t e n w s k a z u j e
t u r a robotnicza. U z m y s ł a w i a
n a bogactwo i n s p i r a c j i , z j a k i c h korzystała
kul
on n a m jednocześnie, j a k t r u d n o j e s t badać tę
kul
turę właśnie z u w a g i n a jej złożoność.
Omawiana
praca,
choć
zawiera
wiele
i o b y c z a j a c h robotników, nie w y c z e r p u j e
rzy
zdają
sobie
problemami
sprawę.
kultury
Ponieważ
cennych
autorzy
m i e j s k i e j Łodzi
danych
o życiu
codziennym
całości z a g a d n i e n i a , z czego zresztą
(w
ci zajmują
szczególności
się n a co dzień
auto
różnymi
k u l t u r y robotniczej)
należy
przypuszczać, że b a d a n i a zostaną rozwinięte i niedługo o t r z y m a m y następne p r a c e
będące
z jednej
naukową
strony
kontynuacją
uzupełnieniem
badań
omawianej
etnograficznych
książki, z drugiej
w
—
t y m stosunkowo
w
pełni
nowym
kie
runku.
Folklor
robotniczej
materiałów
minwała
czeni
do
jednak
w
materiałem
zbyt
mało
poświęcono
c z y pogrzebom. W
kontynuację
uczucie
niedosytu. W
do
w
nienaruszonej
spowodowało także s y g n a l i z o w a n e
Bożego
Narodzenia
tego r o d z a j u
świętach
i zapustów.
zwyczaje ludowe
ków
w
Dniu
pewnych
zmian
(wraz
z
podaniem
fów,
można
aby
Omawiana
Ciekawe
i
formie.
zapewna
z
nowym
Ograniczenie
już zawężenie
Stwarza
to
tema
poważne
i m zachowaniach,
dawne
było
być w
uzyskać
badaczy
lokalizuje
nowymi
materiał
w
stopniu
materiał,
pełniej
wytworami
uzyskanie
Organizowanie
większym
pełniejszy
i
i n n y c h ) . Prześledzenie
także
ocen
konkursów
sterowane
reprezentujący
charakteryzujący
ściśle
określonych
tradycje
wian
kontynuacji
jest
chyba z a
poszczególnych
podobnych
przez
zaszły b o w i e m
także w
o k r e s i e po I I w o j n i e
do
etnogra
wszystkie z a
kulturę
robotniczą.
ramach
czasowych.
W d a l s z y c h b a d a n i a c h r a m y te zostaną z a p e w n e poszerzone. I s t o t n e z m i a n y w
t u r z e robotniczej
cie
pierwszej
odnaleźć
się przecież także
wiele
byłoby
motywacji).
powinno
intetresujące
praca
Zielnej
i c h z m i a n i zastępowania
łódzkiego
gadnienia
Boskiej
interesującym.
konkursu
niemniej
( j a k choćby w obrzędach W i e l k a n o c n y c h c z y święceniu
Matki
wzorów,
gadnieniem
powodu
właściwie
zetknięciu
i towarzyszących
choć p r z e n i e s i o n y c h n a i n n y t e r e n , zachowały
i
przecież
można
ograni
tego
się
dziecka, chrzcinom,
zmienionych w
zdeter-
zostali
tematyki. Z
z a c h o w a n i a c h tego r o d z a j u
ludowych,
którzy
ograniczając
ogóle. A
narodzinom
społecznym l u b z a c h o w a n y c h
dorocznych
badaczy,
omawianej
w
opracowania
uczestnikom konkursu,
rodzinnym,
małżeństwa
zwyczajów
materiałem k o n k u r s o w y m
świąt
dano
mocno
obrzędom
zawarcia
wyraźną
tyki
zbyt
i obrzędy towarzyszyły
komunii
środowiskiem
jaką
i z m u s z e n i do zawężenia
i przebiegu
zwyczaje
może być w z o r e m pełnego i r z e c z o w e g o
Dowolność,
tym przypadku
miejsca
wesela
kawe
Łodzi
konkursowych.
światowej.
one w s z y s t k i e s f e r y życia mieszkańców m i a s t i w s i . T e n okres p r z e m i a n
kul
Objęły
powinien
�243
RECENZJE
być także, a może nawet przede wszystkim, uwzględniony w pracach o charakte
rze syntetycznym.
Omawiana praca może spełnić jeszcze jedną rolę pozytywną. Powinna ona
mianowicie pobudzić etnografów i inne osoby zainteresowane kulturą poszczegól
nych grup społeczeństwa do zajęcia się wszystkimi najważniejszymi zagadnie
niami kultury miejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem kultury robotniczej w róż
nych ośrodkach miejsko-przemysłowych. Nie można dopuścić do pogłębiania się
zaniedbań na tym polu badań, chociażby z uwagi na ścisłe, a niedostatecznie zbadane związki kultury robotniczej z kulturą ludową (wiejską), stanowiącą od dawna
przedmiot badań etnografów. Badania etnograficzne powinny iść, jak sądzę, w dwóch
zasadniczych kierunkach: 1) analiza procesu rozwoju kultury robotniczej, ze szcze
gólnym uwzględnieniem jej związków z różnymi warstwami i klasami społecz
nymi oraz 2) analiza wewnętrznego układu różnych elementów tej kultury (wy
tworów, zachowań itp.), ich funkcji, znaczenia społecznego, wzajemnych powiązań
i oddziaływań. Taka wszechstronna analiza kultury robotniczej powinna umożliwić
jej zrozumienie i wyjaśnienie, a także wyeliminowanie ze świadomości społecznej
różnych stereotypowych wyobrażeń. Sprecyzowania wymaga sprawa zastosowania
odpowiednich metod badawczych. Można jednak sądzić, że metody wypracowane
przez etnografię (jak np. metoda funkcjonalno-strukturalna, integralna itp.) oraz
odpowiednie techniki badawcze mogą być bez przeszkód stosowane na tym polu
badań. Istotna trudność polega natomiast na braku ośrodka, który zdecydowałby
się pełnić rolę koordynatora i inicjatora badań ogólnopolskich. Zawsze można
jednak mieć nadzieję, że etnografowie zainteresowani omawianą tematyką podejmą
bardziej zorganizowany trud prowadzenia szeroko zakrojonych badań nad kulturą
robotniczą w Polsce. Badania takie winny być poprzedzone odpowiednimi przy
gotowaniami metodologicznymi, sprecyzowaniem problematyki, szczegółowych za
gadnień itp. Sądzę, iż w badania tego typu powinny włączyć się niektóre pla
cówki muzealne. Muzea bowiem, oprócz prac mających na celu weryfikację i uzu
pełnianie wiedzy o gromadzonych zabytkach, mają często'spore możliwości prowa
dzenia badań naukowych, wyjścia poza ramy opisu wytworów kultury materialnej,
ukazania ich w szerszym kontekście społecznym (np. w obrzędach, zwyczajach,
życiu codziennym). Pozytywnym przykładem łączenia działalności różnego typu
może być Dział Kultur Miejskich Muzeum Archeologiczno-Etnograficznego w Ł o
dzi, prowadzony przez E . Władykową, autorkę jednego z rozdziałów zamieszczo
nych w omawianej pracy. Praca ta wskazuje, jak cenny materiał etnograficzny
może być zebrany w drodze konkursu. Takie konkursy powinny być organizowane
w różnych ośrodkach miejsko-przemysłowych jako uzupełnienie etnograficznych
badań terenowych.
Kultura robotnicza ulega gwałtownym zmianom; dawne zwyczaje i obrzędy
są zastępowane przez nowe zachowania. Rejestracja ginących zachowań powinna
być obowiązkiem etnografa. Z uwagi na szybkie tempo zmian i zanikanie wielu
oryginalnych wytworów, program ogólnopolskich badań etnograficznych nad k u l
turą robotniczą powinien być ustalony jak najszybciej. Sprecyzowanie kierunków
badań, wybór problemów i zagadnień badawczych itp. i ich realizacja w różnych
regionach kraju powinny umożliwić przejście od rejestracji faktów i opracowań
o charakterze monograficznym (w tej chwili na ogół niepełnych) do badań synte
tycznych, które pozwoliłyby określić m.in. miejsce kultury robotniczej w kulturze
ogólnonarodowej, jej oryginalne wartości i cechy charakterystyczne.
Andrzej
Stawarz
�244
RECENZJE
W U C Z ' E N G - E N , Małpi
bunt, Czytelnik, Warszawa 1976
Nie pierwszy to przypadek, że amatorska pasja zbieracka owocuje w postaci
ważnego źródła do badań kultury danego społeczeństwa, a nawet szerzej — do
badań porównawczych.
Historyczny fakt wędrówki mnicha Hiian-tsanga do Indii w celu sprowadzenia
do Chin ksiąg kanonu buddyjskiego stał się dla W u Cz'eng-ena inspiracją do
napisania sturozdziałowej powieści pt. Wędrówka
na Zachód.
Tytuł Małpi
bunt
został jej nadany przez tłumacza (T. Żebrowski) dla uwypuklenia roli, jaką odgry
wa w powieści Król Małp — jedna z najważniejszych postaci mitologii chińskiej.
Dzięki ogromnemu talentowi pisarskiemu Wu Cz'eng-ena, którego twórczość przy
pada na drugą połowę X V I w., jego autentycznej pasji zbierania legend i podań
ludowych oraz dokładnej znajomości mitologii, filozofii i kosmologii buddyjskiej
otrzymujemy dzieło naprawdę znakomite. Powieść Wu Cz'eng-ena dostarcza nam
więcej informacji o kulturze chińskiej niż niejeden traktat naukowy.
Mnich Hüan-tsang rozpoczął swą wędrówkę w roku 629. Wydarzenie to stało
się przedmiotem wielu legend ludowych i rozmaitych opowieści. Mimo pewnych
ubarwień, akcji lud zachował jednak realia historyczne, przekazując relację' o w ę
drówce Mnicha i towarzyszących mu osób z pokolenia na pokolenie. Wu Cz'eng-en
korzystał też na pewno, jak sugeruje tłumacz, z autentycznego źródła historycznego,
jakim jest dziennik Hiian-tsanga noszący tytuł Notatki
z wędrówki
na Zachód
dokonanej
za panowania
wielkiej
dynastii
Tang.
Już same te notatki mogą być
doskonałym źródłem dla badaczy kultury Chin. Hüan-tsang umieścił w nich bo
wiem opisy mijanych miast, wsi w różnych państwach oraz opisy ludzkich zacho
wań, obrzędów, kultury materialnej itp. Ukazując dzieje Króla Małp, który w y
powiedział wojnę Niebu i różnym bóstwom rządzącym światem, Wu Cz'en-en przed
stawił stosunki społeczne panujące w Chinach w okresie feudalizmu. Barwny opis
przygód Króla Małp odsłania jednocześnie prawdziwe oblicze feudalnego świata
z jego ścisłymi podziałami na poddanych i panujących, systemem zależności oso
bistej i materialnej, obowiązujących świadczeń, praw i przywilejów. Stosunki p a
nujące w Niebie są dokładnym odbiciem tego, oo dzieje się na Ziemi. To spo
łeczne, rzec by można, tło powieści blednie jednak w porównaniu z tłem
stricto
kulturowym. Małpi bunt jest prawdziwą skarbnicą ludowej mądrości, filozofii,
ctj-.'á, wierzeń itp. Pełno w tej książce opisów rozmaitych wytworów kultury ma
terialnej, obrzędów itp. Zbieracki talent Wu Cz'eng-ena, doskonała znajomość
wierzeń i podań ludowych, ujawnia się co krok. Na każdej niemal karcie spoty
kamy a to przypowieść (np. o stworzeniu świata i życia na Ziemi), a to przysłowie,
barwny opis obrzędów i zwyczajów itp. Wu Cz'eng-en oprowadza nas po osiemna
stu kręgach piekła, pokazuje Kołowrót Przeistoczeń — ów naczelny atrybut wiary
w reinkarnację duszy, wyjaśnia prawa rządzące podziemiami, a jednocześnie ży
ciem na Ziemi. Zawdzięczamy mu również dość dokładne informacje o odzieży
noszonej w Chinach w okresie, jaki obejmuje powieść, o pożywieniu, używanych
sprzętach, narzędziach pracy, wyposażeniu wnętrz, budownictwie, broni i ubio
rach wojskowych, a także zabawach i grach (łącznie ze wspaniałym traktatem
o zasadach gry w szachy) itp.
Gdy śledzimy dzieje Króla Małp nasuwa się nieodparcie myśl o znacznym
podobieństwie niektórych zachowań bohaterów podań ludowych, niezależnie od
kultury, która tę postać stworzyła. Często w różnych przypowieściach występuje
np. motyw wędrówki, w której samotnemu wędrowcowi pomagają postacie'spot
kane po drodze (niby przypadkowo) w zamian za wyświadczenie jakiejś ważnej
dla nich przysługi. Występuje też pewne podobieństwo magicznych sztuk czarno
księżników, jak choćby zamiana w dowolne zwierzę podczas pojedynku z przeciw-
�245
RECENZJE
nikiem,
zmiana
wielkości
własnej
postaci,
możliwość
stania
się
niewidzialnym,
p r z e n i e s i e n i a n a z n a c z n e odległości w m g n i e n i u o k a i t p . W i e l e zachowań o p i s a n y c h
przez W u
jeden
Cz'eng-ena
aspekt
m a c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y , co p o z w a l a
ludowej
mądrości i wierzeń
n a m poznać
(np. t a k i m z a c h o w a n i e m
jeszcze
jest z a c i s k a n i e
się o b w o d u c z a p k i n a głowie Króla Małp, k i e d y M n i c h chce go zmusić do posłu
szeństwa,
wypowiadając
jednocześnie
Zaklęcie
Zaciskającej
się
Obręczy,
zwane
także P r a w d z i w ą Formułą U s t a l e n i a Dążeń S e r c a ) .
Obficie
z a m i e s z c z o n e przysłowia
wspaniałym źródłem p o z n a n i a
nasuwa
się n i e o d p a r c i e
postępowania
mule
w
przypomina
„trafiła
siłacz
złudzenia
n a kamień";
w
o znacznym
końcu
nasze
„Co
w
takim
przypadku,
e t y k i , moralności, mądrości itp. I t u znów
podobieństwie
k u l t u r a c h , które to n o r m y
„Każdy
np. do
kosa
stwierdzenie
różnych
przysłowia:
są d l a nas, j a k z a w s z e
ludowej
natknie
powiedzenie
się mówi
zawarte
pewnych
są w
się n a silniejszego
„nosił
n a drodze,
wilk
słyszy
norm
zwięzłej
razy
od
for
siebie"
kilka..."
człowiek
w
czy
trawie"
o d p o w i a d a n a s z e m u — „Ściany mają u s z y " i t d .
R z e c b y można, że Małpi
tych,
którzy
kultury.
I c h uznanie
turowych,
nych
interesują
czasem
kulturą
muszą
nawet
jest książką uniwersalną. Z a d o w o l i
bunt
się
chińską
wzbudzić
bardzo
rzetelne
informacje,
drobiazgowe,
itp., które łatwo można wyodrębnić
beletrystyki. Przypadkowy
nieprofesjonalnie,
zachowań
od p i e r w i a s t k a
ona z a p e w n e
j a k i badaczy
opisy
codziennych
i
kul
odświęt
fantastycznego
i czystej
c z y t e l n i k może mieć p e w n e trudności ze z r o z u m i e n i e m
niektórych zachowań bohaterów, zwłaszcza t a m , gdzie p r z e d m i o t
dramatu
spory
i
religijne.
tej
wytworów
Usatysfakcjonuje
go
jednak
zapewne
zwarta
stanowią
bardzo
ciekawa
akcja.
Tłumaczowi T a d e u s z o w i Z e b r o w s k i e m u
należy się szczególne u z n a n i e za umożli
w i e n i e n a m p o z n a n i a tej wspaniałej perły l i t e r a t u r y chińskiej, która jest n i e t y l k o
beletrystyką, ale także, a może n a w e t
Wielka
przede
w s z y s t k i m , źródłem
etnograficznym.
s z k o d a , że to, co otrzymaliśmy, s t a n o w i t y l k o jedną siódmą część
powieści
Wu
Cz'eng-ena.
A l e i t a k mnogość i n f o r m a c j i ,
jakie
wielkiej
otrzymujemy,
jest
imponująca.
Wartość
książki podnoszą
także i l u s t r a c j e p r z e d r u k o w a n e
z oryginalnego
wy
d a n i a chińskiego. Obok c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m a l a r s t w a chińskiego
widocz
ne
się n i e
są t a m wyraźne
wpływy
indyjskie. Wpływ
kultury indyjskiej
wyraża
t y l k o w m a l a r s t w i e C h i n , ale także w mitologii, religii, k o s m o l o g i i itp., co wyraźnie
ukazuje omawiana praca.
Iwona
PHILIP
O.
Press, London
Afryka
NSUGBE,
jest
i
terenie
t y m kontynentem,
terenowego.
prowadzone
były
technik badawczych,
w i s k a godne n a u k o w e j
Warto
bysze
a
Matrilineal
lbo
Oxfor
People,
University
1974, m a p 4, w y k r e s ó w 12, t a b e l 2, bibl., i n d e k s , ss. 136
pole d l a b a d a c z a
jej
Ohajjia,
Kabzińska-Stawarz
jednak
z metropolii;
który
po
M i m o że b a d a n i a
od dłuższego
to j e d n a k
dzień
dzisiejszy
etnograficzne
czasu, przy
stanowi
wdzięczne
i antropologiczne
zastosowaniu
n a dzień
d z i s i e j s z y etnograf
n a jedną
sprawę. B a d a n i a
wielu
znajdzie
tam
zwrócić
w
uwagę
przypadku
b r y t y j s k i c h posiadłości
te p r o w a d z i l i
przy
kolonialnych wyniki ich
]
już
w
okresie
międzywojennym
Zob.: К. J u d e n k o , [w:]
s z a w a 1958, ss. X X I V - X X V .
1
zja
analizy.
służyć miały do p r a k t y c z n e g o — w r a m a c h „indirect r u l e " — z a s t o s o w a n i a .
kolwiek
na
metod
sami
Afrykanie
B. M a l i n o w s k i ,
Szkice
podjęli
z teorii
pracę
kultury,
Jak
naukową
War
�RECENZJE
w zakresie etnografii, choćby Jomo Kenyatta , to jednak na szerszą skalę proces
ten mógł rozwinąć się dopiero w latach sześćdziesiątych, w okresie kiedy Afryka
zrzuciła z siebie jarzmo kolonialnej zależności.
Przykładem prezentacji wyników badań terenowych, prowadzonych we włas
nym kraju już w okresie niepodległości, jest praca Philipa Nsugbe dotycząca
jednej z grup wschodnionigeryjskiego plemienia Ibo. Nigeria, jak słusznie zauwa
żono w innym miejscu, jest „zlepkiem różnych plemion" . Postępuje w nim proces
.szerokiej detrybalizacji , co powoduje załamywanie się dawnych struktur i szero
kie przemiany. Dlatego też opublikowanie wyników badań przez autora należy
uznać za rzecz cenną i słuszną.
Ohaffia Ibo zaliczani są przez badaczy do jednej z grup tego ludu, a miano
wicie tzw. Cross River Ibo, zamieszkujących w południowo-wschodnim obszarze
republiki nigeryjskiej. U wszystkich Ibo dominuje system patrylinealny. System
społeczny Ohaffia stawia ich natomiast w szczególnym kontraście z pozostałymi
grupami Ibo, dominują w nim bowiem elementy matryiinealne. Grupa ta znana
była w okresie przed penetracją europejską z tego, iż mężczyźni zatrudniali się
jako najemni żołnierze. Odróżniało to ją od grup pozostałych, przede wszystkim
od najbliższych sąsiadów z południa, Aro Ibo, odznaczających się niewojowniczą
postawą.
Materiał do pracy zbierany był przez autora bezpośrednio po uzyskaniu nie
podległości przez Nigerię w latach 1960-1962. Do jego uzyskania zastosowano me
todę obserwacji i wywiadu, a także wykorzystano statystyki administracyjne.
W tym czasie autor pracował na obszarze zajmowanym przez Ohaffia jako etno
graf rządowy, a wynikiem jego pracy jest sygnalizowana książka.
Ta niezbyt obszerna publikacja — liczy ona 136 stron — składa się z 10 roz
działów i zakończenia i ma charakter monografii. Rozdział I i I I stanowią część
wstępną; przedstawiają one ogólny obraz warunków życia i podstaw gospodarki
oraz omawiają tradycje pochodzenia tej grupy. Zasadnicze wyniki badań prezen
towane są w rozdziałach od trzeciego do dziewiątego. W nich autor analizuje głów
ne elementy systemu społecznego Ohaffia, jak system pokrewieństwa, instytucję
małżeństwa i zasady dziedziczenia, a także i inne zjawiska społeczno-kulturowe,
związane z wyżej wskazanymi. Główny nacisk kładzie autor na wydobycie tych
cech, które — jego zdaniem — odróżniają badaną grupę od pozostałych grup Ibo.
Rozdział ostatni ma charakter teoretyczny. Autor rozpatruje w nim fakty
przedstawione w zasadniczych partiach pracy, starając się odnieść je do zasad
dali teoretyczną wykładnię tego typu dziedziczenia, głównie do Aberlego.
metrylinealnego dziedziczenia. W tym zakresie nawiązuje on do badaczy, którzy
We wnioskach autor przedstawia niektóre zmiany, jakie zachodzą obecnie
w społeczności Ohaffia. Odnotować należy, że praca zaopatrzona jest w wykresy,
tabele i mapy pogłębiające obraz badanej grupy. Uzupełnia ją indeks i biblio
grafia pozycji dotyczących plemienia Ibo.
Książka nie dostarcza tez, które miałyby ogólniejszy charakter. Ukazując na
tomiast główne różnice pomiędzy tzw. „generał Ibo", będących obok Hausa i Joruba
jednym z największych plemion Nigerii, a społecznością Ohaffia — spełnia ona
2
3
4
Wspomina o tym Andrzej Waligórski w swoim posłowiu do książki B. M al i n o w s k i e g o , Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1967, s. 619.
Zob.: rec. J . M a c i e j e w s k i e j z pracy Fernanda van Laugenhove,
Con
2
3
sciences
et nationales
en Afrique
Noire,
Bruxelles 1960,
„Etnografia Polska", t.
8-'
1964, s. 393.
Rec. A. W o ź n i a k a pracy R. N. Ismagiłowej, Narody
Nigerii
—
etniczeskij
sostaw
i kratkaja
etnograficzeskaja
cřiarakticristifca, Moskwa 1963, „Etnografia
Polska", t. 9: 1965, ss. 620-622.
4
�247
RECENZJE
ważną funkcję. Rozszerza bowiem znajomość etnografii tegoż plemienia, a tym
samym i całej Nigerii. Ukazała się ona w serii Oxford Monographs on Social
Anthropology.
Bogusław
P I T A C R U I S E O ' B R I E N , Whie
Society
in Black
Africa:
The
Zydok
French
of
Senegal,
L o n d o n 1972, ss. 320
Zainteresowanie
F r a n c j i Afryką Zachodnią datuje się od X V I I w. Już w 1659 r.
założono z i n i c j a t y w y
zostaje oficjalnie
Intensywny
XX
a
Compagnie
rozwój
kolonii,
w., k i e d y to D a k a r
zarazem
kolonii
głównym
port
Saint Luis;
w
w
z metropolii.
a
zwłaszcza
jej
stolicy,
1848 r.
w
handlu
skład
Proces
morskiego
Federacji.
przypada
t e n miał
i przemysłu
"Wtedy
też
na
miejsce
jeszcze
w
początek
Zachodniej,
lekkiego
napływa
Senegal
Dakarze.
stał się stolicą F e d e r a c j i F r a n c u s k i e j A f r y k i
centrum
wchodzących
ludność
du Senegal
kolonią francuską, a jego stolicę z l o k a l i z o w a n o
do
dla
niego
latach
ośmiu
masowo
pięćdziesiątych.
Związane to było z napływem byłych mieszkańców I n d o c h i n , po i c h d e k o l o n i z a c j i
w r o k u 1954.
F r a n c u z i s e n e g a l s c y są po dzień d z i s i e j s z y jedną z większych społeczności
pejskich
w niepodległych
utworzeniu
gal
—
państwach A f r y k i . W
roku
1968 •— a Więc w
euro
10 l a t po
Wspólnoty F r a n c u s k i e j , w skład której p r z e z d w a l a t a wchodził
zamieszkiwało
i c h 29 t y s . n a jego terenie,
z czego
Sene
aż 27,5. t y s . w
samej
stolicy r e p u b l i k i .
Podstawą
School
książki
jest o b r a z e m
zaś
była
of E c o n o m i c s . D a j e
autorka
francuskiej
obroniona
w
1969 r.
się ona wyraźnie
obecności w S e n e g a l u
prezentując
studium
socjologiczne
rozprawa
doktorska
podzielić n a d w i e
w
w
London
części.
Pierwsza
okresie k o l o n i a l n y m , w
p o s t a w społecznych
drugiej
i politycznych
m i e j s c o w y c h Francuzów z a j m u j e się c z a s a m i współczesnymi.
Bazą źródłową
wadzonych
w
d l a a n a l i z y s y t u a c j i obecnej
okresie
1966/67 według
wości f r a n c u s k i e j . R e s p o n d e n t a m i
były materiały
kwestionariusza
ankiety
z badań
przepro
z osobami
narodo
było 60 pracowników t e c h n i c z n y c h o r a z 175 osób
z a t r u d n i o n y c h n a różnych s t a n o w i s k a c h
w
sektorze p r y w a t n y m
w Dakarze
i w 5
innych miastach Senegalu.
J a k k o l w i e k p r a c a jest analizą p o s t a w ludności f r a n c u s k i e j , to j e d n a k
wokół którego
W
ona o s c y l u j e ,
są r e l a c j e
pomiędzy
białymi
a ludnością
wątkiem,
miejscową.
t e n sposób a n a l i z a h i s t o r y c z n a łączy się z analizą stosunków w o k r e s i e
współ
czesnym.
U
podstaw
lacyjna,
francuskiej
a jednym
z jej
doktryny
kolonialnej
w
założeń było, iż ludność
Afryce
stała
francuska
k r z e w i c i e l i c y w i l i z a c j i w s t o s u n k u do n i e c y w i l i z o w a n y c h
poliykta
winna
asymi-
spełniać
rolę
Afrykańczyków. Miało to,
w k o n s e k w e n c j i , doprowadzić do pełnego zrównania politycznego, społecznego i k u l
turalnego obu grup.
T a k sformułowana
w Paryżu d o k t r y n a
była j e d n a k
t y k i p o l i t y c z n e j . Większość ludności f r a n c u s k i e j
powściągliwie, a n a w e t
— j a k stwierdza
odmienna
a u t o r k a — z pogardą, co
było rzeczywistością kolonialną i koniecznością z a p e w n i e n i a
nistracji.
Choćby n a w e t
w sferze
prak
odnosiła się do powyższych założeń
uwarunkowane
funkcjonowania
admi
chciała ona postępować t a k , by założenia te były
zreali
zowane, to n i e uznawała j e d n a k tego z a możliwe.
Otóż z j a s n o
nikała
ciągane
jasno
było
sformułowanych
zasada
na
dominacji
indywidualne
ról i s t r u k t u r w
Europejczyków
czy zbiorowe
warunkach
kolonialnych
n a d Afrykańczykami.
stosunki
pomiędzy
T o zaś
jedną
a
wy
roz
drugą
�248
RECENZJE
grupą. Zrównanie w p r a w a c h obu g r u p było p o w i e r z c h o w n e ,
gdyż dotyczyło j e d y n i e
n i e l i c z n y c h Senegalczyków. T y l k o ludność r o d z i m a zamieszkała w e n k l a w a c h
s k i c h uzyskała
do
stosunków
prawa
polityczne
panujących
w
obywateli
całej
kolonii
francuskich. Natomiast
autorka
formułuje
w
miej
odniesieniu
myśl
następującą:
„Zgodne z o c z e k i w a n i e m Francuzów było rządzić, n a t o m i a s t Senegalczyków — być
rządzonymi".
D o p i e r o w okresie współczesnym można obserwować zaczątki z m i a n y s y t u a c j i .
Okres
niepodległości S e n e g a l u
sunków
wzajemnych
sunków
pomiędzy
otworzył
pomiędzy
pozostałym
obiema
w
możliwość kształtowania
grupami.
Senegalu
Widoczne
francuskim
się n o w y c h
to j e s t
personelem
sto
n a bazie
sto
pomocniczym
i t e c h n i c z n y m a afrykańskimi p r a c o w n i k a m i a d m i n i s t r a c j i rządowej c z y też w s p ó l
nej p r a c y w s e k t o r z e p r y w a t n y m . B y ł a b y to próba p r a k t y c z n e g o s p r a w d z e n i a
kolonialnej
logue,
francuskiej
k o n c e p c j i cooperation
lansowanego z kolei przez
S t o s u n e k a u t o r k i do formuły
c z y też j e j o d p o w i e d n i k a
rodzimą ekipę kierowniczą
—
post-
le
dia
Senegalu.
współpracy j e s t s c e p t y c z n y . Z badań s w y c h
ciąga ona w n i o s e k , iż formuła t a jest nieco w y i d e a l i z o w a n a .
S t o s u n k i pełnej
wy
rów
ności występują a k t u a l n i e j e d y n i e w m i e j s c a c h p r a c y , i c h więc podstawą n i e m u s i
być chęć, a r a c z e j obowiązek. N a g r u n c i e p r y w a t n y m
n a t o m i a s t F r a n c u z i stanowią
w g r u n c i e r z e c z y zamkniętą grupę. C o więcej, j a k w y n i k a z badań, n i e akceptują
trwałych stosunków międzyrasowych. K o b i e t y
czyków n i e mają
W
sumie
płynące
mogą
żadnych
prywatnych
więc pracę należy
być
uznać z a ciekawą
skonfrontowane
z w y n i k a m i badań r e l a c j i o d w r o t n e j ,
jach
europejskich
W
f r a n c u s k i e mające
kontaktów
t e n sposób
z wynikami
mężów
ze społecznością
Afrykań
białą.
i pożyteczną. W n i o s k i
badań
t z n . p o s t a w ludności c z a r n e j żyjącej
wzbogacą
z
niej
n a i n n y c h obszarach czy
one wiedzę
w
zakresie
w
kra
aktualnych
stosunków społecznych n a t l e stosunków r a s o w y c h w s k a l i ogólnej.
Bogusław
Zydok
W a r t o nadmienić, iż p r a c e w t y m z a k r e s i e p r o w a d z o n e są m.in. w W i e l k i e j
B r y t a n i i . W t y m s a m y m c z a s i e co i r e c e n z o w a n a p r a c a ukazało się n o w e w y d a n i e
K e n e t h L i t t l e , Negroes
in Britain, I n t e r n a t i o n a l L i b r a r y of Sociology a n d S o c i a l
R e c o n s t r u c t i o n , L o n d o n 1972. A u t o r książki j e s t p r o f e s o r e m u n i w e r s y t e t u w E d y n
b u r g u . J e g o p r a c a ukazała się po. r a z p i e r w s z y w 1947 r. i w y w o ł a ł a ożywioną
dyskusję. J e j i s t o t n y m w k ł a d e m w rozwój w i e d z y o społeczeństwie było to, iż
podjęła o n a p r o b l e m w a r u n k ó w życia w dużym ośrodku m i e j s k i m napływowej
społeczności, odrębnej r a s o w o i k u l t u r o w o . W n o w y m w y d a n i u a u t o r uwzględnił
sugestie prof. R a y m o n d a F i r t h a . Książka składa się z dwóch części. P i e r w s z a (Trie
coloured
people
of Cardiff)
j e s t antropologiczną analizą społeczności powstałej
pod k o n i e c I w o j n y światowej, osiadłej w sąsiedztwie doków C a r d i f f u i t a m też
z a t r u d n i o n e j . W j e j skład w c h o d z i l i p r z e d e w s z y s t k i m M u r z y n i afrykańscy i z A f r y
k i Z a c h o d n i e j , A r a b o w i e i S o m a l i s i . Materiału do a n a l i z y b a d a w c z e j
dostarczyły
b a d a n i a t e r e n o w e p r z e p r o w a d z o n e w 1940 r. W drugiej części a u t o r o m a w i a h i s t o
r y c z n y i k u l t u r o w y k o n t e k s t stosunków r a s o w y c h w W i e l k i e j B r y t a n i i . P r z e d m o w ę
do drugiego w y d a n i a napisał L e o n a r d B l o o m , który przeprowadził b a d a n i a również
w C a r d i f f i e n a t e n s a m t e m a t w 30 l a t później. S w o j e w n i o s k i , j a k i wcześniejsze
w n i o s k i Y. L i t t l e , r o z p a t r u j e on n a t l e a k t u a l n y c h stosunków r a s o w y c h w społe
czeństwie b r y t y j s k i m .
1
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b7afbc411fa5e6ceabd83b9d66ce9c7.pdf
0ea595da2110b62caa503296f7dc7870
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4380
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4076
Title
A name given to the resource
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.121
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E'
С
E
N
Z
J
E
STANISŁAW BŁASZCZYK, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce, Poznań 1975, ss. 218, i i . 97 (W serii Monografie Muzeum
Narodowego w Poznaniu, Tom X I V . )
Książka Błaszczyka o ludowej rzeźbie, grafice i malarstwie
w Wielkopolsce należy, jak sądzę, do najciekawszych i najbardziej
wszechstronnych opracowań poświęconych polskiej sztuce ludowej.
Autor, etnograf, należał do uczniów prof. Frankowskiego,
studiował toż historię sztuki u prof. Szczęsnego Detloffa. Jako
badacz kultury i sztuki ludowej stara się łączyć metody obu
tych dyscyplin. Jego postawa metodologiczna, którą we wstępie
książki jasno precyzuje, najbliższa jest sposobowi widzenia za
gadnień sztuki ludowej przez Ksawerego Piwockiego.
Kontekst historyczny i społeczny, w jakim powstawały dzieła
sztuki ludowej, ich funkcja (w t y m konkretnym przypadku
głównie kultowa) są dla Blaszczyka ważkimi, ale nie dominująoymi elementami determinującymi ich istotę. Określił to nastę
pująco: ,,(•••) sądzę, że właściwe wytłumaczenio funkcji ludowego
dzieła sztuki w obrębie kultury ludowej jest możliwe tylko wtedy,
jeśli formę uzna się za istotny element „funkcjonowania" dzieła
sztuki w owej społeczności, dla której jest przeznaczone, element
warunkujący w ogóle jego istnienie jako dzieła sztuki. Elementy
formy są Wszak — jak to tłumaczy Piwocki — nosicielami
treści psychicznych, dają dziełu jego klimat, jogo nastrój, dooydują o jego wielowarstwowej wymowie, tkwiącej w nim poza
jego ikonograficznymi treściami (s. 13)".
Badania historyczne mają zdaniem Błaszczyka szczególne
znaczenie w przypadku grafiki i malarstwa, jako gałęzi twórczości
już obumarłych. Rzeźbę natomiast badać można także, i przede
wszystkim, właściwą etnografii techniką wywiadów i penetracji
terenowych, co nie zwalnia oczywiście od uwzględnienia w tych
badaniach aspektu historycznego.
W stosunku do zjawisk ludowej plastyki kultowej w Wielko
polsce stawia sobie Błaszczyk dwa konkretne cele:
— stara się zdefiniować i pokazać ludową plastykę w t y m re
gionie jako zjawisko posiadające swe cechy odrębne, powiązano
jednak z całą polską kulturą plastyczną;
— szuka miejsca ludowych rzeźb, rycin i obrazów z Wielko
polski w ogólnopolskiej spuściźnie artystycznej, traktując plas
tykę kultową jako jedną z gałęzi twórczości artystycznej ludu.
Kryteria wartościowania analizowanych dzieł sztuki ustala
autor ,,(...) nie w aspekcie uniwersalnego stylu ludowego, sta
tycznie pojmowanego, niezmiennego, ale jako produktu artysstycznego w swym wyrazie plastycznym zależnego od świato
poglądowych przeobrażeń i zmiennych prądów estetycznych,
od sposobu widzenia i przetwarzania rzeczywistości przez lu
dowych autorów w ich dziełach plastycznych (s. 134)".
Sformułowania ogólne wypowiedziane przez autora na wstępie
i przy okazji podsumowania jego rozważań znajdują pełne rozwi
nięcie i potwierdzenie w konfrontacji z konkretnym materiałem
prezentowanym w kolejnych rozdziałach książki. Wydaje mi się
to szczególnie cenną jej zaletą, t y m cenniejszą, że rzadko w pełni
konsekwentnie stosowaną przez piszących o sztuce ludowej.
Swoboda, z jaką Błaszczyk formułuje sądy syntetyczne
dotyczące wielkopolskiej sztuki ludowej, jest w pełni udokumen
towana jego znajomością materiału. Bazę dla przemyśleń autora
stanowią zarówno skrupulatnie i systematycznie przebadane
źródła historyczne, archiwalne, ikonograficzne, wiadomości
uzyskane z wcześniejszych opracowań fachowych, jak i wszędzie
tam, gdzie to było możliwe, własne badania terenowe, wreszcie
analizy porównawcze samych dzieł sztuki. Błaszczyk omawia
krytycznie i zestawia pełną listę pozycji bibliograficznych i źródłowyoh dotyczących przede wszystkim sztuki ludowej w Wielko
polsce, ale także ważniejszych pozyoji dotyczących zarówno teoretyoznyoh, jak i szczegółowych badań nad polską ludową plastyką
figuralną. Czyni to jego książkę szczególnie użyteczną dla stu
dentów i wszystkich, którzy z dziedziną t ą stykają się po raz
pierwszy.
Badania terenowe na obszarze Wiolkopolski zapoczątkował
Błaszczyk jeszcze w okresie przedwojennym, co w połączeniu
z pracą muzealną (kierował Działem Etnograficznym Muzeum
Narodowego w Poznaniu) pozwoliło mu na wyczerpującą zna
jomość zabytków dochowanych do naszych czasów.
Wyniki kolejnych etapów swych badań publikował autor
sukcesywnie w wielu artykułach i rozprawach (m.in. w „Polskiej
Sztuce Ludowej"). Książka jest więc •— ostateczną na razie —
wersją jego wcześniejszych odkryć i przemyśleń. Znaczenie
wielu z nich wykracza poza ramy skromnych założeń mono
grafii jednego regionu i stanowi ważny wkład do naszej wiedzy
o polskiej sztuce ludowej w ogóle.
Myślę, że nie miałoby sensu próbować hierarchizować war
tości osiągnięć autora — wszystkie są cenne. Chciałbym jednak
przypomnieć kilka „odkryć" czy sformułowań problemów, które
wydają się mi się szczególnie interesujące.
Wśród trzech zasadniczych dziedzin ludowej plastyki f i
guralnej na pierwsze miejsce wysuwa się w Wielkopolsce rzeźba.
Rozprawa, którą Błaszczyk jej poświęcił, jest w polskiej l i
teraturze pierwszym tak pełnym opracowaniem rzeźby ludo
wej określonego regionu. Udało się autorowi pokazać i scharak
teryzować cechy decydujące o odrębności tej gałęzi twórczości
ludowej w Wielkopolsce. Spostrzeżenia jego pozostają nadal ak
tualne, chociaż w świetle ostatnich znalezisk wiadomo, że odkryto
przez Błaszczyka w Wielkopolsce monumentalne słupy i krzyże
przydrożne pokryte płaskorzeźbami występowały też w innych
regionach. Jak można sądzić na podstawie zachowanych zabyt
ków, ten rodzaj rzeźb nie osiągnął jednak w sztuce ludowej
innych ziem tak wysokiego poziomu artystycznego.
W rozdziale o grafice przeprowadził autor interesującą
analizę genezy i dziejów ośrodka pątniczego w Tursku, gdzie
jako cudowny obraz Matki Boskiej zasłynął plebejski druk
odpustowy — mały drzeworyt jarmarczny, i gdzie z kolei za
częto podobne drzeworyty masowo rozpowszechniać wśród
pielgrzymów, jako tanie obrazki dla ludu. Historia Turska ze
względu na polityczne kulisy przyczyn jego rozkwitu jest dość
wyjątkowa, dalsze jego dzieje były już jednak typowe dla kolei
losu wielu miejscowości pielgrzymkowych w Polsce. W sumie
Tursko dało autorowi wyjątkową i w pełni przez niego wyko
rzystaną okazję dla studiów złożoności zjawiska, a także wie
lorakich i różnie przez różne grupy społeczeństwa pojmowanych
funkcji ośrodka pątniczego i drzeworytów dewocyjnych.
Pisząc o malarstwie, znalazł się autor w sytuacji niewdzię
cznej . Odwrotnie niż było to w przypadku rzeźby — której
wysokie walory i znaozenie udało mu się udowodnić — prze
prowadził t u Błaszczyk precyzyjny wywód wskazujący na to,
jak stosunkowo nieliczne były dzieła malarstwa powstałe w
Wielkopolsce i jak znaczna była rola importów z Częstochowy
z jednej, a z Sudetów z drugiej strony. Tym cenniejsze jest
w tej sytuacji odnalezienie grupy poznańskich obrazów z lito
grafiami, a przede wszystkim obrazka na szkle z podłożonym
drzeworytem. Przy tej okazji stawia Błaszczyk pytanie, czy od
miana ta, wysunięta przez Grabowskiego jako typowa dla rdzen
nie polskich obrazów na szkle malowanych, nie była na innych
ziemiach polskich podobnie jak w Wielkopolsce unikalna.
Istotnym osiągnięciem Błaszczyka jest opracowanie raz
jeszoze problemu malarstwa skulskiego w oparciu o już znane
121
�oraz o własne, nowe materiały. Myślę, że jogo koncepcja osta
tecznie kładzie kres „skulskiej legendzie", a częściowo także
stanowi ostrożną i rozważną krytykę poglądów innych autorów
logendę ową interpretujących czy krytykujących (m. in. moich,
z których częściowo wycofuję się, przyznając Błaszczykowi rację).
Nie udało się oczywiście Autorowi wyjaśnić wszystkich
istotnych dla wielkopolskiej plastj'ki ludowej problemów, ale
nie było to możliwe przy obecnym stanio zachowania zabytków
i zaawansowaniu badań.
Książka, którą napisał, wydaje mi się w swym zasadniczym
zrębie wzorem opracowania tematu zamiorzonogo przez autora.
Gdybym chciała podejmować z nim dyskusję, dotyczyłaby ona
jedynie marginalnych dla książki zagadnień, względnie szcze
gółów. Na przykład nie jestem przekonana, że rozwój cywiliza
cji przemysłowej zmienia jedynie istotę twórczości ludowej,
a nie obniża wartości np. rzeźby ludowej.
К
R
Żadną miarą nie mogę natomiast zrozumieć, dlaczego
książka ta wydana została w nakładzie czterystu pięćdziesięciu
egzemplarzy. Zapewne Muzeum Narodowemu w Poznaniu
nio udało się pokonać trudności technicznych z przydziałem
papieru, czy formalnych. W sumie jednak rzecz wydaje się
absurdalna. Doskonała monografia dotycząca sztuki ludowoj
regionu, którego rdzenną polskość nasi wrogowie próbowali
nieraz kwestionować, nie trafiła nawet do wszystkich bibliotek
specjalistycznych W kraju. Część nakładu rozesłano przecież
zaprzyjaźnionym badaczom za granicą. W toj sytuacji tylko
niewielu zainteresowanych fachowców jest szczęśliwymi po
siadaczami książki, która powinna znaleźć się w księgozbiorze
każdego studenta zarówno obecnego, jak i studiującego za lat
kilka.
Anna
N
X-XII
Konkursy i wystawy
4. Х —• w Państwowym Muzeum
Etnograficznym w Warszawie otwarta
została wystawa ozdobnego pieczywa
ludowogo ze zbiorów Muzeum. Autorką
scenariusza i komisarzem wystawy była
Teresa Ambrożewicz.
*
5. Х — w Siedlcach rozstrzygnięty
został konkurs pn. „Henryk Sienkiewicz
i bohaterowie jego utworów — w rzeźbie
ludowej". Konkurs, z okazji 130 rocz
nicy urodzin pisarza i 60 rocznicy jego
śmierci, zorganizowany został przez Wy
dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Siedl
cach wspólnie ze Związkiem Spółdzielni
Bękodziola Ludowego i Artystycznogo
w Warszawie oraz Stowarzyszeniem
Twórców Ludowych w Lublinie i Mazo
wieckim Towarzystwem Kultury.
W konkursie wzięło udział 60 twór
ców, nadsyłając w sumie 165 prac. Jury
pod przewodnictwem mgr. Aleksandra
Jackowskiego przyznało nagrody nastę
pujące: nagrodę I (5.000 zł) otrzymał
Konstanty Marcinkowski ze wsi Rostowa,
woj. płockie za pracę .„Michał Wołody
jowski w walce z Tatarami"; nagrody I I
(po 3.000 zł) — Edward Kołacz ze Szcze
cina za pracę „Zagłoba" i Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie za
rzeźbę przedstawiającą „Walkę Ursusa
z bykiem"; nagrody I I I (po 1.500 zł)
—• Bolesław Suska z Budzisk, woj. sied
leckie za „Portret Henryka Sienkiewi
cza", Władysław Bąk z Woli Cichej k.
Głogowa za zestaw prac i Marian Adam
ski ze wsi Sobiska, woj. siedleckie za
„ J a n k a Muzykanta". Ponadto przyzna
no wyróżnienia (po 1.000 zł). Prace 45
autorów zakwalifikowano na wystawę
pokonkursową, która do 15.Х miała
miejsce w sali rotundowej siedleckiego
ratusza, a następnie została przeniesiona
do Muzeum Henryka Sienkiewicza w
Woli Okrzejskiej.
*
222
I
Kunczyńslca-Iracka
К
A
1976
8.Х — w Muzeum Wojska Polskiego
w Białymstoku, z okazji zbliżającego się
Dnia Wojska Polskiego, otwarto pokon
kursową Wystawę pn. „Wojsko w sztuce
ludowoj". Uroczystego otwarcia, na które
przybyli prócz zaproszonych gości i twór
ców przedstawiciele władz partyjnych
i administracyjnych — dokonał dyrek
tor Muzeum ppłk Zygmunt Kosztyła.
Na wystawie pokazano 105 prac,
rzoźb i tkanin 62 twórców ludowych.
Nagrody I (po 5.000 zł) otrzymały: Ma
rianna Dzieszko z Górnego Stoku za
tkaninę „Wojsko Polskie" oraz Stanis
ława Czaplińska z Marchelówki za tkani
nę „Wojsko ". Nagrody I I (po 2.000 zł)
•—• Janina Wanda Rogalska z Wasilówki
za tkaninę „Wojsko w lesie" i Felicja
Malewicka z Nowokolna za tkaninę
„Wojsko na poligonie". Ponadto w dziale
tkaniny przyznano 2 nagrody I I I i 2
wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby na
grody I nie przyznano. Nagrody I I (po
3.000 zł) otrzymali: Jarosław Furgała
z Polwicy za pracę „ O ! Bartek przyjochał na urlop!" oraz Marian Karol Leja
z Łukawicy za płaskorzeźbę „Akcja ra
tunkowa żołnierzy LWP podczas powo
dzi". Nagrodę I I I (2.000 zł) otrzymał
Edmund Zieliński z Gdyni za kompozy
cję „Byliśmy tu, jesteśmy, będziemy".
Ponadto przyznano wyróżnienia.
*
15.Х — w Galerii Sztuki Współ
czesnej BWA w Olsztynie otwarta została
Wystawa rumuńskiej sztuki naiwnej,
zorganizowana przez B W A , Radę d/s
Kultury i Wychowania Socjalistycznego
Socj. Republiki Rumunii oraz Minister
stwo Kultury i Sztuki w Warszawie.
Na wystawie zaprezentowano 75
obrazów.
*
17.X — w Pałacu Sztuki w Krako
wie otwarto I I Międzynarodowe Bien
nale Lalki Regionalnej. W tegorocznej
imprezie udział wzięło 15 wystawców
z Polski i 10 krajów: Belgii, Finlandii,
Hiszpanii, Jugosławii, Meksyku, Ru
munii, Szwecji, Węgier, Indii i krajów
Afryki.
Lalki oceniano w dwu kategoriach:
lalek regionalnych i artystycznych adap
tacji. W kategorii I — Złote Pawie Pióro
otrzymała Spółdzielnia Pracy Rękodzieła
Ludowego i Artystycznego im. Stanis
ława Wyspiańskiego w Krakowie, na
grodę I I — Fondo Nacional Para el
Fomento de las Artesanías (Meksyk),
nagrodę I I I — Augustina Sanz Blanco
(Hiszpania). W kategorii adaptacji na
grodę I otrzymała art. plastyk Jadwiga
Chojnacka z Polski, nagrodę I I —• Mireillo
Simboteanu (Rumunia), nagrodę I I I —
Cernella Bartolemeu (Rumunia).
*
19.X — w Domu Amatorskiej Pracy
Twórczej „Turnia" w Zakopanem otwar
to wystawę malarstwa na szkle Eweliny
Pekso we j .
*
23, 24.X — w Nowym Wiśniczu,
w ramach przeglądu dorobku kultural
nego gmin, odbyła się m.in. wystawa
prac malarskich ludowogo twórcy Maria
na Rojka.
*
24. X — w Muzeum Regionalnym
w Pińczowie otwarta została Wystawa
plecionkarstwa ludowego Kielecczyzny,
na której zaprezentowano dorobek kon
kursu zorganizowanego przez Wydział
Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Kielcach,
Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła
Ludowego i Artystycznego „Milenium"
w Krakowie, Muzeum Narodowe w Kiel
cach i Muzeum Regionalne w Pińczowie.
Na wystawie pokazano ok. 140 prac.
*
X — w Muzeum im. Jana Dzierżonia
w Kluczborku (woj. opolskio) otwarto
dwie wystawy: „Współczesne pszczelar
stwo polskie" i „Ule figuralne".
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25ae6780d79573c8fb6b490f893f6c63.pdf
bbb583fa77fb93640b14560f23a08fd7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4381
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4077
Title
A name given to the resource
Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.122-124
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
oraz o własne, nowe materiały. Myślę, że jogo koncepcja osta
tecznie kładzie kres „skulskiej legendzie", a częściowo także
stanowi ostrożną i rozważną krytykę poglądów innych autorów
logendę ową interpretujących czy krytykujących (m. in. moich,
z których częściowo wycofuję się, przyznając Błaszczykowi rację).
Nie udało się oczywiście Autorowi wyjaśnić wszystkich
istotnych dla wielkopolskiej plastj'ki ludowej problemów, ale
nie było to możliwe przy obecnym stanio zachowania zabytków
i zaawansowaniu badań.
Książka, którą napisał, wydaje mi się w swym zasadniczym
zrębie wzorem opracowania tematu zamiorzonogo przez autora.
Gdybym chciała podejmować z nim dyskusję, dotyczyłaby ona
jedynie marginalnych dla książki zagadnień, względnie szcze
gółów. Na przykład nie jestem przekonana, że rozwój cywiliza
cji przemysłowej zmienia jedynie istotę twórczości ludowej,
a nie obniża wartości np. rzeźby ludowej.
К
R
Żadną miarą nie mogę natomiast zrozumieć, dlaczego
książka ta wydana została w nakładzie czterystu pięćdziesięciu
egzemplarzy. Zapewne Muzeum Narodowemu w Poznaniu
nio udało się pokonać trudności technicznych z przydziałem
papieru, czy formalnych. W sumie jednak rzecz wydaje się
absurdalna. Doskonała monografia dotycząca sztuki ludowoj
regionu, którego rdzenną polskość nasi wrogowie próbowali
nieraz kwestionować, nie trafiła nawet do wszystkich bibliotek
specjalistycznych W kraju. Część nakładu rozesłano przecież
zaprzyjaźnionym badaczom za granicą. W toj sytuacji tylko
niewielu zainteresowanych fachowców jest szczęśliwymi po
siadaczami książki, która powinna znaleźć się w księgozbiorze
każdego studenta zarówno obecnego, jak i studiującego za lat
kilka.
Anna
N
X-XII
Konkursy i wystawy
4. Х —• w Państwowym Muzeum
Etnograficznym w Warszawie otwarta
została wystawa ozdobnego pieczywa
ludowogo ze zbiorów Muzeum. Autorką
scenariusza i komisarzem wystawy była
Teresa Ambrożewicz.
*
5. Х — w Siedlcach rozstrzygnięty
został konkurs pn. „Henryk Sienkiewicz
i bohaterowie jego utworów — w rzeźbie
ludowej". Konkurs, z okazji 130 rocz
nicy urodzin pisarza i 60 rocznicy jego
śmierci, zorganizowany został przez Wy
dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Siedl
cach wspólnie ze Związkiem Spółdzielni
Bękodziola Ludowego i Artystycznogo
w Warszawie oraz Stowarzyszeniem
Twórców Ludowych w Lublinie i Mazo
wieckim Towarzystwem Kultury.
W konkursie wzięło udział 60 twór
ców, nadsyłając w sumie 165 prac. Jury
pod przewodnictwem mgr. Aleksandra
Jackowskiego przyznało nagrody nastę
pujące: nagrodę I (5.000 zł) otrzymał
Konstanty Marcinkowski ze wsi Rostowa,
woj. płockie za pracę .„Michał Wołody
jowski w walce z Tatarami"; nagrody I I
(po 3.000 zł) — Edward Kołacz ze Szcze
cina za pracę „Zagłoba" i Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie za
rzeźbę przedstawiającą „Walkę Ursusa
z bykiem"; nagrody I I I (po 1.500 zł)
—• Bolesław Suska z Budzisk, woj. sied
leckie za „Portret Henryka Sienkiewi
cza", Władysław Bąk z Woli Cichej k.
Głogowa za zestaw prac i Marian Adam
ski ze wsi Sobiska, woj. siedleckie za
„ J a n k a Muzykanta". Ponadto przyzna
no wyróżnienia (po 1.000 zł). Prace 45
autorów zakwalifikowano na wystawę
pokonkursową, która do 15.Х miała
miejsce w sali rotundowej siedleckiego
ratusza, a następnie została przeniesiona
do Muzeum Henryka Sienkiewicza w
Woli Okrzejskiej.
*
222
I
Kunczyńslca-Iracka
К
A
1976
8.Х — w Muzeum Wojska Polskiego
w Białymstoku, z okazji zbliżającego się
Dnia Wojska Polskiego, otwarto pokon
kursową Wystawę pn. „Wojsko w sztuce
ludowoj". Uroczystego otwarcia, na które
przybyli prócz zaproszonych gości i twór
ców przedstawiciele władz partyjnych
i administracyjnych — dokonał dyrek
tor Muzeum ppłk Zygmunt Kosztyła.
Na wystawie pokazano 105 prac,
rzoźb i tkanin 62 twórców ludowych.
Nagrody I (po 5.000 zł) otrzymały: Ma
rianna Dzieszko z Górnego Stoku za
tkaninę „Wojsko Polskie" oraz Stanis
ława Czaplińska z Marchelówki za tkani
nę „Wojsko ". Nagrody I I (po 2.000 zł)
•—• Janina Wanda Rogalska z Wasilówki
za tkaninę „Wojsko w lesie" i Felicja
Malewicka z Nowokolna za tkaninę
„Wojsko na poligonie". Ponadto w dziale
tkaniny przyznano 2 nagrody I I I i 2
wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby na
grody I nie przyznano. Nagrody I I (po
3.000 zł) otrzymali: Jarosław Furgała
z Polwicy za pracę „ O ! Bartek przyjochał na urlop!" oraz Marian Karol Leja
z Łukawicy za płaskorzeźbę „Akcja ra
tunkowa żołnierzy LWP podczas powo
dzi". Nagrodę I I I (2.000 zł) otrzymał
Edmund Zieliński z Gdyni za kompozy
cję „Byliśmy tu, jesteśmy, będziemy".
Ponadto przyznano wyróżnienia.
*
15.Х — w Galerii Sztuki Współ
czesnej BWA w Olsztynie otwarta została
Wystawa rumuńskiej sztuki naiwnej,
zorganizowana przez B W A , Radę d/s
Kultury i Wychowania Socjalistycznego
Socj. Republiki Rumunii oraz Minister
stwo Kultury i Sztuki w Warszawie.
Na wystawie zaprezentowano 75
obrazów.
*
17.X — w Pałacu Sztuki w Krako
wie otwarto I I Międzynarodowe Bien
nale Lalki Regionalnej. W tegorocznej
imprezie udział wzięło 15 wystawców
z Polski i 10 krajów: Belgii, Finlandii,
Hiszpanii, Jugosławii, Meksyku, Ru
munii, Szwecji, Węgier, Indii i krajów
Afryki.
Lalki oceniano w dwu kategoriach:
lalek regionalnych i artystycznych adap
tacji. W kategorii I — Złote Pawie Pióro
otrzymała Spółdzielnia Pracy Rękodzieła
Ludowego i Artystycznego im. Stanis
ława Wyspiańskiego w Krakowie, na
grodę I I — Fondo Nacional Para el
Fomento de las Artesanías (Meksyk),
nagrodę I I I — Augustina Sanz Blanco
(Hiszpania). W kategorii adaptacji na
grodę I otrzymała art. plastyk Jadwiga
Chojnacka z Polski, nagrodę I I —• Mireillo
Simboteanu (Rumunia), nagrodę I I I —
Cernella Bartolemeu (Rumunia).
*
19.X — w Domu Amatorskiej Pracy
Twórczej „Turnia" w Zakopanem otwar
to wystawę malarstwa na szkle Eweliny
Pekso we j .
*
23, 24.X — w Nowym Wiśniczu,
w ramach przeglądu dorobku kultural
nego gmin, odbyła się m.in. wystawa
prac malarskich ludowogo twórcy Maria
na Rojka.
*
24. X — w Muzeum Regionalnym
w Pińczowie otwarta została Wystawa
plecionkarstwa ludowego Kielecczyzny,
na której zaprezentowano dorobek kon
kursu zorganizowanego przez Wydział
Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Kielcach,
Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła
Ludowego i Artystycznego „Milenium"
w Krakowie, Muzeum Narodowe w Kiel
cach i Muzeum Regionalne w Pińczowie.
Na wystawie pokazano ok. 140 prac.
*
X — w Muzeum im. Jana Dzierżonia
w Kluczborku (woj. opolskio) otwarto
dwie wystawy: „Współczesne pszczelar
stwo polskie" i „Ule figuralne".
�X — w Woj. Domu Kultury w Lesz
nie odbył się Przegląd rzeźby ludowej
i amatorskiej. W Przeglądzie wzięło
udział 24 autorów, którzy zgłosili w su
mie 130 prac. Po otwarciu wystawy od
było się spotkanie ludowych twórców
z terenu województwa, na którym zroforowany został program rozwoju i po
mocy d l a artystów ludowych.
*
X — w Koszalinie rozstrzygnięty
X I V konkurs rękodzieła ludowego
i twórczości pamiątkarskiej. Na kon
kurs wpłynęły 352 prace 42 autorów.
Najciokawsze prace zakwalifikowano na
w y s t a w ę w Woj. Domu Kultury.
został
*
X — w Muzeum Etnograficznym
w Toruniu czynna była wystawa wyro
bów Spółdzielni Cepeliowskiej „ R z u t " ,
zorganizowana z okazji jej 30-lecia.
*
X — rozstrzygnięty został I I Ogól
nopolski Konkurs Plastyczny zorganizo
wany przez Żarz. Gl. ZZPSZ i Dom Kul
tury Pracowników Służby Zdrowia we
Wrocławiu.
W konkursie udział wzięło 87 auto
rów, którzy nadesłali 399 prac, w t y m
31 grafik, 105 rzoźb i 263 obrazy. Przy
znano 23 nagrody, a najciekawsze praco
zaprozontowano na wystawio w salo
nach wrocławskiogo Muzeum Archoologicznogo.
*
13-15.XI — w Zamościu odbył się
I I Przegląd dorobku kulturalnego Zamojszczyzny. Festiwal zainaugurowany
został występami 5 amatorskich zospolów
tanecznych. Otwarto wystawy prac plas
tyków amatorów oraz W y r o b ó w regio
nalnych.
*
N
15. X I — w Bydgoszczy otwarto
wędrującą po kraju wystawę pn. „Dziec
ko w sztuce ludowej — twórczość ludo
wa dla dziecka", pokłosie konkursu
zorganizowanego przoz Muzeum Etno
graficzne w Toruniu.
*
16. X I — W Muzoum Narodowym
we Wrocławiu otwarto wystawę pn.
„Szopki na Dolnym Śląsku". Pokazano
zarówno eksponaty zabytkowe, jak
i współczosne.
*
19.XI — w Państwowym Muzeum
Etnograficznym w Warszawie otwarto
Wystawę sztuki ludowej południowych
regionów Szwecji. Wystawę przygoto
wało muzeum „ K u l t u r e n " w Lund, pre
zentując zbiory z X V I I , X V I I I i X I X
wieku.
*
22.XI — w Muzeum Etnograficz
nym w Krakowie otwarta została wysta
wa poplenerowa prac plastyków ama
torów, zorganizowana przez krakowską
Radę Zw. Zaw. i Muzeum.
*
27.XI — w Legnicy otwarta została
wystawa-przegląd twórczości plastyków
amatorów woj. legnickiego.
jących górników, do której należą m.in.
artyści tak znani, jak: Paweł Wróbel
Ewald Gawlik, Erwin Sówka i in.
*
X I — w Warszawie, w Muzeum
Marii Curie-Skłodowskiej otwarto wys
tawę pn. „Maria Skłodowska-Cuiie w
rzeźbie ludowoj". Na w y s t a w i o pokazano
eksponaty zo zbiorów Muzeum Etno
graficznego w Toruniu, a powstałe z oka
zji konkursu „Wielcy Polacy — ich ży
c i e i dzieła w rzeźbie ludowej".
*
*_
X I — w Klubio Muzyki i Literatury
we Wrocławiu zorganizowano koncort
ludowy z udziałem kapeli ludowej spod
Rawicza,
dudziarza
Krzyżoszczoka,
skrzypka Nawrota i wokalistki ludowoj
Katarzyny Szymczak. Z okazji togo
koncortu otwarto wystawę rzeźb ludo
wych o tematyce muzycznej, przedsta
wiających instrumentalistów ludowych.
*
X I — w Kielcach otwarto wystawę
twórców ludowych regionu świętokrzys
kiego, zorganizowaną w ramach ogólno
polskiego Przeglądu Aktywności Kultu
ralnej Ludzi Pracy: „Człowiok — Praca
— Twórczość". Na wystawie zaprezento
wano wyroby kiolockich spółdzielni m.in.
„Chałupnik" (Iłża), „Tkactwo" (Stop
nica) — któro otrzymały nagrody.
*
X I — w Muzeum Archeologicznym
we Wrocławiu otwarta została wystawa
prac plastyków amatorów z terenu
województwa. W dniu otwarcia wrę
czono nagrody instytucjom szczególnie
zasłużonym na polu opieki nad amator
ską twórczością plastyczną.
*
X I — w Grudziądzu otwarto w y s t a
wę zorganizowaną z okazji przeglądu
aktywności twórczej ludzi pracy przez
Grudziądzkie
Towarzystwo
Kultury
przy współpracy K M P i K .
Na przegląd nadesłano 109 prac,
w t y m 101 malarskich i ponad 36 rzeźb.
Za najlepsze praco przyznano nagrody
i wyróżnienia.
XI
— w Muzoum w Chorzowio
p r z y W s p ó ł p r a c y Muzeum Regionalnego
w Żywcu, zorganizowani wystawę pn.
„Zdobnictwo bibułkowe Żywiecczyzny".
*
X I •— w Muzeum Okręgowym w
Białymstoku czynna była wystawa p n .
„Strój ludowy na Mazowszu". Na w y s
tawę złożyły się eksponaty zo zbiorów
Państwowego Muzeum Etnograficznego
w Warszawie oraz z zespołów f o l k l o r y s
tycznych.
*
X I — w Zakładowym Domu Kultury
FSM w Tychach o t w a r t a została wysta
wa, na której zaprezentowano dorobok
I I Woj. Przeglądu Plastyki Nieprofesjo
nalnej Woj. Katowickiego p n . „Od
gminy do W o j e w ó d z t w a " , zorganizowa
nego przoz Woj. Ośrodek Kultury, Wy
dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Ka
towicach i Miejskiego w Tychach.
Na
tegoroczny
przegląd
nadosłano
ponad 1300 prac 307 autorów, z c z e g o
190 prac 100 autorów z a k w a l i f i k o w a n o
na wystawę.
*
*
X I — w Będzinie, w s i e d z i b i e Mu
X I — w Muzeum Etnograficznym
w Toruniu pokazano wędrującą po kraju
Wystawę
pokonkursową pn. „Dziecko
w sztuce ludowej. Twórczość ludowa dla
dziecka".
*
zeum Regionalnego odbyła się wystawa
pn. „Sztuka Ludowa Podhala". Poka
zano ponad 250 obiektów, m.in. wyroby
snycorskie, instrumenty muzyczne i stro
je-
*
X I — w sklepie „Cepelii" przy ul.
Puławskiej w Warszawie, gdzie odby
wają się kolejne prezentacje wyrobów
poszczególnych regionów kraju, zgro
madzono t y m razom wyroby z terenu
Podlasia.
X I — w Węgierskim Instytucie
Kultury w Warszawie otwarto wystawę
pn. „Węgierska sztuka naiwna". Poka
zano 41 obrazów i rzeźb siedmiu auto
rów.
X I — w „ E m p i k u " w Koszalinie
czynna była wystawa rosyjskich koronek
opartych na motywach ludowych.
X I — w Dziale Etnograficznym Mu
zeum Pomorza Środkowego w Słupsku
otwarta została pokonkursowa wystawa
twórczości ludowej i pamiątkarskiej woj.
słupskiego.
Na konkurs nadesłano 561 prac 64
autorów. Na wystawę zakwalifikowano
192 prace 45 autorów.
W kategorii twórczości ludowej na
grody I otrzymali: Piotr Sakson z Pobłooia (rzoźba), Katarzyna Kaliszewska
z Siemianic (haft kaszubski) oraz
Albert Spoiser z Motarzyna (plecion
ki). W kategorii pamiątkarstwa na
grody I nie przyznano, nagrody I I
otrzymali: Jacek Janowski ze Słupska
(rzeźba) oraz Maksymilian Bogger z Trzebiolina (malarstwo).
*
*
X I — w Czechosłowackim Ośrodku
Kultury w Warszawie otwarto wystawę
sztuki ludowej regionu wałaskiego na
Morawach. Pokazano kobiece stroje lu
dowe, hafty, ozdoby, rzeźbę, ceramikę
meble i pieczywo obrzędowe.
*
X I — w Katowicach otwarto wys
tawę malarstwa amatorów zrzeszonych
w zespole Zakładowego Domu Kultury
„Wieczorek". Wystawę zorganizowano
z okazji 30-lecia istnienia toj grupy malu
*
*
223
�*
4 . X I — w Muzeum Ziemi P A N w
Warszawie, z okazji Święta Górnika —
Barbórki otwarta została wystawa pn.
„Węgiel jako tworzywo rzeźbiarskie".
Pokazano t u rzeźby górników wykonane
w węglu kamiennym, graficie i łupku
węglowym, pochodzące ze zbiorów W
Rybniku i Zabrzu.
Wśród wystawionych prac znalazły
się rzeźby twórców już znanych, jak:
Eugeniusz Bąk z Szopienic, Maria Chu
doba z Bytomia, Jan Liszek z Zabrza,
Alfred Piątek z kopalni „Rydułtowy"
oraz Paweł Wróbel.
5 - 8 . X I I — w Zamku Książąt Po
morskich w Szczecinie odbył się Prze
gląd twórozości ludowej i plastyków
amatorów. Organizatorami byli Woj.
Klub Plastyków Amatorów i Twórców
Ludowych, Szczecińskie Towarzystwo
Kultury i Sp. Zrzeszenie Wytwórców
Rękodzieła Ludowego i Artystycznego
„ Art-Region", które ufundowało n a
grody w sumie łącznej 70 000 zł. W prze
glądzie wzięło udział 100 autorów, którzy
nadesłali 800 prac, z których 600 za
kwalifikowano na wystawę zorganizo
waną w grudniu w salach Zamku.
Prace oceniano w dwóch grupach:
rękodzieła ludowego i twórczości pamiąt
karskiej. Wśród nadesłanych prac prze
ważała rzeźba i tkanina.
*
X I I — w Salach Wojewódzkiego
Domu Kultury w Opolu zorganizowano
z okazji krajowego zjazdu Stowarzy
szenia Twórców Ludowych wyjątkowo
interesującą wystawę współczesnej twór
ozości ludowej pn. „Kultura ludowa
Śląska Opolskiego". Znalazły się na niej
pisanki, plastyka obrzędowa, wyroby
zo słomy, malowana ceramika, malar
stwo i rzeźba (m.in. St. Majewskiego ze
Sternalio).
*
X I I — w Pałacu Opatów w Oliwie
otwarto wystawę szopki kaszubskiej
i kooiewskiej, przygotowaną przez Dział
Etnografiozny Muzeum Narodowego.
*
X I I — w Bielsku-Białej rozstrzyg
nięty został I Woj. Konkurs na ozdoby
choinkowe, zorganizowany przez Woj.
Dom Kultury w Bielsku-Białej i Muzeum
Regionalne w Żywcu.
Ze względu na wyrównany poziom
prac jury postanowiło nie przyznawać
I nagrody, 2 nagrody I I otrzymały:
Emilia Leśniak i Maria Mieszczak. Ponad
to przyznano 3 nagrody I I I .
*
X I I — w Muzeum Okręgowym w
Wałbrzychu czynna była wystawa malar
stwa Nikifora.
*
18.XII — w Galerii Sztuki Ludowej
„Cepelii" w Nowym Targu otwarta zosta
ła pokonkursowa wystawa pn. „Współ
czesna polska zabawka ludowa". Kon
kurs zorganizowany został przez Sp.
Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Lu
dowego i Artystycznego „Milenium"
w Krakowie, a udział w nim wzięło 75
artystów, którzy nadesłali w sumie 721
prac.
Jury pod przewodnictwem prof. dr.
Romana Reinfussa przyznało nagrody
i wyróżnienia. Prace najlepsze wytypo
wano na międzynarodowy konkurs za
bawek ludowych, który m a s i ę odbyć
w Nowym Targu.
X I I —• w Lublinie rozstrzygnięty
został ogólnopolski konkurs na wyroby
ludowego garncarstwa. Na konkurs na
desłano ok. 200 prac twóroów z 13 ośrod
ków garncar kich. Nagrody I otrzymali:
Jan Gąsior z Medyni Głogowskiej i Lud
wik Wilusz ze Starego Sącza. Nagrody
I I — Stanisław Wanarski z Pawłowa
(Chełmskie), Stanisław Witek z Urzę
dowa — Bęczyna (Lubelskie) i Stanisław
Mosiej z Czarnej Wsi Kościelnej (Biało
stockie). Ponadto przyznano 3 nagrody
I I I i 7 wyróżnień.
*
X I I — w Muzeum Okręgowym Zie
mi Kaliskiej otwarto pokonkursową wys
tawę projektów pamiątek. Na konkurs
zgłoszono 174 praoe 24 twórców ludo
wych i amatorów z całego regionu. Najbogaciej reprezentowana b y ł a rzeźba
i haft, ceramika i W y r o b y ze s ł o m y .
Z twórców ludowych uczestniczących
w konkursie nagrody otrzymali; nagro
dę I — Kunegunda Krzyżaniak Goliny
za snutki, nagrodę I I — Franciszek
Chowański z Ligoty za miniatuiowe
rzeźby drewniane, przedstawiające scenki
i postaci ludowe.
X I I — w Gdańsku rozstrzygnięto
konkurs na prace twórców ludowych,
zorganizowany przez W O K i „Art-Region" w porozumieniu z Minister
stwem Kultury i Sztuki oraz „Cepelią".
W konkursie uczestniczyli przede wszys
tkim rzeźbiarze z Kaszub i Kociewia,
a także plecionkarze i tkaczki. W sumie
zgłoszono ok. 300 prac ponad 50 twór
ców. Nagrody I otrzymali: w dziedzinie
rzeźby — Izajasz Rzepa z Redy i Jan
Giełdoń z Czarnej Wody, w dziedzinie
plecionkarstwa
—
Bolesław Hinc
z Wdzydz Kiszewskich; w dziedzinie
tkactwa — Bronisława Radtke. Ponadto
nagrody I przyznano Alojzemu Stawo
wemu z Bietowa za naczynia drewniane
i Henrykowi Petke z Sierakowic za W y
roby z rogu. Nagrody I I otrzymali:
w dziedzinie rzeźby — Józef Ciężki
z Kościerzyny, Władysław Lica z Wdzydz
Tucholskich i Edmund Zieliński z Gdyni;
w dziedzinie plecionkarstwa — Albert
Speiser z Matarzyna. Ponadto przyz
nano 5 nagród I I I i 12 wyróżnień.
*
X I I — w Muzeum w Kozienicach
czynna była wystawa obrazująca dawne
i współczesne obyczaje regionu kozieniokiego, a wykonanych przez twórców
ziemi radomskiej.
*
X I I — w Hrubieszowie czynna była
wystawa najlepszych prac nadesłanych
na I Woj. Przegląd Plastyki Amator
skiej na Zamojszczyźnie. W sumie na
przegląd nadesłano 206 prac.
Ludowej, pełniący rolę placówki nie
tylko handlowej, lecz także W y s t a w i e n
niczej. Prezentuje się tu W y r o b y twór
ców ludowych z terenu całego kraju.
*
X I I — w Gdańsku otwarta została
V I Wojewódzka Wystawa Plastyki
Amatorskiej, zorganizowana przez Woj.
Ośrodek Kultury i Woj. Radę Z w. Zaw.
Na wystawie zaprezentowano 167 prac
74 autorów.
*
2 . X I I — na Rynku w Krakowie
odbył się kolejny X X I V konkurs szo
pek organizowany przez Muzeum Histo
ryczne m. Krakowa.
Na tegoroczny konkurs 51 uczestni
ków nadesłało 64 szopki. Jury pod prze
wodnictwem Sławomira Wojaka, dy
rektora Muzeum Historycznego, przy
znało nagrody następujące: w grupio
szopek największych nagrodę I otrzy
mał Zygmunt Grabarski, nagrody I I
Zdzisław Dudzik, Witold Głuch i Jan
Malik, w grupie szopek średnich — Wło
dzimierz Malik, nagrody I I Mieczysław
Marchwiarz, Marek Markowski, Andrzej
Nowicki oraz Roman Sochaoki, w gru
pie szopek najmniejszych —• Maciej
Moszew i Antoni Wołek, nagrody I I
Ryszard Kijak i Bronisław Piącik.
Ponadto przyznano 9 nagród I I I i jedną
I V (łąoznie we wszystkich kategoriach).
Szopki pokazano następnie na wystawie
w Muzeum Historycznym m. Krakowa.
*
X I I — w Nowym Sączu rozstrzyg
nięto konkurs ogłoszony dla ludowych
twórców, plastyków-amatorów i ręko
dzielników. Jury pod przewodnictwem
prof. Włodzimierza Hodysa oceniało
nadesłane praoe w 3 grupach: malar
stwa, rzeźby i rękodzieła artystycznego.
Spośród 91 autorów uczestniczących w
konkursie nagrody I otrzymali: w dzie
dzinie malarstwa na szkle — Ewelina
Pęksowa, w kategorii „twórców zaa
wansowanych" —- Joanna Elster, Sta
nisława Węglarska, Kazimierz Dagnan
z Nowegł Sącza oraz Dionizy Kuliński
z Limanowej. W kategorii „naiwnego
realizmu" — Józef Tworek z Nowego
Sącza, Antonina Juszczak z Zawady
i Piotr K w i t z Limanowej.
W dziedzinie rzeźby nagrody I
otrzymali 4 rzeźbiarze z Paszyna: Józef
Orleoki, Andrzej Drożdż, Wojciech Oleksy
i Stanisław Mika, a w kategorii rzeźby
ceramicznej — Zdzisław Korzon z Gorlic
Za rękodzieło artystyczne nagrody I
otrzymali: Andrzej Gąsienica-Makowski
z Zakopanego i Julian Grybos z Gorlic
Polska sztuka ludowa
za
granicą
X I —• w Leningradzie czynna była
wystawa polskiej sztuki ludowej współ
czesnej. Pokazano t u 300 eksponatów
z dziedziny rzeźby, ceramiki, stroju,
haftu i tkaniny. Przy okazji wystawy
podpisane zostało porozumienie o współ
pracy Państwowego Muzeum Etnogra
ficznego w Warszawie z Państwowym
Muzeum Etnografii Narodów ZSRR.
*
a
124
X I I — w Katowioach, w dotych
czasowym sklepie „Cepelia" powstał
pierwszy w województwie Dom Sztuki
X I I — w Madrycie, na Uniwersy
tecie otwarta została wystawa polskiej
sztuki ludowej, zorganizowana przy
udziale Państwowego Muzeum Etno-
�Inne
graficznego w Warszawie. Na zaprezen
towaną tu kolekcję złożyły się: obrazy
Eweliny Pęksowej i Zofii Roj z Zakopa
nego oraz rzeźby ludowe i stroje regio
nalne z różnych terenów Polski.
26, 27.XI — w Opolu obradował
I V Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twór
ców Ludowyoh, który zgromadził oprócz
twórców ludowych także naukowców,
przedstawicieli placówek muzealnych
oraz „Cepelii". Referat wstępny pt.
„Rola i miejsce kultury ludowej w spo
łeczeństwie socjalistycznym" wygłosił
prof, dr Józef Burszta. Dyskusja toczyła
się wokół problemów prawidłowego roz
woju twórczości ludowej oraz dalszej
poprawy warunków bytowych i wa
runków pracy ludowych twórców.
Prezesem został wybrany Bronisław
Cukier z Zakopanego. Wybrano również
skład Rady Naukowej, której przewodni
czącym został prof, dr Roman Reinfuss.
Z okazji zjazdu zorganizowano w
Opolu w pomieszczeniu zjazdowym wys
tawę prezentującą dorobek członków
STL oraz wystawę publikacji dotyczą
cych kultury i wystawę-kiermasz malo
wanej ceramiki opolskiej. Wciągu dwóch
dni wykupiono wszystkie eksponaty.
*
X I I —• w centralnej galerii Sztok
holmu ,,Svea" czynna była wystawa
polskioh prymitywistów pn. ,,Świat codzionnośei z fantazją". Zorganizowana
przy współudziale BHZ Desa.
*
X I I — w Ośrodku Informacji i K u l
tury w Lipsku czynna była wystawa wy
robów Wlooławskich Zakładów Ceramiki
Stolowoj. Wystawę zwiedziło ok. 100 000
osób. Z okazji wystawy wydano katalog
zawierająoy tekst informacyjny o dziejaoh „Włocławka", omawiający formy,
motywy i kolorystykę wyrobów — oraz
barwne ilustraoje.
Wystawie
towarzyszyły
pokazy
zdobienia fajansu przez Alinę Piwowar
i Holonę Musialik.
S
U
M
M
A
*
R
I
E
S
*
X I — w Koszalinie odbyła się sesja
naukowa na temat „Relikty kultury
jamneńskiej i problemy jej ratowania".
Referaty wygłosili: prof, dr Józef Bursz
ta o międzynarodowym znaczeniu kul
tury ludowej Pomorza Zach., mgr Juliusz
Sienkiewicz o tradycyjnym budownic
twie wsi jamneńskiej i problemie jej ra
towania, mgr Anna Masiewicz o sztuce
i zdobnictwie jamneńskim oraz mgr
Benedykt Malinowski i mgr Tadeusz
Szadkowski o problemach konserwator
sko-etnograficznych i organizacyjnych
przy realizacji kaszubskiego Parku Etno
graficznego we Wdzydzach.
*
1 7 . X I I — w Kcyni uroczyście ob
chodzono jubileusz 50-lecia praoy twór
czej artystki ludowej i popularyzatorki
folkloru —• Klary Prillowej. Równo
cześnie założony i kierowany przez nią
zespół regionalny „ P a ł u k i " obchodził
20-lecie swej działalności. Z tej okazji
zarówno Klara Prillowa, jak i jej zespół
otrzymali honorowe dyplomy uznania
ministra kultury i sztuki.
Р
Е
З
Ю
М
Е
SUMMARY O F A R T I C L E S
I r e n a T u r n a u — I N F L U E N C E OF T H E COSTUMES
OF THE GENTRY A N D BURGHERS ON POLISH F O L K
DRESS I N T H E 16th-19th CENTURIES
The authoress based her presentation of the problem (which
has by no means been exhausted i n Polish literature on tho
subject) on results of ethnographic research, iconographic sources
and published archive materials.
Speaking about the influences of the national dress and
West European fashions, the authoress tries to establish the
local features of the peasant clothes irrespective of the influences
coming from the clothes of other social groups. The authoress
is of the opinion that — as from the 16th century — i t is possible
to distinguish tho seperate and individual character of the
Polish peasant clothes and their regional differences. A t that
time in the area of Małopolska (Little Poland) and Wielkopolska
(Great Poland) there were many mutual influences between
peasant clothes and those worn by the inhabitants of the towns
and petty gentry. I n Silesia and Pomerania a strong influence
is seen of West European styles on -the dress worn by Polish
burghers and later copied by peasants in the 16th and 17th
centuries. I n Silesia the influences came already modified from
the southern German lands and Moravia. The clothes worn
in the region of Gdańsk and in Szczeoin Pomerania resembled
Spanish fashions modified into a Dutch version, which was
popular in all the Baltic countries. Starting from the 16th century
the men's peasant costumes were under a strong influence of the
national dress that spread from the manor houses and the neigh
bouring towns. The peasant's costumes that assumed a developed
form in the 19th century began to take shape in many regions
as early as the 17th or 18th century. However, in most villages
of the Corona Regni Poloniae (Poland) the development of the
tyle of clothes was hampered by the poverty of the villeins.
I n the 17th and 18th centuries, in Great Poland, Silesia
and Pomerania, where the textile industry had its centres and
the supplies of materials were better, the peasants kept alive
the national dress fashion which was disappearing in the olothes
worn by the gentry and burghers.
The rapid development of folk costumes that took place
in Poland in the 19th century was, in the opinion of the authoress,
the result of the growing prosperity of the peasants and the
growing importance of clothes as an indicator of the social
and finanical position of their owners.
The men's clothes of those times continued to show the
influence of the national dress as i t had been in past centuries,
and the woman's dress showed traces of various West European
fashions and styles popularized by the manor houses. I n Silesia
and Great Poland western influences were very strong and the
most direct.
Recording the existence of a number of problems which
cannot be solved on the basis of the present state of research
the authoress puts forward a number of postulates concerning
research. They concern first of all the chronological listing of
outside influences on peasant clothes and the problems of regionalaization of dress and costumes in various parts of the old Polish
Republic.
A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY FOLK
P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS
Defining the range of his analysis the author takes the most
general definition of painting as the point of departure: painting
= the organization of a defined two-dimensional space by means
of colours, which includes painted presentations such as signs,
ornaments, decoration of objects of everyday use, as well as
all kinds of pictures, polychrome painting and secular and cult
paintings. The author makes an analysis of paintings that satisfy
the human demand for aesthetic experience i n an easy way as
well as the works of art able to arouse and satisfy spiritual needs
of higher order.
The author does not make any radical division between
the two phenomena. Emphasizing the distance between the
125
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c1495c101e55c30fe2029ef26326f5a.pdf
9838d81b115e56f9092a5ed2f3e79f9e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4382
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4078
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.125-127
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Inne
graficznego w Warszawie. Na zaprezen
towaną tu kolekcję złożyły się: obrazy
Eweliny Pęksowej i Zofii Roj z Zakopa
nego oraz rzeźby ludowe i stroje regio
nalne z różnych terenów Polski.
26, 27.XI — w Opolu obradował
I V Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twór
ców Ludowyoh, który zgromadził oprócz
twórców ludowych także naukowców,
przedstawicieli placówek muzealnych
oraz „Cepelii". Referat wstępny pt.
„Rola i miejsce kultury ludowej w spo
łeczeństwie socjalistycznym" wygłosił
prof, dr Józef Burszta. Dyskusja toczyła
się wokół problemów prawidłowego roz
woju twórczości ludowej oraz dalszej
poprawy warunków bytowych i wa
runków pracy ludowych twórców.
Prezesem został wybrany Bronisław
Cukier z Zakopanego. Wybrano również
skład Rady Naukowej, której przewodni
czącym został prof, dr Roman Reinfuss.
Z okazji zjazdu zorganizowano w
Opolu w pomieszczeniu zjazdowym wys
tawę prezentującą dorobek członków
STL oraz wystawę publikacji dotyczą
cych kultury i wystawę-kiermasz malo
wanej ceramiki opolskiej. Wciągu dwóch
dni wykupiono wszystkie eksponaty.
*
X I I —• w centralnej galerii Sztok
holmu ,,Svea" czynna była wystawa
polskioh prymitywistów pn. ,,Świat codzionnośei z fantazją". Zorganizowana
przy współudziale BHZ Desa.
*
X I I — w Ośrodku Informacji i K u l
tury w Lipsku czynna była wystawa wy
robów Wlooławskich Zakładów Ceramiki
Stolowoj. Wystawę zwiedziło ok. 100 000
osób. Z okazji wystawy wydano katalog
zawierająoy tekst informacyjny o dziejaoh „Włocławka", omawiający formy,
motywy i kolorystykę wyrobów — oraz
barwne ilustraoje.
Wystawie
towarzyszyły
pokazy
zdobienia fajansu przez Alinę Piwowar
i Holonę Musialik.
S
U
M
M
A
*
R
I
E
S
*
X I — w Koszalinie odbyła się sesja
naukowa na temat „Relikty kultury
jamneńskiej i problemy jej ratowania".
Referaty wygłosili: prof, dr Józef Bursz
ta o międzynarodowym znaczeniu kul
tury ludowej Pomorza Zach., mgr Juliusz
Sienkiewicz o tradycyjnym budownic
twie wsi jamneńskiej i problemie jej ra
towania, mgr Anna Masiewicz o sztuce
i zdobnictwie jamneńskim oraz mgr
Benedykt Malinowski i mgr Tadeusz
Szadkowski o problemach konserwator
sko-etnograficznych i organizacyjnych
przy realizacji kaszubskiego Parku Etno
graficznego we Wdzydzach.
*
1 7 . X I I — w Kcyni uroczyście ob
chodzono jubileusz 50-lecia praoy twór
czej artystki ludowej i popularyzatorki
folkloru —• Klary Prillowej. Równo
cześnie założony i kierowany przez nią
zespół regionalny „ P a ł u k i " obchodził
20-lecie swej działalności. Z tej okazji
zarówno Klara Prillowa, jak i jej zespół
otrzymali honorowe dyplomy uznania
ministra kultury i sztuki.
Р
Е
З
Ю
М
Е
SUMMARY O F A R T I C L E S
I r e n a T u r n a u — I N F L U E N C E OF T H E COSTUMES
OF THE GENTRY A N D BURGHERS ON POLISH F O L K
DRESS I N T H E 16th-19th CENTURIES
The authoress based her presentation of the problem (which
has by no means been exhausted i n Polish literature on tho
subject) on results of ethnographic research, iconographic sources
and published archive materials.
Speaking about the influences of the national dress and
West European fashions, the authoress tries to establish the
local features of the peasant clothes irrespective of the influences
coming from the clothes of other social groups. The authoress
is of the opinion that — as from the 16th century — i t is possible
to distinguish tho seperate and individual character of the
Polish peasant clothes and their regional differences. A t that
time in the area of Małopolska (Little Poland) and Wielkopolska
(Great Poland) there were many mutual influences between
peasant clothes and those worn by the inhabitants of the towns
and petty gentry. I n Silesia and Pomerania a strong influence
is seen of West European styles on -the dress worn by Polish
burghers and later copied by peasants in the 16th and 17th
centuries. I n Silesia the influences came already modified from
the southern German lands and Moravia. The clothes worn
in the region of Gdańsk and in Szczeoin Pomerania resembled
Spanish fashions modified into a Dutch version, which was
popular in all the Baltic countries. Starting from the 16th century
the men's peasant costumes were under a strong influence of the
national dress that spread from the manor houses and the neigh
bouring towns. The peasant's costumes that assumed a developed
form in the 19th century began to take shape in many regions
as early as the 17th or 18th century. However, in most villages
of the Corona Regni Poloniae (Poland) the development of the
tyle of clothes was hampered by the poverty of the villeins.
I n the 17th and 18th centuries, in Great Poland, Silesia
and Pomerania, where the textile industry had its centres and
the supplies of materials were better, the peasants kept alive
the national dress fashion which was disappearing in the olothes
worn by the gentry and burghers.
The rapid development of folk costumes that took place
in Poland in the 19th century was, in the opinion of the authoress,
the result of the growing prosperity of the peasants and the
growing importance of clothes as an indicator of the social
and finanical position of their owners.
The men's clothes of those times continued to show the
influence of the national dress as i t had been in past centuries,
and the woman's dress showed traces of various West European
fashions and styles popularized by the manor houses. I n Silesia
and Great Poland western influences were very strong and the
most direct.
Recording the existence of a number of problems which
cannot be solved on the basis of the present state of research
the authoress puts forward a number of postulates concerning
research. They concern first of all the chronological listing of
outside influences on peasant clothes and the problems of regionalaization of dress and costumes in various parts of the old Polish
Republic.
A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY FOLK
P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS
Defining the range of his analysis the author takes the most
general definition of painting as the point of departure: painting
= the organization of a defined two-dimensional space by means
of colours, which includes painted presentations such as signs,
ornaments, decoration of objects of everyday use, as well as
all kinds of pictures, polychrome painting and secular and cult
paintings. The author makes an analysis of paintings that satisfy
the human demand for aesthetic experience i n an easy way as
well as the works of art able to arouse and satisfy spiritual needs
of higher order.
The author does not make any radical division between
the two phenomena. Emphasizing the distance between the
125
�border points he notes at the same time the blurred dividing
line between both categories of folk culture. Ornament, for
instance, apart from its function or organization of space and
decoration of various objects, was connected with a considerably
wider culture context: with a need of an individual for identifi
cation with a group; i t also had its semantic meaning, difficult
to decipher today.
A t the same timo, the process of schematization of typical
religious paintings mass-produced in cult centres, combined
with the widely developed decoration of these paintings, obli
terated the borders of the opposing approaches: aesthetic vs.
emotional, decoration vs. contents, sacrum vs. profanum.
Jackowski discusses folk p intings of three kinds: malalura
(painting) including signs, ornament, simple decoration; malo
wanka (paintings on walls and painted "tapestries" on material
or paper) and obraz (picture). N . B. Because of the limited space
of this article the latter kind will be discussed in the noxt issue of our magazine.
The author makes the distinction between these varioue
kinds of folk paintings on the basis of the sets of formal characte
ristic foatures connected with their particular functions in folk
culture. He analyses the phenomena defined at tho beginning
on the basis of concrete contemporary examples (i. e. in the
times of decomposition of folk culture), and also answers tho
question why some fields of this art wither and others continue
to exist although their function is often different. And so, for
instance, tho traditonal painted ceramic objects are still made
in some old pottory contres but that domain of folk art is quite
definitely on the decline. The decorative forms are being cons
tantly simplified and made with less accuracy than they used
to be. New and interesting, on the other hand, is the painted
decoration on faience made in Włocławek and on the other
earthenware from Opole. I n both cases the paintresses work in
factories which produce things for town buyers but the situation
in each factory is different. The women working in Włocławek
live in tho town and thoir work acquired folk features due to
the conditions that wore created for them. Their aesthetic tastes
have been shaped in accordance with the traditional folk aesthe
tics. The process of the introduction of folk elements into the
work of the Włocławek faience paintresses was started in 1947
when professor A . Buszek, a painter and instructor, came to
work i n the factory. He supervised the development of the
paintresses' talents, directing their work towards the principles
governing the decorating of traditional folk ceramics. Buszek's
followers H . and L . Grześkiewicz and E. Piwek-Bialobrzeska
continued his work, suggesting the right kind of patterns to the
paintresses and replaced the old opinion of social and professional
circles with their own assessment of the paintresses' work.
The development of the individual tastes and the creative
inventiveness of tho paintresses is further promoted by competi
tions, the preparation of painted faience for exhibitions and
the Faience Biennale. On such occasions each of the paintresses
decorates a table service on her own.
I n the Cepelia Cooperative in Opole ceramic objects are
painted by authentic folk artists — the paintrosses of Easter eggs
from the villages of tho Opolo region, who work for the Coope
rative as cottage-workers. Thanks to the wise support given
by tho activists of the Cooperative, particularly by the chair
man of the Cooperativo, Mr. Matysek, as well as by qualified
artists, the paintresses learned to transfer the traditional techni
ques and decorative motifs used for the painting of Easter-eggs
(the custom is still alive in the region) onto the decoration of
ceramic forms made for buyers in the towns.
Another example of survival and development of a traditio
nal domain of folk painting in new conditions of influence from
outside is provided by the painting of cottages in the Powiśle
Dąbrowskie region and the environs of Włocławek in the Kujawy
region.
126
I n the Kujawy region the craft (that was almost extinct)
was revived thanks to competitions. I n pre-compotition surveys
only one painted cottage was found. I n the first competition
in 1961 only 5 people took part. The number of participants
is growing steadily: in 1976 there were already 17 of them.
I n the Powiśle Dąbrowskie region the competitions, organizod
since 1948, have contributed towards the preservation of this
kind of traditional decorative art which still existed then. I n
Zalipie, the village where cottage painting developed the most,
many women paint the cottages and also new houses are decora
ted now. The preservation and flourishing development of the
custom of painting the cottages in Zalipie was possible due to
such factors as the stability of the region, where there is no big
industry, and the fame the paintresses won all over tho country.
Zalipie has its own group of people who examine and assess
the work of the paintresses. Felicja Curylo, one of the most
outstanding of them, was the life and soul of the whole movement
and teacher of many young paintrosses. She played an especially
important role t i l l the very end of her life (d. in 1975).
However, the competitions and tho development of tourism
have changed the situation: judgement is passed by people
from "the outside" — such as ethnographers and folk art connoiseurs and enthusiasts. This promotes individual competition:
new forms appear such as painted furniture, paper cut-outs,
рарэг flowers, straw-ehandaliors and "tapestries" painted on
material or paper.
Teresa
Komornicka-Rościszowska
— "THE
P A I N T E D COTTAGE" COMPETITION I N T H E POWIŚLE
D Ą B R O W S K I E REGION
The authoress discusses the results of a competition for
painting the outside walls of cottages organized in 1976, compa
ring them with the previous competitions and on-the-spot
research. Tho competitions have been organized in the Powiśle
Dąbrowskie region since 1948. So far, 13 of them have beon
held but only the first and the last ones embraced the wholo of
the Powiśle area. The others were restricted to tho village of
Zalipie and the surrounding hamlets. After the 1948 competition
a group of paintresses (men very rarely engage in painting of
the cottages) was set up, called "The Creative Village" and
run by Felicja Curylo (who died not very long ago). She not
only know how to preserve but also now to develop tho traditio
nal painted decoration of cottages, so that Zalipio became fa
mous all over the country and tho kindly interest of the authoris
ties resulted i n an early construction of roads and a school awell as the electrification of the villago. I n 1963—1975 tho
Department of Culture at the Voivodship Office in Cracow
organized annual competitions in Zalipie, which brought not
only popularity to the paintresses but also an opportunity to
sell various painted objects through Cepelia. The development
of the Zalipie painting was supervised by the members of the
Competition jury, who defined its direction in accordance with
the local tradition.
The last competition was organized after the administra
tive reform and was entrusted to tho care of the Regional Museum
in Tarnów and the Millenium Cepelia Association in Cracow.
The interesting results of the on-the-spot survey before the
competition conirmed the fact that the event can and should bo
repeated every year for the wholo of Powiśle bocause tho tradition
of cottage painting has not yet been forgotten in many villages.
Jacek
Olędzki
-
T H E CARPET ON T H E CEILING
Waldemar Paciuk's father was a coachman. When he diod
his boy was 12. He had to earn his living. During the war he
fought i n the ranks of the Red Army. After he had been dis
charged from the army he worked in a theatre workshop painting
props. When he was 30 he returned to Poland with his mother
who was a teacher. He fell i l l and had to have a serious opera
tion. People were getting on his nerves so ho decided to apply
�for permission to have a ruined castle under his care. He got
approval of tho authorities and carried out repairs in the building
for two years. However, when the ceiling fell in he ran away
from the castle. He went to Lower Silesia and was offered 26
historical buildings. He chose the palace in Struga dating back
to mid-16th century. He put a lot of work into i t . A t his own
expense he changed the roof-tiles, put in window-panes in the
whole building and completed general repairs. He got money
from quail-farming, selling the eggs from 3000 quails. Unfortu
nately, businoss began to fall off and Paciuk had to kill the
birds.
He painted several rooms as best as he could, each in a different
colour. Inside a huge frame in tho Ballroom he painted a picture
"Vonetian Night", in his opinion, tho most representative of
all (pict. 6 — 8). Ho is oxtremely honest, hard-working, con
vinced that work enobles and saves man from the evil which
is inhorent in him. He saved tho Struga palace from destruction.
Ho lives there alone and says that he'll loave it when various
institutions move in. Maybo ho'll take caro of yet another palaco.
Tho little palaco in Struga is the only document of that
king of aspirations, tho only example of naivo conservation
art.
РЕЗЮМЕ
И р е н а Т у р н a y — ВЛИЯНИЕ Ш Л Я Х Е Т С К О Й И
МЕЩАНСКОЙ О Д Е Ж Д Ы НА П О Л Ь С К И Й Н А Р О Д
НЫЙ К О С Т Ю М X V I — X I X В В .
Рассматриваемая в статье проблематика до сих пор
мало затрагивалась в польской литературе предмета.
Автор опирается на результаты этнографических ис
следований, на иконографические источники и на
публикуемые архивные материалы.
Касаясь влияния национальных костюмов и за
падноевропейской моды, автор в то же время стара
ется определить отечественные особенности крестьян
ского наряда, независимые от влияния одежды других
общественных слоев.
По мнению автора, у ж е начиная с X V I в. можно
определить своеобразие польского крестьянского наря
да, а также его региональные различия. Можно уста
новить, что в тот период на территории Малой Поль
ши и Великопольши существовала различного рода
взаимозависимость между одеждой крестьян и ж и
телей маленьких городов, а также мелкой шляхты.
В X V I и X V I I вв. в Силезии и Поморье отчетливо
выступает влияние западноевропейской моды на одеж
ду польских мещан, которым в свою очередь под
ражали крестьяне. В Силезию эта мода поступала
через Ю ж н у ю Германию и Чехию, в видоизмененной
там форме. В окрестностях Гданьска и Щецинского
Поморья одежда подвергалась влиянию испанской
моды в голландской версии, распространяемой во всех
прибалтийских странах.
Начиная с X V I I в. мужская крестьянская одежда
на территории Великопольши и Малой Польши под
вергалась сильному влиянию национального костюма
посредством окрестных помещичьих усадеб и городов.
Крестьянский костюм, принявший окончательную
форму в X I X в., начал во многих регионах страны
формироваться у ж е в X V I I в. либо X V I I I вв. Однако
в большинстве деревень Центральной Польши раз
витие одежды тормозила нужда, в которой жили
крепостные крестьяне того времени. В
XVII и XVIII
вв. в Великополыпе, в Силезии и Поморье, где было
сосредоточено текстильное производство и снабжение
тканями было лучше, крестьяне того времени усиленно
подражали образцам национального наряда, выходив
шего уже из употребления в шляхетской и мещанской
среде.
По мнению автора усиленное развитие в X I X в.
национального наряда в Польше объясняется равно
ростом зажиточности крестьян, как и ролью наряда
определителя общественного и материального поло
жения его обладателя.
В мужской одежде того времени все еще наблю
дается влияние национального наряда прошлых сто
летий, в то время как на женской одежде сказывается
влияние различной западноевропейской моды, приня
той в помещичьей среде.
В Силезии и Великополыпе влияние Запада попрежнему было наиболее сильным и сказывалось
непосредственно.
Отметив множество проблем, которые не могут
быть решены при настоящем состоянии исследований,
автор выдвигает ряд исследовательских постулатов.
Они в первую очередь касаются хронологизации вли
яния извне, оказываемого на крестьянскую одежду,
а также проблем регионализации нарядов в отдельных
районах давней Речи Посполитой.
А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — СОВРЕМЕННАЯ
РОДНАЯ Ж И В О П И С Ь И ЕЕ Ф О Р М Ы
НА
Определяя круг своих размышлений, автор счи
тает исходной точкой наиболее общее определение
живописи, как организации с помощью красок опре
деленного двухмерного пространства. Следовательно
охватывает равно живописующие представления в ви
де знака, орнамента, декорации предметов потреби
тельского назначения, как и всякого рода цветные
картинки, полихромию и, наконец, картины мирского
и культурного характера; анализирует картины легко
удовлетворящие эстетическую потребность зрителя, как
и произведения искусства, способные вызывать и удо
влетворять сложную сферу духовных запросов чело
века. Автор не проводит резкой линии раздела между
одними и другими явлениями. Четко отмечая дистан
цию между крайними пограничными точками, он в то
же время не подчеркивает резкости раздела между
этими категориями в народной культуре. Орнамент
наприм. кроме функции организации пространства и
украшения различных предметов, был связан со зна
чительно более широким культурным контекстом; с по
требностью отождествления личности с группой, обла
дал также семантическим слоем, который теперь труд
но воспроизвести. В то же время вопрос схематизации
типичных религиозных изображений, в массовом по
рядке выпускаемых в центрах культа наряду с бо
гатой декоративностью этих картин стирал границы
оппозиции: эстетические
эмоциональные, декор
—
содержание, sacrum —• profanum.
Яцковски делит отдельные области живописи на
три группы: роспись, (знак, орнамент, простая деко
рация), цветные картины (настенные коврики), кар
тины (ввиду объема статьи текст, касающийся картин
будет опубликован в следующих номерах). Определи
телями отдельных видов живописи автор считает ха
рактерные для них комплексы формальных черт,
связанных с определенными функциями в народной
культуре.
Затронутые во вступлении явления автор анали
зирует на основании конкретных современных приме
ров (следовательно в период декомпозии народной
культуры), обосновывая причины, в силу которых
одни области искусства отмирают, а другие продол-
127
�ж а ю т с у щ е с т в о в а т ь , х о т я часто в ы п о л н я ю т у ж е д р у г и е
функции. Примером может служить расписная кера
м и к а из В л о ц л а в к а и О п о л я .
Так наприм. традиционные расписные керамичес
к и е и з д е л и я в ы п о л н я ю т е щ е до с и х пор в
некоторых
прежних гончарных центрах; однако
эта о т р а с л ь
творчества о п р е д е л е н н о б л и з и т с я к к о н ц у . Н а с т у п а е т
упрощение декоративных форм
и выполяются они
менее с т а р а т е л ь н о , ч е м п р е ж д е . З а т о н о в ы м и и н т е
ресным является влоцлавский расписной ф а я н с
и
о п о л ь с к и й п а р ц е л л а н и т . К а к во В л о ц л а в к е т а к и в
Ополе х у д о ж н и ц ы с о т р у д н и ч а ю т с р у б р и к а м и , р а с
с ч и т ы в а ю щ и м и на г о р о д с к и х п о к у п а т е л е й , но в к а ж
дом и з этих п р е д п р и я т и й с о в е р ш е н н о иное п о л о ж е н и е
вещей.
Р а б о т н и ц ы В л о ц л а в с к о й ф а б р и к и ж и в у т в городе.
И х творчество п р и н я л о „ н а р о д н ы й " х а р а к т е р в с л е д
ствие с о з д а н н ы х д л я н и х у с л о в и й р а б о т ы . И х эстети
ческое сознание с ф о р м и р о в а н о согласно т р а д и ц и о н н о й
народной эстетике. Этот процесс н а ч а л с я среди в л о ц л а в с к и х х у д о ж н и ц в 1947 г., когда
на ф а б р и к у
в ц е л я х и н с т р у к т а ж а п р и е х а л п р о ф е с с о р А. Б у ш е к ,
х у д о ж н и к — п л а с т и к . П р о ф е с с о р стал р а з в и в а т ь х у д о
ж е с т в е н н ы е способности работниц, з н а к о м я и х с п р и н
ципами раскрашивания традиционной народной к е р а
м и к и и п р и б л и ж а я т а к и м образом и х и з д е л и я к этому
виду творчества. П р е е м н и к и п р о ф е с с о р а В у ш к а —
X . и Л. Г ж е с ь к е в и ч и , а т а к ж е Э . П и в е к - Б я л о б ж е с к а
п р о д о л ж а л и его работу, д а в а я м а с т е р и ц а м с о о т в е т с т в у
ющие указания. Влияние их оценки заменяло мастери
цам п р е ж н е е в л и я н и е оценок с р е д ы . Д л я р а з в и т и я
индивидуальных талантов и творческой изобретатель
ности х у д о ж н и ц о ч е н ь б о л ь ш о е з н а ч е н и е имеют к о н
к у р с ы , подготовка работ на в ы с т а в к и
и бьеннале
ф а я н с а . Готовясь к этим м е р о п р и я т и я м , к а ж д а я
из
мастериц с а м о с т о я т е л ь н о и в п о л н е и н д и в и д у а л ь н о р а с
п и с ы в а е т к о м п л е к т посуды.
В опольском кооперативе Цепелии керамику рас
писывают подлинные народные мастерицы — специа
л и с т к и по р а с к р а ш и в а н и ю я и ц , п р о ж и в а ю щ и е в о к р е с т
ных деревнях Ополя и сотрудничающие с коопера
тивом в к а ч е с т в е н а д о м н и ц . Б л а г о д а р я у м е л о м у и з а
ботливому р у к о в о д с т в у д е я т е л е й к о о п е р а т и в а , г л а в н ы м
образом его п р е д с е д а т е л я , М а т ы с к а и х у д о ж н и к о в —
пластиков, мастерицы эти научились переносить тра
диционную т е х н и к у и м о т и в ы росписи, п р и м е н я е м ы е
п р и р а с к р а ш и в а н и и я и ц (обычай этот по сей д а н ь
с о х р а н и л с я в регионе), н а у к р а ш е н и е к е р а м и ч е с к и х
и з д е л и й , п р е д н а з н а ч е н н ы х д л я города.
Другим п р и м е р о м с о х р а н е н и я и р а з в и т и я т р а д и
ционной о т р а с л и н а р о д н о й ж и в о п и с и в н о в ы х у с л о
в и я х под в л и я н и е м и з в н е ж и в о п и с и я в л я ю т с я ф о р м ы
р а с п и с ы в а н и я домов в Т а р н о в с к о м П о в и с л и и и в о к р е
стностях В л о ц л а в к а в К у я в с к о м р а й о н е . В К у я в а х ,
б л а г о д а р я к о н к у р с а м , этот в и д п о ч т и о т м е р ш е г о т в о р
чества о ж и л и с т а л о п я т ь п р и м е н я т ь с я . Во в р е м я
и с с л е д о в а н и й и поисков, с в я з а н н ы х
с подготовкой
к к о н к у р с а м , б ы л о б н а р у ж е н один р а с п и с н о й дом.
В первом к о н к у р с е , к о т о р ы й состоялся в 1961 г., у ч а с т
вовало 5 ч е л о в е к . О д н а к о ч и с л о у ч а с т н и к о в постоянно
растет: в 1976 г. и х б ы л о у ж е 17.
В Домбровском П о в и с л и и к о н к у р с ы с т а л и у с т р а и
в а т ь н а ч и н а я с 1948 г., б л а г о д а р я ч е м у т о г д а ш н и й
о б ы ч а й р а с п и с ы в а н и я домов с о х р а н и л с я до с и х п о р .
В н а с т о я щ е е в р е м я в д е р е в н е З а л и п ь е , где о б ы ч а й
этот особенно силен, р о с п и с ь ю з а н и м а е т с я о ч е н ь много
ж е н щ и н ; р а с п и с ы в а ю т с я т а к ж е н о в ы е дома. Р а з в и т и ю
этого в и д а т в о р ч е с т в а в З а л и п ь е в з н а ч и т е л ь н о й мере
способствовал с т а б и л ь н ы й х а р а к т е р региона, где н е т
крупной промышленности, а т а к ж е широко известная
слава, которой п о л ь з у ю т с я з а л и п с к и е х у д о ж н и ц ы .
Там
существует собственный ц е н т р х у д о ж н и ц , где п р и н и
мают и о ц е н и в а ю т и х р а б о т ы . Особо в а ж н у ю р о л ь
и г р а л а в этой г р у п п е Ф е л и ц и я Ц у р и л о в а (умерла
в 1975 г.), одна и з с а м ы х в ы д а ю щ и х с я х у д о ж н и ц , в д о
х н о в и т е л ь н и ц а всего д в и ж е н и я
и инструктор много
численной м о л о д е ж и .
Однако в связи с конкурсами и развитием туризма
положение изменилось. Работы стали оценивать люди
„ и з в н е " : э т н о г р а ф ы , л ю б и т е л и народного т в о р ч е с т в а .
Это способствует с о р е в н о в а н и ю , и н д и в и д у а л ь н ы м р е
ш е н и я м п р и д е к о р и р о в а н и и и н т е р ь е р о в в целом.
Встречается расписная мебель, выполняются в ы р е з к и
и з бумаги, т а к н а з . „ в ы ц и н а н к и " , и с к у с с т в е н н ы е ц в е т ы ,
пауки, цветные картинки.
Т е р е с а К о м о р н и ц к а - Р о с т и ш е в с к а — КОН
КУРС „РАСПИСНАЯ ХАТА" В ПОВИСЛИИ
ДОМБРОВСКОМ
В статье рассматриваются результаты состоявше
гося в 1976 г. к о н к у р с а , н а к о т о р о м б ы л и п р е д с т а в л е н ы
р а б о т ы п о р о с п и с и в н е ш н и х и в н у т р е н н и х стен д е р е
в е н с к и х изб. А в т о р о п и р а е т с я н а р е з у л ь т а т ы п р е д ы д у
щ и х конкурсов и исследований.
К о н к у р с ы в П о в и с л и и Домбровском у с т р а и в а ю т с я
от 1948 г. До с и х п о р с о с т о я л о с ь 13 к о н к у р с о в , причем
только первый и последний из н и х о х в а т ы в а л и всю
территорию упомянутого района. Остальные ограни
ч и л и с ь д е р е в н е й З а л и п ь е и е ё б л и ж а й ш и м и окрест
ностями. П о с л е к о н к у р с а , с о с т о я в ш е г о с я в 1948 г., в
З а л и п ь е б ы л о р г а н и з о в а н к о л л е к т и в м а с т е р и ц (лишь
в и с к л ю ч и т е л ь н ы х с л у ч а я х избу р а с п и с ы в а е т м у ж ч и
на) п о д н а з в а н и е м „ Т в о р ч е с к а я д е р е в н я " , к о т о р ы м р у
ководила недавно скончавшаяся Фелиция Цурилова.
Она с у м е л а н е т о л ь к о п о д д е р ж а т ь , но и т а к р а з в и т ь
т р а д и ц и о н н о е д е к о р и р о в а н и е домов, что З а л и п ь е про
с л ы л о н а в с ю П о л ь ш у и в ы з в а л о ж и в е й ш и й интерес
о р г а н о в в л а с т и . В р е з у л ь т а т е этого д е р е в н я п р е ж д е
д р у г и х б ы л а э л е к т р и ф и ц и р о в а н а , т а м п р е ж д е , чем в
д р у г и х д е р е в н я х б ы л а о т к р ы т а ш к о л а , б ы л и постро
е н ы дороги.
В 1963—1975 гг. О т д е л к у л ь т у р ы Воеводского у п
равления в Кракове ежегодно организовал в Залипье
конкурсы, благодаря чему х у д о ж н и ц ы не только при
о б р е т а л и п о п у л я р н о с т ь , но п о л у ч а л и т а к ж е в о з м о ж
н о с т ь п р о д а в а т ь ч е р е з посредство Ц е п е л и и р а з л и ч н о г о
р о д а ц в е т н ы е к а р т и н к и . К р о м е того в соответствии с
инструкциями членов ж ю р и конкурсов залипская ж и
вопись развивалась в традиционном духе.
П о с л е д н и й к о н к у р с б ы л о р г а н и з о в а н у ж е после
р е ф о р м ы а д м и н и с т р а т и в н о г о д е л е н и я с т р а н ы . Органи
з а т о р а м и б ы л и О к р у ж н о й м у з е й в Т а р н о в е и цепелиовское объединение „Милениум" в Кракове.
И н т е р е с н ы е р е з у л ь т а т ы п р е д к о н к у р с н ы х исследо
в а н и й , а т а к ж е самого к о н к у р с а с в и д е т е л ь с т в у ю т о том,
что подобное м е р о п р и я т и е с л е д у е т п р о в о д и т ь е ж е г о д
но, о х в а т ы в а я всю т е р р и т о р и ю П о в и с л и я , т а к - к а к во
м н о г и х д е р е в н я х т р а д и ц и я р а с п и с ы в а н и я домов все
еще ж и в а и не забыта.
Яцек
Олендзки
— КОВЁР НА ПОТОЛКЕ
Отец В а л ь д е м а р а П а ц ю к а б ы л к у ч е р о м . Умер,
к о г д а м а л ь ч и к у б ы л о 12 л е т , в в и д у чего П а ц ю к с юных
л е т б ы л в ы н у ж д е н р а б о т а т ь . Во в р е м я в о й н ы он слу
ж и л в р я д а х К р а с н о й А р м и и . П о с л е в о й н ы стал рабо
тать в модельной мастерской театра, где писал рекви
з и т ы . В в о з р а с т е 30 л е т П а ц ю к вместе с м а т е р ь ю , быв
шей
учительницей, вернулся в Польшу.
Тяжело
з а б о л е л и п о д в е р г с я с е р ь е з н о й о п е р а ц и и . П о с л е болез
ни, о н с т а л и з б е г а т ь л ю д е й , о б щ е с т в о к о т о р ы х его
р а з д р а ж а л о . Стал хлопотать о попечительстве над раз
рушенным замком. Получив направление, Пацюк 2
года р е м о н т и р о в а л один и з з а м к о в , но к о г д а там об
р у ш и л с я п о т о л о к — б е ж а л . П о е х а л в Н и ж н ю ю Силезию, где ему п р е д л о ж и л и н а в ы б о р 26 памятников
с т а р и н ы . Он в ы б р а л з а м о к в С т р у г е , построенный
в X V Iв. П р е д с т о я л а о г р о м н а я работа. П а ц ю к на свой
счет п о ч и н и л к р ы ш у , п е р е м е н и в ч е р е п и ц ы , застеклил
и о т р е м о н т и р о в а л все з д а н и е . Д е н ь г и он добывал, за
н и м а я с ь р а з в е д е н и е м п е р е п е л о к и п р о д а ж е й их яиц.
В ы в е л 3000 п е р е п е л о к , но, у в ы , д е л о прогорело и пе
репелок пришлось убить.
П а ц ю к к а к у м е л п о к р а с и л н е с к о л ь к о залов, к а ж
д ы й д р у г и м ц в е т о м : в Б а л ь н о м з а л е повесил в боль
ш о й р а м е н а п и с а н н у ю и м к а р т и н у „ Н о ч ь в Венеции",
к о т о р а я по его м н е н и ю б ы л а самой п о д х о д я щ е й на
этом месте ( и л л . 6—8).
П а ц ю к и с к л ю ч и т е л ь н о честен и трудолюбив. Он
считает, что т р у д о б л а г о р а ж и в а е т , спасает людей от
з л а , к о т о р о е в н и х с у щ е с т в у е т . В о с с т а н о в и в замок-дво
рец, к о т о р ы й о н спас от о к о н ч а т е л ь н о г о разрушения,
П а ц ю к п о с е л и л с я в н е м и ж и в е т т а м один. Он утвер
ж д а е т , что, к о г д а в з а м к е п о м е с т я т с я р а з л и ч н ы е уч
р е ж д е н и я , о н у й д е т оттуда. К т о з н а е т , м о ж е т быть он
начнет отстраивать другой замок?
З а м о к в С т р у г е я в л я е т с я е д и н с т в е н н ы м документом
т а к о г о рода а с п и р а ц и и , е д и н с т в е н н ы м примером наив
ного к о н с е р в а т о р с к о г о и с к у с с т в а .
�W A R U N K I
P R E N U M E R A T Y
Cena prenumeraty rocznej
Cena prenumeraty półrocznej
N A
R O K
1978
zł 120.—
zł 60.—
P r e n u m e r a t ę na k r a j p r z y j m u j ą O d d z i a ł y RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " oraz
u r z ę d y pocztowe i doręczyciele •— w terminach:
— do 25 listopada na styczeń, I k w a r t a ł , I półrocze r o k u n a s t ę p n e g o i na cały rok
następny
— do dnia 10 m i e s i ą c a , p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty na pozostałe okresy
r o k u bieżącego.
Jednostki gospodarki u s p o ł e c z n i o n e j , instytucje i organizacje s p o ł e c z n o - p o l i t y
czne s k ł a d a j ą z a m ó w i e n i a w miejscowych O d d z i a ł a c h RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " .
Z a k ł a d y pracy i instytucje w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów
RSW oraz prenumeratorzy i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h pocz
towych l u b u doręczycieli.
P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest o 50% droższa od
prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " , Centrala K o l p o r t a
żu Prasy i W y d a w n i c t w u l . Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto P K O nr 1531-71 w terminach podanych dla prenumeraty krajowej.
S p r z e d a ż n u m e r ó w b i e ż ą c y c h i archiwalnych:
—• w K s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N , sprze
daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i archiwalnych p ł a t n o ś ć go
t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym.
Adres: OR P A N , P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912
I O d d z i a ł Warszawa.
Orders for this periodical from abroad can be placed w i t h „ A r s Polona" K r a k o w
skie P r z e d m i e ś c i e 7 , 00-068 Warszawa, Poland or w i t h
— Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 M ü n c h e n 34, Postfach 68, Bundesrepublik Deutschland.
— Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great
Britain.
— Licosa Commissionaria Sansoni, V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 Firenze, I t a l y .
PL
Indeks 36 940
ISSN 0032-3721
Z a k ł a d Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo W r o c ł a w , O d d z i a ł w War
szawie 1977. N a k ł a d 2000 egz. Objętość 10,30 ark. w y d . , 8,00 ark. druk. Papier
ilustracyjny k l . I I I 120 g. 61 X 86. Oddano do s k ł a d u 14.V.1977 r. Podpisano
do d r u k u v/ listopadzie 1977 r. W y d r u k o w a n o w grudniu 1977 r. w Zakł. Graf.
„ T a m k a " . Z. 2. 299/77 F-28. Cena 18.— zł.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eb8fd7e18fc89b4be09fb13b7ed69d6.pdf
4f0496e733870b262fcc2b0e788c807b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4384
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4079
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.129-130
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XXXI
•
19 7 7
.
NR
3
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W
ZAKŁAD
NARODOWY
-
W A R S Z A W A
IMIENIA
-
K R A K Ó W
OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO
-
POLSKIEJ
G D A Ń S K
AKADEMII
NAUK
�R E D A G U J E ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.),
Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, E w a Kostyrka (sekr. red.),
Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki,
Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.).
Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Tłumacze
nia — Magdalena Paszkiewicz (ang.) i Natalia Stasiń
ska (ros.).
Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War
szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4d6c634201076a2d17d14aecbd02d16.pdf
8d51f8263a001d1fa71a554508bc969d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4216
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3932
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.253
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
•
O
L
I
S
QUARTERLY
N. 4
H
F
PUBLISHED
O
L
K
A
R
T
B Y T H E STATE I N S T I T U T E OF A R T
Y E A R BOOK X I I I
ri
1959
SUMMMARY OF A R T I C L E S
From
the
editors
On the occasion o f the 15th anniversary of People's
Poland, the articles i n this issue summarize the
development of folk a r t i n this country i n the postwar period.
Kazimierz Pietkiewicz, Head of the Folk A r t Section
at the M i n i s t r y o f Culture and A r t A B A L A N C E
SHEET OF F I F T E E N Y E A R S ' P A T R O N A G E OF
FOLK A R T .
When i n 1945 w o r k was started to protect folk
art from extinction, i t became clear that despite
existing valuable experience, the new economic, political and social conditions had brought a number
of problems w h i c h called for new solutions. The
absence of qualified personnel and the lack of a l o n g term programme of activities d i d not make the task
anv easier A n d vet the vears 1945—48 recorded
a number of organizational achievements: at the first
Dost-war conferences reoresentatives of various i n s t i tutions concerned w i t h folk art elaborated a p r o srammp coordinating t h e i r efforts and the Folk A r t
Section at the M i n i s t r y i n i t i a t e d a broad Programme
conducting at the s l m e time w n ^ t a t l v r a n a ^ D r o ^
naaanda w o r k N e x n e w f o ^ f T f e e enha^cein^Qt
1
I v d b v the exhibitions competitions and
workinJ conference w i t h fn k â r H s T n i
Sv
the M i n i s t r y
arranged by
I n the years 1948—49, the n e w approach towards
folk art was f i r m l y established and the Section of
Folk A r t , i n cooperation w i t h the People's Councils,
maintained close contacts w i t h folk art centres
throughout the country. I t was also then t h a t the
Folk A r t and Folk I n d u s t r y Centre (CPLiA) was
formed to coordinate the production o f the folk a r t
industry. I t should be added that m a n y folk art centres were revived at that time. I n the publishing
field, 1949 saw the appearance of the first volume
of the Atlas of Polish Folk Costumes w h i l e the a u a r t erlv Polish Folk Art devoted ever more sDace i n its
columns to topical folk a r t nroblems A number of
Polish Folk Art? ExhUDitLns enioved' much success
m this c o u n t r y a n d a b r o a d
I n the years 1950—55, the M i n i s t r y of C u l t u r e and
A r t inspired and coordinated a l l measures w h i c h were
taken to boost f o l k art. The c u l t u r a l policy of the
M i n i s t r y was however not devoid of errors, w h i c h
had an adverse effect also on the development of
folk art. Suggestions were made that folk artists should
abandon the old traditions and take up contemporary
themes W i t h o u t causing m u c h h a r m this roolicv was
responsible for a temporary l o w e r i n g of the artistic
level of f o l k art. Nevertheless, the general balance
sheet for these years was closed on the credit side.
Financial assistance to promote folk a r t was considerably expanded, as was theoretical and practical
research i n various regions conducted m a i n l y b y the
State Institute of A r t and the Polish Ethnographic
Society.
Following the changes which took place i n Poland's
methods of management i n 1956, the existing system
of folk art protection also underwent a radical change.
W i t h the general t r e n d for decentralization, more
powers were delegated to local organs and freedom
of creative a r t was restored, which has not failed to
produce v e r y good results. I n the meantime C P L i A
was reorganized into the National U n i o n of Folk A r t
Cooperatives, an institution w h i c h i n the new situation could considerably expand the scope and variety
of its activities and w h i c h can c l a i m credit for
raising +hp artistic level of folk a r t and the mialitv
of the i n d u s t r y ' s o r < X t s Here of great as sitl nee
is the special fund Placed a C P L I T disposal to
finance creative w o r k
P
A separate problem which arose as early as i n
1945 was that of collecting old and new specimens
of folk art which, through exhibitions, were to p o pularize the best achievements of f o l k artists. A n d
indeed, during the last 15 years about 12,000 pieces
have been collected and stored at the M i n i s t r y of
Culture and A r t , which, on the i n i t i a t i v e of the Folk
A r t Section, purchased them from exhibitions and
competitions or d i r e c t l y f r o m the artists. The collection has been on show at 232 exhibitions and offers
interesting m a t e r i a l for research workers. I n 1958,
a m a i n r Dart of the collection went to the M n w i i m
of F o l k C u l t u r e a n d A r t inWaTsaw while the rest
was divided between regional museums.
I n summing up the period under review, the
author writes that though i n contemporary conditions
folk a r t "has lost its former position i n its own milieu,
it has found application and a place i n the life of
the greater p a r t of the population". The popularization of folk art, w h i c h after the war gained a f i r m
foothold i n our life and was brought nearer to p r o fessional art, contributed m u c h to raising the general
level of artistic culture o a r t i c u l a r l v i n anolied art
As an example one may cite here weaving and cert a i n i n d u s t r i a l designs w h i c h show a pronounced
influence of folk a r t Also as far as teaching is concerned the School of Embroidery i n Zafcooanebenefits ™ c h f ^
of folk artists
"The high level and original character of contemporary Polish folk a r t is due to the fact that i t
did not take the w r o n g p a t h of mechanized, semiindustrial trash produced en mass, but preserved its
i n d i v i d u a l form of expression, shaped through generations of artistic efforts".
253
�Roman Retn/uss, Head of the Section for Research in
Folk Sculpture, State I n s t i t u t e of A r t . F I F T E E N
Y E A R S OF W O R K
Research in Polish folk art, however unsystematic, was started as far back as the 19th century. I t
was not u n t i l the formation soon after the w a r of
the Polish I n s t i t u t e of Folk A r t that planned and
coordinated research began to be conducted a l l over
the country. I n 1950, the Polish Institute of Folk A r t
was merged w i t h the State I n s t i t u t e of A r t . A f t e r
a few years of w o r k i t was deemed expedient to isolate
two of the Institute's sections and Knk t h e m up d i r e r t l v w i t h t h e i r nwn Institutes Thus the Section
of F o i k M u s i c L m e under 1he Institute of Music
History and Theory and1 the Folk Sculpture Section
fame under the Institute for the h i s t o r y and Theory
of Plastic A r t s ™i
the headouarteVs in Cracow at
Chief oTthe Section
K
e
]
n
f
u
s
s
w
a
s
appointed
The research conducted by the Section embraces
every genre of folk sculpture. I n addition, a sister
section at the State Institute of A r t engages in special
research into folk art which borders on professional
art, ecncentrating also on the w o r k of " p r i m i t i v e "
painters.
I n the i n i t i a l period, the methods of research were
not devoid of methodological errors and organisational shortcomings. Yet, in principle research developed along the lines mapped out by the First Conference of A r t , held in 1951, namely, the study of the
historic, social and economic aspects of folk art. The
section developed successfully bibliographic w o r k and
also succeeded i n photographing a l l the most remarkable folk art relics and now has at its disnosal
rich.archives of valuabte d ^ o c u W t a t i o n .
Most important of a l l however was research on
the spot in various regions of the country. W a r destruction and the rapid transformations taking place
in the very character of folk art called for the utmost
efforts and such methods of work as w o u l d allow the
collection of as much information as possible w i t h i n
the shortest .period of time. Particular care was paid
to the less k n o w n regions. Thus, research started i n
the most distant districts, covering gradually the
whole country.
I n the years 1946—48, w i t h the then existing shortage of transpcrt facilities (to carry groups of research
workers and equipment), research was mostly done by
i n d i v i d u a l workers, but this later proved to be insufficient. At present i n d i v i d u a l research is only conducted as a study supplementing scholarly w o r k . Then
came group research, including ethnographers, art
historians sketchers and Dhotoeraphers
who did
reconnaissance w o r k followed by research proper
if justified by the discoveries of the advance gnu*
The year 1050 w i t n « 4 d another ^
form of research k n o w n in this country as the "annual camp
^ s e a r c h ' Grouos of L many a 30 « « « a T h
w o S
travel deen ^ntn the country w l ™ U ^ f e n c a l i n
some nlace and? from t h ^ Z ^ t h ^
J ^ k e ^ e
ditTonrto
of the area
^ f ^ Z
H ^ l l S n
fill nn
ffal L S m n n i r M '
t
¿ « 1 « nfinformation t £ v
P
n
S
i f <h n W
J
of the colouring.
Descript ons of sculptures in wood and stono and
of paintings are supplemented by photographs.
"The camp" methods proved to be the most f r u i t ful. The Section now has in its archives 50.000 items.
;
254
including descriptions, drawings, diagrams and 16,000
photographs. The collection is v e r y useful to research
workers, and numerous publications, including essays,
albums and articles, have been based on material
collected by the Section.
The archives are open to other institutions concerned w i t h folk art, such as the M i n i s t r y of Culture
and A r t , the People's Councils and other k i n d r e d
institutions.
Janina Orynzyna
RY L I F E
FOLK ART I N CONTEMPORA-
A r g u i n g w i t h the c l a i m that folk art is doomed
to extinction, Miss Orynzyna writes that "even today,
at the beginning of the atom era and interplanetary
communication, a hand-made folk art object has lost
nothing of its c h a r m and freshness". I t is true that
as i t no longer serves the needs of the countryside,
folk art has departed from the m i l i e u it was o r i g i n a l l y intended to serve, b u t it has gained instead
admirers and a ready market i n the urban milieu.
I n the new conditions folk art has many i m p o r tant functions to f u l f i l — i t can be v e r y useful in
raising the standard of the aesthetic taste of the population, being a valuable interior decoration element, and folk art goods sold as souvenirs to tourists
v i s i t i n g this country or exported abroad can be an
excellent means of popularizing the Polish national
style.
I t is from this point of view t h a t Janina Orynzyna
discusses the activities of CPLiA, the Centre for Folk
A r t and Folk Industry, which not only coordinates
the w o r k of folk art cooperatives and sells their p r o ducts, taut also caters for folk dance and song ensembles.
Aleksander
PRESENT
Jackowski
FOLK ART
PAST A M )
I n Poland folk art is s t i l l a l i v i n g r e a l m of a r t
even though the process of its gradual e x t i n c t i o n has
been observed since the end of the 19th century.
Continuously rising standards of social consciousness
and demographic changes t a k i n g place in the c o u n t r y side, are responsible for the irreversibility of this
process. The isolation from the urban w o r l d impressed
i n the oast the stamp of originality on folk art- at
isolated e n t i t y and urban c u l t u r e is M n e t r a t i n r f r e e i v
i n t o r u r a l life chane'n " the tastes S I the needTof
the r u r a l Population M K h i a l - m a d " o r o d u " are
oustine a r t i s t * h a X r a f t s and folk . H i t
tra
.Optional f o r m is g r a d u a l l y d i s a p p e a r i n g from' thl.scene"
Sculpture and painting are particularly affected
by the urbanization process, since deformation and
other means of expression w h i c h were moulded by
generations of folk artists, are no lonqer acceptable
to the contryside, the tastes of which are strongly
•influenced by photography, chromolitography and
mass produced figurines of v e r y poor artistic standards. This realm of folk a r t is thus definitely dying
out.
But folk artists who have abandoned old t r a d i tions and resort to modern means of expression often
show much inventiveness and t h e i r products, i f more
of an artisan character, present genuine artistic v a lues, gaining an ever stronger foothold in the towns.
This is i n particular true of decorative arts (tapestry) w h i c h pay from the point of v i e w of f i n a n c i a l
considerations and for which there is a demand both
�in town and country. I n contrast, regional costumes
and i n t e r i o r decoration are changing their character
under the impact of new bourgeois trends m a k i n g their
way into r u r a l homes.
Under these circumstances protection of folk art
to save it from e x t i n c t i o n assumes special signifi
cance. I n summing up the results of State support
for folk art d u r i n g the past fifteen years, the w r i t e r
points to such beneficial measures taken by the aut
horities concerned as competitions, exhibitions the
w e l l thought-out policy of prizes, organized purchases
of folk art products and scholarships, and expresses
the opinion that i n the present situation more forms
of encouragement shauld be evolved. The need arizes
to suoDort artists who though thev a » not r-nntiniii n g o > d t r a d i t i o n , cre^
style and here not a s" « l l X d w r 4 , n should b l
d e r i v e d of
^
Timrot
to
sal taiuosine old nattems should hi
abandoned A m o n s Z
m e a s u r e of a ^ k L n c P i f
P
of profe.sicnal p l a . t c artists I t goes w i t h o u t saying
that the most nnportant problem here is the raising
of the general standards of culture in the c o u n t r y
side.
"The downfall of popular art, Which is already an
accomplished fact, not only uprooted it, but it under
l i n e d the whole system of aesthetic views of the
r u r a l population, b r i n g i n g about a radical change
in the function folk a r t played i n this milieu'.
Newspapers, books, radio, films and television
have brought the coutryside nearer to towns and to
day we no longer divide art into "educated" and
"popular", b u t into eleiarian and mass art, the latter
heing m a i n l y of an entertaining character, incapable
of fulfilling the function formerly performed by folk
art. Mass culture reduces the recipients to the role
of consumers whereas folk a r t insriired creative Drocesses c o n t r i b u t i n e to man's development I t was an
expression o ' m a n ' s u r g e t o create d u t i f u l things
wh'ch embellished1 t h - s u r r o u r ^ n K s andI w h ch wa*
PartancjTform of lifof
"
The question arises w h a t support should be given
to fill the gap, w h a t can today become an equivalent
of those values w h i c h i n the past folk art contributed
to the countryside. I t seems that the only way out
of the situation is to broaden support to embrace not
only the few conttimutors o f old trends, but also the
broad movement of amateur artists, encouraging
them to take part in the creation of art and culture.
S
U
r
r
Q
Ewa
Jeczallk
EXHIBITION
GLASS P A I N T I S G
U
n
i
OF
n
g
5
&
M
OLD
SILESIAN
I n the opinion or Miss Jeczalik, the classification
is very helpful i n that " i t casts some l i g h t on the
period, the origin of the designs and the mil.eu wh'cn
adapted them, leading gradually to the discovery of
Lhe artistic geneology of glass p a i n t i n g i n Silesia".
Following p r e l i m i n a r y research, the authoress
arranged an e x h i b i t i o n of some hundred paintings
she had selected from the collections of the W r o c ł a w
Ethnographic Museum and the Museum i n Jelenia
G ó r a . The e x h i b i t i o n was on view i n October 1958
in W r o c l a w and in July this year i n Warsaw. The
exhibits were divided into the following five groups:
11 the oldest Silesian painting on glass, representing
the highest artistic values 2) background decorations
3) thematic division (votive offerings, Silesian images
of the Mother of God, Saints, etc), 4) p a i n t i n g tech
nique and 5) painting on ' mirrors.
The article explaining the mode of the exposition,
contains an analysis of the various groups of paintings,
with interesting inferences made by the authoress
from her research. Thus, for example, there is the
observation that "the oldest paintings on glass date
back to a period where this type of painting was not
yet practiced cn mass, as was the case later, i n the
19th centurv when on the occasion of religious re
mission processions iconoeraphic compositions painted
on glass were produced i n series.
A n analysis of the paintings on mirrors leads the
authoress to the conclusion that this type of painting,
which was believed to have been the oldest i n Silesia,
did not originate u n t i l after 1880, when the c o u n t r y
side was invaded w i t h petty bourgeois fashions.
The few signatures on the serial paintings point
to the region of Kłodzko, which was the m a i n centre
of remission ceremonies, as the place of their origin,
justifying the assumption that serial Silesian paintings
on glass was linked up w i t h pilgrimage and remission
places rather than w i t h Silesian glass industry
centres.
Maria Przezdziecka — FOLK SCULPTURES I N T H E
18TH CENTURY
The article discusses three 18th century sculptures
n wood preserved in the parish Church i n the village
of Kraszewo ( C i e c h a n ó w district). The most recent
among them — the c i b o r i u m dates back to 1726.
Next comes the p u l p i t carved out of a tree t r u n k
and supported by a seperately carved figure. M a i n t
ained i n the mature baroque style, it shows a tendency
towards moderation of the contorted forms inherent
in th s stv'e The t h i r d dating back to 1755 is an
l a r l v Renafs'sancl Style plaque on Jan Franciszek
Kucharski** tomb A l l the three sculptures show an
ffftitv
s t v t e w h ich i u s t i f r t h e assumotion that
thev were the w o r k of
r a n d V « T M t e t o r
T h Y f M t that th^DuloU is carved out of T tree t r u n k
shows that t h . s c Ł
w a s a W k artist and the
f r m s show the e r a d u ś o c r f o c t on
of his crtftsmanship
pcrtectlon
:
:
o £
n f
With the wealth of preserved Silesian glass p a i n
ting, the establishment o f i t s geneology is a com
plex oroblem, since the painting shows a great v a
riety of artistic forms, thematic material and formal
features.
I n her attempt to trace the origin of this type of
art in Si1es a, the authoress divides the material
under examination into three groups: the paintings
in the first group are classified according to the
technique used by the artist i n drawing, painting and
decorating the w o r k ; a thematic division of paintings
is made in the second group, where the authoress
observes a recurrence of a certain type of iconograohic comoosit'ons and i n the t h i r d group, the o a i n Tines are segregated according to background decofo„
;
r a t
s
0
Ewa Fryś — S T U D Z I A N Y L A S POTTERY
Studziany Las was u n t i l quite recently an active
pottery centre and its ware was characterized b y the
primitivetiess of its form and technique. The vessels
were made either of red or grey clay w i t h some sand
content to diminish the fatness of the clay. The
earthenware was very simple i n its shape and its dark
brown colour turned into shining black after long
usage. This earthenware was i n great demand be
cause o f its high fire-proof quality.
I n describing the process of production, Miss F r y ś
writes that a s i m i l a r production technique was used
in the potterv centres i n Pieszczanka, near Grodno,
255
�r
and as Studziany Las is situated nearby i t could be
inferred that its pottery is genetically l i n k e d up w i t h
the Byelorussian region. This seems also to be con
firmed by the fact that the first potter who settled
i n Studziany Las was said to be a Byelorussian called
S o b ó t k a , f r o m near Grodno.
Anna Kunczyńska
— F R O M T H E REPORT O N T H E
E X I B I T I O N OF C O N T E M P O R A R Y F O L K A R T I N
THE L U B L I N AREA
O n the 15th anniversary of Poland's liberation, an
e x i b i t i o n of contemporary folk art was opened i n the
L u b l i n Museum, w h i c h is w e l l k n o w n for its artistic
displays. This time too the Museum could c l a i m credit
for the fine arangement of the e x h i b i t i o n , the apt
selection of the exhibits and their setting, w h i c h
brought into sharp relief the various kinds of folk
art, their artistic centres and the artists themselves
m a i n l y of w 6 l l established r e n o w n .
A m o n g the new discoveries, the authoress calls
attention to A n d r z e j Wieleba (from the village of
Godziszów, Janow-Lubelski region), whose bas-relief
of St. Nicolas, could be singled out from among the
works of other sculptors.
I
I
4
�C Z A S O P I S M A PAŃSTWOWEGC I N S T Y T U T U S Z T U K I
wydawane przez
P P . WYDAWNICTWA A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE
B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego
formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zj,
roczna — 96 zł.
P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. duiego formatu,
bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl,
roczna — 72 zł.
PRZEGLĄD
ARTYSTYCZNY, kwartalnik
p o ś w i ę c o n y nowoczesnej
twórczości plastycznej, 80 str. dużego formatu, bogata szata ilustra
cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna
36 zł, roczna — 72 zł.
P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku,
100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e
Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł.
M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y
Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł.
około
72 zl.
ilustracji.
nutowe.
PRENUMERATA
Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie
do dnia 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez:
Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " .
Można r ó w n i e ż zan/*wić p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto
PKO nr
1-6-10002U — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw
„ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12.
Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40V» droższa od ceny podanej w y
ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e
i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie,
Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie,
u l . Warecka 10.
SPRZEDAŻ
Aktualne numery czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu
bycia:
w kioskach „ R u c h u " ,
w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h .
Sztuki s ą do
na
Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy
u l . Wiejskiej H w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy
k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy 1 Wydawnictw „ R u c h " , W a r
szawa, ul. Srebrna 12.
Stołec.-ne Z a k ł a d y Graficzne.
Zakład Wydawniczy. W-wa,
Podchorążych
Z a r a , «37.
P a p . i l u s t r . k l , U l , 100 g B I + k a r t o n b i a ł y k i . I I I , 220 g.
N a k ł a d 1S5C egz, C-82. D r u k u k o ń c z o n o w l u t y m 1980 r .
39.
BI.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98be7f8362994200e7504c6b89905403.pdf
66a30155f5a317eab07a706918965560
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4218
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1952
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3933
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe, spisy treści i od redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.1:s.2-6
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P O L S K A
S Z T U K A
LUDOWA
NR I M
SPIS A R T Y K U Ł Ó W U M I E S Z C Z O N Y C H W R O K U
ARTYKUŁY
Bojarska
Cieśla-Reintussowa
Kostysz
Kotula
Mii/Jer
gliniane z Brzostka
Zolia
Eleonora
Juliusz
Franciszek
Władysław
Skrzynie
Stare g o r s e t y
krakowskie
Konferencja
w sprawie
i twórczych
polskiej
zręby
w
Społeczne
podłoże
chałup
Brzostek — z a p o m n i a n y
ludowa
i narodowa
progu piątego
nr
1—2,
janosikowych
nr 3, str.
r o k u n r 1—2,
w
6
str.
12
sztuce
ludowej
70
str. 3
i przemysłu
polskiej
Polskich nr
artystycznego
w
badaniach
1—2, str. 19
na
s z t u k i l u d o w e j n r 4—5,
wykopaliskowa
n r 6, str.
tle
stosunku
str. 99
polskiej
sztuki
ludowej
163
T w ó r c z o ś ć plastyczna
Maria
str.
o ś r o d e k l u d o w e g o g a r n c a r s t w a n r 6, str. 167
rzemiosła
dziedzictwa
Metoda
67
1—2,
ludowych u b i o r ó w w Karpatach
Zagadnienie
do
naukowo-badawczych
119
Sztuka
Wytwórcy
nr
Rzeszowskiem
motywów
124
37
zagadnień
Malowane
Roman
'/ywirska
aktualnych
str.
garncarstwa
Ksawery
Andrzej
1—2,
krakowskiego
Piwocki
7.aki
nr
Z dziejów
U
177
nr 4—5, str.
p l a s t y k i l u d o w e j n r 3, str.
Reinluss
Aleksander
nr 6, str.
kurpiowskie z pow. ostrołęckiego
nr 4—5, str.
Wojciechowski
nr 6, str. 171
W i e l k o p o l s k i e czepki oczepinowe
Wiesława
Janikowska
O P R A C O W A N I A TEORETYCZNE
Naczynia
Irena
Cichowicz
I
1951
g ó r n i k ó w cz. I , n r
str. 76, cz. I I I , n r 4—5, str.
1—2,
str. 43, cz. I I , n r 3,
134
TŁUMACZENIA Z JĘZYKÓW OBCYCH
Gorbnezewo
N.
O
P.
zagadnieniu
3/1950 —
Niedosziwin
O zagadnieniu
G.
pochodzenia
Janikowska
K.
J a w o r s k a ) n r 3, str.
S P R A W O Z D A N I A , DROBNE
Etnografija
1—2,
str.
WIADOMOŚCI
Blanka
Wystawa
Obrady
etnografów
sztuki
nr
1—2,
ludowej
Zolia
N.
Pietkiewicz
Kazimierz
„ S z m a c i a k i " mazurskie
Roman
B. S a l k o : K o b i e r c e
w
str.
59
Kołbieli
południowego
nr
6, str.
Dagestanu
n r 4—5, str.
180
nr
6, str.
Kursy malowania
o b r a z ó w na szkle
wystawy
sztuki
191
131
I V K o n k u r s c e r a m i k i l u d o w e j w K i e l c a c h n r 4—5, str.
Pokonkursowe
50
6/1950-
82
Z w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w L u b a r t o w i e n r 6, str. 183
Łaszczyńska
Reinhiss
Zofia) n r
Eleonora
A.
Kaczorowska
(Sowietskaja
l u d o w o ś c i w sztuce r a d z i e c k i e j ( I s k u s t w o n r
tłum. z rosyj. W ł a d y s ł a w a
RECENZJE,
odzieży
tłum. z rosyj. Onyszkiewicz
nr
1—2,
ludowej
w
154
str. 60
Augustowie
i
Kolnie
nr 6, str. 186
Z w y s t a w y sztuki ludowej w Zakopanem
n r 3, str.
R u d o l f B e d n a r i k : L u d o v e n a h r o b n i k y na S l o v e n s k u
R.
R.
Jadwiga
Bohdan
Muzeum
C h o r o s i ń s k i Jan:
Konferencja
n r 4—5, str.
Ryszkiewicz
1—2, str. 62
L u d o w e m o t y w y w w y r o b a c h d z i a n y c h n r 1—2, str. 64
Otwarcie
Sohieska
Urbanowicz
78
nr
Andrzej
Bibliografia
Etnograficznego
w Krakowie nr
M e l o d i e taneczne P o w i ś l a n r 1—2,
w Jadwisinie
4—5,
(Aktualne zagadnienia p l a s t y k i
146
Rzemiosła
Artystycznego
cz. I —
str.
159
str. 63
Tkaniny.
ludowej)
�POLSKA
DWUMIESIĘCZNIK
SZTUKA
WYDAWANY
T
R
Od redakcji.
W
PRZEZ
PAŃSTWOWY
E
Ś
INSTYTUT
z u j i ą z k u z d y s k u s j ą nad p r o j e k t e m K o n
Telakowsha
Ludotuej.
— Projektanckie kolektytuy
cze, c h ł o p s k i e i m ł o d z i e ż o m e . Wojciech
robotni
Jastrzębowski
—
Geneza, p r o g r a m i u j y n i k i d z i a ł a l n o ś c i „ W a r s z t a t o m
Kra-
koujskich"
i
„Ładu".
Blanka
pasiak
SYLWETKI
Edyta
Starek
—
Reinfuss
Kaczorowska
— Wełniany
opoczyński.
ARTYSTÓW LUDOWYCH
Ttuórczość
RECENZJE I
Roman
Heleny
Roj-Kozłoujskiej.
SPRAWOZDANIA
— Badania t e r e n o m e ш r e g i o n i e k i e l e c -
ko-sandomierskim.
Andrzej
Żaki
— Pierujsze
prace
k o p a l i s k o t u e P a ń s t m o i r e g o I n s t y t u t u S z t u k i . Zofia
Reinfussowa
ladzu.
— Z ujystaujy
Roman
ш Łukouńe.
kodzieła
kowa
Olga
Reinfuss
Helena
ludoiuego
—
VI
—
Blumówna
ш
tuycinanek ludoujych
Z
tuystaujy
konkurs
Zofia
szopek
шуCieśla-
ш
Sie-
pokonkursoiuej
— Wystaiua
Krakoiuie.
Poujojenny
Gajekowa
SZTUKI
Ć
stytucji Polskiej Rzeczpospolitej
Wanda
LUDOWA
sztuki i rę
Barbara
Kur
krakouiskich.
— X X V I W a l n e Zgromadzenie Polskiego
Totuarzystuia Ludoznaiuczego ш Łodzi.
P A Ń S T W O W Y
ROK VI
I N S T Y T U T
STYCZEŃ - L U T Y 1952
S Z T U K I
NR 1
�... Wynikiem ustroju, opartego na p r z e c i w i e ń s t w a c h społecznych,
b y ł sztuczny i nieosiągalny dla mas ludowych dystans m i ę d z y c z ł o w i e k i e m
ciężkiej pracy fizycznej a c z ł o w i e k i e m nauki, kultury, sztuki. Radość życia
na wysokim poziomie zdobyczy wiedzy, kultury, sztuki była dostępna dla
niewielu wybranych. Inteligencja zawodowa, ludzie nauki, wychowawcy,
artyści, pisarze, muzycy, poeci, malarze, utalentowani wykonawcy dzieł
sztuki i różnorodni p o s ł a n n i c y kultury, o d d z i a ł y w u j ą c y na w y o b r a ź n i ę ,
uczucia, m y ś l i i wzruszenia ludzkie, byli oddzieleni nieprzebytym murem
od wielkich mas narodu, t w o r z ą c y c h w pocie czoła materialne podstawy
ich wiedzy, kultury i sztuki. Jeśli chodzi o dziedzinę p o g l ą d ó w na ś w i a t
i s p o ł e c z e ń s t w o ludzkie, to ustrój oparty na p r z e c i w i e ń s t w a c h b y ł króle
stwem przesądów i wzajemnych niechęci nie tylko u dołu, ale i u góry,
z tym, ż e przesądy u góry b y ł y szkodliwsze i trwalsze mimo pokostu for
malnej wiedzy i formalnej kultury. Znaczne pozostałości tych przesądów
w u m y s ł a c h przedstawicieli nauki, kultury i sztuki trwają, niestety, do dziś
dnia i w y m a g a j ą krytycznego przeciwdziałania. Wolny od przesądów dzia
łacz naukowy i kulturalny, twórca czy wychowawca musi z d a w a ć sobie
przede wszystkim sprawę, ż e podstawowym źródłem jego twórczości jest
ciężka praca robotnika i chłopa, codzienny, mozolny w y s i ł e k ludu pracują
cego, który go ż y w i i karmi, wobec którego jest on moralnie zobowiązany.
O b o w i ą z k i e m twórcy, kształtującego d u c h o w ą dziedzinę życia narodu, jest
w c z u ć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknotę i potrzeby, z ich
w z r u s z e ń i przeżyć czerpać natchnienie t w ó r c z e do w ł a s n e g o w y s i ł k u , k t ó
rego celem g ł ó w n y m i podstawowym winno b y ć podniesienie i uszlachet
nienie poziomu życia tych mas. Twórczość oderwana od tego celu, sztuka
dla sztuki, w y n i k a z pobudek aspołecznych.
Cechą z n a m i e n n ą p r z e ż y w a n e g o przez nas okresu jest to, że nie w y
brane tylko warstwy i nie w y j ą t k o w e tylko postacie, nie indywidualni bo
haterowie, ani elita wytrawnych s m a k o s z ó w wiedzy, sztuki, czy kultury
działają dziś na potężnej scenie dziejowych przemian w życiu narodów.
Cechą z n a m i e n n ą tego okresu jest w ł a ś n i e to, że miliony najprost
szych ludzi w e s z ł y na tę scenę życia publicznego, ż e pragną one stać s i ę
�czynnymi, a nie biernymi tylko jej uczestnikami, że stają się one stop
niowo ś w i a d o m y m i t w ó r c z y m czynnikiem dziejów.
Cóż warta b y ł a b y twórczość artystyczna, cóż warta b y ł a b y sztuka,
wiedza czy literatura, która by nie dostrzegała, nie p o j m o w a ł a , nie czer
pała natchnienia z tych głęboko rewolucyjnych przemian i zjawisk, które
się d o k o n y w u j ą , które n u r t u j ą w u m y s ł a c h , które wstrząsają p o d ś w i a d o
mie p s y c h i k ą m i l i o n ó w prostych ludzi.
Upowszechnienie
i uwspółcześnienie
twórczości
kulturalnej
we
wszystkich jej różnorodnych
przejawach
i dziedzinach — oto zadanie,
które wkłada na barki obecnego pokolenia twórców
i na barki całego na
rodu nowy okres historyczny, okres demokracji
ludowej...
7. przemówienia
Prezydenta
Wrocławiu
16 l i s t o p a d a 3947.
Bolesława
Bieruta
na
otwarciu
radiostacji
we
�W Z W I Ą Z K U Z DYSKUSJĄ
NAD PROJEKTEM K O N S T Y T U C J I
RZECZYPOSPOLITEJ
POLSKIEJ
LUDOWEJ
W uchwalonym przez K o m i s j ę K o n s t y t u c y j n ą w dniu 13 stycznia
1952 r. Projekcie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej znajduje
wyraz zdecydowana wola narodu umocnienia ustroju sprawiedliwości
społecznej, urzeczywistnienia nadziei i pragnień p o s t ę p o w y c h bojowni
k ó w o wolność Polski i szczęście jej obywateli. Projekt Konstytucji jest
zarazem ś w i a d e c t w e m dążności narodu do konsekwentnej likwidacji zaco
fania gospodarczego i kulturalnego szerokich mas ludu pracującego. N a
ten temat czytamy w Rozdziale 1, art. 3, p. 2:
Polska
ustanny
Rzeczpospolita
wzrost
przez
sił
likwidację
Ludowa
wytwórczych
zacofania
zapewnia
kraju
przez
rozwój
jego
gospodarczego,
i
nie
uprzemysłowienie,
technicznego
i
kultural
nego.
Upośledzenie
kulturalne klas wyzyskiwanych w p ł y n ę ł o w sposób
d e c y d u j ą c y na treść i formę twórczości artystycznej c h ł o p s t w a i proleta
riatu miejskiego. Stąd też sztuka plebejska miasta i wsi nawet w ó w
czas, gdy zawierała treści postępowe, elementy buntu i walki przeciwko
wyzyskowi, w y r a ż a ł a je częstokroć w naiwnej, uproszczonej i prymitywnej
formie. Owa ograniczoność środków wypowiedzi artystycznej uwarunko
wana była ó w c z e s n y m upośledzeniem klasowym. Rozbicie społeczeństwa
na antagonistyczne klasy powodowało wielotorowość
rozwoju kultury,
w której znajdowały wyraz sprzeczności między sztuką oficjalną, służącą
klasie rządzącej, a twórczością klas uciskanych, wyzyskiwanych, upośle
dzonych. Znosząc wyzysk człowieka przez człowieka i s t w a r z a j ą c podsta
wę zaniku a n t a g o n i z m ó w klasowych — Polska Ludowa kładzie kres owe
mu rozdwojeniu sztuki i kultury, które stanowiło c h a r a k t e r y s t y c z n ą ce
chę społeczeństwa antagonistycznego. Mówi o tym Rozdz. 1, art. 3, p. 4
Projektu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej:
Polska
duje
klasy
Rzeczpospolita
społeczne,
Ludowa
żyjące
z
ogranicza,
wyzysku
wypiera
robotników
i
i
likwi
chłopów.
W walce o nową sztukę polską, socjalistyczną w treści i narodową
w formie, w y r a ż a się ś w i a d o m a dążność do włączenia wszystkich zagad
nień kultury i sztuki w całokształt prac narodu budującego socjalizm.
P o j a w i a j ą się nowe formy organizacyjne życia artystycznego. Doniosłą
rolę spełnia tu ruch spółdzielczy, zrzeszający kolektywy a r t y s t ó w ze śro
dowisk robotniczych i wiejskich. W a ż n e to zjawisko naszego ż y c i a spo
łecznego zyskuje w y r a ź n ą p e r s p e k t y w ę rozwoju w n a s t ę p u j ą c y c h słowach
Projektu Konstytucji (Rozdz. 2, art. 11) :
Polska
ruchu
stronnej
czej,
i
Rzeczpospolita
spółdzielczego
pomocy
jako
w
w
własności
Ludowa
mieście
wypełnianiu
społecznej,
i na
jego
popiera
wsi
oraz
zadań,
zapewnia
rozwój
różnych
udziela
a własności
szczególną
mu
form
wszech
spółdziel
opiekę
ochronę.
Produkcja rękodzielnicza miasta i wsi, prace a r t y s t ó w zrzeszonych
w spółdzielniach z a j m u j ą c y c h się twórczością i w y t w ó r c z o ś c i ą artystycz
ną — usiłują nawiązać do wielowiekowej tradycji folkloru wiejskiego
i
5
�i sztuki plebejskiej miasta, w y k o r z y s t u j ą c te doświadczenia przy reali
zacji zadań stawianych przed współczesną sztuką. W zakresie prac nasze
go pisma leży p r z e w a r t o ś c i o w a n i e i naukowe badanie tradycji folkloru
wiejskiego i plebejskiej sztuki miasta, z wydobyciem p o s t ę p o w e g o nurtu
tych dziedzin naszej wytwórczości. Wzbogaci on kulturę narodową nowy
mi zdobyczami, w y n i k a j ą c y m i również z emocjonalnego stosunku artysty
do sztuki chłopskiej i proletariackiej, z której czerpać on będzie postępo
we treści, unikając przy tym bezdusznego naśladownictwa form. Ten je
dynie w ł a ś c i w y stosunek do tradycji ojczystych okroślił Prezydent Bole
s ł a w Bierut w przemówieniu na otwarciu Roku Chopinowskiego:
...Genialność
naprawdę
wielka
Chopina
wyrasta
jest
wymownym
z tego,
świadectwem,
co ludowe,
i dzięki
temu
utaję
że
twórczość
się
dorobkiem
ogólnoludzkim.
Ale
źródło
i ludowe...
pogłębiał
jej
tury
naszego
twórczych
nowych
niejszym,
narodu
jest
uczuć,
mistrza.
to
wybitnie
charakter
epoki
pobudzić
która
narodowe,
jego
polskie,
twórczości
nasze
nie
—
ojczyste
umniejszał,
lecz
ogólnoludzkie.
nowej
Pragniemy
życia
a przez
jest
i znaczenie
obecnej,
potęgę
form
siły
narodowy
wielkość
Zadaniem
zmierzoną
tej
Swoisty,
do
w
nim
skierować
społecznego,
które
wzbogacić
kulturę
kształtowania
działania
tkwi
w masach
i
tę
dalszego
która
potężną
pozwolą
uczynić
była
rozwoju
ludowych
tę
źródłem
siłę
życie
uczuć
kul
nie
natchnień
na
lepszym
budowę
i
pięk
narodu.
W e j ś c i e nowego i potężnego czynnika — masowego odbiorcy —
k s z t a ł t u j e nowe oblicze sztuki polskiej. W związku z tym w y t w a r z a j ą
się nowe formy organizacji twórczości i odbiorczości sztuki. Prace nad
umasowieniem kultury polegają m.in. t a k ż e na wykrywaniu uzdolnio
nych jednostek w środowisku robotniczo-chłopskim, k t ó r y m gwarantuje
Konstytucja pomoc p a ń s t w a i społeczeństwa. O opiece nad w y r o s ł y m i
z ludu talentami, o popieraniu wszelkich form w y ż y c i a się artystycznego
szerokich rzesz społeczeństwa, a wreszcie o umasowieniu kultury i wy
n i k a j ą c y c h s t ą d możliwościach pełnego rozwoju sztuki polskiej — powiada Rozdz. 7, art. 62 Projektu Konstytucji:
1. Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej
Ludowej
prawo do korzystania ze zdobyczy kultury i do twórczego
łu w rozwoju kultury
narodowej.
mają
udzia
2. Prawo to zapewniają
coraz szerzej: rozwój i
udostęp
nienie ludowi p r a c u j ą c e m u miast i wsi wydawnictw
książko
wych i prasy, radia, kin, teatrów,
muzeów
i wystaw,
domów
kultury, klubów, świetlic,
wszechstronne popieranie i pobudza
nie twórczości
kulturalnej
mas ludowych i rozwój
talentów
twórczych.
Projekt Konstytucji, będący wyrazem woli i dążeń narodu pol
skiego^ określa p e r s p e k t y w ę rozwoju kultury i sztuki — wytycza również
zasadnicze linie nauki w służbie s p o ł e c z e ń s t w a budującego socjalizm. Na
kłada on na nas obowiązek gruntownego przemyślenia metod pracy, peł
nej aktywizacji badań naukowych, ogarnięcia nimi całokształtu zjawisk
artystycznych w powiązaniu z dorobkiem twórczości ludowej — a wresz
cie obowiązek j a k n a j p e ł n i e j s z e g o wykorzystania naszej tradycji w pra
cach nad stworzeniem nowej kultury i sztuki polskiej, socjalistycznej
w treści, narodowej w formie.
6
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32bf1f91f482dd00d748c409b3528a7f.pdf
778d10976af39cd84d8968d5f8dee131
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4215
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3931
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.252
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
O
K
Trzydzieste p i ą t e walne zgro
madzenie Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego o d b y ł o się w Olszty
nie w dniach od 13 do 15 w r z e ś n i a
1959 r. Na sesji naukowej Zgroma
dzenia p o ś w i e c o n e j W a r m i i i M a z u
rom wygłoszone zostały n a s t ę p u j ą c e
referaty prof J Gajek
Elementy
k u l t u r y dawnych' P r u s ó w w k u l t u
rze ludowej W a r m i i i Mazur- dr W
Gebk - Michał Kalka symbol
w i l k i o polskość na terenie W a r m U
TMazur mgr W Ogrodz^ński — Te
ka mazurska Oskara Kolberga- dr
T Grygle - Warunki Ż y M a w i e i skiego f u d n o ś c i o o l s k i e i na W a r m i i
n erwszei pnołowie
. MSa uz ur raacc h w pierwszej
ołowie
graficznych
zerachi
Warmii
i Mazur,
mgr
Warrnif
W czerwcu {11—13) o d b y ł a się
w Augustowie konferencja zorgani
zowana przez w o j e w ó d z k i e g o k o n
serwatora z a b y t k ó w w B i a ł y m s t o
ku, p o ś w i ę c o n a ochronie z a b y t k ó w
architektury. M g r F. Klonowski w y
głosił na konferencji referat pt. „ T y
py regionalne budownictwa l u d o
wego woj. b i a ł o s t o c k i e g o " .
*
Muzeum w Radomiu zorganizo
wało
cykl odczytów z dziedziny
etnografii Prelegentami b y l i mgr
A . Dobrowolska z Muzeum w K i e l
cach, m g r J. Czajkowski i mgr J.
Kamocki z Muzeum Etnograficzne
go w K r a k o w i e oraz art. malarz
F. A . Zaremba — kierownik skupu
ceramiki ludowej C P L i A z Kielc.
Muzeum Archeologiczne i Etno
graficzne w Łodzi z o r g a n i z o w a ł o dla
młodzieży szkolnej w y s t a w ę o ś w i a
t o w ą „ S z t u k a ludowa Ł o w i c k i e g o " .
22.VII. otwarte zostało Muzeum
w Bochni. Muzeum p o w s t a ł o z i n i
cjatywy znanego m i ł o ś n i k a k u l t u r y
ludowej, prof. S. Fischera, k t ó r e g o
cenne zbiory s t a ł y się p o d s t a w ą
kolekcji
muzealnej.
Uroczystość
otwarcia z a i n a u g u r o w a ł pokaz zbio
r ó w o r o f St Fischera z dziedziny
polskiej plastyki ludowej.
W lipcu odbyło się uroczyste
otwarcie
Muzeum
Pienińskiego
w Szczawnicy. Muzeum p o w s t a ł o
z inicjatywy p i e n i ń s k i e g o oddziału
Towarzystwa M i ł o ś n i k ó w L u d o w e j
K u l t u r y i Sztuki G ó r a l s k i e j . Ekspo
252
N
naty, wobec z u p e ł n e g o braku
d u s z ó w na zakup, p o c h o d z ą
łącznie z d a r ó w ludności.
K
f u n Sokółce, przy współudziale Minister
w y stwa K u l t u r y i Sztuki.
W salach Muzeum w Białymsto
k u otwarta b y ł a w p a ź d z i e r n i k u wy
stawa sztuki b i a ł o r u s k i e j . Obejmo
w a ł a ona przede wszystkim frag
menty s t r o j u kobiecego (zdobione
haftem koszule i spódnice), hafty
na r ę c z n i k a c h oraz białostockie tka
n i n y wielonicielnicowe
Wystawę
z o r g a n i z o w a ł o Towarzystwo Biało
Muzeum
Ziemi
Szamotulskiej ruskie w B i a ł y m s t o k u . Katalogu
i Prezydium P R N w S z a m o t u ł a c h nie wydano.
zorganizowały wystawę objazdową
*
„ Z a b y t k o w a architektura i dzieła
sztuki Ziemi Szamotulskiej". W y
1 6 maja w sali muzealnej Ra
stawa zorganizowana była z okazji tusza w B i a ł y m s t o k u odbyło się ze
Dni Opieki nad Z a b y t k a m i . O t w a r branie organizacyjne Polskiego To
cie n a s t ą p i ł o we Wronkach 18 maja. warzystwa Ludoznawczego, oddziału
białostockiego. Inicjatorem założenia
oddziału P T L b y ł mgr Z. Ciesiel
W czerwcu Muzeum w Łęczycy ski, p r a c o w n i k n a u k o w y Muzeum
urządziło w y s t a w ę „Łęczycka sztu W s k ł a d z a r z ą d u powołanego na ze
ka ludowa".
b r a n i u weszli poseł Ob Jaźwiński
przedstawiciele Muzeum' w Białym
22 lipca w Muzeum Pomorskim stoku C P L i A i W y d z i a ł u Kultury
w G d a ń s k u otwarta została wysta Prezydium W R N Przedstawiciel^Za
wa pt. „ T r a d y c y j n y s p r z ę t l u d o w y r z ą d u G ł ó w n e g o ' p T L w W a r s z a w ę
Kaszub i dolnego P o w i ś l a " . Ekspo Bolesław- S S c f w z e k a z a ł
K naty pochodziły z ostatnich nabyt dztesiat
tomów
iako
zaczątek
k ó w d z i a ł u etnograficznego. Orga p r z y s z ł e j biWioteki Oddziału
nizatorem wystawy iest d r L M a
l i c k i , kustosz muzeum.
5 w r z e ś n i a odbyło się w Sierpcu
uroczyste otwarcie pracowni wybu
W Muzeum Sztuki w Łodzi eks dowanej przez M i e j s k ą R a d ę Na
ponowana b y ł a w m a j u i czerwcu r o d o w ą dla rzeźbiarza ludowego M .
wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , zor Ruszkowskiego.
ganizowana przez dział naukr.woo ś w i a t o w y muzeum. Wystawa była
w y n i k i e m konkursu rozpisanego dla
W y t w ó r n i a F i l m ó w Oświatowych
p l a s t y k ó w a m a t o r ó w na terenie w o j w Łodzi z a p l a n o w a ł a wykonanie do
łódzkiego. W konkursie wzięli u d z i a ł k o ń c a 1959 r. n a s t ę p u j ą c y c h filmów
przedstawiciele
wszystkich
grup folklorystycznych: Odpust i jar
społecznych i zawodowych.
m a r k w Studziennej, Krakowskie
zwyczaje noworoczne
Wesele ło
wickie Pasterstwo wysokogórskie
Wystawa kaszubskiej sztuki l u i T r y p t y k polski (Obrzędy ludowe).
dowej otwarta była w sierpniu w
Kościerzynie podczas zlotu m ł o d z i e
ży kaszubskiej. Pokazano z a r ó w n o
I n t e r e s u j ą c e informacje o mu
eksponaty zabytkowe jak i w y k o
zeach etnograficznych we Lwowie,
nane współcześnie.
d o t y c z ą c e ich zbiorów, podjętych
*
b a d a ń i w y d r u k o w a n y c h opracowań
Wystawa t k a n i n pow. S o k ó ł k a naukowych podaje Biuletyn Infor
odbyła się w Sokółce w p a ź d z i e r macyjny Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochro
n i k u . Pokazano przede wszystkim ny Z a b y t k ó w (Nr 24, 1959 r., art. B.
w s p ó ł c z e s n e dywany dwuosnowowe Ł o p u s z a ń s k i e g o ) Największe zbio
wykonane przez zespół pod k i e r u n r y posiada we Lwowie Muzeum
kiem prof. P l u t y ń s k i e j i przez zespół Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycz
kobiet p r a c u j ą c y dla skupu C P L i A nego W 1956 r opublikowano na
oraz t k a n i n y zebrane w terenie przez s t ę p u j ą c e prace będące wynikiem
przedstawicieli D o m u K u l t u r y w So¬ b a t ó ń OTowad^mych przez Muzeumkółce Eksmonowano r ó w n i e ż Dłach- U t o a i ń ^ ^ b a ^ o w a Ukraińska
t v w l e S t e l n i c o w e m a t y s ł o m i a ceramTka ludowa wTchodnio-karne i k r a i k i Organizatorami w y s t a olckte Mtvstvczne wyroby udowe
w y b y l ? W y d z i a ł K u l t u r y W R N w z metale^DrewXne nwzy^ia i Z !
B i a ł y m s t o k u i Prezydium PRN w roby ze s ł o m T ^ z w i k l i n Muzeum
Ziemi
Lubawskiej
otwarte zostało 1 8 lipca w baszcie
Bramy Kurzętnickiej
w
Nowym
Mieście. Pokazane eksponaty obej
mują działy
kultury
materialnej
i sztuki ludowej.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d1f0ab2fe6e574fc192cb1632463afb.pdf
9850e9996edb9fcf93e526265a55aa89
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4223
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1952
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3938
Title
A name given to the resource
Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.1:s.35-62
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
BADANIA
TERENOWE
8
W
REJONIE
i:
KICLCC
O
o
KIELECKO•з
SRtlDOHIEIlZ .
SANDOMIERSKIM
®*>
9,
10,
*^ *
*.
t/7
BUSKO
o
?
o
I
•
Ш
ЛГ
o
ROMAN
REINFUSS
Zgodnie
wych
w
roku
1951
i
Sztuki
kim,
z
zaplanowaną
badania
tury
kolejnością
organizowane
przez Z a k ł a d
Zdobnictwa
obejmując
—
rozległy
Sandomierz
dotychczas
kielecki,
Podobnie
jak
przedziły
systematyczne
w
buski,
roku
w
podziału
map
położony
względem
opatowski
ubiegłym,
w
bliższego
czerwca
gleb,
siedziby
się
mało
1.
Suków
32.
2.
Morawica
33.
Steczkom
Stopnica
sandomierski.
3.
Wola
34.
Stobiec
po
4.
Chałupki
35.
polegające
na
5.
Górki
Iwaniska
Józefów
literatury i sporzą
6.
Pierzchnica
36.
37.
7.
8.
Suchowola
Przededworze
38.
39.
przysz
9.
Holendry
40.
hopatno
Moszyny
przeprowadzono
10.
Sędziejowice
41.
Konary
11.
Chmielnik
Bodzentyn
42.
Bogoria
43.
44.
Mostki
Sztombergi
45.
Dobra
46.
Staszów
Rytwiany
Ożarów
Bidziny
Przybysławice
dawnego
z terenem
wywiad
na
miejscu,
12.
Ekipa
obozowa
w
lowszczyzny.
lessowych
lot.
R.
miejscowości
terenową
obozu,
czterodniowy
Spis
osi
I V — lusie p r z e b a d a n e ,
V — siedziba o b o z u .
etnograficznym
osadnictwa,
zapoznania
I — miasla poujiatome,
I I — miasteczka,
I I I — miasteczka, ш k t ó r y c h
p r z e p r o m a d z o n o шциласгу,
kielec
wzdłuż
itp.).
prac i w y b r a n i a
ciągu
i
akcję
przygotowania
mapy
parafialnego
Celem
łych
(jak
Instytutu
województwie
gromadzeniu w y c i ą g ó w z istniejącej
dzaniu
Architek
1). B a d a n i a o g a r n ę ł y
pod
powiaty:
tereno
obozowym
Państwowego
obszar
(ryc.
opracowane
prac
systemem
Badania Plastyki,
Ludowego
przeprowadzone b y ł y
Kielce
У
wąwozach
Reinfuss.
Opa-
Morawicha
13.
Jeziorko
14.
15.
Słupia
Wola
16.
Bieliny
17.
18.
Daleszyce
47.
48.
Makoszyn
49.
19.
Cisów
50.
51.
20.
Łagów
21.
Gęsice
22.
23.
Nowa
Jachowa
Gojców
Włostów
Sobótka
Korzenna
52.
53.
Klimontów
Janowice
Raków
Rudki
54.
Świątniki
55.
Złota
Ossówha
56.
Szewce
26.
Gnojno
Koprzywnica
27.
28.
57.
58.
Grabki
29.
Szydłów
59.
60.
30.
Grzymała
Tuczępy
61.
62.
24.
25.
31.
Shadla
Małe
RYC. 1. MAPA
SIE TRWANIA
Sulisławice
Wnorów
Osiek
Pliskowoła
Lipnik
MIEJSCOWOŚCI
ZBADANYCH
OBOZU NAUKOWEGO
W
DUŻYM
W 1951 r.
Opracowała
Zofia
Reinfussowa
W
CZA
ŚLADKOW1E
�w
czasie
którego
orientacyjne.
Chmielnik,
mierz,
wykonane
Trasa
Staszów,
Opatów,
zostały
objazdu
Klimontów,
Bogorię,
wstępne
wiodła
z
terenu
objętego
Raków,
nowicie:
planowanymi
obozu
wybrano
Sladków
Duży
Nową
Sando
Słupią,
Sw.
rozległość
badaniami,
dwie
koło
przez
Koprzywnicą,
K r z y ż i z p o w r o t e m do K i e l c . Ze w z g l ą d u na
przyszłego
badania
Kielc
jako
miejscowości,
Chmielnika
i
bazy
a
mia
Jacentów
k o ł o O p a t o w a , gdzie w o b s z e r n y c h b u d y n k a c h
podwor
skich mieściły się szkoły w y p o s a ż o n e w p e ł n e
urządze
nia
internatowe.
Według
planu
20 d n i t r w a n i a o b o z u w y j a z d y
w
czasie
pierwszych
w teren m i a ł y
odbywać
s i ę z b a z y w S l a d k o w i e D u ż y m . Po z a k o ń c z e n i u
dekady
skąd
obóz
miał
łatwiej
byłoby
opatowskim
w
prowadzić
połączonych
grupy
kielecko —
ny
przerzucony
do
osób,
w
w s t o s u n k u do
z przerzucaniem
zespół
pracujący
Inaczej
zespołu
na
w
roku
wiadowców
z
badań
zwężenia
do
zmusiło
w
zagadnienia
W jednym
rzony
zakresie
badania
samej
tylko
w
plastyki
do
roku
wyodrębniono
jako
blem
kultury
materialnej,
niach
na
łącznie
terenie
względu
na
zwracania
i
wideł
kultury
wpływ
na
który
Wisły
oraz
ludowych
z
obrzędami.
został
a
rozsze
mianowicie
poprzednio
i Sanu
okazało
obozu
był
za
niezbędne
niż
do
ze
dotychczas
jego
twórczości
przybyli
pro
bada
traktowany
się
gospodarcze,
ludowej
w
Wydzielenie
silniejszego
tło
rozwój
Uczestnicy
ubiegłego,
materialnej
uwagi
wy
zrezygno
ludowej
związanej
socjograficznymi.
konieczność
na
został
osobne z a g a d n i e n i e b a d a w c z e
z badaniami
gadnień
do
obrzędów
w y p a d k u zakres b a d a ń
stosunku
1950
zespołu
obozu
i
roku
ujęty
literatury
zwyczajów
obozie
i Sanu.
ubiegłym
kierownictwo
ko
teren
zmniejszo
zatrudnionego w
obszarze w i d e ł W i s ł y
nieco niż
w
na
p r z e d m i o t prac b a d a w c z y c h . Z m n i e j s z e n i e
wania
powiecie
trudności
sandomierskim został o 7 osób
czasie b a d a ń
drugiej
Jacentowa,
badania
i sandomierskim. Z powodu
munikacyjnych,
większej
zostać
przemiany
artystycznej.
Sladkowa
Dużego
w d n i u 31 l i p c a , z a ś 1 s i e r p n i a z o r g a n i z o w a n o p i e r w s z e
prace
z
terenowe,
których
udała
twie
poprowadzone
jedna
wyjechała
się pieszo na
bazy. O d
odbywały
się
w
badanie wsi
tego
czasu
regularnie
dwóch
do
co
dnia
18
drugi
.3. Dom
drewniany,
Tuczępy
pou>.
Ftt. St.
Depluszewski
Busko
w
lipca
dzień,
z
5
osób.
uczestnicy
nicy,
W
czasie
badań,
przerw
zarówno
opracowywali
swe
wyjazdy
fotograf
wywiadowcy
na
wyjazdami
jak
i rysow
czysto,
oddając
j e s u k c e s y w n i e do o b o z o w e g o a r c h i w u m . D ł u ż s z y
dniowy)
okres
opracowywania
że
oraz
składająca
między
materiały
zaś
sąsiedz
z tym
zmianę jedna z d w ó c h grup r y s o w n i k ó w
się
ryc.
druga
leżących
brali w nich udział wszyscy wywiadowcy,
na
grupach,
samochodem,
materiałów
(trzy
przyjęty
d l a r y s o w n i k ó w u z a s a d n i o n y b y ł t y m , ż e w czasie j e d
n e g o d n i a w o l n e g o od
tego
materiału
wyjazdów
ilustracyjnego
przerysowanie
byłoby zupełną
boga
niemoż
liwością.
Rytm
trwania
w
wyjazdów
Opatowskie
dwudniowych
ryc.
4.
Nowy
dom
pow.
budowany
w r. 19i7. Wola
Kielce,
Fot. R.
Reinfuss
Morawicha
i
podwojeniu
czasu
bazie.
się
w ostatniej
związku
Sandomierskie
badań
materiału w
W
zmienił
obozu, k i e d y w
terenowych
z długimi
zastosowano
przy
przeznaczonego
czasie t r w a n i a
obozu
dekadzie
wyjazdami
na
system
równoczesnym
opracowywanie
zbadano
ogółem
46
wsi
i przeprowadzono w y w i a d y
w 9 miasteczkach. Zebrane
materiały
jakościowym
pod
przekraczają
względem
rezultaty
osiągnięte
w
i
latach
ilościowym
ubiegłych.
�ryc.
5.
Dawne
Teren, na k t ó r y m
był z a r ó w n o
turalnym
powiecie
ją
żyzne
bokimi
w
lessowe,
sfalowany,
wąwozami.
powiecie
często
Pas
piaszczyste
stanowi
części
W
i
między
na
wschodniej
na
znaleziska
stronach
z
granicznego
osadnictwem
towania
gólnie
lice
się
gęsto
się
od
Bodzentyna.
się
bardzo
przeważna
na
północy
Sandomierza
Z tych
niowe przedproże.
nia
(16
25
osób
w
na
m i ę d z y Sandomierzem
2
wyżej
terena
się
między
licz
obszaru,
obejmujące
Nidy, tereny
biegiem
nad
Koprzywianki
południową
górną
były
część
Czarną
przeważnie
1
l u d n e . W czasie o d X I V do X X w . o s a d n i c t w o
nęło
się
bardzo
znacznie
zwłaszcza
na
kształ
szcze
południu
trzebieniem
obszarach
odwiecznej
E l e m e n t y obce e t n i c z n i e w procesie
k'clccko-sandomierskiego
Przykładem
dry
osadnictwa
(na p o ł u d n i e
od
łączyło
puszczy.
kolonizacji
odgrywały
obcego m o ż e
rolę
regionu
znikomą.
być wieś
Chmielnika) założona
w
przez N i e m c ó w . D o d z i ś w ś r ó d s p o l o n i z o w a n y c h
kańców
tej w s i w y s t ę p u j ą
bez
rozwi
nazwiska takie jak
Holen
r.
1750
miesz
Gotfryd,
oko
lessowe,
cią
Nowej
musiała
z postępującym
do
i środ
obu
okresie
kierunku
Słupi
rekrutować
z
Łysogóry
i ich
połud
X I V , jak wykazały
bada
gęstość
wykazują
Ladenbergera
2
czynienia
bie
zaludnienia
obszary
lessowe
a B o d z e n t y n e m oraz o k o l i c e n a d
(6 — 8 o s ó b
2
na k m ) c i ą g n ą ł się szerokim ł u k i e m od Opatowa
Osiek, P o ł a n i e c , S t o p n i c ę
w
w
terenami
d o l n ą N i d ą . Pas s ł a b s z e g o j u ż o s a d n i c t w a
półwyspem
a
po
do
tereny
największą
km )
la
obszaru-
kolonizujących
obejmującą
W wieku
resztki
tego
wskazują
na
zaś
osadników
Ladenbergera,
—
były
też t e r e n ó w
część
g i e m czasu p u s z c z ę
W
obliczeń
zaledwie 3 — 5 o s ó b na k m , z a ś centrum
rzecza C z a r n e j
kowym
według
Reinfuss
się
tu
polskiego
badanego
Łagowa
R.
prawie
występujące
mamy
i
Fot.
całym
ciągnące
starym.
państwa
zaludnionymi
Wiślicy,
gnące
i
archeologiczne
pasa
Kielc
wykazywały
Busko.
p o ł o ż o n y c h po p o ł u d n i o w e j s t r o n i e Ł y s o g ó r , co
pasmo Ł y s o g ó r ,
lasy
pow.
gorsze,
znaczniejsze
rzekami C z a r n ą i K o p r z y w n i a n k ą . Jak
ne
głę
ka,
Gnojno,
są
gleby
zalesieniu
lesiste
rozległe
bezleśny,
południowo-zachodniej
wspomnianymi
zachodzie
1951
przeważa
prawie
marglowate,
dawnym
r.
poprzerywany
buskim
porozrzucane
o
w
„Piekło"
północno-wschodniej
jest
części
tzw.
jak i k u l
opatowskim
ówdzie
i
lub
świadczące
graniczny
mi
i
kieleckim
obszarze w i d a ć
sów,
części
teren
tu
badania
geograficznym
sandomierskim
gleby
łagodnie
dworskie
prowadzono
pod w z g l ę d e m
niejednolity. W
w
czworaki
i Kije, z
kierunku Szydłowca.
przez
charakterystycznym
Okolice
Chmielni
ryc.
6.
Wycinany
Kielce.
Fot.
nadokiennik,
Stefan
Jeziorko
Deptuszewski.
pow.
�Kalbe, Hanuschke
i t p . K o ń c o w e fazy
twa
na
przypadające
wiek
rozwoju
osadnic
X I X wchodziły
w
zakres
b a d a ń s o c j o g r a f i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h n a obozie
Jadwigę
Berezowską.
uchwycenie
zachodzących
feudalnego
na
po
Czasy
Pamiętają
w s i w okresie
dzień
od
gruntu, jak
kmieci
wsi
i podział
połowników,
chałupników
się
z
łączą
chłopa
się
oraz
stosowany
strony
świadomości
dużą
wyrazistością.
od ilości
posiadających
zagrodniczych,
się
posiada
wiejskiej
liczne
Z okresem
opowiadania
barbarzyński
przez
połowę
wreszcie
na
normal
bezrolnych
pańszczyźnia
ilustrujące
system
ucisk
wymierzania
d w o r y za n a j m n i e j s z e
kar
uchybienie
ze
poddanych.
przez
nich
ziemia została
to
t z w . do
w
najbliższym
W
dziś
(r. 1864) p o s i a d a n a
i m oddana
grunta ,,ukazowe",
sąsiedztwie
„starej
na
własność,
koncentrujące
dostosować
gospodarowania
gruntów,
na
jak
głównie
konfiskatę
Przemysław
cząwszy
rozdawana
wiano
powstawały
mogący
wyjeżdżali
do
parcelację
„kolonie".
Są
założone
rozparcelo
na
pod
wsie
uprawę
Na
i za
carski
plebańskich
była
docho
Prus
wysłużonym
3 morgi.
ziemię
nie
chło
N i e k i e d y na d o b r a c h
zaś
emigracja
podu
się głównie
do
na
roboty
rozpoczęła się,
zarobkowa.
koszta
Średnio
przejazdu
Ameryki,
sezonowe
Powracający
którym
z
po
bów).
(ok.
lub
do
Za
rolnych
na
kopienia
pobycie
poza
oszczędności,
emigracji
roślin
narzędzi
po
rolniczych i budowanie
chłopskiego
posiadania
przemianom. Ilość w i ę k s z y c h
gospodarstwa
ziemi
15 ha)
jest
i
otrzymanych
po
na
parcelacji
oświaty
na
poważ
gospodarstw
małorolne,
się wydatnie
zakupów
uległ
dziś niewielka,
średniorolne
Zagadnienie
wąskie
sprzętu
zbóż
na
wołami
rolny
ziemię
upra
pomocy
radła
(Huta
koło
(nie w y ł ą c z a j ą c
zę
(4 n a j w y ż e j
używano
uprawnych
Pod
koniec
wsiach
sierpów,
niektóre
poważną
6
zboże
1 wojny
zboża
młynki
zaczęto
skutek
w
badanym
r.
chłop
przeważają
ilość
bezrol
przydziałów
1945.
terenie
cza
brony
wykonane
żyźniejszych
roślin
były
zjawiskiem
wsiach zachowała
niesłychanie
powszechnym.
się p a m i ę ć
jak
tajnego
rzadko,
W
nie
naucza
z
s i ę na
pługi
zboża,
wsiach
z
żelazną
w
okresie
k i e r a t o w e , do
całkowicie
przemysłowych
Wśród
rozwojem
kosy, na
nawozy
z
rozpowszechniła
zielone
żelaza,
się
sprzętu
ziemiach
na
uprawa
(buraki cukrowe,
(łubin).
się pługi
gruntach
niektórych
miejscami ty
t o ń ) . W o s t a t n i c h z a ś czasach w z w i ą z k u z p o w s t a n i e m
rolnych i spółdzielni
produkcyjnych nastąpiła
mechanizacja
stosowaniem
żniwiarek
pędem
i
rolnictwa
z
za
młockarni
z
na
m o t o r o w y m itp.
Badania
dzone
tych
traktorów,
w
przez
zakresie
mgr
materiałów
Zofię
architektury
ludowej
Reinfussową
pozwalających
prowa
dostarczyły
na
ustalenie
obfi
rozwoju
b u d o w n i c t w a l u d o w e g o na p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h 150 l a t ,
uchwycenie
chodzi
jego
o cały
zróżnicowania
obszar
objęty
terytorialnego,
badaniami,
w zależności od stanu m a j ą t k o w e g o
Najbardziej p r y m i t y w n y
stanowiła
półziemianka
zanotowana
w
1935
r.
opatowskiego
Na
ścianę
właścicieli.
w less
koło Klimontowa,
terenie
powiatu
frontową,
zaopatrzone
były
do
(ryc.
w
pionowych
jedynie w
I I wojny
drewnianą
światowej
pospolitym schronieniem najuboższej ludności
W
czasie
zawaliska.
badań
w
Ziemianek
ich mieszkańcy
do c h a ł u p
szeregu
ludności
samych
też na
w
pozostałych
żydowskiej
terenach
wsi
zaludnionych
już
nie
wyjechali
ich
poprzenosili się
okupan
na Z i e m i e
p i ę k n e gospodarstwa.
(opatowski, sandomierski)
tradycje istnienia lepianek,
na
spotkano,
p o w y n i s z c z o n e j przez
lub
dość
wiejskiej.
natrafiono
czasie w o j n y
7),
a zbudowa
sandomierskiego
ziemniaki wykopywane
ś c i a n a c h lessowych,
jeśli
społecznego,
przykład chałupy wiejskiej
wkopywana
w Józefowie
c h o d n i e , gdzie o t r z y m a l i
w i e j s k i e rozrzucone
również
kołach.
okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę ł y p o j a w i a ć
gdyż
w
czasem
związku
używać
zastosowano
pod-
pamięć
rzepa.
czyszczenia
młockarnie
się
odgrywała
narzędzia,
powszechnie
piaszczystych
a
na
rozpowszechniają
do
światowej:
w jarzma typu
rolę
w
(przeważ
posługiwano
zachowała
okuć
X I X wieku,
udoskonalone
odkładnicą,
na p o l u
osiami,
t j . bez
Szkoły
był
wieku
popańszczyźnia-
zagony
zaprzęganymi
wielu
ta
analfabetyzm
po
szybkich
stary u k ł a d
przy
kaszę. W pracy
sach z a b o r c z y c h p r z e d s t a w i a ł o s i ę b a r d z o n i e k o r z y s t n i e .
których
XIX
leśnych),
z drzewa
w
p r z e m y s ł u fabrycznego
na
nych zmniejszyła
do
się głównie
i
(powyżej
orano
nie n o ż n y c h )
zużytkowy-
dokupienie gruntu, pokrycie spłat rodzinnych,
doskonalszych
skich
się
że
drogę
mielono w ż a r n a c h lub przerabiano w s t ę p a c h
n o w y c h d o m ó w obszerniejszych i często p i ę k n i e zdobio
nym
lat
krzywogrządzielowego
całkowicie
Ziemię
skibowe),
ubożsi
robót
kilkuletnim
się zebrać poważniejsze
d a w n y stan
zajmował
wykazały,
na
prymitywnymi
lub
wykonanych
nych. N a skutek p o d z i a ł u ziemi, p ó ź n i e j s z y c h
itp.
weszło
d u ż y c h p a ń s t w o w y c h gospodarstw
X I X w.
powrocie p i e n i ą d z e zarobione
zakup
ich
do w s i r o d z i n n y c h p e w n e n o w o ś c i z z a k r e s u
krajem udało
w a l i na
żołnie
Część
g o s p o d a r k i (np. s p r z ę t z b o ż a k o s ą , i n n e f o r m y
ci
naukowych,
Bielin), w z g l ę d n i e p ł u g a z d r e w n i a n ą o d k ł a d n i c ą i bron
to
bądź
wysokie
Dąbrowskiego.
zbóż),
sposobami
ramowatego
drewnianymi
nowe kolonie.
ponieść
kierowali
przynosili
jego
łanów
„bosych"
istniejących,
ćwierćwieczu
200 r u b l i ) ,
głębia
układ
z
roli wysprzedawała
jako zjawisko masowe,
rolni,
materialnej
dziesiątków
włościańskie
wozach
gruntów
część gospodarowała.
ostatnim
ostatnich
wozach
ziemię
wynoszącymi
p r a c o w a ć na
W
od
( n i w o w y , rzadziej
i
chownych
kultury
nego w w i e l u w y p a d k a c h z a c h o w a ł a
fiskowana
pom,
zakładów
i gruntownych przemian. Wieś okresu
d z ą c y c h n i e j e d n o k r o t n i e do 200 m o r g ó w obszaru. S k o n
umiejąc
średnich
Burchard. Badania
gospodarstwo
W
ziemia
za
zawodowych.
0
tzw.
Moszyny
zakupywali chłopi
działkami
pisania.
ś w i a t o w e j , z a ś po I I w o j n i e p o w s t a ł
w s i szereg
o
k ł a d a l i n o w e k o l o n i e . Pod koniec X I X w . r z ą d
rzom
terenie
wiele
o d b y w a s i ę na d u ż ą s k a l ę s p r z e d a ż i w y r ą b l a s ó w .
przeprowadził
na
s i ę do n o w y c h w a r u n
stopniową
dawniej
się
w a n y c h g r u n t a c h w r. 1900. R ó w n o c z e ś n i e z p a r c e l a c j ą
porębach
kończeniu I wojny
W
powstają
wsi
zupełnie nowe,
i
młodzież z d o m ó w
m o ż n i e j s z y c h . S i a t k a s z k ó ł z a g ę ś c i ł a s i ę d o p i e r o po za
garlicowego.
zaczyna
których
przysiółki
są
wsi".
k r ó t k i m czasie po z n i e s i e n i u p a ń s z c z y z n y
d w o r ó w nie m o g ą c
ków
n a u k i czytania
k o p i o n o w 15 s n o p o w e k o p y u k ł a d a n e na k r z y ż , z i a r n o
W czasie u w ł a s z c z e n i a w ł o ś c i a n
bądź
w
społeczności
i komorników.
się do
Zagadnieniem
rysują
wymiar pańszczyzny, wahający
gospodarstw
nym
ustroju
(20 — 30 m o r g ó w z i e m i ) , z a g r o d n i k ó w (10 — 12
morgów),
nych
było
kulturalnych
likwidacji
3 — 6 dni w tygodniu zależnie
nego
badań
i
ograniczającego
dzisiejszy.
niektórych
zarówno
tych
ekonomicznych
pańszczyźniane
mieszkańców
od
Przedmiotem
przemian
przez
nia
Udział w nim brała przeważnie
Na
Za
tych
natrafiono
tj. budynków
na-
�ziemnych
Na
0
o
całym
ścianach
wykonanych
terytorium
budowane
konstrukcji
węgłowej
(dawniej
„ n a r y b i o g o n " ) , j e d y n i e na
formę
młodszą
stępującą
podawano
zresztą
dość
badanego obszaru
szym
budownictwie
z
domy
„na
z
obłap",
konstrukcję
obecnie
na
„słup",
W
się
(np.
domy
w
o
Sladków
wy
zachodniej
(okolice Chmielnika)
spotyka
kamienia
gliny.
drewniane
obszarach lessowych, j a k o
sporadycznie.
części
murowanych
całkowicie
są
now
ścianach
Duży,
Sucho
wola).
Na
całym
kofrontowego
(Bieliny)
łupy
w
obszarze w y s t ę p u j ą
chałupy
(ryc.
u
podnóża
starszym
zdarzają
3),
budownictwie
wąskofrontowe
łup
bez
wąskofrontowych
reliktowy.
(Jedna
nach nosi d a t ę
zionych
jedynie
się
cha
podcienia. Zagęszczenie
cha
w
Bielinach
z chałup
pojedynczo
posiada
charakter
wąskofrontowych
na
badanym
w s k a z u j e na
tego t y p u
Spośród
szeroŁysogór
w
Bieli
r,vc. 7.
Półziemianha
wkopana
iv
Sandomierz.
Pot. R.
rozprze
nikach
wycinankami
większe.
z
1789.) Szereg p o d o b n y c h d o m ó w
rawica, Jeziorko)
strzenienie
typu
musiało
chałup
terenie
to,
(Suków,
iż d a w n i e j
być
o
znale
wiele
szerokofrontowych
Mo
najstarszym
obiektem datowanym była chałupa modrzewiowa z
kowa,
w
zbudowana
r. 1774.
czyłby
według
Znajdujący
za
t y m , ż e nie
włościański.
Drugi
zanotowano
jednym
bardzo c z ę s t o
na
dały
w
chałupy
domu
miał
nierówne
sień
łaciński
to
typ
to
typowa
wiodącym
rozkładu
z
W
(pow.
części
mieszkalną,
miały
z
w
i
na
W
zwartego
bramę
1
z wyjątkiem
wojny
dachem
budynki
(ryc.
W
4),
o
wych
jedynie
zwanych
Na
z
tu
zagrody
słup.
dwuspadowym
jak
gontowym
krokwiowej,
Łysogór,
gdzie stosuje
zaczęły
słomą,
obecnie
„belkami"
też
zdobnictwo
lub
chat w
i
postaci
na
się
ozdobnie
sporządzone
grody
kułackiej
często
stajnię
od
pod
się
domu
jednym
mieszkańców
wielobudynkowy
średniaka,
dachem
typ
za
posiadającego
z
mieszkaniem,
cyrklo
się
(Bieliny).
prymitywne
zbudowanych
wiać
zróżnicowaniem
ostro o d c i n a
tragarzach
zaczęły
coraz
społecznym
deskami.
domach
50
a
Sandomierz.
Od
częściej
lat
domów
w s i . Bardzo
szczyt dachu. Lipnik
pow.
Fot. Stefan
Deptuszewski.
dachy
w
ostatnich
Ozdobny
dachówką
„strzegarzami"
trafiają
8.
architektoniczne
rzeźbionych
zewnętrznych
się
szalowanych
we w n ę t r z u
lub
słomia
się gont.
przyjmować
bocznych
ryc.
ozdobnie
malatury wykonane wapnem. W
ciągu
formami
masywnymi
dachami o konstrukcji
rytych
ścianach
budownictwa
między
czę
gospodarcze
kryte
rozet
zakresu
związek
częścią
i
budownictwie
występuje
z
gospodarcze
przez w y s o k ą ,
mieszkalne
ścianach
starym
jaskrawy
izby,
się
z
niektóre
czworoboku
nakrytą
światowej
dwuspadowe
sposób
się
do
d a w n i e j c z t e r o s p a d o w y m i ( r y c . 3), o p o s z y c i u
nym,
listwami.
zgromadzone
dwie
znajdowała
Bielinach
wiódł
zarówno
kryte są wyłącznie
w
są
zdo
plan
na
daszkiem.
Budynki
ilustrują
kryte
się
gdzie
spotykało
jednym
zamożniejszych
podwórze
wykonaną
ażurowymi
Materiały
domy
szczytowych
posia
o g r o d z e n i a m i w y k o n a n y m i z belek w i ą z a n y c h na
Wjazd
ganeczki. O b y d w a
doniczek
posiadają
drugim
rozkład
Opatów),
większej
pod
się osobno.
kształt
bionych
postaci
sieni.
zbudowaną
znajdowały
wykonane
w
wejściowych
za-
powtarzał
k w a d r a t u przedzielonego
gospodarstwach ś r e d n i a c k i c h
stajnię
drzewa
XVIII
chałupa
izby
wnętrza
obszarze. I n n y
Bidzinach
kształt
1 komora z wejściem
W
dom
wieku
z
drzwiach
dachami dwuspadowymi o ścianach
świad
zwykły
z
i izba, w m n i e j s z e j a l k i e r z , p r z y l e g a j ą c y
sto
Su-
tragarzu
napis
pierwotnie
Była
całym
części.
na
pięknie
przy
pow.
się z sieni, izby mieszkalnej i ko
wejściem
Ten
obok
pochodzący
w Rudkach.
z podwórza.
wyrytej
był
dom,
grodnicza s k ł a d a j ą c a
mory, z
się
daty
kwiatami;
less. Józefów
Reinfuss.
drzwi,
poja
nadokienniki
( r y c . 6), b o g a t o d e k o r o w a n e g a n e c z k i ( r y c . 2) i s z c z y t o
w e ś c i a n y d a c h ó w ( r y c . 8). O z d o b y te w y k o n a n e p r z e z
wiejskich
ciekawy
wiają
cieśli w y k a z u j ą
przykład
dwa
o ścianach
domy
duże
nowszego
w
zróżnicowanie.
budownictwa
Moszynach
szalowanych deskami,
koło
Bardzo
przedsta
Klimontowa
o z d o b i o n e na
naroż-
ryc
9.
Dom
borzec
'/-rodzinny
dla
pow. Sandomierz.
pracowników
Fol. R.
PGR.
Reinfuss.
Sam
�ryc.
i
10.
biedniaka
nie
składającej
wiają
się
ryc.
myślane
izby
5),
od
których
Z
że
jeszcze
pod
przedstawiało
Tuczępach
i
ub.
(pow.
Sando
prowadzonych
wynika,
urządzenie
W
Skadli,
spotkano
pośrodku
chałupy
izby-.
posiadające
jakichkolwiek
W
szeregu
wsi
w p r a w d z i e piece,
urządzeń
woła
ale
w
bieżącym
dym,
stuleciu
ruchoma
ława.
ławie,
zmontowanych
pniaczkach
kich
dziś
Jadano
przy której
lub
ze
na
słupkach
wspólnej
uczestnicy
czworonożnych
się używa
podłodze
czyń
(Plisko-
misy
posiłku
używano
Pot. St.
do
Deptuszewski.
s k o n s t r u o w a n y c h (np. deska
czterech
nóg
osadzonych
na
stałe
w
proste
półki
ziemię
stawiane
na
ławie
lub
na
na
słupach.
Ubrania
szącej
u
krów.
codzienne
powały,
Skrzynie
lub
w
kółka
bez
lub
były
na
terenie zaledwie
z
innych
w
zaopatrzone
lub malowane
rzadziej
znaleziono
dostały
(ubożsi).
podnóżkach
czasem
prawdopodobnie
się
brązowy.
na
s ą to
w
„mazerowanie"
Nowsze
skrzynie zdobione
wyrabiano
w
całym
importy
Sandomierskie,
oraz d o K i e l e c c z y z n y j a k o s k r z y n i e w i a n n e w
z małżeństwami.
związku
przez
Bodzentynie
dzi
zwyczaj
bielenia
( r y c . 10), w
możniejszych
ruchome
się
(czasem
meble,
z o p a r c i a m i , czasem
gospodarzy
takie
jak
„ławy
za
łóżka,
wysuwane"
krzesła
się nie
z a k u p y w a n e na t a r g a c h . M e b l e te r o b i o n e b y ł y
począt
na
Stołów
było
kowo
rych
przez
kredensy
wcho
wyłączeniem
a w końcu
postawionej
czyli
z
do
zasiadali
„szafy"
zaczy
„dymnic"
izbach z w ł a s z c z a
pojawiają
ławy
spania,
wnętrza
tzw.
i Kielcach.
Na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u w n ę t r z e izby
na s i ę z m i e n i a ć . W r a z ze z n i k n i ę c i e m
wi
skrzyniach
„szmacie"
zielony,
kwiaty
które
w
niemalowane
kolor
kilka,
okolic,
w
pojedynczych,
malowanych
„grzędzie"
profilowanych
przeważnie
ornamentu
Skrzyń
na
na
trzymano
zawinięte
drewniane
dwudzielnych
zawieszano
odświętne
wbitych
stołeczkach, takich ja
przy dojeniu
Kielce.
l u b do k r z y ż a k a ) . Do p r z e c h o w y w a n i a
służyły
wbitych
do
spora
niebielone, jedynie
w ziemię, przy ścianie pod oknem z n a j d o w a ł a
na
w
powały
były
czasu do czasu m y t o j e w o d ą . D o spania
prycz
tj.
1910).
izbach k u r n y c h ś c i a n y
niskich
klepi
pozbawione
odprowadzających
jeszcze
1905, Szewce
W
od
istniały
ubo
„dymnice",
t r w a ł y do o s t a t n i c h l a t u b i e g ł e g o w i e k u , a n a w e t
dycznie
ludzi
z c z a s ó w swej m ł o d o ś c i w domach
g i c h zamiast p i e c ó w o t w a r t e o g n i s k a p ł o n ą c e na
sku
izby
kielecko-sandomier-
Busko)
przymocowana
(zamożniejsi)
wnętrza
stulecia
regionu
pow
m a ł o i bardzo p r y m i t y w n i e
ostatnich
Chmielnika-
się dość prymitywnie.
Grzymale
pamiętających
w
koło
Gierowskiej,
terenie
po
Suhów,
pracowników
jakie
i zdobnictwa
koniec
na
„pie
nowocześnie
Samborcu
koło
chałupy
przedsta
nazwę
mieszkania
w
Różyc,
folwarcznej tzw.
Gnojnie
rolnych,
Marii
meblarstwa
włościańskiej
skiego
jasne,
zostały
wywiadów
zakresie
służby
w
( r y c . 9) i Szczecnie
w
Janinę
prócz ubogiej
odbijają
gospodarstw
zbudowane
mierza
nic
noszące
przestronne,
w 1950 przez
i sieni. N a j n ę d z n i e j
mieszkania
(słusznie
państwowych
latach
wykonany
mającego
się z
dawne
„czworaki"
kła"
Pająk
małomiasteczkowych
przeważający
odsetek
centrami w y r o b ó w mebli
16), S t a s z ó w , K i e l c e ,
stolarzy,
stanowili
wśród
Żydzi.
któ
Głównymi
dla wsi b y ł C h m i e l n i k (ryc.
Bodzentyn, mniejszą
rolę
odgry-
�z
oparciami
przed
oraz
40 l a t y
gospodarzy
do
(ryc.
kufry,
a
16),
wyłącznie
zamożniejszych.
przechowywania
żelazem
i
kredensy
występowały
które
w
Zamiast
dawnych
odzieży
rozpowszechniły
okresie
międzywojennym
w
Zdobnictwo,
po
które
rozwinęło
zlikwidowaniu
się
we
chałup
Najstarsze
bardzo
są p a j ą k i
z
nich,
cji
na
krystalicznej,
złożonych
miały
wnętrzu
się
wykonana
w Shadli
J. Skórczyńskiego.
hol.
pow.
St.
Busko.
Ze
Depluszewski.
bułki
O s t r o w i e c i S a n d o m i e r z . Po I w o j n i e
lą
zniknięcia
kordonu
meble w Tarnobrzegu
sławicach). Meble
wych
(wiadomość
stolarzy p o s i a d a ł y
gólnie
dużą
rozmaitość
.I****
С
granicznego,
wykonywane
Sf^
ryc. 12. Papierowa
Jędrycho.
Bidziny
Opatów,
światowej, z chwi
zakupywano
zanotowana w
też
Suli-
przez
małomiasteczko
zwykle formy
o z d o b n e . Szcze
wykazują
ławy
(ryc.
* f „ I
•(Х
У|У
15)
która
na
girland.
klatek
r.
takie
1907
przez
robotników
badanym
wykonanych
bibułkowych
są
konstruk
Bielin pająki
około
czasie 11 w o j n y
łańcuchów
oraz
rol
terenie
światowej,
ze
się z
słomy
Odmianą
są
jed
i
bi
specyficz
nie k i e l e c k ą s ą p a j ą k i p r o m i e n i s t e r o b i o n e z ł a ń c u c h ó w
słomianych
z przewlekanymi
chlarzykami
wały Łagów, Raków, Klimontów, Koprzywnica,
z
dziś
podstawie
promieniste, złożone z r o z c h o d z ą c y c h
nego p u n k t u
ks.
o
słomianych
sezonowych
formą,
się
wypierane
o wspólnej
informacji
dopiero w
lat
pająka
ze
ostrosłupów
z Niemiec
Najnowszą
pająki
terenie typ
powały.
spotyka
30
rozpowszechnione
powracających
przyjęła
przeszło
izby
było
rozpowszech
do z d o b i e n i a
kuliste,
zbudowanego
Według
zostać
nych.
od
tym
z dwóch
kwadratowej.
służące
pająki
rzadko, g d y ż
przez n o w s z y
Wycinanka
kute
również
dymnych
stosunkowo skromne. J e d n ą z najbardziej
nionych ozdób
zbiorów
skrzyń
się
szafy.
chłopskiej
ryc.
jeszcze
mieszkaniach
w
chy
z
harmonijkę.
z
Gęsto
obok
wachlarzykami
n y c h k ó ł b a r w n y c h (ryc.
terenie
małych
powiatu
odstępach
bibułki
siebie
tworzą
n powierzchni powstałej
Na
w
różnokolorowej
umieszczone
jakby
wa-
sprasowanej
łańcu
jednolitą
bryłę
z k i l k u koncentrycznie
ułożo
10).
kieleckiego
w
okolicy
Suko-
wa, Bielin, Jeziorka od c z a s ó w p o p r z e d z a j ą c y c h
I
nę
koloro-
światową
wykonywane
były
wycinanki
z
woj
/1^
firanka
wykonana
przez
Natalię
pow. Opatów.
Fot. St.
Depluszewski.
ryc. 13. Fragment
wnętrza
izby malowanej
przez
dysławę
Wionczek
(lal 12) w Pliskowoli
pow.
mierz. Fot. St
Depluszewski.
Wła
Sando
�14.
Zdobione
łóżko
wyk.
przez
wego
papieru,
tradycję
w 1920 r. przez
Michała
którymi
zanotowano
Kozera
zdobiono
również
komornika
Sladków
ś c i a n y izb.
w kilku
i buskiego.
kie r e p r e z e n t u j ą
formę dosyć p r y m i t y w n ą .
to t z w . „ c y r k i " ,
wycinanki
grubo
tj. małe
cięte,
krótkie ażurowane
oraz
szarfy
zaczęło
koło
zajmować
kwadratów
motywy
w
(ryc.
11)
posiadają
geometryczne
lub
postaci nieregularnej
bywa
najpierw
czynić
opracowywała
na
obozie
Barbara
Bazie-
kwadratowe
Z
badań
objętym
jej
wynika,
zasięgiem
prac
że
nie
tkactwo
przedstawia
na
terenie
się zbyt
odwróco
p ł ó t n a , a poza t y m d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y jest
w
kolistą
„derek"
czyli
Skadla
starannie
wycinane
często
z
tłem
jak
to
zwykł
Lubelszczyzny,
Ignacy
skrawki
wątek
wyrób
stanowią
we
dużych
paski
których
cięte
wsi
wąskie
w
f a b r y c z n y c h . B a r w n e p a s i a k i w y r a b i a n e s ą do d z i ś j e d y
formie
na
szmaciaków,
kolorowych
tkanin
n i e w c z ę ś c i z a c h o d n i e j , m n i e j w i ę c e j po l i n i ę
wiodącą
z P i e r z c h n i c y przez Ł a g ó w do N o w e j S ł u p i . N a w s c h o
dzie, w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j (po l i n i ę I w a n i s k a — O s i e k )
wyrób
stał
samodziałowych
już
od
zapasek
kilkudziesięciu
w niektórych
lniano-wełnianych
lat
zarzucony,
w s i a c h tego o b s z a r u
noszone s ą
zapaski
l i c a c h O p a t o w a i S a n d o m i e r z a n a ś l a d zapasek
Młodsze
od
wycinanek
kolorowych
bibuły lub papieru
używane
są
wycinanki
jako firanki
o k i e n . Pod k o n i e c o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o
wojny
firanki
takie o a ż u r o w y c h
do
i w czasie
wzorach wybijanych
nych
nie
zapaski
natrafiono.
tkane
Występowały
o
z
wątku
czysto
też w
sporządzanie
papierowych
regionu
Do
wają
i
gniętej
bardziej
tego
dekoracji ścian
z
( r y c . 12)
rodzaju
ręczne
jest
we
bardzo
utalentowane
dekorację
na
roz
wyci-
użytek
znajomych.
gałązki jedliny,
zszywane
firanek
Niektóre
wykonują
sąsiadów
n a u c z y c i e l k i . Dziś
kielecko-sandomierskiego
powszechnione.
nankarki
szkołach
prócz
wycinanek
sztuczne
kwadratowych
różnokolorowymi
używane
by
kwiaty, a także makatki
kawałków
tektury
obcią
szmatkami (Świątniki,
Lipnik).
podobne
do
robienia
girland
na
pająków,
ścianach
rozwieszane
lub wzdłuż
są
w
środkowego
z wąskimi
nika
po
Stare
były
bądź
wsiach jako zjawisko zupełnie
nowe
notowano w y s t ę p o w a n i e na ś c i a n a c h malarstwa
nego
lub patronowego,
tronów
własnej
szych b y ł y
Wionczek
wykonanego
( r y c . 13)
Henryki
Borzyckiej z W o l i
spotkano
wyjątkowo
ubitej
z gliny
Serafin
z Pliskowoli,
Antoniny
kratę
podłodze.
odręcz
przy pomocy
koniec
i
pa
układane
parę
i Osiek
okresu
noszono
dawnych
wymalowaną
W
ludowy w
kilkoma
nalnych
lub
dów
przeprowadzanych
Władysławy
jc
nawet
wapnem
na
w
Ze w z g l ę d u
przeważnie
swej
Chmiel
„siwe", tj.
wyrabiane
i
później
ze
pow.
na
materiału
ograniczyć
jeszcze
starymi
stroje
się
dwie
W
osoby:
świetle
Barbara
od
kieleckim,
brak
z
ubioru w
Bazielich
z e b r a n e g o przez
nie
i
za
wywia
ludźmi,
którzy
ludowe
terenie
orygi
tego
do
sami nosili. Rozmiar zagadnienia
że badaniem
s i ę co
odróżnieniu
widzieli
i
spowo
zajmowały
Krystyna
materiału
lub
trudności
z w i ą z a n e z tego rodzaju zbieraniem m a t e r i a ł ó w
dowały,
są
różnokolorowe,
kielecko-sandomierskim,
gromadzenie
musiało
Łyso
„krakowskimi".
regionie
kresu
wątku
czerwone
od
zapaski
w
wsiami położonymi
zabytków
młodości
Pliskowoli
bądź
te o z m i e n i a j ą c y m
nazywają
„łowickimi"
Ubiór
poza
barw
przegra
o
okolicach
międzywojennego
w i ą z k a m i . Zapaski
lat doborze
w
z patronowych zaś
Jachowej.
czarne,
o wiele barwniejsze, tka s i ę je w pasy
pierw
roboty. Najciekawszymi z tych
malatury
za
w
czarnymi prążkami. Na wschód
Staszów
tańszym
tylko
i droższym
wełniaki
na
lnianej
gatunkach,
wełny
n a l e ż y już do przeszłości.
W kilku
dwóch
niebieskie lub granatowe. W e ł n i a k i młodsze
formie
tragarza.
wełnianym.
wełnia
używane
r y p s o w y m na
l n u z rzadka
nitkami
i pod Kielcami
pod
W W o l i J a c h o w e j ł a ń c u c h y ze s ł o m y i b i b u ł k i ,
jak
gór
w
farbowanego
ich
samodziały
splotem
osnowie.
dzanego p a r o m a
uczyły
Barwne
były
stemplem kupowano w sklepach miejskich, a w y c i n a n i a
wsiach
zo
natomiast
k u p o w a n e na t a r g a c h w K i e l c a c h l u b Ł a g o w i e . W o k o
Dobrzyński.
z białej
bo
białe
wycinkarstwem
podobnie
z
wykonana
w formie
roślinne,
wycinankarz
Ława
kielec
s i a t k i . Przed w y c i n a n i e m w z ó r
narysowany,
znany
15.
gato. N a c a ł y m obszarze w y r a b i a n e s ą (lub b y ł y )
światowej
ich
Tkactwo
rye.
Depluszewski
lich.
Najczęściej
w miejscu złączenia
Wycinanki
Sandomierz,
Stefan
tj. dwie
się kilka dziewcząt
Chmielnika.
pow.
Fot.
młode"
„panny
„ c y r k ą " . W czasie I I w o j n y
Świątniki
Busko.
Podobną
wycinanki
koliste lub
sklejone
nej l i t e r y , , V " z n a k l e j o n ą
pow.
wsiach powiatu
sandomierskiego
były
Dawne
Koronę,
Duży
się
Szczypa.
region kie-
�l e c k o - s a n d o m i e r s k i p r z e d s t a w i a s i ę j a k o obszar p r z e j
ś c i o w y , n a k t ó r y m w y s t ę p u j ą o b o k siebie
elementy
małopolskie i mazowieckie, przesiąkające z północy.
Mężczyźni,
jako
nakrycia
głowy,
szechnie k a p e l u s z ó w
słomianych
(rzadziej)
okrągłych
filcowych,
używali
własnej
z
pow
roboty
szerokimi
lub
krezami,
p ó ź n i e j p r z y j ę ł y s i ę k r ó t s z e , do p o ł o w y ł y d e k , w y p r a
wiane żółto. N a j c z ę ś c i e j wspominane są k o ż u c h y ro
bione w Ć m i e l o w i e , rzadziej w Bogorii lub k u p o w a n e
w Staszowie. M i e s z k a ń c y B i d z i n , w s i l e ż ą c e j w p ó ł n o c
nej c z ę ś c i p o w i a t u o p a t o w s k i e g o , p a m i ę t a j ą
kożuchy
p r z y w o ż o n e przez k u ś n i e r z y s ą d e c k i c h .
wyrabianych w Koniecpolu, względnie o główkach wy
sokich,
ku
Ubiorem
górze
powszechnym
cztery ś w i a t y " )
lorowym
W
na
czerwone
rogatywki
środku,
Sulisławce)
a młodsi
czerwone.
białe magiery
granatowego
z ko
czarnym
przewa
Koło
Sandomierza-
rogatywki
Ubiorem starych
na d r u t a c h ,
Występowały
obszarze za w y j ą t k i e m
„na
obwiedzione
„siwe"
dziane
(czapki
południowo-zachodniej
rogatywki.
Szewce,
kowskiego.
były
części
Ubiór
się, jak K r a k o w s k i m .
p r z e w a ż n i e z sukna
chwastem
barankiem.
żały
zwężających
z
Łysogór
ubiorów
łe,
parte
przeciętym
pionowo
niebieskim).
0 kolistym
szyte
z
i
płaskim
sukna
rzadka
na
pod
obszarze
Mężczyźni nosili
wypuszczone
codzień
koszule
lub
po
nią
stroju
wkładano
stulecia
rozpowszech
i
zimą
płótna.
farbowane
w
buty
z cholewami.
kamizelkę
szyte
bez
stępują
czarnego.
zwana
fabrycznego
sób
(granatowe,
czarne
zdobienia
oraz
skich „potrzeb")
skiego
17),
pomocy
m a z o w i e c k i c h . Po
chy"
Prócz
tańsze
sukman
od
używano
n i c h , szyte
występowały
pasy
gwoździkami
lub
skórzane
blaszkami,
Chmielnika b y ł y podobne
torowie
pasy
obszaru.
dawniej
kobiety
o d z i e n i e w i e r z c h n i e p ł a s z c z e szyte z m a t e r i a ł u
nego.
Nazwy
tołubek,
tych
angiera,
płaszczy
żupan,
c i ó ł k a ) , co w s k a z u j e
jednakowoż
sprowadzić
długa
zwykłą
z
kroju
i ozdób
typów, z których
fabrycznego
podbity
sięgające
(szuba,
sukmana,
sukna,
kożuchem
baranim
tym występowały
„spancery",
żakiety,
futro,
przyja
Pomijając
da
jeden
się
z
je
stanowi
watowana
podszewką, drugi zaś płaszcz
m a n k i e t a m i . Poza
bioder
liczne
na d u ż e z r ó ż n i c o w a n i e .
odmiany
do d w ó c h
sukmana
sukienny,
i
drobne
są
malesanka,
jako
fabrycz
lub
również
kołnierzem
też krótkie,
kaftany
do
itp.
na
tj.
ich,
jak
spo
szmuklerstronie
były
brązo
czerwonego
suto
i z
„burogorszego
pas. N a c a ł y m
wybijane
a
w
do k r a k o w s k i c h
Szewce,
wełniane
niebieskiego,
Świątniki)
„szale"
kupowane
mosiężnymi
Kielc,
(zanotowano
pod
pamiętali
koloru
lub
terenie
okolicach
trzosy j a k i pasy z b r z ę k a d ł a m i ) . Jedynie
zielonego,
Łysogór
Na
krój
powszechnie
mniej
„ b u r y m " . N a sukmany zapinano
(Złota,
nosiły
rejonie
zbadanego
bądź
sukna, w kolorze p o p i e l a t y m , niebieskim, c z a r n y m
mierzem
w
wy
sukna
północnej
( J e z i o r k o , r y c . 18, Ś w i ę t o m a r z a )
we z niebieskim w y ł o g i e m i obszyciami z
sznurka.
występowały
na-
tkactwa,
siebie
z
(podobnie
przy
opisu
raczej do s u k m a n z n a n y c h z O p o c z y ń
i terenów
Łysogór
zapięcia
bądź
(ryc.
od k r a k o w s k i e g o , n a w i ą z u j e
k o l o r o w e zapaski
wiemy z
południowo-zachodniej
terytorium
którą
Elemen
ubodzy
s i ę od
nosili sukmany
brązowe),
płachta,
wykonany
który
różniły
s k r o m n y m i ozdobami. Zamożniejsi
różny
całym
Strojem wierzch
czyli
wełniane
su
tasiem
wierzch
„kamizielą"
B y ł to u b i ó r ,
szare,
względnie
części
gorsety
i w i ą z a n o na p i e r s i a c h .
19), j a k
wy
kupnego
Odzież
tu
na
(ryc.
bia
zapaski,
rękawów
z materiału
i latem. „ K a m i z i e l e "
(białe,
płótna,
odświętnego
były
płótnianka
samodziałowe
ze
przepasywane
p ł a s z c z d ł u g i , co n a j m n i e j do p o ł o w y ł y d e k ,
nosili
białym
płócienne,
krótką
z samodziałowego
„jałówki"
„łoktusa"
ty p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e :
ramienne
podszyta
spodni
niebieskiego,
stanowiła
lub
kolorze
również
z rękawami,
granatowego,
w
(np.
okrągłe
z samodziałowego
Spodnie
wpuszczone
„spancer"
suknem
czapki
( r y c . 18).
wierzchu
do
otoku,
niebieskie m a c i e j ó w k i
koszule
paskiem.
białe,
były
ciągu bieżącego
daszkami
skórzanym
pokrytej
noszone
dnie zw. „ j a ł o w i c e "
całym
skórzanymi
zawściekłych",
lniana
z a r z u c a n o na r a m i o n a
Kra
całym
biała
innych
tam
naszywanymi,
okrągłe
była
i
fabryczne,
zdobione
też
barankowym
samodziaławego
W
s i ę na
niebiesko,
główce
materiały
aksamitne,
k a m i , p o t e m c e k i n a m i czy k o r a l i k a m i .
i ich p ó ł n o c n e g o
wysokim
Poza t y m
1 brązowym.
niły
o
spódnice
nim
Na
„współrozłupanych"
płócienne
przez
do
Dawniej występowały
starzy
były
„czapek
czy
Sandomierza
zbliżony
(Złota,
szeniu
czyli
później
w okolicach
charakter
małopolskich.
kienne
oraz
„wścieklic"
posiadał
samodziałowe,
n ó ż a . Zanotowano też w k i l k u wsiach w i a d o m o ś c i o no
tzw.
kobiecy zwłaszcza
Opatowa
nosili
sprowadzane z
one
i
Sando
informa-
czerwonego,
niegdyś
w
Klimon
towie.
W Śladkowie
dy",
były
to
i Tuczępach
szerokie
płaszcze
nosili m ę ż c z y ź n i
podróżne,
z t y ł u w k a p t u r ( t z w . „ d u d e k " ) do z a r z u c a n i a
Kożuchy
nosili
tylko
najzamożniejsi.
W
„bun
zaopatrzone
na g ł o w ę .
II
połowie
X I X w i e k u b y ł y one d ł u g i e , sute, w y p r a w i a n e na b i a ł o ,
ryc. 16. Kredens
wykonany
przez żydowskiego
stolarza
z Chmielnika
ok. r. 1905 znaleziony
w Gnojno pow.
Busko.
Fot. Stefan
Deptuszewski.
�ubiór
noszony d a w n i e j na
teryzujący
niem
się
w
samodziałowych
„suknie"
północ
stroju
(spódnice
z niebieskimi
wonego
kobiece
zdobiono
i
tam
fartuchy
brązowymi
z
było stosunkowo d o s y ć
białym
kolorowym,
z
koralikowym,
zaś okrycia
męskie
czer
Jak
skromne.
płócienne
(płaskim
kolorowych
jak
lub
oraz
gorsety
naszywkami
i
fartuchy
dziurkowanym)
przystrajano
tasiemek,
dawniej
później
haftem
wierzchnie (sukmany)
zarów
i kobiece obszywano b a r w n y m i
tasiem
sznureczkami.
wynika
z
szeregu
proces zanikania
zgodnie
ubiorów
brzmiących
ludowych
infor
zaczął
na b a d a n y m t e r e n i e m n i e j w i ę c e j z w y b u c h e m I
ś w i a t o w e j , nasilenie jego nie w s z ę d z i e b y ł o
najszybciej
i
na
terenach Opatowskiego
żyznych
W
nie
najgruntowniej
przeciwieństwie
na
podstawie
zdobnictwa
dostarczyły
Na
niesłychanie
posiadało
Jak
17.
Mężczyzna
pow. Opatów.
w czarnej
sukmanie.
Przybysławice
Fot. Stefan
Depluszewski.
bogato
w
wynika
z
żelaznej
i zakłady
zapewne
z
w XIX wieku
Zasięgi poszczególnych
części ubiorów, z a r ó w n o
kobiecych jak i m ę s k i c h , tak się w terenie wzajemnie
p r z e n i k a j ą , że w ł a ś c i w i e t r u d n o jest w y r ó ż n i ć tu j a k i e ś
r e g i o n a l n e t y p y , k t ó r e m o ż n a b y p r z e d s t a w i ć na m a p i e .
Bardziej
zdecydowanie
o d b i e g a od
reszty
jedynie
szeregu
oszczędnie,
przez
używany
czego
starsze
do
przez
Eleonorę
to
że
kopalnie
przeróbki,
wsi
surowiec
ceny,
jeszcze
zachowana
pamięć
o
na
rudy
stosunkowo
jest
nie
tradycji.
pomimo
się
wysokiej
b y ł na
pokolenie
za
wymie
odległych
jej
swej
dowodem
tu
Zdobnictwo
wywiadów,
służące
materiału
można
znajdowały
powodu
głów
ludowego
kielecko-sandomierskim
rozwinięte.
Kielecczyzny
ten
cennego
kulturze ludowej zbyt
terenie
ludowe
badano
dziedziny
miejscu
terenie
jednakowe,
i Sandomierskiego.
opracowywane
na
się
wojny
stroje
który
inne
sporo
żelazne
będące
zaginęły
ubioru,
pierwszym
zdobnictwo
Janikowską,
ryc.
do
tradycji,
bytkowego.
nić
na
sukma
i szamerunkami
spódnice
haftem
wyjątkowo
macji,
używanych
stanikiem),
męskim
wyłogami
Zdobnictwo stroju
kami
ze
charak
zastosowa
sznureczka.
Koszule
no
Łysogór,
dużym
wełniaków,
zeszywane
i zapaski naramienne, a w
nami
od
kobiecym
bardzo
do
„bosych
dziś
wozach",
czy ł o p a t a c h w y k o n a n y c h c a ł k o w i c i e z d r z e w a , w z g l ę d
nie
okutych
żelazem
drewnianych
pługach.
siejszego s p o t y k a
na
się
drewnianych
wami
jedynie
W
domy
XIX w
związku
go i p o j a w i e n i e m s i ę na
drogiego
roby
surowca
żelazne
o k u c i a do
tym
chcąc
zapewnić
starali
się
swoim
dzi
umocowanymi
drewnianymi
zasu
Dopiero pod
się po
jak
to
żelazne,
czy
wyroby
koniec
ciężkie
wówczas
towarom
nabywców
wsiach
dziś
czy
to
dla
i
narzędzia,
jak
zawiasy,
wsi prawie
wiejscy,
wy
którzy
największy
bogatym
wy
możemy
takie jak
małomiasteczkowi
zachęcić
oraz
dnia
r y n k u ł a t w o d o s t ę p n e g o i nie
Przedmioty
wozów,
kowale
z
do
z rozwojem przemysłu
stopniu,
zamki itp., w y k o n y w a l i
łącznie
i
zamków.
rozpowszechniły
w
zaobserwować.
czy
krawędziach,
z drzwiami
kołowrotach
zamiast ż e l a z n y c h
wieku
na
budownictwie
zbyt
zdobieniem.
Z d o b n i c t w o to o b e j m u j e p r a w i e c a ł y w a c h l a r z
wyrobów
k o w a l s k i c h , nie w y ł ą c z a j ą c n a r z ę d z i takich j a k
siekiery,
s i e r p y czy
i c h c z ę ś c i ( p i e r ś c i e n i e do k o s ) .
bione są w y r o b y
B o g a t o zdo
żelazne związane z budownictwem, jak
z a w i a s y , k r a t y do o k i e n s p o t y k a n e w k o m o r a c h i staj
n i a c h oraz w y k ł a d k i ż e l a z n e do d r z w i . N a j c z ę ś c i e j
stępują
zawiasy o kształcie n a w i ą z u j ą c y m
nesansowych
z rozdwojonymi
giętymi,
niekiedy
i
zawiasy
proste
ramionami
zakończonymi
„pasowe"
do
esowato
ptasimi
zdobione
na
form
do
główkami
o k i e n w y r a b i a n e ze
o b r ę c z y do k ó ł w o z o w y c h p o s i a d a j ą
ryc.
lti.
Ubiór męski
hot. St.
z Jeziorka
pow.
Depluszewski.
Kielce
re
wy
powierzchni
ornamentem zwykle geometrycznym, w y t ł a c z a n y m
pomocy stempli. Kraty
wy
najczęściej
przy
starych
kształt
p i o n o w o o s a d z o n y c h p ł a s k i c h sztab z o d g i ę t y m i na
bo-
�ki
półksiężycowatymi
zdarzają
zadziorami
n y c h sztab p r z e c i n a j ą c y c h
kładki
ne
(ryc.
20).
Rzadziej
s i ę k r a t y u ł o ż o n e z d w u l u b czterech
do z a m k ó w
drewniane
żelaznych,
zasuwy
kolistym
które
i zamki
z uchwytu łukowatego
wyrugowały
kłodowe,
się
o przekroju
w d w i e tarcze,
słu
ż ą c e do p r z y m o c o w y w a n i a w y k ł a d k i do d r z w i . W
gór
nej
tarczce,
znajduje
na k o ń c a c h
daw
składają
lub p r o s t o k ą t n e g o
rozklepanego
podob
się pod k ą t e m prostym. W y -
wykonanej
zwykle
w
formie
s i ę r u c h o m a d ź w i g n i a s i u ż ą c a do
zapadki umieszczonej
Szczególnie
na
drugiej stronie
bogate
zdobnictwo
ozdobnej,
podnoszenia
drzwi.
w
żelazie
wystę
p u j e na o k u c i a c h w o z ó w , i to z a r ó w n o w w o z a c h star
s z y c h , z d y s z l a m i o s a d z o n y m i na s t a ł e , j a k i n o w s z y c h ,
z
dyszlami
mocy
„wsuwanymi",
żelaznych
spinek.
przymocowanymi przy
Ozdobne
poszczególnych
okuć,
blach
i zakończeń
bocznych
czepiania
uprzęży
nie
pokryte są
okuć
są
również
zwłaszcza pierścieni
przybiera
na
d y s z l a , gdzie
kształt
ornamentem
śnicach,
hak
pieska.
do
przy
pomocy
czerpniętych
pewien
od
wpływ
stempli.
przeważnie
kowala
na
Według
z Janowic
rozwój
geome
rzy
koło
ozdób
większy
tek
wozy
zdobnictwie
gotowymi
sprowadzane
„zza
rozwój zdobnictwa w o z ó w
okresu m i ę d z y w o j e n n e g o .
odbiorcy wolą
wozami, któ
do
rdza
przypada
Niektórzy
je
Naj
na
Od I I wojny
okucia pozbawione ozdób
szybciej
wyko
Wisły".
począ
światowej
tłumacząc
t y m , że okucia zdobione są m n i e j odporne
gdyż
za
Klimontowa
k o w a l o m dostarczali niekiedy jako w z ó r
nania
wyko
informacji
ornamentyki w
wozów mieli kupcy handlujący
za
Powierzch
trycznym, o układzie pasowym lub o ś r o d k o w y m
nanym
po
kształty
na
to
wilgoć,
przeżera.
kowale wiejscy wykonywali
ryc. 19. Kobiety
w zapaskach
rej zapaski, po prawej
nowszy.
po lewej stronie typ sta
Suków
pow.
Kielce.
Fot. Stefan
Devtuszewski
kute z że
laza k r z y ż e o f o r m a c h n i e k i e d y bardzo b o g a t y c h . K r z y
ż e te, p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k u o b e c n e g o s t u l e c i a i o k r e s u
Najprawdopodobniej
międzywojennego,
lub
c i ą po w s p o m n i a n e j
Eleonorę
Ja
istniał
obszarze o b j ę t y m
ba
c h n i c y jeszcze p r z e d I w o j n ą
na
cmentarzach
Drugim
nikowską
daniami
spotyka
się dziś
przy
drogach
wiejskich.
działem
było
istniał
Ośrodkami
opracowanym
przez
garncarstwo.
Na
jeden
większy
tylko
ośrodek
garncar
ski, a mianowicie C h a ł u p k i . Tradycja miejscowa
że
rzemiosło
bardzo
garncarskie
dawna.
tamtejsi
W
datuje
się w
czasach p a ń s z c z y ź n i a n y c h
zobowiązani
byli
do
głosi,
Chałupkach
od
garncarze
oddawania
określonej
nawet
„stare piecysko"
wyżej
dziś już z a m a r ł y m i
cech
garncarzy,
wała
ulicę
osobną
lewą
których
żółtą
ilości w y r o b ó w
w f o r m i e d a n i n y na rzecz d w o r u . W e
d a w n y c h p i e c ó w znajduje
Geograficznego
istniała
ne
pracuje
garncarzu
w
Chałupkach
tam
„fabryka
20 g a r n c a r z y
w
X I X wieku
garncarska".
Obecnie
(w t y m jedna kobieta), z k t ó r y c h
zorganizowanych
jest w
spółdzielni.
Wyrabiają
u ż y t k o w e n a c z y n i a p o z b a w i o n e o z d ó b oraz f l a k o n y ,
zoniki.
jak
Dawniej wyrabiali
skarbonki,
również
kropielniczki
między wojennym
jeden
z
galanterię
oraz
świątki.
garncarzy
glinianą,
okresie
wyrabiał
talerze
g l i n i a n y c h w y k o n a n y c h przez s z t u k a t o r a z K i e l c .
wyrobem
artystycznej
się w C h a ł u p k a c h
pozbawione
Na
terenie
w y k o p na
dług
ceramiki
Głuszek,
inspiracji
Chałupek
ludności
wyniku
o pięknych
miał
uzyskano
miasta.
obrazu,
ligurę
barana,
stii miejscowego
na
kościoła
Stare
istniał
tradycje
cech
około
50
dwóch
członków.
garncarzy,
liczący
Obecnie
Garncarz
na
przez
z których
kim.
skorup
wdowy
kilka
jak
W
po
naczyń
przed
ramkę
do
drzwiach zakry
p r z y b i t a jest
garncarskie
garncarski
p i e c y s k a " , gdzie w e
ilość
po
koło
bogato
zdobio
pierzchnickiego
garn
carza.
się tu niedawno
znaczną
skarbonkę.
kropielnica wykonana
niósł
garn
U
galanterii glinianej,
przestał pracować, drugi
n i e g d y ś piec
roślinnym.
A r m a ń s k i m znaleziono
sondażowy
stać
śmietniskach
w y k o n a n y c h przez j e j m ę ż a , a o p r ó c z tego p a r ę
z zakresu
Wy
piękną
diujący
przez
ten
Łagów,
w
Łagowie
z a ś , Z y g m u n t U s t i a n i u k , prze
wędrujący
miesiące
w
w
po
woj. białostoc
świecie,
poznańskiej
Sztuk Plastycznych, nie m o ż e b y ć u w a ż a n y
pełni
się
choroby
ludowego, a
tym mniej
za
za
stu
Szkole
garnca
zdobio
rza
ornamentem
geome
miejscowego r z e m i o s ł a ł a g o w s k i e g o . W y r a b i a on, p r ó c z
p o z b a w i o n y m cech l u d o w y c h .
ceramiki u ż y t k o w e j w y k o n y w a n e j na potrzeby wsi, k i o -
oraz
w
gdzie
znajduje
jeden z p o w o d u
z Siemiatycz
dużo
cztery
posiada
pod koniec X I X w i e k u
ułamki kafli
polewach
lub roślinnym,
z
zajmuje
Jakubie
okre
się niekiedy skorupy zdobio
ornamentem
miotów
form
Obec
prace nie są
przeprowadzono
n y c h na p o w i e r z c h n i w y t ł a c z a n y m
trycznym
ludowej
którego
płynącej
obszarze t z w . „ s t a r e g o
informacji
carski. W
czyń
śladów
Józef
wa
W
ozdobione w z o r a m i plastycznymi w y g n i a t a n y m i z
nie
15
proste
malowanym
kil
zamieszki
całkowicie.
polewaną
W
Pierz
Pod k o n i e c
zamarł
lub b r ą z o w ą .
(gdzie
W
pracowało
większość
użytkową,
dług
Słownika
światową
ośrodek
tam ceramikę
zieloną,
pozostałoś
s ą Daleszyce
zwaną „Kleparz".
międzywojennego
rabiano
jest
garncarskiej".
garncarski) i Pierzchnica.
kudziesięciu
su
„fabryce
reprezentanta
�Rzeźby
w
terenie
spotyka
się w
kapliczkach
lub
na k r z y ż a c h . S ą to w i ę c r z e ź b y t r e ś c i r e l i g i j n e j (Św. Jan,
C h r y s t u s n a k r z y ż u , C h r y s t u s z w i ą z a n y , j e d e n raz
Pie
ta) p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w
ni
rzeźbiarskich
lów
wykazujące
silne
historycznych, zwłaszcza
wiejskich
no
(zmarłych
odszukać,
i żyjących),
wykonywało
nawiązania
baroku. K i l k u
których
głównie
do
sty
rzeźbiarzy
prace
zdoła
krucyfiksy,
naśla
d u j ą c e te, k t ó r e w i d u j e s i ę w k o ś c i o ł a c h .
W dziedzinie malarstwa sprawa przedstawia się od
miennie.
Na
chorągwiach
kaplicach znaleziono
charakterze.
gijnej
matyce
ryc.
20.
Krata
w okienku
Kielce.
Fot. B.
od komory,
Suków
Bazielichóuma.
kwiaty
zdobione
o motywach roślinnych
lerze z d o b i o n e
stawie
truje
lub z w i e r z ę c y c h
nalepiankami
dostarczanych
się w naczynia
z Kielc. Ludność
g l i n i a n e na
miejscowych
targach,
przyjeżdżają
też
pod
zaopa
gdzie
prócz
garncarze
z
Tuczęp,
dzo
Zagadnienie
z ludową
zowską
zarysowało
miętali
rózgi
oryginalnych
okazów
z
dawna uległy
udało
z
się
przedmioty
już zmianom
chodzenia
z
piórek,
Bere-
odszukać,
te
są
względnie
w
kolor,
części
jajka
jedynie
wschodniej
v/ proste
wzory
scenę
przez
z Gro-
rodzajową,
Stanisławę
został
przez
te
wykonany
drugi
Jakubczyk
autorkę
„Mani
materiałów
w
terenie
i
opracowywanie
i
czasu,
nie
wyczerpywało
bar
cało
zania
W
kontaktu
wygłoszony
sztuce
miejscowym
odczyt
ludowej,
społeczeństwem
wystawę
świetlaniem
uczestnicy
i zadaniach
sierpnia
zebranych
przeźroczy
oraz
publiczności
już
Chmiel
informujący
pracy
urządzono
materiałów
obozu w k r ó t k i c h
zebranej
w
z przeźroczami
celu
ostatnich z a ś dniach
niku
nie
z
pierwszych dniach t r w a n i a obozu z o s t a ł
obozowej.
w
Chmiel
połączoną
odczytem,
słowach
na
z wy
którym
z r e f e r o w a l i licz
najważniejsze
wyniki
swej
pracy.
gdyż
związane,
zaniechano
Bardzo s z c z u p ł e m a t e r i a ł y zebrano z zakresu
jeden
(olejny),
reli
o
od
ich
szopką).
karstwa. Przeważnie
na
pa
szopki
badane przez J a d w i g ę
nie
którymi
Bere
blado. Informatorzy
wykonywane
obrzędowością
zwyczaje,
(np.
się dosyć
weselne
związanej
badane przez J a d w i g ę
treści
obrazy
kształtu działalności obozowego zespołu. W celu n a w i ą
o
sztuki zdobniczej i p l a s t y k i
obrzędowością
z ludową
badaniami spotyka się czę
lubelską.
akwarelą
wiele wysiłku
niku
ceramikę
wiejską
zatytułowany
Zbieranie
niej połaci terenu o b j ę t e g o
domach
jeden
dwa
i c h w czasie p o b y t u w bazie, m i m o ż e p o c h ł a n i a ł o
w
w
obrazów
t e ż na
i w
ludowym
festacja".
m i e j s c o w o ś c i s ą s i e d n i c h (np. z C h a ł u p e k ) . W e w s c h o d
sto
przedstawia
malowany
(np. w ę ż e ) , ta
r y t y m i m o t y w a m i w y k o n y w a n e na
wzorów
garncarzy
plastycznymi
wspomnianych
napotkano
świeckiej, z których
chocic,
z
na
wiejskich
o zdecydowanie
przez n i e ż y j ą c e g o j u ż M i e c z y s ł a w a Szczepaniaka
pow.
zaś,
sze
Prócz
w domach
w kościołach
obrazy
pisan-
wielkanocne barwione
w
kilku
wspominają
(np. k r o p k i )
wsiach
o
były
rozsianych
malowaniu
wykonane
jajek
przy
pomocy
malarstwa,
rzeźby,
techniki woskowej.
Materiały
a
także
man
dotyczące
kapliczek
Reinfuss.
ludowego
i krzyży
Wśród
przydrożnych
kapliczek
wyróżnić
zbierał
Ro
dadzą
się
t r z y t y p y . P i e r w s z y s t a n o w i ą k a p l i c z k i d r e w n i a n e w po
staci
domków
n a k r y t y c h dachem
ostrosłupa
(częste
wspartego
na
między
w
okolicy
czterech
słupami
słupach,
wypełnia
g i t y p , to m a ł e k a p l i c z k i
na k t ó r e j
niski
o podstawie
rzeźbionymi
na n a r o ż n i k a c h ,
typ
wysokie,
występuje
sztachetowy,
trycznymi,
męki.
roślinnymi
kolum
ozdobnie
wyko
nakryta krzyżowym
krótkich
ramionach
bywają
dasz
szczycie ( r y c . 10).
Krzyże
pokryte
Ten
przydrożne,
na
z
baroko
całej
po
m o t y w a m i zdob
(doniczka z k w i a t a m i ) lub
obok k t ó r y c h
drze
kwadratowej z kolumienkami
w i e r z c h n i r y t y m i , rzadziej w y p u k ł y m i
niczymi:
dru
p r z y b i j a n e na
najczęściej.
o stosunkowo
zakończeniami
daszka
s ł u p o w e w postaci
z d r e w n i a n ą „ l a t a r n i ą " na
ostatni
wymi
płot
niskiego
lub
czym przestrzeń
umieszczona jest bardzo
n a n a szafka
kiem
przy
szafkowe
w a c h , t r z e c i z a ś to k a p l i c z k i
ny,
o kształcie
św. Krzyża)
spotyka się również
geome
symbole
ryc. 21. Kapliczka
słupowa,
Fot.
St.
Sładków
Duży
Deptuszewshi.
pow.
Busko.
�P i s z ą c o obozie t r u d n o nie p o d k r e ś l i ć b o d a j w
iv
słowach
dużej
życzliwości
okazanej w stosunku
o b o z u z a r ó w n o przez W ł a d z e W o j e w ó d z k i e
a
zwłaszcza
Dyrekcję
dała
Wydział
Okręgową
bezpłatnie
do
Kultury
i Sztuki
w
użytku
obozu
budynek
do
Kielcach,
W.R.N.
Szkolenia Zawodowego,
pa-
która
cami
podworski
a
którzy
Kończąc
nie
z
wdzięcznością
pełnej
święcenia
postawy
Handlowe),
Władze
jących
bardzo
jak
w
też
przez
wszystkie
Chmielniku.
lokalne
Zwłaszcza
zasługuje
na
p o d k r e ś l e n i e p e ł n e zrozumienia i życzliwości ustosunko
wanie
w
się
Dyrekcji
Chmielniku,
która
Związku
pewnić
obozowi
terminowe
dobrze
układały
się r ó w n i e ż
danych
miejscowości,
Samopomocy
wkładała
a
w
Chłopskiej
wiele wysiiku,
dostawy
stosunki
aby
żywności.
Bardzo
z ludnością
szczególności
z
za
ba
mieszkań
' Tadeusz L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i na po
czątku panowania Kazimierza Wielkiego, L w ó w
1930.
2
W i a d o m o ś c i o w y s t ę p o w a n i u pod koniec X I X
w i e k u izb z o t w a r t y m o g n i s k i e m p ł o n ą c y m na ś r o d k u
ubitej z gliny podłogi n o t o w a ł e m z wypowiedzi starych
ludzi r ó w n i e ż w K r a k o w s k i e m (okolice Bochni, D ą b r o
w y T a r n o w s k i e j ) , co c z y n i p o w y ż s z e r e l a c j e z K i e l e c
k i e g o z n a c z n i e p r a w d o p o d o b n i e j s z y m i . Z a p e w n e cho
dzi t u o s p o r a d y c z n e w y p a d k i z w i ą z a n e z w y j ą t k o
w
jak
i w
w życie
wy
z obozu
bazie
oraz
katurami
a
Ci
dawali
w
obozowe
w
regio
podkreślić
obowiązku
warunkach:
ostatni
i
godny
pracu
Stefana
Deptu-
w
naśladowania
wolnych
mnóstwo
humoru
przepełnioną
od
po
zaś
zarówno
chwilach
redagując
gazetkę
nie
i M a r i a n a Lecha ( k i e r o w c y )
4
obo
organizowane
odbytego
trudno
zrozumienia
ciężkich
rysowników .
pracowitości,
ogniskach
na
uczestników, zwłaszcza
s z e w s k i e g o (fotografa)
grupy
w
sportowe.
kielecko-sandomierskim
Liceum
Instytucje
udział
przychodziła
sprawozdanie
w Ś l a d o w i e D u ż y m (gdzie m i e ś c i ł o s i ę o s t a t n i o
i
brali
młodzież
w obozie z a b a w y i g r y
oraz
od
Sladkowa,
zowych,
przykład
zajęć
organizując
znakomitymi
oraz
terenie
wnosili
zaba
kary
ścienną.
wym
ubóstwem mieszkańców
domu. M o ż e
przyszłe
b a d a n i a w y j a ś n i ą k i e d y ś , czy z j a w i s k o to p o s i a d a j a
k i e ś odleglejsze n a w i ą z a n i a .
N a obozie w 1951 r. z a t r u d n i e n i b y l i w c h a r a k
terze r y s o w n i k ó w n a s t ę p u j ą c y s t u d e n c i A.S.P. w K r a
k o w i e : C z a r n e c k a M a r i a , L e l i c i ń s k a K r y s t y n a , Pisar
c z y k B a r b a r a , Smaga Tadeusz, S z y m c z y k A n n a , W e n h r y n o w i c z T y r s , W i g l u s z Z y g m u n t oraz Z i o m e k M a r i a ,
a t a k ż e absolwenci Liceum Plastycznego w K r a k o w i e :
Bartecka A l i n a i Data Maria.
:l
�PIERWSZE
PRACE
WYKOPALISKOWE
PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU
( B A D A N I A NA STARYCH
SZTUKI
CMENTARZACH W DĘBNIE I SZAFLARACH,
POW. N . TARG).
ANDRZEJ
P.
I . S. podjął
Rezultaty
tu
prace
eksperymentalne
ich omawiane
w niniejszym
w
zakresie
artykule
ściślejsze
badań
systemem
wykopaliskowym.
opracowanie
i wykorzystanie
stosowanej
w
dawnych
garncar
metody.
Uwagi
Jest n i e w ą t p l i w i e
wstępne.
zasługą
postulat
zastosowania
daniach
etnograficznych
zacji.
W
krótkim
metody
1
dowego,
Państw.
Sztuki, że
wykopaliskowej
doczekał
artykule
Inst.
się
w
wreszcie
ba
sprawozdawczym
1951 w y p r a w y w y k o p a l i s k o w e j na
trudno
W
długim
rozwiązania
miejsce
szeregu
na
prof.
Wł.
domagających
wykopaliskowej,
w
„zamó
archeologa
studium
o
metalo
w y c h spinkach góralskich-. Nie w c h o d z ą c tu w k r ą g
sadniczych
owe
problemów
wspomnianego
„zamówienie"
przytoczyć
studium,
in
się
niepoślednie
przez z n a n e g o
A n t o n i e w i c z a
za
godzi
extenso.
„ W p o s z u k i w a n i a c h za p r o t o t y p a m i m e t a l o w y c h
spinek
jeżeli
góralskich natrafiamy
na znaczne t r u d n o ś c i ,
c h o d z i o czasy h i s t o r y c z n e .
Nie mamy
mia
nowicie ż a d n y c h danych faktycznych, aby m ó c nie
chybnie
wśród
W
stwierdzić
użytek
opisanych
zachodnio-karpackich
górali
form
spinek
przed
X I X w.
związku z t y m brakiem w y s u w a się d u ż a
trzeba
na
zbadania
Podhalu,
starych
bowiem, że
po
cmentarzy
co r ó w n i e ż d l a a n t r o p o l o g i i dostar
czy w i e l e c e n n e g o m a t e r i a ł u
do
dziś
dnia
naukowego.
grzebią
Wiadomo
zmarłych
górali
w p e ł n y m i c h s t r o j u i z n i e o d ł ą c z n ą f a j k ą , a czasem
i c i u p a g ą . T a k b y ł o — w o l n o m n i e m a ć — od
dawnych c z a s ó w i dzięki temu m o ż n a
dzieję
o d s ł o n i ę c i a
z a b y t k ó w
spinek.
dania
w
m e t a l o w y c h ,
N i m jednak
naukowe
na
uda
a
bardzo
mieć
starych
na
grobach
z w ł a s z c.z-a
się p r z e p r o w a d z i ć
dawnych
cmentarzach
ba
góral
skich — przed czym p i ę t r z ą
się n i e z w y k ł e
do
po
konania
jeszcze b ę d z i e m y
po
trudności
zbawieni
okazów
—
długo
spinek,
analogicznych
np.
do
miejscach
zaopatrzonych
kładną
metrykę
przez
pracowni
przekazy
piśmienne
w
do
chronologiczną.
W y b ó r p a d ł j e d n a k na o b i e k t t r u d n i e j s z y —
cmen
tarze — n i e t y l k o ze w z g l ę d u na m o ż l i w o ś ć w i e l o s t r o n
n e g o w y p r ó b o w a n i a p r z y d a t n o ś c i j e d n e j z m e t o d arche
o l o g i c z n y c h , ale t e ż z u w a g i na w a ż k o ś ć
naukowej.
od p r z e s z ł o 20 lat w y r a ź n e
wienie badawcze" w y s u n i ę t e
jed
elementy.
zagadnień,
drodze
zajmowało
w r.
Podhale, w a r t o
nak n a s z k i c o w a ć ich n a j w a ż n i e j s z e
skich,
reali
p r z e d s t a w i a ć w pełni preliminaria zorganizowanej
się
etnograficznych
pozwoląna
ZAKI
Tu
bowiem
„eksponatowym",
zytwnymi
kację
w
rezultaty
sensie
ciekawych
cza
nawet
problematyki
negatywne,
w
wykopalisk mogły
ściśle
naukowym:
przypuszczeń
Wł.
przez
mijam
już
korzyści
Wykopaliska
na
umożliwiały
logicznego
mej
Antoniewi
dla
rozwiązań
natury
dawnych
wreszcie
zagadnienia
cmentarzach
podhalańskich
materiału
zbadania
sztucznie
(po
techniczno-szkoleniowej).
pozyskanie
rzetelnego
nordyckości
ców
i
tworzonego
antropo
kontroli
przez
rzeko
hitlerow
„Goralenvolku".
Jako
stary,
nie,
obiekt
pierwszych
nieużywany
nad
próbnych
cmentarz
Dunajcem
badań
przykościelny
(pow. N o w y
parafii
ogólnym
partii
(dziś parafia
Targ), w s i
zorientowaniu
się w
Nowotarszczyzny,
czynnikami
Maniowy,
kościelnymi,
ł o w i e l i p c a 1951 r. do
D ę b n a
A. Żaki —
archeolog
—
pomocnicza
pracownicy
fizyczni
siła
w
historii
sprawy
krót
w
po
ekipa badawcza w skła
(kierownik
naukowa
ilości
tej
badań
i
wyjechała
dr P. S i k o r a — a n t r o p o l o g , B. K o ł ł ą t a j
Kraus
fun
1216). Po
konserwatorskimi
technicznych,
d z i e : dr
starą
problemach
kich przygotowaniach
Dęb
pochodzą
erekcja
uzgodnieniu
obrano
w
cej z w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a , p o s i a d a j ą c e j
dację
na
po-
weryfi
i możliwość wytyczenia, przynajmniej w pewnym
stopniu, k i e r u n k u dalszych
z
sensie
być
2 — 5
i
ekspedycji),
— kreślarz, A.
administracyjna,
angażowani
byli
miejscu.
góral
skich z c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , p o c h o d z ą c y c h z okre
su p r z e d w . X I X i z c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a . "
(Str. 62.
P o d k r e ś l . A . Ż.).
Podczas
racji
na
rozważań
realizacyjnych
cmentarzach
podhalańskich
archeologiczne
wach:
należało
nie r y s o w a ł o
bowiem
nienaruszonych
się z
grobów
z
problematyczne
b y ł o też natrafienie
żenie
zmarłych,
z
grobowe
wcale
niedrugorzędną
ków. , O wiele łatwiej
taty
eksplo
rokowanie
sprawą
na
faktem
bar
częstego
i związanego z tym
doby
średniowiecza;
na b o g a t e
co z n o w u
osiągalne
r o k o w a ł y eksploracje
tzw.
się w zbyt r ó ż o w y c h
liczyć
w t ó r n e g o przekopywania cmentarzy
braku
projektu
łączy
datowania
wyposa
się
i efektowniejsze
stanowiskach
ściśle
pochów
typu
rezul
osa
ryc
I.
Sprzączka
od paska
Fot. R.
do spodni,
Reinfuss.
Dębno,
grób nr 7.
�Prace
Już
pierwszy
wyjaśnił
dzień
wiele kwestii
kopaliskowych)
podstawie
w
D ę b n i e
pobytu
i pracy
w
D ę b n i e
naukowych i technicznych (wy
przeważnie
w
sensie n e g a t y w n y m .
przeprowadzonych
wywiadów
z
Na
ludnością
z d o ł a n o ustalić, że cmentarz p r z y k o ś c i e l n y b y ł w u ż y c i u
jeszcze w p i e r w s z e j
sze
nagrobki
na
połowie
nowym
ubiegłego
X I X wieku).
nie,
na
ż e ze w z g l ę d u
w
obserwacji
terenu
obok
spadku
badań
drewnianego
potoczek
o
na
okazało
ogrodzenia
brzegach
pas,
syna.
z
się
l u d n o ś c i nie
zmarłych;
z ojca
(najstar
pochodzą
Okazało
ubóstwo
bogatego w y p o s a ż a n i a
przechodzą
wieku
cmentarzu
dziewięćdziesiątych
czaju
n i ż e j 80). N a g ł ę b o k o ś c i 130 c m u k a z a ł s i ę calec w p o
s t a c i p i a s k u b a r w y ż ó ł t o p o p i e l a t e j , n a 150,5 c m z a ś
woda stała.
ma
się wreszcie,
cmentarnego
w y n i e s i o n y c h nad
że
tuż
przepływa
poziom
dań
i
W
niczone
przy
wody
w
wykopach
trumny
dzo
wznosi
się
relacji
kościelnego
Wedle
grobowych pojawia
„kąpią
trudności
kościelnego)
górę.
się woda,
się". Zachodziła
eksploracyjnych
niewielkimi
zatem
rozmiarami
w
której
obawa
spotęgowanych
cmentarza,
n i e m na n i m p a r u n a g r o b k ó w
mniej-
tudzież
bar
istnie
kamiennych z niewiado
mego czasu, k t ó r y c h nie m o ż n a b y ł o
usuwać.
w
tym
były
warunkami
sprawdzenia
ności dyktowała
rozpoczęciem
wielkiego
grafii
relacji
S, na
lud
p o t r z e b ę w y k o p a n i a na w s t ę p i e ,
większych
sondażu
stanowiska
prac
celem
przed
w y k o p a l i s k o w y c h , nie
zorientowania
i możliwościach
się w
eksploracji
straty
archeolo
gicznej.
W
partia w ą z i u t k i e g o
u
zanikał
już w
Nie
gi
na
szy
próbny
najmniej
wykop
zadrzewionej
sondażowy
o
dotykający
ściany
jego
dobudówki.
ciach p o m i a r o w y c h i zdjęciu
cej
prawie
badania
jów
cały
cmentarz,
nawarstwień
poziomych
póżnjej
wanie)
metodą
góry
zmian
darni ukazał
ścian
się piasek
zawierający
i na
liczne
otoczaki,
przyrodniczy warstwy
głębszych
najmniejszych
śladów
granic
(styku z calcem, c z y l i z i e m i ą
wieka).
Przy
pogłębianiu
po raz d r o b n e ,
luźne
skrawka
11 cm),
wkopu
uwagę
wykopu
fragmenty
pojawiały
kości
z jednej
fazy
wany.
o d l e g ł o ś ć jednego
ca
Liczne
odległości
utrudniającą
grubsze
kilku
preparowanie
cie na g ł ę b o k o ś c i
wierzchni
i
cieńsze
metrów
ogół kiepski,
cyjne
nie
cmentarza
natrafiono
w
zniszczony
wprawdzie
w
układzie
pierwotnym
szkielet
40-letniego
(grób
1). Z m a r ł y
chodowi. Żadnego
W
nieco,
lecz
przeszkodziły
bów
w
(grób
drobnych
tzw.
127 c m , B a d a n i e
Wresz
po
wykopu
jednym
4). Z
szkieletów
wykazało
ich krótkogłowość
i
po
ostat
prawidło
tylko
resztek
znalezione
b y ł na
gdzieniegdzie
(grób
zmarłych,
nawet
wy
gro
na
paciorki
stwierdzono: w
zapewne
różańca
grobie
obręczy z drutu
będące
materiału
brak
8 zbadanych
pozostałością
w e ł n i a n e g o (ze spodni)
drobne
z odciskiem
s k r ę t u drucika m o s i ę ż n e g o w z g l ę d n i e miedzianego
lona patyna),
znalezione
zielono wraz z k a w a ł e c z k i e m
ułamkiem
okolicy
miednicy. Na
gwoździ
naczynia
(średniowieczne?),
(zie
przy p r a w y m podudziu
ł e g o , oraz s p r z ą c z k ę p o s p o l i t ą t y p u o k i e n n e g o ,
waną
skóry
wtórnym
z
innego
spatyno
złożu,
poza
jednym
zielonkawą
nie
zmar
( r y c . 1) zna
o d t r u m i e n oraz
gliniastego
niczego
4
żelaznego
czółka w z g l ę d n i e tzw. h o m y ł k i , w grobie 7 zaś
skrawki
7),
odzienia. Uderza
natrafiono
odzieży
przy głowie,
się
czarnych
P r a c e
w
polewą
znaleziono.
S z a f l a r a c h .
ani
Ułożony
przed p o d j ę c i e m
dodatkowych
eksploracji
ku
niewyczerpania
wań
w
około
terenowe
za
badań
przewidywał
Szaflary
śladów
plan
paliskowych
Dębnie
wspomnianej
ją w
nad
obrębie
Białym
E
wyko
XIII
dwie
i Ludzimierz w
wieku
cmentarza
Dunajcem,
i
parafialne:
na
kościół
w
założony został w miejscu dawnego
i
(wskaźnik
po
owalnym
latach
niezbyt w y n i o s ł y m
projektu
Szaflarach
najpóźniej
drewniany
istniejący kościół
obu
Trudności
Przeprowadzono
pochodzącej
głę
w
realizację
przykościelnego
posiadającej
wypad
miejscowości
2) na
rozbudowywany
w
zaintereso
eksploracji.
wsi
wyko
Jako obiekty
pow. nowotarskim.
pozwalały
dodatkowej
prac
przeprowadzenia
archeologicznych
kredytów.
grę wchodziły
w
możliwość
czaszek
antropologiczne
momenty.
szkieletów
Spośród
(dorosła kobieta) fragmenty
leżący
wyprosto
w partii
(grób
drugiego
grobowego
osobistego.
z
d r u g i m szkielecie nienaruszonym
od
skrawków
w X I V w . (1340). O b e c n i e
bokości
uwa
nale
oczywiście
zachowaniu
t r u m n y n i e d o s t r z e ż o n o . R e s z t k i t r u m n y u k a z a ł y s i ę na
pu
z
artykułu,
Świadczy o t y m jednakowa
10), w ł o s ó w
tomiast przy o d s ł o n i ę t y m
częściowo
grobów
raz
sieć
E, g ł o w ą k u
grobowego
poziomych
ściany.
j e d n a k ż e pozornie złe w a r u n k i konserwa
wyposażenia
posażenia
wska
mężczyzny
leżał w pozycji
wyposażenia
zupełny
czło
gęstą
partii
w a n e j , na w z n a k , z o r i e n t o w a n y W —
( m a k s i m u m sze
charakter
pochówkowej,
trumien (grób
czy nawet
rosnących
tworzyły
i czytelność warstw.
pierwszy,
na
uwidoczniła
rzutach
E, z g ł o w ą k u W . Stan z a c h o w a n i a
fragmentami
120 — 130 c m p o n i ż e j dzisiejszej
na
jak
przekopy
korzenie
drzew
tam
w o ś ć u k ł a d u . O r i e n t a c j a , j a k w w y k o p i e I , na o s i W —
w
;;ię
w
25 c m o d
szkieletu
lezioną
ludzkich,
ogra
jedynie
j e d y n i e na n a j w a ż n i e j s z e
paroma
przez
wyznaczo
Przede w s z y s t k i m s t w i e r d z o n o , ż e o d s ł o n i ę t e g r o b y
wyko
grobowego
nienaruszoną
calca
który
odległości
dostrze
poziomach
z u j ą c e , ż e t e r e n b y ł co n a j m n i e j p a r o k r o t n i e
w
wyko
rzeczny
pu. N a przekrojach p o z i o m y c h i p i o n o w y c h nie
żono
20,
plantowanie i preparo
g r a n i t o w e : ten s k ł a d
wykazał
przekro
I
45 c m w p i o n i e ,
w d a j ą c s i ę w s z c z e g ó ł o w y opis
ży z w r ó c i ć
starannego
najpierw
i pionowych (odczytywanie profili
szarobrunatnej,
czynnoś
porastają
zagęszczonych
mechaniczne,
10, i p a r o c e n t y m e t r o w e ,
przeważnie
nie
Po
warstwy darni
p r z y s t ą p i o n o do
(warstwy
pu). T u ż p o d w a r s t w ą
barwy
p o w i e r z c h n i 4 X 1,20
(E — W ) k o ś c i o ł a i pra
m, r ó w n o l e g ł y do o s i p o d ł u ż n e j
wie
wytyczono pierw
wykopu
nieczytelne;
ogólnosprawozdawczy
śladów
partii
kryterium
r o z m i a r y ( 3 X 4 m)
zupełnie
przestrzeni
rokości
chodzą
miejscowej
ba
obrazu
terenowymi. Odsłonięto
niej w dziejach cmentarza.
Konieczność
pełniejszego
względzie
sąsiedztwie
wykop I I , którego
poprzednich,
dużych
jeszcze
tylko
8 dalszych g r o b ó w , k t ó r y c h w k o p y były, podobnie
się
samo w
(i n i e
poszerzenie p r z e s t r z e n n e
uzyskania
ważnego
bezpośrednim
no zatem
cmentarza
(dziedzińca
Dębna
na
mierze
ilościowego.
ścianie
tyleż
i w znacznej
badawcze
k o n i e c z n e dla
szczególnie
wykop dał odpowiedź
zagadnień
perspektywy
było
z a l e d w i e o k i l k a d z i e s i ą t c e n t y m e t r ó w , a p o z i o m samego
więcej
próbny
wysuniętych
odsłonił
itp.
pobieżnych
zasadzie, t e n
Dębna). Niemniej jednak
zwy
spinki
Z
lat
następ
W
większość
już
murowany
z końcem XVIII w.
1908 — 1916. S t o i
wzniesieniu, po
on
na
krawędzi
�Z
zabytków
żenia
towarzyszących,
osobistego
chowało.
osoby
I tak
zmarłych
w
dorosłej)
grobie
mi
ściślej
6 (część
znaleziono
(spodni) z m a l u t k i m i
a
z
niewiele się w
odsłoniętego
resztki
kolistymi
wyposa
grobach
tkaniny
haftkami
za
grobu
wełnianej
spatynowany
z i e l o n o , w g r o b i e 26 z a ś (dziecko) d r o b n i u t k i e pa
ciorki
w
białe
dwóch
koronki
i czerwone;
skupiskach,
(ryc. 2
nich znalazły
Na
efekt
czaszek
bach
moneta
więc
tkwiła
austriacka
ustalić
partii
wyniki
badań
przy
(sk. 1)
miedzia
z końca
XVIII
t e r m i n u s post
quem
cmentarza.
badań
archeologicznych
antropologicznych:
główny
złoża
p o w r o t e m do
krótkogłowość
dół) tak
jak
i
w
gro
materiale
(starszym).
badań
wykopów
terenowi
drobne
o d 81 w
(najmłodszych)
zakończeniu
wracając
gdyż
b y ł y podobne j a k w D ę b n i e . Podobny też
nienaruszonych
Po
czepca,
zwierzęcej, w której
(wskaźnik
z wtórnego
z
złożu,
strzępy
ludzkie b a r w y ciemnej
badanej
ogół
w Szaflarach
gląd,
drobne
(sk. 3), p o z w a l a j ą c a
przekopywania
z
wtórnym
na
i 3), z a p e w n e
oraz k a w a ł s k ó r y
był
na
się włosy
na, s i l n i e zniszczona
wieku
luźnie,
natrafiono
materiał
obydwu
znaleziska
kostny
i przysypano
cmentarzy
(moneta,
i
przy
pierwotny wy
ceramika,
z a b r a n o do M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w
W y n i k i
złożono
ziemią,
koronka)
Krakowie.
w n i o s k i .
U j m u j ą c s u m a r y c z n i e r e z u l t a t y p r z e d s t a w i o n y c h prac
ryc. 2. Fragment
wykopaliskowych
koronki
znalezionej
m czasie
badań
na cmentarzu
w Szaflarach.
Fot. R.
Rein fuss.
wykopaliskowych
rycznych
biegnie
ustalić
od k i e d y
cmentarzu
znajdują
mur
cmentarny.
zaprzestano
przykościelnym.
Trudno
grzebania
W
z m a r ł e g o nie
ludowej,
dzony
przy retrogresywnym ustalaniu
rodów
szaflarskich,
pełnie
dowodzić,
łożono przed
przy
cmentarz
zdaje s i ę j e d n a k
że n o w y
cmentarz
genealogii
końcu XVIII
w.
paru
wskazywać
w
za
potwier
Przedtem
w
a
za
więc
użyciu
był
przykościelny.
zdjęciu
paru
warstw
że sytuacja
nie
niekorzystna jak
niewidoczne,
mechanicznych
ziemi
okazało
s t r a t y g r a f i c z n a jest t u p o d o b n a
w
Dębnie;
a bezładnie
ślady
rozsypane
w
i rów
wkopów
były
brunatnej,
gli
(stosunkowo
w i e l e czaszek), g w o ź d z i
od
nych świadczyły
o p r z e k o p y w a n i u cmentarza.
szone p o c h ó w k i p o j a w i ł y
głębokości
17—21,
jący
był
N — S ; to
zgrupowanie
dzisiejszej
ostatnie
przypuszczenie, że m o ż e
lub
odchylenia
wręcz
dużej
Nienaru
powierzchni.
częściowo
26 po
pierwotnym układzie).
pewne
orientacji W — E , a
23—25)
osi
od
całości
w
glinia
s i ę s t o s u n k o w o p ł y t k o , bo na
cm
w
(szkieletów
wykazywał
sadniczej
dzież
—< 90
odsłonięto
chówków
zwłok
70
co
i
najmniej
histo
co
starych cmentarzy w
parokrotnie
najstarsze
późnego
ne.
groby,
nastę
średniowiecza,
Dębnie
używane
przekopywane.
W
pochodzące
wczesnego
zostały
stratygraficznego
z
całkowicie
A r c h e o l o g i c z n y m o d b i c i e m tego
starszego u k ł a d u
jest
konse
zniszczo
zatarcie
cmentarzy,
2.
Odsłonięte
groby z nienaruszonymi
(w i l o ś c i 10 w D ę b n i e , 25 w Szaflarach)
nią, najmłodszą
na,
głównie
fazę p o c h ó w k o w ą ,
na
podstawie
naj
przemie
szanie w a r s t w , b r a k z n a l e z i s k ś r e d n i o w i e c z n y c h
i n situ.
szkieletami
s t a n o w i ą ostat
którą datować
materiałów
moż
faktycznych
3.
w
o d zdaje
pewnej
przeciwny,
odchylenie
ilości
partii
tj.
od
szkieletów
to b y ć ś l a d
s ó w j a k i e j ś e p i d e m i i p a n u j ą c e j w tej c z ę ś c i
wszystkich
mioty
jek
lub
przy
4.
wani
na
ściach,
wzlędem
Podhala.
szkieletów
W—E,
głową
piersiach
antropologicznym zmarli,
reprezentują
w
typ
wymienionych
krótkogłowy
pocho
miejscowo
o
wskaźniku
g ł ó w n y m p o n i ż e j 80 d l a D ę b n a i p o n i ż e j 81 d l a Szaflar.
Odkryte w niektórych
grobach w ł o s y posiadają
barwę
ciemną.
Jak
z powyższego
jemy
z cza
Orientacja
cmentarzach
(groby
tu
uderza
boku.
Pod
niu głównych
nasuwają
grobach
k u W , p o z y c j a w y p r o s t o w a n a , r ę c e na ł o n i e ,
Układ
normy
zbadanych
m e t a l o w e ; b r a k z u p e ł n y z d o b i o n y c h s p i n e k i fa
góralskich.
s i ę za
odpowiada
pochówku
We
u b ó s t w o w w y p o s a ż e n i u z m a r ł y c h s z c z e g ó l n i e w przed
trumien
i parę niecharakterystycznych u ł a m k ó w naczyń
Ogółem
i
stronie
niastej ziemi z otoczakami liczne fragmenty k o ś c i ludz
kich
danych
stwierdzamy,
(moneta, s t r ó j ) na s c h y ł e k w i e k u X V I I I i p o c z ą t e k X I X .
w północnej
w w y k o p i e o p o w i e r z c h n i 15 m . J u ż
się,
Pola p o c h ó w k o w e
kwencji
2
cmentarza,
uwzględnieniu
i Szaflarach b y ł y do X I X s t u l e c i u i n t e n s y w n i e
i zu
Szaflarach
w z n i e s i e n i e m obecnego k o ś c i o ł a ,
Prace w y k o p a l i s k o w e p o d j ę t o
po
na
parafialnym
s i ę w p r a w d z i e „ L i b r i m o r t u o r u m " o d r. 1676,
w i e r a j ą . B e z p o ś r e d n i przekaz t r a d y c j i
tegoż
odrazu
zmarłych
archiwum
lecz a d n o t a c j i o m i e j s c u p o g r z e b a n i a
gdzieś
było
przy
antropologicznych
puje:
1.
którego
i
o d p o w i e d z i na
pracy prof. W ł .
góralskich.
widać,
wyników
już w
samym
problemy
poruszane
w
A n t o n i e w i c z a
Niektóre
zestawie
prac w y k o p a l i s k o w y c h znajdu
kwestie w y m a g a j ą
j e d n a k dalsze
go r o z w a ż e n i a . T r u d n o j e s t d z i ś r o z s t r z y g a ć
nie,
czy r z e c z y w i ś c i e
zupełny
brak
ciekawej
o spinkach
spinek
definityw
w
grobach
s p o w o d o w a n y j e s t t y m , ż e i c h do w . X V I I I w tej o k o l i -
�ć y w c a l e l u b p r a w i e w c a l e n i e u ż y w a n o , czy t e ź n a l e
ży
tłumaczyć
ubóstwem
to w z g l ę d a m i
natury
l u d n o ś c i , dla k t ó r e j
ekonomicznej,
spinki
były
zbyt
o z d o b ą stroju, by ją p o ś w i ę c a ć ziemi. W k a ż d y m
ów
stwierdzony
bach D ę b n a
i Szaflar
się w z g l ę d n i e
by
i
archeologicznie
każe
brak
tezę wczesnego
rozpowszechnienia
przyjmować
z
dużą
w i e l e do m y ś l e n i a
spinek
dozą
dający
razie
w
gro
pojawienia
na Podhalu
rezerwy.
tzn
cenną
tej
ozdo
Godny
uwagi
jest p r z y t y m t a k ż e
znalezisk spinek nawet na w t ó r n y m złożu we
brak
wkopach
grobowych.
W ś r ó d dalszych w a ż n y c h kwestii
na c z o ł o
s i ę przede w s z y s t k i m p y t a n i e , c z y z j a w i s k a
wane
w
rych,
średniowiecznych
Dębnie
typowe
i
i Szaflarach,
dla c a ł e g o
Polski. W y d a j e
odpowiedź
regionu
było
małe,
a
zakaz
najwcześniej
wyjątku)
bowiem
objął
rzecz
przy
w
przerwanie
zniszczeniu
z cmentarzem
wypadek
dzieć,
tarza
których
pól
powszechne,
stosunkowo
przy
kościołach
okazuje
kościoła
możliwości
już w
i
nie
bez
właś
pola
natrafienia
jedynie
w
tych
średniowieczu
na
cmentarnego
(np.
przeniesieniu
jest
go
w
tej
chwili
m a t e r i a ł y historyczne nie dają nam
informacji.
doprowadziłby
w
Jeżeli
do
jakiś
wraz
taki
stanowiska
w
nego
materiałów,
które
zazwyczaj
i w przenośni
za
„pogrzebane".
w
dwu
drogą
są w y n i k i
uzyskane
stwierdzają
Fragment
koronki
ok.
Szaflary.
Fot. R.
6-krotnie
Reinfuss.
powiększony.
cmen
właśnie
rowców,
ale
o zbyt
dobrze
o wypełnienie
ściach
o
ocenionej
luki
składzie
w
wartości
dotychczasowych
rasowym
dawnych
naukowej,
wiadomo
mieszkańców
Podhala.
kwestią
pologiczne
dosłownie
3.
tej
uwagę.
tych
ryc.
powie
szczęśliwy
odkrycia takiego
k i e r u n k u tego
Ostatnią godną wzmianki
elementów
odsłonięcia
badanych
brak e l e m e n t ó w d ł u g o g ł o w y c h
ności
błędu
na nowe miejsce). Czy na Podhalu
należałoby
zwrócić
chyba
były
istnieją
używalności
żadnych
przypadek
może
austriackiego, a w i ę c
biorąc,
zachodzi,trudno
gdyż
sprawie
za
a
dawna
zresztą
średniowieczne
miejscowościach,
stąpiło
się
sta
Podhale.
Teoretycznie
pochówki
od
zmarłych
b. zaboru
nie m. i n . t a k ż e
na
(jak
brak
uważać
Przekopywanie
przykościelne
grzebania
tereny
większego
twierdząco.
w s z ę d z i e też cmentarze
można
podhalańskiego,
s i ę , ż e bez
wypadnie
cmentarnych
a szczególnie
pochówków,
wysuwa
zaobserwo
wsiach
antro
raczej
ogólnie
znaczenie
pierwszych
prac
wykopaliskowych w Dębnie
uważane
są
dzić
należy,
te
wstępie
Badania
podhalańskich
( n o r d y c k i c h ) , p r z y obec
krótkogłowych,
Oceniając
archeologicz
dynarskich.
Nie chodzi tu o zbijanie rasistowskich koncepcji hitle-
że spełniły
artykułu,
dały
one
próbnych
i Szaflarach
zadanie
odpowiedź
na
stwier
określone
problemy
szone przez p r o f . W ł . A n t o n i e w i c z a i p r z y n i o s ł y
wskazania
i
przeciwskazania
archeologiczne
s z y c h prac, p r o w a d z o n y c h n o w ą
w
dziedzinie b a d a ń
nad
polską
metodą
sztuką
do
na
poru
pewne
dal
heurystyczną,
ludową.
PRZYPISY
1.
2 а к i A., Metoda w y k o p a l i s k o w a w badaniach
nad p o l s k ą s z t u k ą
l u d o w ą . P o l . Szt. L u d . V I , 1951, str. 163
2.
A n t o n i e w i c z
góralskie. Kraków
1928.
Wł., Metalowe
spinki
�S z t u k ą l u d o w ą Sieradzkiego niewiele się dotychczas
Z
WYSTAWY
zajmowano,
nych
pod
gdyż
Opoczyńskie
WYCINANEK
LUDOWYCH
ludność
siedlona,
domy
Ażeby
W
SIERADZU
Sieradzu
CIESLA-REWFUSSOWA
sztuki
zorganizowany
pola
w
udało
odszukać
umiejących
je
Pomimo
wykonywać
udział zaledwie
r,yc. / .
ryc. 2.
Wycinanka
Wycinanka
sieradzka,
sieradzka,
wykonała
wykonała
Marianna
Majewska
z Monie om. Bogumiłów.
Józef a^Chaładej
z Monie tjm. Bogumiłów,
ryc.
3.
Wycinanka
sieradzka,
wykonała
Józefa
ryc.
4.
Wycinanka
sieradzka,
ivykonaia
Józefa
Dominiak
KolasazZapusty
z
Bogumiłowa.
Małej
i
Fot.
gm.Charłupia
tym
terenie.
i ożywić,
jeszcze
rozdano
i pomocy,
7 artystek
po
St.
Depta
Fot. Sl.
naj
badań
13
kobiet
potrzebny
papieru
glansowa-
konkursie
przysyłając
Mała.
na
im
w
Vol. St.
lot.
St.
zo
i P.R.N.
wstępnych
różnokolorowego
zachęty
po
proces
1951 r. k o n k u r s
czasie
wy
na
i W.R.N. w Łodzi
terenowych
nego.
na
czy
czasie
częściowo
zamienione
ludowej
W
m a t e r i a ł w postaci
badaczy. W
podtrzymać
wycinanki.
się
atrakcyj
Łowickie
przyspieszyły
artystyczną
Kultury
tak
jak
została
a
wojenne
zanikania
twórczość
piękniejsze
ZOFIA
Sieradzkiego
s t a ł przez W y d z i a ł
w
uwagę
zniszczone,
Zniszczenia
stępującego
regionów
etnograficznym
koncentrowało
okupacji
ligon.
sąsiedztwo
względem
na
wzięło
konkurs
Depluszewski.
Depluszewski.
szewski.
Depluszewski.
227
�wycinanek,
z
zakwalifikował
l,p
Imię
których
na
sąd
konkursowy
konkursową
około
i'nazuiisko
Udział
i
jego
1.
Józefa
Kolasa
Józefa
Józefa
Dominiak
Chaładej
Monice,
gm.
Józefa
Balcerzak
Monice,
Ilość
Muła
w
następujące
nagroda
kuiota
I
250
zł
72
II
200
„
Bogumiłóuj
18
III
180
„
gm.
Bogumiłów
18
gm.
Bogumiłom
III
IV
IV
180
150
,,
.,
150
„
pocieszrnia
100
,,
1.210
.,
M a r i a n n a Majeujska
Monice,
(>.
Marianna
' •
Mariana
D z i g o r z e u i , gm. C l i a r l u p i a
Mcnice, gm. B o g u m i ł o m
ia
Mała
31
1<)
227
Otwarcie wystawy nastąpiło w dniu 7 października
ub. r. w
muzeum w
Sieradzu, k t ó r e
na
ten
ryc.
5.
Wycinanka
sieradzka
wykonała,
Józefa
ryc.
6.
Wycinanka
sieradzka
wykonała,
Józefa
ryc.
7.
Wycinanha-naklejanka
ryc.
#.
Wycinanka
sieradzka,
sieradzka,
wykonała,
konkursie
zestawienie:
51
5.
Slipek
wycinankarek
przedstawia
nadesłanych
iliyciuanek
Z a p u s t a M a ł a , gra. C h a i ł u p i a
B o g u m i ł o m , gni. B o g u m i ł o m
Witczak
poszczególnych
wynik
iuieś i gmina
2.
3.
4.
150
wystawę.
cel
jedną
ze
nanek, k t ó r e
Dominiak
z Bogurniłowa.
Kolasa
tzw „Mazury",
Józefa
piio
odstą-
z Zapusty
wyh.
Chaładej
Józefa
z Monie
Małej
swych
znalazły
Fol.
gm.
Dominiak
gm.
sal
wystawowych.
s i ę na
Sl.
Charłupia
się
wyciwy-
Deptuszewski.
Mała
z Bogurniłowa.
Bogumiłów,
Wśród
wystawie, dadzą
Fot.
Fol.
Fot.
St.
Z.
St.
Reinfussowa.
Deptuszewski
Deptuszewski.
�I
¥
tttłtt
r y c . 9.
Wycinanka
różnić dwa
drugi
9)
zwane
są w
ośrodkowym. Wśród
motyw,
(ryc.
występowały
męskich
przez
lub
lud
formie
wykonała
o
szeregi
lub
form
jak
postaci
„chłopoki",
górą
typu
jednej
ośrodkowego
z
wycinankarek
klejanek
łek
to
wykonanych
nalepionych
mniejszego.
wycinanki
na
Z
tzw.
z
być
siebie
„kwiatki"
od
dla
według
kolorowych
tego
za
informacji
postaci
na-
papierowych
w
kó
największego
rozwinąć
się
ko
wycina
do
miały
coraz
najstarsze
koliste jednobarwne, k t ó r e p o c z ą t k o w o
grubo cięte, skromnie a ż u r o w a n e , o prostej
opartej na
go
złożeniu
zróżnicowanie
były
kompozycji
elementach geometrycznych. W y c i n a n k i
rodzaju
wojennym
zostały
opublikowane
przez J .
w
Kamińskiego
okresie
(pt.
te
między
„Wycinanki
sie
Wśród
materiałów nadesłanych
starszych w y c i n a n e k
przez
(gm.
nawiązują
W
i
dalszym
Sieradzkiem
n i e k t ó r e prace w y k o n a
Józefę
swym
„cackami"
„udrobniać
się"
były
„księżycowe
tzw.
ozdobione
na
Wycinanki
Chaładej
dwa
rozwoju
lub
wycinanek
można
by
nazwać
gęsto
czyli,
jak
tego r o d z a j u
obok
Prócz
w
nich
w
sposób
elementy r o z c h o d z ą się tu
nanki
(ryc.
występuje
wyraźnie
gdyż
jeden
poszczególne
ś r o d k a do
zaś, bardziej
brzegu
wyci
rozbudowanym,
wyodrębniona
są
części
narożnikowe
Osobną
zwane
tu
część
środkowa
różnego
koncentrycznie
na
nadesłała
technikę,
wycinanki-naklejanki,
robione
w
koloru
i
siebie
jedna
z Bogumiłowa.
1).
stanowią
„mazury",
wycinanek
kurs
(ryc.
grupę
ten
( r y c . 7).
tylko
„mazurów"
na
sposób,
wielkości
autorka,
nie
kilka
się
na
Józefa
znające
konkurs
że
nakleja
„Mazury"
Inne wycinankarki,
kon
Dominiak
również
dały
wśród
na
kolistej,
umieszczo
„księżycami".
konkurs
( r y c . 2). W
wycinanki
typu
roślinne
Józefa
okresie
np.
Wycinanki
z
innych
stwa
do
stosowane
są
razie
„mlecze"
wyko
gdyż
życowe"
(ryc.
metryczne
sieradzka
traca elementy geometryczne na
z
wowym
motywów
często
bardziej
rzecz k o m p o z y c j i
roślinnych.
występowały
coraz
W
materiale
wycinanki
z zaznaczonymi ż y ł k o w a n i a m i
z
(ryc.
s ó w , drzew iglastych, n i e k i e d y w ten s p o s ó b
rogach
chołkami
ku
wycinanki
środkowi,
drzewka
o
wiącego
centrum
podstawie
i motywy
3, 4),
wychodzącej
nimi
z
kło
ułożonych,
są
wierz
znajdują
kwadratu
się
stano
wycinanki.
Obok motywów
się obecnie
między
zło
wysta
motywami
drzewka zwrócone
zaś
za
w
geometrycznych i roślinnych
wycinankach
z w i e r z ę c e , j a k np.
sieradzkich
l i s k i czy p i e s k i
spo
również
biegnące
Polski
2),
o
żeby
zestawione
z
odpowiedniki
my
formy
podobień
jak
„ko
koliste „cacuszka
księ
kwadratowe
zaznaczonym
takie
kompozycje
środku
tu
wycinanek
i
"zyńskich
tylko
pozycyjnych
nowiły
ryc.
(silnie
tradycyjną
się
coraz r z a d z i e j ,
wystawa
wyklejane
dekorację
być
przyczynią
ozdoby
tego
może,
się
że
do
są
ze
sobą
o
motywach
for
opo-
założeniach
ś c i a n a c h i tragarzach
Obecnie
opo
do f o r m
zaakcentowany środek
podobnie jak
dawniej
powały.
sieradzka
4) n a w i ą z u j e
w najogólniejszych
Naklejano je na
deski
3 lub
znajdują
widoczne
porównujemy
starsze. N o w s z a w y c i n a n k a
geo
narożach
regionu
podobieństwa
wtedy, gdy
(np.
i
wśród
Wskazane
roślinnych
że
wycinankami
najwięcej
( r y c . 1), czy w r e s z c i e w i e l o k o l o r o w e „ m a z u r y "
ścisłe
„źgało"
i z tego p o w o d u ,
wykazują
czy
silnie
ich
czerwonej,
jest bardzo d u ż o roboty.
z o k i " o u k ł a d z i e p a s o w y m czy
Wycinanki
wycinanka
mocnych,
opoczyńskich. Zarówno
jednak głównie
kwadrato
tak
zanikają
sieradzkie
stron
i
przyrodzie.
Dzisiejsza
ale
„mazury"
czyńskiego.
t r a k t o w a n e na
abstrakcyjny,
oczy. Dziś
ośrodkowego
koliste
geometrycznych
motywy
bardziej
siebie
wycinanek
siebie
motywów
również
zaczynają
formie
mówią,
wykonała
niebieskiej,
zwane
w
obok
tu
zdaniem utrzymane w barwach ostrych, np.
zielonej,
tę
twierdząc,
ż e dzisiejsze p a p i e r y s i ę do tego c e l u n i e n a d a j ą ,
wycinanki
nabierające
tyka
występują
i brzeżna, a w k w a d r a t o w y c h specjalnie zaakcentowane
przy ich w y k o n y w a n i u
f o r m b a r d z i e j z b l i ż o n y c h do s p o t y k a n y c h w
na
ośrodkowego
od
5), w d r u g i m
Bogu
n a n e przez J ó z e f ę C h a ł a d e j ( r y c . 8), p ó ź n i e j
że
typu
promienistym,
z
„cacuszkami"
z M o n i e (gm. B o g u m i ł ó w )
występują
listków
Depluszewski.
zasadnicze u k ł a d y k o m p o z y c y j n e , z k t ó r y c h
w
Dominiak
cacuszka"
obwodzie
międzywojennym
żonych
St.
po o b w o d z i e w y c i n a n k i , czy p t a s z k i , czego p r z y k ł a
d e m j e s t i n t e r e s u j ą c a w y c i n a n k a w y k o n a n a przez l a u
reatkę
konkursu Józefę
K o l a s ę . Ta
sama a r t y s t k a
wplata
chętnie
w
swe
wycinankowe
kompozycje
p o s t a c i e l u d z k i e w f o r m i e b a w i ą c y c h s i ę d z i e c i ( r y c . 6).
Monie
( s u b t e l n i e ć ) . Przez p e w i e n czas m o d n e
nymi kółeczkami,
we.
n a k o n k u r s , do t y c h
M a r i a n n ę Slipek i J ó z e f ę Balcerzak z
Bogumiłów)
miłowa.
w
Fot.
m a j ą za m a ł o „ r a ź n e " k o l o r y . „ M a z u r y " m u s z ą b y ć
radzkie").
ne
z Bogumiłowa.
Wśród
powstają
Spotyka się tu formy
miały
Dominiak
w o k ó ł izbę.
liste i k w a d r a t o w e . Punktem w y j ś c i o w y m
nek
takie,
naklejone
szesnastokrotnym
daleko w i ę k s z e
i tematów.
jako
ludzkich
ośrodkowych,
cych przy ośmio- względnie
papieru, w y k a z u j ą
układzie
Wycinanki
obiegających
motywach
o
Józefa
pierwszych,
kobiecych.
„kozoki"
fryzów
Wycinanki
równo
„kozoki",
typy: jeden s t a n o w i ą w y c i n a n k i
pasowym,
jedyny
sieradzka
kom
i rogi).
„mazury"
izby
sta
sieradzkiej.
podtrzymujących
rodzaju
spotyka
urządzony
konkurs
utrzymania
dawnego
zwyczaju.
U c z e s t n i c z k o m k o n k u r s u z o s t a ł r o z d a n y szereg
gród
z funduszów
Charakter
raczej
Wydziału
symboliczny
Kultury
na
Łodzi.
nagroda
ustalona
w wysokości
100 zł przez Z a r z ą d W o j e w ó d z k i
Związku
Samopomocy
Chłopskiej
nagrodę
w
miała
W.R.N. w
Łodzi, k t ó r ą
to
p r z y z n a n o J ó z e f i e C h a ł a d e j za j e j w y b i t n ą p o m o c p r z y
organizowaniu konkursu.
�Z W Y S T A W Y POKONKURSOWEJ W ŁUKOWIE
ROMAN
Dnia
kowie
14 p a ź d z i e r n i k a
pokonkursowa
Wydział
Kultury
wyroby
ludowego
kowskiego,
W
W.R.N.
w
zorganizowana
Lublinie.
Wystawa
rzemiosła artystycznego
głównie
tkaniny
i
(naramienne
stroju
kobiecego,
rypsowym
i
wykonane
na
białej
lnianej osnowie. W ś r ó d
wyraźnie
dwa
typy:
charakteryzowały
z
objęła
się
noszone
były
jako
młodszy.
(ryc.
doskonały
wykonany
pod
łóżka.
Wśród
względem
około
Adamczykową
r.
z
kilimów
używa
wyróżniał
kolorystycznym
1880
przez
Wojcieszkowa.
stary
nieżyjącą
już
Zeszyty
on
tzw.
czarno
bardzo
Typ
1)
na
splo
na
zapasek w y r ó ż n i a ł y s i ę
wąskie
okaz
nakrycia
część
tkanego
farbowanej
i
jako
tkaczkę
pasiaka
lub
starszy
paski
ne
ceramikę.
fartuszki)
z d w ó c h p ł a t k ó w p a s i a k a l u b rzadziej k r a c i a k a
przez
p o w i a t u łu
dziale t k a n i n obficie reprezentowane
zapaski
tom
1951 r. o t w a r t a z o s t a ł a w Ł u
wystawa
REINFUSS
starszy
w
barwach
raczej s p o k o j n y c h c i e m n y c h (czarny, c z e r w o n y , c i e m n o
zielony,
szymi
intensywny
akcentami
prążków.
z
niebieski)
w
Kolejność
postaci
następujących
drobnymi odmianami
trudne
nych
do
uchwycenia
jako
przerywanych
pasków
fartuchy
czy
po
sobie
zachowana,
raporty.
kilkanaście
biegnie poziomo w y r ó ż n i a j ą c a
barw
tworząc
sem
środek
w
stosunku
wiązki
jest
długie,
W
zapaskach
używa
cm
od kraju
dolnego
s i ę k o l o r y s t y c z n i e szero-
kci na 10 — 15 c m w i ą z k a b a r w n y c h p a s k ó w
symetrycznie
jaśniej
wąziutkich
do
paska
ułożonych
środkowego.
zaakcentowany
jest
Cza
jasnym
prąż
k i e m p o w s t a ł y m przez p r z e w l e c z e n i e i g l i c ą g r u b e j
nitki
( r y c . 2). T a k i e same p r ą ż k i p r z e w l e k a n e s ą t e ż w k i l k u
centymetrowych
części
Odmienny
ramienne
tła
odstępach
o
wyraz plastyczny
szerokich
rozdzielonego
nych
między
paskami
pozostałej
pasiaka.
wiązkami
asymetrycznie.
zapaska
niec):
mniej
wykonana
posiadają
więcej
pasków
Przykładem
przez
tło jej s t a n o w i ą
Adelę
zapaski
6
cm
barwnych
ułożo
takiej
tkaniny
Jabłońską
(wieś
pasy p o m a r a ń c z o w e
na
pasach
jest
Jele-
szerokości
o k o ł o 6 c m , w i ą z k i z a ś s z e r o k i e na m n i e j w i ę c e j 12 c m
złożone były z powtarzających
go,
czerwonego,
się kolorów:
amarantowego,
zielonego, przy czym widoczna b y ł a
powania
barw
różowy
ciemny
Najnowsze
zapaski,
pasy prawie jednakowe,
mane
w
żywych
pewnej
Od
jasny
żółtego,
tendencja
o d c i e n i a m i (np. c z e r w o n y ,
i różowy
niebieskie
różowego,
obok
do
siebie).
tzw. „krakowskie",
szerokości
barwach,
co
około
nadaje
posiadają
4 cm, utrzy
zapasce
cechy
jaskrawości.
zapasek
rypsowych odbiegał
techniką
wyrobu
f a r t u c h w y k o n a n y o k o ł o r. 1900 przez M a r i a n n ę
z
gru
amarantowy,
Wojcieszkowa.
Tkany
on
b y ł splotem
Świder
płótna
przy
i
z a s t o s o w a n i u l n u i w e ł n y z a r ó w n o w w ą t k u j a k i osno
wie.
Kolory
przeważały
ciemne:
czarny,
czerwony,
z i e l o n y , p o p r z e g r a d z a n e o d czasu do czasu s u b t e l n y m i
prążkami
W
barwy
białej
lub
żółtej.
d z i a l e t k a c t w a p r ó c z zapasek w y s t a w i o n e
tzw, „ k i l i m y " , t j . d u ż e p r o s t o k ą t n e
płachty
były
zeszywane
ryc. ] .
Jeleniec
Fragment
pasiaka
pow. Łuków.
ryc. 2. Fragment
Adelę Jabłońską,
pasiaka
Jeleniec
wykonany
wełnianego
pow. Łuków.
przez
Adelę
Fol. R.
Jabłońską,
Reinfuss.
wykonanego
Fol. R.
przez
Reinfuss
�ryc.
był
z
3.
Schemat
dwóch
wym
w
około
3
płatów
pasy
cm,
w
prążkami
gładzonych
na
pasiaka tkanego
mniej
więcej
kolorach:
towym, niebieskim
mi
zdobień
splotem
jednakowej
żółtym,
i zielonym
koloru
siwakach
wykonanych
przez
rys. Anna
Szymczyk.
fioletowym,
rozdzielonych
żółtego
i
rządko
szerokości
grana
wąziutki
czerwonego.
Nowsze
dem
może
należał kilim
cieszkowa
wykonany
utrzymany
ciemno zielonym,
szej
produkcji
posiadają
też
w
stosunku
wiązki
do
przez
w
Pelagię
powtarzających
Kulpę
się
z
szerokich
pasów
składające
układanych
paska
się
w
biegnącego
Woj-
najnow
jednobarwnych
z wąskich
sposób
grupy
kolorach
bordo i granatowym. K i l i m y
obok
różnobarwnych,
10 — 12 c m . D o tej
pasów
wego
Przykła-
tła
być
tkanina
rozdzielone
wiązkami
z
wykonana
barwnymi
Łukowa.
przez
Kazimierę
15 cm pasy b r ą z o
symetrycznie
komponowanymi
dochodzącymi
do
20
cm
szero
kości.
W kilimach, podobnie jak i w n i e k t ó r y c h nowszych
z a p a s k a c h , w i d o c z n e j e s t d ą ż e n i e do
barwnych
w
tworzyły
ten
łagodne
o d c i e n i te^,o
sposób,
by
w
przejścia
samego
układania
niektórych
powstające
koloru
wiązek
partiach
z
różnych
(np. j a s n y r ó ż o w y ,
ciem
ny r ó ż o w y , czerwony, bordo).
symetryczny
pośrodku.
tu
Jaroszewicza
S i e r o c i ń s k ą , p o s i a d a j ą c a s z e r o k i e na
k i l i m y b y ł y raczej m n i e j b a r w n e , t k a n e w pasy znacz
nie szersze, w a h a j ą c e s i ę od
Kazimierza
Mniej
licznie
na
wystawie
ny
w
r.
1949
tło
białymi
Z tkanin
wetę
pasiastych
reprezentowane
kraciaste. Jeden w ś r ó d
przez
posiadał żółte
żonych
od
kilimy
Stefanię
w
kratę
Popek
z
z
tka
Wojcieszkowa,
czarnych
pasów
obrze
prążkami.
p r z e t y k a n y c h pokazano na
lnianą
były
nich,
w
żółty
deseń
w y s t a w i e ser
wykonaną
przez
Adelę
Jabłońską.
Niektóre
v/
tkaniny
związku
z Jeleńca
(tzw.
Na
samodziałowe
kobiecym
składał
z
roślinnym,
szarfami
z
kolorowych
Spódnica
koszuli,
elipsowatymi
p r z o d z i e g o r s e t u po
z
Strój
obu
była
z
czepeczka
białym
czarnego
rzadkimi
gor
kaletkami.
stronach z a p i ę c i a wyszyte
szklanych
zrobiona
były
pochodzący
zahaftowanymi
płóciennej
aksamitnego
były
wystawione
ubiorem.
się z tiulowego w ą s k i e g o
półczepka)
haftem
setu
z
koralików
wełniaka
dwa
motyle.
w pionowe
pasy,
a fartuch w poprzeczne. U b i ó r k o b i e c y z W o j c i e s z k o w a
składał
w
lonej
w
ny
się
drobną
z
ornamentem
Jaroszewicza
Reinfuss.
z
gładzo
Łuko
czarną
i
tkaną
osnowie
wątkiem
z
lnu
nakrywał
rypsu
drobne
w
w
drobne
natowego
tle
na
spódnicy
z
pionowe
czerwonym,
tkanej
cienkiej
na
W
spódnica
koloru
tkana
zie
samodziałowej,
baweł
czarno.
pasiastego
paski.
uwagę
głowę
tle, w e ł n i a n e j
z czerwonej
poprzeczne
paseczki
chustki
białym
farbowanego
fartuch
zwracała
na
na
kraciastej
spódnicy
kobiecym
ryc. 4. Naczynie
gliniane
siwe
nym wykonane
przez Kazimierza
wa. Fot. R.
samodziałowej
bluzki
kratkę
na
z
kratkę
Przód
wełnianego
innym
ubiorze
samodziałowa
zielonego
splotem
i
gra
rypso-
�ryc.
5.
Schemat
wym
o
zdobień
wątku
wełnianej
z
fabrycznej
Koła
Młodzieżowego
dług
starego w z o r u
z r.
poprzednio
polewanych
cienkiej
osnowie. S p ó d n i c a
spół
niana
na naczyniach
wełenki
w
w
1875,
Woli
Drugim
stawie
w
stanęło
jak
i wspom
czerwona
spódnica
z
samodziały
Kurpianek.
r e p r e z e n t o w a n y m d z i a ł e m na
było
Glinnego
Wyroby
garncarstwo.
garncarzy,
a
Matysiak
gm.
Kazimierza
Do
częściowo
naczynia
czerwony. W ś r ó d
naczyń
zdobione
z
naczyń
były
dzielą
gliny
wzorem
powierzchnię
pokrywają
się
(ryc.
na
o
czerwony
motywach
Wśród
cza, p o s i a d a j ą c e
o
rytą
jako
szeroki
linią
też
8).
geome
Niektóre
z
pasek
pobiałki
zyzgzakowatą.
Gatunek
rodzaj
szkliwa
nieco
lepszy
Jaroszewicza.
na
przez
niemal
bądź
po
z gliny
wypa
wzorami
białej
sposób
małych
dla
dzieci.
roślinnych
6 i 7),
pokry
paska w
pobliżu
naczyń
znajdo
wyginanych
naczyniek
Wyroby
brze
ryc. 6. Garnuszek
polewany
przez Kazin ierza Jaroszewicza
i. glazurowany
z Łukowa.
Fot
R.
wykonany
Hcinfuss.
przezna
Jaroszewi
dekorację świadczącą o uzdolnieniach
autora,
raczej m i e r n e .
ten
o faliście
ilość
zabawki
plastycznych
wąskiego
w
doniczki
i znaczna
na
są
(ptaszki) (ryc.
zdobionych
garnki,
gach, m i s y
czonych
ozdobę
(ryc.
zdecydowanie
geometrycznych,
( r y c . 5) l u b z w i e r z ę c y c h
w a ł y się
nim
gliny,
pobiałką
Powierzch
Rzadziej n a
wykonane
zdobione
wane glazurą, z w y j ą t k i e m
dna.
b i e g n ą c ą na
używanej
jako
mniejsze
znajdowały
Całą
się o r n a m e n t
Jaroszewicza
kolor
polewy
z
posiadały
brzuśca,
3).
Naczynia
lanej
wykonanym
część
również ornamentem
oraz
kompozycje
w układzie poziomym, bądź pionowym.
loślinny
trycznym
nich
górną
Stęp
powstałym
( r y c . 3) i r y t e m .
wierzchni s i w a k ó w widuje
zdobione były
Szymczyk
wypalanej
siwych
miejscowe w y g ł a d z e n i e
naczynia
równolegle
naczyńka
rys. Anna
Kazimierz
i Jan
się dzbanki, g a r n k i z uchem, misy, doniczki.
nie
gających
z Łukowa,
Wojcieszków).
Jaroszewicza
glazurowane
kolor
Jaroszewicza
wy
d w i e g r u p y : n i e p o l e w a n e n a c z y n i a s i w e ( r y c . 4)
na
Kazimierza
konkursu
mianowicie:
oraz Jan
(Glinne,
przez
niż w w y r o b a c h
bogaciej
Jaroszewicz z Ł u k o w a
niak
we
Łukowie
trzech
ba
Osowińskiej
podobnie
bawełniana
stroju
na
ta, s k o p i o w a n a p r z e z ze
w czarną kratkę, przypomina żywo niektóre
używane
wykonanych
pod
względem
Wykonane
szorstkiej, n i e r ó w n e j
s ą one
powierzchni,
cienką o słabym, matowym
technicznym
z gliny
są
piaszczystej
glazurę
posiadają
połysku.
N a c z y n i a Jana M a t u s i a k a ( r y c . 8) r o b i o n e s ą z g l i
ny
wypalanej
(jasnej
które
w
lub
z
na
kolor
ciemnej)
naczyń
nierówną
plamy
o
zacierających
Wśród
należy
brzuśca,
niskie
bez
Г
naczyń
mienić
zazwyczaj
naczynia
pękate
o
garnki
Nie
polewą
się
kontu
i górną
ze
uchem.
przez
pięknie
oraz m a ł e
zieloną
wnętrze
z
wykonanych
dzbany
ucha, doniczki
wraz
brązowej
bladozielonej.
są
żółto-brązowe
część
o polewie
pokryte
rach. Glazura p o k r y w a
wnętrzną
czerwony
względnie
z
Matusiaka
zarysowanej
uchami
dzbanuszki
i
wy
linii
smuklejsze
i
naczyńka
w y r a b i a n e j a k o z a b a w k i dla d z i e c i . N a c z y n i a swe
zdobi
on g ł ó w n i e
obie
rytem w postaci k i l k u
linii prostych
ryc.
7.
Miska polewana
i glazurowana.
Jaroszewicz,
Łuków.
Fol. R.
Wyk.
Kazimierz
Reinfuss.
�ryc.
в. Schemat
Rys.
Anna
Szymczyk
zdobień
stosowanych
na naczyniach
gm.
W y r o b y trzeciego z w y m i e n i o n y c h na w s t ę p i e
carzy, Jana S t ę p n i a k a
r ó w n o pod
względem
do
Matusiaka.
naczyń
na k o l o r c z e r w o n y
oraz
wewnątrz
( r y c . 9), z b l i ż o n e
formy
wypala
i pokrywa w górnej
polewą w
kolorze
garn
s ą bardzo
j a k i sposobu
Stępniak
polewanych
przez
Jana
Matusiaha
z
Glinnego,
Wojcieszków.
za
wykonania
Na
konkurs
sze
smuklejsze
z uchami
swe
wyroby
lub
części
brzuśca
ła
jasnobrązowym
lub
j a s n o z i e l o n y m . G l a z u r a jest c i e n k a , o m a t o w y m p o ł y s k u .
wykonał
i bez.
przysłał
misy
oraz
Trzeci dział
wie
swe
pobiałką
zdobi
pisanki
Stępniak
rytymi
dooko
niepolewane
dzbankowate
Prócz
bez
zgromadzonych
czarnym
lub
czerwonym
siwe,
ucha.
na
techniką
wysta
woskową
przez S e w e r y n ę Ś w i d e r . P i s a n k i te o z d o b i o n e
brązowym,
naczyń
naczynia
naczynia
wykonane
(wyż
garnki
biegnącymi
nasady szyjki.
też
eksponatów
stanowiły
dzbanków
brzuścach),
paskami
nieco p o n i ż e j
czerwonych
garnki,
o szerokich
Naczynia
malowanymi
brzuśca,
o n d w a rodzaje
i niższe
s ą na
wzorem
tle
białym
0 m o t y w a c h g e o m e t r y c z n y c h , r z a d z i e j r o ś l i n n y c h ( r y c . 10).
Kompozycja
tego w z o r u
opiera
się najczęściej
na
po
dziale p o ł u d n i k o w y m , p r z e d z i e l o n y m c z ę s t o p o z i o m ą l i
nią
biegnącą
w
miejscu
D a l e k o rzadszy jest
największej
podział
bryły
szerokości
na
n i ą p r z e c h o d z ą c ą przez b i e g u n y i w y p e ł n i e n i e
łówek
oddzielnymi motywami
Wystawę
w
Łukowie,
eksponatów i zawężenia
wie
miejscowości,
mimo
niewielkiej
względem
organizacji
ka praca
akcji
należy
dzi
za
takiin
terenie
się tam
i urządzić
wych
od
strony
Wszel
trudna
konkurs
reprezentujących
rzemiosła
i
nosi
wysiłkom
wystawę zawierającą
eksponatów
ludowego
opracowany
artystycznego.
jest
zorganizować
zaled
przedsięwzięcie
nieujęty
p i o n i e r s k i e j . Fakt, że d z i ę k i
udało
wej
etnograficznym,
ludowego rękodzieła
na
po
ilości
do p a r u
udane. Podlasie s t a n o w i t e r e n b a r d z o s ł a b o
pod
tych
roślinnymi.
terytorialnego
uważać
jajka.
dwie polowy l i
sztuki
sporo
jest
ludo
wartościo
tamtejsze
artystycznego,
cechy
grupy lu
tradycje
dużą
za
s ł u g ą z a r ó w n o c z y n n i k ó w , k t ó r e o r g a n i z o w a ł y to przed
sięwzięcie
z
ramienia
Ministerstwa
1 W.R.N. w Lublinie, jak
zek
zrealizowania
i osób
akcji
na
Kultury
które
bezpośrednio
w
i
spadł
Sztuki
obowią
terenie.
W z w i ą z k u z k o n k u r s e m r o z d z i e l o n o m i ę d z y uczest
rvc 9. Dzban
Jana
Stępniaka
58
rys.
częściowo
glazurowany,
wykonany
z Glinnego
gm.
Wojcieszków.
R.
Reinfuss.
10. Pisanki
wykonane
przez
Sewerynę
przez
Fol.
ników
oraz
Świder
szereg
nagród
pieniężnych
udzielonych
przez
Dep. P o l i t y k i K u l t u r a l n e j M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki
Powiatową Radę
z Wojcieszkowa
pow.
Narodową
Łuków.
Anna
w
Łukowie.
Szewczyk
�WYSTAWA
SZTUKI
I RĘKODZIEŁA
LUDOWEGO
HELENA
W y s t a w a Sztuki i Rękodzieła Ludowego,
w
krakowskim
Pałacu
staraniem W y d z i a ł u
nić
miała ściśle
kreślenie
jej
dawnego
we
zadanie,
sztuki
dorobku
wystawy
z
nej
wypożyczone
(Muzeum
objazdowej
ry
zorganizowanej
przez
uzupełnionej
licznymi
i Sztuki,
cymi
z
konkursów
W.R.N.
w
czyzny.
Jednym
sztuki
Krakowie,
z
oraz
okazami
Kultu
pochodzą
wystawy
było również
dzisiejszego
życia
czy
to
i
Żywiec
ludowej
przez
w
czy
też
projektowaniu
rowie
wystawy
hafciarstwa,
galanterii
wzorów
na
sztuki
Wystawa
do
przemysłu.
ludowej
obejmowała
krakowskiego,
ludowe,
zakresu:
znajdują
zastosowanie
artystycznym.
zasadniczo
którym
W
ramach
hafty,
wyroby
szkle i r z e ź b a
Rewelację
malowanki
eksponaty
z
kolei
te
z
w
wystawy
z
skoncentrowano
Powiśla
mieszkalnych
tkaniny
ceramika,
obrazy
stanowiła
sala
Dąbrowskiego.
zawierająca
W
przez
kobiety
okolicy
wiejskie.
o tematyce g ł ó w n i e roślinnej, p i ę k n e
racyjności
i
baczniejszą
i Ży
się
drzewie.
wystawy
z
znalazły
drzewa,
bogactwie
w
kolorystycznym
uwagę. Dostarczyć
one
swej
mogą, jako
upodobaniom,
przemysłu
tekstylnego. Pierwsze p r ó b y
rodzaju podjął już Instytut Wzornictwa
w
Warszawie.
Na
wystawie
malowane
ręcznie
wiśla
drukowane
lub
ponowanych.
przez
Wypadły
znalazły
kobiety
według
one
na
p o k a z a n o w r. 1948
na
bliskie
dla
się
nader
w
zakresie
tylko
rzeźba
pełna,
wykonana
pow. Żywiec.
Fot. St.
jedwabie
Po
kom
pomyślnie.
rękodzieła
przez
aktualnych
przez
Jó
Deptuszewski.
stać
swe
założeń,
wzorem
artystycznego
elementy
ale
zbliżona
dekoracyjne,
może
doskonałości
się
jest
zdobnicze
nie
do
niejednokrotnie
wykonania
i
opracowania
materiału.
tego
Przemysłowego
Dąbrowskiego
ogół
na
deko
wzorów
w z o r ó w przez n i e
Sztuka ludowa polska, k t ó r e j
plastyczną
z
ryc. 1. „Żniwiarka",
zefa Hulke z Łękawicy
wnętrza
zasługują
wiele
tej
Malowanki
naszym estetycznym
zwłaszcza
ca
województwa
z a c h o w a ł s i ę po d z i ś d z i e ń z w y c z a j m a l o w a n i a
izb
tzw.
elementy
t e r e n y Podhala, P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o
wiecczyzny.
na
w
z
wreszcie
ł e j P o l s k i ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m
u w a g ę na
Organizato
pokazali, w j a k i s p o s ó b
przemyśle
rodzaje
ludowych
przykładach
czy
po
przestawie
artystów
skórzanych
drewnianej,
współczesnym
udział
szeregu
wyrobów
tradycyjnej
we
przez
pod
z
nie t r a d y c y j n e g o r ę k o d z i e ł a l u d o w e g o na n o w e
produkcji,
przez
celów
trzebami
za
produkcja
mu
urządzanych
sztuki
nasze
wystawy
Ministerstwo
Podhala
związania
nowe
ludowa
najnowszej,
skład
terenach
możliwości
na
że
Przemysłu
na
kreślenie
obecnie
bowiem,
daw
Działu
ludowej
się
swoich
i
w
odpowiada
Okazuje
Organi
dla
krakowskich
Narodowego)
pytanie.
pod
z
postaci e k s p o n a t ó w w c h o d z ą c y c h
krakowskiej,
speł
się eksponaty
Etnograficznego
Artystycznego Muzeum
w
dzisiejszą.
złożyły
r.
zestawienie
odpowiedni
który
zeów
1951
było
przez
produkcją
zebrali
ludowej
którym
ludowej
z a ł o ż e ń m a t e r i a ł , na
sztuki
urządzona
wrześniu
Kultury W.R.N. w Krakowie,
określone
żywotności
zatorowie
Sztuki
BLUMÓWNA
Jeśli
dawnych
jednak
produkcji,
nie
istotnych
różnorodnej
wspaniałą
twórczość
wym
pamiętnej
wystawie
też
w
dodatni
określenie
stosunku
jako
zalecać jakichś
wzorów
praw
gdyż doprowadziłoby
cech
swoim
nakazie p a m i ę t a l i
jej
o
ludowych,
można
nych i jednolitvch,
zumienia
chodzi
wytworów
wynik.
wytwórczości
charakterze.
O
niezmien
to do
niezro
ludowej
tym
do
nowej
tak
podstawo
organizatorowie wystawy,
stąd
�VI P O W O J E N N Y KONKURS SZOPEK K R A K O W S K I C H
ZOFIA
ryc
I.
Szopka
wykonana
Morysa.
Dnia
czajem,
Fol.
22 g r u d n i a
Miasta
szopek
W
b. r o k u
nany.
Wśród
z rokiem
34).
Dyrekcję
szósty
Fot.
wykonana
zwy
Muzeum
Hi
powojenny
ubiegłym
kon
wystawionego
ujęciem.
w
więk
do k o n k u r s u szopek (w ub.
Jedynie dwie
innym
notujemy
P o z i o m p r a c j e s t na
szopek p r z e w a ż a ł y ,
pięciowieżowe.
reszty
przez
Krakowa,
porównaniu
26, w
ud
Dudzika.
3. Szopka
krakowskich.
szą ilość z g ł o s z o n y c h
i
Zdzisława
ryc.
1951 r. o d b y ł s i ę d o r o c z n y m
zorganizowany
storycznego
kurs
prziz
R. Reinfuss.
roku
jak
ogół
roku
wyrów
corocznie,
trój-
szopki w y r ó ż n i a ł y
Jedna s t a n o w i ł a
zeszłym
„modelu"
ryc.
Antoniego
nowiąca
szopki
F.
jedno
pięć
wież,
z
p o m a l o w a n e j na
sklepieniu
części
z Barbakanu.
tektury
pod
Połączenie
Krakowa
częścią
środkową
względem
lakteru szopki
w
ciepłym
c z e r w o n o , z a ś na
środkowej
trzy
elementów
z
w
rezultacie
krakowskiej.
Druga
niższą
mi znajdowały
kopuł
nakrytą
wspartych
na
umieszczoną
zostały
schodki.
i
wyklejona
kopułą.
czterech
w
Podstawę
w
filarach.
części
zaś
w
wieża
w
Przed
stożkowatymi
lub
wśród
Pozostałe
szopki
kle, szopki ś r e d n i e j
duża
nie
roku.
odbiegały
w
Najliczniejsze
wielkości,
wykonanych
p i ę c i o w i e ż o w a , ze
szopkarzy,
Morysa,
jak
Antoniego
Zdzisława
Wojciechow
Władysława
Turskiego,
innych.
dwie
nagrody
otrzymali:
Morys
(ryc.
Zdzisław
2). D u d z i k
konkursie szopkę zeszłoroczną,
którą
j e j d u ż o b a r w n o ś c i , poza t y m
wadził
do
fragmenty
kowa
stapiając
szopki
je
znalazły
sposób,
zaś
się
Ściany
że
w
jego
wieżami
z
wykusze
szopki
i
mur
podparte
są
w
szopce
autora, k t ó r y
w
wypełnienie
są
ciosów,
„kamiennymi"
1949
roku
w
u
tyl
menty
(np.
wykusze
i przypory)
przedstawień
ku
z a p o ż y c z a ć i i n n i szopkarze.
ten
dołu
sumiennych
stworzył nową
for
ją i udosko
nala, p r z y c z y m n i e k t ó r e z a s t o s o w a n e przez n i e g o
i jedna
wa
przyporami.
bardzo
m ę i o d tego czasu k o n s e k w e n t n i e r o z w i j a
mo
naro
z murów
oklejone
dużych
Kra
całość
a środkową
przeniesione
no
wpro
krakowskich. Na
wieże
z
na
starego
jest
Du
przed
harmonijną
bocznymi
Sukiennic
naśladują
narożniki
architektury
umiejętnie
pomysłowe
przestrzeni m i ę d z y
welskich.
kon
spotkaliśmy
studiów
małych
Tarnowskim,
konkursu
zwy
kilka
daszkami
nie b r a l i u d z i a ł u w
Ludwika,
i
wziętym
lub
barokową
są
i Franciszkiem
tych,
poza t y m
do
są
od
przez m ł o d z i e ż )
sceną
kryte
nakryte
były, jak
typie
trzy
przeważnie
wo o k l e i ł n a d a j ą c
Bardzo
sta
1948
wielkości
po
posiadają
środkowe
Mitką
Zygmunta
s t a w i ! na
żach
żółtym
mają
a
( r y c . 1) i W a c ł a w
szeroką
kolorze
średniej
boczne
a
roku
Szopki
uczestników
Rutę
w
dwupiętrowe
wybitniejszych
Pierwsze
dzik
Reinfuss.
konkursu
Szopka D u d z i k a j e s t w y n i k i e m
o g l ą d a m y co
(przeważnie
skiego,
tywem
„posadz
z
trójwieżowe
Wacława
Tadeusza
Wacława
R.
ostrosłupowymi.
Stefanem
kursie,
przez
Fot.
którzy już i w zeszłym roku
postaci
zbudowane
pokrywała
szachownicę
część
Przed
środkowej
szopki
dwie
brązowym.
które
ko
utrzymana
zakończeniach,
płaską
cha-
posiadała
się dwie niskie p r z y b u d ó w k i
wnękę
ka"
jednolitą,
szopka
kolorycie,
wieże narożne o iglicowatych
środkową,
całość
pozbawioną
których
szopki
archi
zaprojektowaną
architektonicznym
żóltobrązowym
wzięte
zabytkowej
nowocześnie
dały
łukowatym
wieżyczki
lub
kopułą. Małe
Dudzika,
z dykty
znanej
zakończenia gotyckie,
wszystkich
wykonane
wykonana
Solowskiego.
1 — 4)
Poza
KURKOWA
d o s t a r c z o n a przez R y s z a r d a K i j a k a ,
(ryc.
s c e n o g r a f i c z n e g o , z t y m ż e a u t o r d o d a ł po b o k a c h d w i e
zakończeniach
Szopka
przeróbkę
wieże mariackie
o gotyckich
2.
Wojciechowskiego.
kiełkowych,
się
przeróbkę
piętrowego
R. Reinfuss.
przez
BARBARA
zaczynają
od
ele
niego
�at
D r u g ą z d w ó c h p i e r w s z y c h n a g r ó d o t r z y m a ł laure-.
skonalenia s w y c h prac,
zeszłorocznego
przyszłość.
konkursu, W a c ł a w
Morys.
Szopka
jego { r y c . 2) ś r e d n i e j w i e l k o ś c i , posiada trzy w y s m u k ł e
wieże
(boczne
kończona
w
charakterze gotyckim,
barokową
kopułą),
środkowa
przestrzeń
między
jest nieco pusta, mimo ż e autor stara s i ę j ą
dwoma
czworobocznymi
siada
galeryjkę
Pewną
z
szeregiem
nowością
wprowadzenie
wieżyczkami.
(przyjętą
Na
tychczasowej
zapełnić
Dudzika)
„ezenekierowskiego",
w
jest
szopkarstwie
sów
wykuszy.
mające
dycji
D r u g a nagroda z o s t a ł a p r z y z n a n a A n t o n i e m u
Woj
wieżach.
ciem
Mimo
wprowadzenia
nie
robi w r a ż e n i a
posiada
silnie
poziomy,
ne
i
dość
elementów
przeładowanej.
zaznaczony
nad
drugą
nadają
całość
daszkami
wnęki
całości
udało
podział
na
wyróżnienie
zasługuje
gotyckie,
zamierających
wypowiedzenia
się
tra
niewątpli
plastycznym
i twórczość wiązać z ży
Szopkarstwo
krakowskie
stanę
się znaleść
zastosowanie
Byłoby
to
odpowiadające
możliwe
przy d a l s z y m
nowym
zeświec
c z e n i u szopki, k t ó r a przerobiona na k u k i e ł k o w y teatrzyk
szopka
wy
ośmiopromienna
wypełnia
gotycka
gwiazda.
któ
i
przedszkolach
się rozpowszechnić
dając
wiele
w
radości
świetli
dzieciom,
a autorom z a p e w n i a j ą c zbyt dla i c h prac.
umiesz
Miejsce
ściana szczytowa
typ szopki m ó g ł b y
cach
zaś środ
k o w a barokowe. N a s z c z y c i e ś r o d k o w e j w i e ż y
jest
O r g a n i z o w a n i e konkur
dostosowany do w y s t a w i a n i a b a j e k dla dzieci spotka
T u r s k i e g o (ryc. 6) z trzema w i e ż a m i ,
r y c h boczne p o s i a d a j ą z a k o ń c z e n i a
wieżami
tzw.
powstania
ł a b y s i ę n i e w ą t p l i w i e z ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m . T a k i no
innych
Władysława
czona
do typu
możliwość
podtrzymanie
aktualizować.
do
lekkość
smukłość.
Wśród
form n o w y c h .
zarazem t ę t r a d y c j ę
potrzebom.
umieszczo
pewną
i
stano
od
nagradzaniu
nawiązujących
krępuje
możności
od
na
ł o b y na gruncie o wiele mocniejszym, gdyby dla szopki
A r c h i t e k t u r a szopki
wąskimi
z a ś trzy, coraz to w ę ż s z e
jedna
różnorodnych
dekoracyjnych
na
w i e i s t n i e j ą c y m w ś r ó d szopkarzy talentom
powinno
skomplikowanych
jest j e d n a k ż e
k t ó r e musi o d s t ą p i ć
polegającej
co
na celu
i danie
c i e c h o w s k i e m u (ryc. 3) z a s z o p k ę d w u p i ę t r o w ą o trzech
i
polityki
przede w s z y s t k i m szopek
po
kolumienek.
szopek
ta u z a l e ż n i o n a
w i s k a j u r y konkursowego,
nimi
piętrze
drobnych
z
Przyszłość
za
co stanowi d o b r ą p r o g n o z ę
Podobno p e w n a a k c j a
między
z
kierowania
cztero
szopkarstwem
w c e l u takiego w ł a ś n i e
została
przez
po
orga
ma oknami, p o d c i ą g n i ę t a do w y s o k o ś c i
kopuły. W na
nizatorów
rożach
D u d z i k a przy
domieni w ostatniej c h w i l i o n o w y c h w y t y c z n y c h kon
była
kursu
nie
zmian
w gotowych
Turski
wprowadza
pory. S z o p k a
Turskiego
za
z
wzorem
roku
1951
znacznie
lepsza od tej, k t ó r ą p r z e d s t a w i ł w r o k u poprzednim.
Należało
by
jeszcze w s p o m n i e ć
o pojawieniu
przy
się
piętrowej,
kowych
sława
p ł a s k i e j , z trzema n i s k i m i w i e ż a m i
kopułach
wykonanej
przez
Tegoroczny
technice
w
ce,
dwu
koncepcji
które
Szopka
lipanowicza.
wykonana
przez
do
Zygmunta
Fot . R. Reinfuss.
ryc.
mało
wykazał
wytworzenie
właśnie
modelem
nowego
teatrzyku k u k i e ł k o
byłaby
szopka ż ó ł t o b r ą z o w a
moim
zdaniem
(ryc. 4). D z i ę
rzutowi poziomemu
posiada
świad
ż y s e r o w i d u ż e m o ż l i w o ś c i w operowaniu lalkami, drob
ciągłego
Ludwika,
6.
żadnych
konkursowy
ona bardzo dobre w a r u n k i „ k o m u n i k a c y j n e " d a j ą c e re
wież)
zmierzający
sąd
ani
ne
i wysiłek
zadatki n a
k i swemu rozbudowanemu
żad
wować
}c- 4.
posiadają
wego. T a k i m
c z ą one, ż e u p e w n e j grupy szopkarzy daje s i ę zaobser
rozwój
a
zbyt
Mieczy
szopek,
w y k o n a n i a c z y zdobienia, niemniej
również
typu szopki w postaci ś w i e c k i e g o
d a ł nam w p r a w d z i e
ogólnej
wprowadzenia
już szopkach,
rozdawaniu n a g r ó d
wspomniana w y ż e j
k o n k u r s nie
ani
możliwości
o baro
Lipanowicza.
nych rewelacji
w
(ryc. 5)
mieli
j e d n a k szopkarze z a w i a
starania, by w y ł o w i ć z dostarczonego m a t e r i a ł u te pra
na k o n k u r s i e szopki bardzo typowej dla o k r e s u przed
wojennego i p i e r w s z y c h k o n k u s ó w p o w o j e n n y c h ,
k o n k u r s u . Niestety
podjęta
Szopka
do
bot.
R.
zaś
Reinjuss.
wykonana
przeróbki
nadałyby
przez
ryc.
architektoniczne
całości
5.
Władysława
(np.
c h a r a k t e r bardziej
Szopka
wykonana
Turskiego.
przez
zakończenia
świecki.
Mieczysława
Fot. R. Reinfuss.
61
�X X V I W A L N E ZGROMADZENIE POLSKIEGO
T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O W ŁODZI
rozmaitych
schematu.
W dniach 24—25 listopada 1951 r. o d b y ł o s i ę w auli
uniwersytetu
łódzkiego
XXVI
Polskiego T o w a r z y s t w a
ło udział o k o ł o
80
Walne
Ludoznawczego, w k t ó r y m w z i ę
etnografów
z c a ł e j Polski.
obrad, obok dorocznych s p r a w o z d a ń ,
kół
zagadnienia
Zgromadzenie
etnografii
Tematy
skupiały się
historycznej
i
wo
badań
tere
przez
prof.
nowych.
W
p i e r w s z y m dniu z o s t a ł
wygłoszony
Bogdana B a r a n o w s k i e g o odczyt i n a u g u r a c y j n y
dokumentów
ficznych",
i
historycznych w
w
którym
dokumentów
teczności
dla
„O
prelegent
dał
przegląd
źródeł
h i s t o r y c z n y c h z punktu w i d z e n i a
etnografii. W
Jażdżewski wygłosił
drugim dniu prof.
p r e l e k c j ę pt.
uży
Konrad
„Wykopaliska
gdań
skie j a k o ź r ó d ł o poznania kultury materialnej —
czynek
do
roli
p o s z u k i w a n i a c h etnogra
badań
etnograficznych
nad
typów
i
przyjęcia
jakiegoś
wspólnego
W
części
sprawozdawczej
został
zanalizowany
i poddany k r y t y c e dorobek Polskiego T o w a r z y s t w a L u
doznawczego* za rok 1950/1951 b ę d ą c y c z ę ś c i ą 6-letniego
planu naukowego. O b e j m u j e on p o d j ę c i e prac biblio
graficznych i i n d e k s o w y c h , k t ó r e s t a n ą s i ę p o d s t a w ą
p r z y s z ł e j E n c y k l o p e d i i Etnografii
i Polskiego A t l a s u
Etnograficznego, k o n t y n u o w a n i e w y d a w n i c t w T o w a r z y
stwa: „Ludu", „Prac Etnograficznych", „ A t l a s u Pol
s k i c h S t r o j ó w L u d o w y c h " ( k t ó r y c h w y s z ł y już 4 zeszy
ty), „Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" i
Archiwum
etnoaraficzneao" prowadzenie b a d a ń t e r e n o w v c h i a k o
okres w s t e n n v do o n r a c o w a n i a monoarafii r e a i o n a l n v c h
w ramach r e e d v c i i d z i e ł K o l b e r a a N a osobna u w a o e
Przy
•>a ł„«ri łv s n r a v L d a n i a Sekrii MetodoloeiezLi i P o
™drnrtw
S e V H r ń e r w . ™ miała d w
role n o a ł e L n i e
4
monografiami
wa
a
a
a
regionalnymi". Poza tym prelegent z a z n a j o m i ł uczestni
n?5u»rb
nych.
przSowanir
Podczas
zwiedzania
specjalnej
wystawy
zaape
l o w a ł do z e b r a n y c h o pomoc w oznaczaniu olbrzymich
m a t e r i a ł ó w , co z p o w o d u i c h z n i s z c z e n i a i f r a g m e n t a
ryczności
nastręcza
prof. J a ż d ż e w s k i
z
etnografią,
wielkie
podkreślił
ponieważ
trudności.
ścisły
W
prelekcji
związek
przedmiot
archeologii
ich
badań
jest
wspólny.
Postawione
przez
obu
prelegentów
zagadnienie
rozszerzenia b a d a ń etnograficznych w oparciu o doku
menty historyczne w y w o ł a ł y
w y p o w i a d a l i się
żywą
dyskusję, w
Adamska,
której
profesorowie: G a j e k , Reinfuss,
ka, Seweryn, Antoniewicz, Czekanowski,
Burszta,
Baranowski,
Szczot
Frankowska,
Jażdżewski
i
Szcze
pański.
Zagadnieniu etnograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h po
ś w i ę c o n y b y ł referat prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m skiej pt. „ B a d a n i a terenowe do monografii regional
n y c h w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e ń o ś r o d k a ł ó d z k i e g o " oraz
p r e l e k c j a dr J a n i n y
Krajewskiej
poprzedzająca
wy
ś w i e t l e n i e filmu etnograficznego p o ś w i ę c o n e g o o b r ó b c e
garncarskiej w Medyni G ł o g o w s k i e j . Cennym uzupeł
nieniem obu prelekcji b y ł a w y s t a w a prac, kwestiona
riuszy, r y s u n k ó w i p o m o c n i c z y c h s z k i c ó w u c z e s t n i k ó w
badań
oraz
świeżo
wydany
tom
VIII
i
IX
„Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" z a w i e r a j ą c y prace
o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . W d y s k u s j i nad badaniami terenow v m i poruszone zostaiv n a i w a ż n i e i s z e momentv ł ą c z a ce Sie z tvm nroblemem m anowirie- cel i o m a n i z a c i a
b a d a ń technika n r a c v kwestionariusze o k o l e n i e kadr
i u c z e s t n i k ó w b a d a ń w v n a „ * i P i'tn
Wv^ninnn
badania i n w e n t a r v ^ v i n e
JLrtJ n
| 1 п Т ь , Г
nhLwvrh
nheirnuiare JL™
„h.
I T
Г
m
m
Л
~
Y
h
a r i
^LL"
:
ń
J J ,JLb
ni
a
r „ 7 . °
b
s
z
a
r
'
V ? , ! Г
Z T I Z ! 3 T h u t o ™ 3 h
62
ZTJ
k ó w zjazdu z w y n i k a m i g d a ń s k i c h b a d a ń archeologicz
o
b
o
l
c
z
a
s
a
d
m
'
opracowaniu
у
1
W
Y
™
a
g
a
j
ą
c
y
c
h
,
r o w
;
mez p o s z u k i w a ń n i s t o r y c z n y c n . Ze w z g l ę d u na w a ż n o r
. a k t u a l n o ś ć problemu kwestionariuszy do badan tere
n o w y c h postanowiono z w o a c w c i ą g u stycznia 952 r.
p s o b n ą k o n f e r e n c j ę s p e c j a l i s t ó w w celu ujednolicenia
«vl«!
ZnnrL
L i w
r«J
^wM^^v^Tdob^^^^ov^.
Sprawa kwestionariuszy roboczych w y w o ł a ł a ż y w ą
d y s k u s j ę , w k t ó r e j stwierdzono, ż e p o s z c z e g ó l n e o ś r o d
ki p o s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i kwestionariuszami, co utrud
nia ujednolicenie a k c j i b a d a w c z e j .
W
c z ę ś c i sprawozdawczo-informacyjnej
delegaci
P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki przedstawili działalność
Instytutu w z a k r e s i e b a d a ń sztuki ludowej, a miano
w i c i e dyr. T a d e u s z Z y g l e r z r e f e r o w a ł dorobek S e k c j i
Badania F o l k l o r u M u z y c z n e g o i M u z y k i L u d o w e j — dr
Roman Reinfuss p r z e d s t a w i ł prace Z a k ł a d u
Badania
Plastyki i Z d o b n i c t w a Ludowego. Prelegent s t w i e r d z i ł ,
ż e s z ł a ona w trzech k i e r u n k a c h : o b e j m o w a ł a prace te
renowe, opracowanie n a g r o m a d z o n y c h m a t e r i a ł ó w oraz
a k c i e w v d a w n i c z a w oparciu o czasopismo
Polska
Sztuka Ludowa". Ponadto przygotowano do""cTruku p r a c ę
monoaraficzna o sztuce ludowei O D o c z v n s k i e a o oma¬
w i a j ą c ą w y n i k i b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r 1949 W dy¬
s k u s j i nad obu sprawozdaniami p o d k r e ś l o n o w a ż n o ś ć
P a ń « t w n w p n n Tn4tvtutu Sztuki oraz
omówiona
! | ^ п . Г З « п
r l a v r t w ,
L u d o z n a w c z e a o do
р а Т Г 1 0 п 1 l ^ J l ^ Z i J i
n r ™ rzvm o o d k r e ś l o n o
n
W drugim dniu obrad dyr. Zofia S z y d ł o w s k a zazna
j o m i ł a o b e c n y c h z pracami C e n t r a l i P r z e m y s ł u Ludo
wego i A r t y s t y c z n e g o . W d ł u ż s z y m p r z e m ó w i e n i u prele
gentka s t w i e r d z i ł a , ż e c e l e m C . P . L . i A . jest popieranie
ludowego p r z e m y s ł u artystycznego, organizowanie pro
d u k c j i i w p r o w a d z e n i e j e j do miasta,; n a
koniec
z a a p e l o w a ł a " ~ o w i ę k s z e zainteresowanie i w s p ó ł p r a c ę
e t n o g r a f ó w z tą i n s t y t u c j ą . W odpowiedzi Z a r z ą d Pol
skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego p o s t a n o w i ł odbyć
o s o b n ą k o n f e r e n c j ę z k i e r o w n i c t w e m C . P . L . i A . co do
o m ó w i e n i a form w s p ó ł p r a c y .
Do w a ż n y c h p o s t a n o w i e ń X X V I W a l n e g o Zgroma
dzenia n a l e ż y u c h w a ł a o przeniesieniu siedziby Pol
skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego z L u b l i n a do Poz
nania.
O. G .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e61c9492ebf2bcf681ae452e9548c504.pdf
8eb78f1a81ebc637d51b0aea31b7570d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4225
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1952
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3939
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.63-64
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I
POLSKA
DWUMIESIĘCZNIK
SZTUKA
WYDAWANY
T
LUDOWA
PRZEZ PAŃSTWOWY
R
E
Ś
INSTYTUT
SZTUKI
Ć
ZAGADNIENIA TEORETYCZNE
Roman Reinfuss. Z zagadnień sztuki ludowej. Kazi
mierz Pietkiewicz. Społeczna rola artysty ludowego.
MATERIAŁY I OPRACOWANIA
Janina Kamińska. Tkaniny z osady rzemieślniczo-rybackiej z X I I i X I I I wieku w Gdańsku. Adam Nahlik.
Tkaniny gdańskie pod względem technicznym i arty
stycznym. Franciszek Kotula. Ze studiów nad zdobnic
twem kowalskim w okolicach Rzeszowa.
Andrzej
Wajda. Wincenty Kitowski — Iłżecki artysta ceramik.
DZIAŁ INFORMACYJNY
Maria Żywirska. Wystawa sztuki ludowej w Katowi
cach. Zofia Cieśla - Reinfussowa. Wystawa sztuki l u
dowej województwa lubelskiego. Eleonora Janikowska.
Sprawozdanie z wystawy sztuki ludowej powiatu no
wosądeckiego. Jerzy Łoziński. Katalog zabytków sztu
ki w Polsce. Władysław Muller. Zagadnienie budow
nictwa ludowego i sztuki ludowej w Katalogu zabyt
ków sztuki w Polsce. Sprawozdania z czasopism.
P
A
N
ROK VI
S
T
W O W Y
I
N
S
T
Y
M A R Z E C - KWIECIEŃ
T
U
1952
T
S Z T U K I
NR 2
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ace08abcf15de70284424cf58b7840d2.pdf
d2607b8db42060c6fdb4932810d0ceef
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:518
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:473
Title
A name given to the resource
Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.407-460
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
SOWIETSKAJA
C
E
ETNOGRAFIJA,
N
Z
J
E
1960
P r z y s t ę p u j ą c do o m ó w i e n i a kolejnego rocznika czasopisma „Sowietskaja Etnografija", za rok i960, trzeba s t w i e r d z i ć od razu, że n a l e ż y on do najciekawszych
powojennych roczników. Nie t y l k o z powodu dużego — j a k zwykle — bogactwa
a r t y k u ł ó w , m a t e r i a ł ó w i s p r a w o z d a ń w n i m zawartych, ale przede wszystkim ze
w z g l ę d u na znaczną ilość rozpraw teoretycznych lub m a j ą c y c h w y r a ź n i e j zaznaczo
ny aspekt teoretyczny oraz metodologiczny.
W ś r ó d tych a r t y k u ł ó w na pierwsze miejsce w y b i j a się referat S. P. T o ł s t o w a
o podstawowych problemach teoretycznych współczesnej etnografii radzieckiej , w y
głoszony na V I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie E t n o g r a f ó w i A n t r o p o l o g ó w w P a r y ż u
(lato 1960). Ze w z g l ę d u na szczególną doniosłość poruszonych w n i m z a g a d n i e ń za
sługuje on na bardziej obszerne o m ó w i e n i e . Autor zaczyna r o z w a ż a n i a od sprecyzo
wania zakresu etnografii i stwierdza, że w nauce radzieckiej, podobnie jak w przed
rewolucyjnej nauce rosyjskiej, termin „etnografia" m i a ł inne, szersze znaczenie niż
w nauce zachodniej. Na Zachodzie etnografia jest tylko w ą s k o pojętą, o p i s o w ą
dyscypliną w ramach etnologii lub antropologii społecznej w z g l ę d n i e kulturowej,
natomiast w Z w i ą z k u Radzieckim termin „etnografia" oznacza „cały zespół nauk bada
j ą c y c h specyficzne właściwości k u l t u r y i życia n a r o d ó w tak europejskich, jak i nie
europejskich" (s. 10). Autor podkreśla, żc etnografii radzieckiej, j a k i przedrewolu
cyjnej etnografii rosyjskiej obcy jest podział n a r o d ó w na „ k u l t u r a l n e " i „ n a t u
ralne", na „historyczne" i „niehistoryczne". Dalej autor w y r a ż a zdanie, iż na Zacho
dzie terminy „etnografia" i „etnologia", podobnie jak termin „antropologia społeczna",
u ż y w a n e są t y l k o w odniesieniu do l u d ó w nieeuropejskich, o n i s k i m rozwoju k u l
tury, w odniesieniu zaś do l u d ó w europejskich u ż y w a n e są inne, odpowiednie ter
miny, j a k w krajach anglosaskich „folk-lore", niemieckich „ V o l k s k u n d e " , r o m a ń s k i c h
„les traditions populaires" i t p .
j
Wypada t u zaznaczyć, że w y s u w a j ą c takie twierdzenie autor nie bierze pod
u w a g ę rozwijających się od dość dawna b a d a ń antropologicznych nad s p o ł e c z e ń s t w a
m i cywilizowanymi, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, a t a k ż e w Europie (np.
przedmiotem b a d a ń paryskiego Institut de l'Ethnologie Sociale jest współczesne
społeczeństwo francuskie, i to wielkomiejskie, m . i n . Paryż), choć na i n n y m miejscu
wspomina o nich. Podobnie przedwojenna etnografia polska, pozostająca pod w p ł y
wem etnografii zachodniej, odnosiła n a j w y r a ź n i e j zakres tej nauki do tzw. k u l t u r
ludowych n a r o d ó w europejskich. W ogóle u ż y w a n i e o k r e ś l o n y c h t e r m i n ó w w od
niesieniu do zakresu z a g a d n i e ń obejmowanych przez etnografię jest niejednolite, za
leżne od r ó ż n y c h p r z e s ł a n e k i wykazuje w i d o c z n ą z m i e n n o ś ć w swej h i s t o r i i .
Z a s t a n a w i a j ą c się z kolei nad przyczynami wspomnianych różnic terminologicz
nych między Z w i ą z k i e m Radzieckim a Zachodem, autor stwierdza, że źródło ich
leży w t y m , iż uczeni rosyjscy nigdy nie t r a k t o w a l i l u d ó w zamieszkujących teren
1
S. T o ł s t o w , Osnownyje
tieorieticzeskije
etnografii, SE, nr 6: 1960, s. 10—21.
problemy
sowriemionnoj
sowietskoj
�416
RECENZJE
p a ń s t w a rosyjskiego jako ludy kolonialne i że związek m i ę d z y badaniem opisowym
i teoretycznym był w etnografii rosyjskiej, a zwłaszcza obecnie w etnografii radziec
kiej, silniejszy niż na Zachodzie. Sam podział nauk na teoretyczne i opisowe, poza
pewnymi w y j ą t k a m i (nauki filozoficzne, fizyka teoretyczna, matematyka), nie jest
do przyjęcia dla nauki radzieckiej.
Ten punkt widzenia rzutuje r ó w n i e ż na ujmowanie etnografii, k t ó r a jest w nauce
radzieckiej traktowana jako „ d y s c y p l i n a b a d a j ą c a wszechstronnie kulturowo-bytowe
cechy r ó ż n y c h n a r o d ó w lub grup etnograficznych w e w n ą t r z takiego czy innego naro
du i r o z p a t r u j ą c a k a ż d e zjawisko w jego rozwoju historycznym" (s. 12). S. P. Tołstow
stwierdza dalej, że uczeni radzieccy u j m u j ą etnografię jako n a u k ę p o g r a n i c z n ą ,
stojącą m i ę d z y zespołem dyscyplin historycznych a zespołem dyscyplin geograficz
nych. Tak jak geografia gospodarcza stanowi pomost m i ę d z y geografią a e k o n o m i ą ,
tak etnografia stanowi pomost między geografią a historią. G ł ó w n ą m e t o d ę etnografii
stanowi „ o b s e r w a c j a bezpośrednia''. Częścią s k ł a d o w ą etnografii jest etnografia histo
ryczna, k t ó r a w y r ó ż n i a sic t y l k o tym, że opiera się na ź r ó d ł a c h w ł a ś c i w y c h historii.
A u t o r p o d k r e ś l a szczególnie w a ż n e znaczenie k r z y ż o w a n i a b a d a ń terenowych z w y
korzystywaniem źródeł archiwalnych. Gałęzią etnografii jest też paleoetnografia,
k t ó r a łączy się ściśle z archeologią i przez wykorzystanie źródeł archeologicznych
dąży do rekonstrukcji etnograficznych. Geografia etniczna jest częścią etnografii
stojącą bardzo blisko geografii. P o g r a n i c z n ą gałąź między etnografią a literaturo
znawstwem stanowi folklorystyka, rozumiana bardziej w ą s k o niż na Zachodzie, jako
nauka o ustnej twórczości ludowej. Wreszcie pograniczne stanowisko między etno
grafią a biologią zajmuje antropologia, k t ó r a dzieli się jeszcze na szereg dyscyplin
specjalnych (antropologie etniczna, paleoantropologia itd.).
N a s t ę p n i e autor przedstawia obraz działalności etnografii radzieckiej i stwier
dza, że współczesne badania radzieckich e t n o g r a f ó w k o n c e n t r u j ą się na 3 podstawo
wych problemach: „1. badanie przebiegających w p r z y ś p i e s z o n y m tempie p r o c e s ó w
w życiu i kulturze licznych n a r o d ó w ZSRR, k t ó r e jeszcze niedawno stały na zupeł
nie r ó ż n y c h stopniach rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturalnego; 2. badanie
treści narodowych i narodowych cech k u l t u r y i życia ludności globu ziemskiego;
3. badanie p r o c e s ó w rozwoju historycznego n a r o d ó w , k t ó r e w niedawnej przeszłości
nie m i a ł y swego p i ś m i e n n i c t w a i z a c h o w a ł y liczne p r z e ż y t k i dawnych e t a p ó w rozwo
j u l u d z k o ś c i " (s. 14). Z kolei daje autor bliższą c h a r a k t e r y s t y k ę prac e t n o g r a f ó w ra
dzieckich w zakresie trzech wymienionych p r o b l e m ó w badawczych. W jej ramach
szczególnie i n t e r e s u j ą c e są r o z w a ż a n i a autora o konieczności dążenia do m o ż l i w i e
najbardziej d o k ł a d n e g o ustalania chronologii badanych w y d a r z e ń i zjawisk, zwłasz
cza chronologii b e z w z g l ę d n e j . A u t o r przedstawia dalej w a ż k i e dowody ważności
śledzenia p r z e o b r a ż e ń poszczególnych l u d ó w na tle zmian w a r u n k ó w ich bytu,
p o d d a j ą c ostrej krytyce koncepcję u w a r u n k o w a ń rasowych oraz t r w a ł y c h w z o r ó w
k u l t u r y . Rzecz ciekawa, że badania nad współczesną k u l t u r ą i życiem radzieckiego
c h ł o p s t w a kołchozowego i klasy robotniczej zostały w referacie Tołstowa u s u n i ę t e
na plan dalszy, gdy tymczasem jeszcze tak niedawno były one wymieniane jako
jedne z czołowych p r o b l e m ó w badawczych radzieckiej etnografii . W zakończeniu
powyższych uwag należy jeszcze raz podkreślić, że a r t y k u ł S. P. T o ł s t o w a należy do
najciekawszych, najbardziej w a ż k i c h teoretycznie i programowo rozpraw, jakie się
u k a z a ł y ostatnio w literaturze etnograficznej.
Do z a g a d n i e ń programowych oraz teoretycznych etnografii radzieckiej n a w i ą z u j e
t a k ż e T. A . Ż d a n k o w artykule o aktualnych problemach p o l i t y k i narodowej w związ2
2
P o r ó w n a j rec. E. P i e t r a s z e k . „Sowietskaja
grafia Polska", t. 4: 1960, s. 410—419.
Etnografija"
1946—1959, „ E t n o
�RECENZJE
417
ku z u c h w a ł a m i X X I Zjazdu K P Z R
Autor podkreśla, że problem narodowy jest
w ZSRR przedmiotem b a d a ń r ó ż n y c h nauk, w ś r ó d nich etnografii, k t ó r ej zaintereso
wania k o n c e n t r u j ą się na zagadnieniach konsolidacji n a r o d ó w socjalistycznych oraz
na drogach rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i i grup etnograficznych w okresie budowa
nia komunizmu. Autor p o d k r e ś l a w a ż n o ś ć b a d a ń nad p r z e o b r a ż e n i a m i z a r ó w n o do
k o n u j ą c y m i się w dziedzinie gospodarki i p o l i t y k i , jak też w dziedzinie k u l t u r y du
chowej oraz „ u k ł a d u psychicznego" poszczególnych n a r o d o w o ś c i (s. 20). Problem
rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i w Z w i ą z k u Radzieckim jest przedmiotem paru innych
a r t y k u ł ó w , k t ó r y c h autorzy d ą ż ą też do teoretycznego podbudowania swych w y
wodów.
Doniosłe zagadnienia metodologiczne p o r u s z a j ą autorzy k i l k u a r t y k u ł ó w dotyczą
cych folkloru. Najważniejszy z nich to W. K . Sokołowej Folklor jako źródło hisforyczno-etnograficzne'.
A u t o r k a stwierdza istnienie niekorzystnej sytuacji w y r a ż a j ą
cej się rozdziałem w nauce radzieckiej b a d a ń folklorystycznych od etnograficznych,
chociaż folklor jest jednym z ważniejszych d z i a ł ó w k u l t u r y ludowej i ź r ó d ł e m
dla b a d a ń historyczno-etnograficznych. Autorka omawia cechy folkloru na różnych
etapach rozwoju historycznego oraz jego walory poznawcze dla rekonstrukcji minio
nych zjawisk. Stwierdza również, że ostatnio sytuacja na omawianym odcinku
poprawia się, czego dowodem s ą nowe prace w y k o r z y s t u j ą c e folklor do b a d a ń histo
ryczno-etnograficznych. Niejako k o n t y n u a c j ą a r t y k u ł u Sokołowej jest rozprawa
B . I . P u t i ł o w a o obecnych zadaniach w zakresie b a d a ń nad folklorem rosyjskim '.
Autor p o d k r e ś l a w n i m podstawowe znaczenie b a d a ń nad folklorem dla poznania
p o c z ą t k ó w i źródeł sztuki, j a k też znaczenie h i s t o r y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h b a d a ń
nad folklorem i jego formami. W t y m samym numerze opublikowanych jest jeszcze
k i l k a a r t y k u ł ó w dotyczących konkretnych b a d a ń nad folklorem, k t ó r y c h autorzy
o p i e r a j ą się na przedstawionych w y ż e j z a ł o ż e n i a c h metodologicznych. Na szczególną
u w a g ę w ś r ó d nich zasługuje rozprawa W. P. A n i k i n a o badaniach nad e p o k ą po
wstania p r z y s ł ó w , p r z y p c w i e ś c i i zagadek oraz N . Poliszczuka o p i e ś n i a c h g ó r n i
czych jako materiale s ł u ż ą c y m do poznania w a r u n k ó w życia robotniczego '.
r
(;
Z innych prac w y m i e n i ć n a l e ż a ł o b y interesujący, o szerszych aspektach teoretycz
nych a r t y k u ł A . S. O r ł o w e j . p o ś w i ę c o n y miejscu i r o l i tradycyjnych a u t o r y t e t ó w
w społeczeństwie a f r y k a ń s k i m . Został on ogłoszony jako a r t y k u ł dyskusyjny.
A u t o r k a analizuje zagadnienie na tle klasowego z r ó ż n i c o w a n i a s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń
skich i w p ł y w ó w europejskich. Z a g a d n i e ń etnografii polskiej dotyczy k r ó t k i a r t y k u ł
W. A . J ó z w i e n k o o w s p ó ł p r a c y polskich i u k r a i ń s k i c h folklorystów pod koniec
X I X w . A u t o r omawia zwłaszcza w s p ó ł p r a c ę I . F r a n k i z Towarzystwem L u d o
znawczym we L w o w i e .
8
0
:l
T. A. Ż d a n k o, Leninskaja
nacjonalnaja
politika
na nowom
istoriczeskom
etapie, SE, nr 2: 1960, s. 7—20.
''' W. K. S o k o ł o w a . Folklor kak istoriko-etnograficzeskij
istocznik, SE, nr 4:
1960. s. 11—16.
B. I . P u t i ł o w, Ob oczeriednych
zadaczach izuczenija
istorii russkogo
fol
kloru, SE, nr 4: 1960, s. 17—28.
' ' W . P. A n i k i n, Ob istoriczeskom
priuroczenii
posłowie, pogoworok i zagadek,
SE, n r 4: 1960, s. 53—63.
N. P o l i s z c z u k , Priiskowyje
i szachtiorskije
bytowyje
pieśni kak
matierial
dla izuczenija polożenija
i by ta roboczych,
SE, nr 6: 1960, s. 92—105.
A . S. O r ł o w a, O miestie i roli tradicjonnych
włastiej afrikanskogo
obszczestwa
w prov>łom i nastojaszezrm,
SE. nr 6: 1960, s. 92—105.
W. A . J ó z w i e n k o , Iz istorii ukraińsko-polskich
folkloristiczeskich
swiaziej
końca XIX wieka, SE. nr 4: 1960, s. 156—158.
5
7
8
9
Etnografia
Polska,
t. V I
27
�418
RECENZJE
Na koniec k i l k a ogólniejszych informacji i uwag o omawianym roczniku „Sowietskiej Etnografiji". P o d k r e ś l i ć należy z uznaniem wprowadzenie w szerszym n i ż
d o t ą d zakresie grupowania w j e d n y m numerze a r t y k u ł ó w dotyczących pokrewnych
t e m a t ó w lub z tej samej dziedziny etnografii. I tak nr 3 jest p o ś w i ę c o n y w większej
części etnografii k r a j ó w n a d b a ł t y c k i c h , nr 4 zagadnieniom folkloru, a nr 6 proble
mom k r a j ó w a f r y k a ń s k i c h . Wydaje się też, że poziom prac zamieszczonych w oma
w i a n y m roczniku „Sowietskiej Etnografiji" jest wyższy niż w latach poprzednich.
Ś w i a d c z y to, że wysiłki redakcji, zmierzające do nadania temu czasopismu należycie
wysokiej rangi, są realizowane z powodzeniem. Z drobniejszych spraw w y t k n ą ć
niestety trzeba przepuszczanie dość licznych b ł ę d ó w w obcojęzycznych cytatach
(m. i n . nr 4, s. 156—158; nr 6, s. 15).
Czasopismo z a c h o w a ł o swój tradycyjny u k ł a d z a g a d n i e ń . M i m o konsekwentnego
wymieniania w t y t u ł a c h działów antropologii w omawianym roczniku nie u k a z a ł a
się ż a d n a rozprawa z jej zakresu. W ż a d n y m z a r t y k u ł ó w nie została też poruszona
współczesna problematyka c h ł o p s t w a kołchozowego lub klasy robotniczej. W po
szczególnych działach ogłoszono n a s t ę p u j ą c ą ilość pozycji: a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 7,
z z a g a d n i e ń etnografii ogólnej i antropologii — 4, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii
1 antropologii ZSRR — 17, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii k r a j ó w obcych — 14,
z z a g a d n i e ń etnogenezy, paleoetnografii i etnografii historycznej — 7, z historii
etnografii — 1, a r t y k u ł ó w dyskusyjnych — 1, w dziale „ N a r o d y ś w i a t a " — 6, sprawo
z d a ń —• 23 (w t y m 5 dotyczących k r a j ó w obcych), w kronice — 25, personalia — 1,
recenzji i a r t y k u ł ó w recenzyjnych — 38 (w t y m 21 pozycji odnoszących się do ZSRR,
2 do Czechosłowacji, 1 do Węgier, 8 do A z j i poza ZSRR, 1 do A f r y k i , 2 do A m e r y k i ,
3 do A u s t r a l i i i Oceanii); obcych prac o m ó w i o n o 10 (polskich pozycji w ś r ó d nich
nie ma). W ś r ó d a u t o r ó w p r z e w a ż a j ą nadal zdecydowanie etnografowie z Moskwy,
k t ó r z y opracowali 66 spośród 137 wszystkich zamieszczonych w sześciu numerach
pozycji. N a s t ę p n i e idą autorzy z Leningradu — 34 pozycje, z innych o ś r o d k ó w — 31
oraz autorzy zagraniczni — 6 pozycji (Bułgaria 2, Anglia, Ghana, Korea, Vietnam).
Wszystkie podstawowe a r t y k u ł y zaopatrzone są w k r ó t k i e streszczenia angielskie,
spis treści zaś p o w t ó r z o n y jest po francusku.
S k ł a d redakcji uległ w 1960 r. p e w n y m zmianom. Ustąpili z jej s k ł a d u G. G.
Stratanowicz i S. A . Tokariew, weszli zaś nowi członkowie: Ł. F. Monogarowa
i A . I . Perszic jako zastępcy redaktora naczelnego oraz Ł. N . Terentiewa i N . N .
Czeboksarow. N a k ł a d czasopisma u t r z y m a ł się bez zmian w wysokości 1900 egzem
plarzy, a objętość poszczególnych n u m e r ó w w granicach 168—216 stron.
Edward
CESKOSLOVENSKA
ETHNOGRAFIE,
R. 8:
Pietraszek
1960
x
Omawiany rocznik „ C e s k o s l o v e n s k a Ethnografie" , w y d a w a n y w Pradze przy
nie zmienionym składzie Rady Redakcyjnej , zbiegł się z p i ę t n a s t ą rocznicą istnienia
demokratycznego p a ń s t w a czechosłowackiego. Rocznica ta stała się o k a z j ą do pod
sumowania dotychczasowej działalności etnograficznej w Czechosłowacji, j a k też
wytyczenia dalszych p l a n ó w naukowych. Trzy a r t y k u ł y umieszczone w kolejnych
2
1
Por. recenzję: Z. S z r o m b a , Ceskoslouenskd
Ethnografie,
R. 1—7: 1953—1959,
„ E t n o g r a f i a Polska", t. 4: 1961, s. 360—366. Należy zwrócić u w a g ę , że od 1958 r.
uległa zmianie w Czechosłowacji pisownia słowa etnografia.
S z r o m b a . op. cit., s. 361.
2
�419
RECENZJE
numerach „ C E " miały służyć temu celowi. Pierwszy z nich, O. Nahodila i A . Robka,
Patndct let ćeskoslovenske
etnografie ,
d a ł ogólny przegląd teoretycznych z a g a d n i e ń
stojących przed obecną e t n o g r a f i ą czechosłowacką, z a k ł a d a j ą c , że do szeregu teorii
dających się zastosować przy opracowaniu m a t e r i a ł u czeskiego i słowackiego dochodzi
się przez w n i k l i w e studia z zakresu historii społeczeństw pierwotnych oraz innych
plemion i n a r o d o w o ś c i pozaeuropejskich. Badania etnograficzne w dziedzinie historii
społeczeństw pierwotnych, k t ó r y m poświęca się obecnie wiele uwagi, mogą b y ć
pomocne przy opracowywaniu m a t e r i a ł u z w ł a s n e g o kraju. Teoretyczne założenia
w dziedzinie etnografii Czechów i S ł o w a k ó w przede wszystkim dotyczą prac nad
syntezą historii k u l t u r y ludu czechosłowackiego. W ś r ó d zadań stojących przed w s p ó ł
czesną etnografią w y ł a n i a się problematyka etnografii s ł o w i a ń s k i e j , badanie w s i
spółdzielczych, k u l t u r y klasy robotniczej, j a k też ludności polskiej i u k r a i ń s k i e j
mieszkającej na terenie Czechosłowacji oraz r e p a t r i a n t ó w z Wołynia i R u m u n i i .
Te szerokie założenia czechosłowackiej etnografii są obecnie m o ż l i w e do zrealizowa
nia dzięki istnieniu odpowiednich p l a c ó w e k naukowych, a zwłaszcza TJstavu Pro
Etnografie a Folkloristiku CSAV w Pradze, z o d d z i a ł e m w Brnie i Slezskem Ustave
w Opawie, Narodopisneho Ustavu SAV w B r a t y s ł a w i e , z o d d z i a ł e m w Koszycach,
jak też dzięki katedrom uniwersyteckim w Pradze, Brnie i B r a t y s ł a w i e .
W o m a w i a n y m p i ę t n a s t o l e c i u w z r o s ł a znacznie opieka nad muzealnictwem
etnograficznym, k t ó r e może poszczycić się p o w a ż n y m i osiągnięciami. Temu w ł a ś n i e
zagadnieniu poświęcony był w omawianym roczniku „CE" a r t y k u ł L . Kunza , dający
przegląd etnograficznej działalności m u z e ó w czechosłowackich. Trzy centralne muzea
w Pradze, Brnie i M a r t i n i e liczą obecnie ponad cztery m i l i o n y e k s p o n a t ó w , w 250
powiatowych i w o j e w ó d z k i c h muzeach krajoznawczych Czech i M o r a w zbiory sięgają
400 000 p r z e d m i o t ó w , a wraz ze zbiorami s ł o w a c k i m i dochodzą do liczby 800 000
e k s p o n a t ó w . Częste są r ó w n i e ż na terenie Czechosłowacji muzea powiatowe, gdzie
obok z b i o r ó w historycznych i przyrodniczych eksponaty etnograficzne w a h a j ą się
w granicach 5000 do 20 000 p r z e d m i o t ó w . N i e k t ó r e z nich, jak np. w Pilznie, D o m a ż l i cach, V y ś k o w i e , U h e r s k i m H r a d i ś t i , są w ł a ś c i w i e o d r ę b n y m i muzeami etnograficz
n y m i . W muzealnictwie duży nacisk położony jest na akcję p o p u l a r y z a t o r s k ą ,
w k t ó r e j ramach wydawane są bogato ilustrowane prace z zakresu sztuki ludowej,
jednotematyczne publikacje, czasopisma muzealne.
Trzeci z wyżej wspomnianych a r t y k u ł ó w dotyczył folklorystyki . H i s t o r i ę zainte
r e s o w a ń folklorystycznych w Czechosłowacji m o ż n a by ująć w trzy etapy: 1. okres
tzw. czeskiego odrodzenia z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X w . i z w i ą z a n y z n i m
początek z a i n t e r e s o w a ń f o l k l o r y s t y k ą ; 2. dziewięćdziesiąte lata X I X w. i przypada
jąca na nie Wystawa Etnograficzna w Pradze; 3. czasy obecne zyskujące sobie miano
„trzeciego renesansu folkloru", k t ó r y odnosi się do okresu po 1953 r., kiedy została
z w o ł a n a I O g ó l n o p a ń s t w o w a Konferencja Folklorystyczna i folklorystyka w y o d r ę b n i ł a
się jako samodzielna nauka. Reorganizacja w y d z i a ł u filozoficznego uniwersytetu
w Pradze w 1958 r. s p o w o d o w a ł a utworzenie o d d z i a ł u etnografii i folklorystyki,
przyczyniając się po raz pierwszy w historii tej nauki do wychowania m ł o d y c h
kadr specjalistów.
W r a c a j ą c do o m ó w i e n i a ostatniego rocznika i jego w e w n ę t r z n e g o podziału, należy
podkreślić, że u k ł a d zagadnień został ograniczony t y l k o do k i l k u działów. P r z y j m u j ą c
3
4
5
„CE", R. 8: 1960 nr 2. s. 111—118.
' ' L . K u n z , Patndct let narodopisneho
nr 3, s. 227—230.
•' J. J e c h . Folkloristika
v socialistickem
s. 339—345.
musejnictvi
v CSSR,
Ceskoslovensku,
„CE" R
8' 1960
„CE", R 8- 1960 nr 4
�420
RECENZJE
jednak, że objętość całego rocznika liczy 434 strony, nie m o ż n a w y m a g a ć , by r ó w n o
miernie zostały potraktowane wszystkie zagadnienia n u r t u j ą c e etnografię czecho
słowacką. Liczba a r t y k u ł ó w ogłoszonych w poszczególnych działach omawia
nego rocznika ,,CE'
przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 4,
z z a g a d n i e ń teoretycznych — 1, czechosłowackiej etnografii — 6, obcej etnografii — 3,
historii nauki — 1, m a t e r i a ł ó w — 4, p r z e g l ą d u etnograficznych prac zagranicz
nych — 1, dyskusji — 7, k r o n i k i — 2, k r y t y k i bibliografii — 10 oraz drobnych
wiadomości — 3t>.
Zagadnieniom teoretycznym poświęcony jest obszerny a r t y k u ł O. Nahodila.
Matefsk-j
kulty'',
którego d r u k ciągnął się od pierwszego numeru z 1959 r. do
ostatniego z omawianego rocznika. A r t y k u ł ten, oparty na bogatej literaturze, uka
zuje odbicie matriarchatu w kultach religijnych, j a k t e ż zależność religii od rozwoju
społecznego. Siedząc k u l t y z w i ą z a n e z e p o k ą matriarchatu m o ż n a w y k a z a ć , j a k
bardzo ż y w o t n e są jeszcze we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie pierwotne w y o b r a ż e n i a
religijne.
Za podstawowe zadania etnografii — wielokrotnie p o d k r e ś l a n e na ł a m a c h
,CE'" — zostało uznane badanie k u l t u r y ludu czechosłowackiego. Temu też należy
przypisać, że większość miejsca w omawianyrn roczniku została poświęcona w ł a ś n i e
wspomnianemu zagadnieniu, o b e j m u j ą c e m u ponadto tylko k u l t u r ę m a t e r i a l n ą , a tery
torialnie niemal wyłącznie W y ż y n ę C z e s k o - M o r a w s k ą i Morawy.
Z tzw. Vyskovska (część Moraw) m a m y bardzo i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł V. Buriana
0 ludowych osiedlach i budynkach . A r t y k u ł oparty jest na materiale terenowym,
literaturze, ź r ó d ł a c h ikonograficznych i archiwalnych, a zwłaszcza mapach katastral
nych z lat 1826—1833 i 1.843—1845. Na podstawie rozwoju u k ł a d u w n ę t r z a domu,
zdobnictwa i m a t e r i a ł u * budowlanego przebadanych 11 633 o b i e k t ó w autor w y k a z a ł
związek tutejszego budownictwa z terenem sąsiedniej Hany, czego g ł ó w n y m dowodem
jest w y s t ę p o w a n i e na terenie Vy*kovska tzw. zudru, czyli rodzaju ganku. A r t y k u ł
zamyka 14 tablic, p o d a j ą c y c h m. i n . wykaz wszystkich b u d y n k ó w w y s t ę p u j ą c y c h
na o m a w i a n y m terenie w latach 1826- 1833, spis d o m ó w z źudrami,
ich rozmiary
1 usytuowanie w latach 1826—1833 oraz 1945—1958, podział chlewów, stodół i szop
w e d ł u g m a t e r i a ł u budowlanego itp.
Drugi a r t y k u ł z budownictwa dotyczył r ó w n i e ż terenu Moraw, a ściślej pograni
cza M o r a w i S ł o w a c j i . Jest to dopiero pierwsza część szerzej zakrojonego a r t y k u ł u ,
opartego na materiale terenowym, k t ó r a po k r ó t k i m w s t ę p i e geograficzno-ekonomiczn y m omawia społeczne rozwarstwienie budownictwa i rozwój poszczególnych części
domu mieszkalnego.
Do nowatorskich prac w dziedzinie czechosłowackiego rzemiosła ludowego n a l e ż y
a r t y k u ł V. P r a ż a k a o technologii w y r o b ó w garncarskich . W ś r ó d a r t y k u ł ó w z a j m u j ą
cych się r z e m i o s ł e m l u d o w y m daje się wciąż z a u w a ż y ć brak prac, k t ó r e u j m o w a ł y b y
to zagadnienie od strony techniki, a nie tylko ornamentu i kształtu w y r o b ó w .
Omawiany a r t y k u ł ma w ł a ś n i e na celu w pewnym stopniu zapełnienie tej l u k i przez
ukazanie wszechstronnego
rozwoju
w poszczególnych okresach historycznych,
z u w z g l ę d n i e n i e m organizacji pracy, c e c h ó w i t p . jednego ośrodka garncarskiego
w K u n ś t a c i e , w najbardziej wschodniej części W y ż y n y Czesko-Moraw skiej. Do;
7
,s
9
r
u
„CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 3—20; nr 2, s. 119—138; nr 3, s. 231—252; nr 4,
s. 346—370.
V . B u r i a n , Vesnickd sidła a lidovś stavby na Vyśkovsku.
.,CE", R. 8: 1960
nr 1, s. 21—68.
" S. S v e c o v a, LSudoue staviteVstvo v obci Kostice, R. 8: 1960 nr 3, s. 273—294.
V. P r a ż a k. Technologie hrnćirske
vyroby v Kunśtdte,
„CE", R. 8: 1960 n r 4,
s. 371—383.
7
;t
�421
RECENZJE
tychczas u k a z a ł się tylko w s t ę p do tej obszernej pracy, jak też o m ó w i o n e zostały
geologiczne podstawy k u n ś t a c k i e g o garncarstwa.
Słabo r ó w n i e ż opracowane jest w etnografii czechosłowackiej zagadnienie za
p r z ę g u b y d ł a , k t ó r y m zajmuje się w o m a w i a n y m roczniku „CE" J. K r a m a f i k .
O p i e r a j ą c się na systematyce jarzm, podanej przez niemieckiego uczonego W. Jaco
beita, jednego z najlepszych specjalistów w tej dziedzinie, autor a r t y k u ł u odnosi
do terenu Czechosłowacji w y o d r ę b n i o n e przez Jacobeita dwa podstawowe typy
jarzm, bliżej z a j m u j ą c się obszarem Posumavi, zamieszkiwanym do 1945 r. przez
o s a d n i k ó w niemieckich. W y s t ę p u j ą c e na t y m obszarze tzw. jarzmo szyjowe, charakte
rystyczne dla k u l t u r y g e r m a ń s k i e j , przeszło na teren Posumavi prawdopodobnie
w średniowieczu, r o z p r z e s t r z e n i a j ą c się z biegiem lat. Autor podkreśla, że Czechy
były zawsze terenem przejściowym między k u l t u r ą s ł o w i a ń s k ą a g e r m a ń s k ą , na
k t ó r y p r z e n i k a ł y różne p r ą d y kulturowe, t y m samym t a k ż e w dziedzinie zaprzęgu
bydła.
1 0
Dowodem utrzymani:; się we współczesności tradycyjnych p r z e j a w ó w k u l t u r y
i sposobów życia ludu pod w p ł y w e m o k r e ś l o n y c h w a r u n k ó w ekonomicznych i k u l t u
ralnych jest a r t y k u ł J. Stankovej o tkaninach ludowych terenu Z d ' a r s k o " , położo
nego na Wyżynie Czcsko-Morawskiej, gdzie tradycyjne tkaniny ludowe, wykonywane
prostymi sposobami domowymi, s t a n o w i ą p r z e w a ż a j ą c ą część m a t e r i a ł ó w z u ż y t k o w y w a n y c h we w n ę t r z u domów, jak też w ubiorze.
Dla e t n o g r a f ó w zajmujących się zagadnieniem osadnictwa i rolnictwa duże zna
czenie posiada a r t y k u ł historyka L . U l ć a k a o u k ł a d a c h gruntowych, rodzajach gleb
i z w i ą z a n y c h z n i m i typach osiedli aż do X V I w.
Wszystkie w yżej o m ó w i o n e a r t y k u ł y z zakresu etnografii czechosłowackiej
nie
tylko p r z e w a ż a j ą ilościowo w recenzowanym roczniku, ale także c h a r a k t e r y z u j ą się
na ogół dojrzałą formą, p o w a ż n ą objętością i szerokim zakresem omawianych
tematów.
Pobieżniej zostały potraktowane pozostałe działy „CE". Godny p o d k r e ś l e n i a jest
c y k l a r t y k u ł ó w z etnografii egzotycznej, o m a w i a j ą c y c h zbiory muzeum Naprstkova
w Pradze. Z terenu Nowej Gwinei zamieszczono a r t y k u ł o tarczach
oraz maskach
tanecznych, u ż y w a n y c h w n i e k t ó r y c h o b r z ę d a c h inicjacji . Trzeci a r t y k u ł poświęcony
został jorubskim okpö-Ifa,
czyli schowkom na szesnaście ziaren palmy, służących
do celów w r ó ż b i a r s k i c h
W dziale „Historii n a u k i " u k a z a ł się natomiast odczyt
C. L o u k o t k i wygłoszony w Instytucie ,,Bandeirantes" na uniwersytecie w K u r y t y b i e
na temat udziału Czechów w poznawaniu Brazylii .
12
r
1 3
Vi
,5
,7
](1
J. K r a m a f i k , Zdpfah skotu v Posumavi, „CE", R. 8: 1960 nr 3, s. 253—272.
J. S t a n k o v ä . Lidovi
tkaniny v tradicnim odevu a interieru,
„CE", R. 8:
i960 nr 4, s. 384—413.
U U l ć a k , K vyvoji
pluilny
do końce 16. stoleti, „CE", R. 0: 1960 nr 2,
s. 139—167.
R ó w n i e ż w dziale „ M a t e r i a ł y " drukowane są a r t y k u ł y z zakresu etnografii
czechosłowackiej, jak np. J. K r a m a f i k , Nekolik poznämek
k ćldnku prof. K. Chotka „Stare spüsoby präce v ceskoslovenskem
zemedslstvi.
Zatva srpem", „CE", R. 8:
1960 nr 1, s. 87—91; S. S v e c o v ä , Abergläubische
Vorstellungen
und
Praktiken
im Volksbauwesen
in der Slowakei, „CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 197—207.
M . S t u c h l i k , Stlty z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova musea vseobecneho ndrodopisu v Praze, „ĆE", R. 8: 1960 nr 3, s. 295—311.
M . S t u c h l i k , Tanecni masky z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova
musea,
„CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 69—81.
L . H o l y , Jorubsk?
okpö-Ifa
ve sbirkdch Naprstkova
musea, „CE", R 8" 1960
nr 2, s. 168—183.
C. L o u k o t k a , Cim pfispeli
Cesi k poznani Brazilie,
„CE", R. 8: 1960
nr 1, s. 82—86.
n
Vi
Vi
14
1 5
lłl
u
�422
RECENZJE
W „ Ć E " dobrze reprezentowany jest dział recenzji, w k t ó r y m o m ó w i o n o r ó w n i e ż
dwie prace polskie: książkę H . Noconia o p a ń s t w i e I n k ó w
oraz Zeszyt
próbny
Polskiego
atlasu etnograficznego
. Druga recenzja podaje k r ó t k ą h i s t o r i ę prac
atlasowych w Polsce oraz d o k ł a d n ą t r e ś ć Zeszytu próbnego. W omawianym roczniku
„ C E " mamy t a k ż e dwie m a ł e wzmianki o pracy J. K r z y ż a n o w s k i e g o Mądrej
głowie
dość dwie słowie (nr 2) oraz Z. Poniatowskiego Wstęp do religioznawstwa
(nr 2).
Jeżeli j e s t e ś m y już przy tematyce polskiej poruszonej w ó s m y m roczniku „CE",
w a r t o w s p o m n i e ć o artykule I . Tłoczka, Przegląd
badań nad architekturą
ludową
w Polsce w latach 1945—1959 , umieszczonym w osobnym dziale „ P r z e g l ą d etno
graficznych prac zagranicznych", k t ó r y zmierza do zapoznania czytelnika „ C E " z pra
cami zagranicznych uczonych. Należy podkreślić, że na 7 a r t y k u ł ó w , k t ó r e dotychczas
u k a z a ł y się w t y m dziale w c a ł y m czasopiśmie, w y c h o d z ą c y m od 1953 r., trzy z nich
pochodzą od uczonych polskich.
1 8
19
2n
Omawiany rocznik ,,CE" poza „ K r o n i k ą " i „ D y s k u s j a m i " , w k t ó r y c h w y w i ą z a ł a
się ciągnąca się przez trzy numery polemika między A. Robkiem a V. K a r b u s i c k i m
na temat pracy Kladensko,
posiada jeszcze jeden dział, z a m y k a j ą c y k a ż d y numer
czasopisma, „ Z p r a v y " , czyli drobne notatki. Można je podzielić na dotyczące b a d a ń
terenowych (5), konferencji (3), m u z e ó w i towarzystw (1), publikacji (21), poszczegól
nych uczonych czechosłowackich (5) oraz „ r ó ż n e " (1), gdzie J. V. Horak komunikuje
o znaczeniu, jakie mogą m i e ć dla etnografii n i e k t ó r e mapy administracyjne i histo
ryczne w y c h o d z ą c e obecnie w Czechosłowacji (nr 1).
Cały rocznik „ C E " jest bogato ilustrowany, nie brak też w i e l u kolorowych
ilustracji podnoszących w a r t o ś ć czasopisma. Streszczenia w j ę z y k u niemieckim po
s i a d a j ą tylko n i e k t ó r e a r t y k u ł y z działu etnografii czechosłowackiej, natomiast spis
treści drukowany jest w j ę z y k u angielskim i rosyjskim.
Zofio
S L O V E N S K Y NARODOPIS,
Szromba
R. 8: 1960
Slovensky Narodopis, organ Słowackiej Akademii Nauk, wyszedł w 1960 r. jako
k w a r t a l n i k . Cztery zeszyty tego pisma, z a w i e r a j ą c e w sumie 670 stron, przygotowy
wane są przez r a d ę r e d a k c y j n ą , w k t ó r e j skład w c h o d z ą n a s t ę p u j ą c y etnografowie:
Rudolf Bednarik, Sona Burlasova, Emilia Horvatnova, Sona K o v a ć e v i ć o v a , M i c h a ł
Markus, A n d r e j M e l i c h e r ć i k , Jan M j a r t a n , Jan Podolak. Redaktorem naczelnym jest
B o ż e n a Filova.
Oceniając charakter tego periodyku, w y c h o d z ą c e g o na Słowacji już od roku 1953,
trudno nie z a u w a ż y ć d u ż y c h zmian, jakie n a s t ą p i ł y w 1960 r. Przede wszystkim ude
r z a j ą c a jest nowa, cenna tendencja nadawania k a ż d e m u zeszytowi określonego
profilu, w y r a ż a j ą c e g o się przede wszystkim w jednolitej tematyce. Zeszyt pierwszy
poświęcony jest głównie tematom z w i ą z a n y m z r ó ż n y m i typami gospodarki, jak
uprawa winorośli i rolnictwo. Natomiast w zeszycie drugim znajdujemy sporo
m a t e r i a ł u i n f o r m u j ą c e g o o zmianach, jakie n a s t ą p i ł y w p i ę t n a s t o l e c i u powojennym
w zakresie k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej w różnych regionach Słowacji.
Numer ten zawiera poza t y m a r t y k u ł y z zakresu pasterstwa, k t ó r e poza ciekawymi
18
1 9
C. L o u k o t k a , Polska, kniha o fisi Inku, „CE", R. 8: 1960 n r 1, s. 99—100.
D. K r a n d ż a l o v , Polski atlas etnograficzny,
„CE", R. 8: 1960 n r 3, s. 324—
328.
2U
„CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 184—196.
�423
RECENZJE
uwagami o charakterze syntetycznym dają skrupulatnie zinwentaryzowany m a t e r i a ł
opisowy.
Zeszyt trzeci p o ś w i ę c o n y jest wyłącznie budownictwu, k t ó r e g o ciekawe formy
z r ó ż n y c h części Słowacji omawia czterech a u t o r ó w .
W ostatnim zeszycie znajdujemy prace dotyczące r ó ż n y c h t e m a t ó w z zakresu
k u l t u r y duchowej. Są t u o m ó w i e n i a jarmarcznych pieśni, uwagi krytyczne nad
motywami zawartymi w znanej pieśni ludowej „ W y d a ł a matka" oraz np. szczegó
łowe o m ó w i e n i a p r z e k a z ó w tradycji ustnej dotyczącej legendarnej postaci M i c h a ł a
Vdovca.
W omawianym roczniku obserwuje się t e n d e n c j ę do zamieszczania d u ż y c h arty
k u ł ó w , w k t ó r y c h autorzy m a j ą możność podania z a r ó w n o uwag uogólniających, jak
i m a t e r i a ł u opisowego.
Wszystkie większe i mniejsze rozprawki u p o r z ą d k o w a n e są w e d ł u g stałego, nie
zmiennego u k ł a d u w e w n ę t r z n e g o , przyjętego w c a ł y m roczniku 1960. K a ż d y zeszyt
o t w i e r a j ą „ A r t y k u ł y " , po nich n a s t ę p u j e dział „ M a t e r i a ł y i archiwa" lub „Rozhlady" . Zeszyt jest z a m k n i ę t y „ R e c e n z j a m i " , k t ó r y c h wciąż jeszcze jest w „ S N "
dość m a ł o . Uderza szczególnie niewielka stosunkowo liczba recenzowanych prac
p o z a s ł o w a c k i c h i czeskich.
Tak j a k w latach poprzednich, „SN" w 1960 r. zamieszcza głównie a r t y k u ł y
o m a w i a j ą c e poszczególne, konkretne tematy z zakresu k u l t u r y ludowej, nieliczne są
natomiast rozprawy z zakresu metodologii. S t ą d też z zainteresowaniem czyta się
p r a c ę B. Filovej p o ś w i ę c o n ą zagadnieniom metodycznym e t n o g r a f i i . W tej stosun
kowo niewielkiej pracy autorka częściowo porusza k i l k a w ę z ł o w y c h p r o b l e m ó w ,
k t ó r e n i e w ą t p l i w i e są przedmiotem dyskusji w ś r o d o w i s k u n a u k o w y m nie tylko
s ł o w a c k i m . Interesuje ją przede wszystkim sprawa przedmiotu b a d a ń etnografii oraz
w i ą ż ą c a się z t y m potrzeba wypracowania nowych metod pracy przy badaniach nad
ś r o d o w i s k i e m robotniczym. A u t o r k a zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na zmiany, jakie na
stąpiły —• zwłaszcza w piętnastoleciu powojennym — w t r a k t o w a n i u pojęcia ^ u d " ,
k t ó r e tradycyjnie łączono ze ś r o d o w i s k i e m chłopskim, s t a n o w i ą c y m g ł ó w n y przed
miot b a d a ń etnografii.
i
2
R o z p r a w ę swoją kończy B. Filova stwierdzeniem, że zainteresowania etnografa
idą obecnie w k i e r u n k u badania i o b j a ś n i e n i a tradycyjnych treści we współczesnej
kulturze oraz śledzenia nowo p o w s t a ł y c h form.
W ś r ó d a r t y k u ł ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h m a t e r i a ł odnoszący się do gospodarki sło
wackiej znajduje się praca E. Kahounovej, m ó w i ą c a o uprawie winorośli na terenie
M a ł y c h K a r p a t . A u t o r k a zajmuje się przede wszystkim kilkoma miejscowościami
z tego terenu: B r a t y s ł a w a , Raca, Sw. Jerzy, Myślenice, Pezinok, H l i n i k , Modra, po
r ó w n u j ą c z m a t e r i a ł e m z terenu Hor, O r e ś a n y , okolic Grobu, Seredi, Trnavy. Oma
wiana praca porusza dwa zasadnicze zagadnienia: organizację gospodarczo-społeczną
uprawy i p r z e r ó b k i winnej latorośli w r ó ż n y c h okresach historycznych oraz proces
technologiczny i n a r z ę d z i a pracy z w i ą z a n e z tą gałęzią gospodarki.
3
1
W „ R o z h l a d a c h " zamieszczone są a r t y k u ł y o r ó ż n o r a k i e j tematyce, jak np.
poruszające zagadnienia skansenu w Norwegii, i n f o r m u j ą c e o postępie prac grupy
n a u k o w c ó w z a j m u j ą c y c h się problemami ateizmu, czy wreszcie referujące w s p ó ł
p r a c ę p o m i ę d z y etnografami polskimi i s ł o w a c k i m i na tle b a d a ń nad k u l t u r ą paster
s k ą w Karpatach. Zamieszcza się tam r ó w n i e ż wspomnienia p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m
badaczom k u l t u r y ludowej.
B. F i 1 o v a, K niektórym
aktualnym
metodologickym
otdzkom
ndrodopisnej
vedy, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 177—188.
E. K a h o u n o v a . V i n o ł i r a d m c t t ; o Maluch Karpat,
„SN", R. 8: 1960 n r 1,
s. 3—72.
J
3
�424
RECENZJE
Uprawa winnej latorośli znana w Małych Karpatach od dawna jest dla tej
części Słowacji c h a r a k t e r y s t y c z n ą f o r m ą gospodarki. E. Kahouno</a przedstawia
i analizuje wszelkie przekazy źródłowe, na k t ó r y c h podstawie m o ż n a o d t w o r z y ć
przebieg rozwoju w i n n i c t w a od czasów najdawniejszych poprzez feudalizm, kapita
lizm do współczesności. W obszernej części pracy odnoszącej się do okresu feudalizmu
znajdujemy sporo m a t e r i a ł u orientującego w organizacji uprawy i p r z e r ó b k i winnej
latorośli, k t ó r a wieloma cechami przypomina organizację cechową, orientuje też
w organizacji zbytu oraz w stosunkach p a n u j ą c y c h między w i e l k ą własnością ziem
ską a c h ł o p a m i . Niestety o wiele pobieżniej potraktowany został okres kapitalizmu.
Z dość lakonicznego opisu dowiadujemy się o znacznych zmianach, j a k i m uległ
w t y m okresie teren M a ł y c h Karpat: praca w w i e l k i c h winnicach coraz częściej
opiera się teraz na najemnej sile roboczej, co zasadniczo zmienia stosunki pomiędzy
poszczególnymi grupami społecznymi. N a s t ę p u j e zmiana daniny na podatek. K a p i
talizm przynosi ze sobą w z m o ż o n ą dążność do spieniężania otrzymanych plonów,,
a więc poszukiwanie nowych r y n k ó w zbytu. Niestety bardzo pobieżnie omówiono
w i ą ż ą c e się z tym, a tak w a ż n e dla tego okresu prawo konkurencji, k t ó r e — jak
się wydaje — p o w a ż n i e zaciążyło na organizacji zbytu w Małych Karpatach.
Okres powojenny r ó w n i e ż potraktowany został dość pobieżnie. Dużo uwagi po
święcono zmianom w n a r z ę d z i a c h , natomiast niewiele m a t e r i a ł u znajdujemy o d n o ś n i e
do .różnych sposobów organizacji pracy, szczególnie w gospodarstwach i n d y w i d u a l
nych.
Zagadnieniom z w i ą z a n y m z rolnictwem poświęcone są w „SN" 3 a r t y k u ł y .
Praca V. Urbancovej jest przyczynkiem i n t e r e s u j ą c y m dla n a u k o w c ó w szeregu dys
cyplin, z a j m u j ą c y c h się historią narzędzi rolniczych, i ma n i e w ą t p l i w i e znaczenie
nie t y l k o dla nauki słowackiej '\ Na podstawie m a t e r i a ł ó w muzealnych przedstawia
autorka n a r z ę d z i a orne u ż y w a n e na terenie Słowacji do w i e k u X I X i X X . W y r ó ż n i a
5 t y p ó w narzędzi do o b r ó b k i ziemi, a mianowicie r a d ł a bezpłozowe i płozowe, pługi
c z w ó r d z i e l n e i trójdzielne z k r z y w y m i lub prostymi grządzielami oraz pługi z że
lazną o d k ł a d n i c ą pochodzenia kowalskiego lub fabrycznego. U ż y w a n e one były
obok siebie przez całe stulecie. V. Urbancova u w a ż a , że najstarsze typologicznie
jest r a d ł o bezpłozowe, k t ó r e p r z e t r w a ł o do naszych czasów jako n a r z ę d z i e służące
do obradlania z i e m n i a k ó w . N a s t ę p n i e analizuje, na jakiej drodze n a s t ę p o w a ł y zmiany
konstrukcji w r a d ł a c h i w pługach, oraz porusza istotne zagadnienie zapożyczeń
nowych form narzędzi rolniczych. Na marginesie tych r o z w a ż a ń wysuwa postulat,
aby badania nad ewentualnymi zapożyczeniami w n a r z ę d z i a c h ornych poprzedzić
szczegółowymi badaniami nad formami rodzimymi.
R o z w a ż a n i a swoje k o ń c z y autorka słuszną uwaga., ze m a t e r i a ł etnograficzny
dotyczący n a r z ę d z i rolniczych nie może b y ć t r a k t o w a n y jako w y s t a r c z a j ą c y i w y
maga pomocniczych b a d a ń archeologicznych i historycznych. Etnografia może b y ć
t y l k o j e d n ą z dyscyplin, k t ó r a dołączy swoje w y n i k i do r o z w i ą z a n i a zagadnienia
pochodzenia i rozwoju n a r z ę d z i rolniczych.
S p r a w ę przetrwania pewnych archaicznych form uprawy ziemi w n i e k t ó r y c h
regionach Słowacji porusza ta sama autorka w drugim numerze „ S N " . W k i l k u
miejscowościach, jak Myjava, Krajna, Brezowa, p r z e t r w a ł do naszych czasów t r ó j polowy system uprawy ziemi. Co ciekawsze, system ten wykazuje t r w a ł o ś ć raczej
5
V. U r b a n c o v a, K vyvoju slovenskeho orneho ndradia na zdklade
z muzealnych zbierok, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 73—120.
V. U r b a n c o v a , Prićiny pretrvania
archaickych
pol'nohospoddrskych
v niektórych
oblastiach Slovenska,
„SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 255—267.
s
materiału
foriem
�42.1
RECENZJE
w dużych gospodarstwach rolnych, a zanika w m a ł y c h , gdzie posiadanie niewielkiej
ilości ziemi uprawnej nie pozwala na jej ugorowanie.
Na Liptowie w miejscowości Huta p r z e t r w a ł a do czasów współczesnych ręczna
uprawa ziemi. Ciekawe to zjawisko w y w o ł a n e zostało specyficzną s y t u a c j ą ekonomiczno-historyczną. W Hucie prowadzenie gospodarstw rolnych należało do kobiet,
natomiast mężczyźni zarobkowali jako robotnicy w pobliskich hutach szkła. Zwyczaj
uprawy ziemi motykami zaczął z a n i k a ć około 1930 r., gdy wysokie zarobki robotni
k ó w H u t y pozwoliły na najem oraczy z terenu Orawy.
Podane przez U r t a n c o v ą wypadki przetrwania archaicznych f o r m uprawy
w rolnictwie są p r z y k ł a d e m dużego w p ł y w u lokalnych s t o s u n k ó w ekonomicznych
i historycznych na k s z t a ł t o w a n i e się gospodarki wsi.
Czysto m a t e r i a ł o w ą p r a c ą jest a r t y k u ł J. N i ż n a n s k i e g o m ó w i ą c y o sposobach
ugorowej i p ó ł u g o r o w e j uprawy ziemi w Bresto/anach . Praca szczegółowo i syste
matycznie przedstawia rośliny uprawiane i sposoby uprawy z w i ą z a n e z t y m syste
mem gospodarki w badanej wsi.
„Sloyensky Narodopis" zamieszcza w 1960 r. dwa a r t y k u ł y poświęcone n i e k t ó
r y m zagadnieniom gospodarki hodowlano-pasterskiej, tak charakterystycznej dla
Słowacji. W jednym z nich J. Stika m ó w i o pochodzeniu i sposobach szałaśniczego
wypasu na terenach zachodniej i północno-zachodniej Słowacji '. D o k ł a d n i e omawia
organizację s z a ł a ś n i c t w a , budownictwo z w i ą z a n e z t y m typem hodowli, g o s p o d a r k ę
mleczną, zwyczaje p a n u j ą c e na hali oraz nieszałaśnicze formy chowania dobytku
zwierzęcego w górach. Przedstawione w tej pracy w y n i k i b a d a ń p o z w a l a j ą na
stwierdzenie wielu analogii z terenami M o r a w i Śląska, zwłaszcza Cieszyńskiego.
T ł u m a c z y ć to m o ż n a podobnymi na obu terenach stosunkami historycznymi, eko
nomicznymi oraz wzajemnym o d d z i a ł y w a n i e m politycznym i gospodarczym.
Na terenie Horehronia, jednej z p r o w i n c j i s ł o w a c k i e j , spotyka się w paster
stwie 3 różne sposoby zimowania owiec: zimowanie w pomieszczeniach, k t ó r e są
częścią z a b u d o w a ń gospodarczych w o b r ę b i e wsi, zimowanie owiec w otwartych
ogrodzeniach (tzw. mraznicach) w g ó r a c h oraz zimowanie w polnych, z a m k n i ę t y c h
pomieszczeniach. Zimowanie w ..mraznicach" jest sposobem najstarszym, prawdopo
dobnie znanym dawniej w całych Karpatach. Temat ten rozpracowuje w „SN'
J. P o d o l a k w a r t y k u l e Tradićn? sposoby zimovania dobytka na
Horehroni".
Zeszyt trzeci „SN" poświęcony został budownictwu. J. Mjartan w słowie w s t ę p
nym, p o p r z e d z a j ą c y m cykl a r t y k u ł ó w z w i ą z a n y c h z t y m tematem, daje k i l k a istot
nych uwag, k t ó r e w p e w n y m sensie mogą być potraktowane jako podsumowanie
w n i o s k ó w tego cyklu. Zmiany zachodzące w okresie socjalizacji wsi, n a s t ę p u j ą
w szczególnie szybkim tempie w kulturze materialnej: budownictwie, odzieży,
u r z ą d z e n i u w n ę t r z a . Ruch budowlany przyczynia się do szybkiego zaniku cennych
z a b y t k ó w tradycyjnej architektury. Stąd konieczność jak najszybszego opracowa
nia budownictwa ludowego. Konieczność ta w y p ł y w a nie t y l k o z potrzeby zinwen
taryzowania ginących obiektów, ale t a k ż e wypracowania w z o r c ó w dla nowego bu
downictwa wiejskiego, k t ó r e s p e ł n i a j ą c w a r u n k i stawiane przez n o w o c z e s n ą archi
t e k t u r ę b a z o w a ł o b y na tradycjach regionalnych. Potrzeba wypracowania takich
w z o r ó w jest o tyle pilna, że nowo p o w s t a j ą c e budownictwo wiejskie sięga po po
mysły do architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , na skutek czego p o w s t a j ą zabudowa,;
'' J. R. N i ż n a n s k y , Priprava
a osev uhoroveho a pouhoroveho
pol'a v Brestoimnoch, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 121—152.
' J . S t i k a , Salasnictvi
v porażske
a kysucke
oblosti, „SN", R. 8: 1960 n r 2,
s. 323—370.
J. P o d o l a k , Tradióne sposoby zimovania dobytka na Horehroni, „SN", R. 8~
1960 nr 2, s. 268—322.
8
�426
RECENZJE
nia u d e r z a j ą c e b r z y d o t ą i niejednokrotnie nie spełniające t a k ż e w a r u n k ó w posta
wionych przez inwestora.
Na marginesie tych podstawowych p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z n o w ą s y t u a c j ą
e k o n o m i c z n ą wsi powstaje pytanie, co należałoby zrobić z opuszczonymi budynkami
tradycyjnymi. Przeniesienie ich do s k a n s e n ó w jest n i e m o ż l i w e chociażby ze w z g l ę d u
na t r u d n o ś c i organizacyjne i finansowe. Pozostaje wykonanie d o k ł a d n e j inwentary
zacji. Sprawy te porusza w swoim artykule V. P r a ż a k . Po tych pracach, o m a w i a j ą
cych aktualne zagadnienia z w i ą z a n e z budownictwem wiejskim, n a s t ę p u j e k i l k a
a r t y k u ł ó w poświęconych b u d o w n i c t w u różnych r e g i o n ó w Słowacji. Są to prace
o charakterze opisowym, p o d k r e ś l a j ą c e cechy regionalne .
Bogaty i r ó ż n o r o d n y folklor s ł o w a c k i budzi zrozumiałe zainteresowanie w i e l u
e t n o g r a f ó w . W „SN" jeden z n u m e r ó w poświęcony jest w y n i k o m b a d a ń nad pieśnią,
l i t e r a t u r ą , t a ń c e m r ó ż n y c h grup etnicznych Słowacji.
L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a zwraca u w a g ę na rzadko poruszany w literaturze te
mat znaczenia i treści pieśni jarmarcznych, k t ó r e przez długi okres były j e d n ą
z tych form literackich, k t ó r e silnie z a w a ż y ł y na charakterze twórczości ludowej .
A u t o r k a słusznie stwierdza, że przy badaniach twórczości ludowej w y r a ż a j ą c e j się
w pieśniach zbójnickich, weselnych itp. nie m o ż n a p o m i j a ć pieśni jarmarcznej, czy
też pieśni p o w s t a j ą c e j w ś r o d o w i s k u robotniczym. Ich poznanie jest nieodzowne do
zrozumienia całokształtu twórczości artystycznej ludu słowackiego.
J e d n ą z najstarszych pieśni, z n a n ą z różnych t e r e n ó w Słowacji, do k t ó r e j
analogii m o ż n a s z u k a ć w zachodniej Europie, jest pieśń „ V y d a l a mati, vydala
ceru..." Z. Horalkova z a n o t o w a ł a ją we wsi Jawornik na H o r n a c k u . Pieśń ta od
dawna i n t e r e s o w a ł a takich badaczy, j a k J. Horak, F. Kolessa, A . Melichercik. W y
suwano nawet hipotezę, ze była ona znana już w czasach przedfeudalnych.
Dzięki zastosowanej metodzie notowania wersji tej p i e ś n i u r o z m ó w c ó w w r ó ż
n y m w i e k u zdołała autorka z a n o t o w a ć zmiany zachodzące w czasie, r z u c a j ą c ś w i a t ł o
na proces deformacji w twórczości ludowej.
L u d gemerski posiada w swoich legendach postać bohatera Michała Vdovca,
k t ó r y podobnie j a k Janosik w y s t ę p o w a ł w obronie u c i ś n n i o n y c h . V. Ga3parikova
omawia szczegółowo tę legendę, k t ó r ą u w a ż a za jeden z w y r a z ó w protestu ludu na
ucisk feudalny
Zagadnieniem t a ń c a na terenie Słowacji z a j m u j ą się dwie a u t o r k i : Z. Jelinkova
i Z. Rokesova , k t ó r a p o ś w i ę c a swój a r t y k u ł k i l k u zespołom t a ń c a Sło
wacji, t j . ludowemu zespołowi Lućnica, wojskowemu zespołowi artystycznemu,
9
10
11
l2
r
1 4
!l
,5
V. P r a ż a k , Nejnalehavejśi
ukoi dneska-celostdtni
pruzkum nasi Udovś
archi
tektury, .,SN", R. 8: 1960 n r 3, s. 389—399.
J. M j a r t a n, Novśie prispevky
k vyskumu
juhoslovenskeho
domu, „SN"
R. 8: 1960 nr 3, s. 400—431; S. M r u ś k o v i ć, Prispevok
k studiu Vudovych
pol'nohospoddrskych
stavieb na Zdhori, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 431^167; S. S v e c o v a ,
Stavby s pristennymi
stipmi na zdpadnom Slovensku, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 468—
493: J. V. S c h e y b a l , K nekterym. oldzkdm pastroveho stavitelstvi
na
Slovansku,
„SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 494—501.
L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a , Jarmaćnd
pieseń v nasej ndrodnej
kul
turę, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 529—553.
Z. H o r a 1 k o v a, Prispevky
k motivickemu
a strofickemu
rozboru
pisni
vydala mati, vydala ceru, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 591—627.
V. G a ś p a r i k o v a , Obraz zbójnika
Michała
Vdovca
vo folklórnej
tvorbe
gemerskeho l'udu, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 554—590.
Z. J e l i n k o v a , Zprdva
o pruzkumu
chorovodu na Slovensku,
„SN", R 8:
1960 m* 4, s. 641—651.
Z. B o k e s o v a, K otdzkam vyvoja profesiondlnych
suborov Vudovych
pieśni
a tancov na Slovensku,
„SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 227—239
10
11
1 2
1J
Vi
10
�427
RECENZJE
u k r a i ń s k i e m u zespołowi pieśni i t a ń c a przy teatrze w Preszowie oraz młodzieżo
wemu zespołowi w B r a t y s ł a w i e .
Instytut folklorystyczny w Bukareszcie o r g a n i z o w a ł badania nad folklorem d w u
wsi w R u m u n i i : Nova H u t a i B o d a n o ś . W ramach tych b a d a ń S. B u r l a s o v á b a d a j ą c a
S ł o w a k ó w tam m i e s z k a j ą c y c h stwierdziła, że mimo oderwania od rodzimego ś r o d o
wiska folklor s ł o w a c k i jest w R u m u n i i żywy . Ciekawe by byjo szczegółowe przeba
danie podłoża tego zjawiska i dziedzin, w k t ó r y c h słowaccy emigranci w Rumunii
w y k a z u j ą w i ę k s z ą zdolność a d a p t a c y j n ą w n o w y m środowisku.
E. H o r v á t h o v á w a r t y k u l e p o ś w i ę c o n y m n i e k t ó r y m historyczno-etnograficznym
problemom z w i ą z a n y m z g r u p ą C y g a n ó w daje wiele ciekawych u w a g . Przede
wszystkim omawia istniejące w ś r ó d C y g a n ó w grupy o r ó ż n y m pochodzeniu, a n a s t ę p
nie wielorakie ugrupowania zawodowe r z e m i e ś l n i k ó w , r o b o t n i k ó w , m u z y k ó w wiejs
kich, handlarzy. R ó ż n o r o d n o ś ć zajęć w p ł y w a na powstawanie pewnych o d r ę b n o ś c i
k u l t u r o w y c h i obyczajowych. A u t o r k ę interesuje przede wszystkim sprawa przysto
sowania się C y g a n ó w do społeczeństwa. CSRS po roku 1945, kiedy w ł a ś c i w y stosunek
do mniejszości narodowych stał się t r o s k ą o g ó l n o p a ń s t w o w ą . W ramach tej p o l i t y k i
rozpoczęto w ś r ó d C y g a n ó w akcję l i k w i d o w a n i a analfabetyzmu i u d o s t ę p n i a n i a ogól
nonarodowych zdobyczy kulturalnych.
„Slovensky N á r o d o p i s " cechuje starannie opra-cowana szata graficzna. Fotografie
i rysunki objaśniają tekst, k t ó r y staje się przez to w a r t o ś c i o w y m m a t e r i a ł e m dla
c z y t e l n i k ó w spoza Słowacji. W 1960 r. po raz pierwszy wprowadzono kolorową,
estetyczną o k ł a d k ę pisma, na k t ó r e j zamieszcza się reprodukcje w y t w o r ó w k u l t u r y
ludowej.
Anna
Zambrzycka-Kunachowicz
16
1 1
A C T A A R C H A E O L O G I C A C A R P A T H I C A , T. 1: 1960 z. 2
1
Recenzując pierwszy zeszyt „Acta Archaeologica C a r p a t h i c a "
zreferowałam
między i n n y m i program, z j a k i m na w s t ę p i e w y s t ą p i ł a Redakcja czasopisma. Zanim
przystąpię do o m ó w i e n i a zeszytu drugiego tego czasopisma, p r a g n ę podkreślić, że
realizuje on w pełni w y s u n i ę t e poprzednio postulaty. Pismo coraz w y r a ź n i e j przy
biera charakter organu o g ó l n o k a r p a c k i e g o , z a r ó w n o jeśli chodzi o t e m a t y k ę a r t y
kułów, jak i w s p ó ł p r a c ę uczonych r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . W dziale „ A r t y k u ł ó w "
spotykamy obok autora z Polski także Rumuna i W ę g r a ; „Rejestr nowych stanowisk"
przynosi zestawienie o d k r y ć dokonanych w 1957 r. na terenie Czechosłowacji, Węgier
i Polski (te ostatnie są tylko u z u p e ł n i e n i e m rejestru umieszczonego w zeszycie
poprzednim); wreszcie w dziale „Recenzji" omawiane są prace r u m u ń s k i e , s ł o w a c k a
i polska.
Dla problematyki Karpat jako całości n i e w ą t p l i w i e najciekawsze są a r t y k u ł y
p o r u s z a j ą c e zagadnienia o g ó l n o k a r p a c k i e . Do takich n a l e ż ą a r t y k u ł y J. K o z ł o w
s k i e g o i T. L e w i c k i e g o . Pierwszy z nich, W sprawie tzw. kultury łowców
nie
dźwiedzia
jaskiniowego
(s. 243—260), z n i e z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w (to, że inspirowany
był przez a r t y k u ł Malinowskiej w „ W i e r c h a c h " , nie odbiera m u w a r t o ś c i a r t y k u ł u )
umieszczony został w dziale „Dyskusji i polemik"; daje bowiem niezwykle ciekawe,
1,1
S. B u r 1 a s o v a, K otdzkam hudobneho
folkloru
Slovdkov
v
Rumuńsku,
„SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 628—640.
E. H o r v a t h c v a, Niektóre
historicko-etnograficke
problemy
pri
rieśeni
ciganskej otdzky po r. 1945, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 240—254.
A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Acta
Archaeologica
Carpathica,
t. 1, z. 1,
„ E t n o g r a f i a Polska", t. 5: 1961, s. 395—398.
1 1
1
�•428
RECEN'ZJE
oparte na polskim materiale wykopaliskowym i wyczerpująco zestawionej literaturze
ś w i a t o w e j o m ó w i e n i e „ k u l t u r y łowców n i e d ź w i e d z i a jaskiniowego". Jednym z najbar
dziej znanych w Polsce stanowisk tej „ k u l t u r y miała być grota Magury w Tatrach,
gdzie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przeprowadzono badania archeologiczne.
Tzw. k u l t u r a łowców niedźwiedzia jaskiniowego rozwijała się rzekomo w paleo
licie; cechowały ją prymitywne n a r z ę d z i a kamienne, bardzo liczne n a r z ę d z i a kościa
ne o k s z t a ł t a c h obłych i niejasnym przeznaczeniu (na ogół u w a ż a n o je za gładziki),
wreszcie w y j ą t k o w a rola, j a k ą w tej „ k u l t u r z e " o d g r y w a ł n i e d ź w i e d ź jaskiniowy.
Roli tej dopatrywano się w olbrzymich ilościach kości n i e d ź w i e d z i a zalegających
namulisko grot górskich, k t ó r e rzekomo zamieszkiwali ludzie tej kultury, oraz
w o d k r y w a n y m tam celowym p o c h ó w k u czaszek niedźwiedzia, co miało świadczyć
o kulcie, j a k i m otaczano to zwierzę.
Przytoczone przez Kozłowskiego liczne dowody, zaczerpnięte z całej Europy,
gdzie obok Karpat miała w y s t ę p o w a ć „ k u l t u r a niedźwiedzia jaskiniowego", ś w i a d
czą, że ..kultura" taka nigdy nie istniała. Wiele grot, rzekomych jej stanowisk
(między i n n y m i grota Magury), okazało się nigdy przez człowieka nie zamieszkany
m i (brak śladu ognisk i pewnych w y r o b ó w ręki ludzkiej); wyroby kamienne tej
„ k u l t u r y " zakwalifikowano do różnych o k r e s ó w i k u l t u r paleolitycznych; „ w y r o b y "
kościane — jak stwierdzono — p o w s t a ł y na drodze erozji, a p r z y k ł a d } ' „ p o c h ó w k u "
czaszek niedźwiedzia były albo naturalnym zapchaniem przez erozja kości tych
z w i e r z ą t we w n ę k i b r z e g ó w jaskini, albo są co najmniej niepewne, gdyż ich doku
mentacja okazała się tendencyjna; wreszcie udowodniono, że niedźwiedź nie grał
istotnej roli w gospodarce l u d ó w paleolitu, a wielkie ilości jego kości w grotach
górskich, nawet tych n i e w ą t p l i w i e zamieszkanych przez człowieka, ś w i a d c z ą t y l k o ,
że przez tysiące lat n i e d ź w i e d z i e chroniły się do jaskiń, by tu zakończyć życie.
Sprawa „ k u l t u r y ł o w c ó w niedźwiedzia jaskiniowego" ma bardzo istotne znacze
nie dla zagadnienia K a r p a t i dlatego wszelkie dyskusje na ten temat m u s z ą żywo
i n t e r e s o w a ć każdego, kto zajmuje się historią osadnictwa gór. Co prawda Karpaty
nie były zamieszkane przez „łowców niedźwiedzia", a w wysokich jaskiniach ta
t r z a ń s k i c h nie chronił się człowiek paleolitu, j e d n a k ż e j u ż w tych odległych czasach
nie s t a n o w i ł y one bariery nie do przebycia. Dowodzi tego a r t y k u ł L . V e r t e s a .
Surowiec
krzemienny
pochodzenia
polskiego
w węgierskim
paleolicie
i
mezolicie
(s. 167—169). Okazuje s:ę, że n a r z ę d z i a z polskiego krzemienia ś w i o c i e c h o w s k i e g o zna
leziono na terenie Węgier, o 400 k m od miejsca jego wydobywania. Ludzie, którzy
przenieśli go na t a k ą odległość, musieli p r z e w ę d r o w a ć przez Karpaty.
Do czasów z pogranicza prehistorii i historii odnosi się a r t y k u ł T. L e w i c
k i e g o Karpaty w opisach geografów
arabskich
i perskich
IX—Xl
w, (s. 191—201).
Dowiadujemy się, że w t y m czasie istniał w i e l k i szlak handlowy u ż y w a n y przez
k u p c ó w arabskich, a wiodący z północnej A f r y k i przez H i s z p a n i ę i Italię, n a s t ę p n i e
przez całą E u r o p ę ś r o d k o w ą i w s c h o d n i ą do Chazarii, na północny Kaukaz, do ujścia
Wołgi i nad Morze Kaspijskie. Warianty tego gigantycznego szlaku przecinały K a r
paty na trasach: Praga — K r a k ó w — K i j ó w oraz p ó ł n o c n e W ę g r y — Słowacja —
K a r p a t y — Kijów. Zainteresowanie, j a k i m Arabowie darzyli w n ę t r z e Europy, w i ą ż e
się ponadto z ich ś m i a ł y m i planami połączenia d r o g ą l ą d o w ą Syrii z posiadłościami
arabskimi w Hiszpanii (z o m i n i ę c i e m m ó r z penetrowanych przez Bizancjum). S t ą d
mnogość relacji k u p c ó w i specjalnych w y s ł a n n i k ó w o krajach, m i ę d z y i n n y m i t a k ż e
karpackich, jak dzisiejsza Polska, Czechosłowacja i Ukraina. W relacjach tych
w y s t ę p u j ą Karpaty b ą d ź j a k o nie nazwane góry, dające się z p e w n o ś c i ą zidentyfi
k o w a ć z Karpatami, bądź zwane „ G ó r a m i K r a k o w s k i m i " , wreszcie pod s w ą dzisiej
szą n a z w ą Karpat (oczywiście zniekształconą przez t r a n s k r y p c j ę i błędy kopistów).
1
�RECENZJE
420
Karpaty w y s t ę p u j ą również na ówczesnych mapach arabskich, zresztą jako zupełnie
fantastyczne g ó r o t w o r y ; np. w dziele geografa Ibn Hawqala łączą się w jeden ł a ń
cuch górski z jednej strony z Kaukazem, z drugiej z A l p a m i i Pirenejami.
Najstarsze wzmianki o Karpatach w źródłach wschodnich pochodzą z I X w.,
spotykamy je n a s t ę p n i e aż do k o ń c a X I I w . : natomiast późniejsze przekazy nie wspo
m i n a j ą j u ż o Karpatach. Autor zwraca u w a g ę na ciekawy fakt, że w stosunku do
arabskich źródeł pisanych i źródeł archeologicznych w postaci znalezisk monet
arabskich ilość p r z e k a z ó w dotyczących Karpat jest bardzo nieliczna i raczej są to
tylko lakoniczne wzmianki. .,Być może — pisze autor — nie i n t e r e s o w a ł a ich
[ A r a b ó w ] zbytnio geografia fizyczna Europy, gdyż uwaga ich skierowana była
g ł ó w n i e na zwyczaje i k u l t u r ę l u d ó w zamieszkujących te obszary oraz na handel
z n i r n i " (s. 201). Dla nas n i e w ą t p l i w i e ciekawy jest f a k t . żc j u ż pod koniec pierwsze
go tysiąclecia n.e. istniały stałe szlaki w i o d ą c e poprzez Karpaty.
D o d a t k o w ą d o k u m e n t a c j ę w y w o d ó w T. Lewickiego przynosi a r t y k u ł M . C z a pk i e w i c z o w e j umieszczony w dziale „ K o m u n i k a t ó w " , Moneta arabska
znaleziona
iv Gorlicach
(s. 213—216). Chodzi t u o znalezisko felsa, monety zdawkowej ze stopu
żelaza i miedzi o bardzo niskiej wartości, pochodzącej z lat 822—828/829. P o n i e w a ż
felsy nie były w y w o ż o n e z k r a j ó w arabskich ani jako kruszec, ani jako pieniądz,
autorka dochodzi do wniosku, że „nasz fels dostał się do Polski zupełnie przypadko
w o " (s. 216). Chodzi t y l k o o to, na czym polegał ten ..przypadek'-. M o i m zdaniem
autorka mogła z u p e ł n i e śmiało pokusić się o stwierdzenie, że jeśli fels nie był
przedmiotem w y m i a n y , musiał p r z y w ę d r o w a ć do Gorlic, a przynajmniej do Polski,
nie jako przedmiot w y m i a n y podawany z r ą k do r ą k , ale wraz z kupcem z k r a j ó w
arabskich, k t ó r y zapewne przez zapomnienie zostawił go w swym mieszku, a n a s t ę p
nie zgubił, w y r z u c i ł lub p o d a r o w a ł — bo nie w y m i e n i ł , skoro fels nie m i a ł w a r t o ś c i
w handlu zagranicznym. Fels gorlicki może więc być dowodem obecności m i e s z k a ń c a
kalifatu na północnej stronie Karpat.
W ś r ó d k o m u n i k a t ó w dotyczących archeologii polskiego Podkarpacia specjalnie
i n t e r e s u j ą c y ze względu na p o r u s z o n ą w n i m t e m a t y k ę osadniczą jest a r t y k u ł
A. Ż a k i e g o, dotyczący p r o b l e m ó w osadniczych ziemi sądeckiej, Naszacowice —
Podegrodzie — Stary Sącz (s. 219—224). Autor, z e s t a w i a j ą c w y n i k i dotychczasowych
b a d a ń terenowych, stwierdza, że w Starym Sączu nie znaleziono d o t ą d miejsca, gdzie
mógłby się mieścić w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y gród k a s z t e l a ń s k i ; równocześnie badania
s o n d a ż o w e prowadzone tutaj nie w y k a z a ł y m a t e r i a ł u starszego niż z X I I I w. O t y m
ostatnim czytamy w artykule M . T r z e p a c z - C a b a l s k i e j , Badania
sondażowe
w Starym Sączu, pow. Nowy Sącz (s. 227—231), k t ó r a p r z e p r o w a d z i ł a t u 14 p r ó b n y c h
w y k o p ó w , przy czym s t w i e r d z i ł a lokalizację dawnego miasta tam, gdzie i dziś znaj
duje się jego centrum, oraz określiła, że najstarszy znaleziony m a t e r i a ł ceramiczny
pochodzi z X I I I w. Fakty w s k a z u j ą więc na to, że Stary Sącz p o w s t a ł w czasie,
z k t ó r e g o pochodzi jego akt lokacyjny, czyli w X I I I w. W poszukiwaniu wczesno
ś r e d n i o w i e c z n e j kasztelanii A . Ż a k i dochodzi do grodziska Grobla we wsi Podegro
dzie, k t ó r e g o położenie i rozmiary świadczą, że było w a ż n y m centrum osadniczym,
a m a t e r i a ł ceramiczny datuje je na X I — X I I I w . Upadek Podegrodzia w X I I I w.
w i ą ż e się zapewne z założeniem Starego Sącza. Naszacowice, gdzie znajduje się gro
dzisko starsze od Grobli w Podegrodziu, wedle przypuszczeń autora s t a n o w i ł y jesz
cze starsze centrum osadnicze. Centralny gród ziemi sądeckiej trzykrotnie z m i e n i a ł
by więc swoje miejsce, przenosząc się z Naszacowic do Podegrodzia, stąd 'ło Starego
Sącza, a wreszcie do Nowego Sącza. Tego rodzaju niestałość centrum administracyj
nego jakiegoś o k r ę g u jest zjawiskiem raczej rzadkim w historii osadnictwa połu
dniowej Polski.
�430
RECENZJE
O „Rejestrze nowych stanowisk i znalezisk" oraz dziale „Recenzji" p i s a l i ś m y j u ż
w y ż e j ; należy jeszcze w s p o m n i e ć o dziale d o t y c z ą c y m archeologii innych t e r e n ó w
górskich, k t ó r y w t y m zeszycie w y p a d ł z u p e ł n i e zadowalająco, w n o s z ą c ciekawe
w i a d o m o ś c i z zakresu ogólnej problematyki osadnictwa górskiego.
W sumie zeszyt drugi „Acta Archaeologica Carpathica" przedstawia poziom
znacznie bardziej w y r ó w n a n y niż zeszyt pierwszy i stanowi bardzo cenny w k ł a d do
poznania roli Karpat w przedhistorycznej i historycznej przeszłości.
Anna
Kowalska-Lewicka
R O C Z N I K S Ą D E C K I , Nowy Sącz, t. I : 1939, I I : 1949, I I I : 1957, I V : 1960
Dwa pierwsze tomy „Rocznika", wydane przez Miejską Bibliotekę i m . J. Szujskie
go w N o w y m Sączu, redagowane były przez dr T. Mączyńskiego. Po dłuższej prze
rwie w 1957 r. reaktywowano w y d a w n i c t w o staraniem O d d z i a ł u Polskiego Towa
rzystwa Historycznego w N o w y m Sączu, pod r e d a k c j ą K . Golachowskiego. Przed
mowa nowego zespołu redakcyjnego do t. I I I zapowiada druk „ p r a c i a r t y k u ł ó w
o tematyce sądeckiej z historii ogólnej i nauk pokrewnych, jak archeologia, etno
grafia, etnologia, historia literatury, historia sztuki". J e d n a k ż e profil w y d a w n i c t w a
jest zdecydowanie historyczny w tradycyjnym rozumieniu tego słowa.
Etnografa m o g ą tu z a i n t e r e s o w a ć n a s t ę p u j ą c e pozycje: w t. I — J. F l i s ,
Sądeczyzna
i jej granice, s. 1—20 (ustalenie granic regionu sądeckiego na podstawie
danych osadniczych i historycznych granic administracyjnych — kasztelanii, a potem
powiatu); E. P a w ł o w s k i , Z geografii
wyrazów
polskich:
podelga i
podyma,
s. 264—269; t. I I I — W. B a z i e 1 i c h, Zeznania niektórych
uczestników
powstania
chochołowskiego,
s. 347—375 ( m a t e r i a ł y ź r ó d ł o w e — protokoły pierwszych p r z e s ł u
c h a ń ) ; K . G o l a c h o w s k i , Bibliografia
Sądeczyzny,
s. 393—418 (zestawia pozycje
wszystkich dyscyplin, a t a k ż e i beletrystyczne, dotyczące S ą d e c z y z n y ; u w z g l ę d n i a
w szerokim zakresie m a t e r i a ł y zamieszczane w prasie); t. I V — A . Ż a k i , O po
łożeniu wczesnośredniowiecznego
Sącza, s. 1—50 (interesująca, choć może nieco zbyt
ś m i a ł a p r ó b a rekonstrukcji pierwotnego zespołu osadniczego); H . B a r y c z ,
Relacja
o roku 1846 w Sądeczyźnie
(tekst Nikodema Gojskiego),
s. 187—210; t e n ż e , Stani
sław Łempicki.
Z pamiętnika
sądeckiego,
s. 211—237 (szczególnie i n t e r e s u j ą c y frag
ment o dziadach n o w o s ą d e c k i c h ) ; w Kronice notatka „ W y s t a w a pokonkursowa
sztuki ludowej Sądeczyzny", s. 301—302.
Helena
Bur char downa
PASTERSTWO T A T R POLSKJCII I P O D H A L A pod red. W. Antoniewicza: t. I .
Fizjografia
i geografia pasterstwa
Tatr Polskich
i Podhala, W r o c ł a w 1959, ss. 224;
t. I I . Pastwiska
podgórskie
i górskie Tatr Polskich i Podhala. Teraźniejszość
i przy
szłość, W r o c ł a w 1960, ss. 209; t. I I I . Hodowla owiec i bydła w Tatrach Polskich i na
Podhalu. Teraźniejszość
i przyszłość,
W r o c ł a w 1961, ss. 191; w y d . Ossolineum
W latach 1959—1961 u k a z a ł y się trzy pierwsze tomy zakrojonego na bardzo
s z e r o k ą skalę wydawnictwa, k t ó r e g o celem jest wszechstronne, monograficzne przed
stawienie zagadnienia owczarstwa na terenie Tatr i Podhala — tła, na j a k i m się ono
r o z w i n ę ł o i rozwija nadal, jego przeszłości, teraźniejszości oraz perspektyw rozwojo-
�RECENZJE
431
wych na przyszłość. Nie mamy d o t ą d w literaturze p e ł n e j syntezy pasterstwa jed
nego regionu, inicjatorowi więc i redaktorowi w y d a w n i c t w a , a t y m samym i nauce
polskiej przypada w udziale zasługa p i e r w s z e ń s t w a w skali ś w i a t o w e j .
Prace przygotowawcze do tego wielkiego dzieła rozpoczęły się j u ż w pierwszych
latach powojennych przez zbieranie m a t e r i a ł ó w do architektury pasterskiej, po czym
przyszły pertraktacje z licznymi autorami, k t ó r y c h prace złożą się na całość w i e l k i e j
monografii, a k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą wszystkie działy nauki z w i ą z a n e z zagadnieniami
pasterskimi.
Wydawnictwo zaplanowane jest na 10 t o m ó w , z czego trzy pierwsze, wymienio
ne w tytule naszej recenzji, już się ukazały. N a s t ę p n e dotyczyć b ę d ą historii i organi
zacji pasterstwa t a t r z a ń s k i e g o (t. I V ) , s t u d i ó w nad pasterstwem Tatr i Pod
hala (t. V), s ł o w n i c t w a i nazewnictwa pasterskiego w Tatrach Polskich i na Pod
halu (t. V I ) , budownictwa pasterskiego w Tatrach Polskich (t. V I I ) , pasterzy t a t r z a ń
skich i ich sztuki (t. V I I I ) , folkloru pasterskiego Tatr Polskich i Podhala (t. I X ) ,
ikonografii i bibliografii pasterstwa w Tatrach Polskich i na Podhalu (t. X ) . Wydanie
całości przewidziane jest do roku 1964.
Najciekawsze dla historyka k u l t u r y ludowej zagadnienia znajdą się dopiero
w tomach przygotowywanych do druku. O m a w i a j ą c więc wydane j u ż trzy pierwsze
tomy, o g r a n i c z ę się do sprawozdawczego i c h o m ó w i e n i a i p o d k r e ś l e n i a p r o b l e m ó w
szczególnie ciekawych z p u n k t u widzenia z a i n t e r e s o w a ń etnografii.
N a j w i ę c e j uwagi poświęcono w omawianych trzech pierwszych tomach racjonal
nej gospodarce hodowlano-pasterskiej. Wprowadzeniem do tych z a g a d n i e ń jest
Zarys fizjografii
Tatr i Podhala (t. I , s. 27—75), opracowany przez Z. R a d w a ń s k ą - P a r y s k ą , dalsi autorzy z a j m u j ą się przede wszystkim aktualnym zagadnieniem
stworzenia dla pasterstwa odpowiedniej bazy paszowej, przy czym o m a w i a j ą stan
współczesny, dokonywane przez specjalistów eksperymenty i najbardziej racjonalne
nowoczesne metody gospodarowania. Zagadnieniu bazy paszowej p o ś r e d n i o i bez
p o ś r e d n i o p o ś w i ę c o n e są a r t y k u ł y tomu I I ; zagadnieniom czysto hodowlanym, i to
nie t y l k o hodowli owiec, ale t a k ż e b y d ł a rogatego, poświęcono tom I I I . Obszernie
potraktowano r ó w n i e ż stosunek pasterstwa do ochrony przyrody. Mówi o t y m głów
nie a r t y k u ł Z. R a d w a ń s k i e j - P a r y s k i e j (t. I , s. 175—192); ponadto z a j m u j ą się n i m —
choć j u ż ubocznie — inne a r t y k u ł y , zwłaszcza w tomie I I .
Z etnograficznego p u n k t u widzenia jest k i l k a szczególnie i n t e r e s u j ą c y c h arty
k u ł ó w rozsianych we wszystkich trzech tomach, k t ó r e t u osobno o m ó w i ę :
Tom pierwszy po k r ó t k i e j przedmowie S. Leszczyckiego otwiera a r t y k u ł W. A n t o n i e w i c z a , inicjatora i redaktora w y d a w n i c t w a , poświęcony Dziejom
badań
pasterstwa górskiego w Polsce (s. 9—26). Omawia je autor wedle ,,linii rozwojowych
b a d a ń nad pasterstwem", przy czym p o d k r e ś l a duży w k ł a d do tych b a d a ń geogra
fów, h i s t o r y k ó w , j ę z y k o z n a w c ó w , a stosunkowo mniejszy etnografów, co jest słusz
n y m stwierdzeniem o d n o ś n i e do czasów dawniejszych. Ostatnio sytuacja ta uległa
zmianie dzięki pracom przede wszystkim B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j oraz innych
etnografów, o czym świadczyć będzie w y m o w n i e tom I V Pasterstwa.
Wprowadzeniem w o g ó l n o e u r o p e j s k ą s y t u a c j ę w pasterstwie jest a r t y k u ł S. B e
r e z o w s k i e g o , Problemy geograficzne pasterstwa
wędrownego
(t. I , s. 77—146).
Po klasyfikacji wszystkich w y s t ę p u j ą c y c h na terenie Europy t y p ó w w ę d r ó w e k paster
skich przechodzi autor do opisu g ł ó w n y c h t e r e n ó w pasterstwa w ę d r o w n e g o w Europie
i charakterystycznych dla każdego z tych t e r e n ó w t y p u w ę d r ó w e k , t r a k t o w a n y c h
już nie w oderwaniu, ale na tle specyficznych w a r u n k ó w miejscowych. Dzięki
szerokiemu spojrzeniu autora i bogatemu m a t e r i a ł o w i p o r ó w n a w c z e m u , j a k i przy
tacza, szczególnie plastycznie w y s t ę p u j e nasza rodzima forma pasterstwa.
�432
RECENZJE
A r t y k u ł W. H . P a r y s k i e g o poświęcony jest Szlakom pasterskim
w
Tatrach
i na Podtatrzu (t. I , s. 147—174). Szczegółowo opracowuje autor najpierw ogólne
szlaki komunikacyjne na Podtatrzu na podstawie d o k u m e n t ó w historycznych,
n a s t ę p n i e szlaki w i o d ą c e z Podhala w Tatry, wreszcie najdawniejsze drogi przez
Tatry, k t ó r e w swych p o c z ą t k a c h były drogami pasterskimi (najdogodniejsze) i m y
ś l i w s k i m i (mniej dostępne). Nowością w literaturze jest opis szlaków dziennego
wypasu, w i o d ą c y c h z szałasu na pastwiska, k t ó r e to zagadnienie było dotąd pomijane
przez badaczy. Jak we wszystkich innych pracach W. H . Paryskiego, i tu t a k ż e
uderza ścisłość i precyzyjna znajomość terenu oraz s k r u p u l a t n o ś ć w wykorzysta
niu źródeł.
Ostatnim wreszcie ze specjalnie dla etnografa i n t e r e s u j ą c y c h a r t y k u ł ó w jest
Owczarstwo
podhalańskie
i jego rozwój
A. D r o z d o w s k i e g o (t. I I I , s. 41—99).
Jest to studium współczesnego owczarstwa p o d h a l a ń s k i e g o , podbudowane d o s k o n a ł ą
znajomością tradycji, najzupełniej poprawne z p u n k t u widzenia metody etnograficz
nej, a wzbogacone o uwagi krytyczne i w a r t o ś c i u j ą c e , p ł y n ą c e z faktu, że autor
nie t y l k o wie. jak jest, ale i jak b y ć powinno. O m ó w i w s z y pasterstwo przedwojenne
i współczesne t a t r z a ń s k i e , daje on szczegółowe dzieje (z przytoczeniem pełnej
dokumentacji) wyruszenia owiec z Podhala na wschód, najpierw na J a w o r k i , a póź
niej w Beskid Niski i Bieszczady. G ł ę b o k ą znajomość współczesnej góralskiej
rzeczywistości w i d a ć r ó w n i e ż w projektach zmian podawanych przez autora. W prze
c i w i e ń s t w i e do akademickiego stanowiska innych a u t o r ó w Drozdowski w i d z i
perspektywy zmian w granicach realnych m o ż l i w o ś c i ; u w z g l ę d n i a nie t y l k o postulaty
nauki, ale i przez wiele w i e k ó w n a r a s t a j ą c e tradycje gospodarcze, społeczne i oby
czajowe górali. Daje on, ogólnie biorąc, m o n o g r a f i ę tradycyjnego i współczesnego
owczarstwa t a t r z a ń s k i e g o .
U z u p e ł n i e n i e m jego historii rozwoju pasterstwa jest k r ó t k a , raczej literacka
relacja J. K o l o w c y , Wielki redyk (t. I I I , s. 115—130), i mapa współczesnego prze
pędu owiec i bydła rogatego z Podhala na nowe tereny wypasu wraz z o b j a ś n i e n i a m i
(t. I I I , s. 131—135), k t ó r e m a j ą w a r t o ś ć dokumentu przy studiowaniu najnowszych
form wypasu.
W a r t o ś ć dzieła W. Antoniewicza, j a k to j u ż wspomniano na wstępie, jest
ogromna. Dzięki kompleksowemu ujęciu daje on, po raz pierwszy w dziejach nauki,
pełny obraz owczarstwa. Z a r ó w n o dla e t n o g r a f ó w , j a k i przedstawicieli i n n y c h nauk
z a j m u j ą c y c h się t ą p r o b l e m a t y k ą jest to rodzaj encyklopedii, gdzie b ę d ą mogli
znaleźć p e ł n e opracowanie wszystkich kwestii z w i ą z a n y c h z pasterstwem. Etnograf
znajdzie t u w y t ł u m a c z e n i e szeregu f a k t ó w znanych z k u l t u r y tradycyjnej, znajdzie
podstawowe, potrzebne m u w i a d o m o ś c i z zakresu ł ą k a r s t w a , zootechniki i t d . , na
tomiast zootechnik l u b ł ą k a r z dowie się, j a k n a p r a w d ę w y g l ą d a tradycyjne paster
stwo, z k t ó r y m się spotyka.
O m a w i a j ą c Pasterstwo jako całość w s p o m n i e ć należy o starannym, przejrzystym
i celowym u k ł a d z i e t o m ó w , jak r ó w n i e ż o wzorowo opracowanych przez W. H . Pa
ryskiego indeksach.
Osobna wzmianka n a l e ż y się wreszcie doskonałej szacie graficznej i ilustracyjnej
(można m i e ć pewne zastrzeżenia tylko co do jakości papieru) i wysokiemu poziomowi
artystycznemu fotografii.
Anna
Kowalska-Lewicka
�433
RECENZJE
H A N N A P I E Ń K O W S K A , Podtatrzańskie
obrazy na szkle,
barwnych i l . 16; Polskie W y d a w n i c t w o Muzyczne.
K r a k ó w 1961, ss. 33 + 1,
Z radością należy p o w i t a ć wznowienie akcji wydawniczej przez Muzeum
T a t r z a ń s k i e i m . Tytusa C h a ł u b i ń s k i e g o w Zakopanem — mam t u na myśli świeżo
w y d a n ą b r o s z u r ę H . P i e ń k o w s k i e j o Podtatrzańskich
obrazach na szkle.
A u t o r k a zajmuje się g r u p ą o b r a z ó w z Orawy, Spiszu i Podhala, t r a k t u j ą c je
łącznie, jako pochodzące z polskiego Podtatrza. Ś w i a d o m i e odrzuca ona etnograficzne
aspekty zagadnienia, stara się natomiast „oceniać je [obrazy na szkle] od strony
artystycznej, jak dotąd
jedynie marginesowo u w z g l ę d n i a n e j przez
badaczy"
(s. 5). Zgodnie z t y m z a ł o ż e n i e m przeprowadza w n i k l i w ą analizę w a l o r ó w artystycz
nych o b r a z ó w na szkle, na podstawie k t ó r e j dochodzi do wniosku, że mimo ruchliwo
ści tego rodzaju o b i e k t ó w sztuki dadzą się w y o d r ę b n i ć pewne specyficzne cechy
o b r a z ó w spotykanych na polskim Podtatrzu i że „ p o r ó w n a n i e naszych o b r a z ó w na
szkle z obrazami t e r e n ó w sąsiednich pozwala w y o d r ę b n i ć twórczość charaktery
styczną w pierwszym rzędzie dla naszej ziemi. Na czoło w y s t ę p u j e t u w y r a ź n i e grupa
o b r a z ó w syntetycznych, k t ó r y c h w tej ilości i o t y m walorze artystycznym — j a k
m o ż n a sądzić z dotychczasowych publikacji — nie znajdujemy w zbiorach czeskich
i słowackich. Są one r ó w n i e ż obce ziemi ż y w i e c k i e j " (s. 20,21). Stwierdzenie to jest
t y m ciekawsze, że nieliczne zresztą dane, j a k i e posiadamy, p r z e m a w i a j ą raczej prze
c i w temu, jakoby obrazy te wykonywane były przez a r t y s t ó w pochodzących z p o l
skiego Podtatrza.
W y o d r ę b n i w s z y polskie p o d t a t r z a ń s k i e malarstwo na szkle próbuje autorka ustalić
jego chronologię na podstawie p o r ó w n a ń z ustalonymi w czasie k i e r u n k a m i sztuki
ogólnoeuropejskiej — co wobec ludowości tego malarstwa zupełnie zawodzi. Stara
się n a s t ę p n i e z w i ą z a ć je z h u t a m i szkła, c z y n n y m i przede wszystkim w X V I I w.
na terenie Polskich Karpat i Podkarpacia, i z o ś r o d k a m i masowych pielgrzymek
odpustowych, j a k np. K a l w a r i a Zebrzydowska — i t u r ó w n i e ż rezultaty są nega
tywne. Malarstwo na szkle pozostaje w dalszym ciągu zawieszone w próżni chrono
logicznej i nie z w i ą z a n e z polskimi miejscami kultu.
Wobec pełnej a n o n i m o w o ś c i tego malarstwa powraca autorka do jego w a l o r ó w
w y ł ą c z n i e artystycznych i podkreśla ich t r w a ł e znaczenie, jakie zawdzięczają „ w y
sokim w a r t o ś c i o m plastycznym", oraz ich bliskość ze współczesną sztuką. Stwierdza,
że „obrazy na szkle posiadają w a r t o ś c i zgodne z pojęciami leżącymi u podstaw
plastyki współczesnej"' (s. 29) — stąd ich o d d z i a ł y w a n i e na odbiorcę wychowanego
na zasadach współczesnej estetyki.
Praca P i e ń k o w s k i e j , dzięki nowemu spojrzeniu na malarstwo na szkle, stanowi
c e n n ą pozycję w literaturze dotyczącej sztuki ludowej Karpat. W a r t o ś ć jej podnosi
jeszcze doskonalą oprawa graficzna i dobre, wierne kolorystycznie ilustracje przed
s t a w i a j ą c e obrazy na szkle najbardziej typowe dla w y r ó ż n i o n y c h k i e r u n k ó w artys
tycznych.
Anna
Kowalska-Lewieka
P A U L C H O M B A R T DE L A U W E [red.], Famille et habitation, Travaux du Groupe
d'Ethnologie Sociale, Centre National de la Recherche Scientifique, I . Sciences
humaines et conceptions de Vhabitation, Paris 1959, ss. 214, I I . Un essai d'obser
vation expérimentale,
Paris 1960, ss. 364.
Do zjawisk najbardziej charakterystycznych dla współczesnej cywilizacji prze
m y s ł o w e j należy rozwój wielkich zbiorowisk miejskich, s k u p i a j ą c y c h setki tysięcy
lub miliony m i e s z k a ń c ó w . Powstawanie tych olbrzymich aglomeracji pociąga za sobą
zasadnicze p r z e o b r a ż e n i a w warunkach życia ludności, w jej d ą ż e n i a c h , aspiracjach,
Etnografia Polska, t. V I
28
�434
RECENZJE
zachowaniu się, w stosunkach społecznych, w funkcjonowaniu r ó ż n o r o d n y c h insty
tucji. Obok p r z e j a w ó w postępu społecznego i kulturalnego zaznacza się niejedno
krotnie dezorganizacja społeczna, izolacja poszczególnych grup lub jednostek, w y
stępują liczne sprzeczności i konflikty, k t ó r e m o g ą nieść zgubne skutki na przy
szłość. W dążeniu do zapobiegania t y m n i e p o ż ą d a n y m zjawiskom, do ś w i a d o m e g o
k s z t a ł t o w a n i a życia społecznego od dawna j u ż rozpoczęto studia nad w i e l k i m i ośrod
kami miejskimi. W c h w i l i obecnej rozwijają się one g ł ó w n i e w krajach, w k t ó r y c h
procesy urbanizacyjne w y s t ą p i ł y najwcześniej i najintensywniej, t j . w A n g l i i ,
Francji, Niemczech i w Stanach Zjednoczonych.
Spośród zespołów badawczych z a j m u j ą c y c h się ś r o d o w i s k i e m wielkomiejskim
do najciekawszych należy tzw. Groupe d'Ethnologie Sociale w P a r y ż u pod k i e r u n
kiem prof. P. H . Chombarta de Lauwe. Zespół ten, istniejący od 1950 r., łączy punkt
widzenia socjologiczny, etnograficzny i psychologiczny. Prof. Chombart de Lauwe
d u ż ą w a g ę przywiązuje do b a d a ń etnograficznych nad miastem. „Jeżeli w y s t ę p o w a ł a
we Francji tendencja — pisze w jednej ze swoich prac — do ograniczania przed
miotu etnografii do społeczeństw archaicznych, był to naszym zdaniem błąd. Istnie
je etnografia w i e l k i c h miast p r z e m y s ł o w y c h , tak jak istnieje socjologia l u d ó w pry
m i t y w n y c h . Zaniedbywanie etnografii wielkich miast oznacza brak obiektywizmu
w spoglądaniu na w ł a s n ą cywilizację" .
Grupa Etnologii Społecznej o p u b l i k o w a ł a dotąd szereg prac dotyczących środo
wiska wielkomiejskiego. W znanych studiach o P a r y ż u , Paris et Vagglomération
pa
risienne, poruszono zasadnicze zagadnienia ekologiczne z w i ą z a n e z rozwojem w i e l
kiego miasta. Życiu rodzinnemu p o ś w i ę c o n a jest monografia C h o m b a r t a
de
L a u w e La vie quotidienne
des familles ouvrières'
ï k i l k a mniejszych rozpraw' .
S p e c j a l n ą uwagę zwrócono na problem dzieci i młodzieży w o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o
wych*. Badania z tego zakresu są w toku. A w końcu w a ż n e miejsce w pracach
Grupy zajmuje problematyka mieszkaniowa .
1
2
1
5
t
P . H . C h o m b a r t de L a u w e [red.], Paris et l'agglomération
parisienne,
Paris 1952, t. I , s. 25.
-P. C h o m b a r t
de L a u w e , La vie quotidienne
des familles
ouvrières
(Recherches
sur les comportements
sociaux de consommation),
Centre National de la
Recherche Scientifique Paris, 1956 (Travaux du Centre d'Etudes Sociologiques).
Zob. np. P. H . i M . J. C h o m b a r t d e L a u w e. Facteurs du milieu et perturbations du groupe familial. Séminaire
International
de Recherches sur la
Famille.
VNESCO-Cologne,
[ w : ] Recherches sur la Famille, t. I I , T û b i n g e n 1956; P.
ÏÏ.Chomb a r t de L a u w e . La naissance des aspirations à des formes nouvelles de la famille. Séminaire.,.,
[w:] Recherches sur la Famille, t. I , Tubingen 1956; t e n ż e , Les
rapports entre le milieu social et la famille en relation avec V'organisation de
l'espace, Actes du T r o i s i è m e C o n g r è s M o n d i a l de Sociologie, t. 4, Amsterdam 1956,
s. 35—40; P. H . i M . J. C h o m b a r t de L a u w e , L'évolution
des besoins et la
conception dynamique
de la famille, „ R e v u e F r a n ç a i s e de Sociologie", t. 1: 1960,
s. -¿03—125.
Zob. np.: M . J. C h o m b a r t de L a u w e , Psychopatologie
sociale de l'enfant
inadapté,
Centre National de la Recherche Scientifique, Paris 1959 (Travaux du
Groupe d'Ethnologie Sociale); J. J e n n y , Les bandes spontanées
d'adolescents.
Hypothèses
de recherches d'après une enquête,
„Revue Trimestrielle de la Section
UFO V A L de la Ligue de l'Enseignement". N° 10: 1959, s. 5—14.
Logement et comportement
des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération
parisienne.
Enquête-pilote
du Centre des Groupes Sociaux
(1955—56).
„Cahiers du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 30: 1957, s. 40;
J. J e n n y , L . C o u v r e u r , P. C h o m b a r t de L a u w e , Logement et
comportement des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération
bordelaise, „ C a h i e r s
du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 34: 1958, s. 9—56; P. H .
C h o m b a r t de L a u w e , L . C o u v r e u r , Ménages et cathégories
sociales dans les
habitations nouvelles, ..Informations Sociale»", N° 5: 1958, s. 138.
:;
r
:j
�RECENZJE
435
Dwutomowa praca zespołowa Familie et habitation porusza nadzwyczaj ciekawy
problem stosunku pomiędzy m a t e r i a l n y m i przejawami cywilizacji a s t r u k t u r a m i
społecznymi i sposobami m y ś l e n i a . Podstawowe założenia teoretyczne pracy for
m u ł u j e Chombart de Lauwe we w s t ę p i e do I tomu. Życie społeczne rozgrywa się
w pewnych ramach materialnych, na określonej przestrzeni, z k t ó r ą jest ściśle zespo
lone. Wszelkie zmiany społeczne odbijają się na warunkach mieszkaniowych czło
wieka i na o d w r ó t — p r z e o b r a ż e n i a w tych warunkach znajdują o d d ź w i ę k w życiu
zbiorowym. Odnosi się to r ó w n i e ż do rodziny, k t ó r e j związek z jej baza p r z e s t r z e n n ą ,
mieszkaniem, nie ulega w ą t p l i w o ś c i . Niniejsze studia u w z g l ę d n i a j ą dwa aspekty
kwestii mieszkaniowej. Z jednej strony analizują rolę mieszkania w życiu człowieka
i z w i ą z a n e z t y m zagadnienia techniczne, ekonomiczne, społeczne i kulturalne.
Z drugiej strony o m a w i a j ą przebieg życia społecznego w ramach mieszkania i osiedla.
Kwestia mieszkaniowa odgrywa specjalną rolę we współczesnej cywilizacji prze
m y s ł o w e j . Od dziesiątków lat narasta kryzys mieszkaniowy, zaostrzony jeszcze przez
zniszczenia ostatniej wojny. Zdaniem Chombarta przyczyny tego kryzysu leżą nie
t y l k o w momentach ekonomicznych, technicznych l u b demograficznych. Olbrzymie
znaczenie posiada r ó w n i e ż pojawianie się nowych potrzeb, k t ó r y c h społeczeństwo nie
może zadowolić, narastanie nowych aspiracji z w i ą z a n y c h z p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u
ry społecznej, zwłaszcza rodzinnej. Rozwój społeczny bowiem jest nie tylko w y n i
kiem zmian technicznych lub ekonomicznych, ale r ó w n i e ż pojawiania się nowych
s y s t e m ó w w a r t o ś c i , k t ó r y c h wyrazem są w ł a ś n i e nowe potrzeby.
Potrzeby dotyczące mieszkania m a j ą charakter fizjologiczny, psychologiczny l u b
kulturalny. P o s i a d a j ą one różny stopień n a t ę ż e n i a , są zmienne w czasie i przestrzeni.
Do n a j w a ż n i e j s z y c h potrzeb mieszkaniowych we w s p ó ł c z e s n y m ś r o d o w i s k u miejskim
n a l e ż y , potrzeba przestrzeni, jej zagospodarowania i urządzenia, potrzeba nieza
leżności i rozdziału funkcji poszczególnych grup i osób w e w n ą t r z mieszkania, po
trzeba odpoczynku i r o z r y w k i , intymności grupy rodzinnej, uznania ze strony
otoczenia, s t o s u n k ó w społecznych na z e w n ą t r z itp. Potrzebom t y m o d p o w i a d a j ą
poszczególne elementy mieszkania i osiedla, k t ó r e w ten sposób spełniają o k r e ś l o n e
funkcje. Pojęcie funkcji ma w t y m wypadku dwojaki aspekt: techniczny i psychosccjologiczny. Wysuwa się pytanie, w j a k i sposób funkcje przewidziane przez
architekta (aspekt techniczny) spotykają się z f a k t y c z n ą rolą mieszkania w życiu
jego u ż y t k o w n i k ó w (aspekt psychosocjologiczny), o ile o d p o w i a d a j ą na konkretne
potrzeby m i e s z k a ń c ó w . Zagadnienie to jest centralnym problemem całej pracy.
Tom I , Nauki humanistyczne, a koncepcja mieszkania, stanowi j a k gdyby w s t ę p
do dalszych b a d a ń nad k w e s t i ą m i e s z k a n i o w ą . Cztery kolejne rozdziały pierwszej
jego części p r z e d s t a w i a j ą udział etnologii, socjologii, ekonomii i psychologii w oma
wianych problemach. Po scharakteryzowaniu rodziny i mieszkania w różnych c y w i l i
zacjach przedkapitalistycznych omówiono badania nad mieszkaniem we współczes
nym społeczeństwie p r z e m y s ł o w y m , dalej p o w i ą z a n i a pomiędzy b u d ż e t e m r o d z i n n y m
i mieszkaniem, a w k o ń c u n a s t ę p s t w a degradacji mieszkania dla zdrowia fizyczne
go i psychicznego jego u ż y t k o w n i k ó w . Część druga tomu przedstawia współczesne
koncepcje architektoniczne z w i ą z a n e z b u d o w ą m i e s z k a ń . Rozpoczyna j ą opis roz
w o j u architektury funkcjonalnej od jej p o c z ą t k ó w w X V I I w. aż do c h w i l i obecnej.
Po n i m zaś przytoczono fragmenty w y w i a d ó w z najwybitniejszymi współczesnymi
architektami francuskimi, np. z Le Corbusierem. Wywiady te dotyczyły m . i n . na
stępujących z a g a d n i e ń : budownictwo indywidualne a zespołowe, p o w i ą z a n i e planu
osiedla i bloku z planem mieszkania, u w z g l ę d n i a n i e potrzeb i życzeń przyszłych
m i e s z k a ń c ó w przy planowaniu osiedli, powierzchnia poszczególnych e l e m e n t ó w miesz-
�436
RECENZJE
kania, problem kuehni-jadalni, zabezpieczenie i n t e r e s ó w dzieci w nowych mieszka
niach i osiedlach itp.
W zakończeniu tomu pro i'. Chombart de Lauwe w y c i ą g a pewne wnioski prak
tyczne z. tej konfrontacji osiągnięć nauk humanistycznych z p o g l ą d a m i i d ą ż e n i a m i
a r c h i t e k t ó w . Współczesna architektura funkcjonalna p o d p o r z ą d k o w a n a jest potrze
bom ludzkim, stawia sobie cele utylitarne, a f o r m ę chce dostosować do funkcji.
Zmierza ona do zharmonizowania r ó ż n o r o d n y c h funkcji mieszkania i osiedla, do
harmonijnego p o w i ą z a n i a w a r u n k ó w mieszkaniowych z życiem społecznym. Jest to
możliwe tylko w t y m wypadku, gdy architekci b ę d ą dobrze z n a ć potrzeby i aspi
racje przyszłych u ż y t k o w n i k ó w osiedli, gdy dokładniej zostanie sprecyzowany typ
s t o s u n k ó w społecznych, j a k i ma w tych osiedlach p a n o w a ć . W tej c h w i l i szereg pro
b l e m ó w jest jeszcze nie rozstrzygniętych i wymaga gruntownego przebadania. Nie
ulega przy t y m w ą t p l i w o ś c i , że urbaniści i architekci p o w i n n i w y b i e g a ć m y ś l ą
naprzód, że powinni liczyć się z potrzebami przyszłych pokoleń. W z w i ą z k u z t y m
mieszkanie musi spełniać pewne zadania wychowawcze, musi s t a w i a ć przed jed
n o s t k ą nowe wymagania. Z a s a d n i c z ą funcją nowego typu m i e s z k a ń jest — zdaniem
Chombarta — uwolnienie człowieka od licznych obciążeń życia codziennego, od
przymusu w a r u n k ó w materialnych i ś r o d o w i s k a społecznego. Mieszkanie powinno
u ł a t w i a ć p e ł n y i harmonijny rozwój osobowości ludzkiej.
Tom I I , Próba, obserwacji
eksperymentalnej,
omawia w y n i k i b a d a ń terenowych
przeprowadzonych w trzech niedawno p o w s t a ł y c h osiedlach mieszkaniowych:
w Bordeaux, na peryferiach P a r y ż a i na peryferiach Nantes. Dwa pierwsze osiedla
(z k t ó r y c h k a ż d e liczy ok. 600 m i e s z k a ń ) s k ł a d a j ą się z szeregu b l o k ó w o r ó ż n e j
wielkości, ostatnie natomiast, zaprojektowane przez Le Corbusiera, tworzy w ł a ś c i w i e
jeden olbrzymi blok o prawie 300 mieszkaniach i c a ł y m potrzebnym w y p o s a ż e n i u
(jak szkoły, przedszkola, sklepy itp.). Wszystkie te osiedla zamieszkane są przez trzy
kategorie zawodowe: u r z ę d n i k ó w , r o b o t n i k ó w 1 tzw. k a t e g o r i ę p o ś r e d n i ą (kupcy,
rzemieślnicy, zawody wolne itp.).
Przedmiotem b a d a ń był problem poruszony w poprzednim tomie: o ile nowe
osiedla mieszkaniowe zaspokajają potrzeb . ich mieszkańców. Starano się przy t y m
zwrócić u w a g ę na różnice w potrzebach i w stylu życia trzech wyżej wymienionych
kategorii zawodowych. Z a k ł a d a n o bowiem, że inaczej przebiega proces przystosowa
nia się k a ż d e j z nich do nowych w a r u n k ó w życia i że daje on inne rezultaty. Na
podstawie metody reprezentacyjnej wybrano dla każdego osiedla , . p r ó b k ę " złożoną
z 45 rodzin, z czego po 15 rodzin p r z y p a d a ł o na k a ż d ą k a t e g o r i ę z a w o d o w ą . Po w y
zyskaniu istniejących d o k u m e n t ó w u r z ę d o w y c h , statystycznych itp. przeprowadzono
w wybranych rodzinach szereg w y w i a d ó w , k t ó r y c h p o d s t a w ę s t a n o w i ł obszerny k w e
stionariusz. Badania m i a ł y w p e w n y m sensie charakter eksperymentalny, p o r ó w n y
wano np. rozmaite grupy żyjące w tych samych warunkach albo identyczne grupy
żyjące w r ó ż n y c h warunkach, zestawiano styl życia n i e k t ó r y c h rodzin w ich dawnych
mieszkaniach z stylem życia obecnym itp.
1 7
Całość tomu I I s k ł a d a się z czterech części. W pierwszej przedstawiono cele
i metody b a d a ń oraz scharakteryzowano wspomniane w y ż e j osiedla i ich ludność.
Część druga oprócz d o k ł a d n e g o opisu m i e s z k a ń omawia oceny i postawy l o k a t o r ó w ,
ich życzenia na przyszłość, zmiany w życiu rodzinnym w nowych w a i - n k a c h miesz
kaniowych, rolę w y d a t k ó w na mieszkanie w b u d ż e c i e rodzinnym. W części trzeciej
zanalizowano stanowisko w rodzinie ojca, m a t k i i dzieci oraz sposób u ż y t k o w a n i a
przez nich przestrzeni mieszkalnej. A w końcu część czwarta poświęcona jest
współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w nowego osiedla z sobą. Specjalną u w a g ę z w r ó
cono tutaj na zagadnienie młodzieży i sąsiedztwa.
�437
RECENZJE
W zakończeniu prof. Chombart de Lauwe reasumuje n a j w a ż n i e j s z e w y n i k i b a d a ń .
Omawia m. i n . rolę nowych m i e s z k a ń w życiu ich l o k a t o r ó w : mężczyzn i kobiet,
młodzieży i dzieci. Zwraca u w a g ę na różne niedociągnięcia z w i ą z a n e z planowaniem
lub w y p o s a ż e n i e m m i e s z k a ń , k t ó r e ujemnie odbijają się na stosunkach rodzinnych.
P o d k r e ś l a różnice w przystosowaniu się do nowych w a r u n k ó w mieszkaniowych
r o b o t n i k ó w , u r z ę d n i k ó w i przedstawicieli innych z a w o d ó w . Do najciekawszych na
leżą uwagi o współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w osiedla, a zwłaszcza o stosunkach
sąsiedzkich. Na stosunki te znaczny w p ł y w w y w i e r a j ą : rozplanowanie, rozmiary,
w y p o s a ż e n i e osiedla. Dla u n i k n i ę c i a konfliktów n i e z b ę d n a jest izolacja przestrzenna
poszczególnych rodzin, zabezpieczenie ich przed h a ł a s e m , w y p o s a ż e n i e osiedla
w u r z ą d z e n i a usługowe. Bardzo istotny jest problem p o w i ą z a ń komunikacyjnych
osiedla z resztą miasta. Gdy p o w i ą z a n i a te są słabe, a osiedle jest odosobnione, sto
sunki sąsiedzkie o d g r y w a j ą w n i m dużą rolę, s ą s i e d z t w o w y w i e r a z n a c z n ą presję na
jednostkę. W wypadku przeciwnym m i e s z k a ń c y osiedla m a j ą w i ę k s z ą s w o b o d ę
w doborze k o n t a k t ó w towarzyskich niekoniecznie w ramach sąsiedztwa. Charakte
rystyczny jest fakt. że w badanych osiedlach utrzymuje się segregacja zawodowa,
a nawet stopniowo wzrasta. Przedstawiciele tych samych kategorii zawodowych
z biegiem czasu s k u p i a j ą się przy tych samych ulicach, w tych samych blokach.
Niekiedy ci, k t ó r z y są w mniejszości, u s u w a j ą się w ogóle, p r z e p r o w a d z a j ą c się
do innych dzielnic miasta. Niemniej jednak w ramach osiedli kształtuje się stopniowo
życic zespołowe, t w o r z ą się z a w i ą z k i nowych struktur, czego wyrazem jest m.in.
łączenie się m i e s z k a ń c ó w we w s p ó l n e organizacje. Proces ten jest t y m szybszy, i m
większą s w o b o d ę pozostawia się ludności w decydowaniu o w s p ó l n y c h sprawach.
Życia społecznego osiedla nie można r o z w a ż a ć w izolacji od szerszego s p o ł e c z e ń s t w a ;
jest ono uwarunkowane przez ogólną k o n i u n k t u r ę gospodarczą, przez s t r u k t u r ą spo
łeczną całego miasta, regionu i kraju, przez sytuację polityczną, n a r o d o w ą i m i ę d z y
narodową.
K o ń c o w e uwagi poświęca Chombart de Lauwe zagadnieniu przejścia od obser
wacji eksperymentalnej do interwencji eksperymentalnej. Przez z m i a n ę poszczegól
nych e l e m e n t ó w mieszkania i osiedla w p o w i ą z a n i u z odpowiednim s k ł a d e m ludności
m o ż n a by osiągnąć pełne przystosowanie się m i e s z k a ń c ó w do i c h m i e s z k a ń .
Omawiana tutaj praca Famille et habitation stanowi pierwszy etap b a d a ń Grupy
Etnologii Społecznej nad zagadnieniami mieszkaniowymi w środowisku w i e l k o m i e j
skim. Stojąc na pograniczu różnych nauk o ś w i e t l a ona wszechstronnie problem
i'odz r.y i mieszkania w społeczeństwie kapitalistycznym. To k r z y ż o w a n i e p u n k t u
widzenia socjologii, psychologii, etnografii, ekonomii itp. — rzadkie w badaniach te
go typu — przynosi szereg w a r t o ś c i o w y c h r e z u l t a t ó w . Studia prof. Chombarta de
Lauwe i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w cechuje podejście historyczne. Współczesna sytu
acja mieszkaniowa w ś r o d o w i s k u wielkomiejskim traktowana jest jako jedno ogniwo
rozwojowe w ogólnym procesie przemian społecznych. Sam przebieg tego procesu
należy do g ł ó w n y c h z a i n t e r e s o w a ń Grupy. Do zalet pracy należy r ó w n i e ż p o w i ą z a n i e
podstawowej k o m ó r k i badawczej, rodziny i mieszkania, z szerszym t ł e m terytorial
nym i społecznym, bez czego wiele z a g a d n i e ń byłoby n i e z r o z u m i a ł y c h . Na spe
c j a l n ą u w a g ę zasługują podstawowe założenia teoretyczne pracy, k t ó r e w i ą ż ą się
z ogólną teorią życia społecznego w y p r a c o w a n ą przez Chombarta de Lauwe. Za
sadniczą koncepcją jest pojęcie potrzeby d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e we wcześniejszej mo
nografii, La vie quotidienne
des familles
ouvrières °. Potrzeby, u w a r u n k o w a n e
szeregiem czynników, w p ł y w a j ą na aspiracje, dążenia, zachowanie się ludzi, co za
;
''Chombart
de L a u w e. La
vie
quotidienne...,
s. 147 n.
�438
RECENZJE
sobą pociąga ogólniejsze p r z e o b r a ż e n i a strukturalne i powstawanie nowych potrzeb.
Wspomniane p r z e o b r a ż e n i a w y n i k a j ą naturalnie i z innych przyczyn, jak zmiany
techniczne i ekonomiczne.
O m a w i a n ą p r a c ę cechuje duża precyzja pojęciowa, dążność do maksymalnej
ścisłości metodycznej. Z n a c z n ą w a r t o ś ć posiada wypracowana w* I I tomie metoda
obserwacji eksperymentalnej, k t ó r a pozw ala na k o n t r o l ę w y n i k ó w b a d a ń przy po
mocy r ó ż n y c h technik. Pomimo że omawiane studia nie m a j ą celów b e z p o ś r e d n i o
usługowych, ich w a r t o ś ć praktyczna jest duża. Autorzy nie u n i k a j ą zresztą zajmo
wania określonego stanowiska i ich wnioski z a m y k a j ą c e poszczególne części pracy
lub rozdziały m a j ą zazwyczaj charakter w a r t o ś c i u j ą c y i normatywny.
r
Danuta
A. I . E R O I - G O U R H A N I J. POIRIER, Ethnologie
Paris 1953
de l'Union
Do
Française,
browolska
t. I ,
Afrique,
r
Nowa sytuacja polityczna po I I wojnie ś w i a t o w e j w y w a r ł a duży wpływ na roz
wój w i e l u nauk we Francji. Zmiany, jakie zaszły w stosunkach między m e t r o p o l i ą
a jej dawniejszymi koloniami, musiały znaleźć odbicie w wiedzy o tych terenach.
W ś r ó d n a j w a ż n i e j s z y c h w i a d o m o ś c i o krajach i ludach znajdują się też te, k t ó r e
w c h o d z ą w zakres etnologii. J u ż od pierwszych dni niepodległości Nowej Francji
powstaje problem stworzenia nowych o p r a c o w a ń etnologii k r a j ó w w c h o d z ą c y c h
w s k ł a d U n i i Francuskiej. J e d n ą z ważniejszych tego typu pozycji jest praca
A. Ueroi-Gourhan i J. Poirier Etnologia
Unii Francuskiej,
wydana n a k ł a d e m Prasy
Uniwersyteckiej w P a r y ż u w 1953 r. Jej autorzy są profesorami etnologii na u n i
wersytetach francuskich, pierwszy w P a r y ż u , drugi w Lyonie. O ile A. Leroi-Gourhan
jest jednocześnie specjalistą w dziedzinie archeologii pierwotnej, o tyle drugi autor
zajmuje się kwestiami prawa zwyczajowego oraz prawa kolonialnego. Poza t y m
w ostatnich latach u w a g ę J. Poiriera z a a b s o r b o w a ł y zagadnienia historii etnologii
i jej ogólnych koncepcji teoretycznych. Wyrazem tych z a i n t e r e s o w a ń jest k i l k a
ostatnio opublikowanych prac o m a w i a j ą c y c h metody i techniki prac etnologicznych.
Dzięki tak szerokiej rozpiętości z a i n t e r e s o w a ń i wiedzy reprezentowanej przez obu
uczonych książka, o której mowa, należy do najbardziej kompetentnych o p r a c o w a ń
w tej dziedzinie.
7
Historia b a d a ń nad etnologią A f r y k i ma we Francji bogate tradycje, sięgające
p o c z ą t k ó w X I X w. M i m o to do lat trzydziestych naszego wieku badania nad A f r y k ą
leżącą w granicach posiadłości francuskich nie były obiektem pracy większego
zespołu. Sytuacja ta uległa zmianie w związku z powstaniem Instytutu A f r y k i Czar
nej i Towarzystwa A f r y k a n i s t ó w z siedzibą w P a r y ż u . W w^yniku działania tych
instytucji zorganizowano wiele ekspedycji naukowych, m a j ą c y c h na celu poznanie
ludności t e r y t o r i ó w A f r y k i Zachodniej i Wschodniej. Do najsłynniejszych z nich
zaliczyć trzeba e k s p e d y c j ę Dakar-Djibuti- k i e r o w a n ą przez profesora M. Griaule'a.
Prace tego uczonego udowodniły, że n i e k t ó r e ludy m u r z y ń s k i e m a j ą systemy filo
zoficzne niczym nie u s t ę p u j ą c e c h i ń s k i m i europejskim. Profesor Griaule z m a r ł
w roku 1956, ale pozostawił zastępy w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i uczniów, k t ó r z y k o n t y n u u j ą
jego dzieło i badania nad d o g ł ę b n y m poznaniem k u l t u r m u r z y ń s k i c h . W ł a ś n i e z tych
tradycji w y c h o d z ą autorzy tomu a f r y k a ń s k i e g o , posługując się w w ielu wypadkach
m a t e r i a ł a m i zebranymi przez tego uczonego.
r
We w s t ę p i e do Etnologii
Unii Francuskiej
Ch. A n d r é Julien pisze, że podstawo
w y m zadaniem serii tego rodzaju publikacji jest d o p o m o ż e n i e historykom tubylczych
�RECENZJE
439
l u d ó w A f r y k i do stworzenia historii swych k r a j ó w . W ł a ś n i e w t y m celu praca za
w i e r a wiele w n i o s k ó w historycznych opartych na m a t e r i a ł a c h etnologicznych. B ł ę
dem byłoby jednak t w i e r d z i ć , że z pracy tej nie b ę d ą korzystali i uczeni francuscy,
w b r e w bowiem pozorom niewiele jest we Francji dzieł, k t ó r e by n a k r e ś l a ł y ogólne
ramy etnologii francuskich t e r y t o r i ó w w Afryce, tak że książka Leroi-Gourhana
i Poiriera w y p e ł n i a p e w n ą lukę w zakresie syntezy etnologii tych
terenów.
O ogólniejszym i bardziej syntetycznym podejściu do z a g a d n i e ń świadczy partia
w s t ę p n a tej pracy, poświęcona o m ó w i e n i u etnologii jako nauki, jej zadań, metod,
osiągnięć i użyteczności społecznej. W k i l k u p o d r o z d z i a ł a c h tej części znajdujemy
szereg tez dotyczących genezy i rozwoju etnologii oraz jej technik. Nauka ta —
zdaniem a u t o r ó w — ma granice p ł y n n e , gdyż jest syntezą całej myśli i działalności
ludzkiej. Różni się t y m od innych nauk o człowieku, że traktuje go integralnie, nie
k r ę p u j ą c się ani ramami czasowymi, ani przestrzennymi. Jej obecnym zadaniem jest
danie ludom efektywnej znajomości i c h sąsiadów, bliskich i dalekich. Aby osiągnąć
ten cel, etnologowie m u s z ą zdobyć m a k s y m a l n ą wiedzę o konkretnych ludach i gru
pach etnicznych. Najlepszą d r o g ą uzyskania wiadomości etnologicznych jest ankieta,
której najstarsza forma, w y w i a d , została udoskonalona dzięki kwestionariuszowi.
Istnieje jednak obawa, by pytania ankiety, a potem i odpowiedzi na nie udzielone
nie nosiły p i ę t n a zbytniego subiektywizmu. Dlatego też najlepszym wyjściem byłoby
zdaniem a u t o r ó w — prowadzenie w y w i a d u tak, aby pytany o d p o w i a d a ł sam, a ba
dacz z a p i s y w a ł t y l k o te elementy, k t ó r e go interesują. Po o m ó w i e n i u techniki an
kietowej autorzy przytaczają k r ó t k ą h i s t o r i ę utrwalenia wiadomości. Droga wiodła,
od opisu typu „ p o d r ó ż n i c z e g o " poprzez bezosobowe przedstawienie m a t e r i a ł ó w (eli
minacja e l e m e n t ó w subiektywistycznych, przyjęcie s c h e m a t ó w opisu, kwestionariusze,
testy itd.), aż do przyjęcia pewnych technik z zakresu nauk ścisłych (chodzi t u praw
dopodobnie o zastosowanie m ó z g ó w elektronowych i metody statystycznej).
Przedstawienie technik etnologii, a szczególnie zagadnienie ich modernizacji w y
w o ł a ł o u a u t o r ó w pewne refleksje na temat zmieniającego się zakresu tej nauki.
O ile bowiem p o c z ą t k o w o zadanie etnologii było jasne: s t u d i o w a ć p r y m i t y w n e lub
o p ó ź n i o n e formy działalności ludzkiej, o tyle z biegiem czasu nauka ta zaczęła się
z a j m o w a ć s p o ł e c z e ń s t w a m i bardziej r o z w i n i ę t y m i . W konsekwencji n a s t ą p i ł okres,
w k t ó r y m w y r a ż a n o wiele obaw, czy przejście takie nie będzie dla n a u k i niebez
pieczne. Ale — zdaniem a u t o r ó w — zjawisko to należy do korzystnych dla nauki,
p o n i e w a ż rozpatrywanie k u l t u r „ p r y m i t y w n y c h " obok b a d a ń nad cywilizacjami po
zwala u c h w y c i ć zmiany i ewolucję instytucji niegdyś pierwotnych. Dzięki takiemu
u k ł a d o w i rzeczy m o ż n a odróżnić elementy t r w a ł e od zmiennych i od tych, które
t w o r z ą więź. Dalej obaj uczeni podkreślają, że w ł a ś n i e etnologia m o ż e w y k a z a ć , jak
wiele jest e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h między l u d a m i różnych ras i kultur.
Współczesne badania rozszerzyły się r ó w n i e ż na społeczeństwa, z k t ó r y c h wyrośli
sami. badacze. J u ż pierwsze w y n i k i w y k a z a ł y , że m i m o ś w i e t n e j z n a j o m o ś c i w ł a s n e j
kultury nie zawsze ją dobrze rozumiemy. N a s t ę p n y m etapem ewolucji etnologii
będzie, zdaniem Poiriera i Leroi-Gourhana, okres w s p ó ł p r a c y etnologów różnych
ras, k r a j ó w i kultur, co pozwoli na symbiozę w zakresie poznania k u l t u r y ogólno
światowej.
Dalej znajdujemy r o z w a ż a n i a na temat z a g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h etnologię z i n n y m i
p o k r e w n y m i naukami. Na pierwsze miejsce wysunęli autorzy zagadnienia antropo
logiczne. Na szczególną u w a g ę zasługuje tu fakt, że „ n a ł o ż e n i e się etnograficznego
p u n k t u widzenia (kultury opóźnione i zaawansowane) na antropologiczny (rasy
jednopochodne wyizolowane i wielopochodne, czyli s k ł a d a j ą c e się z w i e l u e l e m e n t ó w
rasowych) d o p r o w a d z i ł o do powstania koncepcji „rasowo czystych p r y m i t y w ó w "
�440
RECENZJE
i „ h e t e r o g e n i c z n y c h e l e m e n t ó w cywilizowanych". Takie pojęcia pobudziły antropo
logię do poszukiwania „czystych" t y p ó w antropologicznych, a potem do w a r t o ś c i o w a
nia ras. Z tego błędu antropologia wyszła dzięki pomocy biologii ogólnej, p r z y j m u j ą c
od niej pojęcia dynamicznego rozwoju i zmienności cech. W dalszej partii w y w o d ó w
z pogranicza antropologii autorzy p o d s u w a j ą w a ż n y z etnologicznego punktu widze
nia wniosek, że antropolog w w i e l u momentach musi się p o w o ł y w a ć na etnologię,
gdyż obecna sytuacja człowieka nie jest wyłącznie w y n i k i e m c z y n n i k ó w fizjolo
gicznych, lecz r ó w n i e ż technicznych, społecznych i politycznych.
W n a s t ę p n y c h podpunktach rozdziału autorzy przechodzą do p r o b l e m ó w w s p ó ł nych etnologii, lingwistyce i filologii. W s p ó ł p r a c a tych nauk zaznacza się szczególnie
silnie przy rozpatrywaniu z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z religią i systemami pokre
w i e ń s t w , w w y n i k u czego p o w s t a ł a dyscyplina zwana socjologią filologiczną. Wiele
w s p ó l n e g o z etnologią ma r ó w n i e ż i prehistoria", k t ó r a nabiera dużego znaczenia
tam, gdzie brak jest danych historycznych (np. przy odtwarzaniu historii l u d ó w kolo
nialnych). Cechą specyficzną „ p r e h i s t o r i i " jest to, że ś w i a d e c t w a archeologiczne m ó
wią w zasadzie t y l k o o technicznej działalności człowieka. Mimo to prehistoryk musi
b r a ć d o d a n ą przez siebie część jako całość, tak więc nie m o ż e p o m i j a ć z w i ą z a n y c h
z t y m problemem z a g a d n i e ń społecznych (odtworzenie s t o s u n k ó w społecznych).
W związku z t y m tam, gdzie ma on przed sobą „ k u l t u r ę " w .archeologicznym słowa
znaczeniu (zespół o d k r y t y c h przez archeologa z a b y t k ó w ) , musi d o p a t r y w a ć się „ k u l
t u r y " w humanistycznym sensie, tzn. o d t w o r z y ć pozostałe elementy życia ludzkiego.
Zadanie to
jest wykonalne, o czym świadczy przytoczony przez Leroi-Gourhana
p r z y k ł a d . S t ą d w y p ł y w a wniosek, że „ p r e h i s t o r i a " może zdobyć się na syntezę ewo
lucji pieiwszych form technicznych ludzkości. Niestety, nauka ta ma pewne t r u d
ności, z k t ó r y c h n a j p o w a ż n i e j s z y m i są: n i e p e w n o ś ć , czy ewolucja narzędzi p o k r y w a
się z e w o l u c j ą grup ludzkich oraz pewne pomieszanie pojęć z zakresu historii k u l
tury materialne,] i etnografii d o p r o w a d z a j ą c e do tego, że zbyt często łączy się ewo
lucję poszczególnych narzędzi z ich „ e t n i c z n ą " i n t e r p r e t a c j ą .
Ostatni i n a j d o k ł a d n i e j opracowany podpunkt rozdziału dotyczy z a g a d n i e ń tech
nicznych. Zdaniem a u t o r ó w technologia pretenduje do zrozumienia człowieka w trak
cie wykonywania przez niego podstawowych czynności życiowych, takich jak zaspo
kajanie głodu, potrzeby pracy i snu. Nauka ta wraz z „ p r e h i s t o r i ą " ma za zadanie
usytuowanie d o k u m e n t ó w materialnych i uwypuklenie ewolucji i n w e n c j i technicznej,
podstawowej cechy ewolucji społeczeństw. Pierwsze z tych z a d a ń ustala p o w i ą z a n i a
czasowe i przestrzenne poszczególnych p r z e d m i o t ó w b ę d ą c y c h w y t w o r e m techniki.
Zajmuje się t y m tzw. technologia opisowa. Bezpośrednio z n i ą z w i ą z a n a jest techno
logia p o r ó w n a w c z a , k t ó r a odtwarza g ł ó w n e linie rozwoju organizacji produkcji.
P o d s u m o w u j ą c ogólne spostrzeżenia na temat znaczenia technologii autorzy stwier
dzają, że jej zasadniczym zadaniem jest ustalenie znaczenia technicznego (signifi
cation technique) każdego z zaobserwowanych f a k t ó w . Właśnie dlatego technologia
może dać obraz łączności między poszczególnymi technikami oraz w p ł y w ó w , jakie
one m a j ą na rozwój społeczeństwa.
Po tak szeroko zakrojonej ekspozycji p o g l ą d ó w na tematy z a d a ń etnologii oraz
ś r o d k ó w , j a k i m i ona rozporządza, autorzy podsumowali swe tezy z w r a c a j ą c u w a g ę
na to, że etnologia opisuje ludzi oraz w a r u n k i ich bytu i ,,przedstawia to, co zbyt
często staje się obiektem statystyk administracyjnych". To w ł a ś n i e etnologowie mogą
powiedzieć, co to jest życie i myśl ludzka. Możemy sobie t y l k o zdać s p r a w ę z tego,
co było i co jest obecnie, oraz ustalić g r a n i c ę między t y m , co jest nieuniknionym
w y n i k i e m ewolucji, a t y m , co jest dla nas niedostatecznie z r o z u m i a ł e . A b y nie po
zostawiać pewnych niejasności, Leroi-Gourhan i Poirier d o d a j ą n a s t ę p n i e , że etnologia
�RECENZJE
441
nie jest w stanie rozwiązać p r o b l e m ó w ekonomicznych i rasowych oraz zapobiec uprze
dzeniom s p o ł e c z n y m napotykanym u społeczeństw współczesnych, szczególnie w sto
sunkach między ludnością k r a j ó w kolonialnych a metropolią. Podobne stwierdzenie
wymaga jednak r e p l i k i . Jest to bowiem typowa postawa zachodnich uczonych,
którzy poświęcając się pracy naukowej, s t a r a j ą się o m i n ą ć wszystkie problemy
o znaczeniu politycznym kolidujące z interesami klas p a n u j ą c y c h . Jasne jest prze
cież, że etnologia może w p o w a ż n y m stopniu w y k a z a ć fałsz tez, na k t ó r y c h opierają
się zwolennicy dyskryminacji ras i kultur. Najdobitniej o t y m świadczy wydany
przez UNESCO tom La question raciale devant la science moderne (Paryż 1953—1955).
Ostatni rozdział w s t ę p n e j p a r t i i książki nosi tytuł ,,Od etnologii do rzeczywistości
społeczeństw ludzkich" i zajmuje się problemami współżycia różnych k u l t u r i c y w i l i
zacji. Znajdujemy t u dosyć d o k ł a d n i e opracowany problem ekspansji jednych c y w i l i
zacji na tereny innych, k t ó r e albo b r o n i ą się i giną pod przemocą, albo zostają
w c h ł o n i ę t e przez zaborców, a n a s t ę p n i e eksploatowane do ostatecznych granic.
W ten sposób p o w s t a ł o szereg mocarstw kolonialnych, k t ó r e głosząc
cywilizacyjna
m i s j ę " niszczyły od dawna istniejące k u l t u r y tubylcze.
Druga partia omawianej książki poświęcona jest k o n k r e t n y m problemom afrykanistycznym, zajmuje około 400 stron i rozbita jest na k i l k a części. Pierwsza z nich
rozpatruje zagadnienia zaludnienia A f r y k i , druga zajmuje się etnologią A f r y k i Białej,
a trzecia A f r y k i Czarnej.
W układzie poszczególnych rozdziałów zachowano pewien schemat polegający
na umieszczeniu na p o c z ą t k u podstawowych wiadomości z zakresu archeologii danych
t e r y t o r i ó w , n a s t ę p n i e różnych danych dotyczących historii tubylczej (rekonstruowanej
często na podstawie legend i m i t ó w lub f r a g m e n t ó w źródeł arabskich). Zaraz po tych
informacjach autorzy podają c h a r a k t e r y s t y k ę poszczególnych l u d ó w i ich k u l t u r y
materialnej, potem o m a w i a j ą zagadnienia językowe, aby przejść z kolei do opisu
życia społecznego, ze szczególnym p o d k r e ś l e n i e m kwestii z w i ą z a n y c h z organizacją
rodzinną i jej obyczajową s t r o n ą . Wiele miejsca zajmują r ó w n i e ż problemy poli
tyczne, gdzie znajdujemy opisy s t o s u n k ó w politycznych w ramach plemion oraz więzi
łączącej te jednostki plemienne z m e t r o p o l i ą . Obraz tych s t o s u n k ó w d o p e ł n i a n y
jest podstawowymi danymi o ustroju p r a w n y m tych plemion oraz o organizacji
s ą d ó w na ich terenach. Dalej znajdujemy paragrafy r o z t r z ą s a j ą c e zagadnienia
religijne. Z a m k n i ę c i e m k a ż d e g o z rozdziałów, p o ś w i ę c o n y c h w i ę k s z y m jednostkom
terytorialnym, jest podsumowanie twórczości artystycznej poszczególnych l u d ó w oraz
icii folklorowi, w k t ó r y m poczesne miejsce zajmuje literatura ustna. Elementem
k o ń c o w y m są dane bibliograficzne o r i e n t u j ą c e czytelnika w literaturze dotyczącej
omawianych t e r e n ó w i ludów. Jak więc w i d a ć w całości tekstu, starano się p o d a ć
wszystkie n a j n i e z b ę d n i e j s z e dane z zakresu wiedzy o ludach badanego terytorium.
Naturalnie tego rodzaju opracowanie nie może o p i e r a ć się na dorobku naukowym
t y l k o d w ó c h uczonych, toteż zupełnie oczywisty jest fakt, że w książce tej p o w o ł u j ą
się oni na setki prac i monografii, k t ó r y c h autorami są przede wszystkim Francuzi,
choć nie brak i nazwisk angielskich oraz niemieckich. Do najważniejszych autoryte
tów, na k t ó r y c h opierają się autorzy, n a l e ż ą : w dziedzinie antropologii fizycznej —
H . Valláis, l i n g w i s t y k i — H . Hombourger. a etnologii — wiele s ł a w n y c h nazwisk
z profesorem Griaulcm na czele.
M i m o to w omawianej książce nie brak uogólnień, b ę d ą c y c h oryginalnym przy
czynkiem obu uczonych do wiedzy o etnologii francuskich t e r e n ó w A f r y k i . W ł a ś n i e
rozdziałem, k t ó r y najwięcej zawiera tego rodzaju uogólnień, jest rozdział z a t y t u ł o
wany „ Z a l u d n i e n i e A f r y k i " . Znajdujemy w nim. prócz o m ó w i e n i a ś r o d o w i s k a geo
graficznego szkic archeologii A f r y k i i p r e z e n t a c j ę n a j w a ż n i e j s z y c h znalezisk paleonto-
�442
RECENZJE
logicznych, m o g ą c y c h rzucić światło na historię zaludnienia tego kontynentu.
Wszystkie te dane pozwoliły autorom na p r ó b n e sklasyfikowanie ruchów ras osiedla
j ą c y c h się w Afryce, k t ó r y c h liczbę ustalają na 5. Najstarsze są fale pigmejsko- b u s z m e ń s k i e , potem m i a ł a n a s t ą p i ć inwazja p a l e o m u r z y ń s k a , po k t ó r e j na a r e n ę
weszła grupa l u d ó w s u d a ń s k i c h i Bantu. Czwarta z kolei była ekspansja l u d ó w
białych, do k t ó r y c h należeli Chamici i Kuszyci. Okres historyczny charakteryzuje się
przybyciem S e m i t ó w , s t a n o w i ą c y c h p i ą t ą i o s t a t n i ą (nie licząc Europejczyków) falę
n a p ł y w o w ą w Afryce.
Do niezwykle ciekawych p a r a g r a f ó w zaliczyć trzeba ten, w k t ó r y m Leroi-Gourhan
i Poirier s t a r a j ą się podać p r z e g l ą d cyklów kulturowych w y r ó ż n i o n y c h przez
najlepszych a f r y k a n i s t ó w . M a m y t u w i ę c obok p o g l ą d ó w Frobeniusa cykle ustalone
przez Baumanna i Montandona. Autorzy, precyzując poglądy na temat słuszności
w y o d r ę b n i e n i a c y k l ó w kulturowych, podkreślają, żc należy o nich m ó w i ć z d u ż ą
ostrożnością, gdyż nie p o k r y w a j ą się one z pojęciem rasy, k t ó r a łączy się zawsze
w j a k i ś sposób z podłożem terytorialnym, w p r z e c i w i e ń s t w i e do k r ę g ó w kulturo
wych, k t ó r e nie m a j ą b e z p o ś r e d n i c h z w i ą z k ó w z granicami przestrzennymi i czaso
w y m i . S k ą d i n ą d nie sposób nie spostrzec faktu, że — jak t w i e r d z ą autorzy — u pod
staw k o n t a k t ó w kulturowych istnieją kontakty rasowe. Należałoby w z w i ą z k u z t y m
w y r ó ż n i ć , ich zdaniem, pewne pojęcie p o ś r e d n i e m i ę d z y rasą a cyklem k u l t u r o w y m ,
na k t ó r e p r o p o n u j ą pojęcie „etnos". W w y j a ś n i e n i u tej propozycji znajdujemy
rozumowanie, że skoro u podstaw pojęcia rasy leżą elementy antropologiczne, a cyklu
kulturowego — elementy technologiczne i socjologiczne, to w etnosie podstawowymi
elementami b ę d ą czynniki polityczne i ekonomiczne. ,.Etnos" b y ł b y w i ę c u k ł a d e m
lub zgrupowaniem cech w i e l u ludów, k t ó r e m o g ą się różnić rasą i k u l t u r ą , lecz
które ta sama w ł a d z a polityczna zmusiła do współżycia w j a k i m ś jednym organizmie.
Dlatego w ślad za t y m idzie najczęściej w s p ó l n o t a j ę z y k o w a . Po przedstawieniu
swych p o g l ą d ó w na ten temat autorzy podkreślają, że obecnym zadaniem afryka
n i s t ó w powinno b y ć określenie t y p ó w kulturowych tego kontynentu. Jak dotychczas,
najlepiej. uchwytne są t y p y : pigmejski, b u s z m e ń s k i i paleonigryjski. W zakończeniu
tego rozdziału ogólnych w i a d o m o ś c i o zaludnieniu znajdujemy dwa k r ó t k i e paragrafy
o Afryce w starożytności (analiza źródeł antycznych) oraz o tzw. historii tubylczej
A f r y k i , opartej niemal w y ł ą c z n i e na danych antropologicznych i na zapiskach
arabskich.
Część trzecia p o ś w i ę c o n a jest w y ł ą c z n i e ludom A f r y k i B i a ł e j . N a z w ą t ą po
tocznie o k r e ś l a się Afrykę P ó ł n o c n ą , z a m i e s z k a n ą przez ludy białe. Jej specyfika
polega na t y m , że jest to teren typowo ś r ó d z i e m n o m o r s k i . Specyficzne w arunki
geograficzne i historyczne w p ł y n ę ł y na to, że ludność tej części osiedliła się g ł ó w n i e
na terenach górzystych. Przy omawianiu l u d ó w A f r y k i Białej na czołowe miejsce
w y s u n ę ł o się zagadnienie różnych form koczownictwa, jakie tam istnieją. Nomadyzm
tamtejszy miewa r ó ż n e podłoża, m. i n . pasterskie, hodowlane, handlowe i feudalne.
Naturalnie nie brak tam r ó w n i e ż form semi-nomadyzmu i osadnictwa stałego,
żyjącego w dość ścisłej symbiozie z formami n o m a d y z u j ą c y m i . Z j a w i s k o - t o przed
stawione jest na p r z y k ł a d z i e ekonomicznej r ó w n o w a g i pewnych plemion stosujących
oba sposoby gospodarki. Znamienny jest fakt, że od tych uwag, typowo etnologicznych, autorzy przechodzą do konkretnych w n i o s k ó w s u g e r u j ą c y c h racjonalne roz
w i ą z a n i e p r o b l e m ó w proletaryzacji olbrzymiego procentu tamtejszej ludności. Osobny
punkt podrozdziału poświęcono miastom i ich ewolucji w w y n i k u i m p a k t u kapitaliz
m u na tamte tereny. W dalszej partii znajdujemy o m ó w i e n i a rzemiosł i handlu oraz
podstawowych zasobów materialnych wraz z d o k ł a d n ą a n a l i z ą ś r o d k ó w w y ż y w i e n i a .
Ostatnim zagadnieniem z zakresu k u l t u r y materialnej jest problem ubioru i miesz7
r
�RECENZJE
443
kania; w t y m zakresie k s i ą ż k a daje opisy technik tkackich i konstrukcji d o m ó w
różnego typu.
Poruszane zagadnienia oddzielone są od problematyki społecznej paragrafem
0 j ę z y k a c h A f r y k i Białej. Autorom chodziło g ł ó w n i e o przekazanie podstawowych
wiadomości o zasięgach geograficznych poszczególnych grup j ę z y k o w y c h oraz o ich
historii. Poza t y m w książce znalazły miejsce opisy n a j w a ż n i e j s z y c h cech grama
tycznych tych j ę z y k ó w .
Dział k u l t u r y społecznej rozpoczęto od przejrzenia zwyczajów z w i ą z a n y c h z cy
k l e m życia, u w z g l ę d n i a j ą c n a j w a ż n i e j s z e z nich, tzn. z w i ą z a n e z narodzinami, obrze
zaniem, m a ł ż e ń s t w e m i śmiercią. Jak w y n i k a z tych o b r z ę d ó w , s p o ł e c z e ń s t w o A f r y k i
Białej jest oparte na patriarchalnym wzorcu rodziny, co się ściśle łączy u B e r b e r ó w
z p o d r z ę d n ą pozycją kobiety, przez całe życie obcej plemieniu swego m ę ż a . Przy
syntetycznym omawianiu tych z a g a d n i e ń p o d k r e ś l o n o różnice dzielące B e r b e r ó w
od A r a b ó w .
Poza t y m wiele miejsca poświęcono o m ó w i e n i u organizacji politycznej tych
t e r e n ó w . W zasadzie l u d n o ś ć A f r y k i P ó ł n o c n e j nie posiada, zdaniem a u t o r ó w , silnie
rozwiniętego poczucia n a r o d o w o ś c i , gdyż poszczególne wioski żyją w dużej izolacji.
W ł a d z a polityczna ma tam podłoże religijne. Na n a s t ę p n y c h stronicach książki
śledzimy tok przemian, jakie zachodziły w tej strukturze w w y n i k u ekspansji fran
cuskiej. Identyczny schemat zastosowano przy omawianiu organizacji prawnej tych
t e r e n ó w , tzn. po w y ł o ż e n i u podstawowych zasad prawa tradycyjnego uwypuklono
zmiany, jakie zaszły pod w p ł y w e m zreorganizowania go przez s ą d o w n i c t w o fran
cuskie. Podpunkt ten został rozbudowany do granic, k t ó r e n a r u s z y ł y w pewnym
stopniu proporcje rozdziału, ale w y t ł u m a c z e n i e tego stanu rzeczy znaleźć m o ż n a
w prawniczych zainteresowaniach J. Poiriera.
Specjalnego n a k ł a d u pracy w y m a g a ł o u m i e j ę t n e przedstawienie p r o b l e m ó w
religijnych. Po k r ó t k i e j charakterystyce mahometanizmu i przedstawieniu jego
historii znajdujemy g ł ó w n ą tezę a u t o r ó w , polegającą na stwierdzeniu, że islam nie
jest religią, lecz raczej sposobem życia. Po tych uogólnieniach n a s t ę p u j ą opisy p r a k t y k
religijnych i świąt, z k t ó r y m i są z w i ą z a n e charakterystyczne ceremonie. Na ostatnim
miejscu o m ó w i o n o l i t e r a t u r ę i sztukę, k t ó r y m nie poświęcono zbyt wiele uwagi,
za to zaraz po t y m paragrafie n a s t ę p u j ą teksty kilkunastu o p o w i a d a ń berberyjskich
1 arabskich, p o z w a l a j ą c y c h czytelnikom z a p o z n a ć się ze specyfiką ustnej i pisanej
l i t e r a t u r y l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h te tereny A f r y k i . Całość rozdziału o etnologii
A f r y k i P ó ł n o c n e j zakończona jest bibliografią z g r u p o w a n ą w e d ł u g tematyki po
szczególnych p o d r o z d z i a ł ó w . Znajdujemy tam kilkaset pozycji, z k t ó r y c h p r z y t ł a c z a
j ą c a większość wyszła spod pióra etnologów francuskich.
Rozdział drugi części dotyczącej A f r y k i Białej poświęcony jest Saharze. J u ż
jedno z pierwszych jego zdań ś w i e t n i e ujmuje problemy k u l t u r o w e tego terenu:
,Judzie przystosowali się do Sahary świetnie, jeśli chodzi o psychikę, gorzej zaś,
jeśli chodzi o k u l t u r ę m a t e r i a l n ą " . Z r e s z t ą w epokach „ p r e h i s t o r y c z n y c h " Sahara
nie była tak pustynna j a k obecnie, o czym ś w i a d c z ą liczne znaleziska archeologiczne
oraz s ł y n n a sztuka skalna. Po o m ó w i e n i u tych danych autorzy p r z e c h o d z ą do stresz
czenia historii cesarstwa Ghana. Na zakończenie podano k i l k a najważniejszych
w i a d o m o ś c i o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h S a h a r ę , do k t ó r y c h zaliczyć trzeba M a u r ó w .
T u a r e g ó w , Teda i innych.
Część czwarta tomu a f r y k a ń s k i e g o nosi tytuł „Afryką Czarna" i zawiera 5 roz
d z i a ł ó w . Pierwszy z nich poświęcony jest ludom A f r y k i Zachodniej wraz z Togo,
drugi — Afryce R ó w n i k o w e j i K a m e r u n o w i , trzeci o m ó w i e n i u społeczeństw m u r z y ń
skich tych części A f r y k i , czwarty Pigmejom A f r y k i R ó w n i k o w e j , a ostatni francuskiej
�444
RECENZJE
kolonii Somali. W tej partii książki w w y n i k u wielkiej liczby ludów, jakie n a l e ż a ł o
omówić, zastosowano nieco inny schemat niż na początku. Tak więc postanowiono
najpierw opisać poszczególne grupy etniczne z antropologicznego p u n k t u widzenia,
aby potem dać rys ich historii i przejść do n a s t ę p n e g o rozdziału, będącego ogólnym
o m ó w i e n i e m wszystkich wymienionych społeczeństw z u w z g l ę d n i e n i e m specyfiki ich
k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej. Dzięki temu systemowi autorzy uzyskują
lepsze uwypuklenie e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h dla szeregu plemion i l u d ó w i dają nam
całokształt s t o s u n k ó w etnicznych p a n u j ą c y c h na tych terenach. Z drugiej strony
takt! ekspozycja m a t e r i a ł ó w przysparza pewne trudności, gdy zależy nam bowiem
na szybkim odnalezieniu wiadomości dotyczących jakiegoś konkretnego ludu, w ó w c z a s
musimy ich szukać w wielu rozdziałach.
Trudno byłoby w ramach tej krótkiej recenzji streszczać wszystkie zawarte
w tomie a f r y k a ń s k i m wiadomości, toteż staram się je o m ó w i ć jedynie pod k ą t e m
ogólnej koncepcji, jaka p r z y ś w i e c a ł a autorom w czasie pisania niniejszej książki.
Chodziło i m , tak jak to p o d k r e ś l i ł e m na wstępie, o u p o r z ą d k o w a n i e zebranych przez
a f r y k a n i s t ó w m a t e r i a ł ó w dotyczących t e r e n ó w leżących w granicach byłego I m p e r i u m
Francuskiego i nadanie i m takiego u k ł a d u , k t ó r y by sam przez się mógł s u g e r o w a ć
konkretne wnioski i uogólnienia. W z w i ą z k u z t y m na pierwsze miejsce w y s u n ę ł y się
problemy środowiska geograficznego i zróżnicowań antropologicznych, k t ó r e w po
w a ż n y m stopniu w p ł y w a j ą na pewne zjawiska kulturowe. Z kolei z zakresu elemen
t ó w k u l t u r y o m ó w i o n o na w s t ę p i e zagadnienia k u l t u r y materialnej, k t ó r e kształtują
bazę s t o s u n k ó w społecznych i r z u t u j ą na p r o b l e m a t y k ę k u l t u r y duchowej. Jak w i ę c
widzimy, niniejszy u k ł a d m a t e r i a ł u pokrywa się z tym. j a k i stosuje się we w s p ó ł
czesnych pracach tego typu wydawanych w Z w i ą z k u Radzieckim lub w Polsce.
Analizując jednak d o k ł a d n i e treść poszczególnych części i rozdziałów Etnologii
Unii
Francuskiej
dochodzimy do wniosku, że układ ten jest zachwiany nieproporcjonal
nym r o z w i n i ę c i e m partii dotyczących z a g a d n i e ń społecznych. Nietrudno więc w y
ciągnąć wniosek, że w sytuacji, w jakiej znalazła się obecnie Francja, najwięcej
zainteresowania w z b u d z a j ą m a t e r i a ł y dotyczące tych w ł a ś n i e z a g a d n i e ń . Wynika to
z konkretnej potrzeby poznania specyfiki ustroju społecznego poszczególnych ludów,
k t ó r e niegdyś zależne od Francji, dziś w c h o d z ą w orbitę p o l i t y k i ś w i a t o w e j jako
p e ł n o p r a w n i gospodarze w ł a s n y c h k r a j ó w wyzwolonych spod jarzma kolonialnego.
Krzysztof
Makulski
P A U L B O H A N N A N , Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957, ss. X111 +
221, 4 tabl.; University Press — International African Institute.
Paul Bohannan znany jest zwłaszcza z publikowanych, najczęściej razem z L a u r ą
Bohannan, prac analizujących system społeczny i gospodarczy grupy T i v . Powyższa
praca jest p i e r w s z ą z jego książek dotyczących dziedziny prawa. Jego zainteresowania
prawem w y r a ż a ponadto książka o charakterze bardziej ogólnym, napisana łącznie
z g r u p ą znanych a f r y k a n i s t ó w , wydana w 1960 r., African
Homicide and
Suicide .
Obie te pozycje wzbogacają dość p o k a ź n y już zespół prac z dziedziny tzw. pry1
2
1
L . i P. B o h a n n a n , The Tiv of Central Nigeria, International African Insti
tute, 1953; L . B o h a n n a n , A Genealogical
Charter, Africa,
t. 22: 1952; P. B o
h a n n a n , The Migration
and Expansion
of the Tiv. Africa, t. 24: 1954; t e n z e ,
Tiv Farm, and Settlement, H . M . S. O. 1954.
'
P. B o h a n n a n (ed.), African Homicide and Suicide, Princeton Univ. Press, 1960.
A
�RECENZJE
3
mitywnego prawa w Afryce, wydanych przez wybitnych a n t r o p o l o g ó w z k r ę g u
nauki anglosaskiej. Wszystkie te książki, pisane przez a n t r o p o l o g ó w społecznych,
p r z e d s t a w i a j ą sposób patrzenia na prawo jako na system działań społecznych i — jak
stwierdza to Bohannan w odniesieniu do swej pracy — nie mogą o d p o w i a d a ć
wymaganiom, jakie p o s t a w i ł b y sobie p r a w n i k p o d e j m u j ą c podobny temat. Tak się
zresztą składa, że system}' prawne l u d ó w A f r y k i nie były przedmiotem zaintereso
wania ze strony p r a w n i k ó w i m a t e r i a ł a f r y k a ń s k i , poza p o s i ł k o w a n i e m się nim. jako
m a t e r i a ł e m ilustracyjnym do prac z dziedziny prawa p o r ó w n a w c z e g o , nie stał się
przedmiotem ż a d n e j w n i k l i w e j , prawniczej analizy.
Antropologowie i etnologowie b y l i do niedawna jedynymi autorytetami w dziedzi
nie gospodarki, prawa, religii i k u l t u r y tzw. społeczeństw pierwotnych. Dopiero r o s n ą
ce w ostatnich latach zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a m i słabo r o z w i n i ę t y m i pod wzglę
dem gospodarczym s p r a w i ł o , że prawnicy, ekonomiści, rolnicy, i n ż y n i e r o w i e róźnycń
specjalności d o k o n u j ą analizy m a t e r i a ł u a f r y k a ń s k i e g o r ó w n i e ż i z. p u n k t u widzenia
swoich specjalności. W s p ó ł p r a c a między n i m i a antropologami dotyczyć może oczyw i ś r i e tych tyJkr grup, k t ó r e p r z e d s t a w i a j ą sobą j a k i ś problem do r o z w i ą z a n i a dla
administracji p a ń s t w o w e j . T i v nie s t a n o w i ą specjalnie w a ż n e g o pod w z g l ę d e m
gospodarczym lub politycznym problemu dla administracji nigeryjskiej''. S t ą d też
nie należy się dziwić, że autorami jedynych m a t e r i a ł ó w dotyczących T i v byli u r z ę d
nicy administracji kolonialnej, kapitanowie Downes i A b r a h a m i inż. leśnik Briggs.
Najciekawszym ź r ó d ł e m do historii T i v jest dziennik tivianczyka, A k i g i , spisany
przez misjonarza. G ł ó w n y m jednak kronikarzem T i v stał się antropolog brytyjski
Paul Bohannan i jego żona, Laura (oboje obecnie w USA), k t ó r z y badaniami s w y m i
objęli wiele dziedzin życia T i v i wysunęli szereg hipotez t ł u m a c z ą c y c h ich system
społeczny.
Badania B o h a n n a n ó w t r w a ł y 26 miesięcy, od 1949 do 1953 r., i s t a n o w i ą dość
typowy p r z y k ł a d metod stosowanych przez współczesną a n t r o p o l o g i ę b r y t y j s k ą .
Badacze spędzili cały czas bezpośrednio w osadach Tiv, z m i e n i a j ą c s w ą bazę za
k a ż d y m powrotem (było ich trzy) do Tivlandu. Za k a ż d y m razem zatrudniali oni
sekretarza, k t ó r y m był ktoś z miejscowej młodzieży, u m i e j ą c y pisać. Pod koniec
swego pierwszego, rocznego pobytu znali dobrze język T i v i nie tylko porozumiewali
się z łatwością bez pomocy t ł u m a c z a , ale mogli śledzić i w pełni r o z u m i e ć przebieg
dyskusji między m i e s z k a ń c a m i , co m i a ł o duże znaczenie ze względu na m o ż n o ś ć
p r z y s ł u c h i w a n i a się ,.sesjom s ą d o w y m " .
T i v sa plemieniem semi-bantu, z a m i e s z k u j ą c y m w regionie p ó ł n o c n y m Nigerii
po obu '.stronach rzeki Benue, około 150 m i l od jej połączenia się z Nigrem. W roku
1952 p l s m i ę to liczyło prawdopodobnie 800 tys. osób. Nic n a l e ż ą do autochtonicznej
ludności Nigerii, a prawdopodobnie p r z y w ę d r o w a l i na swe obecne siedziby w X I X w.,
i w dużo mniejszej liczbie z Kamerunu. Liczba ta zwiększyła się znacznie w X I X w.
osiągając w X X w. maksimum, co przypisuje się z l i k w i d o w a n i u w e w n ę t r z n y c h
wojen i z l i k w i d o w a n i u prawa zemsty. T i v są rolnikami, jak sami o sobie m ó w i ą ,
"Aajlepszymi na świecie. Ich gospodarka jest w zasadzie zbliżona do modelu gospo
darki samowystarczalnej, k t ó r y okazał się nieprzydatny, gdy T i v zaczęli p r o d u k o w a ć
:i
M . G 1 u c k m a n, The Judical Process among the Barotse, 1955; I . S c h a p e r a ,
Tsawana Law and Custom, 1957; P. P. H o w e l l , A Manuel of Nuer Law,
1954;
A. A d a m s o n , H o e b e l , The Law of Primitive
Man, Cambridge, H a r v a r d ; B M a
l i n o w s k i , Crime and Custom in Savage Society, London 1926.
W czerwcu 1961 r. w czasie publicznej dyskusji w I S M u s ł y s z a ł e m , że T i v
b u r z ą się przeciw w ł a d z y kolonialnej, że się zorganizowali; słowem, żc stają się
„problemem".
1
�RECENZJE
pewne rośliny na rynek z e w n ę t r z n y . I c h gospodarka ekstensywna s p o w o d o w a ł a
d e t e r i o r a c j ę ziemi. Przeludnienie i głód ziemi u t r u d n i a j ą stosowanie tradycyjnych
metod i T i v stoją w przededniu poważniejszych zmian i c h systemu gospodarczego
i społecznego. Organizacja społeczna T i v opiera się na istnieniu l i n i i rodowych,
z k t ó r y c h k a ż d a z w i ą z a n a jest z o k r e ś l o n y m terytorium. Pochodzenie wszystkich T i v
wyprowadza się od legendarnego przodka, T i v , żyjącego osiemnaście czy s i e d e m n a ś c i e
p o k o l e ń wstecz. T i v z a m i e s z k u j ą m a ł e osiedla (compound) zbudowane na planie koła
i liczące od 7 do 170 osób blisko spokrewnionych ze sobą. Na czele osiedla stał
najbardziej szanowany (stary, lecz nie zawsze najstarszy) jego mieszkaniec, który
k i e r o w a ł całą gospodarczą i społeczną, a t a k ż e religijną działalnością miesz
k a ń c ó w . Jego w ł a d z a b y ł a j e d y n ą w ł a d z ą „ c e n t r a l n ą " w Tivlandzie, gdyż m i m o
istnienia w i ę k s z y c h jednostek organizacyjnych w systemie l i n i i rodowych ż a d n a
z tych jednostek nie p o s i a d a ł a ..głowy", czyli przywódcy, i wszystkie sprawy roz
s ą d z a n o i z a ł a t w i a n o na szczeblu osiedla.
Celem pracy Bohannana było, jak sam pisze o t y m , zebranie m a t e r i a ł u etno
graficznego dotyczącego systemu kontroli prawnej, tak jak system ten widziany b y ł
przez samych T i v , oraz s f o r m u ł o w a n i e w pojęciach bardziej ogólnych i w y t ł u m a c z e
nie tego systemu, by m o ż n a było p o r ó w n a ć go z systemami p r a w n y m i innych
społeczeństw. A b y o s i ą g n ą ć ten cel, m u s i a ł Bohannan p o r ó w n a ć system T i v i prze
c i w s t a w i ć go p r i . w u w rozumieniu p r a w n i k ó w jego w ł a s n e g o k r a j u , Wielkiej B r y t a n i i .
Błędem, którego Bohannan najbardziej się wystrzegał, i zresztą u n i k n ą ł , był b ł ą d
t ł u m a c z e n i a zespołu n o r m prawnych T i v w e d ł u g pojęć systemu brytyjskiego. Był
to b ł ą d ł a t w y do popełnienia, gdyż k a ż d y p r o w a d z ą c y badania badacz myśli w ka
tegoriach systemu, w j a k i m się w y c h o w a ł , i „ p r z e s t a w i e n i e się" na inny system
pojęć jest niezwykle trudne.
W Tivlandzie istnieją dwa systemy prawne: brytyjski i lokalny. Podstawowym
pojęciem p r a w n y m T i v jest jir. Słowo to oznacza jednocześnie sąd, s p r a w ę , r a d ę
(court, case, moot). Można je odnieść do każdego sporu, k t ó r y przedstawiany jest
przed S ą d e m Native A u t h o r i t y , głową osiedla, zespołem ludzi na j a r m a r k u lub g r u p ą
r ó w i e ś n i k ó w . Zebrany m a t e r i a ł Bohannan p o r z ą d k u j e w e d ł u g tego, przed j a k i m
zespołem ludzi sprawa jest rozpatrywana, tzn. czy przed f o r m a l n y m s ą d e m uznanym
przez a d m i n i s t r a c j ę k o l o n i a l n ą , czy przed zespołem ludzi uznanych przez samych
spierających się za odpowiedni autorytet. Osobnego o m ó w i e n i a dostąpiły sprawy
z w i ą z a n e z instytucją m a ł ż e ń s t w a , z a d ł u ż e n i e m i samowymierzaniem s p r a w i e d l i w o ś
ci. W ten sposób podzielony m a t e r i a ł znalazł się w 10 rozdziałach; 1. Ludzie i pro
blem, 2. Sądy stopnia D, 3. Dzień w sądzie, 4. S t r u k t u r a s ą d u , 5. Sprawy z w i ą z a n e
z i n s t y t u c j ą m a ł ż e ń s t w a , 6. Rozprawy za długi, 7. Sprawy kryminalne i problem w y
mierzania s p r a w i e d l i w o ś c i przez samego siebie.
Opis systemu prawnego T i v dokonany przez Bohannana dotyczy lat 1949—1953,
to jest okresu, w k t ó r y m były prowadzone badania. W t y m okresie istniały na terenie
T i v l a n d u dwa zasadnicze systemy prawne. Pierwszy z nich b y ł systemem b r y t y j s k i m
i o b e j m o w a ł sądy stopnia A , B, C (różniące się zakresem kompetencji) oraz sądy
stopnia D, w k t ó r y c h zasiadali wyznaczeni przez a d m i n i s t r a c j ę krajowcy i k t ó r e
nazywano r ó w n i e ż native courts. S ą d y te były ograniczone do spraw cywilnych, nie
w y k r a c z a j ą c y c h poza g r a n i c ę 25 f u n t ó w , i spraw k r y m i n a l n y c h z w i ą z a n y c h z k a r ą
3 miesięcy więzienia lub 10 f u n t ó w grzywny. Wprowadzenie tych nie znanych
przedtem u T i v sądów, nazywanych przez nich „ r z ą d o w y m i " , n a s t ą p i ł o ok. 1914 r.
jest przedmiotem opisu Bohannana. S ą d y te m i a ł y o p i e r a ć się na strukturze lokalnej
i administracja s t a r a ł a się uczynić autorytety miejscowe odpowiedzialnymi za ich
po opanowaniu terenu przez B r y t y j c z y k ó w . Ok. 1920 r. p r z y b r a ł y one postać, k t ó r a
�RECENZJE
447
działalność. Było więc to wyrazem wprowadzenia w życie metody p o ś r e d n i e g o
r z ą d z e n i a , w y p r ó b o w y w a n e j od ok. 1903 r. na terenie w ł a ś n i e Nigerii przez Lorda
Lugarda. W rzeczywistości sądy te nie o d p o w i a d a ł y strukturze społecznej -Tiv, którzy
nie posiadali scentralizowanej w ł a d z y politycznej i r o d ó w •' z naczelnikami na czele
i w ł a d z a u nich nie m i a ł a charakteru hierarchicznego. W ł a d z a ta w rzeczywistości
nie w y k r a c z a ł a poza granice jednego osiedla. S t ą d też zorganizowanie s ą d ó w , k t ó r y m
podlegało wiele osiedli, i nawet postawienie na ich czele najstarszych przedstawicieli
najstarszej l i n i i rodowej danego terenu nie było oparciem się na miejscowych auto
rytetach, lecz w r ę c z odwrotnie: było udzieleniem a u t o r y t e t u r z ą d u n i e k t ó r y m , w y
branym przez niego jednostkom. Jednostki te mogły posiadać wysoki autorytet
w swoich w ł a s n y c h osiedlach, autorytet ten jednak nie w y k r a c z a ł poza ich granice.
Bohannan pisze, że nieporozumienie było kompletne. W y n i k ł o ono z tego, że a d m i n i
stratorzy oparli się w swych pracach na strukturze społecznej sąsiadującego z T i v
plemienia Jukun, k t ó r e p o s i a d a ł o całkowicie o d m i e n n ą s t r u k t u r ę społeczną. Bohannan
opisuje na k i l k u n a s t u stronach drogę, j a k ą przeszła administracja kolonialna organi
zując sądy stopnia D, u k a z u j ą c jednocześnie sposób, w j a k i administracja w p ł y w a ł a
na dość zasadnicze zmiany w strukturze, w hierarchii a u t o r y t e t ó w T i v .
Opis działalności s ą d ó w stopnia D w książce Bohannana dotyczy okresu, w k t ó
r y m zostały one przez ludność uznane za sądy r z ą d o w e , niemniej jednak w pełni
zaakceptowane. O tej pełnej akceptacji m o ż n a wnosić na podstawie rodzaju i ilości.,
spraw. B r a k i e m jednak książki jest to, że nie wiemy, jak o d b y w a ł się proces akcep
tacji tych s ą d ó w przez m i e j s c o w ą ludność, jakie mechanizmy s p r a w i ł y , że p r z e n i k n ę ł y
one ostatecznie do jej struktury. Nie wiemy nawet, j a k długi- b y ł okres s t a r a ń
administracji o wprowadzenie tych sądów. Jeżeli zaś założymy, że sądy te zostały
w pełni zaakceptowane przez T i v , to co s p o w o d o w a ł o , że sprawy, k t ó r e dawniej
r o z p a t r y w a ł a rada w osiedlu, przedstawiane są s ą d o w i .
Sposób, w j a k i Bohannan ukazuje działanie s ą d ó w stopnia D, jest o tyle intere
sujący, że nie precyzuje on norm i praw, ale opisuje konkretne akcje społeczne,
jakie zdarzyły się, jakie są możliwe do przeprowadzenia w ramach danej instytucji
(np. instytucji m a ł ż e ń s t w a ) . Analizując poszczególne w y p a d k i Bohannan jest w stanie
w y p r o w a d z i ć na ich podstawie pewne normy; np. jeżeli oskarżony l u b ś w i a d e k znaj
duje się poza t e r y t o r i u m jurysdykcji danego sądu, to mbatarev mogą posłać kogoś
z c z ł o n k ó w jir na terytorium, gdzie dana osoba przebywa, i z a ż ą d a ć jej przybycia
lub przekazania. Jak sam jednak autor w y j a ś n i a , w y ł a w i a n i e tego rodzaju norm
z pojedynczych w y p a d k ó w byłoby niewłaściwe, gdyż celem pracy jest opisanie
systemu prawnego i sposobu p o s t ę p o w a n i a prawnego T i v , a i m w ł a ś n i e obce jest
m y ś l e n i e poprzez normy. Nie p a t r z ą oni na swój system prawny jako na system,
jako na zbiór u p o r z ą d k o w a n y c h norm, k t ó r y c h nie wolno p r z e k r a c z a ć , nie p a t r z ą
na to jako na prawo. K a ż d y z w y p a d k ó w analizowany jest i n d y w i d u a l n i e (nie ma
pojęcia precedensu) pod k ą t e m widzenia, czy o s k a r ż o n y postąpił w sposób h a m u j ą c y ,
czy w r ę c z niweczący działanie jakiejś instytucji, np. instytucji m a ł ż e ń s t w a l u b
społeczności osiedla.
Tradycyjny sposób s ą d z e n i a polega na wnoszeniu sprawy przed p u b l i c z n ą
d y s k u s j ę p r o w a d z o n ą przez głowę osiedla, w k t ó r y m p o p e ł n i o n e zostało p r z e s t ę p s t w o
lub w y r z ą d z o n e jakiekolwiek zło albo z ł a m a n i e normy m o g ą c e w y w o ł a ć spór. Jir
z w o ł y w a n y w osiedlu różni się od tych j i r , k t ó r e administracja nazywa s ą d e m .
W w y p a d k u sporu sądzonego w osiedlu p r z e w o d n i c z ą c y m rady jest głowa osiedla.
Mogą b r a ć w n i m udział wszyscy starsi o k r e ś l a n i jako mbatsav. Ponadto starsi danej
b
O ile przyjmiemy definicję
London, w y d . popr. 1956.
rodu d a n ą przez R. F i r t h a w Humań
Types,
�448
RECENZJE
r
l i n i i rodowej m o g ą przyjść jako goście nawet w tedy, gdy zamieszkują w innyn?
osiedlu. Tak w i ę c sąsiedzi i k r e w n i rozstrzygają spór. W zależności od grup>
w k a ż d y m osiedlu rozstrzygano t y m sposobem 2—3 sprawy na tydzień. Z a k ł a d a się,
że jeżeli w danej grupie z n a j d u j ą się starcy znani ze swego d o ś w i a d c z e n i a , to przed
stawia się i m więcej spraw, nie czekając na ingerencję sądu stopnia D.
Po analizie tych sposobów p o s t ę p o w a n i a prawnego Bohannan dochodzi do
wniosku, że wszczęcie p o s t ę p o w a n i a s ą d o w e g o u T i v m o ż n a określić jako k o n t r a k c j ę
n a s t ę p u j ą c ą po z ł a m a n i u normy współżycia społecznego. P o s t ę p o w a n i e s ą d o w e kończy
działanie m a j ą c e na celu poprawienie stanu rzeczy, j a k i w y n i k ł ze z ł a m a n i a normy.
Do poprawy tej w w y p a d k u s ą d ó w r o z s ą d z a n y c h w osiedlu dochodzi się poprzez
rytuał, w s ą d a c h D ma ona charakter świecki (naprawienie krzywdy, zapłacenie
grzywny). Należy podkreślić, że rady, k t ó r e o d b y w a ł y sądy w osiedlach, z b i e r a ł y
sie nie t y l k o w w y p a d k u spraw s ą d o w y c h . One to radziły r ó w n i e ż nad sprawami
projektowanych m a ł ż e ń s t w , przedsięwzięciami gospodarczymi i t d .
Jednym z ciekawszych s t w i e r d z e ń Bohannana jest, aby badanym instytucjom
nie p r z y p i s y w a ć więcej znaczenia społecznego i bardziej rozbudowanych funkcji, niż
one w rzeczywistości p o s i a d a j ą (tę dewizę m o ż n a stosować r ó w n i e ż i do innych
dziedzin, nie t y l k o prawa). Uzasadnia on swoje zdanie na p r z y k ł a d z i e instytucji jir.
Pisze; „ A m o n g the T i v , the j i r settles disputes. The judges or m b a j i r i v do so i n
terms of their knowledge of T i v institutions; they do not so i n terms of rules of
those institutions w h i c h have been resystemized specifically for the purpose of j u r a i
action. The 'rules i n T i v l a n d are the norms of institutions. The organization of the
rules is the institution itself" . Tezę t ę Bohannan omawia w rozdziale d o t y c z ą c y m
prawa m a ł ż e ń s k i e g o , a zwłaszcza w podrozdziale „ J i r w m a ł ż e ń s t w i e " i Instytucja
małżeństwa w j i r " .
1
(i
Punktem w y j ś c i o w y m i punktem dojścia książki Bohannana jest twierdzenie,
że k a ż d y badacz musi liczyć się z istnieniem d w ó c h r o d z a j ó w s y s t e m ó w . Jeden rodzaj
systemu, k t ó r y określa mianem „folk system", jest to sposób, w j a k i ludzie u k ł a d a j ą
i i n t e r p r e t u j ą fakty i zdarzenia społeczne, w k t ó r y c h biorą udział. D r u g i system
to system stwarzany k a ż d o r a z o w o przez badacza. Badacz tworzy go przy pomocy
metod naukowych celem w y t ł u m a c z e n i a stwierdzonych przez siebie, a istniejących
w rzeczywistości f a k t ó w i p o r ó w n a n i a ich z szerszym m a t e r i a ł e m . Jest to tzw. system
analityczny. Nie jest to bynajmniej nowy punkt widzenia. Jego szerokie przyjęcie
i stosowanie przez b r y t y j s k ą a n t r o p o l o g i ę społeczną stanowi tę jej cechę, dla k t ó r e j
dyskusja nad k s i ą ż k a m i jej przedstawicieli staje się m o ż l i w a z a r ó w n o dla historyka,
jak i dla socjologa.
7
I tak po przeczytaniu książki Bohannana m o ż n a stwierdzić, że przy wszystkich
teoretycznych zastrzeżeniach, k t ó r e t u zresztą nie były poruszane, motto — jakie
przyjął autor — jest w pełni adekwatne do jej treści:
„The mistake of judging the men of other periods by the morality of our
o w n day has its parallel i n the mistake of supposing that every wheel and bolt
in the modern social machine had its counterparts in more rudimentary societies".
(Sir Henry Maine)
Zofw
a
7
B o h a n n a n , Justice and Judgment..., s. 96—97.
E. E. E v a n s - P r i t c h a r d , The Nuer Oxford 1940.
y
Szyfelbejn
�449
RECENZJE
PRZEGLĄD PRAC O RZEMIOSŁACH Z A J M U J Ą C Y C H SIĘ OBRÓBKĄ M E T A L I
NA TERENIE RADZIECKICH REPUBLIK ŚRODKOWOAZJATYCKICH
W ostatnich latach opublikowano w radzieckich czasopismach naukowych k i l k a
i n t e r e s u j ą c y c h prac etnograficznych z a w i e r a j ą c y c h m a t e r i a ł y z b a d a ń nad rzemio
s ł a m i z a j m u j ą c y m i się o b r ó b k ą metali na terenie ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u
Radzieckiego. Znaleźć je m o ż n a z a r ó w n o w publikacjach Instytutu Etnografii i m .
N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a Akademii Nauk ZSRR, jak i w periodykach wydawanych
przez Akademie Nauk poszczególnych z w i ą z k o w y c h republik ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h .
Ogłoszono w i ę c oddzielne a r t y k u ł y poświęcone odlewnictwu ż e l i w n e m u na obszarach
C h o r e z m u i jubilerstwu u K a z a c h ó w . Dane dotyczące rzemiosł metalowych roz
siane są r ó w n i e ż po innych pracach. Zawiera je m. i n . a r t y k u ł poświęcony r ę k o
dziełom z w i ą z a n y m z o b r ó b k ą drewna na terenie Kazachstanu, z cennym dla nas
w s t ę p e m o m a w i a j ą c y m sytuację rzemiosła w 2 poł. X I X i p o c z ą t k a c h X X w .
Po
nadto w y m i e n i ć należy p r a c ę i n f o r m u j ą c ą o organizacji cechowej rzemiosła w A z j i
Ś r o d k o w e j , a t a k ż e n i e k t ó r e z o p r a c o w a ń monograficznych dotyczące z a m i e s z k u j ą
cych t a m g r u p etnicznych .
Wykaz ten zapewne nie obejmuje listy wszystkich a r t y k u ł ó w o podanej wyżej
tematyce, opublikowanych w ostatnich k i l k u latach. Dlatego też celem komunikatu
nie jest scharakteryzowanie całości dorobku nauki radzieckiej w zakresie etnograficz
nych b a d a ń nad rzemiosłami u ż y t k u j ą c y m i metale jako- surowce. Przedstawione
o m ó w i e n i e może d a ć jedynie w s t ę p n ą orientację w rozległej problematyce zagadnie
nia na z r ó ż n i c o w a n y m i bogatym w tradycje o b r ó b k i metalu terenie A z j i Ś r o d k o w e j .
W ś r ó d ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h rzemiosł metalowych, b ę d ą c y c h przedmiotem zainte
r e s o w a ń e t n o g r a f ó w radzieckich, na czoło w y s u w a j ą się kowalstwo, odlewanie
z żeliwa i jubilerstwo. K a ż d e z nich posługuje się specyficznymi surowcami i t e c h n i k ą
p r o d u k c y j n ą i posiada określony zakres działalności w y t w ó r c z e j , k t ó r y z kolei
w p ł y w a na znaczenie rzemiosła dla ludności. Odmiennie r ó w n i e ż k s z t a ł t o w a ł y się
u wymienionych rzemiosł organizacja pracy i zbytu, a t a k ż e ich losy w w y n i k u
p r z e o b r a ż e ń rewolucyjnych i z w i ą z a n y c h z n i m i zmian gospodarczych. Dlatego
w y m a g a j ą one oddzielnego zreferowania.
Kowalstwo
w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego znamy
g ł ó w n i e z prac Zacharowej, Pieszczeriewej i Masanowa. Ż a d e n z wymienionych
a r t y k u ł ó w nie jest poświęcony kowalstwu w całości. W p ł y w a to oczywiście na
charakter informacji; m a t e r i a ł y są dość fragmentaryczne i p o z w a l a j ą p r z e d s t a w i ć
tylko n i e k t ó r e zagadnienia z w i ą z a n e z tym r z e m i o s ł e m . W y n i k a z nich j e d n a k ż e
jasno, że produkcja k o w a l i ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h b y ł a różna, w zależności od ś r o d o
wiska, dla którego pracowali. Inny był zakres produkcyjnej działalności i w y p o s a ż e n i e
techniczne kowala w ś r ó d ludności pasterskiej, p r o w a d z ą c e j koczowniczy t r y b życia,
1
2
3
4
5
1
I . M . D ż a b b a r o w, K woprosu o íiecívrokie czugunolitiejnogo
proizwodstwa
Choriezma,
[ w : ] Istorija
matierialnoj
kultury
Uzbiekistana,
t. 1, Taszkient 1959
s. 208—215.
W. W. W o s t r o w, Niekotoryje
izdielija
kazachskich,
mastierow-ziergierow,
„ T r u d y I n s t i t u í a I s t o r i i i Etnografii Akadiemii Nauk Kazachskoj SSR", t. 6. A ł m a - A t a
1959, s. 127—143.
E. M a s a n o w, Iz istorii riemiesla
Kazachów
(wtoraja polowina XIX — naczalo XX w.), „Sowietskaja Etnografija", nr 5: 1958, s. 31—49.
E. P i e s z c z e r i e w a ,
O riemie siennych
organizacijach
Sriedniej
Azii
w końce XIX — naczale XX w., „ K r a t k i j e Soobszczenija I n s t i t u í a Etnografii", t. 33:
1960, s. 39—46.
I . W. Z a c h a r ó w a, Matierialnaja
kultura ujgurow Sowietskogo Sojuza,
Sriednieaziatskij
etnograficzeskij
sbornik
II, „ T r u d y Instiiufa Etnografii i m . N N .
M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 47: 1960, s. 215—298.
2
3
4
5
Etnografia Polska, t. V I
29
�RECENZJE
450
inny u ludności u p r a w i a j ą c e j ziemię, a jeszcze inny w rzemiośle miejskim. Pod
k r e ś l a się, że przechodzenie n i e k t ó r y c h grup ludności u K a z a c h ó w do zajęć rolniczych
i wzrost k u l t u r y rolnej, a t a k ż e doskonalenie się pasterstwa zwiększyło zapotrzebo
wanie na w y r o b y i usługi kowalskie już na p r z e ł o m i e X I X i X X w .
Omawiane prace nie dostarczają w i a d o m o ś c i o surowcach u ż y t k o w a n y c h w ko
walstwie. Natomiast w pracy o Ujgrach, zasiedlających K o t l i n ę F e r g a ń s k ą , stosun
kowo d o k ł a d n i e o m ó w i o n e zostały kowalskie n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a produkcyjne.
I . W. Zacharowa o p i s u j ą c w y p o s a ż e n i e k o w a l a Ujgra p r a c u j ą c e g o w kołchozie
stwierdza, że obok n a r z ę d z i pochodzenia fabrycznego trafiają się tam r ó w n i e ż
n a r z ę d z i a miejscowe: ujgryjskie i uzbeckie. Dawne n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a spotyka
się oczywiście przede wszystkim w warsztatach przekazywanych z ojca na syna.
Do tradycyjnych n a r z ę d z i kowalskich autorka zalicza k o w a d ł o o kwadratowej po
wierzchni p r a c u j ą c e j , zamocowane na p i e ń k u obok paleniska. K o w a d ł o to pozbawione
jest rogu i posiada t a k ż e k w a d r a t o w ą p o d s t a w ę . Powierzchnia k o w a d ł a zaopatrzona
jest w o t w ó r do zamocowania podcinek, a zapewne i r o ż k ó w n i e z b ę d n y c h w pracach
kowalskich. I n n y m i n a w i ą z u j ą c y m i do miejscowych tradycji n a r z ę d z i a m i u wiejskich
kowali U j g r ó w są m ł o t k i , kleszcze do w y c i ą g a n i a żelaza z ognia, obcęgi służące przy
p o d k u w a n i u koni, a t a k ż e skrobacze do oczyszczania kopyt końskich o nie znanej
na terenach polskich formie motyczek, nacinaki do w y k o n y w a n i a r o w k ó w na pod
kowach, gwoździownice, siekacze i p i l n i k i . Większość wymienionych s p r z ę t ó w
jedynie w szczegółach różni się od narzędzi u ż y w a n y c h w w i e j s k i m kowalstwie
w Europie. R ó w n i e ż ognisko kowalskie i t o w a r z y s z ą c y m u miech stosowane przez
U j g r ó w są niemal identyczne z podobnymi u r z ą d z e n i a m i na terenach europejskich.
Ognisko usytuowane jest w kominie. Miech o kształcie gruszkowatym s p o r z ą d z a się
ze skór baranich. Przy palenisku stoi koryto z w o d ą p o t r z e b n ą k o w a l o w i do skrapla
nia węgla, hartowania żelaza i chłodzenia n a r z ę d z i .
Przytoczony wyżej opis narzędzi i u r z ą d z e ń kowalskich m ó w i o ich znacznym
ujednoliceniu na olbrzymich obszarach Europy i A z j i , stwierdzanym zresztą j u ż
w m a t e r i a ł a c h archeologicznych. Ponadto od X I X w. n i e w ą t p l i w e są r ó w n i e ż silne
w p ł y w y rzemiosła rosyjskiego na terenie A z j i Ś r o d k o w e j °.
I n f o r m u j ą c o n a r z ę d z i a c h i u r z ą d z e n i a c h kowalskich Zacharowa p o m i n ę ł a w swej
pracy opis k u ź n i . Wiemy tylko, że j u ż w 2 poł. X I X w . w i e l u z kowali wiejskich
posiadało przy domu mieszkalnym oddzielne pomieszczenie na warsztat. Oddzielnymi
warsztatami r z e m i e ś l n i c z y m i d y s p o n o w a ł a r ó w n i e ż większość kowali miejskich. Część
r z e m i e ś l n i k ó w s p o t k a ć było m o ż n a na bazarach, gdzie mistrz p r a c o w a ł na publicznym
w i d o k u i ł a t w i e j zdobyć mógł k l i e n t ó w . Danych o pracowniach kowalskich dostar
czają r ó w n i e ż badania E. Masanowa nad r z e m i o s ł e m u K a z a c h ó w w 2 poł. X I X
i p o c z ą t k a c h X X w. A u t o r stwierdza, że kowale b y l i w ó w c z a s jedynymi r z e m i e ś l n i
kami p o s i a d a j ą c y m i wydzielone miejsce na warsztat, zresztą w pomieszczeniu miesz
k a l n y m . T a k i stan rzeczy spowodowany był koczowniczym t r y b e m życia. Rze
mieślnicy, przenoszący się w poszukiwaniu pracy za z m i e n i a j ą c y m i miejsce pobytu
a u ł a m i , nie budowali — rzecz jasna — oddzielnych, s t a ł y c h b u d y n k ó w k u ź n i i do
m i n i m u m ograniczali swe u r z ą d z e n i a i n a r z ę d z i a .
6
7
8
l0
1 1
6
M a s a n o w, op. cit., s. 31.
Z a c h a r o w a , op. cit, s. 243.
Z a c h a r o w a , l. c.
E. M a s a n o w r e f e r u j ą c w y n i k i b a d a ń na północy Kazachskiej SRR stwierdza,
że j u ż w 2 poł. X I X w. znane były t a m w y p a d k i osiedlania się kowali Rosjan w ś r ó d
ludności tubylczej (op. cit., s. 34).
Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230.
M a s n a n o w, op. cit., s. 32.
7
8
y
1 0
1 1
�451
KECENZJE
W rozpatrywanej literaturze, zajmującej się przecież jedynie ubocznie k o w a l
stwem, brak m a t e r i a ł ó w dotyczących zabiegów i czynności stosowanych w produkcji
przez k o w a l i środkow oazjatyckich. Wystarczyć tutaj musi ogólne stwierdzenie Zacharowej o mniejszym stopniu specjalizacji c e c h u j ą c y m rzemiosło wiejskie . Natomiast
stosowano w kowalstwie podział pracy, możliwy przy zatrudnianiu u c z n i ó w i po
m o c n i k ó w tak w warsztatach miejskich, j a k i wiejskich . I n t e r e s u j ą c e jest zjawisko
powstawania skupisk r z e m i e ś l n i k ó w jednej lub pokrewnych specjalności. W miastach
i osadach kowale niekiedy zamieszkiwali oddzielne ulice, k t ó r e b r a ł y od nich swoją
n a z w ę - W badaniach na terenie Kazachstanu zarejestrowano grupowanie się k o w a l i
r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h wsiach. W jednym z aułów p r a c o w a ł o pod koniec X I X w .
p i ę t n a s t u k o w a l i . Tworzenie się o ś r o d k ó w g r o m a d z ą c y c h r z e m i e ś l n i k ó w o podobnej
l u b takiej samej specjalności, obserwowane r ó w n i e ż na terenie Europy, jest w dzie
jach rzemiosła zjawiskiem p o s t ę p o w y m . U ł a t w i a ł y one w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń produk
cyjnych i wprowadzenie p o d z i a ł u pracy m i ę d z y warsztatami. Skupiska takie z w i ą z a n e
są najczęściej z p r o d u k c j ą gotowych w y r o b ó w , przy czym jest to zwykle wytwarzanie
na rynek.
T
12
33
u
r
1 5
P o d s t a w o w ą f o r m ą zbytu w y r o b ó w jest j e d n a k ż e w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m
"praca na z a m ó w i e n i e . Produkcja na rynek istniała jedynie w sporadycznych w y
padkach. U p r a w i a l i j ą , j a k wiadomo z m a t e r i a ł ó w z 2 poł. X I X i p o c z ą t k ó w X X w.,
przede wszystkim kowale miejscy, w czasie w olnym od t e r m i n o w y c h z a m ó w i e ń ,
a t a k ż e rzemieślnicy p r a c u j ą c y w o ś r o d k a c h wiejskich położonych w pobliżu miast
lub j a r m a r k ó w . Nabywca rozliczał się z r z e m i e ś l n i k i e m g ł ó w n i e poprzez z a p ł a t ę
w naturze; u pasterzy były to barany, konie, sierść i w e ł n a . W p r z e c i w i e ń s t w i e do
K a z a c h ó w , u k t ó r y c h k a ż d y z a m a w i a j ą c y oddzielnie opłacał r z e m i e ś l n i k a , K a r a k a ł pacy u t r z y m y w a l i ich w s p ó l n i e . U t r z y m y w a n i e kowala przez ogół k o r z y s t a j ą c y c h
z jego usług stosowane było r ó w n i e ż do niedawna na terenie ziem polskich w postaci
instytucji tzw. kowala „ g r o m a d z k i e g o " l u b „ g m i n n e g o " . Ograniczenie produkcji
k o w a l i przez w y t w ó r c z o ś ć p r z e m y s ł o w ą i pozostawienie i m przede wszystkim napraw,
dostrzegalne w Kazachstanie j u ż na p r z e ł o m i e X I X i X X w . , powoduje utrzymanie
się pracy na z a m ó w i e n i e jako g ł ó w n e j formy zbytu r ó w n i e ż w X X w .
T
1 0
1 7
1S
1 9
Bardzo cenne do poznania historii rzemiosła ś r o d k o w o a z j a t y c k i e g o są badania
nad jego o r g a n i z a c j ą cechową. Zagadnienie to, śledzone stosunkowo szczegółowo na
terenie p o ł u d n i o w e j części Uzbeckiej SSR. wprowadza etnografa w ś r o d o w i s k o m i e j
skie, chociaż r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h wiejskich w p ł y w y cechowe b y w a ł y
niekiedy dość silne. C e c h o w ą organizacją m e t a l o w c ó w (kowali, j u b i l e r ó w , o b r a b i a j ą
cych miedź, i o d l e w n i k ó w ) w Karszy k i e r o w a ł w p o c z ą t k a c h X X w . starszy cechu,
zwany „bobo". Funkcjonariuszem cechowym p o d l e g ł y m „ b o b o " był „ a k s a k a ł " za
r z ą d z a j ą c y bazarem i finansami cechu. Metalowcy z pobliskich miasteczek i osad
posiadali co prawda w ł a s n y c h „ a k s a k a ł ó w " , ale we wszystkich w a ż n i e j s z y c h spra
wach cechowych z o b o w i ą z a n i b y l i z w r a c a ć się do „ b o b o " w Karszy. „ B o b o " dyspono
w a l i znaczną w ł a d z ą s ą d o w n i c z ą i w y k o n a w c z ą ; rozsądzali sporne kwestie między
c z ł o n k a m i cechu, a t a k ż e sprawy m i ę d z y cechami, i w i n n y c h skazyu ali na kary,
m . i n . na areszt i chłostę. K a r ę aresztu skazany o d s i a d y w a ł w specjalnej k o m ó r c e
7
1 2
r j
14
11
m
17
1 8
1 9
Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230.
Z a c h a r o w a, op. cit., s. 231.
Z a c h a r o w a , op. cit, s. 233.
M a s a n o w, op. cit., s. 35.
Z a c h a r o w a, op. cit., s. 230.
M a s a n o w , op. cit., s. 33.
M a s a n o w , op. cit., s. 32.
M a s a n o w, op. cit. s. 35.
t
�452
RECENZJE
znajdującej się przy domostwie „bobo". Zwierzchnikiem „ b o b o " i głową cechu na
obszarze całego emiratu bucharskiego był „ b o w o " u r z ę d u j ą c y w Bucharze i zatwier
dzany przez emira. Jak w s k a z u j ą przytoczone przez a u t o r k ę dokumenty z X V I w.,
ustanawianie z w i e r z c h n i k ó w nad r z e m i e ś l n i k a m i d u ż y c h o b s z a r ó w ma w A z j i Ś r o d
kowej odległe t r a d y c j e .
Badania E. M . Pieszczeriewej, prowadzone nad o r g a n i z a c j ą rzemieślniczą na
terenie dawnego emiratu bucharskiego, przyniosły cały szereg innych jeszcze danych
z zakresu s t r u k t u r y organizacyjnej c e c h ó w i form ich działalności. A u t o r k a stwierdza
m . i n . brak czeladnika-podmajstrzego w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m . Niezwykle
i n t e r e s u j ą c e są zebrane przez P i e s z c z e r i e w ą m a t e r i a ł y m ó w i ą c e o organizowanych
przez cechy m e t a l o w c ó w w Karszy i Szachrisjabzie okresowych w s p ó l n y c h naprawach
k o w a d e ł , połączonych z uroczystościami na cześć patrona rzemiosła, proroka Dawida,
i duchów opiekuńczych rzemieślników.
Naprawy k o w a d e ł w Karszy i Szachrisjabzie dokonywano co 2—3 lata i zbierali
się na nie obok r z e m i e ś l n i k ó w miejskich t a k ż e rękodzielnicy z a m i e s z k u j ą c y pobliskie
miejscowości. W oznaczonym dniu zjeżdżali się wszyscy zgłoszeni p r z y w o ż ą c do
naprawy k o w a d ł a , węgiel, a t a k ż e barany, kozy i inne produkty ż y w n o ś c i o w e , po
trzebne do przygotowania w s p ó l n e j uczty m a j ą c e j charakter o b r z ę d u ofiarnego.
Przybyli w i t a l i się z siedzącyrni na honorowych miejscach imamem, „bobo", „ a k s a k a ł e m " i starszymi mistrzami, po czym p r z y s t ę p o w a n o do czytania K o r a n u i w s k a z a ń
cechowych, a t a k ż e oddawano cześć duchom z m a r ł y c h r z e m i e ś l n i k ó w — opiekunom
rzemiosła. N a s t ę p n i e r o z p o c z y n a ł a się naprawa k o w a d e ł , k t ó r a t r w a ł a przez k i l k a
dni. Naprawy przeprowadzali najlepsi mistrzowie, a pozostali p r z y g l ą d a l i się bez
czynnie. Mistrzom w y p a d a ł o p r a c o w a ć b e z p ł a t n i e . W czasie d n i napraw w w i e l k i c h
k o t ł a c h gotowano p o ż y w i e n i e z dostarczonych p r o d u k t ó w . W posiłkach, jako w stra
wie ofiarnej, uczestniczyli nie t y l k o rzemieślnicy, ale r ó w n i e ż ludzie obcy. P r a c ę
kończono m o d l i t w ą
W opisanym przez P i e s z c z e r i e w ą zwyczaju w s p ó l n e j naprawy k o w a d e ł charakte
rystyczne jest zabezpieczenie tej n i e z b ę d n e j dla ogółu r z e m i e ś l n i k ó w , a niewykonalnej
w mniejszych warsztatach czynności poprzez narzucenie jej form uroczystości r e l i
gijnej. W s p ó l n a naprawa k o w a d e ł nie jest znana z cechowego rzemiosła europej
skiego. W Europie od dawna j u ż k o w a d ł a wytwarzano w k u ź n i c a c h , a n a s t ę p n i e
w hutach i odlewniach i rzemieślnicy korzystali z usług tych p r z e d s i ę b i o r s t w .
Popierane przez w ł a d z e feudalne scentralizowane organizacje cechowe nie
wszędzie na terenie A z j i Ś r o d k o w e j u t r z y m a ł y się tak długo, j a k w emiracie bucharskim. I . W. Zacharowa stwierdza, że w miastach K o t l i n y F e r g a ń s k i e j cechy u t r a c i ł y
swe znaczenie j u ż w X I X w .
Położenie materialne i pozycja społeczna kowali ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h nie znalazły
w y s t a r c z a j ą c e g o n a ś w i e t l e n i a w przytoczonych pracach. Zagadnienia te w y m a g a j ą
oczywiście specjalnych b a d a ń . Wiemy, że na terenie Kazachstanu w 2 poł. X I X w .
w szeregi rzemiosła przeszła d u ż a ilość pasterzy pozbawionych b y d ł a w w y n i k u
rozwarstwienia społecznego, potęgującego się w m i a r ę przenikania i umacniania
s t o s u n k ó w kapitalistycznych. Rzemiosło tutaj d o s t a r c z a ł o jedynie ś r o d k ó w n i e z b ę d
nych do życia, nie s t w a r z a ł o możliwości akumulacji. E. Masanow przytacza popularne
w ś r ó d K a z a c h ó w powiedzenie, że „...rzemieślnik nie bywa ani głodny, ani bogaty".
P o d o b n ą opinię zawiera cytat z opisu kupca rosyjskiego B i e ł o w a żyjącego w ś r ó d
K a z a c h ó w w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, k t ó r y pisał, że kowalstwo
20
2 2
P i e s z c z e r i e w ą , op. ext., s. 41.
P i e s z c z e r i e w ą , op. cit., s. 43.
Z a c h a r o w a , op. ext., s. 230.
�RECENZJE
453
u K i r g i z ó w zysków nie przynosi, r z e m i e ś l n i k o w i pozostaje po odliczeniu k o s z t ó w
niewielkie wynagrodzenie" .
Organizacja rzemiosła, a r ó w n i e ż położenie społeczne i materialne r z e m i e ś l n i k ó w
podlegały daleko i d ą c y m p r z e o b r a ż e n i o m po zwycięstwie Rewolucji. Większość rze
m i e ś l n i k ó w miejskich zrzeszyła się w artelach, a r z e m i e ś l n i c y wiejscy przystąpili do
kołchozów, lub t a k ż e zorganizowali artele . Procesy adaptacji tradycyjnych rzemiosł
ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h czekają na szczegółowe opracowanie w monograficznych opraco
waniach rzemiosł.
O d l e w n i c t w o z żeliwa w postaci rzemiosła z a c h o w a ł o się w niewielu j u ż
rejonach radzieckiej A z j i Ś r o d k o w e j , oddalonych od c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h i k u l t u
ralnych. T a k i m rejonem o k a z a ł się Chorezm, gdzie I . M . D ż a b b a r o w , b a d a j ą c o s t a t n i ą
na t y m terenie p r a c o w n i ę w Chiwie, zebrał m a t e r i a ł y do a r t y k u ł u wykorzystanego
w komunikacie.
Działalność produkcyjna o d l e w n i k ó w chorezmijskich nastawiona b y ł a przede
wszystkim na zaspokajanie potrzeb rolniczej ludności wiejskiej. W y r a b i a l i w i ę c
naczynia i moździerze do tabaki, tuleje do kół arb, a g ł ó w n i e żeliwne r a d l i c e .
Masowa produkcja r a d l i ć n a d a ł a i m nawet n a z w ę . Chorezmijskich o d l e w n i k ó w
nazywa się „pazaczi", co oznacza ludzi p r z y g o t o w u j ą c y c h radlice. O k r e ś l e n i a tego
u ż y w a n o r ó w n i e ż w Bucharze, natomiast na innych terenach Uzbekistanu stosowano
dla o d l e w n i k ó w n a z w ę „degriz", k o t l a r z .
Opisana przez D ż a b b a r o w a pracownia, zbudowana i w y p o s a ż o n a w e d ł u g opinii
jej właściciela jak za czasów jego d z i a d ó w , to oddzielne pomieszczenie pod dachem,
p r z y l e g a j ą c e do b u d y n k u mieszkalnego wraz z n i e w i e l k i m p o d w ó r z e m . Na p o d w ó r z u
ustawiony jest piec do podsuszania zimą form odlewniczych, a w e w n ą t r z krytego
pomieszczenia mieści się piec do topienia żeliwa. Jest on zbudowany z wypalonej
cegły na planie kwadratu, a jego część g ó r n a ma kształt ściętego ostrosłupa. We
w n ą t r z pieca znajduje się kotlina wylepiona o g n i o t r w a ł ą gliną, w k t ó r e j przetapia
się żeliwo. K o t l i n a połączona jest g l i n i a n ą dyszą z miechami, w y k o n y w a n y m i z nie
oczyszczonych z sierści skór koźlich i p r z y p o m i n a j ą c y c h k s z t a ł t e m lampiony o k r ą g ł e
w przekroju poziomym.
Specjalnych umiejętności w y m a g a ł o przygotowanie form odlewniczych. Formy
r a d l i ć i tulei do arb przygotowywano z wilgotnego piasku z dodatkiem pszennej
m ą k i i kleju szewskiego w specjalnych obudowaniach. Gotowe formy ustawiano przed
ich n a p e ł n i e n i e m r z ę d a m i niedaleko pieca.
Proces topienia surowca — złomu żeliwnego ze zniszczonych w y r o b ó w fa
brycznych nie był skomplikowany. K o t l i n ę pieca w y p e ł n i a n o r o z ż a r z o n y m w ę g ł e m
i czyniono w n i m za p o m o c ą specjalnego m ł o t k a na długiej rączce zagłębienie, k t ó r e
w y p e ł n i a n o w ę g l e m d r z e w n y m przygotowanym z s a k s a u ł u . Na wierzchu k ł a d z i o n o
złom żeliwny i dęto miechami. Temperatura dochodziła do 1100°, żeliwo topiło się
i z b i e l a ł o na dnie w g ł ę b i e n i a . O z n a k ą z a k o ń c z e n i a procesu topienia była b i a ł a barwa
ognia widoczna przez o t w ó r dyszy. Wówczas wstrzymywano dęcie, czerpakiem zdej
mowano szlakę, k t ó r a osadziła się na powierzchni metalu, i t y m samym czerpakiem
obmazanym gliną rozlewano żeliwo w formy.
2 i
M
25
20
M a s a n o w, op. cit., s. 32.
Z a c h a r o w a, op. cit., s. 240.
Ż e l i w n e radlice powszechnie u ż y w a n e na terenie Chorezmu (por. U . S z a1 e k i e n o w, Byt karakałpakskogo
kriestjanstwa
czimbajskogo
rajona,
„Trudy
choriezmskoj archieołogo-etnograficzeskoj ekspiedicii", t. 3, Moskwa 1958, s. 283)
stosowane były r ó w n i e ż w innych częściach A z j i Ś r o d k o w e j obok r a d l i ć kutych
(por.: Z a c h a r o w a, op. cit., s. 228).
- D ż a b b a r o w , op. cit., s. 208.
2 5
G
�454
RECENZJE
W pracowni odlewniczej rzemieślnik nie mógł p r a c o w a ć indywidualnie. D ł u g o
t r w a ł a , bo t r w a j ą c a ponad 3 godziny, praca przy miechach w y m a g a ł a w y s i ł k u
2—3 ludzi. W t y m samym czasie należało d o k ł a d a ć w ę g l a do paleniska i r e g u l o w a ć
n a t ę ż e n i e ognia. Dlatego w warsztatach zatrudnianych b y w a ł o zwykle 4—5 u c z n i ó w
i r o b o t n i k ó w najemnych. Właściciel pracowni k i e r o w a ł p r a c ą i w y k o n y w a ł najbar
dziej istotne c z y n n o ś c i .
W z w i ą z k u z doprowadzeniem do Chorczmu kolei i zaopatrywaniem rolnictwa
w nowe n a r z ę d z i a i maszyny, zapotrzebowanie na w y r o b y odlewane jest coraz
mniejsze. Tradycyjne odlewnictwo, j a k stwierdza autor w zakończeniu pracy, to
w Chorezmie już przeszłość.
J u b i l e r s t w o ś r o d k o w o a z j a t y c k i e znane jest z wysokiego poziomu artystycz
nego i dużej rozmaitości stosowanych w n i m technik i m o t y w ó w zdobniczych. Prze
konuje nas o t y m a r t y k u ł W. W. Wostrowa, z a w i e r a j ą c y i n t e r e s u j ą c e m a t e r i a ł y z ba
d a ń w obwodach Karagandzkim i S e m i p a ł a t y ń s k i m Kazachskiej SSR. Jubilerstwo na
tych terenach jest j u ż w X I X w. uprawiane jako r z e m i o s ł o . Z Uzbekistanu mamy
j e d n a k ż e informacje o zajmowaniu się jubilerstwem po wsiach przez kobiety t a k ż e
w ramach p r z e m y s ł u domowego .
Podstawowymi surowcami u ż y w a n y m i przez j u b i l e r ó w kazachskich było srebro,
najczęściej uzyskiwane z przerobu monet carskich, i żelazo. Złoto i inne metale sto
sowano jedynie w y j ą t k o w o . Służące do wyrobu ozdób surowce z reguły były w ł a s
nością z a m a w i a j ą c e g o .
Jubilerzy z terenu Kazachstanu nie posiadali oddzielnych pracowni i najczęściej
pracowali w domu klienta. Koczowniczy t r y b życia ograniczał do m i n i m u m ilość
u ż y w a n y c h przez nich narzędzi. Z b a d a ń W. W. Wostrowa wynika, że w y p o s a ż e n i e
kazachskiego jubilera s t a n o w i ł o k o w a d e ł k o , k i l k a m ł o t k ó w , gw oździownica, formy
odlewnicze, p ł y t k a z o t w o r k a m i do w y c i ą g a n i a drutu, przebijaki, rylce i stemple
zdobnicze . Wymienione n a r z ę d z i a u m o ż l i w i a ł y stosowanie k i l k u technik produk
cyjnych. W celu nadania przedmiotowi o k r e ś l o n e g o kształtu k u t o go na zimno, je
żeli to b y ł o srebro; na gorąco w wypadku żelaza, k t ó r e też odlewano. Najpopu
larniejszym zabiegiem zdobniczym była inkrustacja srebrem w y r o b ó w z żelaza.
Wklęsły ornament wykonany rylcem lub stemplami na wyrobie ż e l a z n y m w y p e ł n i a n o
srebrem. Przy pomocy tej techniki mistrzowie kazachscy potrafili p o k r y ć srebrem
całą p o w i e r z c h n i ę zdobionego przedmiotu. A b y tego dokonać, pokrywano przedmiot
r z ę d a m i r ó w n o l e g ł y c h r o w k ó w n a c i ę t y c h ostrym przecinakiem, a n a s t ę p n i e w k ł a d a n o
w nie cienkie druciki srebrne, k t ó r e rozklepywano. Stosowano r ó w n i e ż i n k r u s l a c j ę
stopem ołowiu i miedzi, d a j ą c y m czarny rysunek. Bardziej skomplikowanym zabie
giem zdobniczym był filigran, d o s t ę p n y jedynie części r z e m i e ś l n i k ó w odznaczających
się mistrzowskim opanowaniem zawodu. Technika filigranu polega na przygotowa
niu srebrnych d r u c i k ó w , przy użyciu wspomnianej już płytki z o t w o r k a m i , wygięcia
z nich k o n t u r ó w i w y p e ł n i a n i a ich wzorami u k s z t a ł t o w a n y m i z tegoż d r u t u . D r u c i k i
w miejscach s t y k ó w spajano. Ornament filigranowy mógł b y ć a ż u r o w y lub też na
k ł a d a n o go na płaszczyznę, k t ó r a s t a n o w i ł a jego t ł o .
27
28
2 9
r
30
3 1
Za pomocą wzmiankowanych w y ż e j narzędzi i technik jubilerzy kazachscy pro
dukowali cały szereg ozdób. Były to przede wszystkim ozdoby kobiece: branso
lety, kolczyki, pierścienie i guzy do odzieży, m ę s k i e ozdoby stroju: metalowe z a k o ń 2 7
D ż a b b a r o w , op. c i t , s. 212.
~ W o s t r o w, op. c i t , s. 128.
P i e s z c z e r i e w a , Op. cit, s. 41.
W o s t r o w, op. dt., s. 129 n.
W o s t r o w , op. cit., s. 135 n.
8
2 9
3 0
3 1
�455
RECENZJE
czenia pasów, k l a m e r k i kamizelek i b e s z m e t ó w , a t a k ż e grzebienie i w y k a ł a c z k i .
U m i e j ę t n o ś c i kazachskich m i s t r z ó w zostały r ó w n i e ż wykorzystane przy u p i ę k s z a n i u
siodeł i uprzęży k o ń s k i e j . Szczególnie bogato zdobiono czołową część przedniego ł ę k u
siodła.
W ornamentyce j u b i l e r ó w kazachskich zdecydowanie p r z e w a ż a j ą m o t y w y geome
tryczne. Obok nich stosowano t a k ż e prosty ornament roślinny i zwierzęcy. Intere
sujących w y n i k ó w dostarczyło autorowi zestawienie m o t y w ó w zdobniczych, znanych
z w y r o b ó w zarejestrowanych w badaniach etnograficznych, ze zdobinami na ma
t e r i a ł a c h archeologicznych. Zestawienie to, w y k a z u j ą c e bardzo d u ż e p o d o b i e ń s t w a
w ornamentyce czasów ostatnich i sprzed w i e k ó w , stanowi p o d s t a w ę do stwierdzenia
autochtonicznego charakteru sztuki kazachskiej i jej dużej samodzielności. D u ż y m
osiągnięciem autora jest r ó w n i e ż odnotowanie odrębności cechujących
wytwory
m i s t r z ó w pochodzących z. dawnych poszczególnych u g r u p o w a ń p l e m i e n n y c h .
Jubilerzy-Kazachowie, podobnie j a k i i n n i rzemieślnicy t r u d n i ą c y się o b r ó b k ą
metali, produkowali przede wszystkim na z a m ó w i e n i e . Znane s ą jednak r ó w n i e ż w y
padki skupywania już w 2 poł. X I X w . w y r o b ó w jubilerskich dla dalszego n i m i
h a n d l u . Z a p ł a t y dokonywano powszechnie w naturze. Obok utrzymania w czasie
pracy w domu klienta rzemieślnik o t r z y m y w a ł zwyczajowo o k r e ś l o n e wynagrodze
nie. W k o ń c u X I X w. u p r z ą ż k o ń s k ą zdobioną srebrem o p ł a c a n o rocznym ź r e b a
kiem, a pas r ó w n i e ż upiększony srebrem w a r t b y ł 4—8 b a r a n ó w .
Rzemieślnicy kazachscy, p r o w a d z ą c y koczowniczy tryb życia, nie b y l i oczywiście
objęci organizacją cechową. Należeli do niej natomiast jubilerzy miejscy, t w o r z ą c
najczęściej cechy zbiorcze z i n n y m i r z e m i e ś l n i k a m i p r a c u j ą c y m i w m e t a l u \ Warto
jeszcze n a d m i e n i ć , że w Azji Ś r o d k o w e j jubilerstwem, a t a k ż e kowalstwem zaj
mowali się r ó w n i e ż Cyganie. Rzemiosła metalowe nie o d g r y w a ł y jednak decydu
jącej roli w życiu ż a d n e j z grup ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h C y g a n ó w .
Wykorzystane w komunikacie a r t y k u ł y ś w i a d c z ą o ż y w y c h zainteresowaniach
uczonych radzieckich obszerną p r o b l e m a t y k ą rzemiosł zajmujących się o b r ó b k ą
metali na terenie A z j i Ś r o d k o w e j . I n f o r m u j ą one o w y n i k a c h b a d a ń etnograficznych
z ostatnich lat, przy czym badania te prowadzone były z a r ó w n o na wsi, jak i w m i e ś
cie. We wszystkich a r t y k u ł a c h znajdujemy silne p o d k r e ś l e n i e o\i m a t e r i a ł ó w z b a d a ń
etnogrDficznych j a k o cennych źródeł historycznych. Szczególnie w y r a ź n e jest ono
w pracach E. M . Pieszczeriewej i E. Masanowa, w k t ó r y c h autorzy na podstawie
danych z b a d a ń terenowych r e k o n s t r u u j ą obraz rzemiosła na p r z e ł o m i e X I X i X X w .
Należy zaznaczyć r ó w n i e ż dążność do wykorzystania d o k u m e n t ó w pisanych i źródeł
archeologicznych, u m o ż l i w i a j ą c y c h niekiedy o k r e ś l e n i e genezy n i e k t ó r y c h ze zjawisk
spotykanych w badaniach etnograficznych, a t a k ż e p r ó b y przeanalizowania dotych
czasowej literatury* . Ostatecznym rezultatem podjętych b a d a ń nad rzemiosłami b ę
dzie zapewne opracowanie historyczno-etnograficznych monografii poszczególnych
rzemiosł i ich grup u n a r o d ó w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego.
32
33
3 4
3
36
r
57
Zbigniew
: n
Jasiewicz
W o s t r o w, op. cii., s. 140 n.
M a s a n o w, op. cit, s. 34.
W o s t r o w , op. cit., s. 128.
P i e s z c z e r i e w a. op. cit., s. 40.
T. P. S n i e s a r i e w , Sriednięaziatskije
cyganie,
,.Kratkije
Soobszczenija
I n s t i t u t a Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 34: 1960, s. 25.
I . D ż a b b a r o w, Iz istorii izuczenija riemiesła
w doriewolucionnom
Uzbiekistanie, „ K r a t k i j e Soobszczenija Instituta Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " ,
t, 32: 1959, s. 74—84.
3 J
3 i
3 0
3 7
�456
RECENZJE
THEODOR HORNBERGER, Die kulturgeographische
Bedeutung der W ander Schäferei
in Süddeutschland.
Süddeutsche
Transhumanz,
Remagen 1959, Selbstverlag der
Bundesanstalt für Landeskunde, ss. 173, map 40, fot. 7, diagr. 3. (Forschungen zur
deutschen Landeskunde, t 109).
Rozprawa ta jest pożytecznym u z u p e ł n i e n i e m wcześniejszej publikacji tego
autora, Der Schäfer,
Landesund volkskundliche
Bedeutung
eines
Berufsstandes
in Süddeutschland
(1955) \ m a j ą c e j raczej charakter popularnonaukowy. Obie prace
s t a n o w i ć m a j ą p r ó b ę p o w i ą z a n i a ś r o d o w i s k a geograficznego ze zjawiskami k u l t u r y
ludowej ; s y n t e z ę człowieka z p r z y r o d ą .
Dla recenzenta jest to fakt bardzo radosny, że jego w ł a s n e koncepcje dotyczące
p o ł u d n i o w c n i e m i e c k i e g o pasterstwa w ę d r o w n e g o jako zjawiska paralelnego do śród
ziemnomorskiej transhumancji, k t ó r e swego czasu jako pierwszy z e t n o g r a f ó w w y r a ź
nie s f o r m u ł o w a ł , znajdują w rozprawie Hornbergera potwierdzenie . J u ż sam pod
tytuł Południowoniemieckie
transhumancje
świadczy o t y m dobitnie. R o z w a ż a n i a nad
n a z w ą i pojęciem, cechami, h i s t o r i ą i formami transhumancji są też przedmiotem
pierwszego rozdziału z a t y t u ł o w a n e g o Problem wędrownego
pasterstwa.
Jasno i pre
cyzyjne ustala tu autor pojęcie transhumancji w y p r o w a d z a j ą c je z hiszpańskiego sło
wa „ t r a n s h u m a r " i włoskiego „ t r a n s h u m a n a r " . T y m ostatnim terminem posłużył się
już Dante w Boskiej komedii na oznaczenie „ w ę d r o w a n i a i unoszenia się, przechodze
nia przez trzy p a ń s t w a niebieskie k u Bogu". Jako o k r e ś l e n i e w ę d r o w n e g o pasterstwa
po raz pierwszy (jak się wydaje w świetle dotychczasowych b a d a ń ) użył tej nazwy
Francuz Edmond de Limairac (1839—1853). J. F. Blade w p r o w a d z i ł j ą n a s t ę p n i e
w 1892 r. jako termin techniczny do literatury naukowej \ Hornberger słusznie
stwierdza, że nazwa ,,transhumance" jest trudna do p r z e t ł u m a c z e n i a na język nie
miecki. Podobnie j a k recenzent odrzuca Hornberger takie p r ó b y t ł u m a c z e n i a , jak
Herdenwanderungen, Wechselweidewirlschaft, Ziehbauern etc., i wysuwa na ich
miejsce termin W a n d e r s c h ä f e r t u m , o d p o w i a d a j ą c y proponowanej przez recenzenta
nazwie Wanderschafhaltung. Co się tyczy cech transhumancji (s. 25), to definicja
Hornbergera nie jest nowa. Skoro autor z r e z y g n o w a ł tu z cytowania, to należało bo
daj w y m i e n i ć t y t u ł y tych prac, do k t ó r y c h w y r a ź n i e n a w i ą z u j e on w swych w y w o
dach. W rozdziale Powstanie i rozwój transhumancji
usiłuje Hornberger d a ć p r z e g l ą d
całokształtu zjawiska transhumancji w krajach basenu ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o , co
wielokrotnie postulowali z a r ó w n o geografowie, jak i etnografowie. J e d n a k ż e po
bieżny, stłoczony na dwu i pół stronicy opis w najmniejszym stopniu nie oddaje w i e l o a s p e k t o w o ś c i tego zjawiska nawet w j e d n y m z klasycznych k r a j ó w transhumancji.
P o m i n i ę t o t u całkowicie niezwykle i n t e r e s u j ą c y teren B a ł k a n u i Karpat, a nieliczne
w z m i a n k i o Hiszpanii dotyczą jedynie mesty, b ł ę d n i e zinterpretowanej przez autora
jako pasterstwo, k t ó r e w czasach tzw. rekonkwisty d y s p o n o w a ł o „ w ł a d z ą polityczną
i u s t a w o d a w c z ą oraz przywilejami w stosunku do pastwisk". W rzeczywistości mesta
od p o c z ą t k u była przede wszystkim z w i ą z k i e m feudałów — właścicieli stad, którzy
pod o c h r o n ą korony hiszpańskiej prowadzili r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę wyniszczając
2
3
r
5
1
Por. m o j ą r e c e n z j ę w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", R. 3: 1957, s. 275.
^ W. J a c o b e i t , Transhumanz
und W ander Schäferei,
[w:}
Völkerforschung,
Berlin 1954, s. 70 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 5).
Wydaje się jednak, że Hornbergerowi z a r ó w n o ta, jak i inne prace recenzenta
d o t y c z ą c e tego zagadnienia nie są znane, bowiem nie wymienia ich ani w spisie
l i t e r a t u r y przedmiotu, ani we w p r o w a d z a j ą c y m zarysie historii b a d a ń .
J. F. B l a d é , Essai sur l'histoire de la transhumance
dans les Pyrénées
fran
çaises, „Bull, de Géogr. hist. et desor.", R. 3: 1892.
W . J a c o b e i t , Schafhaltung
und Schäfer
in Zentraleuropa
bis zum
Beginn
des 20. Jahrhunderts,
B e r l i n 1961 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 25).
y
4
5
�,
RECENZJE
457
c h ł o p ó w . „La mesta partout où elle apparut, a fait le d é s e r t " — pisał w 1850 r. jeden
z badaczy francuskich. Zasługą autora jest zestawienie poszczególnych form transhumancji, b ę d ą c y c h „ o d m i a n a m i i postaciami mieszanymi typu czystego". Prawie nie
znana b y ł a dotychczas transhumancja tropikalna, k t ó r ą Hornberger dość d o k ł a d n i e
omawia. Byłoby nader wskazane, by geografowie i etnografowie w n i k l i w i e j zbadali
ten rodzaj gospodarki nomadycznej i ustalili, czy istotnie m o ż n a w t y m w y p a d k u
m ó w i ć o tropikalnej transhumancji. Co do transhumance commerciale, to recenzent
sądzi, że jest to rodzaj sezonowej hodowli owiec, p o n i e w a ż w jesieni i w zimie
stada pędzi się do rzeźni l u b sprzedaje w inny sposób. Zimowanie na o t w a r t y m
pastwisku — jedna z cech podstawowych nomadycznej gospodarki pasterskiej —
w t y m w v p a d k u nie w y s t ę p u j e . Transhumance commerciale, czyli sezonową hodowlę
owiec, n a l e ż a ł o b y w i ę c u z n a ć za s c h y ł k o w ą fazę transhumancyjnego pasterstwa.
Z radością należy p o w i t a ć fakt, iż autor zestawia i p o r ó w n u j e trzy formy w ę d r o w
nego pasterstwa: nomadyzm, g o s p o d a r k ę alpejską, t r a n s h u m a n c j ę , w y k a z u j ą c w ten
sposób, że zjawiska transhumancji nie m o ż n a r o z p a t r y w a ć w oderwaniu od i n n y c h
t y p ó w pasterstwa. Mylne jest natomiast takie stwierdzenie: „Podczas gdy z a r ó w n o
w gospodarce nomadycznej, jak i alpejskiej hodowla b y d ł a i gospodarka p a ń s t w o w a
istnieć m o ż e bez rolnictwa i kopieniactwa, to transhumancja jest typem gospodarki
rolno-pastwiskowej". A b s t r a h u j ą c od tego, że t a k ż e nomadzi w celu uzyskania poży
wienia roślinnego częstokroć u p r a w i a j ą rośliny w formie gospodarki u z u p e ł n i a j ą c e j ,
to gospodarka alpejska ze s w ą stałą bazą w postaci osiedla w nizinie w sposób
konieczny z a k ł a d a dobrze z o r g a n i z o w a n ą g o s p o d a r k ę rolną.
Rozdział drugi, Rozioój
i rozprzestrzenianie
się hodowli owiec w
Niemczech
południowych,
daje s k r ó t o w y , ale bardzo i n s t r u k t y w n y zarys dziejów owczarstwa.
Hornberger przytacza o b s z e r n ą l i t e r a t u r ę z zakresu historii gospodarczej i historii
prawa, porusza k w e s t i ę stosunku p o m i ę d z y c h ł o p s k ą a d w o r s k ą g o s p o d a r k ą hodowla
n ą i wskazuje — podobnie j a k recenzent w w y ż e j cytowanej pracy — na samowy
starczalność jako cechę c h a r a k t e r y s t y c z n ą chłopskiej hodowli owiec. Bardzo słusznie
podkreślił autor decydujący w p ł y w klasztornych i miejskich w a r s z t a t ó w tkackich
na rozwój hodowli owiec. Po raz pierwszy spotykamy t u historię charakterystycznej
dla Wirtembergii formy organizacyjnej w ę d r o w n e g o pasterstwa zwanej L a n d g e f ä h r t .
A u t o r przedstawia j ą bardzo w y c z e r p u j ą c o (z r e k o n s t r u k c j ą s z l a k ó w w ę d r ó w e k stad
owczych p o m i ę d z y poszczególnymi szałasami, z zestawieniem podstawowych baz
itp.). Jakkolwiek dokumenty sprzed X V w . nie dostarczają wzmianek o poiudniowoniemieckiej transhumancji, to jednak w ą t p i ć należy, aby na skutek utworzenia
książęco-wirtemberskiego Landgefährt można było uważać „południowoniemiecką
w ę d r o w n ą h o d o w l ę owiec [...] za t w ó r X V w i e k u " . W ę d r ó w k i stad owczych, b ę d ą
cych w ł a s n o ś c i ą p a n ó w feudalnych, o d b y w a ł y się g ł ó w n i e p o m i ę d z y poszczególnymi
szałasami, a co n a j w a ż n i e j s z e w czasie zimy z n a j d o w a ł y w nich z w i e r z ę t a s t a ł ą
bazę. To, co reprezentuje L a n d g e f ä h r t , jest więc raczej f o r m ą gospodarki alpejskiej .
Wobec korzystnych w a r u n k ó w geograficzno-florystycznych Wirtembergii przypuszczać
należy, że w ł a ś c i w a transhumancja j u ż dawniej istniała na t y m terenie i że książęta
usiłowali jedynie ulepszyć formę o r g a n i z a c y j n ą w ę d r o w n e g o pasterstwa. Jest rzeczą
i n t e r e s u j ą c ą , że r ó w n i e ż na innych terenach objętych w ę d r ó w k a m i stad owczych
wielokrotnie obserwowano — zwłaszcza na terenach b a ł k a ń s k o - k a r p a c k i c h — że wraz
ze wzrostem i n t e n s y w n o ś c i gospodarki rolnej i pastwiskowej transhumancja prze
chodzi w f o r m ę gospodarki alpejskiej. W z w i ą z k u z t y m godny p o d k r e ś l e n i a wydaje
się fakt, że po r o z w i ą z a n i u L a n d g e f ä h r t z jego p o d s t a w o w y m i bazami p o ł u d n i o w o e
l!
W i n n y m miejscu (s. 160) proponuje Hornberger, by nie m ó w i ć o transhumancji
w tych wypadkach, kiedy zasadnicza część stada zimuje w stajniach.
�458
RECENZJE
f
niemieckie w ę d r o w n e pasterstwo owiec z a c h o w a ł o się nadal w postaci czystej transhumancji. I tak p r z e t r w a ł o do dnia dzisiejszego.
Musimy z r e z y g n o w a ć z bliższego o m ó w i e n i a rozdziału trzeciego, Formy
osiadłej
i ruchomej hodowli owiec, oraz rozdziału czwartego, Elementy gospodarki
pasterskiej
w krajobrazie
południowoniemieckim,
gdzie przede wszystkim dochodzi do głosu
Hornberger-geograf gospodarczy i statystyk. W poszukiwaniu analogii wychodzi autor,
zwłaszcza w rozdziale czwartym, poza teren p o ł u d n i o w y c h Niemiec i przytacza ma
t e r i a ł y ze Szlezwiku-Holsztyna, ze wschodniej Francji, dolnej Alzacji, Lotaryngii,
a t a k ż e Szwajcarii, w s k a z u j ą c p o w i ą z a n i a owczarstwa tych t e r e n ó w z transhumancjami poiudniowoniemieckimi.
Przedstawiona w rozdziale p i ą t y m Organizacja
społeczna
i kultura
duchowa
południowoniemieckich
pasterzy wędroiunych
jest w e d ł u g zapowiedzi samego autora
„ k r ó t k i m streszczeniem" jego pracy z 1955 r., Der Sćhafer. W rozdziale t y m na z a k o ń
czenie zwięzłego opisu wspólnot owczarskich zamieszczono n a s t ę p u j ą c e zdanie: „do
tak pełnego zjednoczenia, jakie charakteryzuje h i s z p a ń s k ą mestę, k t ó r a pełniła do
niosłą rolę polityczną i z a j m o w a ł a k l u c z o w ą pozycję gospodarczą, na terenie Niemiec
nigdy prawdopodobnie nie doszło". Nikomu, kto z a j m o w a ł się kiedykolwiek bliżej
ruchem z w i ą z k o w y m owczarzy ś r o d k o w e j Europy nie przyszłoby na m y ś l p o r ó w n a
nie go z m e s t ą (patrz wyżej). Jak to recenzent u s i ł o w a ł w y k a z a ć w swej wyżej cyto
wanej pracy, cele c e c h ó w i z w i ą z k ó w owczarskich polegały przede wszystkim na
walce z „ p o n i ż a j ą c y m " traktowaniem zawodu owczarza, jego n i s k ą r a n g ą społeczną.
Fakt, iż w i e l u p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i c h m a g n a t ó w p o p i e r a ł o ten ruch, aby dla swych
w ł a s n y c h - i n t e r e s ó w stworzyć sobie ustabilizowany i silny stan pasterzy, to j u ż
inna sprawa. Z kolei Hornberger twierdzi jakoby w Europie ś r o d k o w e j obszar ho
d o w l i owiec b y ł bardzo ograniczony terenami rolniczymi. Jego zdaniem „ p a s t e r z ,
owczarz, w ę d r o w n y owczarz na skutek swej o d r ę b n o ś c i nigdy nie znajdował uzna
nia w systemie wartości chłopa czy mieszczanina". Taka interpretacja jest nie do
przyjęcia! Istota tej deprecjacji, z k t ó r ą przez 200 lat daremnie walczył cesarz i p a ń
stwo, leży jedynie w w y r o s ł e j z w a l k i konkurencyjnej ekskluzywności c e c h ó w rze
mieślniczych. Recenzent nie zna żadnego przypadku, gdzie by z a w ó d owczarza
w ś r o d o w i s k u czysto w i e j s k i m traktowany b y ł jako „poniżający". T u z a j m o w a ł on,
częstokroć na skutek obawy przed jego n a d n a t u r a l n ą mocą, p o w a ż n ą pozycję. Fakt,
iż z d a r z a ł y się k o n f l i k t y z ludnością rolniczą, nie ma nic wspólnego z o w ą deprecja
cją w ścisłym sensie. M i m o w y p o w i e d z i Hornbergera (s. 51), jakoby „ w w i e l u t u r y ń skich miejscowościach" istniały związki owczarskie, nie znajdujemy na t y m terenie
ś l a d ó w tego rodzaju wspólnot. Na p r o ś b ę recenzenta kompetentne archiwa p a ń s t w o
we w T u r y n g i i p o i n f o r m o w a ł y go, że w ich zbiorach nie ma ż a d n y c h p r z e k a z ó w
ź r ó d ł o w y c h co do z w i ą z k ó w owczarskich tego rodzaju na terenie p o ł u d n i o w y c h
Niemiec.
W s y n t e t y z u j ą c y m rozdziale szóstym, Całościowy
zarys
południowoniemieckiego
pasterstwa wędrownego,
s ł u s z n i e określa Hornberger p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i e w ę d r o w
ne pasterstwo jako j e d n ą z „ f o r m prawdziwej transhumancji", jaka w y s t ę p u j e w k r a
jach basenu Morza Ś r ó d z i e m n e g o . U w a ż a m y jednak za zbyt ryzykowne traktowanie
„ ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j w ę d r o w n e j hodowli owiec na obszarze między A l p a m i i D o l
n y m Renem, p o m i ę d z y A l b ą i Côtes Lorraines, jako ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e g o typu
transhumancji". N a l e ż a ł o b y m ó w i ć raczej o j a k i e j ś ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j odmianie,
ale na pewmo nie o typie (nie jest to t a k ż e m o ż l i w e w odniesieniu do Włoch, Francji
i B a ł k a n u ) . Jeżeli jednak, j a k to proponuje recenzent, m ó w i ć b ę d z i e m y o „ p o ł u d n i o woniemieckiej w ę d r o w n e j hodowli owiec", co zresztą znajduje uzasadnienie w za-
�459
RECENZJE
łączonych bardzo i n s t r u k t y w n y c h mapach Hornbergcra dotyczących w ę d r o w n e j
hodowli owiec w Republice Federalnej, to unikniemy schematyzmu.
M i m o pewnych zastrzeżeń, jakie etnograf i historyk k u l t u r y musi zgłosić pod
adresem pracy Hornbergera, jest to w a r t o ś c i o w a syntetyczna monografia i należałoby
sobie życzyć, by p o w s t a ł y podobne prace dotyczące innych regionów.
Wolfgang
Jacobeit
T ł u m . z niem. D. Markowska
ERNST B U R G S T A L L E R , Felsbilder und -inschriften im Toten Gebirge in
Oberöster
reich, L i n z 1961, ss. 46, tabl. 8, fot. 32, s z k i c ó w 15; w y d . I n s t i t u t für Landeskunde
von O b e r ö s t e r r e i c h .
Na terenie G ó r n e j Austrii, a zwłaszcza w okolicach Salzburga i sąsiadującej
z n i m i dolnej części tego kraju, od dawna znane są liczne żleby skalne. Obecnie
dochodzi do nich nowe i n t e r e s u j ą c e znalezisko, zapewne n a j w i ę k s z e tego rodzaju
w A u s t r i i . Odkryte ono zostało już przed kilkoma laty w d z i k i m i romantycznym
u r w i s k u s k a l n y m G ó r Ś m i e r c i (Totes Gebirge). Burgstaller nazywa je krajobrazem
,,heroicznym", k t ó r y nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą n a z w ę l o k a l n ą „ P i e k ł o " (Holle). Przez
ten teren w i j e się teraz ścieżka g ó r s k a z obu stron osłonięta s k a ł a m i , k t ó r y c h ściany
pokryte są r y t a m i l u b w y ż ł o b i e n i a m i różnego rodzaju. O g ó ł e m znaleziono dotychczas
15 s k a ł z obrazami, k t ó r e autor wraz ze swoimi w s p ó ł p r a c o w n i k a m i p o d d a ł bada
niom, d o k ł a d n y m pomiarom i przerysom. Prace te b ę d ą jeszcze kontynuowane
i należy o c z e k i w a ć odkrycia dalszych, nowych n a p i s ó w skalnych na terenie „Piekła".
Zadaniem recenzowanej publikacji jest inwentaryzacja opracowanych dotychczas
o b r a z ó w i r y s u n k ó w . S ą one podobne do innych znanych j u ż tego rodzaju r y t ó w :
postacie ludzkie, figury jeźdźców, jelenie, b y d ł o długorogie, w jednym w y p a d k u
trzy, jedna nad d r u g ą , wyrysowane czaszki niedźwiedzi (?), m o t y w drzewa życia,
s z e ś c i o r a m i e n n e gwiazdy i romby, znaki literopodobne, znaki m n o ż e n i a , obrazy
podobne do szachownicy ; m ł y n ó w , różne r y s u n k i geometryczne, j a k gdyby symbole
chrześcijańskie, sporo inicjałów i obok nich daty roczne, k t ó r e sięgają wstecz do
X V I I w., i inne.
Jak j u ż wspomniano, dokonano na w s t ę p i e t y l k o inwentaryzacji, po k t ó r e j
w późniejszej pracy n a s t ą p i dopiero naukowa ocena i opracowanie m a t e r i a ł ó w .
Autor nie poprzestał j e d n a k ż e na opisie poszczególnych r y s u n k ó w , lecz stara się
na razie w formie l u ź n y c h uwag rzucić to zagadnienie na szersze tło i p o r ó w n a ć
z obrazami skalnymi na i n n y c h terenach. Dotyczy to nie tylko innych, podobnych
znalezisk na terenie G ó r n e j A u s t r i i , w ś r ó d k t ó r y c h jedno nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą
n a z w ę ..ściany czarownic" (Hexenwand), ale m . i n . t a k ż e obrazów v: V a l Camonica
i w paleolitycznych jaskiniach p o ł u d n i o w e j Francji. Szukanie paraleli archeologicz
nych wydaje nam się jednak przedwczesne, ze w z g l ę d u na to, że dokładniejsze
datowania r y s u n k ó w ,.Piekła" nie jest na razie jeszcze możliwe. Wprawdzie o sto
sunkowo wczesnym w y k o n a n i u tych r y s u n k ó w świadczy fakt, że wiele r y t ó w znaj
duje się prawie b e z p o ś r e d n i o nad dzisiejszym poziomem ziemi, a wydaje się rzeczą
w y k l u c z o n ą , aby a r t y ś c i " swe obrazy i r y s u n k i w s k a ł a c h żłobili i r y l i w pozycji
leżącej. R o z w i ą z a n i e m o g ł o b y może p r z y n i e ś ć dokonanie w y k o p ó w poniżej poziomu
skał. Na i n n y m miejscu w ł a ś n i e pod p o k r y t y m i rysunkami s k a ł a m i w y k r y t o zna
leziska ceramiki. Recenzentowi nasuwa się uwaga, że dla o k r e ś l e n i a czasu wykonania
r y s u n k ó w należałoby przede wszystkim o g r a n i c z y ć się do ich zestawienia z obrazami
skalnymi, w y s t ę p u j ą c y m i w innych austriackich znaleziskach, j a k rów nież z uderzar
�460
RECENZJE
j ą c y m p o d o b i e ń s t w e m stylu analogicznymi rytami w y s t ę p u j ą c y m i na stodołach
i klepiskach (na co wskazuje zresztą też autor). Wydaje się r ó w n i e ż , że obrazy b y d ł a
p r z y p o m i n a j ą raczej figury w o t y w n e niż obrazy Bos-primigenius
z paleolitycznego^
malarstwa jaskiniowego. Charakterystyczne cechy w i e l u r y s u n k ó w „ P i e k ł a " p o z w a l a j ą
wprawdzie przypuszczać, że chodzi t u o ich apotropeiczne (magiczne) znaczenie, nie
należy j e d n a k ż e przed przeprowadzeniem dalszych s t u d i ó w wysnuw ać w n i o s k ó w
o istnieniu w G ó r a c h Śmierci miejsca kultowego. Sam fakt, że do wspomnianej
ścieżki górskiej m o ż n a dostać się t y l k o z jednej strony drogą wspinaczki górskiej,
jak r ó w n i e ż dziki i romantyczny charakter krajobrazu nie są zdaniem recenzenta
w y s t a r c z a j ą c y m argumentem dla w y s u n i ę c i a wspomnianej wyżej tezy.
Z zaciekawieniem b ę d z i e m y oczekiwać dalszych publikacji autora na temat
o b r a z ó w „ P i e k ł a " i ich historii. Przeprowadzona obecnie staranna i d o k ł a d n a i n w e n
taryzacja pozwala wmioskować, że autor podejmie r o z w i ą z a n i a r y t ó w skalnych
z całą ostrożnością i g r u n t o w n o ś c i ą wysuwanych s ą d ó w .
r
Wolfgang
T ł u m . z niem. D. Markowska
Jacobeit
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06d28a5ffcfc48a8aa02319e9ee4fa4e.pdf
3fd112cb9ea7b7f39f61c66fbdb49c68
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:517
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:472
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.349-406
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
к
О
N
I
К
А
P R Z E D V I I MIĘDZYNARODOWYM K O N G R E S E M N A U K A N T R O P O L O G I C Z N Y C H
I ETNOLOGICZNYCH W MOSKWIE
Jakkolwiek od V I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu upłynęło sporo czasu i wszystko przemawia za tym, że prace
przygotowawcze do V I I Kongresu, który ma się odbyć w Moskwie w 1964 г., są
w pełnym toku, niemniej istnieje szereg powodów, dla których nawiązanie do
odbytych obrad nie straciło nic ze swej aktualności. Dużą zachętą do takich właśnie
nawiązań będzie okoliczność, że dotychczas nie zostały jeszcze opublikowane prace
Kongresu V I , paryskiego, poza zwięzłymi i przeważnie pod specjalnym kątem opraco
wanymi relacjami w różnych periodykach '. Szeroki ogół przedstawicieli nauk etnologicznych i antropologicznych nadal nie jest w pełni poinformowany o dorobku
obrad paryskich.
Nie w tym jednak tkwi istota rzeczy. Nie wybiegając daleko wstecz i biorąc
pod uwagę tylko okres powojenny możemy dla każdego Międzynarodowego Kon
gresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych wyznaczyć odrębne miejsce. Kongres
w Brukseli (1948) przypominał pod wieloma względami światowy zjazd przedstawi
cieli nauk antropologicznych i etnologicznych, w celu odnowienia dawnych k o n t a k t ó w
i wypracowania nowego proiilu współpracy międzynarodowej po przebytym wstrząsie
wojennym; Kongres wiedeński w 1952 r. stał pod znakiem refleksji nad dorobkiem
kierunku historyczno-porównawezego łącząc w sobie wiele elementów uroczystej
akademii poświęconej działalności P. W. Schmidta i jego szkoły. Zupełnie odmienny
charakter natomiast nosił Kongres filadelfijski w 1956 r. Po raz pierwszy od kilku
dziesięciu lat w międzynarodowym systemie organizującym współpracę w zakresie
nauk antropologicznych i etnograficznych wzięła udział stosunkowo liczna delegacja
radziecka.
Wyniki Kongresu filadelfijskiego można oceniać w sposób bardzo różny. Widząc
ten Kongres przede wszystkim poprzez pryzmat spotkania przedstawicieli etnografii
i antropologii radzieckiej z przedstawicielami nauk etnologicznych i antropologicz
nych Europy i Ameryki i wynikłe stąd konsekwencje dla dalszego rozwoju etnologii
i etnografii światowej nasuwają się następujące spostrzeżenia i wnioski. Na przy
kładzie obrad światowej reprezentacji nauk etnograficznych i etnologicznych raz
jeszcze potwierdza się słuszność tezy o relatywności spojrzenia na przedmiot i zakres
dyscypliny naukowej.
1
W Polsce opublikowano: M. C w i r k o - G o d y c k i , Święto antropologii w Pa
ryżu, „Człowiek w Czasie i Przestrzeni", R. 3: 1960 z. 3, s. 123—133; J . C z e k a n o ws k i, Wrażenia
z VI Międzynarodowego
Kongresu Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych, tamże, s. 134—141; B. R o s i ń s k i , Sprawozdanie z VI
Międzynarodowego
Kongresu Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych, tamże, s. 142—146; K . M a '
k u 1 s k i, Tematyka kultury materialnej i jej historii w ramach VI
Międzynarodo
wego Kongresu Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych w Paryżu,
„Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej", R. 9: 1961, s. 474—483.
�350
K R O N I K A
Na Kongresie filadelfijskim w skali dotychczas nie spotykanej doszło bowiem
do skonfrontowania czynników aktualnie kształtujących procesy poznania naukowego,
jak i do ujawnienia na tym Lie występujących różnic w poglądach na zakresy tema
tyczne nauk etnologicznych, sposoby ujmowania rzeczywistości badanej oraz metody
i techniki badawcze. Poprzez wielką ilość wygłoszonych referatów o scalonej, jak
i rozrzuconej tematyce i problematyce oraz na podstawie dyskusji z w y m o w n ą
wyrazistością wystąpiły tendencje rozwojowe nauk etnologicznyh w poszczególnych
krajach i środowiskach naukowych. Co w tym wszystkim przemawia kategoriami
zasadniczymi dla ułożenia się kierunków dróg rozwojowych dla etnografii i etnologii
jako dyscyplin posiadających s w ą odmienną specyfikę badawczą? Otóż nie ulegając
tendencjom dogmatycznego traktowania przedmiotu i zakresu nauk etnologicznych,
to znaczy nie dążąc w zasadzie do wyznaczania im ściśle określonego i trwałego
zakresu przedmiotu badań, jednocześnie wypadnie z najwyższą rezerwą odnieść się
do stanu rzeczy, który z całą jaskrawością został ujawniony na Kongresie filadelfij
skim. Pokładane nadzieje na dobre skutki przeanalizowania zasadniczych bolączek
trapiących npuki etnologiczne i możliwość, po uzgodnieniu wspólnych celów, stwo
rzenia bardziej odpowiednich warunków dla ustalenia przesłanek pod nowe założenia
teoretyczne tych dyscyplin w znacznym stopniu sic nie ziściły. Przy całkowitej
realności projektu (dzięki niemal pełnej konfrontacji postulatów środowisk zaintere
sowanych), właśnie dzięki rozproszeniu prac kongresowych na wąskie, nieraz bardzo
specjalne zakiesy tematyczne, węzłowa problematyka obrad została przesłonięta
olbrzymią ilością zagadnień drugorzędnych.
Czy pod tym względem sytuacja uległa zmianie na lepsze w obradach V I Kon
gresu w Paryżu? Otóż jakkolwiek w okresie czteroletnim, dzielącym V i V I Kongres,
szereg spraw i zagadnień w sposób najbardziej żywotny obchodzących nauki etno
logiczne — np. tendencje do przejmowania tematów etnograficznych przez inne nauki
społeczne oraz zagadnienie minimalnego i maksymalnego programu badawczego lub
udział nauk etnologicznych w budowaniu ogólnej teorii kultury itd. — znacznie
zyskało na ostrości, niemniej również i w obradach paryskich nie znalazły one
należytego potraktowania. Pomimo, że w obradach paryskich niejednokrotnie toczyła
sic konstruktywna dyskusja wokół spraw i zagadnień kluczowych, nie znalazło to
jednak w k o ń c o w y m efekcie praktycznie wymiernego wyrazu. Pomimo więc, że coraz
częściej ponawiane są pytania, zwłaszcza ze strony przedstawicieli pokrewnych
dyscyplin odnośnie do przedmiotu i zakresu nauk etnologii i etnografii, oraz nie
bacząc na to, że również i we w ł a s n y m gronie etnografowie co do tego nie we
wszystkich punktach reprezentują stanowiska uzgodnione, niemniej — podobnie jak
na V Kongresie w Filadelfii, również i w obradach V I Kongresu w Paryżu — setki
ciekawych, lecz nie o zasadniczym znaczeniu referatów i komunikatów zadominowały
nad elementami, które w rozprawach kongresowych miały ustawiać kierunki rozwoju
myśli etnograficznej. Toteż można podjąć dyskusję, czy w obecnej sytuacji, w jakiej
znajdują się nauki etnologiczne, na etapie potrzeby rewizji założeń dawniejszych
i konieczności zbudowania nowych szerokich dróg dla myśli etnologicznej, istnieje
celowość zwoływania wielkich kongresów międzynarodowych w stosunkowo krótkich
odstępach czasu (co 4 lata). Jeżeli nawet z tych czy innych w z g l ę d ó w byłoby to
sprawą trudną do zrewidowania, to czy przy takich okazjach nie należałoby odwrócić
stanu rzeczy, który utrwalił się w obradach kongresów międzynarodowych, i poprzez
odpowiednią weryfikację tematów zgłaszanych zabezpieczyć stronie teoretycznej sesji
mocniejsze powiązanie z życiem.
Pytaniem tym wkraczamy w krąg prac przygotowawczych do V I I Międzynaro
dowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Nie zamierzając wy-
�KRONIKA
351
biegać zbyt daleko i wyprzedzać biegu wypadków w skali szerszej wydaje się jednak,
że pytanie to winno być szczególnie mocno i wyraźnie postawione w polskim środo
wisku naukowym. Co więcej, odpowiedź na to pytanie winna być udzielona w czasie
najkrótszym po to, żeby móc zawczasu skoordynować prace przygotowawcze w po
szczególnych ośrodkach i tym samym w sposób w ł a ś c i w y zabezpieczyć udział etno
grafii polskiej w budowaniu nowych dróg myśli teoretycznej na V I I Kongresie
w Moskwie.
Wypowiedziane w y ż e j uwagi żadną miara nie mogą rzutować na korzyści płynące
z kontaktów osobistych i wymiany zdań zarówno w nawiązaniu do szerokiego
wachlarza tematów i zagadnień poruszanych na obradach, jak i poza nimi. W V I Mię
dzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w z i ę ł o np. udział
około 1100 przedstawicieli nauk antropologicznych i etnologicznych, jak również
pewna ilość obserwatorów z dziedzin bardzo blisko związanych z tymi dyscyplinami.
Na obradach Kongresu spotkali się obywatele 57 państw, reprezentując wszystkie
najpoważniejsze Instytuty i ośrodki naukowe swych krajów. W krótkim artykule
nie sposób jest przytoczyć liczby uczestników przypadającej na poszczególne delegacje.
Niemniej wypadnie określić i scharakteryzować większe i mniejsze zespoły, które —
czy to ze względu na główne kierunki reprezentowane w naukach etnologicznych,
czy też na rolę szkół i ujęć metodologicznych w formowaniu się myśli etnologicznej —
tworzyły w obradach odrębne grupy.
W obradach V I Kongresu najliczniejsze zespoły tworzyli, ze względów zrozumia
łych, gospodarze — przedstawiciele nauki francuskiej. Mówiąc o obecnej etnografii
i etnologii we Francji byłoby rzeczą trudną wyodrębnić działalność określonych
szkól. Po śmierci prof. Griaule'a na gruncie nauki francuskiej nikt bowiem nie był
w stanie przejąć jego kierowniczej roli. Toteż obecna działalność etnologów i etno
grafów francuskich posiada raczej charakter rozproszony i kształtuje się na pod
stawie poszczególnych ośrodków badawczych i instytutów, co z natury rzeczy w p ł y w a
na znaczne zindywidualizowanie metod i kierunków pracy. Pomimo to w obradach
V I Kongresu etnologowie i etnografowie francuscy dość wyraźnie skupili się wokół
tematyki centralno-afrykańskiej, zwłaszcza jeżeli chodzi o kontynuatorów bądź przed
stawicieli stojących blisko etnograficznej szkoły Griaule'a. Drugą z kolei większą
reprezentacją francuską byli etnografowie grupujący się wokół Musée des Arts
et Traditions Populaires. Wystąpili oni z tematyką i problematyką nawiązującą do
badań nad kulturą materialną i folklorem francuskim. Poważną grupę stanowili
również uczeni z Musće de 1'Homme, na czele których stał jeden ze współorganiza
torów Kongresu, prof. Leroi-Gourhan. Spośród najwybitniejszych postaci etnografii
francuskiej żywy udział w Kongresie brali również profesorowie Gessain i Poirier.
Trzeba żałować, że w obradach Kongresu nie brał udziału prof. Claude Levi-Strauss.
Jego bowiem warsztat naukowy bardzo poważnie oddziałuje na podstawy teore
tyczne nauk etnologicznych nie tylko we Francji, lecz i w szerokim kręgu państw
kapitalistycznych.
Zupełnie specjalne miejsce w obradach V I Kongresu zajęła delegacja radziecka.
Przewodniczył jej prof. S. P. Tołstow, dyrektor Instytutu Etnograficznego im.
Mikłucho-Makłaja, zaś w jej sklad wchodzili profesorowie M. G. Lewin, P. J . Olderoge, N. P. Gierasimow, C. T. Debec i inni. Liczne referaty, stojące na bardzo wy
sokim poziomie i poruszające podstawową problematykę etnologiczną i etnograficzną,
jak i udział w dyskusjach w ramach wszystkich prawic sekcji pozwalają na stwier
dzenie, że inicjatywa naukowa delegacji radzieckiej była wszędzie mocno zaznaczona.
W czasie trwania obrad Kongresu zarówno w toku dyskusji nad referowanymi
zagadnieniami, jak też w postaci odpowiedzi na liczne pytania radzieccy etnografowie
�352
KRONIKA
i antropologowie mogli przed bardzo szerokim gronem w y c z e r p u j ą c o o m ó w i ć nie
t y l k o obecne zasady etnografii radzieckiej i jej kierunki rozwojowe, lecz t a k ż e
w sposób konstruktywny n a w i ą z a ć do p o s t ę p o w y c h jej tradycji w okresie minionym.
Pozwoliło to w i e l u przedstawicielom nauk etnologicznych z p a ń s t w kapitalistycz
nych na lepszy w g l ą d w dorobek etnografii radzieckiej, choć w n i e k t ó r y c h w y p a d
kach jednocześnie u j a w n i ł o r ó ż n i c e dzielące etnologię i etnografię k r a j ó w kapitali
stycznych od etnografii i pojmowania jej celów w krajach obozu socjalistycznego.
Dużej klasy r e p r e z e n t a c j ą etnografii zachodniej była nauka anglosaska. Spośród
licznej delegacji a m e r y k a ń s k i e j , składającej się z przedstawicieli poszczególnych
u n i w e r s y t e t ó w , i n s t y t u t ó w i muzeów, szczególne zainteresowanie budził M e l v i l l e
Herskovits, który w w i e l u swych w y s t ą p i e n i a c h w postaci bądź referatów, bądź
replik w czasie dyskusji p r z e d s t a w i ł zachodnie poglądy na zakres i zadania etno
logii. Jego tezy teoretyczne znalazły odbicie w licznych referatach etnologów amery
k a ń s k i c h dotyczących konkretnej problematyki badawczej różnych r e g i o n ó w geo
graficznych, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m t e r e n ó w S t a n ó w Zjednoczonych i Ame
r y k i P ó ł n o c n e j . Dla ścisłości trzeba zaznaczyć, że wiele z a m e r y k a ń s k i c h komuni
k a t ó w p o ś w i ę c o n y c h było tematyce bardzo ogólnej, k t ó r a w wielu wypadkach prze
chodziła z domeny ściśle etnologicznej na grunt innych nauk społecznych, jak np.
socjologii lub psychologii.
Pozycję a m e r y k a ń s k ą p o w a ż n i e w s p i e r a ł a delegacja angielska pod przewodnic
t w e m trzech uczonych o ugruntowanym autorytecie naukowym. B y l i to profeso
rowie: F i r t h , P i t t - R i v e r s 2 D a r y l l Forde. Czynnikiem d o m i n u j ą c y m we wszystkich
referatach angielskich byly zagadnienia akulturacji i zmian strukturalnych w spo
ł e c z e ń s t w a c h kontynentu afrykańskiego. Jakkolwiek ż a d e n z r e f e r a t ó w nie dotyczył
kwestii teoretycznych, niemniej iatwo było się z o r i e n t o w a ć w zasadniczych założeniach
etnologii angielskiej, k t ó r e nie zmieniły się od czasu ostatniego kongz'esu w Filadelfii.
N a j w i ę k s z a ilość r e f e r a t ó w metodologicznych oraz n a w i ą z u j ą c y c h do b a d a ń
nad w y b r a n y m i treściami k u l t u r y ludzkiej wyszła spod pióra uczonych niemieckich
i austriackich. Najciekawsze spośród nich były z w i ą z a n e z k r ę g i e m szkoły w i e d e ń
skiej. Szkoła ta na V I Kongresie w P a r y ż u b y ł a reprezentowana przez dwóch jej
znakomitych s e n i o r ó w : W. Koppersa i P. Heine-Gel der na. Oceniając wygłoszone
referaty i p r z e p r o w a d z o n ą dyskusję m o ż n a twierdzić, że szkoła w i e d e ń s k a , a raczej —•
biorąc rzecz szerzej — etnologia austriacka i niemiecka, jest obecnie jedynym nadal
mocno scementowanym ś r o d o w i s k i e m naukowym, k t ó r y opierając się na od k i l k u
dziesięciu lat sformowanej bazie teoretycznej podejmuje coraz to nowe p r ó b y
w kierunku zmodernizowania jej założeń dawniejszych. Na V I M i ę d z y n a r o d o w y m
Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych byłaby w i ę c to jedyna szkoła,
k t ó r a — pomimo że w y w o d z i ł a się ze stosunkowo dość dawno minionych e t a p ó w
historii myśli etnologicznej — posiłkując się zmodernizowanymi elementami w a r sztatu naukowego próbuje odrodzić przeszłość w teraźniejszości. Na p o d k r e ś l e n i e
zasługuje r ó w n i e ż fakt, że w k r ę g u z w o l e n n i k ó w tego k i e r u n k u podtrzymywane są
dyskusje teoretyczne z bardzo d u ż y m w k ł a d e m temperamentu naukowego. P o w y ż s z a
okoliczność wraz z t r a d y c y j n y m dynamizmem nauki niemieckiej m a n i f e s t u j ą c y m się
obecnie między i n n y m i p o w a ż n ą p e n e t r a c j ą n a u k o w ą na terenach A f r y k i Zachodniej
p o z w a l a j ą sądzić, że etnologia niemiecka p r z e ł a m u j e już kryzys spowodowany
I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Na zakończenie j a k ż e ż bardzo n i e p e ł n e j charakterystyki zespołów,
r e p r e z e n t u j ą c y c h etnologię i etnografię różnych k r a j ó w na V I M i ę d z y n a r o d o w y m
Kongresie N a u k Antropologicznych i Etnologicznych, n a l e ż a ł o b y t a k ż e w s p o m n i e ć
o delegacjach skandynawskiej, włoskiej i j u g o s ł o w i a ń s k i e j .
�KRONIKA
353
Stosunki panujące w etnologii i etnografii skandynawskiej cechuje duża po
wściągliwość w odniesieniu do tematyki wykraczającej poza Półwysep. Można po
wiedzieć, że kierunek wytyczony dla myśli etnograficznej przez Hazeliusa
i znakomicie rozbudowany przez Erixona i jego generację jest w pewnym
sensie nadal obowiązującym kanonem naukowym. Toteż na Kongresie paryskim
przedstawiciele skandynawskiej myśli etnologicznej zapoznali szeroki ogół uczestni
ków przede wszystkim z warsztatem naukowym, opartym jak zawsze na solidnie
opracowanej bazie materiałowej, pokazując od tej strony stan badań nad problema
tyką i tematyką rodzimą. Trzeba jednak odnotować, że ostatnio w etnologii skan
dynawskiej zarysowują się poważne zainteresowania w dziedzinie afrykanistyki
(soia publikacji).
Nauki etnologiczne we Włoszech były reprezentowane na Kongresie przede
wszystkim przez zasłużonego prof. Biasutti. Jakkolwiek Biasutti reprezentuje bardzo
poważny odłam nauk etnologicznych we Włoszech, który nadal kontynuuje
tradycje kierunku kulturowo-historycznego. niemniej na gruncie nauki włoskiej
istnieją także i inne nurty, zbliżone w swych założeniach teoretycznych do szkół
anglosaskich. Należy żałować, że na obradach paryskich ten odłam włoskiej myśli
etnologicznej nie był reprezentowany.
Jugosławia w Paryżu była reprezentowana przez czołowych etnografów, pro
fesorów M. Gavazziego i B . Bratanic'a. Na marginesie wygłoszonych referatów po
święconych tematyce rodzimej, jak i przeprowadzonej nad nimi dyskusji wypadnie
zauważyć, że jeszcze stosunkowo niedawno każde zagadnienie lub nawet temat
niezbyt szeroki budził na ogół powszechne zainteresowanie etnografów. Zaintereso
wania te wiązały się przede wszystkim z archaizmami w y t w o r ó w jugosłowiańskiej
kultury ludowej i ich znaczeniem dla studiów nad starszymi składnikami kultury
ludowej ludów słowiańskich. Mając możność bezpośredniego obserwowania reakcji
na referuwaną tematykę (skądinąd świetnie opracowaną), zamanifestowaną w postaci
niezbyt licznej frekwencji, jak i niezbyt żywego tempa dyskusji, nasuwa się spo
strzeżenie, że specyfika jugosłowiańskiej kultury ludowej, a wraz z nią także i szer
sze zagadnienie badań nad bardziej odległą przeszłością kultury ludów słowiańskich
przesunęło się znacznie na peryferie zainteresowań etnografii ś w i a t o w e j . Co więcej,
w zjawisku tym występuje także bardzo charakterystyczna specyfika, a mianowicie
podtrzymywanie zainteresowań tymi zakresami tematycznymi przede wszystkim
w kręgu badaczy w ten czy inny sposób związanych z założeniami teoretycznymi
kierunku kulturowo-historycznego, jak i wśród przedstawicieli tzw. ewolucjonizmu
krytycznego. Natomiast na szerszą skalę nie można tego odnotować w odniesieniu
do przedstawicieli szkół zadomowionych w nauce anglosaskiej.
Charakteryzując działalność poszczególnych zespołów w obradach V I Kongresu
należy wydzielić osobne miejsce dla delegacji krajów demokracji ludowej, zwłaszcza
dla Polski, Czechosłowacji i Węgier. Polskę na Kongresie reprezentowali ze strony
antropologii profesorowie: J . Czekanowski, M. Ćwirko-Godycki, T. Dierżykraj-Rogalski oraz ks. B. Rosiński, natomiast ze strony etnografii profesorowie: M. Znamierowska-Prüfferowa oraz W. Dynowski. W Kongresie uczestniczyli również etno
grafowie Polacy stale zamieszkujący lub studiujący w Paryżu: dr S. Szyszwan, mgr
M. Zaleska, mgr K . Makulski i M. Jasnorzewski.
Czechosłowacja delegowała na Kongres sześć osób, natomiast Węgry jedną, prof.
Belé Gundę.
Ponieważ przedstawiciele etnografii polskiej i czechosłowackiej występowali po
raz pierwszy od 1939 r. na tak szerokim forum, więc referaty ich z natury rzeczy
nosiły charakter niemal wyłącznie informacyjny o kierunkach rozwoju nauk etno-
Etnografia
P o l s k a , t. V I
23
�354
KRONIKA
logicznych w ich krajach, jak i o zakresach tematycznych, w których prowadzone są
badania. Wystąpień tych — rzecz prosta — nie można przyjąć za najlepszą postać
informacji o tym, co zostało zrobione i co się robi w zakresie nauk etnologicznych
w środowisku polskim lub czechosłowackim. Dlatego też przed następnym, V I I K o n
gresem w Moskwie sprawę opracowania odpowiednich referatów należałoby po
traktować zgoła inaczej. Poza częścią rejestrującą rezultaty prac lub też informująca
o ich postępach na bieżąco, w referatach tych powinno być przede wszystkim udzie
lone należyte miejsce omówieniu podstawy teoretycznej zjawisk badanych. W związku
ze zbliżającym się terminem V I I Kongresu w polskim środowisku etnograficznym
już w najbliższej przyszłości powinny być podjęte prace nad wyprowadzeniem z pol
skiej rzeczywistości historycznej w n i o s k ó w uogólniających, które by w postaci prze
słanek naukowych mogły służyć jako wktad do ogólnej teorii kultury.
Przechodząc z kolei do zrelacjonowania strony organizacyjnej V I Międzynarodo
wego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych należy na wstępie przyto
czyć kilka zasadniczych danych, a mianowicie, że trwał on 7 dni (od 31 lipca do 6
sierpnia) i że siedzibą jego było Musée de THomme oraz Musée des Arts et Traditions
Populaires. Organizatorem i gospodarzem V I Kongresu był Komitet, na czele którego
stał prof. Henry Vallois, redaktor jednego z najpoważniejszych czasopism antropo
logicznych „L/Anthropologie" i do niedawna dyrektor Musée de ГНomme. W pracy
tej pomagali mu na stanowiskach sekretarzy generalnych profesorowie: A. L e r o i -Gourhan,
dyrektor Instytutu Etnologicznego Uniwersytetu Paryskiego, oraz
P. Champion, wicedyrektor Musée de 1'Homme. Oprócz nich w Komitecie Organiza
cyjnym brali udział profesorowie: R. Gessain, C. Levi-Strauss i P. Rivier. Niniejszy
Komitet już w pierwszym dniu Kongresu został powołany do prezydium tego zgro
madzenia, do którego weszli również profesorowie: B. Birket-Smith (Dania), J . Czekanowski (Polska), S. Sergi (Włochy), R. Daryll Forde (Anglia), S. P. Tołstow (Związek
Radziecki), M. Herskovits (Stany Zjednoczone) oraz przedstawiciele wiciu innych
środowisk naukowych.
Ze w z g l ę d u na dużą ilość nadesłanych referatów i k o m u n i k a t ó w oraz ich roz
piętość tematyczną obradowano w sekcjach i podsekcjach. W zasadzie pracowano
w czterech głównych działach: antropologicznym, etnologicznym, muzealnym i fil
mowym. Poza tym został wydzielony szereg odrębnych grup roboczych, które w ciągu
jednego lub dwu trzygodzinnych posiedzeń zajmowały się opracowaniem problemów,
które nie znalazły miejsca na obszerniejsze omówienie w ramach poszczególnych
sekcji. Obrady etnologów skupiały się w jedenastu sekcjach i kilku podsekcjach.
Tak w i ę c sekcja pierwsza zajmowała się etnologią ogólną, metodologią i strukturami
socjalnymi. Sekcja ta rozpadała się na podsekcje: ogólną, europejską, azjatycką, afry
kańską, amerykańską i Oceanii. Do sekcji drugiej włączono etnologię archeologiczną
i prehistoryczną. W trzeciej sekcji znalazły miejsce problemy technologii oraz bytu
materialnego i ekonomicznego. Etnobotanika stanowiła temat obrad sekcji czwartej,
etnolingwistyka — sekcji piątej, sztuka i taniec — sekcji szóstej. Sekcja siódma,
etnologia historyczna i tradycje ludowe, pracowała w trzech podsekcjach, a mianowi
cie: problemów ogólnych, zagadnień Europy oraz Afryki. W sekcji ósmej omawiano
postępy w dziedzinie etnologii prawnej, w dziewiątej zajmowano się religią, a w dzie
siątej etnopsychologią i medycyną. Ostatnia, jedenasta sekcja łączyła problematykę
zmian kulturowych, etnologii stosowanej i migracji. Dział muzealny zebrał się tylko
na dwu posiedzeniach, na których odczytano kilka referatów dotyczących szczegóło
wych zagadnień konserwacji zabytków i muzeoznawstwa. Początkowo przewidywano
trzynaście grup roboczych: 1) Problemy etnogenezy, 2) Standaryzacja pomiarów
antropologicznych, 3) Problemy wspólne archeologii, historii i etnografii, 4) Problemy
�KRONIKA
355
etnologii agrarnej, 5) Muzyka i rytuał, 6) Gry, 7) Bajki ludowe, 8) Osobowy status
prawny, 9) Analiza strukturalna i schematyczna mitów i literatury ustnej, 10) Nowe
synkretyzmy religijne, 11) Pokarmy i napoje rytualne, 12) Studium kultur w stanie
zaniku, 13) Problemy etnobotaniki. W trakcie obrad Kongresu wyłoniło się jeszcze
kilka grup roboczych, lecz o ich tematyce i wynikach ich prac dowiedzieć się będzie
można dopiero z oficjalnych protokołów Kongresu.
Jednocześnie z obradami w poszczególnych działach, sekcjach, podsekcjach i gru
pach roboczych w sali kinowej Musée de 1'Homme odbywał się nieustanny przegląd
filmów etnograficznych, który został zorganizowany przez Międzynarodowy Komitet
Filmu Etnograficznego. Tak więc odbyło się 12 kilkugodzinnych seansów filmowych,
na których zaprezentowano kilkadziesiąt filmów o tematyce etnograficznej, folklory
stycznej, a nawet turystycznej. Wartość poszczególnych filmów była bardzo różna.
Obok naprawdę odkrywczych filmów J . Rouche'a wyświetlano krótkometrażówki nie
mające nic wspólnego z etnografią. Warto tu wspomnieć, że nie zabrakło i polskich
punktów programu, w postaci filmów Z. Bochenka, J . Olędzkiego i innych.
Komitet Organizacyjny Kongresu przygotował również dla uczestników dwie
tygodniowe wycieczki: jedną na południe Francji w celu zwiedzenia zabytków
romańskich oraz grot z zachowanymi tam malowidłami z epoki paleolitu, drugą do
Bretanii, by zapoznać zainteresowanych z folklorem tamtych okolic.
Ramy niniejszego artykułu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie tematyki
poszczególnych referatów i komunikatów. Z konieczności więc trzeba się ograniczyć
do podania ogólnej charakterystyki wystąpień, podając coś w rodzaju małej staty
styki tematów poruszanych na Kongresie. Ponieważ najłatwiej będzie to uczynić
według kolejnych sekcji, na które podzielono obrady Kongresu, w i ę c zgodnie z takim
sposobem zaszeregowania zainteresowania uczestników Kongresu kształtowały się
następująco. Na ogólną liczbę około 390 zgłoszonych referatów i komunikatów
zagadnieniom ogólnym etnologii i metodologii poświęcono 23 referaty, zaś szczegóło
wym badaniom konkretnych ludów i społeczeństw — 88. Szczególnym zainteresowa
niem cieszył się również dział archeologiczny i prehistoryczny, czyli dział tak zwanej
„etnologii prehistorycznej", który może się poszczycić liczbą 58 referatów. Trzecim
działem o dużej ilości komunikatów był dział technologii i kultury materialnej.
W ramach tego działu wygłoszono około 50 referatów i komunikatów. Niewiele
mniej wystąpień zanotowano w sekcji religioznawczej (46), co świadczyłoby o nie
słabnącym zainteresowaniu tą problematyką we współczesnej etnologii. Zaintereso
wanie etnologią historyczną, która pokrywa się z naszym pojęciem etnografii, jak
kolwiek nie było szczególnie żywo manifestowane, niemniej z tego zakresu zgłoszono
do dyskusji 34 referaty. Jeśli chodzi o inne działy etnologii, to zeszły one w pewnym
stopniu na margines zainteresowań Kongresu. Chodzi tu przede wszystkim o etnobotanikę, etnologię prawną i etnopsychologię. Nieco żywszą działalność przejawiano
w sekcjach, które o m a w i a ł y zagadnienia lingwistyczne (19 referatów i komunika
tów), sztuki i muzyki (23) oraz zmian kulturowych i migracji. Jak wynika z podanej
statystyki, w centrum zainteresowań współczesnej etnologii znajdują się przede
wszystkim badania konkretnych grup etnicznych, ludów lub zgoła drobnych, lecz
dobrze uchwytnych ugrupowań społecznych. Skoro jesteśmy przy omawianiu danych
statystycznych dotyczących obrad Kongresu warto wspomnieć, w jakim mianowicie
stosunku kształtowały s i ę zainteresowania poszczególnymi regionami geograficznymi.
Znamienna jest okoliczność, że równorzędnie do zawsze bardzo popularnej tematyki
europejskiej, której dotyczyło ponad 80 referatów, stanęły zagadnienia Afryki, którym
poświęcono 81 komunikatów. Bardzo poważne interesowanie się kontynentem afry
kańskim nie jest zjawiskiem nowym. Niemniej duża ilość prac omawiających tę
�350
KRONIKA
problematykę jest jednocześnie wykładnią pewnych tendencji w etnologii lat pięć
dziesiątych. Szybkie przekształcanie się stosunków społecznych i politycznych w Afry
ce, posiadające swój wymowny wyraz w szybkim powstawaniu wielu nowych nie
podległych państw, stawia przed etnologią krajów, które niegdyś były niepodzielnym
władcą tamtych terytoriów, nowe zadania polegające na zrozumieniu przebiegających
na tym kontynencie procesów i zmian społecznych. T y m się też niewątpliwie tłu
maczy, że wśród tych 81 prac omawiających różne regiony Afryki większość wyszła
spod pióra uczonych francuskich, angielskich i belgijskich. Niemały jednak udział
w badaniach nad współczesną Afryką biorą obecnie również Stany Zjednoczone,
Związek Radziecki i N R F . Problematyka etnograficzna obu Ameryk była tematem
około 50 referatów, co przy stosunkowo licznej delegacji Stanów Zjednoczonych
może budzić pewne refleksje. Warto tu również podkreślić, że znaczna większość
referatów amerykanistycznych została przygotowana przez autorów zaliczających się
do kręgu języka hiszpańskiego. Jeśli chodzi o Azję, której problematykę poruszono
bodajże tylko w 45 referatach i komunikatach, to należy stwierdzić, że obecnie
w etnologii światowej leży ona jak gdyby odłogiem. Zasadniczo oprócz nielicznych
referatów angielskich, niemieckich i rosyjskich gros materiałów azjatyckich przed
stawionych na Kongresie stanowiło wyniki badań prowadzonych przez uczonych
hinduskich i japońskich. Należy żywić nadzieję, iż sytuacja ta ulegnie zmianie
w latach następnych.
Niemal zupełnie brakowało opracowań dotyczących Australii (3 referaty), co
wydaje się tym dziwniejsze, że w poprzednich okresach kultura ludów australijskich
stanowiła niezwykle popularny zakres tematyki naukowej, zwłaszcza odnośnie do
etnologów angielskich i amerykańskich. Również cały obszar Oceanii stanowił k a n w ę
zaledwie dla kilkunastu referatów, z których zresztą żaden nie należał do specjalnie
rewelacyjnych lub odkrywczych.
Poprzestając na tych bardzo ogólnych uwagach dotyczących obrad paryskich
wypadnie na zakończenie jeszcze nawiązać do refleksji wypowiedzianych na wstępie
artykułu.
Żegnając uczestników V I Kongresu przewodniczący obrad prof. H. Vallois po
równał rolę odbywających się co cztery lata walnych zjazdów międzynarodowych
do członów rakiety, która niesie etnologię światową w przyszłość. Otóż przy całej
trafności tego porównania nie od rzeczy będzie ponowić postawione na wstępie
artykułu pytanie i jednocześnie
rozszerzyć je w pewnym kierunku. Skoro więc
budzą się wątpliwości, czy przy obecnym stanie rzeczy w naukach etnologicznych
istnieje głębszy sens z w o ł y w a ć co cztery lata walne zgromadzenie etnologów, w grun
cie rzeczy po to tylko, żeby zapoznać się z nieskończenie różnorodną tematyką nauk
etnologicznych. Przy wciąż nierozstrzygniętych problemach zasadniczych byłoby chyba
rzeczą bardziej słuszną wydzielić zespół zagadnień w ę z ł o w y c h i szukać dla nich
rozwiązań na nieco innej, zmodyfikowanej bazie organizacyjnej. Przed V I I Między
narodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie sprawa
ta nabiera szczególnego znaczenia wobec wysunięcia przez delegację radziecką w P a
ryżu propozycji utworzenia w najbliższych latach Stałego Komitego Organizacyjnego
Kongresów, który mógłby się stać bardziej operatywną instytucją reprezentującą
etnologię światową.
Witold Dynowski,
Krzysztof
Makulski
�357
KRONIKA
SPRAWOZDANIE
Z WYCIECZKI
DO B R E T A N I I ,
ODBYTEJ
PO ZAKOŃCZENIU
VI KONGRESU
NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I E T N O L O G I C Z N Y C H W PARYŻU
Organizatorzy V I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etno
logicznych zatroszczyli się o to, aby licznie zebrani uczestnicy Kongresu mieli możność
zapoznać się także z współczesnym obrazem kultury wsi francuskiej, jak również
z regionalnymi zbiorami etnograficznymi. Jedna z zorganizowanych na zakończenie
Kongresu wycieczek skierowana została do Bretanii. Pozwoliło to przy korzystaniu
z autokarów i małych statków na penetrację przepięknych terenów departamentu
Finistčrc. Cótes-du-Nord, Ille-et-Vilaine i Morbihan. Trasa biegła przez Brest, Saint- P ó l - d e - L é o n , Morlaix, Guimiliau, Douarnenez, Ponmarck, Pont-ГАЬЬэ, Quimpcr,
Carnac, Golfe du Morbihan, Paimpont, Rennes, Mont-Saint-Michel.
Ze strony gospodarzy francuskich wycieczką szczególnie opiekował się J . H.
Riviere, dyrektor Musée des Arts et Traditions Populaires, jednak grupie udającej się
do Bretanii przewodził archeolog prof, dr P. R. Giot z Uniwersytetu w Rennes,
któremu zawdzięczaliśmy szczegółowe zapoznanie się z polami dolmenów i menhirów
oraz innymi zabytkami archeologicznymi, a także ze średniowiecznymi kalwariami.
Obok powierzchownej penetracji małych, uroczych kamiennych miasteczek, dumnych
ze swych katedr, kościołów i rzeźb, poza otaczającym je charakterystycznym kraj
obrazem mało mieliśmy okazji do poznania północnej Francji, w tym zwłaszcza wsi
francuskiej. Trzeba było ogromnego wysiłku, aby zdążyć wpaść do jednej lub dru
giej zagrody albo odbyć rozmowę np. z rybakiem, który mógł zademonstrować
jeszcze również i we Francji stosowane prymitywne narzędzia do połowu ryb w po
staci np. trójzębnych ości kowalskiej roboty.
Małe prowincjonalne muzea, np. Musée Bigouden w Pont-1'Abbé, w Quimper lub
Musée Préhistorique Finistérien w Ponmarck umożliwiły ocenę troski pokoleń
X I X w. o zgromadzenie pamiątek z dziedziny sztuki i stroju regionalnego. Dopiero
Muzeum Bretońskie w Rennes okazało bardziej interesujące zbiory etnograficzne
pokazane na szerokim tle historycznym z omówieniem rozwoju warunków gospo
darczo-społecznych, demografii itp. Ekspozycja ta była m. in. dużą zasługą dr. R. Y .
Crestón, autora prac o ludowych strojach bretońskich (1953—1959), bogatych w ry
sunki i mapy, oraz J . H. Riviere.
W czasie wycieczki do Bretanii miasto Brest właśnie w dniu przybycia członków
Kongresu obchodziło wielkie święto ludowe, połączone z pokazem licznych zespołów
tanecznych i kapel ludowych, pochodzących z odległych wsi północnej Francji,
a także z innych krajów, np. Wielkiej Brytanii i Irlandii.
Cały Brest żył festiwalem (des Cornemuses): tysiące kobiet we wspaniałych
czepcach, haftach złotem kapiących, we francuskich „tureckich" chustach (używa
nych u nas m. in. na Kujawach), mężczyźni i dzieci również w przepięknych stro
jach przy muzyce dud i innych instrumentów ludowych tańczyli rytmicznie, po
ważnie, harmonijnie, bez jakiejkolwiek pozy i maniery.
Maria
Znamierowska-Prüfferowa
�358
KRONIKA
Działalność
naukowa i organizacyjna dotycząca
terenu
Karpat
ARCHEOLOGICZNE SYMPOZJUM K A R P A C K I E
W dniach 11—14 czerwca 1961 r. odbylo się czterodniowe Sympozjum poświęcone
archeologicznej przeszłości Karpat. Zostało ono zorganizowane przez Karpacką Stację
Archeologiczną Komisji Archeologicznej Oddziału Polskiej Akademii Nauk w K r a
kowie przy współudziale Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Obrady połączone
zostały z objazdem terenów karpackich i ze zwiedzaniem najważniejszych stanowisk
archeologicznych znajdujących się na trasie objazdu. W obradach wzięli udział
archeologowie i przedstawiciele nauk pokrewnych: geomorfologowie, paleobotanicy,
historycy i etnografowie. Oprócz Polaków wzięli udział przedstawiciele nauki w ę
gierskiej, czeskiej i słowackiej.
Obrady rozpoczęły się w Krakowie, gdzie w gmachu Polskiej Akademii Nauk
dokonano otwarcia Sympozjum i wygłoszono referaty wprowadzające w zagadnie
nie — prof. S. Nosek nakreślił historię polskich badań archeologicznych w Karpatach,
a doc. A. Żaki mówił o archeologii gór w ogóle i problemach archeologii karpackiej.
Aby wciągnąć w obrady prowincjonalne ośrodki, a jednocześnie zaznajomić uczestni
k ó w zjazdu z terenem badań, obrady odbywały się kolejno w Nowym Targu, Nowym
Sączu i w Niedzicy. Przy okazji objazdu zwiedzono stanowiska archeologiczne: gródek
w Szaflarach pod Nowym Targiem i grodziska w Naszacowicach i Podegrodziu pod
Starym Sączem (w Podegrodziu prowadzone są właśnie wykopaliska przez Karpacką
Stację Archeologiczną PAN). Prócz tych, które zwiedzono dokładnie, oglądano
z autobusu szereg obiektów i stanowisk omawianych w referatach. Prócz obiektów
czysto archeologicznych zwiedzono też miejscowości i zabytki historyczne oraz
muzea i zbiory.
G ł ó w n y m tematem obrad był problem, jak dawno Karpaty zostały zasiedlone,
w jakich okresach i jakimi szlakami osadnictwo posuwało się w głąb gór, wreszcie
jakie szlaki wiodły poprzez Karpaty i co o tych górach mówią najstarsze źródła
pisane. Problemy osadnicze były też przedmiotem najbardziej ożywionej dyskusji.
Wszystkie referaty, bądź w skrócie, bądź w całości, zostały powielone i rozdane
uczestnikom Sympozjum; w przyszłości zostaną one opublikowane w kolejnym tomie
,.Acta Archaeologica Carpathica' , organie Karpackiej Stacji Archeologicznej P A N .
;
Anna
OSADNICTWO
WCZESNOŚREDNIOWIECZNE
Kowalska-Lewicka
W DORZECZU
SANU
Do frapujących zagadnień oczekujących na wyjaśnienie należy zaliczyć sprawę
nasilenia osadnictwa w dorzeczu Sanu. Historią osadnictwa w dorzeczu górnego
i środkowego Sanu zajmowało się szereg historyków, ze względu na rolę tej rzeki
jako pasa granicznego pomiędzy plemionami polsko-ruskimi w X — X I V W .
Za mało uwagi poświęcano jednak do niedawna badaniom archeologicznym.
Wprawdzie prowadzono na niektórych stanowiskach prace wykopaliskowe, których
T
1
1
J . W i d a j e w i c z , Południowo-wschodnie
kresy Polski w X i XI wieku,
Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk. Prace Komisji Historycznej, t. X , z. 2, Poznań
1937; t e n ż e , Państwo Wiślan, Biblioteka Studium Słowiańskiego U . J . Seria A nr 2,
Kraków 1947; t e n ż e , Początki Polski, Wrocław 1948; H. Ł o w m i a ń s k i , Proble
matyka historyczna Grodów Czerwieńskich
w związku
z planem zespołowych
ba
dań polsko-radzieckich,
„Kwartalnik Historyczny", R. 60: 1953, s. 58—85. Czasom
�359
KRONIKA
wyniki opublikowano w literaturze archeologicznej , lecz dotychczasowy stan ba
dań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym jest jeszcze niedostateczny. Niemniej
materiały archeologiczne, znane choćby z ostatnich lub starszych badań, pozwalają
w innym świetle interpretować źródła historyczne, mówiące o wydarzeniach militarno-politycznych w tym rejonie.
Z problematyką osadniczą dorzecza Sanu wiąże się sprawa przynależności et
nicznej mieszkańców. Ważnym problemem jest też jednostka administracyjna,
w której skład wchodziły te ziemie. Odnośnie do sprawy pierwszej trzeba krótko
zasygnalizować, że pod względem etnicznym ziemie te przed I X w. zamieszkiwało
prawdopodobnie plemię Lędzian, jak na to zwróciło uwagę wielu badaczy . Pod ko
niec I X i w początkach X w. ziemie po San i Bug wchodzą w skład państwa
Wiślan \ Wiek X przynosi panowanie nad tymi ziemiami Mieszka I, na podstawie
zaś przekazu Nestora należałoby przyjąć, że około roku 981 Przemyśl wraz z Gro
dami Czerwieńskimi dostaje się w ręce R u s i .
Najstarszą jednostką administracyjną na tym terenie jest księstwo przemyskie
poświadczone źródłowo w roku 1085 . W wiekach następnych mamy do czynienia
z dużą jednostką administracyjną, zwaną ziemią przemyską'. Znamienne jest ist
nienie w Przemyślu na przełomie X I I ' X I I I w. stolicy biskupstwa obrządku wschod
niego, a w X I V w. rzymskokatolickiego' . Fakt ten dowodzi, że ziemia przemyska,
2
;!
5
l¡
4
historycznym poświęcił bardzo cenne studium F . P e r s o w s k i : Osadnictwo w do
rzeczu średniego
Sanu. Próba rekonstrukcji
krajobrazu w XV wieku, [w:] Studia
z historii społecznej
i gospodarczej poświęcone
prof. dr. F. Bujakowi, L w ó w 1931,
s. 83—99. Tenże autor opracował ostatnio bardzo obszerne dzieło poświęcone po
graniczu polsko-ruskiemu w średniowieczu.
' G. L e ń c z y k, Grodziska i zamczyska nad Wisłokiem,
„Z otchłani wieków",
t. 13: 1938, s. 99—104; t e n ż e , Nowe stanowiska przedhistoryczne
w
województwie
rzeszowskim, „Sprawozdania P A U " , t. 49: 1948 z. 3, s. 166 п.; A. Ż a k i , Grodziska
nad górnym Sanem, ,,Z otchłani wieków", t. 20; 1954, s. 187—189; t e n ż e ,
Początki
osadnictwa w Karpatach
Polskich, „Wierchy", t. 24: 1953, s. 99—116; t e n ż e ,
Wietrznów,
wczesnośredniowieczny
gród graniczny, „Wiadomości Archeologiczne",
t. 24: 1957, s. 1—36; T. Ż u r o w s k i , Trepcza, grodzisko pod Sanokiem, „Swiatowit",
t. 21: 1955, s. 327—330. Na podstawie przedstawionych powyżej prac w y k o n a ł e m
mapkę grodów pewnych i domniemanych na interesującym nas obszarze, z uzupeł
nieniem znanych osad z ostatnich badań mgr. K . Moskwy, mgr. J . Janowskiego
i autora.
' H. Ł o w m i a ń s k i , Lędzianie,
„Slávia Antiqua", t. 4: 1953, s. 97—114;
F. P e r s o w s k i , Lachowie, Lendizi, Lendzaninoi w nazewnictwie X wieku, „Rocz
nik Przemyski", t. 9: 1958 z. 1, s. 5—21; T. L e h r - S p ł a w i ń s k i ,
Ledzice-Lędzianie-Lachowie,
[w:] Opuscula Casimiro Tymieniecki
Septuagenario
dedicaia, Poznań
1959, s. 195—209.
'* W i d a j e w i с z, Południowo-wschodnie
kresy..., s. 35—49; t e n ż e ,
Państwo
Wiślan
s. 46—47; t e n ż e , Początki
Polski, s. 71; Ł o w m i a ń s k i ,
Problematyka...,
s. 59—85; t e n ż e , Lędzianie,
s. 97—114.
Zagadnieniu temu poświęcam nieco więcej uwagi w pracy pt.
Przemyśl
wczesnodziejowy
w świetle
przeprowadzonych
wykopalisk
w r. 1958—1959,
„Rocznik Województwa Rzeszowskiego", t. 2 z. 1 (w druku). Tutaj na uwagę zasłu
guje jedynie ostatnio zajęte stanowisko przez L e h r a - S p ł a w i ń s k i e g o , op. cit.,
s. 205, gdzie autor nie kwestionując przekazu Nestora wręcz stwierdza, „że tereny
Grodów Czerwieńskich aż po ziemię przemyską łącznie były pierwotnie polskie —
chyba nie tylko politycznie".
Powiesť wriemiennyćh
let, wydanie A. A. S z a c h m a t o w a , Piotrogród 1916,
s. 189.
P. H r a b у к, Granice ziemi przemyskiej
i lwowskiej. Objaśnienie
do mapy,
„Rocznik Przemyski", t. 3: 1912—1922.
W. A b r a h a m , Powstanie organizacji kościoła
łacińskiego
na Rusi, t. 1,
L w ó w 1904, s. 89; Ł o w m i a ń s k i , Problematyka...,
s. 83; J . К w o ł e k ,
Początki
biskupstwa przemyskiego, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne"; t. 3: 1956 z. 2, s. 130.
M
¿
;
5
łi
7
4
�360
KRONIKA
�301
KRONIKA
czyli diecezja przemyska, zasięgiem swoim objąć musiała prawdopodobnie część
wschodnią dawnego terytorium plemiennego W i ś l a n . Posługując się danymi źródło
wymi należy stwierdzić, że w X V w. w skład ziemi przemyskiej wchodziły tereny
nad górnym i środkowym Sanem oraz górne dorzecze Dniestru .
Jeśli spojrzymy na mapkę osadnictwa wczesnośredniowiecznego (ryc. 1) w grani
cach dawnej ziemi przemyskiej, na pierwszy plan wybija się duże skupienie (czyli
koncentracja) osad i grodów w dolinie Sanu, a przede wszystkim wokół Przemyśla.
Złożyło się na to szereg bardzo istotnych przyczyn. Decydującą rolę odegrały tu
taj warunki geograficzne, a więc: dobra gleba, zalesienie, hydrografia, bogactwa na
turalne oraz już w starożytności istniejące szlaki handlowe biegnące z południa na
północ. Te czynniki stworzyły już w starożytności dogodne warunki do rozwoju
osadnictwa, które w okresie wczesnośredniowiecznym p o m y ś l n i e się nadal rozwija.
Nie od rzeczy będzie wspomnieć o olbrzymiej roli źródeł solnych (ok. 000), ciągną
cych się od Tyrawy Solnej i okolic Przemyśla pasem równoległym do linii Karpat
Wschodnich . Eksploatowana sól musiała mieć poważne znaczenie jako środek
9
Ml
11
" Na możliwość taką zwracają uwagę badacze w innych stronach Polski, patrz
S. Z a j ą c z k o w s k i , Terytorium Jęczycko-sieradzkie
w czasach
najdawniejszych,
[w:] Studia nad terytorialnym tormowaniem się ziemi łęczyckiej
i sieradzkiej, Łódź
1951, s. 14.
Obok cytowanej pracy P. H r a b y k a (przyp. 7) cenną rozprawę dotyczącą tego
zagadnienia napisał P. D ą b k o w s k i , Podział administracyjny icoj. ruskiego i beł
skiego w XV wieku, L w ó w 1939, s. 314—317 oraz mapa. W naszych rozważaniach
należy uwzględniać najstarsze terytorium ziemi przemyskiej, kiedy w jej skład
wchodziły: ziemia sanocka i pow. lubaczowski, wyodrębnione w X V w. w samodziel
ne jednostki administracyjne.
S. K u c z y ń s k i , Z najstarszych dziejów
Przemyśla,
„Sprawozdania Wro
cławskiego Towarzystwa Naukowego", R. 5 (50): 1951, s. 112—113.
1,1
1 1
•4
1. Ziemia
przemyska we wczesnym średniowieczu:
1 — K r z e s z ó w , pow. L e ż a j s k ; 2 — C i e s z a n ó w , p o w . L u b a c z ó w ; 3 — D a c h n ó w , pow.
Luba
czów; 4 — Lubaczów, m.p.;
5 — G r o d z i s k o , pow.
L e ż a j s k ; 6 — R z e s z ó w , m. w o j . ; 7 - Ł a ń c u t , m . p . ; s — S o n i n a , p o w . Ł a ń c u t ; 9 — M o n a s t e r z , p o w . J a r o s ł a w ; 10 — C z u d e c , p o w .
S t r z y ż ó w ; 11 — C h o d a k ó w k a , p o w .
P r z e w o r s k ; 12 — P r z e w o r s k , m . p . :
13 — U r z e j o w i c e ,
p o w . P r z e w o r s k ; 14 — Ż u r a w i c z k i , p o w . P r z e w o r s k ; 15 — J a r o s ł a w , m.p.;
16 — M u n i n a .
p o w . J a r o s ł a w ; 17 — C h ł o p i c e , p o w . J a r o s ł a w ; 18 — Ł a z y , p o w . R a d y m n o ; 19 — C h c t y n i e c ,
p o w . R a d y m r o ; 20 — K a l n i k ó w , p o w . R a d y m n o ; 21 — T u l i g ł o w y , p o w . J a r o s ł a w ; 22 — H a d l e
Szklarskie,
pow.
P r z e w o r s k ; 23 — H y ż n e , p o w .
R z e s z ó w ; 24 — B ł a ż o w a , pow.
Rzeszów;
25 — L u b e n i a , p o w .
R e s z ó w ; 26 — D o m a r a d z , p o w .
B r z o z ó w ; 27 — Ł ą c z k i
Jagiellońskie,
p o w . K r o s n o ; 25 — O d r z y k o ń , p o w .
K r o s n o ; 29 — B l i z n e , p o w .
B r z o z ó w ; 30 — w o ł o d ź ,
p o w . B r z o z ó w ; 31
• S i e l n i c a , p o w . P r z e m y ś l ; 32 — B a c h ó r z , pow. B r z o z ó w ; 33 — W y b r z e ż . e
( D u b i e c k o S t a r e ) , p o w . P r z e m y ś l , 34 — I s k a ń , p o w . P r z e m y ś l ; 35 — B a b i c e , p o w .
Przemyśl;
3d — B a c h ó w , p o w . P r z e m y ś l ; 37 — K r z y w c z a , pow. P r z e m y ś l ; 38 — c h o ł o w i c e , p o w .
Prze
m y ś l ; 39 — P r z e m y s ł , m . p.; 40 — B u s z k o w i c z k i , p o w . P r z e m y ś l ; 41 — K o p y ś n o , p o w .
Prze
m y ś l ; 42 — TJłucz, p o w .
B r z o z ó w ; 43 — T e m e s z ó w , p o w .
B r z o z ó w ; 44 — K o ń s k i e ,
pow.
B r z o z ó w ; 4.5 — H a c z ó w , p o w . B r z o z ó w ; 46 — K r o s n o , m. p . ; 47 — W i e t r z n o , p o w .
Krosno;
48 — T a r g o w i s k a , p o w . K r o s n o ; 49 — W r ó b l i k S z l a c h e c k i , p o w . S a n o k ; 50 — R ó w n e ,
pow.
K r o s n o ; 51 — R y m a n ó w , p o w .
S a n o k ; 52 — M y r a o r i , pow.
S a n o k ; 53 — J a ś l i s k a - D a l i o w n ,
p o w . S a n o k ; 54 — T r e p c z a , p o w .
S a n o k ; 55 — J a ć m i e r z , p o w .
S a n o k ; 56 — S t r a c h o c i n a ,
p o w . S a n o k ; 57 — S a n o k , m . p . ; 58 — N o w o s i e l c e , p o w . S a n o k ; 59 — Z a g ó r z , p o w .
Sanok;
60 — Ł u k a w i c a , p o w . L e s k o ; 61 — L e s k o , p o w . S a n o k ; 62 — H u z e l e . p o w . L e s k o ; 63 —
H o c z e w , p o w . L e s k o ; 64 — K u l a s z n e , p o w . S a n o k ; 65 — Z w i e r z y n , p o w . L e s k o ; 66 — M y c z
k o w c e , p o w . L e s k o ; 67 — K r o ś c i e n k o , p o w . U s t r z y k i ; 68 — H o r o d e k , p o w . L e s k o ; 69 —
Ł u p k ó w , p o w . S a n o k ; 70 — G r a b o w n i c a , a d . D o b r o m i l ( U S R R ) ; 71 — S m o l n i c a , o k r .
Sam
b o r ( U S S R ) ; 72 — S p a s , o k r . S a m b o r ( U S S R ) ; 73 — S t a r y S a m b o r , o k r . S a m b o r ( U S S R )
�362
KRONIKA
wymiany, zwłaszcza w pradziejach. T y m należy tłumaczyć dość wczesne powiązanie
ziem nad Sanem z Bułgarią w wieku I X , a następnie z Węgrami po zajęciu przez
nich Niziny Panońskiej. Nie jest wykluczone, że źródła solne i gęsto zasiedlone tere
ny nad Sanem stały się bodźcem do wypraw łupieżczych Węgrów w X I — X I I I w.
, 2
Poważną rolę w gęstości zaludnienia odgrywają szlaki komunikacyjno-handlowc.
Przez ziemię przemyską od najdawniejszych czasów przebiegały początkowo lokalne
drogi łączące poszczególne osiedla, które z czasem zostają wyzyskane dla handlu
zagranicznego o dalekosiężnym znaczeniu.
Duże znaczenie w okresie wczesnośredniowiecznym miała droga biegnąca z Rusi
przez Przemyśl na Węgry. Nie jest wykluczone, że droga Ruś — Czechy (albo jej
odnoga) prowadziła przez Przemyśl. Ewentualność taką dopuszczają Maleczyński,
Lewicki i Łowmiański
O szlaku handlowym biegnącym z Kijowa do Ratyzbony
mówią nam źródła z X I I w., w których podróżnik i geograf arabski, al-Idrisi, w y
mienia etap z P r z e m y ś l a n a Sąsiadkę, Włodzimierz Wołyński, Łuck, Uszesk i Kijów .
ifi
Leżący przy dogodnym szlaku handlowym Przemyśl z małej osady z grodem
rozwija się w ośrodek wymiany handlowej dla olbrzymiego terytorium. Do obsługi
ściągających tu dość licznie kupców zagranicznych powstaje w początkach X l w.
(ok. 1040 r.) kolonia kupców żydowskich . Pod rokiem 1152 latopisy ruskie mówią
o Przemyślu jako o miejscu, gdzie składowano towary . Znaleziony na terenie miasta
skarb dirhemów arabskich dynastii Samanidów, liczący ok. 700 sztuk monet dato
wanych na wiek X , dowodzi poważnej roli Przemyśla w stosunkach handlowych
z krajami arabskimi '.
Nic też dziwnego, że panujący książęta w Polsce, na Rusi i Węgrzech dążą do
objęcia w posiadanie tak ważnego szlaku handlowego przebiegającego przez Przemyśl.
Posiadanie takiego szlaku dawało w owym czasie duże korzyści materialne, a przede
wszystkim torowało drogę ekspansji politycznej. Tym należy tłumaczyć w y p r a w ę
Włodzimierza Wielkiego w roku 981 na Grody Czerwieńskie, na co bardzo słusznie
zwrócił uwagę T. L e w i c k i .
l3
1G
1
18
Ostatnie badania archeologiczne na terenie Przemyśla oraz w południowo-wschod
niej Polsce, przeprowadzone przez archeologów rzeszowskich, dorzuciły nieco ma
teriału świadczącego o roli Przemyśla we wczesnym średniowieczu. Wydaje się
bezsporne, że przed 981 r. Przemyśl oraz ziemie nad Sanem b y ł y pierwotnie polskie
nie tylko pod względem politycznym i gospodarczym. Przełom wieku X / X I przy-
1 2
K u c z y ń s k i , op. ciť., s. 112.
К . M a l e c z y ń s k i , Najstarsze targi w Polsce i ich stosunek do miast na
prawie niemieckim, „Studia nad Historią Prawa Polskiego", t. 10: 1926, s. 12; T. L e
w i c k i , F . K u p f e r , Źródła hebrajskie do dziejów
Słowian
i niektórych
innych
ludów Europy środkowej
i wschodniej, Warszawa—Wrocław 1956, s. 43; Ł o w m i a ń
s k i , Problematyka..., s. 75.
Т. L e w i c k i , Polska i kraje sąsiednie
w świetle
„Księgi Rogera" geografa
arabskiego z XII wieku, al-Idrisiego, cz. I, Kraków 1945, s. 142—143; H. M u n c h ,
Kraków
do roku 1257 włącznie,
„Kwartalnik Architektury i Urbanistyki", t. 3: 1953
z. 1, s. 8.
K u p f e r , L e w i c k i , Źródła hebrajskie..., s. 44.
T. L e w i c k i , Źródła arabskie do dziejów
Słowiańszczyzny,
t. X, Wrocław
1956, s. 148.
A. M a r k ó w , Typografija kładów wostocznych moniet, St. Petersburg 1910,
s. 109. W. A n t o n i e w i c z , Archeologia Polski, Warszawa 1929, s. 215; M. G u
m o w s k i , Moneta arabska w Polsce w IX—X wieku, „Zapiski Historyczne", Toruń
1958—1959 z. 1, s. 47.
L e w i c k i , op. cit., s. 148.
1 3
и
1 5
l ü
17
18
�KRONIKA
363
nosi okres walk o posiadanie tych ziem, które po roku 1031 ostatecznie pozostały
w rękach Rusi do X I V w.
Jak wynika z ostatnich prac wykopaliskowych, przeprowadzonych przez Ośrodek
Archeologiczny z Rzeszowa, już w drugiej połowie X I w. Rusini budują w Przemyślu
dużych rozmiarów gród o wałach ziemnych z konstrukcją drewnianą (skrzyniową?),
który staje się siedzibą księcia. Materiały uzyskane w czasie badań na terenie Prze
myśla świadczą dobitnie o znacznych w p ł y w a c h Rusi (Kijowa). Znamiennym tego
dowodem jest w y s t ę p o w a n i e dużych ilości ułamków bransolet szklanych, przęślik ó w z łupku w o ł y ń s k i e g o (ryc. 2), a nawet u ł a m k ó w naczyń, tzw. korczag.
1 9
2. Przemyśl. Przęśliki z łupku wołyńskiego oraz fragmenty
z obrębu grodu z X — X I I I w.
bransolet szklanych
Materiały ceramiczne w większości wykazują duże nawiązania do ceramiki za
chodni osłowiańskiej, co by świadczyło o przetrwaniu ludności miejscowej. To samo
możemy powiedzieć w odniesieniu do innych stanowisk z tego okresu, np. z Prze
worska (ryc. 3), Jarosławia itp.
Na podstawie materiałów ceramicznych i innych nasuwa się uwaga, że nasilenie
osadnictwa na tym terenie przypada na wieki X I I — X I I I . Wiązać się to może z emi
gracją ludności ruskiej spod ucisku tatarskiego na zachód, do księstwa halicko-przemyskiego, które posiadało większą samodzielność aniżeli inne dzielnice Rusi. Tereny
nad Sanem objęte w większości przez Puszczę Sandomierską i Karpacką stanowiły
dogodny obszar pod zakładanie nowych osad i grodów.
W chwili obecnej w świetle danych archeologicznych wyodrębnić można szereg
skupień osadniczych: zespół przemyski, jarosławski, sanocki, a nie wykluczone, że
i rzeszowski. Zespoły osadnicze odgrywać musiały znaczną rolę. Stan badań nie po
zwala nam dokładniej określić chronologii tego osadnictwa. Wydaje się, że szereg osad
istnieje już w V I I — I X w. (Munina i Monasterz, pow. Jarosław, Rzeszów Staromieśeie). Pozostałe obiekty, grody, osady, cmentarzyska (z wyjątkiem kurhanowych
Lehr-Spławiński,
l. c.
�304
KRONIKA
w Dachnowie, pow. Lubaczów, i Trepczy, pow. Sanok) należy odnieść do okresu
wczesnopiastowskiego, a w i ę c X — X I I I w.
Sprawa linii grodów nad Sanem i Wisłokiem w dalszym ciągu nie jest wyjaś
niona. Dopóki nie przeprowadzi się szerszych prac wykopaliskowych oraz nie opra
cuje chronologii ceramiki, funkcja i czas powstania tych warowni będą trudne do
rozstrzygnięcia. Chronologia większości stanowisk, oparta o ceramikę, nie jest do-
3.
Przeworsk.
Małe
naczyńko wczesnośredniowieczne ze znakiem garncarskim
(Muzeum w Rzeszowie, nr 464)
4. Grabownica pod Dobromilem (USRR). Naczyńko wczesnośredniowieczne z terenu
osady (Muzeum w Przemyślu, nr 424)
kładna, gdyż pomiędzy głównymi ośrodkami — jak Kraków — a peryferiami musia
ły istnieć różnice.
Niektórzy badacze grody nad Sanem wiążą z linią umocnień obronnych przeciw
ko Pieczyngom, których siedziby w X w. znajdowały się w okolicy Przemyśla nad
S a n e m . Inni badacze przypisują im rolę strażnic granicznych pomiędzy Polską
20
2,i
S. K u c z y ń s k i , Nieznany traktat polsko-ruski z r. 1039. (Ekskurs
zagadnieniu Pieczyngów),
„Slávia Antiqua", t. 5: 1956, s. 273—274.
poświęcony
�365
KRONIKA
a Rusią. Nie jest wykluczone, że grody nad Sanem należałoby w i ą z a ć z osłoną oma
wianego powyżej szlaku handlowego.
Wielce p o ż ą d a n e byłoby przeprowadzenie p o r ó w n a ń z m a t e r i a ł a m i pochodzącymi
z tego samego okresu z zachodnich o k r ę g ó w Ukrainy, w c h o d z ą c y c h niegdyś w skład
ziemi przemyskiej
Znane m i z autopsji znalezisko w postaci n a c z y ń k a wczesno
średniowiecznego z Grabownicy pod D o b r o m i l e m (ryc. 4) dowodzi, że ceramika ta
jest bardzo podobna do w y r o b ó w garncarzy przemyskich.
W ś w i e t l e ostatnich b a d a ń wzrosła ilość odkrytych osad otwartych do 27. Nie
wliczam ok. 30 znalezisk luźnych ceramiki w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j (brak ich na
mapie), k t ó r e m o g ą być ś l a d a m i istniejących tutaj niegdyś osad l u b cmentarzysk.
Szczególne ich nasilenie stwierdzono w rejonie Lubaczowa - , w okolicy P r z e m y ś l a
oraz na terenie d o ł ó w sanocko-jasielskich '4
Do niezmiernie ciekowych zjawisk n a l e ż y tutaj w y s t ę p o w a n i e k u r h a n ó w ciało
palnych (rejon Lubaczowa i Sanoka), w y k a z u j ą c y c h n a w i ą z a n i a do tego typu
o b i e k t ó w na terenie Słowacji.
Szersze badania O ś r o d k a Archeologicznego w Rzeszowie pod k i e r u n k i e m prof.
R. Jamki na terenie P r z e m y ś l a oraz w s t ę p n e na terenie J a r o s ł a w i a dostarczyły cen
nych m a t e r i a ł ó w do zagadnienia p o c z ą t k ó w k s z t a ł t o w a n i a się o ś r o d k ó w miejskich
na terenie pogranicza polsko-ruskiego. Cennych m a t e r i a ł ó w m o g ą dostarczyć plano
wane w t y m roku w s t ę p n e prace wykopaliskowe na terenie Sanoka, Lubaczowa
i Przeworska.
22
;!
T i
Z tego s k r ó t o w e g o p r z e g l ą d u ostatnich w y n i k ó w b a d a ń nad osadnictwem wczes
n o ś r e d n i o w i e c z n y m w południowo-w schodni ej Polsce jasno wynika, że uzyskano
wiele m a t e r i a ł u archeologicznego, który będzie pomocny w w y j a ś n i a n i u spornych
p r o b l e m ó w pogranicza, k o n t a k t ó w z p o ł u d n i e m i innych.
Dalsze badania, k t ó r e b ę d ą prowadzone nad przeszłością tych ziem w ramach
p r z y g o t o w a ń do obchodów 1000-lecia P a ń s t w a Polskiego (niewykluczone, że przy
w s p ó ł p r a c y naszych przyjaciół n a u k o w c ó w ze Słowacji i Ukrainy), pozwolą ująć
o m a w i a n ą tutaj w skrócie p r o b l e m a t y k ę na szerszym tle p o r ó w n a w c z y m i dopro
wadzić do sprecyzowania pewnych w n i o s k ó w .
r
Antoni
21
Kunysz
J e d y n ą p r a c ą archeologiczną t r a k t u j ą c ą o t y m zagadnieniu jest m a ł a mono
grafia, raczej inwentarz, stanowisk: O. R a t y c z , Drewnoruski
archeoloaiczni
pamiątki
na terytorii zachidnych oblastej URSR, K i j ó w 1957.
N a c z y ń k o znajduje się w Muzeum w P r z e m y ś l u , nr i n w . 424; nie jest w y k l u
czone, że pochodzi z Przedzielnicy.
- J. M a c h n i k , J. P o t o c k i , Badania archeologiczne w widiach Sanu i Tanwi
w roku 1956, „ S p r a w o z d a n i a Archeologiczne", t. 5: 1959, s. 251—256, mapka.
Badania mgr. K . Moskwy, W o j e w ó d z k i e g o Konserwatora Z a b y t k ó w Archeo
logicznych w Rzeszowie, m a t e r i a ł y nie publikowane znajdują się w Muzeum Re
gionalnym w P r z e m y ś l u . R ó w n o r z ę d n e badania na t y m terenie przeprowadzali ar
cheolodzy krakowscy; rezultaty p o s z u k i w a ń opublikowano w ,.Acta Archaeologica
Carpathica", t. 1: 1958 z. 1, rejestr nowych stanowisk i znalezisk na s. 129—134.
Badania mgr. J. Janowskiego, K i e r o w n i k a Muzeum w K r o ś n i e ; m a t e r i a ł y nie
publikowane.
1 1
J
2 4
2 9
�36tí
KRONIKA
O Z A B Y T K A C H W I E J S K I E G O PRZEMYSŁU NA T E R E N I E P O D H A L A
Podhale, Spisz, Orawa — to tereny, na których jeszcze dziś możemy oglądać
szereg ciekawych urządzeń dawnej, prymitywnej techniki chłopskiej. Zakłady prze
mysłowe tego rejonu budowane były z podstawowego ongiś materiału do konstrukcji
urządzeń technicznych i narzędzi — drewna. Okucia metalowe, niejednokrotnie ko
nieczne, stanowiły jedynie dodatek do drewnianej konstrukcji urządzenia.
Ponieważ drewno nie jest materiałem trwałym, więc z dawnych czasów dochowa
ły się do dnia dzisiejszego jedynie nieliczne techniczne urządzenia drewniane. Jed
nak tradycyjne sposoby pewnych rozwiązań technicznych sprawiają, że istniejący na
terenach podhalańskich materiał zabytkowy należy uznać za w y j ą t k o w o wartościowy.
Właśnie Podhale jest terenem, gdzie możemy oglądać szereg tego rodzaju urządzeń
jeszcze czynnych '. Wszystko jednak zdaje się wskazywać, że nie dotrwają one do na
stępnych pokoleń. Dawny przemysł wiejski zamiera. Przykłady rodzimej techniki,
inwencji technicznej ludowej giną, wykruszają się coraz bardziej .
Stare młyny, tartaki, folusze, olejarnie są produktami rodzimej koncepcji tech
nicznej, wyrastającej zresztą z podstawowych założeń budownictwa drewnianego.
Nie ulega chyba wątpliwości, że inwencja techniczna była na tym terenie duża.
Obiekty znajdujące się na tej ziemi niejednokrotnie odbiegają dość znacznie w szcze
gółach wykonania od typów najczęściej spotykanych na innych ziemiach polskich.
Uderzając często trafnością koncepcji rozwiązania technicznego, omawiane obiekty
reprezentują ciekawe etapy rozwoju techniki. Napomknąć tu trzeba, że w czasie
istnienia gospodarki samowystarczalnej wykształcili się po wsiach i osiedlach majstrowie-samoucy, obsługujący nie tylko najbliższą okolicę, lecz również i dalej poło
żone miejscowości: konstruktorzy m ł y n ó w , budarze, folusznicy .
Wiadomo, że istnienie rozmaitych zakładów na tym terenie wykazuje znaczną
ciągłość historyczną. Swobodniejsze warunki społeczne pozwoliły tu prawdopodob
nie na bardziej intensywne prowadzenie warsztatów wiejskiego przemysłu, obsłu
gującego tak miejscową ludność, jak i najbliższej okolicy.
W pewnych przypadkach spotykamy skoncentrowanie kilku różnych zakładów
przemysłowych — niejako „kombinaty" przemysłowe, zgrupowane w wybranych
centrach. Wymienić tu można dla przykładu osiedle przemysłowe w Roztokach koło
Witowa, w Zarębku Niżnym koło Łopusznej, lub też w dolinie K o w a ń c a pod Nowym
Targiem.
Sprawa rejestracji i inwentaryzacji tego rodzaju urządzeń jest zagadnieniem du
żej wagi, a zarazem palącą koniecznością. Mamy co prawda pewne — piękne zresz
tą — początki na tym polu. Ale to jest mało. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem wy
dało przed drugą wojną światową pracę J . i S. R e y c h m a n ó w * o przemyśle wiejskim
Podhala, pozycję dziś klasyczną, z której korzystają nie tylko etnografowie i techni
cy, lecz również socjologowie, historycy kultury, krajoznawcy itd. Zakład Historii
Nauki i Techniki P A N przygotowuje nowe, nieco rozszerzone wydanie tej dawno
kompletnie wyczerpanej pozycji. Na szeroką skalę zakrojony Katalog Zabytków B u 2
3
1
A. Z a m b r z y c k a , Z badań nad rzemiosłem
na Podhalu. „Etnografia РЫэка",
t. 1: 1958, s. 257—268.
W. J o s t o w a , Ochrona zabytków
techniki na Podhalu, Spiszu i Orawie,
„Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", R. 4: 1959 nr 4, s. 753—756.
T . S e w e r y n , Technicy i wynalazcy ludowi, Warszawa 1961; M. C. C h o
l e w a , Góralski mechanik, „Wierchy", R. 25: 1956, s. 102—270.
* J . i S. R e y c h m a n o w i e , Przemysł
wiejski na Podhalu, Zakopane 1937,
ss. 93.
2
3
�1. Zastawka do „puszczania" wody na koło. Młyn Wolskiego na Kowańcu
Fot.
H . Jobt
5
downictwa Przemysłowego w Polsce obejmie z czasem niewątpliwie także tereny
podhalańskie. K i l k u miłośników tych zagadnień gromadzi materiały. Z ramienia
Muzeum Techniki w Warszawie, jak też i Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem wy
konano inwentaryzację kilku ważniejszych obiektów —• jednak w tej dziedzinie jest
jeszcze bardzo dużo do zrobienia .
Jak wiadomo, na Podhalu od dawna wykorzystywano przede wszystkim siłę
wodną, gdzie tylko to było możliwe, a możliwości takie oczywiście i s t n i a ł y . Siła
wodna bowiem, przy stosunkowo znacznych spadkach i dużej ilości wody, była
zawsze do dyspozycji. Znaczniejsze wahania stanu wody nie grały dla użytkowników
urządzeń wodnych większej roli. Budowano niewysoki, zazwyczaj ze w z g l ę d ó w po
wodziowych, prowizoryczny jaz ujęciowy i prowadzono od tego ujęcia m ł y n ó w k ę
z niewielkim spadkiem. Dzięki naturalnemu nachyleniu terenu uzyskiwano już na
stosunkowo krótkim odcinku dużą różnicę poziomów. Innymi słowy, wskutek prze
prowadzenia młynówki od ujęcia, niemal że w poziomie, z niewielkim spadkiem
(to jest prawie po warstwicy) dzięki znacznemu spadkowi terenu otrzymano na nie
dużej odległości dużą wysokość spadu, potrzebną do uzyskania odpowiedniej energii
mechanicznej. W terenie o mniejszym nachyleniu, by uzyskać taką samą wysokość
spadu, m ł y n ó w k a musiałaby być poprowadzona na bardzo długim odcinku. Tam
gdzie podłożem są głazy morenowe i aluwialne, a w i ę c gdzie mamy znaczniejszą
przepuszczalność terenu, trzeba częstokroć uzupełniać powstające wskutek tych
w a r u n k ó w ubytki wody, prowadzonej młynówką ziemną.
6
7
5
E . K r y g i e r , T. R u s z c z y ń s k a , Katalog zabytków
budownictwa przemy
słowego w Polsce, Wrocław—Warszawa 1958, ss. 128.
J . R e y c h m a n , W sprawie nowych badań nad dziejami dawnego
przemysłu
na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 66—79.
' H . J o s t, O wykorzystaniu energii wodnej rzeki Białki na Spiszu, „Gospodarka
Wodna", R. 21: 1961 nr 4, s. 155—159.
{i
�368
KRONIKA
W przeciwieństwie do rzek i strumyków płynących na dolinach, gdzie mamy do
czynienia ze stosunkowo niewielkim spadkiem, na Podhalu przy znacznym spadku
szereg zakładów w y z y s k u j ą c y c h siłę wodną mógł być skupiony na niewielkiej prze
strzeni. Stąd często we wsiach na tej samej m ł y n ó w c e skupiono kilka zakładów
wodnych, jeden poniżej drugiego (np. Nowa Biała, Frydman i Krempachy).
Energię w o d n ą zaprzągnięto na Podhalu do najróżniejszych czynności. Porusza
ona tartaki, gonciarki, młyny, folusze, gręplarki do lnu, ubija masło w specjalnych
maślnicach, młynkuje, rżnie sieczkę. Służy nie tylko, jak widać, działalności przemy
słowej, lecz również różnym drobniejszym i w i ę k s z y m czynnościom gospodarskim.
2. Koło wodne w a ł a s k a z pionowo spadającą strugą wody. Tartak urbarski
w Nowej Białej
Fot.
H.
Jost
Jako silniki wodne, czyli urządzenia przetwarzające energię wody na pracę me
chaniczną, stosuje się na Podhalu przede wszystkim koła wodne nasiębierne, jako
najkorzystniejsze w tutejszych warunkach . Ale także inne typy kół wodnych, jak
podsiębierne i śródsiębierne, są tu reprezentowane. Dominują jednak nasiębierne.
W zmodernizowanych zakładach przemysłowych chłopskich zaczyna jednakowoż
z czasem królować turbina wodna.
Wśród rodzajów kół wodnych używanych w podhalańskich zakładach natrafiamy
w starszych obiektach tego rodzaju na kółka o małej średnicy, które można by
określić jako koła typu natryskowo-podsiębierncgo. Na koło spada strumień wodny
lekko ukośnie lub nawet całkiem pionowo, z dość znacznej wysokości. Stąd cha
rakter natryskowy koła (na uderzenie). Szerokość wieńca tego koła przekracza za
zwyczaj 1 m przy średnicy 0,5—0,6 m. Dzięki małej średnicy ilość obrotów na minutę
8
8
J. B o g d a n o w s k i ,
nr 3, s. 6—8.
Ostatni konstruktor
kół wodnych,
„Ziemia", R. 3: 1958
�KRONIKA
360
jest wysoka. Koło takie nazywają walaską lub walaską — oczywiście nie ze względu
na jego rzekomo „wołoskie'* pochodzenie, lecz z uwagi na charakter wału z łopat
kami. Koło tego typu wymaga dość znacznych ilości wody.
Spróbujmy teraz scharakteryzować pokrótce, w najbardziej ogólny sposób, naj
ważniejsze z urządzeń przemysłowych wiejskich, znajdujących się na Podhalu.
M ł y n y z b o ż o w e istniejące na Podhalu (wyjąwszy oczywiście nowoczesne
młyny walcowe o znaczniejszej zdolności przemiałowej) przedstawiają pewien cha
rakterystyczny etap rozwoju techniki młynarskiej, sięgającej swymi typowymi ele
mentami przed epokę Odrodzenia.
3. Koło wodne wałaska (typu natryskowego) w czasie pracy. Duża szybkość obwodowa
powoduje duży rozbryzg. Tartak w Roztokach koło Witowa
Fot. H . Jost
Mlewnik wyposażony w dwa kamienie poziome, z czego górny obrotowy (bie
gun), dolny zaś nieruchomy {leżak), ma obudowę (łub) wykonaną często z jednej
giętej deski, okutej obręczami bądź złożoną z klepek. Łub z giętej deski jest nie
wątpliwie starszy. Regulacja odstępu między kamieniami (a zatem i grubość miele
nia) jest typowa, oparta na systemie paprzycy ze spłaszczonym zakończeniem stalo
wego wrzeciona. Układ zasypowy i jego regulacja (kos, trzepać itd.) są również cha
rakterystyczne, o wspólnym układzie kinematycznym, często jednak z drobnymi w a
riantami modyfikacji i ulepszeń.
Sposób przeniesienia energii z koła wodnego na kamień młyński z reguły oparty
jest na układzie koła palecnego i esewi. Mamy tu do czynienia z częściami odlewany
mi lub kutymi, jak również drewnianymi z okuciami. Spotyka się także czasem dwo
je cseiüi, z czego jedne służą młynowi, drugie zaś do poruszania innego urządze
nia, np. gonciarki lub piły tarczowej (młyn Wolskiego na Kowańcu, młyn Karola
Kulaka w Zubrzycy Dolnej itd.). W ogóle trzeba powiedzieć, że używanie tych
samych kombinacji e l e m e n t ó w napędowych (pędnie, przekładnie) jest dosyć często
Etnografia
Polska,
t. V I
24
�370
KRONIKA
spotykane. Warto tu jeszcze zaznaczyć, że wiele e l e m e n t ó w młynów, jak również
innych urządzeń technicznych z terenu Podhala posiada ładne i ciekawe zdobienia —
przede wszystkim w formie rytu wklęsłego o różnych kształtach geometrycznych,
kwiatach, napisach itd.
Kamienie młyńskie są przeważnie „importowane" z dalszych okolic. Podhale
bowiem nie dysponuje dostatecznie dobrym rodzajem kamienia. Najlepszym tego
rodzaju materiałem, pozwalającym na intensywne prowadzenie procesu przemiałowego, jest kwarc słodkowodny, charakteryzujący się porowatością przy niewielkiej
ścieralności. Piaskowiec pospolity tępi się stosunkowo łatwo, a poza tym wskutek
znacznego tarcia na dużych obrotach — wobec minimalnej porowatości — mąka bywa
często przepalona. Kamienie w podhalańskich młynach pochodzą przeważnie z oko
lic Myślenic oraz ze Słowacji. Kamień obrotowy górny, zrobiony z bardziej mięk
kiego materiału niż dolny, zużywa się znacznie z biegiem czasu. Często z ziarnem
miele się równocześnie i kamień. Co jakiś czas zatem w odpowiedni sposób należy
powierzchnię mielącą kamienia naostrzyć, czyli nakuć. T a czynność musi być po
wtarzana w pewnych regularnych odstępach czasu. Dobre nakucie bruzd ma bardzo
duże znaczenie. Do zdejmowania i nakładania bieguna używa się specjalnego kozioł
ka drewnianego, umożliwiającego stopniowe opuszczenie, czy też podnoszenie kamie
nia przy użyciu drągów jako dźwigni.
Dodatkowe wyposażenie m ł y n ó w jak zubry (żubrowniki),
pytle, śrutowniki itd.
spotyka się w obecnej chwili raczej dosyć rzadko. Dziś młyny podhalańskie służą
głównie do przygotowania karmy dla inwentarza żywego.
F o l u s z e , warsztaty służące do spilśniania sukna, znane u nas już w X I V w..
są je?7cze reprezentowane na Podhalu, w niewielkiej co prawda ilości . P o w a ż n i e j
szy wzrost ich liczebności przypada w Polsce na X V I w. Przed zbudowaniem urzą
dzenia zmechanizowanego, jakim jest folusz, tkaninę spilśniano depcąc ją i gniotąc
w naczyniu z ciepłą wodą. Geneza folusza sięga niewątpliwie stępy, znanej powszech
nie od bardzo dawna. Zasada budowy folusza jest powszechna dla tego rodzaju urzą
dzeń. Urządzenia te. zachowane na Podhalu, jeśli nawet nie są wiekowe, lecz zbudo
wane w bieżącym stuleciu, pod w z g l ę d e m sposobu rozwiązania kinematycznego, jak
również ich wyposażenia pomocniczego, stanowią kontynuację dawnych wzorów, daw
nych sposobów budowy.
Istnieją folusze o jednej lub dwu parach młotów, o mniejszej lub większej ilości
uderzeń młotów w jednostce czasu, pracujące na większym albo mniejszym spadzie,
przy mniejszym lub większym przepływie sekundowym wody, ale zasada tych urzą
dzeń byla i pozostaje ta sama.
Proces folowania, spilśnianie, ubijanie sukna, które po zdjęciu z warsztatu tkac
kiego jest bardzo rzadkie, wygląda tak, że napędzany kołem wodnym, zaopatrzony
w kliny poprzeczne wał drewniany podnosi trzony drewnianych młotów dzięki tymże
klinom. Mioty te spadają w wydrążenie stępy, wyżłobionego drewnianego bloku,
ułożonego równolegle do wału. W ten sposób pod uderzeniami młotów, przy dopro
wadzeniu do stępy gorącej wody, podgrzewanej w specjalnym kotliku, sukno foluje
się, czyli staje się bardziej zbite, gęste.
Warto wspomnieć, że w czasie okupacji w foluszach podhalańskich folowano bar
dzo duże ilości samodziałów, wykonanych domowym przemysłem, z których szyto
ubrania (np. w foluszu Stanisława Kurkowskiego Kurosa w Witowie-Zagrodach). Do
!)
,J
H. J o s t , Folusz i pędnia w Łopusznej,
„Przegląd Techniczny", R. 78: 1957
nr 7, s. 252—253; M. C . C h o l e w a , Folusz w dolinie Czercza, „Wierchy", R. 25:
1956, s. 270—272; S. P e t e r s , Folusz, ludowa fabryka, „Świat i Życie", R. 21: 1954
nr 43, s. 25—26.
�»
о
м
>
4. Ukkid k'V. wodnych. Tartak w Roztokach koło Witowa
Rys.
H.
.rosi
�KRONIKA
372
5. Młyn Giełczyńskiego. Kowaniec. Fragment mechanizmu zasypowego (widoczne
zdobienie)
Fot.
H . Jost
10
szczególnie cennych obiektów należą: opisany przez R e y c h m a n ó w
folusz w Roz
tokach koło Witowa, folusz „Maciasowy" w Łopusznej w osiedlu Zarębek Niżny oraz
folusze Stanisława Chowańca w Jurgowie i Andrzeja Petera w Czarnej Górze.
Niewątpliwie najbardziej wartościowym obiektem z działu tartacznictwa wiej
skiego
na ziemiach polskich jest t a r t a k na polanie Roztoki koło Witowa ,
który w swych szczegółach rozwiązania technicznego dotyczącego przesuwu materiału
tartego wykazuje pewne odchylenia od najczęściej ongiś na terenie Podhala spotyka
nego typu tartaków. Najbardziej typowy dla Podhala jest tartak z rodzaju opisanego
przez R e y c h m a n ó w
(w Podszklu i Maniowach). Postępująca modernizacja tego
rodzaju urządzeń sprawia, że dysponujemy niewielką ilością zachowanych w tej
pierwotnej formie tartaków. Z reguły drewniane ramy z piłami zastąpione zostały
fabrycznymi trakami (gatrami), a co najmniej prowadzenie tej ramy — jeśli już
pozostała drewnianą — odbywa się po stalowych rurach. Koła wodne zastępuje się
turbinami, wygodniejszymi i sprawniejszymi. Nie spotyka się już dziś dawnych trący
o jednej pile w drewnianej ramie.
Ze względu na w y j ą t k o w ą wartość tartaku z Roztok koło Witowa podaję tu
fragment, mego opisu zamieszczonego w „Przeglądzie Technicznym" : „Tartak
1 1
n
1 3
Vl
1 0
R e y c h m a n o w i e , op. cii.
Por. też. J . B r o d a , Chłopskie tartaki na Żywiecczyźnie
w XVII i XVIII
w.,
„Lud", t. 41: 1954, s. 555—582.
H. J o s t, Tartak na polanie Roztoki koło Witowa, „Przegląd Techniczny",
R. 80: 1959 nr 15, s. 25—26.
R e y c h m a n o w i e , op. cit.
J o s t , op. cit., s. 25.
1 1
1 3
n
11
�KRONIKA
6. Zdejmowanie górnego kamienia młyńskiego (bieguna). Młyn w Roztokach koło
Witowa
Fot.
H.
Jost
mieści się w niewielkim budynku, który tylko z jednej strony, to jest od przykopy
i kół wodnych, ma ściankę z desek. Z pozostałych trzech stron budynek nie ma
ścian. Narożne słupy nośne podtrzymują dach kryty dranicami. Przykopa, doprowa
dzająca wodę, biegnie z m a ł y m spadkiem. Wzdłuż niej rosną znacznej wysokości
i grubości drzewa, świadczące o wieku urządzenia. Zakończenie przykopy przy
budynku tartacznym stanowi drewniane koryto, zbite z desek. Tworzy ono ciekawy
układ, zasilający trzy koła wodne, w które jest wyposażony tartak. Największe
koło wodne —• nasiębierne — o blisko dwumetrowej średnicy, zostało dobudowane
stosunkowo niedawno. Służy ono do napędu gonciarki, to jest urządzenia składającego
się z piły tarczowej i frezów używanych do wyrobu gontów. Gonciarka ta napędzana
jest pędnią pasową od koła pasowego, umieszczonego pod podłogą tartaku. Tarcza
szlifierska do ostrzenia narzędzi również otrzymuje napęd z tego samego zespołu
napędowego. Trak tartaczny napędzany jest kółkiem wodnym o małej średnicy,
które można by określić jako koło wodne typu natryskowo-podsiębiernego. Prócz
energii położenia wykorzystuje ono energię ruchu wody, wektor prędkości, i wy
maga dość znacznej ilości wody. Na koło spada strumień wodny ze znacznej wy
sokości, lekko ukośnie. Stąd charakter natryskowy koła (na uderzenie). Trzecie koło
wodne — podsiębierne — o niewielkiej, niecały metr liczącej średnicy, służy jedynie
do mechanizmu powrotu wózka podsuwającego materiał pod piły traka. Wszystkie
koła są uruchamiane od w e w n ą t r z dźwigniami z żerdek. Za pomocą przytwierdzonych
do tych dźwigni łańcuchów unosi się w górę odpowiednie zastawki w dnie koryta
i w ten sposób zostaje puszczona woda na koła. Koła są drewniane, mają proste
łopatki, czopy stalowe, bardzo mało posiadają okuć. »Smarowanie« i chłodzenie
czopa dokonuje się za pomocą wody ściekającej po desce na czop i łożysko »po-
�374
KRONIKA
7. Wnętrze folusza w osiedlu Zarębek Niżny w Łopusznej
Fot.
H . Jest
łówkowe*, wykonane z twardego drewna (bukowego). Trak w Roztokach ma jeszcze
drewnianą ramę, która ongiś była wyposażona tylko w jedną pilę. Jest on o tyle
zmodernizowany, że prowadzenie ramy odbywa się na rurach stalowych. Mechanizm
korbowy, wprowadzający w ruch piły traka, umieszczony jest głęboko pod podłogą
¿artaku.
Posuw materiału pod piły traka odbywa się dzięki nadzwyczaj ciekawemu
mechanizmowi. Jedna z »szyn« wózka popychanego ku pile, z umocowanym na nim
pniem, jest zaopatrzona w zębatkę od spodu. Zębatka ta zazębia się z drewnianym
kołem, osadzonym na wale drewnianym. Na jednym z końców tego wału ułożyskowanego w belkach podłogi znajduje się drewniane koło o wieńcu lanym z ząbkami,
w które wchodzi zapadka, będąca zakończeniem dźwigni biegnącej z pośredniego
wałka. Wałek ten wykonuje przemiennokierunkowy ruch ułamka obrotu dzięki
zamocowanej na jego przeciwległym końcu drugiej dźwigni, nieco dłuższej, łączącej
się z trakiem, z jego ruchomą ramą, w której zamocowane są piły. Na drugim końcu
w a ł u osadzone jest kółko wodne podsiębierne, na które puszcza się w o d ę w razie
potrzeby cofnięcia wózka, co ma miejsce zarówno przy końcu procesu tarcia kloca,
jak i przed założeniem nowego kloca — oczywiście po uniesieniu w górę dźwigni
z zapadką. Dzięki tak• pomyślanemu mechanizmowi następuje popychanie wózka
z tartym pniem w tempie ruchu pił traka, który zależy od oporu przecierania".
Do przykładów rodzimej techniki należą również o l e j a r n i e , czyli warsztaty
służące do wytłaczania oleju z siemienia lnianego w celu uzyskania omasty, tłuszczu
używanego w okresie postu. W chwili obecnej istnieje jeszcze na terenach podhalań
skich kilka olejarni: w Lipnicy Małej na Orawie ' , Pieniążkowicach, Czarnym
l 3
,:
' H. J o s t , Olejarnia го Lipnicy Malej na Orawie, „Przegląd Techniczny", R. 80:
1959 nr 51, s. 29—30.
�375
KRONIKA
Dunajcu, Buflaku pod Nowym Targiem, Jabłonce, Podszklu i Międzyczerwiennem.
Największą, dobrze zachowaną do dnia dzisiejszego, jest wyposażona w 9 stęp
olejarnia Karola Stachury w Lipnicy Małej . Urządzenie olejarni składa się zasadni
czo z dwóch warsztatów, stęp, oraz prasy do wyciskania oleju, czyli wybijaca. Stępa
sensu stricto jest urządzeniem, w którym tłuczek nie powinien dotykać dna; w moź
dzierzu natomiast dotyka. Dlatego też w stępie mamy raczej do czynienia z obłuskilf>
kotko wodne
do powrotu
kierunek
wózka
posuw
materiału
powrotu
(woda)
fJ
podsiębierne
wézka
kierunek
posuwu
materiału pod trak
tartego
zęba tka
ruch ramy
powrót
traka
wózka
-—
c ? /ji
zapadka
kółko
padk,
powrót \
wózka *
8. Schemat urządzenia do posuwu tartego materiału w tartaku w Roztokach koło
Witowa
Rys. H. Jost
waniem i częściowym rozgniataniem ziarna, w moździerzu zaś z tłuczeniem i roz
gniataniem pełnym.
Właściwą stępę w Lipnicy Małej tworzy drewniana kłoda z dziewięcioma wy
drążeniami, na których dnie znajduje się wykładzina blaszana. Na stępie tej wyryto
datę 1923. W wydrążenia wchodzą stępory z twardego drewna, zamocowane na
bicu, osadzonym na osi, wokół której mogą się wahać. Człowiek porusza stępor
Zakupiona do skansenu w dworku Moniaków w Zubrzycy.
�376
KRONIKA
nogami, depcząc bic stopą. Końce stęporów są również obite blachą i kawałkami
żelaza w celu lepszego ubijania. W czasie pracy obsługujący stępy opierają się
rękami lub łokciami o żerdkę biegnącą wzdłuż stanowisk roboczych.
Właściwa prasa do wyciskania oleju, czyli wybijać,
znajduje się w osobnym
budyneczku, w przeciwieństwie do stęp, znajdujących się w pomieszczeniu, przytyka
jącym do części gospodarczej zagrody. W budyneczku wybijaca mieści się prócz
niego wymurowane z kamienia ognisko z kociołkiem do podsuszania i prażenia)
masy z siemenia.
Wybijać składa się z lisicy, dużego bloku drewna zaopatrzonego w niewielkie
wydrążenie. Na dnie tego wydrążenia leży sitko, to jest kawałek blachy z otworkami.
Od dna pochyło w dół odchodzi kanalik odprowadzający na zewnątrz wyciskany
olej. Kawałek drewna odpowiadający wydrążeniu w lisicy, lecz o nieco mniejszym
9. Schemat wybijaca olejarni z taranem
przekroju, nazywa się klatkiem. Lisica jest umocowana poziomo w dwu grubych,
pionowych, mocno wkopanych w ziemię klocach. Nad lisicą w słupach znajdują się
otwory, w które jest wsunięta dość gruba belka do wyjmowania, służąca do przy
gniatania i wtłaczania kłatka. Nacisk ten dokonuje się dzięki klinom drewnianym,
wbijanym między o w ą belkę do wyjmowania, zwaną błazkiem,
a górną płaszczyznę
otworów w słupach. Kliny te, w miarę zabijania ich, naciskają na kłatek za po
ś r e d n i c t w e m blazka. Wbijane są one przy pomocy drewnianych młotów,
taranów,
umocowanych w specjalnej obrotowej konstrukcji z pionowym słupem. Młoty po
ruszają się w płaszczyźnie poziomej, wokół osi pionowu stojącego słupa. Znajdują
się one z obu stron wybijaca, umożliwiając na przemian wygodne dobijanie k l i n ó w
naciskowych.
Inny rodzaj wybijaca stanowią urządzenia wyposażone zamiast klinów i tara
nów w śruby naciskowe. Pierwotnie stosowano tu śruby drewniane, o zwojach
�377
KRONIKA
gwintu wyrzeźbionych dłutem, według szablonu (równia pochyła nawinięta na w a
lec), później stosowano śruby lane bądź stalowe. Przykładem tego rodzaju urządze
nia może być olejarnia Jana Jeromina z Podszkla , rzekomo robiona przez Piotra
Kułacha, zdolnego artystę i konstruktora, w roku 1878. Trudno twierdzić z całko
w i t ą pewnością, że wybijać
drugiego typu, ze śrubami, a nie z klinami i miotami,
jest młodszy od pierwszego rodzaju. Lokalne warunki mogły sprzyjać stosowaniu
jednego lub drugiego wariantu rozwiązania technicznego.
Jedną z zasadniczych części składowych olejarni jest płatek, czyli kawał grubego
sukna przetykany włosieniem z krowiego ogona. Ma on kształt cztcroramiennej gwiaz
dy. Drugi płatek jest wyłącznie wełniany, bez ramion. Zawija się go wewnątrz pierw
szego, w y p e ł n i w s z y uprzednio masą z siemienia. Oba razem kładzie się na dno
wydrążenia w lisicy. Piecyk z kociołkiem, w którym praży się siemię lniane, oraz
dłubane korytka drewniane, w których rozrabia się miąższ z siemienia, dopełniają
kompletu wyposażenia olejarni. Proceder wyciskania oleju został szczegółowo opi
sany w pracy Reychmanów .
Dużo jest różnych ciekawych urządzeń technicznych na Podhalu godnych badań
i inwentaryzacji: gonciarnie, kuźnie, brow ary, kieraty. Jednym z ciekawszych za
gadnień związanych z ludową techniką podhalańską jest sprawa przenoszenia energii
przy różnych czynnościach gospodarskich. Niezmiernie ciekawym urządzeniem jest
znajdujący się przy „Maciasowym" foluszu w Łopusznej, w osiedlu noszącym n a z w ę
Zarębek Niżny, rodzaj przekładni-sprzęgła na wale wykonanym z żerdki drewnia
nej. Wał ten biegnie z budynku, w którym mieści się folusz, napowietrznie do dru
giego budynku gospodarczego, przenosząc energię mechaniczną, potrzebną np. do
młynkowania, rżnięcia sieczki i innych czynności gospodarskich. Wał ten posiada
drewniane łożysko umieszczone na stojaku z desek i żerdek. Na końcu wału, w na
rożniku budynku gospodarczego, osadzone jest koło zębate, wyrobione w jednym
kawałku drewna bukowego, o zębach czołowych, zazębiające się z drugim kołem
zębatym czołowym, podobnym, lecz o mniejszej ilości zębów, stanowiącym początek
drugiego w a ł u , również wykonanego z drewnianej żerdki. Na jego końcu osadzone
jest koło pasowe. Z koła tego brany jest napęd do różnych czynności. Osie obu tych
wałów, sprzęgniętych ze sobą drewnianymi kołami, zaopatrzonymi w uzębienia
czołowe, tworzą między sobą kąt ok. 160°. Oba koła zębate ściągnięte są obręczami
żelaznymi, z płaskownika ręcznie kutego. Sprzęgło-przekładnia z kół zębatych umo
cowane jest w narożniku budynku gospodarczego za pomocą konstrukcji drewnianej
z klinami ściągającymi i osłonięte od góry daszkiem. Napęd pierwszego wałka tej
przekładni brany jest z w a ł u folusza za pośrednictwem pasa i dwu kół pasowych.
Podobnie jak i cały folusz, opisane tu pokrótce urządzenie świadczy o dużej i n
wencji technicznej jego wykonawcy i konstruktora. Jest to tylko jeden z przykła
d ó w urządzeń tego rodzaju, zresztą stosunkowo najciekawszy.
Prymitywne i nie zawsze pewne w działaniu ze względu na stan wody małe
chłopskie s i ł o w n i e są ś w i a d e c t w e m talentów i przemyślności gospodarczej miejsco
wej ludności. N i e w ą t p l i w i e stanowią również pewnego rodzaju atrakcję dla turystów
przewijających się przez te tereny.
Weźmy jako jeden z przykładów — bardzo zresztą wyrazistych — sprawę wy
zyskania energii rzeki Białki. Energia Białki jest wyzyskiwana w Brzegach, Jurgo
wie, Bukowinie, Czarnej Górze i innych miejscowościach. Służy jako napęd m ł y
nów, foluszy, tartaków oraz innych drobniejszych zakładów. Największa ilość
przeważnie drobnych siłowni wodnych na Białce jest zgrupowana w rejonie wsi
17
r
18
r
17
18
Zakupiona do skansenu w Zakopanem.
R e y c h m a n o w i c , op. cit.
�378
K R O N I K A
Nowa Biała, Krempachy i Frydman. T a część dorzecza Białki z jej dawnymi syste
mami wodnymi jest szczególnie interesująca.
W rejonie Kramnicy, przepięknego przełomu Białki, tworzącego niejako miniatu
rę Pienin, istnieją na Białce prowizorycznego charakteru jazy drewniane, kierujące
wodę rzeki do młynówek. Młynówek tych jest trzy. Lewa, położona po stronie wsi
10. Stępy do tłuczenia siemienia lnianego.
w Lipnicy Małej
Olejarnia
Fot.
H.
Jost
Nowa Biała, ujmująca mniejszą ilość wody niż młynówka prawa, rozdziela się nie
daleko za wspólnym ujęciem na dwie młynówki. Jedna z nich, prowadząca ok.
0,5 m /sek. wody (górna), przecina wieś N o w ą Białą nadając jej specyficzne piętno;
układ bowiem wsi wiąże się w pewnym stopniu z przebiegiem młynówki. Druga
(dolna), o trzykrotnie większym przepływie sekundowym, przebiega między korytem
potoku Białka a wsią Nowa Biała. Na tej m ł y n ó w c e położone są dwa stare zakłady
3
�379
KRONIKA
o sile wodnej; míyn prywatny, wyposażony w dwa kola wodne nasiębierne, napę
dzające dwa mlewniki kamienne, typowe dla Podhala, oraz niezmiernie ciekawy
zespól urbarski młyńsko-tartaczny o sześciu kołach wodnych. Zakład ten, pracujący
na spadzie ok. 3 m. zużywa znacznie większą ilość wody niż wyżej położony młyn
prywatny. Dlatego też dzięki dodatkowemu ujęciu musi uzupełnić swój niedobór
wody. Zespół młyńsko-tartaczny określony jest ogólnie jako „dawny młyn". W cza
sach dawniejszych tartak wchodzący w skład tego zespołu wyposażony był tylko
w jedną piłę, oczywiście osadzoną w drewnianej ramie traka. "W czasie I wojny
światowej, w roku 1917, „młyn" spalił się. Został wkrótce odbudowany, lecz oczy
wiście przy tym unowocześniony i nieco rozbudowany. Dziś np. drewniana rama
traka jest prowadzona w pionowych rurach stalowych. Tartak napędzany jest obec
nie przez dwa koła typu natryskowego (wałaski), o średnicy 0,5 m i szerokości w i e ń
ca ok. 1,5 m. Na jedno z kół spada strumień wody lekko ukośnie (jak zazwyczaj
w tego rodzaju kołach), na drugie zaś zupełnie pionowo. Jedno z tych kół służy do
KOŁO
PAS0/YĆ
11. Szkic schematyczny pędni przy foluszu w Łopusznej (Zarębek Niżny)
Rys. Ił. Jost
napędzania traka za pośrednictwem mechanizmu korbowego, drugie zaś napędza ka
mień szlifierski do ostrzenia narzędzi. Dawniej to drugie koło obsługiwało mecha
nizm powrotny wózka tartacznego.
Koła wodne tartaku uruchamiane są z w e w n ą t r z budynku dźwigniami z żerdek,
z przymocowanymi do nich łańcuchami, za których pośrednictwem otwiera się odpo
wiednie zastawki w dnie koryta lub też je zamyka. Cztery koła wodne „młyna" są
nasiębierne. Jedno z nich obsługuje gonciarkę, trzy zaś pozostałe młyn i „olender".
Średnica tych kół wynosi 2—2,5 m. Uruchomienie kół odbywa się nie od w e w n ą t r z
budynku, lecz z zewnątrz, przez uniesienie odpowiednich zastawek z uchwytami
i tym samym w ł a ś c i w e skierowanie strumienia wodnego. Bardzo ciekawy jest układ
młynówki przy samych kolach wodnych w formie rozgałęzionego potoku, podzielo
nego na odpowiednie koryta, obsługujące poszczególne koła wodne. Wszystkie koła
tego zespołu młyńsko-tartacznego są kryte w budkach z desek (tzw. rastudnia). Całość
jest niezwykle malownicza i stanowi dużą atrakcję dla turystów.
Młynówka biegnąca środkiem wsi Nowa Biała od najdawniejszych czasów służy
do zaopatrywania się jej mieszkańców w w o d ę do celów gospodarczych, ponadto
�380
KRONIKA
stanowi rów przeciwpożarowy. Wodę pitną czerpią mieszkańcy wsi ze studni, któ
rych jest stosunkowo malo i są dosyć głębokie.
Począwszy od 1937 r. zaczęto m ł y n ó w k ę tę wyzyskiwać do celów energetycznych.
I tak obecnie istnieje na terenie wsi sześć małych zakładów o sile wodnej. Wyposa
żone są one w drewniane kółka wodne, nasiębierne i podsiębierne, o średnicy
1—1,5 m. pracujące na spadach 0,8—1,6 m. Moc ich wynosi 2,5—4,5 K M . Napędzają
one w pierwszym rzędzie generatory prądu elektrycznego, dające oświetlenie kilku
nastu najbliższym domostwom. Prócz tego napędzane są też różne urządzenia i war
sztaty: strugarki, piły tarczowe do drewna, międlarki do lnu, szarparki do lnu, tokarki,
sieczkarnie itp. Prócz stosowania urządzeń pochodzenia fabrycznego wiele z nich zo
stało zbudowanych przez samych właścicieli i użytkowników kółek wodnych.
12. Sprzęgło-przekładnia przy Maciasowym foluszu w Łopusznej, osiedle Zarębek
Niżny. Widoczne koło pasowe przenoszące energię do rżnięcia sieczki, m ł y n k o w a
nia itd. Stan ze zdjętym daszkiem, osłaniającym urządzenie
Fot. H. J o s i
Jeden z właścicieli małych zakładów wodnych, Ludwik Gaiarowicz, przed w o j n ą
urządził zakład z małym kółkiem wodnym podsiębiernym; porusza ono generator
prądu elektrycznego — dając oświetlenie około 20 domostwom — piłę tarczową, stru
garkę, tokarkę, urządzenie do międlenia lnu oraz bardzo p o m y s ł o w ą maślnicę.
Maślnica jest oparta na mechanizmie korbowym (ubijak), pod który podstawia się
drewnianą faskę ze śmietaną. Faska ta jest przytwierdzona do podłogi odpowiednim
uchwytem. W ten sposób następuje ubijanie masła przy użyciu siły wodnej, oczy
wiście za pośrednictwem pędni z kołami pasowymi.
Za w sią Nowa Biała m ł y n ó w k a przepływa przez pola i na skutek przesiąkania
do gruntu traci sporą część wody. Przepływa ona przez Dębno i skręcając ku
wschodowi napędza jeszcze młyn i uchodzi do Białki niedaleko miejsca, gdzie Białka
łączy się z Dunajcem.
r
�381
KRONIKA
Druga młynówka, prawa — pod Kramnicą — przechodzi sztolnią, szczeliną
skalną, być może wykutą sztucznie dawnymi czasy. Biegnie doliną Białki, przecina
drogę z Nowej Białej do Krempach i okalając Krempachy aż do połączenia się
z potoczkiem Durściańskim, który płynie przez środek wsi, służy celom gospodar
czym i przeciwpożarowym. Prowadzi ona ok. 3 m /sek., a w i ę c bardzo znaczną ilość
wody. Na terenie Krempach znajduje się na niej aż 6 dużych zakładów wodnych.
Pierwsze to młyn i tartak, tworzące jeden obiekt. W tartaku pracuje od 6 lat turbi
na labryczna, wmontowana w betonową komorę. Młyn ma dwa kółka kryte na
siębierne, napędzające mlewniki o pionowej osi. Jest tu generator prądu elektrycz
nego. Dźwignie sterujące w o d ę są uruchamiane z budynku. Następnym zakładem
jest gręplarnia z k o ł e m nasiębicrnym, napędzającym również i generator elektrycz
ny. Trzecim z kolei zakładem jest .,młyn dolny" z 2 kołami nasiębiernymi o średnicy
1,5 m. Mamy tu jeden mlewnik kamienny o osi poziomej, jeden o osi pionowej oraz
generator elektryczny. Kola wodne są w obudowie drewnianej, stawidła uruchamia
się w budynku. Koryto drewniane doprowadzające w o d ę na koła biegnie na drew
nianych kobylicach, na długości kilkunastu metrów. Położone niżej młyn i gonciarnia Jana Mrowczaka są wyposażone w dwa koła nasiębierne o średnicy 1,8 m oraz
w turbinę Francisa własnej roboty, w komorze betonowej. Turbina o stalowej osi
pionowej wykonana została całkowicie z miękkiego drewna 12 lat temu. W zespole
tym mamy dwa mlewniki kamienne (poziomy i pionowy), generator elektryczny oraz
gonciarkę z pilą tarczową.
:1
Niżej, ku Frydmanowi, istnieje piąty zakład wodny, zbudowany w celach gospo
darczych, wyposażony w pionową turbinkę Francisa, w y k o n a n ą przez właściciela
zakładu Łopuszniaka w ł a s n y m przemysłem. Łopatki są tu wykonane z blachy. Szós
tym z rzędu zakładem jest stolarnia z kołem nasiębiernym o średnicy 2.2 m. Wszyst
kie te zakłady, podobnie jak w Nowej Białej, oświetlają grupy sąsiadujących domów.
Dzięki temu wieś jest zelektryfikowana.
We wsi Frydman m ł y n ó w k a porusza 8 zakładów wodnych. Z tych dwa są duże:
tartak i młyn Myśliwca, wyposażone w turbinę fabryczną, oraz 2 koła nasiębierne
o średnicy 3,5 m. Koła napędzają młyn i generator prądu elektrycznego. Młyn ten
jest zakładem o bardzo starych tradycjach, lecz całkowicie zmodernizowanym. Zo
stał on swego czasu odkupiony od dworu i odtąd jest unowocześniany. Wyposażenie
młyna jest na wskroś nowoczesne. Drugim jest m ł y n Walentego Lejawy, z 3 koła
mi nasiębiernymi o obudowie betonowej. Młyn ten ma ponad 50 lat, lecz jest stale
rozbudowywany i modernizowany. Przy młynie istnieje gonciarka.
Reszta zakładów to niewielkie jednostki, służące przeważnie celom gospodarczym.
Pracują na niewielkich spadach, mają koła wodne lub turbiny. Niektóre z turbin
są wykonane przez kowala z Frydmana. Małe kółko łopatkowe (podobne do używa
nych na statkach rzecznych) napędza u kowala dmuchawę pod ogniskiem. Wszyst
kie te zakłady mają również generatory elektryczne, którymi oświetlona jest w su
mie cała wieś. Projektowana budowa wielkich siłowni wodnych na Dunajcu spowo
duje zanik opisanych tu w ogólnych zarysach m a ł y c h siłowni, świadczących o dużych
zdolnościach technicznych ludu zamieszkującego ziemie podhalańskie.
Henryk
Jost
Z P R A C N A D O R G A N I Z A C J Ą PODHALAŃSKIEGO P A R K U E T N O G R A F I C Z N E G O
Trwające od dłuższego czasu starania prowadzone przez Wojewódzkiego Kon
serwatora Zabytków, Muzeum Tatrzańskie i Oddział Polskiego Towarzystwa
Turystyczno-Krajoznawczego w Zakopanem, mające
na celu
zorganizowanie
�382
KRONIKA
muzeum
na
wolnym
powietrzu, r e p r e z e n t u j ą c e g o
region
Podhala,
zostały
zrealizowane na skutek u c h w a ł y nr 191 Rady M i n i s t r ó w z dnia 13 czerwca 1958 r.
0 rozwoju Zakopanego i okręgu
tatrzańskiego,
u s t a n a w i a j ą c e j organizacje w y
mienionego muzeum. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m zamierzeniem Ministerstwo K u l t u r y
1 Sztuki p r e l i m i n o w a ł o w b u d ż e t a c h począwszy od 1958 r. kredyty w wysokości
100 000—200 000 zł rocznie na d o k u m e n t a c j ę inwestycji. Organizatorzy Parku Etno
graficznego objęli pojęciem dokumentacja z a r ó w n o przygotowanie m a t e r i a ł ó w two
rzących p o d s t a w ę n a u k o w ą muzeum, jak i prace projektowe. Na całość zebranych
w ciągu lat 1958—1960 m a t e r i a ł ó w , s t a n o w i ą c y c h w ł a s n o ś ć Muzeum T a t r z a ń s k i e g o ,
którego działem ma być przyszły skansen, s k ł a d a j ą się: inwentaryzacja opisowa
199 obiektów, inwentaryzacja pomiarowa wybranych 71 o b i e k t ó w wraz z ich do
k u m e n t a c j ą fotograficzną w ilości 605 zdjęć. I n w e n t a r y z a c j ą p o m i a r o w ą o b j ę t o :
zabytkowe zagrody oraz poszczególne zabytkow e budynki r ó ż n y c h t y p ó w i z r ó ż n y c h
okolic Podhala, chłopskie z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e , budownictwo pasterskie G o r c ó w
z w i ą z a n e z r ó ż n o r o d n y m typem gospodarki oraz nieliczne, ostatnie na Podhalu stare
typy pieców, k t ó r y m na skutek z a r z ą d z e ń Straży P o ż a r n e j i n a k ł a d a n y c h na opor
nych m a n d a t ó w karnych grozi szybka likwidacja. Prace byly prowadzone na pod
stawie przyjętych uprzednio założeń Leoretycznjch, przedstawionych w t. 5 „Etno
grafii Polskiej"', w artykule W. Jostowej -. W artykule t y m scharakteryzowano
w y n i k i b a d a ń terenowych, s t w i e r d z a j ą c y c h istnienie na Podhalu r ó ż n o r o d n y c h
r o z p l a n o w a ń zagród oraz k i l k u r ó ż n y c h t y p ó w domov/ wraz z ich l o k a l n y m i odmia
nami. Został tam przedstawiony r ó w n i e ż program dalszych prac badawczych.
r
[
Zebrane m a t e r i a ł y poddano selekcji, k t ó r e j celem było wybranie kilkunastu
typowych dla różnych s u b r e g i o n ó w lub okolic Podhala zagród, przeznaczonych do
przeniesienia na teren Parku Etnograficznego. W rezultacie wybrano szesnaście
zagród r e p r e z e n t u j ą c y c h : obszar Pogórza G u b a ł o w s k i e g o z p r z e w a g ą gospodarki
hodowlanej nad rolniczą, z a c h o d n i ą część K o t l i n y Orawsko-Nowotarskiej z gospo
d a r k ą r o l n i c z o - h o d o w l a n ą . w s c h o d n i ą część K o t l i n y w y k a z u j ą c ą gospodarcze i k u l t u
ralne p o w i ą z a n i a ze Spiszem oraz miasto Nowy Targ ze specyfiką swej ludowej
k u l t u t y.
Równolegle z opisywanymi pracami podjęto starania o uzyskanie terenu w celu
lokalizacji Parku Etnograficznego. Spośród r ó ż n o r o d n y c h p r o j e k t ó w w y m i e n i ę dwa
n a j p o w a ż n i e j s z e : projekt lokalizacji Parku Etnograficznego w K u ź n i c a c h , na peryfe
riach T a t r z a ń s k i e g o Parku Narodowego, na terenach s t a n o w i ą c y c h w ł a s n o ś ć p a ń
stwowa, pozostając3 ch w administracji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
w Zakopanem, p o w s t a ł w rezultacie pozytywnego ustosunkowania się P M R N do orga
nizacji muzeum na w o l n y m powietrzu i oddania wymienionego obszaru (14 ha) do
dyspozycji o r g a n i z a t o r ó w . Powyższy obszar obejmuje łąki pod Nosalem, zawarte
pomiędzy d r o g ą do K u ź n i c a potokiem Вз strym, pomiędzy t a m ą pod Nosalem
a g r a n i c ą ogrodu Prewentorium, oraz pas łąk położonych po przeciwnej stronie
drogi wraz z p i ę k n ą p o l a n ą na stokach K r o k w i . Dla powyższego terenu prof. Gerard
Ciołek o p r a c o w a ł projekt zagospodarowania przestrzennego, przy czym budownictwo
pasterskie zlokalizował w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j , dolnej części polany, chłopskie
z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e nad potokiem Bystrym, którego dolina stwarza dogodne
w a r u n k i do adaptacji technicznych, u m o ż l i w i a j ą c y c h wyzyskanie siły wodnej, nie
zbędnej do poruszania przeniesionych z a k ł a d ó w . Budownictwo mieszkalne wraz
r
1
Budownictwo pasterskie w Tatrach opracowane zostało pod k i e r u n k i e m prof.
Włodzimierza Antoniewicza do zbiorowego w y d a w n i c t w a , Pasterstwo Tatr Polskich
i Podhala, s t ą d p o m i n ę l i ś m y je w naszych badaniach.
W. J o s t o w a , Z zagadnień podhalańskiego
budownictwa, „ E t n o g r a f i a Polska",
t. 5: 1961.
2
�383
KRONIKA
z p r z y n a l e ż n ą częścią gospodarczą autor projektu u p l a s o w a ł po obu stronach drogi,
na zasadzie skupisk o d p o w i a d a j ą c y c h poszczególnym subregionom Podhala. W y
zyskując właściwości terenu usiłował n a d a ć zagrodom optymalne w a r u n k i , zgodne
z ich lokalizacją in situ, budownictwo stokowe Pogórza G u b a ł o w s k i e g o umieścił
w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , dolnej części polany, domy m i e s z c z a n - r o l n i k ó w nowo
tarskich u stóp skarpy K r o k w i w odtworzeniu ich sytuacji w terenie przy ulicy
św. Anny. Powyższy projekt, j u ż zaopiniowany przez i n w e s t o r ó w i uzgodniony
z kilkunastu instytucjami i w ł a d z a m i , przedłożony Wydziałowi Urbanistyki i A r c h i
tektury W RN w K r a k o w i e w celu ostatecznej decyzji, w y w o ł a ł publiczną d y s k u s j ę ,
w której atakowano: lokalizację Parku Etnograficznego w zbyt r u c h l i w y m i zatłoczo
nym przez turystÓAv punkcie, przecięcie muzeum n o w o c z e s n ą szosą, n i e n a t u r a l n o ś ć
lokalizacji w krajobrazie górskiej, wapiennej doliny oraz rzekome zniszczenie przez
skansen szaty roślinnej K u ź n i c .
Drugi projekt w y s u n i ę t y prz^z Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Zakopanem oraz KomitéL Budownictwa, Urbanistyki i A r c h i
tektury przewiduje lokalizację Parku E t n o g i a í i c z n e g o na Kirach, na ł ą k a c h położo
nych naprzeciw w l o t u do Doliny Kościeliskiej, ciągnących się w kierunku Nędzówki.
P r z e w a ż n a część tego terenu stanowi własność Skarbu P a ń s t w a , k t ó r a pozostaje
w administracji T a t r z a ń s k i e g o Parku Narodowego. Projekt ten sytuuje budownictwo
mieszkalne wraz z p r z y n a l e ż n y m budownictwem gospodarczym na opisanych ł ą k a c h ,
budownictwo pasterskie natomiast na naturalnych stanowiskach, na polanie K i r a
Miętusia, położonej w Dolinie Kościeliskiej za B r a m ą Kantaka. Do Parku Etno
graficznego n a w i ą z j waij by r e z e i waty najstarszych szałasów t a t r z a ń s k i c h na hali
Stoly i Upłaz 3V;iętubi. Projekt ten łączy krajobraz najpiękniejszej doliny Tatr
Zachodnich w jedna całość z k u l t u r ą l u d o w ą Podhala i kładzie t a m ę szpetnej
zabudowie u w l o t u doiiny. Dokumentacja powyższego projektu nie została jeszcze
opracowana. Wydział Urbanistyki i Architektury WRiN w K r a k o w i e w uzgodnieniu
z Komitetem Budownictwa, Urbanistyki i Architektury w Warszawie opowiada się
za p o w y ż s z y m projektem. Decyzja dotychczas jeszcze nie z a p a d ł a .
Wanda
OCHRONA
Z A B Y T K Ó W T E C H N I K I W POWIECIE
Jostowa
NOWOTARSKIM
Zabytki p r z e m y s ł u ludowego giną szybko na skutek rozwoju współczesnej tech
n i k i . Kierowane m y ś l ą o ochronie tychże d o k u m e n t ó w ludowej k u l t u r y Muzeum
Techniki NOT w Warszawie, Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem i P o d h a l a ń s k a
Komisja Opieki nad Z a b y t k a m i przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczcgo w Zakopanem podjęły projekt ochrony z a b y t k ó w chłopskiej techniki
w pow. nowotarskim. Zgodnie z opublikowanym przez W. J o s t o w ą programem
ochrona ich winna iść w trzech kierunkach: a) rejestracji opisow ej i inwentaryzacji
technicznej, b) zabezpieczania obiektów w terenie lub przenoszenia ich do m u z e ó w
na w o l n y m powietrzu, c) o p r a c o w a ń naukowych.
1
r
W zakresie inwentaryzacji z a b y t k ó w techniki Muzeum T a t r z a ń s k i e ma swoją
k a r t ę . Należy tutaj praca J. i S. R e y c h m a n ó w , obecnie zupełnie wyczerpana, k t ó r e j
drugie wydanie przygotowuje się obecnie z inicjatywy K o m i t e t u Historii Nauki P A N .
W ślad za wydartym w 1958 r. Katalogiem Zabytków
Budownictwa
Przemysłowego
w Polsce, opracowanym dla pow. g o s t y ń s k i e g o , woj. p o z n a ń s k i e , i pow. koneckiego,
2
1
W. J o s t o w a , Ochrona zabytków
techniki na Podhalu, Spiszu i Orawie,
„ K w a r t a l n i k Historii Nauki i Techniki", R. 4: 1959 nr 4, s. 753—756.
- J. i S. R e y c h m a n o w i e , Przemysł wiejski na Podhalu, Zakopane 1937, ss. 93.
�384
KRONIKA
woj. kieleckiej Muzeum Techniki NOT w uzgodnieniu z Komitetem Historii Nauki
P A N , Sekcją Techniki i Nauk Technicznych projektuje wydanie katalogu zabytków
techniki dla pow. nowotarskiego. Rok 1960 przyniósł możliwość realizacji zamierze
nia w postaci kredytów w wysokości 15 400 zł na przeprowadzenie rejestracji
zabytków. W sezonie letnim tegoż roku zespół pracowników zbadał część pow. nowo
tarskiego, tj. Orawę i Gorce, oraz kilka wsi Podhala, rejestrując zabytkowe zakłady
przemysłowe, warsztaty rzemieślnicze oraz narzędzia pracy. Prowadząc pracę w e d ł u g
ankiety opracowanej przez Muzeum Techniki, zarejestrowano 246 obiektów. Prze
widuje się wykonanie dalszego ciągu prac w sezonie wiosennym i letnim 1961 r.
r
Prace doprowadziły do wykrycia kilku chłopskich ośrodków przemysłowych.
Oprócz znanego z literatury ośrodka w Roztokach pod Witowem i Łopusznej, na
Zarębku N i ż n y m centrum chłopskiego przemysłu stanowiła dolina potoku Kowaniec.
płynącego spod Turbacza w Gorcach i wpadającego do Dunajca na terenie Nowego
Targu. Na podstawie informacji miejscowej ludności wiadomo, że w końcu X I X w.
i na początku X X istniało tutaj dziewięć młynów, trzy tartaki tracze i jeden folusz.
Również w dolnym Ratułowie znajduje się chłopski ośrodek przemysłowy.
Ponieważ inwentaryzacja pomiarowa jest stosunkowo kosztowna, ograniczono ją
dotychczas do kilku obiektów; ośrodka przemysłowego w Łopusznej, gdzie znajdują
się folusz, tartak i kuźnia, młyna w Krośnicy, browaru w Podczerwonem oraz
zakładów garncarskich w Rabce i Chochołowie. Dokumentację wykonano z kredytów
Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, w związku z organizacją Podhalańskiego
Parku Etnograficznego. Ponadto w ramach prac nad organizacją muzeum na wolnym
powietrzu dla regionu Orawy w dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej opracowano
również z kredytów Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dokumentację olejarni
w Lipnicy Małej, który to zakład zakupiono w celu wystawienia go w Orawskim
Parku Etnograficznym. Równocześnie na zlecenie Muzeum Techniki opracowano
dokumentację pomiarową tartaku znajdującego się w Roztokach pod Witowem,
stanowiącego jeden z najcenniejszych zabytków chłopskiej techniki na naszym
terenie. W sumie w 1960 r. opracowano inwentaryzację pomiarową dziewięciu zakła
dów przemysłowych, znajdujących się na terenie pow. nowotarskiego.
r
Zabezpieczenie zabytków chłopskiego budownictwa przemysłowego w terenie
jest mało realne, właściciel bow4em użytkuje zakład i wtedy dąży do jego unowo
cześnienia badź, w razie rezygnacji z prowadzenia zakładu, rozbiera go lub skazuje
na powolna, zagładę. Z dw u możliwości zabezpieczenia zabytku ludowej techniki
w terenie in situ i w Parku Etnograficznym należy wypowiedzieć się za drugim
rozwiązaniem. Jedynie bowiem zabezpieczenie w Muzeum ma w naszych warunkach
gospodarczych cechy trwałości i tylko takie zabezpieczenie spełnia ważny postulat
dydaktyki społecznej — łatwą dostępność obiektu.
r
Ponieważ idea parków etnograficznych dla regionów Podhala i Orawy realizuje
się, organizatorzy przewidują przeniesienie kilku zakładów przemysłowych do obydwu
muzeów. Oprócz wspomnianego już zakupu olejarni w Lipnicy Małej, której udo
stępnienie zwiedzającym projektowane jest w sezonie letnim 1961 г., zakupiono do
Podhalańskiego Parku Etnograficznego urządzenie olejarni z Podszkla, ostatniego
browaru na Podhalu z Podczerwonego, młyna z Krośnicy oraz folusza z Łopusznej.
Ponadto do Podhalańskiego Parku Etnograficznego przybędzie zabytkowy tartak
z Roztok pod Witowem, ofiarowany przez właścicieli montujących tartak unowo
cześniony.
Wanda Jostowa
3
E . K r y g i e r , T. R u s z c z y ń s k a , Katalog zabytków
budownictwa
slowego w Polsce, t. I , z. 1. Warszawa—Wrocław 1958, ss. 138.
przemy
�KRONIKA
385
ZWIĄZEK P O D H A L A N W A M E R Y C E PÓŁNOCNEJ
Interesującym tematem studiów zarówno dla socjologa, jak i etnografa stały się
grupy regionalne emigrantów osiadłe w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej.
Ludzie ci, którzy najczęściej opuścili Europę na przełomie X I X i X X w., osiedlali
się często licznymi, zwartymi grupami i jakkolwiek zewnętrznie przejęli w zupełności
kulturę nowego otoczenia, zachowali wiele cech rodzimej kultury tradycyjnej.
Dotyczy to zwłaszcza obyczajów związanych ze świętami rodzinnymi (np. weselem)
i dorocznymi (obrzędy Bożego Narodzenia itp.), a także folkloru muzycznego, litera
tury ustnej itd. Gdy region, z którego wyszli emigranci, ulegał stopniowym prze
mianom i urbanizacji, oni zachowali i przekazują następnym pokoleniom wartości
kulturowe zapomniane już dzisiaj w ich pierwotnej ojczyźnie. W niektórych krajach
Europy (np. kraje skandynawskie) zwrócono już uwagę na zbiornicę tradycji kultury
ludowej, jaką jest emigracja amerykańska, i podjęto systematyczne badania etno
graficzne wśród emigrantów.
Badaczy kultury karpackiej interesują przede wszystkim grupy górali polskich
osiadłe od przeszło półwiecza w USA. Dostęp do nich jest tym łatwiejszy, że stwo
rzyli oni własną organizację, mają własne wydawnictwa i żywo interesują się
kulturą i przeszłością swego regionu.
Ludność Karpat Polskich i Podkarpacia rozpoczęła już w latach siedemdziesią
tych X I X w. emigrację do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Trwała ona,
z kilkuletnią przerwą w czasie I wojny ś w i a t o w e j , aż po koniec pierwszego ćwierć
wiecza X X w. —• potem jej nasilenie osłabło. Wielu emigrantów po kilku latach
pracy na obczyźnie wracało do Polski, wielu jednak zaaklimatyzowało się w zmie
nionych warunkach i pozostało na stałe w nowej ojczyźnie.
Wśród licznych grup regionalnych Polonii amerykańskiej największe bodaj
zdolności organizacyjne i najżywsze przywiązanie do rodzimych tradycji kultury
swego regionu wykazali górale podhalańscy, tworząc Związek Podhalan w Ameryce
Północnej. Powstaniu organizacji sprzyjał fakt, iż górale osiedlali się na ogół gru
pami, tworząc większe skupiska, z których najznaczniejsze to obszar miasta Chicago,
gdzie — jak twierdzi w jednym ze swych artykułów prezes Związku Podhalan
w A. P. — żyje niewiele mniej górali niż na terenie całego Podhala.
Po okresie pionierskim emigracji podhalańskiej, kiedy wychodźca pragnął jak
najszybciej zdobyć p e w n ą sumę pieniędzy, by powrócić do kraju lub urządzić sobie
życie w nowym otoczeniu, nie trzeba już było zużywać energii na wżycie się w nowe
środowisko i ci, którzy pozostali w USA, zaczęli się stabilizować, rozpoczęły się
pierwsze próby organizowania grup regionalnych. Jak podaje kronika jednego
z kół Związku Podhalan, po roku 1920 w Utica N. Y . zaczęto chodzić po domach
Podhalan w podłazy, z turoniem i szopką. Ważnym czynnikiem zbliżenia i odżycia
tradycji były huczne wesela góralskie.
Piez'wsza myśl organizacji podhalańskiej w Ameryce rzucił nieżyjący już dziś
geograf, dr Stefan Jarosz, który w 1927 r. objeżdżał ośrodki podhalańskie w U S A
z odczytami i projekcjami o rodzinnym Podhalu. Pod jego inspiracją powstało
najpierw Polsko-Amerykańskie Towarzystwo Tatrzańskie, a następnie Stowarzyszenie
Podhalan w Ameryce — oba na terenie Chicago. Z Towarzystwa Tatrzańskiego,
którego ideologia nie odpowiadała —• jak się okazało — emigracji podhalańskiej,
wyłonił się niebawem Związek Podhalan w Ameryce Północnej, który z czasem
połączył mniejsze organizacje góralskie i lokalne kluby i koła. Za datę powstania
Związku uważa się 16 I I 1928, kiedy to został on zarejestrowany przez władze
amerykańskie. Od tego czasu, mimo pewnego zahamowania w okresie wielkiego
kryzysu, Związek rozwija się nieprzerwanie, a obecnie należą do niego już nie
Etnografia
P o l s k a , t. V I
25
�386
KRONIKA
tylko górale, którzy kiedyś wyemigrowali z Polski, ale także ich dzieci i wnuki,
które jakkolwiek nigdy nie widziały tzw. Starego Kraju, uważają się jednak za
Podhalan, znają i kultywują podhalańskie tradycje.
Związek Podhalan w Ameryce pomyślany został jako organizacja skupiająca
wszystkich górali od Żywca po Nowy Sącz, lecz w praktyce niewątpliwie nadają
mu ton górale z rdzennego Podhala, a reprezentacyjne dla Związku są podhalańskie
obyczaje, strój, muzyka i taniec. Przejął on cele Krajowego Związku Podhalan;
celem tym stała się propaganda wśród swoich i obcych rodzimej gw ary, literatury,
sztuki, obyczajów, pieśni i tańca oraz podtrzymanie kontaktów z krajem. Prócz
tego Związek stara się nieść pomoc swym członkom, udzielając zapomóg i pożyczek
w razie choroby i śmierci.
Związek rozpada się na szereg kół (w tej chwili jest ich 21) nazwanych od nazw
miejscowych, np. Tatry, Morskie Oko, Czarny Dunajec, łub od nazwisk wybitnych
ludzi Podhala, jak Koło im. Jana Sabały, Ducha Knapczyka, Władysława Orkana,
Kazimierza Przerwy-Tetmajera. generała Andrzeja Galicy, Władysław a Zamoyskiego.
Najwięcej kół jest w samym Chicago, ale spotyka się je także w Ohio, Michigan.
Wisconsin, Pensylwanii, New Jersey i Nowym Jorku.
Prócz kół Związek Podhalan obejmuje s w ą organizacją kluby parafialne, jak
np. Klub parafii Rabka Zdrój, Klub parafii Maków lub dawny Klub parafii Czarny
Dunajec, który niedawno przekształcił się w Koło. Niektóre z kół okazały się
szczególnie żywotne i pełne inicjatywy, organizując w ł a s n e zespoły teatralne,
orkiestry, zespoły taneczne i chóry skupiające również członków innych kół. Tak
powstało prowadzące ożywioną działalność na terenie Chicago Koło Literacko-Dramatyczne im. Kazimierza Tetmajera i przy nim czynna szkółka tańców góral
skich dla dzieci, chór młodzieży „Szarotka" i inne organizacje.
Organizacja Związku jest prosta. Koła wybierają własne zarządy i prowadzą
własną działalność — zgodną z ogólnymi założeniami Związku. Dawniej co dwa,
obecnie co trzy lata odbywa się sejm z w i ą z k o w y , na który wszystkie ko>a w y s y ł a j ą
swoich delegatów, ci zaś dokonują wyboru nowych władz ogólnozwiązkowych.
Bardzo interesująco przedstawia się działalność Związku Podhalan. Liczne są
imprezy o charakterze czysto towarzyskim, ostatnio urządzane często z okazji przy
jazdu w odwiedziny górali z Polski, gdzie do głównych punktów programu należą
muzyka, pieśni i tańce góralskie w strojach regionalnych, sprowadzanych do dziś
masowo z Polski, a w których bierze udział nieraz ponad 100 osób. Liczniejszą
znacznie publiczność gromadzą widowiska sceniczne, których autorami są górale
z Polonii amerykańskiej: Henryk Lokański, Józef Łopatowski, Franciszek Chowaniec
i Jan Gromada. Dla przykładu podam kilka tytułów często grywanych sztuk: Wesele
góralskie u Jędrzejowej
z Gronia, Za górala czy za pana, Noc juhasów i
zbójników,
Wesele Maryny z Hrubego z Janosikiem z Gronia itd. I tu g ł ó w n ą atrakcją wido
wiska jest muzyka, śpiew, taniec i barwność strojów. Prócz tego zespoły podhalańskie
występują często z pokazami muzyki, pieśni i tańca na imprezach polonijnych
i czysto amerykańskich, w radiu, a nawet ostatnio w telewizji; nagrano też szereg
płyt z muzyką góralską, które są w sprzedaży. D u ż y m powodzeniem cieszą się
grupy górali w strojach regionalnych na obchodach świąt narodowych polskich
i amerykańskich.
r
T
7
W propagowaniu folkloru podhalańskiego, zwłaszcza w środowisku amerykańskim
Nowego Jorku i innych miast, dużą rolę odgrywa koło z Passaic, którego wieloletnim
prezesem, a zarazem kierownikiem orkiestry i zespołu tanecznego jest Jan Gro
mada — doskonały organizator i entuzjasta rodzinnego regionu (Gromada pochodzi
spod Zakopanego).
�KRONIKA
387
Związek dba również o podtrzymanie kontaktów z Polską. W okresie między
wojennym ufundował pomnik Władysława Orkana w Nowym Targu, wzniesiony
wedle projektu dwu polskich artystów z Ameryki, którego odsłonięcia dokonano
w 1934 r. Górale amerykańscy zawsze chętnie łożyli na różne cele w Starym K r a j u ;
po wojnie wspomagali licznymi darami rodziny w kraju, finansowali odnowę
i wznoszenie domów ludowych (np. w Chochołowie) i kościołów (np. kościół w Gronkowie na Podhalu zbudowany został przez górali amerykańskich), akcentując w ten
sposób swój ż y w y kontakt uczuciowy z krajem, z którego wyszli.
Wyrazem wciąż żywych więzów uczuciowych z krajem rodzinnym są wycieczki
do Polski. Do 1939 r. Związek zorganizował 5 wycieczek polskimi statkami; obecnie
przyjeżdża po kilka wycieczek rocznie, nie licząc bardzo licznych przyjazdów
indywidualnych w odwiedziny do rodzin, i to często ludzi już starszych, którzy
we wczesnej młodości opuścili Polskę, a także młodych urodzonych i wychowanych
w Ameryce, którzy tylko z tradycji znają kraj swoich rodziców, a mimo to chcą
go zobaczyć i poznać.
Oddzielnie pragnę omówić działalność wydawniczą Związku Podhalan w Ame
ryce Północnej. Przeważnie wydawnictwa te mówią o życiu Związku i górali
amerykańskich, ale zamieszczają również szereg opowiadań ludowych spisanych
gwarą, artykułów o historii, folklorze góralskim, o wybitnych postaciach literackich
itp. Z wydawnictw tych w y m i e n i ę tu dwa razy w roku wychodzące „Echo Pod
halańskie", organ Zarządu Głównego Związku; wychodzące z okazji każdego sejmu
„Pamiętniki Sejmu Związku Podhalan w Północnej Ameryce" oraz wydawnictwa
okolicznościowe, jak np. wydany w 1953 r. w Chicago na 25-lecie Związku Srebrny
Jubileusz Związku
Podhalan w Północnej
Ameryce, gdzie znaleźć można wiele
materiałów do dziejów Związku w ciągu ćwierćwiecza.
Wspomnieć wreszcie należy o wydanych nakładem Związku dwóch wydawnic
twach: poezjach Józefa Szafrańca, pisanych w Ameryce, ale odnoszących się głównie
do stron rodzinnych (pochodzi z okolic Makowa Podhalańskiego), pt, Z ojczystych
ziem (Chicago 1953). oraz albumie twórczości malarza Rokuckiego pochodzącego
z Nowego Targu, który za głów ny temat swych obrazów malowanych w Ameryce
wziął Tatry i Podhale.
Osobną, ciekawą działalność w y d a w n i c z ą prowadzi Koło nr 11 w Passaic. Jego
niezmordowany prezes, a zarazem redaktor wydawnictw, może się poszczycić już
trzema tomami „Podhalanina w Ameryce", t. 1: 1947 (za lata 1937—1947); t. 2: 1952;
t. 3: 1958. Zwłaszcza tom 2 zawiera wiele ciekawych syntetycznych artykułów
o muzyce podhalańskiej, o tańcu podhalańskim itd. i posiada duże walory popularyzatorsko-naukowe. Wszystkie tomy przynoszą też bogaty materiał z życia górali
amerykańskich.
Prócz „Podhalanina w Ameryce" J . Gromada redaguje i wydaje regularnie
wychodzące co kwartał pismo „Tatrzański Orzeł"". Co najciekawsze — jest to jedyne
na świecie regularnie (już czternasty rok) wychodzące czasopismo podhalańskie.
Na każdy numer składa się obszerniejszy artykuł z historii, literatury lub kultury
Podhala, pisane w gwarze opowiadanie góralskie, aktualne sprawy góralszczyzny
amerykańskiej, „Wieści spod Giewontu" i obszerny artykuł pisany w języku angiel
skim dla tych. którzy czując się jeszcze związani z Podhalem nie znają już rodzin
nego języka, a może jeszcze bardziej z myślą o czytelniku amerykańskim, którego
ogólnoinformacyjna treść artykułów ma wprowadzić w problematykę polską i pod
halańską. Autorem tych ostatnich artykułów jest Tadeusz Gromada, syn redaktora,
który ukończył historię na jednym z uniwersytetów amerykańskich i choć urodzony
poza Polską, propaguje wiedzę o niej.
T
�388
KRONIKA
Bardzo charakterystyczne dla pisma są wspomniane już „Wieści spod Giewontu".
One najlepiej świadczą, jak bardzo bliskie góralom, amerykańskim jest wszystko,
co dziś dzieje się w ich pierwszej ojczyźnie. Pasjonują się tam sprawą zapory wodnej
pod Czorsztynem, pracami konserwatorskimi na Podhalu, sprawą urodzajów i nie
urodzajów, pogody itd.
Dodać jeszcze należy, że „Tatrzański Orzeł", wydawany na kredowym papierze,
zapewnił sobie doskonały serwis fotograficzny dzięki kontaktom z fotografikiem
zakopiańskim R. Petryckim, który zasila pismo stale nowym i aktualnym, a przy
tym na wysokim poziomie artystycznym materiałem ilustracyjnym.
Anna
Prace etnograficzne ośrodków
Kowalska-Lewicka
pozapolskich
DZIAŁALNOŚĆ E T N O G R A F I C Z N A W ESTOÑSKIEJ S R R
W L A T A C H 1945—1960
Świadome zainteresowanie życiem i kulturą ludu estońskiego datuje się od
drugiej połowy X I X stulecia, kiedy to rozwój kapitalizmu w y w o ł a ł pierwsze po
ważniejsze zmiany w stabilnym do tej pory i przez wieki trwającym feudalnym
stylu życia chłopa estońskiego. Zrodziła się wówczas potrzeba ochrony materialnych
i duchowych wartości przekazanych przez minione generacje. Młoda inteligencja
estońska z zapałem podjęła się zadania gromadzenia dokumentacji poezji i zwy
czajów ludowych. Działał tu również przykład krajów sąsiadujących (Rosji i F i n
landii), gdzie tego rodzaju pracom już wcześniej poświęcano wiele uwagi. Przy
estońskich związkach narodowych zaczęto gromadzić małe zbiory etnograficzne,
zrodziła się również już w latach siedemdziesiątych minionego wieku — myśl
utworzenia własnego muzeum narodowego; jednakże na realizację tego zamysłu
było w ó w c z a s jeszcze zbyt wcześnie. Pod koniec X I X w. dalszym impulsem do
poszukiwań ludoznawczych stały się publikacje R. Kreutzwalda, dotyczące estońskiej
literatury ludowej, a mianowicie epos ludowy Kalevipoeg (1861) oraz Bajki
estońskie.
Ogromne zasługi położył na tym polu również dr Jakub Hurt, który przy pomocy
tysięcznej prawie rzeszy pomocników-amatorów zgromadził bogate zbiory poezji
ludowej i przekazał je narodowi.
Dało to impuls do utworzenia w 1909 r. Estońskiego Muzeum Narodowego.
W pierwszych latach swego istnienia Muzeum gromadziło przede wszystkim zabytki
kultury materialnej. Dzięki energii i talentowi organizacyjnemu dyrektora Muzeum,
Oskara Kallasa, i artysty malarza Kristjana Rauda Muzeum stało się jednym
z najpopularniejszych ośrodków kulturalnych kraju. Setki ochotników — w tym
wielu wybitnych działaczy kulturalnych —• wyjeżdżały co roku w lecie na etno
graficzne poszukiwania terenowe. Już w pierwszym dziesięcioleciu istnienia Muzeum
liczba zgromadzonych eksponatów sięgała 20 tysięcy. Tak więc już przed I wojną
ś w i a t o w ą Estonia dysponowała zbiorami mogącymi stanowić bazę dla etnograficznych
dociekań naukowych. Jednakże podówczas brak było rodzimych etnografów i . ma
teriały te wykorzystywane były głównie przez etnografów fińskich i rosyjskich
do badań porównawczych.
Zniesienie ucisku narodowego w wyniku Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji
Październikowej stworzyło szczególnie korzystne warunki do rozwoju j ę z y k o z n a w
stwa, folklorystyki i etnografii estońskiej. Jednakże w latach dyktatury burżuazyjnej
�KRONIKA
389
(1918—1940) klasa panująca dążyła do tego, aby naukę wprzęgnąć w służbę nacjo
nalizmu, i w ł a ś n i e od etnografii i archeologii oczekiwano, że dostarczą one materiału
dowodowego na przynależność Estonii do „zachodniego kręgu kulturowego". Mimo
tych tendencyjnych i wąskich zamierzeń burżuazji zdołano jednak na polu badań
etnograficznych dokonać wiele pożytecznego. W tym okresie ukształtowała się etno
grafia jako samodzielna dyscyplina naukowa. Ponieważ brak było rodzimych spe
cjalistów, w i ę c na stanowisko dyrektora Muzeum powołano etnografa fińskiego,
dr I. Manninena (1894—1935). Jako docentowi na uniwersytecie w Tartu powierzono
mu wykształcenie pierwszych kadr etnografów estońskich. Dr Manninen przyniósł
ze swej ojczyzny koncepcje i metody pracy w ł a ś c i w e fińskim etnografom. Pod
pojęciem etnografii rozumiano podówczas dyscyplinę zajmującą się wyłącznie prawie
kulturą materialną, i to głównie okresów przedkapitalistycznych. Ośrodkiem prac
etnograficznych pozostawało przez cały omawiany okres Estońskie Muzeum Naro
dowe, które mimo szczupłości środków finansowych i kadr dokonało ogromu
pracy zarówno w dziedzinie gromadzenia zbiorów, jak i ich naukowej interpretacji.
Zajęto się przede wszystkim uzupełnieniem zbiorów eksponatami charaktery
stycznymi dla ludowej gospodarki. Pod koniec 1940 r. Muzeum posiadało już 44 229
eksponatów etnograficznych i 11 432 eksponaty o charakterze historyczno-kulturowym.
Z kolei przystąpiono do sporządzania opisów etnograficznych na podstawie odpo
wiednich badań przy użyciu kwestionariuszy. Zakres tematyczny tych opisów był
bardzo szeroki i obejmował między innymi technikę ludową, różne zawody ludności
wiejskiej, strój ludowy itp. Na badania terenowe wyjeżdżali z reguły studenci
uniwersytetu w Tartu. Badania przeprowadzane były zazwyczaj na podstawie jednego
lub dwu kwestionariuszy, a zasięg ich obejmował granice parafii. W ten sposób
do końca 1940 r. zgromadzono w archiwum Muzeum 127 tego rodzaju opisów o łącz
nej liczbie 1Г» 582 strony. Zgromadzono również bogate archiwum topograficzne.
W celu rozszerzenia zasięgu badań posługiwano się w zbieraniu materiałów liczną
rzeszą amatorów-entuzjastów i krajoznawców, którzy w 1931 r. utworzyli sieć
korespondentów Muzeum. Liczba tych współpracowników wynosiła około 400 osób;
byli to chłopi, rzemieślnicy i nauczyciele wiejscy. Bogate zbiory (opisy, materiały
rysunkowe i fotograficzne) zostały wzorowo usystematyzowane według wskazań
dr Manninena i jego następcy, F . Linnusa (1895—1942). Ówczesne estońskie prace
naukowo-badawcze w dziedzinie etnografii kontynuowały założenia szkoły fińskiej.
Badano więc starannie poszczególne elementy kultury materialnej wedle metody
formalnotypologicznej. Pomijano przy tym najczęściej złożone problemy życia spo
łecznego, ściśle związane z powstaniem i rozwojem danych zjawisk etnograficznych.
Pod w p ł y w e m geografów fińskich posługiwano się przy ustalaniu zasięgów w y s t ę p o
wania zjawisk metodami kartograficznymi. Bogactwo zbiorów i stała współpraca
z siecią korespondentów sprzyjała takiemu ujęciu.
Ogólnie stwierdzić wypada, że badania tego okresu dały bardzo jednostronny
obraz estońskiej kultury materialnej. Hołdowano w ó w c z a s koncepcji ugrofińskiego
pochodzenia estońskiej kultury materialnej, która następnie w toku rozwoju histol-ycznego miała się wzbogacać o elementy zapożyczone od ludów ościennych. Na
skutek tego materiał etnograficzny tego okresu niewiele wnosi do zrozumienia historii
narodu estońskiego, a jeszcze mniej do analizy procesów społeczno-ekonomicznych.
Ówczesne publikacje zachowały jednak do dziś p e w n ą wartość, a to dzięki danym
faktograficznym i próbom analizy faktów, jakkolwiek odczuwamy w nich brak
szerszych uogólnień teoretycznych i syntezy. Trwałą wartość zachowała po dziś dzień
praca I. Manninena, Kultura materialna Estonii, t. I — I I (1931—1933), gdzie autor
omawia łowiectwo, rybołówstwo, rolnictwo i budownictwo. Spod pióra tegoż autora
�390
KRONIKA
1. Muzeum Etnograficzne, Tartu
Fot.
u.
Rips
wyszło poza tym wiele przyczynków do zagadnień szczegółowych kultury materialnej
oraz całościowy zarys historii estońskiego stroju ludowego Autorem pracy Kultura
materialna Estończyków
(1931), obejmującej całokształt estońskiej kultury material
nej, jest Leinbock-Linnus. który pozostawił również szczegółowe opracowanie historii
bartnictwa . G. Rank wszedł do historii badań etnograficznych jako znawca rybo
łówstwa na jeziorze Pejpus i estońskiego domu chłopskiego •'. H. Kurrik jest spe
cjalistką w zakresie stroju ludowego i różnych technik kobiecych prac ręcznych''.
Prace etnograficzne tego okresu publikowane były przede wszystkim w ..Rocznikach
Muzeum" lub w wydawnictwach Estońskiego Towarzystwa Naukowego.
2
5
Uogólniając należy powiedzieć, iż już w okresie poprzedzającym restaurację
władzy radzieckiej w Estonii dokonano wiele pożytecznego w dziedzinie gromadzenia
zbiorów. Systematyczne katalogowanie i magazynowanie zbiorów oraz system kartek
pomocniczych, ułatwiających korzystanie ze zbiorów — wszystko to stworzyło
solidny grunt pod warsztat naukowy. Jednakże dociekania teoretyczne ograniczone
były wówczas przez burżuazyjny charakter tej dyscypliny. Ponadto trudności finan-
1
I. M a n n i n e n , Eesti rahvariiete ajalugu, „Eesti Rahva Muuseumi", Ar. I I I ,
Tartu 1927.
' F . L i n n u s , Eesti vanem mesindus 1. Metsamesindus, E R M , Ar. X I I ' — X I I I ,
Tartu 1939.
G. R á n k , Peipsi kalastusest, Cpetatud Eesti Seltsi K i r j a d I I , Tartu 1934;
t e n ż e , Saaremaa taluehitised i, Cpetatud Eesti Seltsi K i r j a d V, Tartu 1939.
K u r r i k , Eesti rahvardivad, Tartu 1938.
Eesti Rahva Muuseumi Aastaraamat I — X I V . Tartu 1925—1939 (ERM Ar.).
л
3
4
5
�KRONIKA
391
sowe i szczupłość kadr (3—4 zawodowych etnografów w Muzeum) stanowiły dodat
kowe ograniczenie działalności etnograficznej .
Z chwilą przywrócenia władzy radzieckiej w 1940 r. powstały pełne możliwości
wielostronnego popierania i rozwoju estońskiej kultury ludowej. Muzeum Narodowe,
podobnie jak wszystkie inne muzea w Republice, zostało upaństwowione. Wydzielono
z niego zbiory etnograficzne tworząc samodzielne P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne.
Władza radziecka poświęciła wiele uwagi temu nowo zorganizowanemu centralnemu
ośrodkowi etnograficznemu — budżet zwiększono sześciokrotnie, stan personelu po
większono do 10 osób. Ścisłe powiązanie z instytucjami naukowymi Moskwy i L e
ningradu prowadziło do szybkiego przyswajania kierunków i metod pracy nowej
nauki radzieckiej. Nowy tom „Rocznika" wydano wspólnie. Wiele artykułów prze
kazano centralnym organom wydawniczym ZSRR, jednakże wybuch wojny przeszkodził ich publikacji'. Lato 1941 roku oznacza załamanie się entuzjastycznej i owoc
nej pracy. W krwawych latach okupacji hitlerowskiej problem utrzymania i ochrony
zbiorów był g ł ó w n y m zadaniem etnografów estońskich. W warunkach wyjątkowo
ciężkich udało się zabezpieczyć przeważającą część zbiorów.
Po wyzwoleniu Tartu w sierpniu 1944 r. zespół etnografów zajął się przede
wszystkim reewakuacją zbiorów do nowo przydzielonego gmachu (dawny został
spalony przez Niemców) i ich bieżącym porządkowaniem. Już w 1945 r. otwarto wy
stawę czasową i od nowa utworzono sieć korespondentów. Z momentem utworzenia
Akademii Nauk Estońskie S R R Muzeum zostało jej podporządkowane. Wielkim pro
blemem był dla Muzeum w pierwszych latach powojennych brak fachowych, wy
kwalifikowanych pracowników. Wykształcenie nowych kadr powierzono na uniwer
sytecie w Tartu profesorowi H. Moora. Wykształcenie wyższego stopnia, aspiranturę,
zdobyć można w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR oraz w Instytucie
Historii Akademii Nauk Estońskiej S R R .
W ostatnim dziesięcioleciu zwiększyła się wydatnie liczba placówek etnograficz
nych. Podstawowy zespół etnografów pracuje, podobnie jak dawniej, w Muzeum
Etnograficznym Estońskiej Akademii Nauk w Tartu (14 pracowników naukowych).
Ponadto w stolicy republiki w Tallinnie' utworzono nowe instytucje centralne. Od
1952 r. grupa etnografów (3 pracowników naukowych) pracuje w Sekcji Archeologii
Instytutu Historii Akademii Nauk. W 1957 r. postanowiono w ramach Ministerstwa
Kultury Estońskiej S R R otworzyć państwowe muzeum typu skansenowskiego, które
obrazować ma kulturę ludową Republiki. Część jego -— wedle planów — będzie
udostępniona już w 1963 r. Także w 8 muzeach regionalnych Republiki gromadzi się
zbiory etnograficzne. Do tej pracy przyłączyło się wielu krajoznawców. Pracami kra
joznawczymi kieruje specjalny Komitet przy Akademii Nauk. Mają one za zadanie
opracowanie przeglądu naszych miast i regionów z szerokim uwzględnieniem proble
matyki etnograficznej. Przy wielu szkołach i domach ludowych powstają małe muzea
lokalne. Ich pracami kieruje Muzeum Etnograficzne Akademii Nauk poprzez odpo
wiednie instrukcje.
Powojenna etnografia estońska przyjęła kierunki i metody pracy etnografii ra
dzieckiej. Przebudową metodologiczną naszej dyscypliny kierował akademik
H. Moora. Już w 1947 r. ukazał się „Rocznik Muzeum", t. I (XV), gdzie prof.
6
łi
Prace etnograficzne z okresu sprzed ostatniej wojny światowej są czytelnikowi
polskiemu już znane (patrz F . L e i n b o c k , Prace etnograficzne w Estonii, „Lud
Słowiański", t. 1, Dział B, Kraków 1929, s. 132—144: F . L i n n u s, Etnografia
estoń
ska w ostatnich pięciu latach, „Balticoslavica", I I I , Wilno 1938.
Na przykład artykuły F . L i n n u s a, Zarys historii etnografii estońskiej,
Kul
turo, materialna chłopa estońskiego
w okresie średniowiecza
oraz Zadania muzealnic
twa ESRR i Państwowego
Muzeum Etnograficznego w Tartu.
7
�392
KRONIKA
8
H. Моога w artykule pt. O radzieckiej odbudowie etnografii estońskiej
wskazuje
na nowe założenia metodologiczne i podstawowe kierunki pracy. Duże znaczenie ma
również zamieszczony w tej samej publikacji artykuł docenta A. Vassara, Zadania
etnograficznych prac terenowych w radzieckiej Estonii . W obu artykułach podkreśla
się doniosłą rolę, jaką odgrywać winna etnografia jako nauka historyczna w wie
lostronnych badaniach nad kulturą i stylem życia danego narodu. Zwraca się uwagę,
iż w badaniach tego typu pamiętać należy o społeczno-gospodarczych warunkach da
nej epoki, zróżnicowaniu społecznym ludności i wzajemnych powiązaniach kulturo
wych pomiędzy narodami. Podobnie jak cała etnografia radziecka, tak i etnografia
estońska zajmowała się początkowo przede wszystkim zjawiskami okresu przedkapitalistycznego. Widać to wyraźnie na przykładzie I tomu „Rocznika". Nieporównanie
wolniej pojawiały się zainteresowania zjawiskami kultury okresu kapitalizmu,
a zwłaszcza socjalizmu. Stan ten tłumaczy się zarówno brakiem doświadczenia przy
tego rodzaju badaniach, jak i brakiem odpowiedniej bazy materiałowej. Ważnym
wydarzeniem dla estońskiej etnografii była konferencja w Moskwie w 1950 г., gdzie
podsumowano rezultaty prac w latach 1945—1949 i ustalono wytyczne współpracy
na przyszłość. Konferencja dała impuls do zorganizowania archeologiczno-etnograficznej ekspedycji badawczej bałtyckiej (1952 г.), która następnie (1955 r.) przekształ
ciła się w kompleksową ekspedycję bałtycką. Wyniki prac tej ekspedycji ukazały się
w zbiorowym wydawnictwie pt. Prace zjednoczonej kompleksowej ekspedycji
bałtyc
kiej (są to dwa pierwsze tomy) . Zastosowaniu metody badań kompleksowych po
święcił prof. H. Moora niezmordowaną wprost energię. Zespół autorów pracujących
pod jego kierownictwem wydał w 1956 r. tom prac zbiorowych pod tytułem Z historii
etnicznej narodu estońskiego
, gdzie na gruncie materiałów archeologicznych, antro
pologicznych, lingwistycznych, folklorystycznych i etnograficznych przedstawiono
etnogenezę Estończyków i innych narodów basenu Zatoki Fińskiej oraz główne
problemy ich historii etnicznej. Praca ta została nagrodzona nagrodą p a ń s t w o w ą
i podana jako wzór owocnego zastosowania kompleksowej metody badań .
9
10
u
,2
Ważnym wydarzeniem naukowym są coroczne sesje Muzeum Etnograficznego,
odbywające się tradycyjnie w kwietniu. Początkowo tematyka ich była bardzo różno
rodna; obecnie dąży się do jej ujednolicenia. Dzięki zwiększeniu personelu Muzeum
można obecnie regularnie w y d a w a ć „Rocznik Muzeum Etnograficznego". Pod re
dakcją autora niniejszego artykułu ukazał się tom X V I (1959 r.) i tom X V I I
(1960 г . ) , a w przygotowaniu znajduje się tom X V I I I . Nadto Muzeum podjęło cykl
publikacji z zakresu sztuki ludowej pt. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego. Celem
tej publikacji jest udostępnienie szerokiemu ogółowi piękna i celowości w y t w o r ó w
ludowych i próba oddziaływania na współczesną sztukę użytkową. Poza tym prace
etnograficzne ukazują się również w publikacjach Estońskiej Akademii Nauk oraz
Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR.
Zajmijmy się z kolei sprawą rezultatów naukowych ostatniego piętnastolecia.
Istniejące materiały etnograficzne odzwierciedlały przede wszystkim życie chło
pa średniowiecznego, toteż poszerzenie zakresu badań o epokę kapitalizmu i socja
lizmu w)~magało zebrania dodatkowego, uzupełniającego materiału faktograficznego.
13
s
E R M Ar. I (XV) s. 24—35.
Ibidem, s. 166—174.
Trudy Pribaltijskoj
Objedinionnoj
Kompleksnoj
Ekspiedicii, t. 1—2, Moskwa
1959 (TPN).
Eesti rahva etnilisest ajaloost, Toimetanud H. Moora, Tallinn 1956.
Patrz: recenzja N. N. Czeboksarom w „Sowietskaja Etnograf i ja", 1959,
z. 3, s. 180—182.
Etnograafia Muuseumi Aastaraamat (EM Ar.).
10
11
1 1
1 3
�393
KRONIKA
Poza tym poszerzenie badań o nowe problemy — takie, jak np. zróżnicowanie spo
łeczne wsi lub środowiska miejskiego — również wymagało zebrania odpowiedniego
materiału w terenie. Tempo prac badawczych było w latach powojennych niezwykle
szybkie. Należało bowiem notować zarówno zjawiska tradycyjne, zanikające na sku
tek kolektywizacji wsi i przemian w środowiskach robotniczych, jak i zjawiska no
we, rodzące się na oczach badaczy. Na każdego z pracowników Muzeum nałożono
obowiązek dwu i póimiesięcznych badań terenowych w ciągu roku, przy czym jeden
miesiąc poświęca on zbieraniu materiałów dla Muzeum, drugi — dla swojej indywidu
alnej pracy naukowej, a dwa tygodnie — na kierowanie pracami rysownika, który
na zamówienie Muzeum sporządza dokumentację rysunkową. W ciągu ostatnich lat
w y s y ł a n o na badania terenowe zwykle 15—18 pracowników naukowych wraz
z 25—35 studentami.
2. Fragment wystawy Muzeum
Etnograficznego
W wyniku tak intensywnej akcji badawczej zbiory Muzeum wzrosły o 10114
eksponatów. Szczególnie silny był ich przyrost w latach ostatnich. Z opisów etno
graficznych powstały 142 komplety o łącznej objętości 16 123 strony; ponadto dzien
niki obserwacji terenowych i wypisy z miejscowych a r c h i w ó w tworzą 141 komple
tów o łącznej liczbie 9982 strony. Rozrosło się również poważnie archiwum topogra
ficzne. Muzeum nadal współpracuje z korespondentami z terenu, których liczba waha
się w granicach kilkuset. W latach powojennych przeprowadzono przy pomocy sieci
korespondentów 42 akcje badawcze, a materiały korespondentów z ostatniego
piętnastolecia wynoszą 21 919 stron. Od 1959 r. organizuje się dla korespondentów
coroczne konkursy na najlepsze materiały terenowe. Zakończeniem konkursu jest
dzień 14 kwietnia (rocznica powstania Muzeum), w którym rozdaje się nagrody za
najlepsze materiały. Nawiązano również współpracę ze szkołami i uczniowie klas
�KRONIKA
39á
wyższych zbierają obecnie materiały dotyczące współczesności. W tym celu wysyła
się im specjalne kwestionariusze.
Pilną dziedziną pracy jest gromadzenie dokumentacji budownictwa ludowego.
Wzmożony ruch budowniczy we wsiach kołchozowych powoduje bowiem g w a ł t o w n y
zanik dawnego budownictwa mieszkaniowego i gospodarczego. W pracy tej z a
trudnia Muzeum na umowach artystów plastyków. Ich zadaniem jest sporządzenie
szkicu zagrody i budynków, rysunek pewnych detali architektonicznych i zebranie
najogólniejszych danych dotyczących rozmiarów i kierunku produkcyjnego dawnego
gospodarstwa indywidualnego oraz nazw miejscowych dotyczących budownictwa.
Wzorem zapału badawczego był udział grupy estońskich etnografów w pracach
kompleksowej ekspedycji bałtyckiej. Przeprowadzono badania nad wieloma dziedzi
nami kultury ludowej, jak budownictwo, narzędzia rolnicze, strój, pożywienie, środ
ki transportu itp. Szczególną u w a g ę zwrócono przy tym na wzajemne oddziaływanie
kulturowe pomiędzy Estończykami a ludnością rosyjską na terenach wschodnich
Estońskiej S R R i R F S R R w okolicach Leningradu i Pskowa.
Jak widać z powyższych danych, prace etnograficzne zyskały obecnie nie spo
tykany do tej pory w Estonii rozmach. Środki, jakie oddano do dyspozycji etnogra
fom, gwarantują również na przyszłość pomyślny przebieg ich prac. Ostatnio przy
stąpiono po raz pierwszy do nakręcania filmów etnograficznych.
W badaniach swych etnografowie estońscy zwrócili główną uwagę na historię
etniczną i wzajemne oddziaływanie kulturowe sąsiadujących ludów. Szczególną uwa
gę zwrócono na wieki X I X i X X , przy czym podejmowane tematy rozpatrywane są
historycznie, a rozważania doprowadzane do współczesności. Szeroko korzysta się
przy tym z materiałów językoznawczych i folklorystycznych. W ten sposób etno
grafia wnosi swój własny udział do historii narodu estońskiego.
Odpowiedzialnego zadania podjęła się A. Moora, żona profesora H. Moora, biorąc
za przedmiot badań wzajemne w p ł y w y kulturowe ludu estońskiego i rosyjskiego za
równo w dziedzinie kultury materialnej, jak i duchowej. Temat jest zupełnie nowy,
nie podejmowany przez etnografię burżuazyjną. Dotychczasowe rezultaty jej badań
zostały już opublikowane \ a całościowe opracowanie monograficzne tego zagadnie
nia na podstawie materiałów z północno-wschodniej Estonii zostanie już wkrótce
przygotowane do druku.
s
Badając stosunki estońsko-rosyjskie nie sposób pominąć grupy tzw. Zetukesów,
zamieszkujących południowo-wschodnią Estonię oraz okolice Pskowa na terenie
R F S R R . Tym zagadnieniem zajął się E . Richter .
A. Moora podjęła się również pionierskiej pracy wyznaczenia obszarów kultu
rowych na terenie EsLonii, nie tylko na podstawie etnografii, ale także archeologii,
językoznawstwa i folklorystyki . Wspólna praca A. i H. Moora, Problem
kształtowa
nia się historycznych
obszarów
kulturowych
ludów bałtyckich ,
jest obszernym,
15
lfi
17
г
'* A. H . M o o r a , Estonsko-russkije
otnoszenija w XVIII—XX
roto. po dannym
etnografii, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii A N SSSR' , z. 12, Moskwa
1950, s. 45—54; t e n ż e , Russkije i estonskije elemienty w matierialnoj
kulturze
nasielenija
siewiero-wostoka
Estonsko)
SSSR,
„Trudy Instituta Etnografii A N
SSSR", Moskwa 1954, s. 138—151.
' E . W. R i с h t e r, Itogi etnografskoj
raboty sriedi sietu Pskowskoj
oblasti
letom 1959 д., „Trudy Instituta Etnografii A N SSSR", Moskwa t. 23: 1954, s. 183—193;
t e n ż e , К woprosu ob etniczeskoj istorii sietu, Eesti N S V Teaduste Akadeemia
Toimetised Uhiskonnateaduste seeria, Koide V I I I , Tallinn 1959, s. 396—410.
A. M o o r a , Ajaloolis — etnograafilistest valdkondadest Eestis, Eesti Rahva
etniliscst ajaloost, Tallinn 1956, s. 212—252.
E M Ar. X V I I , s. 20—81.
4
1
lfi
1 7
�395
KRONIKA
uogólniającym studium. Autorzy dzielą obszar kulturowy Bałtów na trzy podobszary,
w których ukształtowaniu zasadniczą rolę odegrały czynniki gospodarcze. Żaden
z tym podobszarów nie jest jednolity pod względem etnicznym. Autorzy stawiają tu
bardzo ważny ogólnoteoretyczny postulat, by takie zjawiska, jak skład antropo
logiczny ludności danego terytorium, życie gospodarcze i społeczne, kulturę material
ną i duchową, styl życia, język itp., rozpatrywać jako w istocie samodzielne zja
wiska historyczne, które mimo ścisłego powiązania wzajemnego rozwijały się jednak
wedle specyficznych, sobie tylko właściwych praw.
Badania poszczególnych dziedzin gospodarki ludowej nie były prowadzone
z jednakową intensywnością, na przykład rolnictwo nie jest jeszcze do tej pory do
statecznie przebadane. Wprawdzie ukazał się przegląd zasięgów różnego typu
estońskich narzędzi rolniczych, pióra L . Kivisaar-Feoktistovej, jednakże praca ta
niewiele wnosi nowego . Tej samej autorce zawdzięczamy wartościową pracę oma
wiającą zasięgi i nazwy ludowe różnych typów b r o n . Hozprawa pióra R. Viidalepp dotyczy ludowych sposobów siewu . Z publikacji I. L i iv a O
wspólnym
użytkowaniu
pastwisk w Saaremaa
wynika, że organizacja pasterstwa pozostawała
w ścisłym związku ze stosunkami społeczno-gospodarczymi chłopstwa. Interesującą
jest rzeczą, że chłopi kołchozowi w wielu miejscowościach powracają do dawnych
form wspólnego wypasu swoich zwierząt. Technikę łowów, organizację p o ł o w ó w
morskich i styl życia rybaków z pomyślnym skutkiem badał A. Luts . W swoim ar
tykule O rybołówstwie
dalekomorskim w Estonii
wskazuje autor na połowy da
lekomorskie jako czynnik rozpowszechniania się nowych narzędzi rybackich i in
nych w y t w o r ó w kulturowych oraz nasilania wymiany pomiędzy mieszkańcami wysp
estońskich i fińskich. V. Kalits opisał źródła utrzymania mieszkańców wyspy Kihnu
w Zatoce Ryskiej, a mianowicie połów psów morskich, rybołówstwo, transport
kamieni, żegluga przybrzeżna, w ich wzajemnym powiązaniu i historycznym roz
woju . W życiu mieszkańców tej wyspy zachowały się po dziś dzień różne dawne
rysy kulturowe, eo czyni ją jednym z najbardziej specyficznych terenów Estonii.
A. Viires daje monografię rzemiosła w pracy Ludowa obróbka drzewa u Estoń
czyków ^,
obejmującej okres od feudalizmu aż do zwycięstwa gospodarki socja
listycznej. Szczególną uwagę zwraca autor na bardzo dawne i szeroko w Estonii
rozpowszechnione sposoby gięcia drzewa oraz sporządzania drewnianych schowków.
Praca ta przeczy twierdzeniu, jakoby rozwój rzemiosła ciesielskiego i pokrewnych
we wsiach estońskich aż do X I X w. pozostawał pod w p ł y w e m niemieckiego rze
miosła miejskiego. Autor dowodzi, że ta ważna gałąź rzemiosła przeszła samodzielną
drogę rozwojową na podstawie dawnych tradycji rodzimych i przystosowując się do
aktualnych potrzeb.
Jeżeli chodzi o kowalstwo wiejskie, dopiero w ostatnich latach autor niniejszego
artykułu zajął się gromadzeniem właściwego materiału. Pierwsze syntetyczne opracoi8
ł9
2U
2x
22
23
Vl
2
lfi
L . Ch. F i e o k t i s t o w a , Starinnyje
estoński je ziemledielczeskije
orudija,
T P E I. s. 408—420.
™L. K i v i s a a r - F e o k t i s t o v a , Eesti iikked., E M Ar. X V I , s. 11—61.
R. V i i d a l e p p , Eesti külviabindud
ja külvisamm,
E M A r . I (XV), s. 81—117.
E M Ar. X V I I I (w druku).
' A. L u t s , Estonskoje
morsko je rybołówstwo
w XIX—XX
wiekach, „Sowietskaja Etnografija", 1959, z. 3, s. 26—46.
E M Ar. X V I I , s. 129—168.
'* V. K a l i t s , Kihnlaste kalastusest, E M Ar. X V I , s. 166—200; t e n ż e ,
Kihnlaste kiviveost, E M A r . X V I I , s. 169—190; t e n ż e , O tjulenjem promysle na o.
Kichnu, T P E I , s. 477—486; t e n ż e , Nowy je czerty w bytu kriestjan o. Kichnu*
„Sowietskaja Etnografija", 1961, z. 3 (w druku).
A. V i i r e s , Eesti rahvaparane puutdndus, Tallinn 1960.
21
23
2 3
2
2 5
�396
KRONIKA
3. Gablota z wyrobami tekstylnymi w Muzeum Etnograficznym
�4. Fragment wystawy Muzeum Etnograficznego
�398
KRONIKA
wania wskazują na ścisły związek kowalstwa z popytem rynkowym i społecznym
podziałem pracy.
W dziedzinie kultury materialnej etnografowie estońscy zajęli się przede wszyst
kim studiami nad strojem i budownictwem ludowym. Pod redakcją prof. H. Moora
ukazała się w językach estońskim i rosyjskim praca pt. Estońskie
stroje ludowe
wieku XIX i początku XX- , stanowiąca przegląd historyczny rozwoju stroju ludo
wego i pewnych jego specyficznych cech lokalnych, dających się częściowo w y t ł u m a
czyć różnicami plemiennymi. Również A. Voolmaa publikuje nowe i opatrzone wielo
ma komentarzami i wnioskami materiały z północnej Estonii, a na południu Estonii
to samo zagadnienie badane było przez L . Trees-Saks . Poza tym szereg autorów
dało w tej dziedzinie drobne prace przyczynkowe (H. Üprus, A. Viires, P. Ariste,
H. Sild).
Od dłuższego już czasu budownictwem wiejskim południowo-wschodniej Estonii
zajmuje się T. Paevere-Habicht, omawiająca charakterystyczny dla tego terenu typ
domu i styl życia jego mieszkańców - . Tej samej autorce zawdzięczamy też studia
o zagrodzie chłopskiej " . Wartość wszystkich tych prac leży w uchwyceniu związku
między typem mieszkania a stylem życia jego mieszkańców. Jako pierwszy w lite
raturze etnograficznej estońskiej autor niniejszego artykułu zwrócił uwagę na bu
dynki kowali wiejskich, których pojawienie się jest ściśle związane ze społecznym
podziałem pracy, gdy natomiast charakter architektoniczny tych zabudowań okre
ślony jest miejscowym materiałem budowlanym i tradycją l o k a l n ą . A. Viires podjął
badania nad powstaniem urządzeń paleniskowych i materiałem pokrywającym dach.
Spod jego pióra wyszedł też zarys historii badań nad estońskim budownictwem lu
dowym . G. Troska daje nowy, interesujący materiał dotyczący osadnictwa północ
nej Estonii
Bogaty material dotyczący estońskiej architektury ludowej daje ar
chitekt K . Tihase. Meble ludowe doczekały się opracowania jedynie na wyspie Muhu.
Badania nad środkami transportu zainicjował A. Viires. Obok historycznego
przeglądu jazdy konnej ustalił autor na podstawie świetnej analizy nazw poszczegól
nych części sań chłopskich zasięgi dwu podstawowych typów sań w Estonii
Badaniami nad pożywieniem zajmuje się E . LOoke. Obserwowała ona zmiany jadło
spisu w skali rocznej i tygodniowej oraz badała tło społeczne różnic w pożywieniu
poszczególnych grup ludności. T a sama autorka, napisała również pracę o stosowaniu
(i
21
s
J
30
0ł
r
'
¿u
A. V i i r e s , Eesti rahvatoivaid XIX sajandist ja XX sajandi algult,T&llin 1957.
A. V о с 1 m a a, Fr. R. Kreutzwaldi kasikiri Virumaa rahvaroivastest, E M Ar.
X V I , s. 219—246; t e n ż e , Taiendavaid andmeid Kirde-Eesti
naiste rahvaroivaste
kohta. E M Ar. X V I I I ; t e n ż e , Narodnaja odieżda smieszannogo
russko-estonskogo
nasielenija jużnoj czasti lychwiskogo rajona, „Trudy Instituta Etnografii", Moskwa
t. 23: 1954, s. 159—164; Ł. В. T r i e j e s, Issledowanije narodnoj odieždy
estoncew
Wastsielinawskogo rajona Estonskoj SSR, ibid., s. 175—182.
- T. H a b i c h t , Rehilamu Kagu-Eestis 19, sajandi tejsel poolel, Tartu 1961.
T. H a b i c h t , Taluouest ja monedest korvalhoonetest Kagu-Eestis XIX
sa
jandi tejsel poolel, E M Ar. X V I , s. 88—147; t e n ż e , Postrojki
jugo-wostocznoj
Estonii wo wtoroj polowinie XIX w., T P E I, s. 362—386.
J . L i n n us, Küla sepikojad Saaremaal, E M Ar. X V I I , s. 84—104; t e n ż e ,
Kula sepikojad Eestis, E M Ar. X V I I I .
A. V i i r e s , Eesti taluchitiste uurimisest, E M A r . X V I I , s. 105—128.
G . T r o s k a , Moningaid andmeid saunikute eluasemeist Pohja — Eestis, Eesti
NSV Teaduste Akadeemia Toimetised, Uhiskonnateaduste seeria, Koide V I I , Tallinn
1958, s. 264—273.
A. V i i r e s , Ratsutamine — vana rahvaparane liiklusviis, E M A r . I (XV),
s. 36—80: t e n ż e , Sannyj transport и estoncew, T P E I , s. 438—476.
27
8
2 9
3 0
3 1
3 í
3 3
�399
KRONIKA
siemienia konopnego jako pożywienia na wschodnich i południowo-wschodnich
terenach Republiki .
W dziedzinie sztuki ludowej najwięcej uwagi poświęcono ozdobom wyrobów
tekstylnych. Stąd bowiem zostały przeniesione wzory na wyroby skórzane i metalo
we. Na podstawie zbiorów Muzeum Etnograficznego wydano już dwa albumy sztuki
ludowej. Publikacja ta będzie się w dalszym ciągu u k a z y w a ł a .
Dopiero niedawno zwrócono uwagę na życie rodzinne chłopa estońskiego. Pro
blemowi wdrażania dzieci do pracy poświęcone jest studium E . Kaljuvee,
Kształ
cenie pracowitości
u dzieci w estońskiej
tradycji ludowej .
Do Akademii Nauk
Z S R R wysłano przygotowane do publikacji prace A. Lutsa o stosunkach rodzinnych
chłopów kołchozowych północno-zachodniego terenu wyspiarskiego i relacje o zwy
czajach weselnych na wyspie Kihnu, pióra V. Kalitsa. Ponadto na tejże wyspie na
kręcono film o zwyczajach weselnych. Pracami kierował docent Laugaste z uniwersy
tetu w Tartu. A. Moora opublikowała studium o wierzeniach dawnych Estończy
k ó w . O zwyczaju pomocy zbiorowej w urządzaniu wesela pisze S. I , á t t , a o po
mocy zbiorowej w razie klęsk żywiołowych E . K a r u . H. Tampere daje początek
publikacji estońskich pieśni ludowych wraz z zapisem melodii .
:!4
33
3fi
3 7
3S
3!)
/l0
Ukazało się również wiele artykułów dotyczących historii etnografii estońskiej.
A. Viires omawia obserwacje etnograficzne H . J . Schlegela , dotyczące X V I I I
i X I X w. Nadto tenże autor poddaje ocenie prace znanego postępowego działacza
ludowego i kulturalnego M. V e s k e g o W i e l e artykułów poddaje ocenie prace et
nograficzne czasów najnowszych, czyli ostatniego dwudziestolecia ''l
41
Nigdy jeszcze etnografia estońska nie odznaczała się takim rozmachem prac
naukowo-badawczych jak w okresie panowania władzy radzieckiej. W chwili obec
nej posiadamy już młodą kadrę specjalistów, przygotowanych wszechstronnie do
spełnienia oczekujących ich zadań. W najbliższych latach szczególny nacisk położy
się na tematykę współczesną oraz na badania środowisk robotniczych. Studia nad
historią etniczną i związkami kulturowymi narodu estońskiego wymagają szerszego
niż dotychczas stosowania metody badań kompleksowych, głównie na terenach
wokół Leningradu i Pskowa. Stan badań szczegółowych umożliwi w najbliższym cza-
3
'' E . L o o k e, Toidust eesti kulas XIX sajandi teisel poolel ja XX sajandi algul,
E M A r . X V I , s. 68—84; t e n ż e , Kanepitoidud Eestis, E M Ar. X V I I , s. 191—202.
H. L i n n u s , Tikaná eesti rahvakunstis
I. Pohja Eesti ja saared, Tallinn
1955; L . S a k s , Mulgi kirikindad ja kirisukad, Tallinn 1960.
E M Ar. X V I I , s. 234—263.
A. M o o r a, Eestlaste muistsest usundist. Religiooni ja ateismi ajaloost
Eestis, Tallinn 1956, s. 7—41.
S. L a 11, Kollektivne abistamine eesti pulmakommetes, Paar sammukest eesti
kirjanduse ja rahvaluule uurimise teed I, Tallinn 1958, s. 213—249.
E M Ar. X V I I I .
H . T a m p e r e , Eesti rahvalaulud viisidega I—III, Tallinn 1956—1960.
E M A r . X V I , s. 249—270.
A. V i i r e s , Mihkel Veske etnograafia-alasest tegevusest, Eesti NSV Teaduste
Akadeemia Toimetised, Uhiskonnateaduste seeria, Kóide V. Tallinn 1956, s. 297—305.
A. P e t e r s o n , Eesti NSV Teaduste
Akadeemia Etnograafia
Muuseum
noukogude voimu aastail, E M A r . X V I I , s. 7—19; A.O. V i i r e s , Estonskaja Sowietskaja etnografija (.1940—1960), „Sowietskaja Etnografija", 1960, z. 3, s. 145—151;
J . L, i n n u s, Etnograafia
Muuseumi
teatmematerjiali
kogudest, E M A r . X V I ,
s. 300—313; t e n ż e , 50 Jahre des Ethnographischen Museums an der Akademie der
V/issenschaften
der Estnischen
SSR (ehemaliges Estnisches
Nationalmuseum).
„Ethncgraphica", I, Brno 1959, s. 229—234.
u
3 8
3 7
3 9
4 0
4 1
i 2
4 3
�400
KRONIKA
sie opracowanie syntetycznego przeglądu etnografii Estonii oraz atlasu historycznoetnografi cznego.
Etnografowie estońscy dotrzymują kroku badaczom bratnich republik i wnoszą
swój własny udział do dorobku radzieckiej szkoły etnograficznej.
Jilri Linnus
Tłum. z niem. D. Markowska
DZIAŁALNOŚĆ S E M I N A R I U M E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I
U N I W E R S Y T E T U J. E . FURKYÑE W BRNIE
Etnograficzne prace na Morawach mają długą i znakomitą tradycję. Różnorod
ność kultury ludowej od połowy X V I I I w. przyciągała uwagę badaczy, literatów
i plastyków. Początki metodycznych prac etnograficznych datują się od lat osiem
dziesiątych X I X w., jednakże systematyczniejsze badania rozwijają się dopiero po
I wojnie światowej. Z końcem X I X w. powstają spontanicznie etnograficzne czaso
pisma, wydano mnóstwo publikacji, założono muzea, których jądro tworzą do dziś
materiały etnograficzne itd. Jednakże na założonym w 1919 r. uniwersytecie w Brnie
wykłady z etnografii prowadzone były dopiero od 1936 г., i to tylko pobocznie.
W epoce republiki burżuazyjnej centralizacja nie pozwoliła stworzyć na Morawach
etnograficznej pracowni uniwersyteckiej, mimo iż istniały ku temu wszelkie dane.
Dopiero w 1946 r. władze ludowej demokracji zrozumiały konieczność założenia
samodzielnego Seminarium Etnograficznego. Przezwyciężono trudności lokalowe, brak
fachowej biblioteki, technicznego wyposażenia itp. i w ostatnich latach Seminarium
przekształciło się w naukową pracownię, nie pozostającą w tyle za innymi wydzia
łowymi instytutami.
Niebywale rozszerzyła się i pogłębiła pedagogiczna działalność Seminarium.
Jeżeli w latach 1946—1950 cykl w y k ł a d ó w dla wszystkich roczników wynosił maksi
mum 9 godzin tygodniowo, to w latach 1950—1955 tygodniowa ilość wykładów
wzrosła przeciętnie do 25 godzin, a od roku 1955 Seminarium realizuje 35—40 godzin
lekcyjnych bądź własnymi siłami, bądź przy pomocy obcych pedagogów, których
obowiązują najwyżej 4 godziny tygodniowo. Obcy wykładowcy, wszyscy pracownicy
instytutów Akademii Nauk i centralnych muzeów, mają przeważnie wykłady zlecone
a poświęcone swoim specjalnościom naukowym.
W zasadniczy sposób została rozszerzona nauka czeskiej i słowackiej etnografii,
szczególny nacisk kładzie się na w y k ł a d y z etnografii słowiańskiej, a w ostatnich
latach Seminarium wprowadziło naukę folklorystyki. Według zarządzenia wyższych
władz szkolnych Seminarium jako jedyne na ziemiach czeskich w y c h o w y w a ć będzie
specjalistów od folkloru muzycznego.
Ilość słuchaczy etnografii wahała się zawsze pomiędzy 25—30 osobami na wszyst
kich rocznikach. Jednakże w ostatnich latach liczba ta została obniżona na skutek
zarządzenia ministerstwa szkolnictwa, które z a m k n ę ł o w s t ę p na te studia słuchaczom
niektórych innych dyscyplin, jak historia, historia sztuki itp. Obecnie studiuje się
etnografię i folklorystykę jako główny kierunek lub jako przedmiot poboczny, na
przykład jako trzeci przedmiot na Wydziale. Oprócz tego etnografię studiują eksterniści zatrudnieni w muzeach, wydziałach oświaty itp., podnosząc swoje kwalifikacje
przez ukończenie wyższej uczelni. W roku akademickim 1961/62 Seminarium ma
8 słuchaczy eksternistów. Zwyczajne i eksternistyczne studia trwają 5 lat. Dla
ułatwienia studiów w y k ł a d o w c y opracowali tematy i zestawienia literatury do
wykładów i ćwiczeń dla całego studium etnografii i folklorystyki i wydali je jako
pomoc naukową obowiązującą w y k ł a d o w c ó w i studentów.
�KRONIKA
101
Już od kilku lat pracownicy Seminarium wykładają wstęp do nauki etnografii
•oraz prowadzą specjalne wykłady dla słuchaczy prehistorii i historii sztuki, na
których to wydziałach wchodzą one w skład naukowych planów zarówno studiów
zwyczajnych, jak i eksternistycznych. Pracownikom Seminarium nie udało się zreali
zowanie słusznego postulatu zapoznawania z dziejami kultury czeskiego i słowackiego
ludu również studentów historii, szczególnie tych, którzy w przyszłości mają zamiar
uczyć historii.
Pracownicy Seminarium poświęcają szczególną uwagę działalności pedagogicznej.
Kładą wielki nacisk na aktywny udział studentów w ćwiczeniach, zwracają uwagę
na czytelnictwo fachowych czasopism i literatury, dbają o dobry poziom referatów,
pisemnych prac rocznych itp. Duże znaczenie ma dla studentów możność współudziału
w naukowo-badawczych pracach Seminarium oraz uczestniczenie w badaniach tere
nowych. Obecnie pracownicy Seminarium usiłują doprowadzić do ściślejszego kon
taktu studentów z etnograficznymi działami muzeów, aby wykształcenie ich było
jak najbardziej wszechstronne.
Do 1952 r. studia etnografii i folklorystyki kończono doktoratem filozofii. Od
1953 r. studia kończy obrona pracy dyplomowej i złożenie p a ń s t w o w y c h egzaminów
końcowych. Absolwenci, którzy pomyślnie obronią pracę i złożą egzaminy, otrzymają
dyplom z określeniem „promowany historyk". Dopiero po kilkuletniej owocnej prak
tyce mają możność złożenia odpowiednich egzaminów i obrony dysertacji kandydac
kiej. Tylko wybitniejszym pracownikom naukowym, mogącym się wykazać poważ
niejszym dorobkiem pracy twórczej, umożliwi się obronę dysertacji doktorskiej
i uzyskanie stopnia doktora nauk historycznych.
Pedagogiczna i naukowa działalność Seminarium zawsze opierała się na bada
niach terenowych. Niemal wszystkie prace dysertacyjne z lat 1948—1952 oraz prace
dyplomowe z lat 1953—1960 powstały na podstawie samodzielnych studiów tereno
wych. Studenci są wprowadzani we wszystkie naukowo-badawcze prace Seminarium.
Kolektywne badania rozpoczęto w 1953 г., kiedy to wszyscy pracownicy i studenci
Seminarium badali tradycyjną kulturę i zachodzące w niej zmiany w północnej
części Moravského Valašska, a mianowicie w okolicy Rožnova pod Radhoštem
i Valašského Meziříčí. Badania te miały być podstawą monograficznego opracowania
kultury ludowej na Moravském Valašsku. Niestety, na skutek braku materialnych
środków musiano je przerwać; w_tym okresie kolektywne badania zastąpiono indy
widualnymi poszukiwaniami terenowymi. Dopiero od 1960 r. ponownie rozwijają się
prace terenowe dotyczące specjalnie sztuki ludowej i ludowego budownictwa.
W 19G1 r. sporządzono pełną bibliografię publikacji i artykułów w czasopismach
o Moravském Valašsku, obecnie uzupełnia się archiwum fotograficzne i zbiór rysunków.
W 1946 r. powstał pod kierownictwem prof. A. Václavíka plan monografii repre
zentatywnej wsi Nora Lhota na Moravském Horňácku (okolica Velké nad Veličkou).
Do pracy nad monografią zaproszono szerszy krąg współpracowników. Cała akcja
prowadzona była bez jakiejkolwiek pomocy finansowej. W końcowej fazie prace
zostały nagle przerwane śmiercią proí. A. Václavíka, w grudniu 1959 r. W ciągu
1960 r. ustanowiono nową radę redakcyjną dla tejże monografii i do końca zebrano
wszystkie gotowe rękopisy poszczególnych rozdziałów. Z uwagi na brak możliwości
szybkiego wydania książkowego poszczególne rozdziały monografii będą po prze
redagowaniu ukazywać się w czasopismach. Rękopis monografii wsi Nová Lhota
będzie punktem w y j ś c i o w y m do opracowania całego regionu Horňácka.
W 1960 r. rozpoczęto wstępne badania terenowe kultury ludowej na Podluží.
Obszar ten leży na południowo-wschodnim krańcu Moraw, granicząc na wschodzie
ze Słowacją, na południu z Austrią. Zasługuje on na specjalną uwagę ze względu
Etnografia
P o l s k a , t. V I
26
�402
KRONIKA
na charakterystyczne cechy kultury ludowej, w której odzwierciedlają się w p ł y w y
licznych migracji i historycznych kolonizacji, szczególnie kolonizacji chorwackiej.
Pracownicy Seminarium opracowali wraz ze studentami bibliografię tego obszaru
i przeprowadzili szereg kilkudniowych badań, w czasie których wykonano wiele
dokumentalnych fotografii i zapisów magnetofonowych. Oddano również do druku
popularnonaukową wspólną publikację o sztuce ludowej, literaturze i folklorze
muzycznym na Podluží.
Wszystkie terenowe badania brneńskiego Seminarium Etnografii i Folklorystyki
obejmują swoim zasięgiem wyłącznie morawskie krainy etnograficzne, charaktery
zujące się bogactwem etnograficznej problematyki, dotychczas niemal zupełnie nie
opracowanej. Przy badaniu ludowej kultury na Moravském Valašsku konieczne jest
zwrócenie uwagi na różnorodne osadnictwo tej ziemi, szczególnie zaś zajęcie się
problematyką tzw. kolonizacji wołoskiej. Podjęcie prac w zakresie rozmaitych
t e m a t ó w szczegółowych, dotyczących historii kultury ludowej z obszaru Valašska,
przyczyni się do rozwiązania wielu zagadnień problematyki karpackiej, stanowiącej
pasjonujący temat badań dla etnografa Słowiańszczyzny i Europy. Dla czeskiej
i słowackiej etnografii niemniej godne uwagi są zagadnienia kształtowania się
kultury ludowej południowo-wschodniej części Moraw: na Horňácku i na Podluží.
Po ukończeniu tychże badań terenowych w roku 1970 pracownicy Seminarium przy
stąpią do kolektywnego opracowania monografii poświęconej charakterystyce kultury
ludowej Moraw.
Publikacje pracowników Seminarium opierają się przede wszystkim na indy
widualnych i zespołowych naukowo-badawczych pracach terenowych. Nieżyjący już
prof. Václavík zajmował się szczególnie zagadnieniami powstania i rozwoju sztuki
ludowej w zależności od przeobrażeń w zakresie ludowych wierzeń, obrzędów i zwy
czajów. Fracownicy Seminarium publikują obecnie przede wszystkim prace z zakresu
ludowej kultury materialnej (rolnictwo, obróbka drewna i transport na Valašsku,
flisactwo w Karpatach, winiarstwo i strój na południowych Morawach), duchowej
(geneza wierzenia o „cudownych wodach"), literatury ludowej (ludowe opowiadania
na południowych Morawach), folkloru muzycznego (ludowa pieśń, muzyka i śpiew
na południow o-wschodnich Morawach) i historii morawskiej etnografii. W 1961 r.
pracownicy Seminarium oddali do druku oprócz wymienionej publikacji książkowej
o Podluží szereg mniejszych artykułów i studiów; obecnie przygotowuje się po
pularnonaukową pracę o sztuce ludowej na Valašsku.
T
Już od lat pracownicy Seminarium poświęcają uwagę również działalności
społecznej. Ściśle współpracują z niektórymi muzeami (dla kilku z nich opracowali
scenariusze wystawionych zbiorów), wszyscy są członkami Towarzystwa Czecho
słowackich Etnografów przy Czesko-Słowackiej Akademii Nauk, członkami rad
redakcyjnych fachowych czasopism („Sborník prací filosofické fakulty brněnské uni
versity" — dział wiedzy o sztuce i etnografii, „Radostná země" — czasopismo po
święcone studium ludu ziemi śląskiej, wydawane przez śląski instytut CzeskoSłowackiej Akademii Nauk w Opawie; „Slovácko" — czasopismo poświęcone historii
ziemi słowackiej, wydawane przez Slovácké Museum w Uherském Hradišti), od lat
współpracują z zespołami pieśni i tańca ludowego, obecnie co roku pełnią funkcję
przewodniczących centralnych, powiatowych i okręgowych sądów konkursowych
w Związku Twórczości Młodzieży, Związku Ludowej Twórczości Artystycznej itp.
Szczególnie bliskie kontakty utrzymuje Seminarium z Czechosłowackim Radio, dla
którego od 1948 r. pracownicy Seminarium przygotowali kilkadziesiąt pozycji. Wy
głaszano ponadto dla społeczeństwa wielu miejscowości na Morawach odczyty
o kulturze i sztuce ludowej, powstaniu religii, podróżach zagranicznych itp.
�403
KRONIKA
Nieodzownym dopełnieniem pedagogicznej i naukowej działalności Seminarium
jest praca organizacyjno-administracyjna. Dla pomyślnej działalności Seminarium
wielkie znaczenie miało utworzenie podręcznej biblioteki poświęconej przede wszyst
kim etnografii słowiańskiej. Obejmuje ona wszystkie podstawowe dzieła i czasopisma
z zakresu opracowań kultury ludowej Czechów i S ł o w a k ó w , jest zasobna w litera
turę polską, a obecnie uzupełnia się ją pracami radzieckimi i bułgarskimi. W 1960 r.
biblioteka została wzbogacona przez przyjęcie prywatnego księgozbioru prof. Václa
víka. Pełna liczba tomów w dniu 15 V I I 1961 zamyka się liczbą 5324. Nie przewiduje
się jakiegoś bardziej zasadniczego rozszerzenia biblioteki seminaryjnej, ponieważ
literatura pokrewnych dyscyplin naukowych skoncentrowana jest w bibliotece
głównej Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu. Podręczna selektywna biblioteka
będzie nadal uzupełniana zwłaszcza literaturą etnograficzną słowiańską i folklory
styczną; międzynarodowa wymiana w coraz to większej mierze przyczynia się do
kompletowania księgozbioru.
W 1955 r. zaczęto organizować przy Seminarium zbiór materiałów dokumenta
cyjnych z seminaryjnych badań terenowych. Założono najpierw archiwum fotografii
i rysunków, liczące w dniu 15 V I I 1961 r. ponad 1700 n e g a t y w ó w i kolorowych
diapozytywów i około 2000 powiększeń, rysunków i szkiców. Cały ten materiał
ilustracyjny pochodzi z morawskich, częściowo i ze słowackich obszarów etnograficz
nych. Pomiędzy powiększeniami znajduje się wiele fotografii artystycznych. W 1960 r.
założono archiwum zapisów magnetofonowych i gramofonowych płyt z etnograficzną
tematyką, rozszerzane następnie w czasie badań terenowych o nagrywanie materiału
folklorystycznego.
Techniczne wyposażenie Seminarium służy zarówno dokumentacji ilustracyjnej,
jak i dźwiękowej. W 1961 r. wybudowano pracownię laboratoryjną zaopatrzoną
w ciemnię z kompletnym w y p o s a ż e n i e m : kamerą, rzutnikiem na film 8 mm i dia
projektorem, magnetofonem i niektórymi przyrządami do zapisu folkloru muzycznego.
Poziom w y k ł a d ó w i prac publikowanych podnoszą liczne doświadczenia z za
granicznych podróży, w czasie których zawiązują się cenne kontakty, a w miarę
możności sporządzano także dokumentacje. Przy różnych okazjach odwiedzili pra
cownicy Seminarium następujące kraje: Albanię, Anglię, Austrię, Bułgarię, Egipt,
Jugosławię, N R D i N R F , Polskę, Rumunię, Węgry i ZSRR. Z licznymi zagranicznymi
pracownikami i instytucjami naukowymi utrzymuje się bliskie kontakty. W ostatnich
latach rozwija się obiecująco współpraca z niektórymi polskimi uniwersyteckimi
i akademickimi instytutami.
G ł ó w n y m celem Seminarium Etnografii i Folklorystyki brneriskiego uniwersytetu
jest podniesienie poziomu pracy pedagogicznej, co jest m o ż l i w e w ścisłym powiązaniu
z rozwojem samodzielnej działalności naukowej. Do tego potrzebne jest zrozumienie
i poparcie nadrzędnych władz w szkolnictwie. Do tego również celu muszą zmierzać
starania wszystkich pracowników Seminarium. Tylko w ten sposób można będzie
w y c h o w y w a ć etnografów wszechstronnie wykształconych i oddanych pracującemu
ludowi.
Richard
Jeřábek
Tłum. z czesk. I. Nizińska
M A P Y E T N O G R A F I C Z N E W A T L A S I E GÓRNEJ A U S T R I I
2
Górna Austria ze s w ą powierzchnią 11 978 k m i 1 109 355 mieszkańcami zajmuje
wśród austriackich krajów związkowych zaledwie trzecie miejsce. Niemniej korzystne
jej położenie na ruchliwym szlaku naddunajskim oraz przy linii kolei zachodniej,
�404
KRONIKA
1
łączącej wschodnie kraje z w i ą z k o w e z zachodnimi, stworzyło w a r u n k i , dzięki k t ó r y m
kraj ten należy dziś nie tylko do aktywmiejszych kulturalnie, ale t a k ż e do bardziej
u p r z e m y s ł o w i o n y c h t e r e n ó w A u s t r i i . M i m o iż szybkie u p r z e m y s ł o w i e n i e spowodo
w a ł o —- zwłaszcza od zakończenia wojny — ogromny postęp mechanizacji gospodarki
rolnej, G ó r n a Austria pozostała p r a w d z i w y m krajem chłopskim, zwłaszcza na tere
nach mniej r u c h l i w y c h na północy i p o ł u d n i u . Daje więc ona badaczowi k u l t u r y
ludowej bogaty m a t e r i a ł p o g l ą d o w y na wiele p r z e ż y t k ó w prastarych metod pracy,
w i e r z e ń ludowych i o b r z ę d ó w . Pozwala r ó w n i e ż śledzić materialne i psychologiczne
skutki o d d z i a ł y w a n i a nowoczesnego rozwoju technicznego na masy ludowe.
Pod w z g l ę d e m morfologicznym G ó r n a Austria rozpada się na trzy wielkie
k r a i n y : na północy rozciąga się od t e r e n ó w sąsiadującej Czechosłowacji aż po Dunaj
masyw granitowy, góry natomiast na p o ł u d n i u należą j u ż prawie do p ó ł n o c n e g o
pasma formacji wapiennej A l p . P o m i ę d z y t y m i dwoma strefami rozciąga się na
znacznej przestrzeni kraina przedalpejska. s t a n o w i ą c a centrum terytorialne G ó r n e j
A u s t r i i , jej podstawowy obszar z a r ó w n o rolniczy, jak i p r z e m y s ł o w y . K a ż d a z tych
krain naturalnych odbija się specyficznym p i ę t n e m t a k ż e na kulturze ludowej jej
mieszkańców.
Obok tych stref rozciągających się z zachodu na wschód w y o d r ę b n i a j ą się
r ó w n i e ż w g ó r n o a u s t r i a c k i e j kulturze ludowej trzy regiony biegnące z północy na
p o ł u d n i e . Wedle wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m a j ą one swoje uzasadnienie
w burzliwej przeszłości kraju. Nie analizując skomplikowanej historii rozwoju
terytorialnego G ó r n e j A u s t r i i , k t ó r a zapewne d o p r o w a d z i ł a do wytyczenia tych
granic, przedstawimy je tutaj w t a k i m przebiegu, w j a k i m w y s t ę p u j ą stale na
mapach etnograficznych. A w i ę c : w y r a ź n i e zaznacza się region wschodni (odgrani
czony r z e k ą Traun na zachodzie, a Enns na wschodzie), w którego o b r ę b i e z a r ó w n o
pod w z g l ę d e m dialektologiczno-geograficznym, jak i etnograficznym d a d z ą się za
o b s e r w o w a ć te к а т е zjawiska, c h a r a k t e r y z u j ą c e r ó w n i e ż sąsiednie wschodnie kraje
z w i ą z k o w e A u s t r i i . Dalej r ó w n i e w y r a ź n y region na zachodzie (oddzielony od Bawarii
r z e k ą I n n . a pasem wzniesień K a u s m c k na wschodzie), gdzie d o m i n u j ą zachodnioaustriackie cechy kulturowe. P o m i ę d z y t y m i dwoma regionami leży region ś r o d k o w y
G ó r n e j A u s t r i i mniej więcej na obszarze pomiędzy miastami: Linz, Weis, Eferding
i Steyr, c h a r a k t e r y z u j ą c y się swoistymi cechami k u l t u r o w y m i . G ó r n a Austria jest
w i ę c nie tylko krajem o w y r a ź n y c h granicach, ale t a k ż e w a ż n y m dla ś r o d k o w o
europejskiego
terenu alpejskiego pomostem k u l t u r o w y m
pomiędzy
zachodnioi wschodnioaustriackimi obszarami.
P o n i e w a ż już pierwsze mapy etnograficzne G ó r n e j A u s t r i i , k t ó r e autor o p r a c o w a ł
na podstawie m a t e r i a ł ó w Niemieckiego atlasu etnograficznego (Atlas der deutschen
Volkskunde), zebranych w latach 1932—1938, oraz na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń ,
w y k a z a ł y t ę specyficzną s t r u k t u r ę k u l t u r o w ą kraju, wobec tego n a r z u c a ł się postulat,
by w ramach opracowywanego po wojnie Atlasu Górnej Austrii (Atlas von Oberosterreich) problematyka etnograficzna została odpowiednio obszernie potraktowana. Sieć
p u n k t ó w badawczych, j a k ą swego czasu d y s p o n o w a ł Niemiecki atlas etnograficzny,
była nieregularna i niekompletna. P o w s t a ł a wobec tego konieczność nowego groma
dzenia m a t e r i a ł ó w . Miało to r ó w n i e ż posłużyć do wnioskowania o zmianach, j a k i m
uległa k u l t u r a ludowa na przestrzeni od 1938 r. do c h w i l i obecnej. W t y m celu
utworzono przy Instytucie B a d a ń Regionalnych G ó r n e j A u s t r i i (Institut für Landeskunde von OberÓsterreich) p l a c ó w k ę pod n a z w ą Pracownia Etnograficzna Atlasu
Górnej
Austrii (Fragewerk zu den volkskundlichen K a r t e n i m Atlas von Ober
Ósterreich). Przy pełnej zrozumienia w s p ó ł p r a c y inspektoratu szkolnego kraju utwo
rzono k o m p l e t n ą sieć punktów- badawczych, o b e j m u j ą c ą wszystkie miejscowości
�405
KRONIKA
posiadające szkoły. Do nich wysyła się kwestionariusze etnograficzne. P u n k t ó w takich
jest 530, to znaczy jedna badana miejscowość przypada na 23,2 km . Dysponujemy
więc najgęstszą siecią badawczą, jaką kiedykolwiek posługiwali się etnografowie
w tego rodzaju penetracjach terenowych na tak znacznym obszarze.
Od roku 1951 wydano już 7 kwestionariuszy o następującej problematyce: cało
kształt obrzędów dorocznych, obrzędowość narodzinowa i pogrzebowa, narzędzia
rolnicze stosowane przy siewie, żniwach i młócce, pielgrzymki, liczne motywy
wierzeń ludowych i podań ludowych, pożywienie {wypiek i formy chleba), po
szczególne fragmenty budownictwa ludowego. Badania będą kontynuowane przy
pomocy dalszych 4—5 kwestionariuszy.
Jakkolwiek Instytut Badań Regionalnych ma ograniczone możliwości zarówno
pod w z g l ę d e m obsady personalnej, jak i warunków lokalowych, to jednak opraco
wano już do tej pory w pełni wyniki 5 kolejnych akcji badawczych opartych na
w y ż e j wymienionych kwestionariuszach. Uzyskane z badań materiały wynoszą ponad
100 000 pozycji kartotecznych. do czego dochodzi jeszcze ponad 20 000 notatek z tzw.
kwestionariusza piekarskiego oraz około 40 000 osobistych zapisków autora, oddanych
do dyspozycji Atlasu w celach kartograficznych i interpretatorskich. W miarę możli
wości stosuje się obok kwerend korespondencyjnych także bezpośrednie badania
terenowe pracowników, jeśli — co zresztą rzadko się zdarza — kwestionariusz
wypełniony jest niezadowalająco lub jeśli zawiera tak interesujące dane, iż wymagają
one dokładniejszego przebadania miejscowych stosunków.
2
Usiłowano nawiązać współpracę z przedstawicielami innych zawodów poza
nauczycielstwem i wysyłać im odpowiednie kwestionariusze. Doświadczenia były
niepomyślne. Współpracownicy terenowi zwerbowani na licznych kursach organizacji
chłopskich okazali się wprawdzie życzliwymi informatorami w bezpośrednich roz
mowach, ale samodzielne wypełnianie kwestionariusza nużyło ich już po pierwszych
kartkach. Spośród kwestionariuszy na temat wypieku chleba zwykłego i obrzędowego,
wysłanych do wszystkich samodzielnych piekarzy, uzyskano tylko 2% zwrotów. Tak
więc i te akcję badawczą musiało w końcu przejąć nauczycielstwo. Duchowieństwo
odpowiadało na kwestionariusz dotyczący obrzędowości religijnej dopiero po upływie
kilku lat.
Każde kierownictwo szkoły otrzymuje dwa egzemplarze kwestionariusza. Jeden
przeznaczony jest dla archiwum danej szkoły, drugi po wypełnieniu przez nauczycieli
zostaje odesłany do okręgowego inspektora szkolnego, który zbiera kwestionariusze
z całego podległego mu okręgu i następnie przekazuje je inspektorowi krajowemu,
a ten z kolei przesyła Instytutowi do opracowania naukowego. Tak w i ę c gromadzeniu
materiałów i ich przesyłce nadano drogę służbową, dającą najpełniejszą rękojmię
pełnego zwrotu. Ilość nic odesłanych kwestionariuszy nie przekracza 1%. W wy
pełnianiu kwestionariusza obok kierownika szkoły biorą jeszcze udział dwie lub trzy
siły nauczycielskie oraz trzech wybranych przez nauczycieli informatorów uznanych
za ekspertów społecznych. Przeciętnie w jednej akcji badawczej współpracuje w i ę c
2000—3000 osób.
Za środek kontrolny podanych informacji służą, poza znanym „prawem wielkich
liczb", nadsyłane dane co do pochodzenia i czasu zamieszkania osób opracowujących
kwestionariusz. Już przy zwrocie pierwszego kwestionariusza okazało się, że na 500
opracowujących, którzy udzielili co do tego informacji, 128 urodziło się bądź w samej
1
1
E . B u r g s t a l l e r , Das Fragewerk zu den Volkskundlichen Karten.
Verdffcnť
lichungen zum Atlas von Oberosterreich> herausgegeben vom Institut für Landeskunde von Oberósterreich,
t. 1, Linz 1952 (z odpowiednimi mapami pochodzenia
i okresu zamieszkania osób opracowujących kwestionariusze).
�406
KRONIKA
miejscowości badanej, bądź też w najbliższym jej sąsiedztwie; 125 podało, że pracuje
w danej miejscowości już ponad 16 lat. Od tego czasu sytuacja ta uległa dalszej
poprawie. Miejscowe pochodzenie i długi okres zamieszkania w badanych miej
scowościach pozwala wielu współpracowników uznać za ekspertów społecznych
w odniesieniu do badanych zagadnień. Z reguły nauczyciele podają również, jakie
osoby spośród ludności wsi wciągnięto do współpracy. Dobór tych osób bywa na ogół
bardzo staranny i uwzględnia specyfikę każdorazowej akcji badawczej. Tak więc
w przeważającej liczbie miejscowości o obrzędowość narodzinową pytano akuszerki,
o pożywienie — piekarza i gospodynie domowe, o budowę domów — cieśli itp.
Jakkolwiek powyżej przedstawione sposoby gwarantują już znaczną wiarygodność
danych, to jednak zastosowano jeszcze dalsze środki kontroli. Spośród podstawkowej
sieci punktów badawczych utworzono mianowicie sieć kontrolną,, rzecz oczywista
znacznie rzadszą, w której dane zbierają ochotnicy, współpracujący z Atlasem na
skutek swych zainteresowań etnograficznych. W związku z tym z wielu punktów
badawczych otrzymujemy dwa niezależnie od siebie wypełnione kwestionariusze,
nadesłane przez dwu różnych korespondentów.
Mapowanie przebiega w następujący sposób: po pierwszym rozeznaniu w ma
teriałach sporządza się mapy przeglądowe w skali 1 : 1,75 mil., z których najczęściej
uzyskuje się już wartościowe przesłanki do lokalizacji na mapach punktowych,
sporządzanych na podstawie list inwentaryzacyjnych. Mapy punktowe sporządzane
w skali 1 : 500 000 służą już bezpośrednio za wzór do druku map. Sama publikacja
ukazuje się z reguły w podziałce 1 : 1 mil. Aby korzystającym z Atlasu dać możność
lokalizacji poszczególnej informacji, załączono do map pierwszego zeszytu wkładkę
kalkową z zaznaczonymi numerami punktów badawczych. Jej rozszyfrowaniu służy
zamieszczony w I tomie „Komentarzy" skorowidz badanych miejscowości . Dzięki
tak starannemu opracowaniu można się posługiwać mapami jako pewnym i pełnym
źródłem naukowym.
2
Do tej pory opracowano już 250 map. Rzecz jasna, tylko nieznaczną ich część
można zamieścić w Atlasie Górnej Austrii, który ma się składać zaledwie z czterech
zeszytów. Przeważająca część map zostanie opublikowana w czasopiśmie Instytutu
„Oberosterreichische Heimatsblatter" lub też w postaci samodzielnych monografii
w wydawnictwach Atlasu („Veroffentlichungen zum Atlas von Oberosterreich").
Pierwszy zeszyt Atlasu Górnej Austrii zawiera prawie 12 map dotyczących
obrzędowości dorocznej (dzień zaduszny, objazdy konne, dzień św. Mikołaja) i jedną
mapę dotyczącą wiejskich grup kawalerskich. Znajdujący się w druku drugi zeszyt
zawierać będzie 9 dalszych map: pielgrzymki w dniu św. Leonarda, wieczór w dniu
św. Tomasza, wigilia Bożego Narodzenia, wieczór Trzech Króli. W trzecim zeszycie
planuje się zamieszczenie map dotyczących: zwyczajów wielkanocnych, święta majo
wego, początku lata oraz techniki i narzędzi pracy przy siewie, żniwach i młócce.
Czwarty zeszyt przyniesie mapy zwyczajów związanych z cyklem życia ludzkiego
oraz rozprzestrzenianie się wątków podań i m o t y w ó w sztuki ludowej. Obok serii
uważanej za etnograficzną w ścisłym znaczeniu przewiduje się również publikację
mapy osadnictwa i form budownictwa mieszkalnego A. Klaara oraz mapy m o t y w ó w
dislektologiczno-geograficznych F . Roitingera.
Każda mapa opatrzona jest objaśnieniem zamieszczonym w komentarzach.
Na skutek ograniczeń finansowych komentarz do jednej mapy nie może przekraczać
2
Atlas von Oberosterreich,
im Auftrage
der oberdsterreichischen
Landesregierung, herausgegeben v om Institut für Landeskunde
von Oberosterreich,
Linz
1958 (Kartenwerk und Erláuterungsband). Verlag des Institutes für Landeskunde
von Oberosterreich, Linz, Bahnhofstrasse 16.
�407
KRONIKA
8 stron maszynopisu, musi jednak wprowadzać czytelnika w całokształt problematyki
danej mapy. Pewnym utrudnieniem jest to, że w treści komentarza muszą być
uwzględnione potrzeby ważniejszych nabywców i użytkowników Atlasu, a mianowicie
nauczycielstwa. Pragnąc szerzej udostępnić bogaty materiał etnograficzny pracowni,
przewiduje się, jak już wyżej wspomniano, publikację opracowań monograficznych.
Obecnie w przygotowaniu są prace poświęcone obrzędowości w dniu Św. Tomasza
i św. Mikołaja, zwyczajom wielkich maskarad nocy karnawałowych oraz narzędziom
rolniczym.
Uogólniając doświadczenia dotychczasowych prac etnograficznych w Atlasie
Górnej Austrii stwierdzamy, że hipotezy dotyczące odrębności kultury ludowej tego
kraju, uwzględnione w problematyce badawczej i opracowaniu kartograficznym,
potwierdziły się. Znaczna ilość map wskazuje na pograniczne położenie tego kraju,
co zapewnia badaniom etnograficznym Górnej Austrii szczególne miejsce w pro
blematyce środkowoeuropejskiej kultury ludowej. Nadto stwierdzić należy, że
w porównaniu z innymi obszarami językowymi kultura ludowa Górnej Austrii
uległa stosunkowo nieznacznym zmianom od czasu, kiedy gromadzono materiały
do Niemieckiego atlasu etnograficznego, a więc od czasów poprzedzających wybuch
II wojny światowej. Dzięki tej stabilizacji poszczególne elementy kultury ludowej
służyć mogą za wyznaczniki granic regionów i zasięgów kulturowych. Okazało się
jednakże, że w niektórych miejscowościach, gdzie około 1930 r. w Niemieckim
atlasie etnograficznym oznaczono jakiś zwyczaj jako w pełni żywotny, dziś jest on
już zupełnie zarzucony. Zwyczaj maskarady, który jeszcze w 1932 r. miał charakter
obrzędowy, w relacjach dzisiejszych informatorów jest już tylko bądź straszydłem
dla dzieci, bądź podaniem. Zdarza się również, jakkolwiek nieporównanie rzadziej,
zjawisko przeciwne. Mianowicie zwyczaj określany około 1932 r. jako zanikający
okazał się obecnie w pełni żywotny, mimo iż w danej miejscowości nie podejmowano
żadnych prób ochrony kultury ludowej czy jej reaktywowania.
Ernst
Burgstaller
Tłum. z niem. D. Markowska
PRÓBY
Z O R G A N I Z O W A N I A W CZECHOSŁOWACJI
TYPU SKANSENOWSKIEGO
MUZEUM
Jakkolwiek myśl zorganizowania muzeum etnograficznego typu skansenowskiego
jest w Czechosłowacji od dawna znana i po dzień dzisiejszy żywa, to jednak do tej
pory nie została zrealizowana. Podobnie jak wiele innych przejawów naszej dzia
łalności etnograficznej, pomysł zorganizowania wielkiej wystawy budownictwa ludo
wego łączy się z Czechosłowacką Wystawą Etnograficzną, otwartą w Pradze w 1895 r.
Temu wielkiemu, nieprzeciętnemu i — mimo wielu niewątpliwych, usterek — słusz
nemu dziełu przyświecał w pełni etnograficzny cel: wystawa miała zobrazować życie
i kulturę ludu we wszystkich jej aspektach. Śmiało można powiedzieć, że na wielu
odcinkach dość konsekwentnie realizowała to zamierzenie, o wiele konsekwentniej
i bardziej nowocześnie, niż to osiągnięto w toku późniejszej działalności etno
graficznej. Z tendencji do uzyskania wszechstronności i poglądowości ekspozycji
zrodziła się — po sukcesie „Chaty czeskiej" na Wystawie Jubileuszowej w 1891 r. —
myśl wystawienia rzeczywistych budynków ludowych, które by wiernie obrazowały
sposób mieszkania i gospodarowania . Zamiar ten zrealizowano w postaci ,,wsi
wystawowej". Tworzyło ją niezbyt jednolite w swym charakterze skupisko budynków
i
Národopisná
výstava
československá
v Praze roku 1895, Praha 1895, s. 15.
�408
KRONIKA
wiejskich ustawionych wokół zaimprowizowanego placu wiejskiego. Budynki repre
zentowały wszystkie ziemie czeskie i niektóre okolice Słowacji.
Wystawa miała się wprawdzie rozwinąć w muzeum typu skansenowskiego, ale
sama nie była jeszcze przedsięwzięciem o charakterze muzealnym. „Wieś" nastawiona
była wyłącznie na w y s t a w o w o ś ć i przeglądowość. Nie mogła skupiać oryginalnych
budynków, lecz tylko zasadnicze ich typy. Nie przewożono do Pragi obiektów orygi
nalnych, zwłaszcza że nie było środków finansowych na ich zakup i transport.
„Wieś" składała się z kopii i rekonstrukcji projektowanych przez architektów, stąd
w niektórych przypadkach stylizacja, a nawet idealizacja obiektów. Na ogół były to
jednak dobrze skonstruowane, wierne kopie i poszczególne budynki uznać można
za reprezentatywne dla cech budownictwa ludowego danego regionu. Z obiektów
oryginalnych przeniesiono jedynie, poza niektórymi drobiazgami, części drewnianego
kościoła z Podůlšan koło Pardubic, ale sam kościółek został tak zbudowany, by
wiernie odpowiadał idei architektonicznej pierwowzoru
Ogólnie rzecz biorąc wy
stawa robiła bardzo dobre wrażenie, a „Wieś" — jakkolwiek bardzo niejednolita —
byłp dobrym przeglądem budownictwa ludowego Czech, Moraw, Śląska i Słowacji
(wystawiono także budynki Czechów — emigrantów amerykańskich). Wśród organiza
torów wystawy szybko dojrzała myśl pozostawienia „Wsi" na stałe na pierwotnym
miejscu jako części składowej przyszłego muzeum etnograficznego. Inicjatorzy
pomysłu byli przekonani, że do celów muzealnych zostanie wybudowane nowe
pomieszczenie, które pragnęli umiejscowić w Stromovcu w pobliżu „Wsi". Należy tu
podkreślić, że w y s t a w ę „Wsi" zorganizowano w Pradze w 1895 г., a więc już w 4 lata
po otwarciu szwedzkiego skansenu, pierwszego w Europie muzeum na wolnym
powietrzu, a pomysł pozostawienia , Wsi" na stałe jako części muzeum dojrzał już
w pierwszej fazie przygotowań do wystawy, a w i ę c jednocześnie z koncepcją
szwedzką i niezależnie od niej. Niestety, nie doszło w Pradze do wybudowania
nowego gmachu muzealnego, jak się tego spodziewali twórcy śmiałego projektu, nie
udało się też utrzymać i przekształcić „Wsi" w stałe muzeum typu skansenowskiego.
;
„Wieś wystawowa" nigdy bowiem nie stała się rzeczywistą własnością muzeum,
jakkolwiek służyła jego celom. Po zamknięciu wystawy sejm krajowy zobowiązał się
zachować i konserwować nadal tę grupę budynków, a „Wieś" przyjął do swego
majątku ówczesny urząd ochmistrzowski, będący właścicielem gruntów, na których
postawiono budynki . Po kilku latach okazało się jednak, że dalsze utrzymywanie
„Wsi" jest niemożliwe, nie tylko ze względu na duże koszty konserwacji, ale także
z powodów technicznych. Cała grupa domów konstruowana była z myślą o wystawie
czasowej, a nie stałej, w dodatku umieszczono je na podmokłym gruncie. Lekka
konstrukcja bez fundamentów, zbyt cienkie pokrycie i surowe drzewo, jakiego cieśle
użyli do budowy niektórych chat, wszystko to spowodowało po kilku Jatach taki
stan zniszczenia obiektów, że dalsze ich utrzymywanie było już niebezpieczne. Toteż
w 1901 r. specjalna komisja postawiła wniosek o usunięcie ich lub zniszczenie .
Zbiory muzeum etnograficznego zyskały w tym czasie pomieszczenie w domku
letnim w ogrodzie Kinskich. Entuzjaści muzeum skansenowskiego mieli nadzieję,
iż uda się ten piękny ogród zamienić na park etnograficzny i zgromadzić w nim
typowe budynki ludowe uzupełnione zbiorami muzealnymi, sięgającymi podówczas
już pokaźnej liczby 13 000 eksponatów o doskonałej jakości. Okazało się jednak,
że budynków ..Wsi wystawowej", które stanowić miały zalążek projektowanego
:1
4
2
Szczegółowy opis „wsi wystawowej" i poszczególnych obiektów znajduje s i ę
w księdze zbiorowej Národopisná
výstava
s. 97—144.
Národopisná
výstava
s. 535.
„Věstník Národopisného Musea Československého", 1902, s. 7.
,l
/j
�KRONIKA
409
parku etnograficznego, nie da się już uratować nie tylko z powodu ich stanu tech
nicznego, ale także z powodu zbyt wysokich kosztów transportu i nowej lokalizacji.
Mimo starań twórców „Wsi", głównie F . A. Šuberta i Rady Czechosłowackiego
Muzeum Etnograficznego, wszystkie budynki zostały sprzedane jako materiał budul
cowy i opałowy. Rozbiórkę ukończono akurat w roku otwarcia nowego pomieszczenia
muzeum etnograficznego w ogrodzie Kinskich, w 1903 г., a planowany park etno
graficzny ograniczył się do tego, że przeniesiono do muzeum dzwonnicę wałaską
z Všetina, rzeźbiony krzyż z Bojanovic kcło Hodonína i Bożą Mękę z praskiej
dzielnicy Žižkova \ Zniszczenie „Wsi wystawowej" jest poważną stratą, do dziś
silnie odczuwaną w naszym muzealnictwie etnograficznym. Jest to bowiem zmarno
wanie żmudnych, pionierskich wysiłków, które stanowić mogły dogodny punkt wyj
ściowy do dalszych prób zorganizowania muzeum etnograficznego typu skansenow
skiego.
W 1912 r. w kręgu pracowników Muzeum Etnograficznego znów zrodził się
projekt wystawy budownictwa ludowego, na którą składać się miały modele natural
nej wielkości oraz ewentualnie także oryginalne zabytki. Pomysł wyszedł tym razem
od L . Niederlego w związku z planowaną w Pradze w 1916 r. Wystawą Słowiańską.
Sądzono, że stanie się ona zalążkiem słowiańskiego muzeum etnograficznego, ukazują
cego w i e ś słowiańską jako „całościowy obraz normalnego życia w z w y k ł y m środo
wisku" . Wedle koncepcji Niederlego modele b u d y n k ó w ludowych dać miały przegląd
rozwoju historycznego chaty słowiańskiej — od typów najprostszych do najbardziej
złożonych, przy zachowaniu wszystkich charakterystycznych właściwości zarówno
form architektonicznych, jak i urządzenia wnętrza. Projekt przewidywał, że na w i e ś
złoży się od siedemdziesięciu do osiemdziesięciu czterech obiektów '.
ti
Šmialy plan Wystawy Słowiańskiej nie został urzeczywistniony. Przygotowania
przerwała wojna. Po jej zakończeniu sprawa zorganizowania w Pradze muzeum
budynków ludowych zeszła na plan dalszy — tym razem z powodu trudności o cha
rakterze teoretycznym. W kręgach fachowych wzięły górę poglądy szkoły artystycznej,
negujące sens skansenu na skutek tego, że wyrywa on zabytki z ich pierwotnego
środowiska. Na zbiory etnograficzne patrzono coraz częściej jako na kolekcję ekspo
natów sztuki ludowej. Mimo ówczesnej niepopularności koncepcji skansenu myśl ta
była nadał żywa w kręgu pracowników muzealnictwa, między innymi wśród
pracowników działu etnograficznego Muzeum Narodowego w Pradze (po 1 wojnie
ś w i a t o w e j dawne Czechosłowackie Muzeum Etnograficzne przekształciło się w dział
Muzeum Narodowego).
Nowym krokiem na drodze do realizacji idei skansenu było przeniesienie
w 1929 r. drewnianego kościółka karpackiego z Medvedców koło Mukačeva, który
miał nie tylko stanowić cenny wzór tego rodzaju budownictwa karpackiego, ale
także zalążek przyszłego muzeum nowego typu. Na skutek braku zrozumienia ze
strony czynników administracyjnych usytuowano go bardzo niekorzystnie, mianowi
cie na Petřinskim Zboczu ponad budynkiem muzeum, gdzie niestety nie można
było ustawiać dalszych obiektów.
Ochrona cennych zabytków budownictwa ludowego stała się podówczas w na
szym kraju problemem palącym. W kilku starych wsiach słowackich wybuchły
pożary, a najgroźniejszy z nich zniszczył zupełnie podtatrzańską w i e ś Važec. Szybka
rytmika przemian, niosąca zanik tradycyjnej kultury ludowej, objęła nawet naj5
„Věstník Národopisného Musea Československého", 1903, s. 6.
L . N i e d e r 1 e, Projekt slovanská
výstavy
národopisné.
Slovanská
„Česká Revue", 1912, s. 1.
' N i e d e r 1 e, op. cit.
u
dědina,
�410
KRONIKA
bardziej odległe zakątki kraju. Pracownikom muzeum skansen w y d a w a ł się wciąż
najlepszym rozwiązaniem zagadnienia ochrony zabytków, toteż ówczesne kierownic
two zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego (dr D. Stránská) podjęło po
nownie usilne próby jego realizacji. Po wielu staraniach kuratorium zarządzające
Muzeum Narodowym zatwierdziło w 1936 r. wniosek o budowę w Pradze muzeum
typu skansenowskiego i udzieliło zezwolenia na zakup obiektów. Następnie w 1938 r.
plan ten zyskał aprobatę uchwały czeskiego wydziału krajowego, któremu podlegało
Muzeum Narodowe. Projektowany skansen skupić miał budynki z całego kraju,
a dla porównania także wzory budownictwa wiejskiego innych narodów słowiań
skich. Tak szeroko zakrojony plan realizować miano stopniowo na przestrzeni kilku
lat. Kwestia lokalizacji nowego muzeum pozostała jednak i tym razem nie roz
strzygnięta . W napiętej atmosferze poprzedzającej wojnę sprawa muzeum znów
ustąpiła na plan dalszy, a wybuch wojny i okupacja niemiecka nie tylko ją prze
kreśliły, ale także doszczętnie zniszczyły rezultaty poczynionych już przygotowań.
Przykład Czechosłowackiej Wystawy Etnograficznej, ukazującej praktyczne roz
wiązanie problemu ekspozycji budownictwa ludowego, znalazł swój oddźwięk także
poza Pragą. ..Wieś wystawowa" zainteresowała morawskiego artystę plastyka
Bohumíra Jaroňka. W 1909 r. przeprowadził się on wraz ze swym bratem do Rožnova
pod Radhoštem i odtąd konsekwentnie dążył do stworzenia „własnego muzeum"'
typu skansenowskiego. Z tą myślą założył w Rožnovie Towarzystwo Muzealne i Etno
graficzne, którego g ł ó w n y m zadaniem miało być poszukiwanie odpowiednich za
bytków. W 1913 r. sam wykonał temperą obraz — rodzaj projektu — owego
„muzeum wałaskiego". Wystawił go w Wiedniu i pozyskał dla swej inicjatywy
(nieznaczne co prawda) poparcie ze strony czynników oficjalnych . Pierwszym
obiektem przyszłego muzeum był drewniany ratusz rožnovski z 1773 r. przeznaczony
już do zburzenia. Realizacja zamierzenia okazała się trudniejsza, niż przypuszczali
inicjatorzy, i dopiero w latach bezpośrednio następujących po I wojnie udało się
przenieść ratusz do parku rožnovskiego wraz ze starym domem mieszczańskim
pochodzącym z połowy X V I I I w., tzw. chatą Bilova. Dzięki niestrudzonej działalności
Jaroňków i założonego przez nich Towarzystwa Muzealnego i Etnograficznego udało
się w roku 1929 przenieść trzeci budynek rožnovski, karczmę Vaška, pochodzący
prawdopodobnie z początku X V I I I stulecia . Jednocześnie muzeum wzbogaciło się
o pewną ilość mniejszych eksponatów, jak dzwonnice, studnie, pasieki, bramy
wejściowe, krzyże, koliby. Dla różnych drobniejszych eksponatów wystawowych
należało stworzyć nowe pomieszczenie. Towarzystwo Muzealne zadecydowało, iż
w tym wypadku nie przeniesie się oryginalnego budynku, ale zbuduje kopię domu
mieszkalnego sołtysa z Velkých Karlovic. Jednakże bracia Jaroňkowie starali się —
wedle swego przekonania — zrekonstruować pierwotniejszy jego stan i nie stworzyli
w ścisłym tego słowa znaczeniu kopii. Budynek został ukończony w 1932 r. W środo
wisku muzealnym uroczyście obchodzono otwarcie wystawy morawskiego Valašska
Już w ó w c z a s muzeum miało dzisiejszy swój wygląd. Na krótko przed wybuchem
8
9
I0
K
D. S t r á n s k á , Národopisné
museum v přírodě v Praze, Praha [1938].
J a r o n ě k , Valašské
muzeum v přírodě,
„Svaz, Věstník, Ces. zem. svazu
propovznesení n á v š t ě v y cizinců na Moravě a ve Slezsku", R. 3: 1913, s. 225—230;
t e n ż e , Valašské
museum v přírodě
— národopisná dědina
r> Rožnově
p. R..
Rožnovsko.
U příležitosti
Krajinské
výstavy
Valašsko a moravsko-slezského
Pobezkydí, Rožnov p. R. [19321, s. 20—21.
J . T v a r ů ž e k , Pomátne
valašské
stavby, „Dolina Urgatina", t. 4: 1950,
s. 31—32.
J a r o n ě k , op. cit., s. 20—21; t e n ż e , Zemědělské
museum v Rožnově p. R.,
„Naše Valašsko", R. 2: 1931, s. 35—38.
9
5 0
1 1
�411
KRONIKA
I I wojny zmarł Bohumír Jaroněk, ale zgodnie z jego zamiarem i wedle jego
pomysłu rozszerzono jeszcze muzeum o drewniany kościółek .
Muzeum wałaskie w Rožnovie jest dziś jedyną na terenie naszej republiki tego
rodzaju ekspozycją architektury ludowej. Winniśmy więc wdzięczność jego twórcom.
Musimy jednak jasno zdać sobie sprawę, że nie może on stanowić wzoru dla
dzisiejszych poczynań w tym kierunku. Przede wszystkim nie obejmuje ono typowych
obiektów architektury ludowej, lecz tylko budynki miejskie i sołtysostwa. Dodać
należy, że domy miejskie dostosowane do zwartej zabudowy (wszystkie pochodzą
z rynków) w ekspozycji muzealnej usytuowane są samodzielnie z odsłoniętymi
ścianami bocznymi, przez co gruntownie zmieniły swój charakter. Dom karlovickiego
sołtysa także został wyrwany z tła zagrody i postawiony bez zabudowań gospodar
czych, które go uzupełniały, tworząc kompozycyjną całość. Autorzy projektu dowolnie
go „zrekonstruowali według stanu pierwotnego", zastępując na przykład proste
poręcze krużganku bogato rzeźbionymi, szczyt ozdobili na wzór innych wałaskich
domów, we wnętrzu piec, palenisko i komin zbudowali kopiując zabytki z Solanca,
a oryginalny piec przenieśli z sotysostwa w Jasennej itp. Według równie idealizu
jącej koncepcji został następnie postawiony kościółek. Ponieważ nie można było
przenieść odpowiedniej oryginalnej budowli, więc zbudowano kościółek całkowicie
od nowa na podstawie planów i obrazów starego kościółka drewnianego z Větřkovic,
który spłonął w 1878 r. Budowla została dowolnie dokomponowana i uzupełniona
przez budowniczego
Wszystkie budynki stłoczono na stosunkowo małej przestrzeni
zapełnionej ponadto takimi zabytkami, jak koliba z Černej Hory, dwie studnie,
pasieka, dzwonnica górska, stojąca dziś jakby pośrodku placu wiejskiego.
Podobne dążenia jak na ziemiach czeskich zrodziły się bardzo wcześnie także
w Słowacji. W skromnych początkach działalności pracowników muzealnictwa,
wspieranej w ł a ś c i w i e jedynie przez podziwu godną ofiarność ludu słowackiego, nie
można było jeszcze myśleć o tak kosztownym przedsięwzięciu. Kiedy jednak
pracownicy Słowackiego Muzeum Narodowego uzyskali lepsze warunki pracy,
postawili sobie w pierwszym rzędzie za cel zorganizowanie muzeum typu skansenow
skiego. A w chwili, gdy Słowackie Towarzystwo Muzealne postanowiło zbudować
dla muzeum nowy przestronny gmach, planowano, by jednocześnie powstał koło
niego skansen. Opracowano już nawet jego koncepcję teoretyczną i zapewniono
podstawowe fundusze , a następnie w 1934 r. zakupiono grunt pod budowę nowego
gmachu Słowackiego Muzeum Narodowego . Projektowany skansen miał skupiać
wszystkie typy budownictwa ludowego łącznie z zabudowaniami gospodarczymi,
szałasami, młynami itp. Jednocześnie powstał romantyczny pomysł, aby artyści
ludowi zamieszkali w tych budynkach i tu — odizolowani od otoczenia — spo
kojnie oddawali się twórczości w duchu tradycji swego regionu . Realizacja pomysłu
przebiegała jednak opornie, przesuwając się z roku na rok, aż wreszcie została
udaremniona przez wybuch wojny.
W pierwszych latach powojennych mieliśmy w i ę c wprawdzie w republice czecho
słowackiej bogatą sieć muzealną, ale w tym tylko jedno muzeum typu skansenow1?
n
K
lfi
17
1 2
M. J a h n o v á , Valašský kostelíček
v Rožnově p R., „Naše Valašsko", R. 8:
1943, s. 82—84.
J a r o n ě k , Zemědělské
museum ...
" J a h n o v á , op. cit.
' J . G e r y k, Návrh na zriadenie Muzea v přírodě, „Časopis Muzealnej Slovenskej Společnosti". R. 28: 1931, s. 46—47.
J . G e r y k , Slovenský
Skanzen, „Časopis Muzealnej Slovenskej Spoločnosti",
R. 37—38: 1947, s. 47.
G e r y k . Návrh na zriadenie
s. 47.
1;!
lr
1,i
1 7
�412
KRONIKA
skiego, urządzone na zasadach nie odpowiadających już współczesnym wymogom
naukowym — Muzeum Wałaskie w Rožnovie pod Radhoštem. W pierwszym okresie
odbudowy życia kulturalnego kraju w arunki nic pozwalały na takie przedsięwzięcie,
jak muzeum skansenowskie, zwłaszcza że „wioska" rožnovská zbytnio obliczona na
wrażenie artystyczne zdyskredytowała tę ideę w niektórych kręgach. Jednakże
g w a ł t o w n y zanik zabytków budownictwa ludowego nie pozwolił etnografom za
niechać tego najskuteczniejszego sposobu ocalenia ich dla kultury. Toteż muzealnicy
słowaccy wciąż powracali do tej sprawy \ Również pierwszy zjazd pracowników
muzealnictwa etnograficznego w Martinie w 1954 r. opowiedział się za wprowadze
niem i rozwojem tej formy wystawy i postanowił zorganizować na terenie Czecho
słowacji przynajmniej trzy tego rodzaju muzea: w Martinie, w Tatrach i w Demanovej . Projektodawcy bardzo przekonywająco dowodzili konieczności tworzenia
skansenów i ukazywali konkretną drogę realizacji tych planów. Etnografowie ze
Słowackiego Muzeum Narodowego opracowali teoretyczny i praktyczny plan utwo
rzenia takiego muzeum oraz jego organizacji; zyskali też dla niego aprobatę ze strony
Instytutu Etnograficznego Słowackiej Akademii Nauk. Dowodzi tego poświęcona
problemom skansenów konferencja w Dolnym Smokovcu w 1959 r. z udziałem
pracowników muzeów, etnografów i architektów
a także wstępna konferencja
etnografów słowackich w Rožnovie pod Radhoštem. Realizacja słowackiego skansenu
postępuje wiec konsekwentnie naprzód.
r
r
,ř
10
7
Inaczej przedstawia się sytuacja na terenie ziem czeskich. Przede wszystkim
zachowało się tutaj muzeum rožnovskie, które nie odpowiada już współczesnej
koncepcji muzeum tego typu. Jeśli więc ma ono istotnie obrazować wałaskie
budownictwo ludowe, to w pierwszym rzędzie musi uzupełnić eksponaty budynkami
z różnych okresów, o różnym przeznaczeniu, o różnym charakterze gospodarczym
i społecznym. Poczyniono już w tym kierunku pierwsze kroki. Po upaństwowieniu
muzeów w Czechosłowacji skansen rožnovski został podporządkowany administra
cyjnie Okręgowemu Zarządowi Muzeum Etnograficznego w Gottwaldowie, a w wy
niku reorganizacji z 1960 r. przeszedł pod Okręgowy Zarząd Muzeum Śląskiego
w Opawie. Pracownicy muzeum z Gottwaldowa zajęli się energicznie konserwacją
urządzenia wnętrz tych budynków i opracowali perspektywiczny plan dalszego roz
woju muzeum przez uzupełnienie go budynkami gospodarczymi, chatami ubogich
górali i pasterzy itp. Do muzeum rožnovskiego został oddelegowany stały pracownik
etnograf, fachowiec, obiekty zostały zabezpieczone, a częściowo pozyskane także
dalsze. Również pracownicy opawskiego muzeum w pełni świadomi są ważności zadań,
jakie stawia przed nimi rožnovski skansen. Muzeum Śląskie w Opawie zapewmiło
środki na reperacje i konserwację urządzeń wnętrz budynków oraz na urządzenie
nowej ekspozycji; podstawowym zadaniem dalszej działalności będzie odpowiedni
dobór i lokalizacja dalszych obiektów, tak by muzeum wiernie obrazowało dom w a łnski, styl życia i gospodarkę jego mieszkańców.
Jednakże Muzeum Rožnovskie ma charakter regionalny. Wciąż brak na ziemiach
czeskich muzealnego zespołu budynków ludowych, które by reprezentowały różne
regiony kraju. Zadanie to wciąż jeszcze oczekuje czeskich etnografów. Mimo wielu
dyskusji teoretycznych realizacja skansenu wciąż jest odkładana. Po I I wojnie ś w i a -
1M
G e r y k , Slovenský
Skanzen, s. 47—48.
Příspěvky
к národopisnéj
muzeológii.
Materiály
z I. celostátněj
konferencie
muzealnych pracovnikov-etnografov
v Martine v dňoch 25—27 V 1954, Bratislava
1954, s. 21, 62, 88.
J . M j a r t a n, O praktické)
ochraně Vudovej architektury, „Slovenský Náro
dopis -, R. 7: 1959 nr 4, s. 584—5fí9.
lił
JU
1
�413
KRONIKA
towej trzy ośrodki zainteresowały się tą sprawą. Pierwszy z nich stanowią pracow
nicy Muzeum, drugi — wydział architektury ludowej w P a ń s t w o w y m Instytucie
Opieki i Ochrony Przyrody, trzeci — Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosło
wackiej Akademii Nauk- . Dla skoordynowania wysiłków tych ośrodków, zmierzają
cych do tego samego celu różnymi drogami, Ministerstwo Szkolnictwa i Kultury zwo
łało w październiku 1958 r. w Rožnovie naradę zainteresowanych czynników. Mimo
iż w czasie narady wystąpiły pewne różnice zdań (głównie pomiędzy tymi, którzy
uważali, że najwłaściwsza jest ochrona zabytku in situ, a pomiędzy tymi, którzy
zgadzali się, że byłby to sposób idealny, ale uważali go za trudno wykonalny),
wszyscy uczestnicy zgodnie doszli do wniosku, że zorganizowanie muzeum typu
skansenowskiego jest potrzebą naglącą. Rozstrzygnięto również zagadnienie zasięgu
i liczby potrzebnych obiektów. Część obradujących popierała myśl założenia większej
liczby zbiorów regionalnych, gdy tymczasem pracownicy wielkich muzeów, powo
łując się na dotychczasowe doświadczenie, ostrzegali przed trudnościami utrzymania
większej liczby skansenów zarówno z uwagi na środki finansowe, jak i odpowiedni
personel fachowy. Proponowali oni zorganizowanie dwu wielkich ekspozycji: jednej
poświęconej terenom Moraw przy Muzeum w Brnie i drugiej — o bardziej ogólnym
charakterze — przy Muzeum Narodowym w Pradze -.
Naradę w Rožnovie poprzedził szereg dyskusji w węższych kręgach fachowców,
dyskusje toczyły się także później, a jednak do tej pory nie podjęto na ziemiach
czeskich poważniejszych przygotowań do zorganizowania skansenu. Lecz samo życie
prze nieodparcie ku rozwiązaniu tego problemu. I tak na przykład przed Radą Naro
d o w ą w Turnovie, centrum jednego z najpiękniejszych regionów czeskiego budownic
twa ludowego, stanął problem remontu i konserwacji wspaniałego budynku drewnia
nego Dlaska \л Dolankách koło Turnova. Rada zdecydowała się przejąć budynek pod
swoją administrację i po remoncie zamienić w muzeum regionalne z możliwością
skupienia koło niego dalszych zagrożonych zabytków architektury ludowej, co
w przyszłości stanowić może małe muzeum regionalne typu skansenowskiego
Przez konserwację budynku Dlaska oraz uzyskanie nowych cennych zabytków, np.
chaty Rakoška, stworzono realną podstawę tej akcji. Wydaje się więc, że na ziemi
turnovskíej istnieją szanse realizacji pomysłu, o który wielkie muzea walczyły dotąd
bezskutecznie.
Byłoby to w najwyższym stopniu niewłaściwe, gdyby tak ważny problem pozo
stawiono do rozwiązania spontanicznym akcjom, w y w o ł a n y m doraźną koniecznością
ochrony zabytków. Etnografowie czescy wierzą, że ich długoletnie wysiłki zostaną
już wkrótce uwieńczone pomyślnym rezultatem w postaci dużego, na właściwej kon
cepcji naukowej opartego muzeum skansenowskiego, które skupi typowe zabytki
budownictwa ludowego.
1
2
Tłum. z czesk. Z. Wagner
2 1
Helena
Johnové
E . B a l á š , O záchranu vesnických
stavebních, pamáípfc, ,,Český L i d " , R. 47:
1960 nr 6, s. 248—252.
Postanowienia konferencji zostały opublikowane w sprawozdaniu: J . B e n e š ,
Porada o ochraně lidové architektury v muzeích,
„Ccský L i d " , R. 46: 1959 nr 2,
s. 90—91.
W związku z tym Powiatowe Muzeum Etnograficzne w Turnowie konsulto
w a ł o się w 1959 r. z odpowiednimi specjalistami.
2 2
2 3
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ec83cdef6a2952617cfb6d8d74b1a81.pdf
0a0ce154f49ea6e4a223f3a107b628c8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:521
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:475
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.5-13
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INSTYTUT
HISTORII
POLSKIEJ
KULTURY
AKADEMII
MATERIALNEJ
NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
vii
WROCŁAW —WARSZAWA—KRAKÓW
ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH
W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK
1963
�KOMITET REDAKCYJNY
Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski (redaktor),
Józef Gajek, M i e c z y s ł a w Gładysz (zastępca redaktora),
Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa,
Krzysztof Makulski (sekretarz redakcji), Danuta Mar
kowska (sekretarz redakcji), Adolf Nasz, Andrzej
Waligórski (zastępca redaktora), Kazimiera Zawistowicz-Adamska
тяъпшй пит
ul. á w i e T C j f t . ' v r r : i . . . ' о i ' J
,00-140 Warr-o-v/o;
Printed in Poland
Redaktorzy:
Aurelia Podgórska i
Zyta K w i e c i ń s k a
Z a k ł a d Narodowy i m . Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroc
law 1963. Wydanie I . Naklad 500 + 150 egz. Objętość ark.
w y d . 48,1л, ark. d r u k . 36,37 + 2 mapy, ark. form. A - l 49,36.
Papier ilustr. k l . V, 80 g, 70 x 100 (16) z f a b r y k i w Częstocho
wie. Oddano do sliładar.ja 5 I I I 1963. Podpisano d i d r u k u
15 X I 1963. D r u k u k o ń c z o n o w grudniu 1963 r. Z a k ł a d y Gra
ficzne KSW „ P r a s a " . Wroclaw, u l . P i o f i Skargi 3/5. Zara,
nr 631/63. S-7. Cena zł. 100.—
�S P I S TREŚCI
Witold D y n o w s k i — Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej .
Streszczenie w j . francuskim
.
.
15
28
S T U D I A I MATERIAŁY
Tadeusz L e w i c k i — Pożywienie ludności Zachodniej Afryki w średnio
wieczu w e d ł u g źródeł arabskich
Streszczenie w j . angielskim
Krzysztof M a k u l s k i — G e n e z a ' B u s z m e n ó w na podstawie badań archeolo
gicznych i etnograficznych .
. '•. Í.
Streszczenie w j . francuskim .
.- ..
.•• .
Andrzej W a l i g ó r s k i — Studia nad więzią.'terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo .
Streszczenie w j . rosyjskim
Krzysztof W o l s k i — Powindah, patańscy koczownicy Afganistanu i Paki
stanu
Streszczenie w j . angielskim
.
.
. . . .
Joanna M a c i e j e w s k a — Akulturacja w gospodarce i trybie życia Lapoń
czyków górskich w końcu X I X i na początku X X wieku
Streszczenie w j . rosyjskim
31
191
192
295
299
360
363
394
397
424
*
Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu
Frankowskim
425
KRONIKA
Od Redakcji
441
Z
kraju
Sesja naukowa z okazji 50-lecia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu —
Zbigniew Jasiewicz
'
Dyskusje o regionalizmie — Krzysztof Makulski
Sesja popularnonaukowa w Płocku — Wanda Paprocka, Danuta Markowska
Wystawa „Afryka nieznana a bliska" — Wiiold Dynowski
Uwagi na temat studiów afrykanistycznych w Polsce — Stefan Strelcyn .
.
Remarques sur les études africaines en Pologne — Stefan Strelcyn .
.
.
Międzynarodowe Sympozjum Afrykanistyczne w Białymstoku — Tadeusz
Dzierżykray-Rogalski
442
445
445
449
459
460
462
�6
SPIS
TBESCI
Egzotyczne eksponaty p o w i ę k s z y ł y zbiory Muzeum Pomorza Zachodniego —
K. M
Dane statystyczne dotyczące Afryki — A. W
Afryka
i
463
463
afrykanistyka
Polska
Polskie badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej
Wiktor A. Daszewski
Listy z Konga — Opracował Krzysztof Makulski
Afryki —
464
474
ZSRR
Posiedzenie afrykanistów radzieckich poświęcone problemom koordynacji ba
dań — K. M
Ekspozycja zbiorów etnograficznych w Etiopii — K. M
479
481
Francja
V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty Francus
kiej — K. M
Stypendyści rządu francuskiego z krajów afrykańskich na studiach we F r a n
cji — K. M
Studium przygotowawcze do badań afrykanistycznych przy V I Sekcji École
Pratique des Hautes Etudes w Paryżu — K . M
Afryka
482
483
485
Zachodnia
Konferencja Uniwersytecka Afryki Zachodniej — K . M. .
.
.
.
486
Gwinea
Pierwsze czasopismo w Gwinei — A. W
487
Gabon
Nowy periodyk w Gabonie — A. W
487
Ghana
Oryginalna twórczość muzyczna Ghany — A. W
Czasopismo literackie w Ghanie — A. W
487
487
Czad
Nowy ośrodek naukowy w Republice Czad — A. W. .
Anglia
488
,
Nowe czasopismo poświęcone historii Afryki — A. W
Ostatnie seminaria afrykanistyczne — A. W
.
.
488
488
Włochy
Włoski Instytut Afrykanistyczny — A. W. .
.
.
.
.
.
.
.
488
�SPIS
TREŚCI
UNESCO
w
7
Afryce
Rola radia w dziedzinie oświaty w Afryce Tropikalnej — A. W
Zagadnienia oświaty w Afryce — A. W
Podręczniki szkolne w Afryce — A. W
489
490
490
Miscellanea
Stypendia na badania terenowe w Afryce — A. W
Badania naukowe na terenie Afryki — A. W. .
Związek m u z e ó w afrykańskich — A. W
Prenumeratorzy czasopisma „Africa" —• A. W
Etnografia
w krajach
.
.
.
.
490
490
491
491
socjalistycznych
Węgry
Węgierskie badania Ameryki — L . Boglár
491
Czechosłowacja
V Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w K a r
patach — Anna Kutrzeba-Pojnarowa
Wiadomości
492
bibliograficzne
Przegląd polskich wydawnictw o Afryce — Jan Milewski
Revue Internationale des Sciences Sociales — A. W
Africa from the Point of View of American Negro Scholars — A.W.
Wydawnictwa The Institute of Race Relations — A.W
Wydawnictwa Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego — A. W.
Nowa ksin.żka Kwame Nkrumaba — A.W
495 "
500
500
500
500
501
>
RECENZJE
Claude Lévi-Strauss, L a penses sauvage, Paris 1962 — Anna
Kutrzeba-Poj
narowa
Claude Lévi-Strauss, L e totémisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof
Ma
kulski
Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara Olszewska-Dyoniziak
Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Stara Afryka na nowo od
kryta, Warszawa 1961 —• Krzysztof Makulski
E. R. Leach, Pul Eliya — A village in Ceylon, London 1961 — Jadwiga Ko
walik
K a r l A. Wittfogel, Oriental Despotism, New-Haven 1957 — Leszek Dzięgiel
Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Social Change in Tikopia,
London 1959 — Sławoj
Szynkiewicz
I. I. Potiechin, Formirowanie nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikansldeh Bantu.
Moskwa 1955 —• Joanna Maciejewska
Nie opublikowany manuskrypt prof. К. Moszyńskiego — Leszek Dzięgiel .
.
Études Rurales, nr 1—3, Paris 1961 — Anastazja Kojdecka
IndeKsy —• Aurelia Podgórska
503
506
515
521
531
534
539
544
548
550
555
�ОГЛАВЛЕНИЕ
Витольд Д ы н о в с к и — С остальных областей польской этнографии
Р е з ю м е на ф р а н ц у з с к о м языке
.
15
28
ИССЛЕДОВАНИЯ И М А Т Е Р И А Л Ы
Т а д е у ш Л е в и ц к и — Пропитание народонаселения Западной А ф р и к и
в средние века по арабским источникам
31
Р е з ю м е нэ английском языке
.191
К ж и ш т о ф М а к у л ь с к и —Происхождение
бушменов
на
основании
археологических и этнографических исследований
. . . .
.192
Резюме на французскогл языке
295
А н д ж е й В а л и г у р с к и — Исследования территориальной и родственной
связей восточно-африканского племени Люо
299
Р е з ю м е на русском языке
.
360
К ж и ш т о ф В о л ь с к и — Племя „повиида". патанские кочевники А ф г а
нистана
363
Р е : ю м е на английском языке
394
Иоанна М а ц е е з с к а — Аккультурация в экономике и образе ж и з н и
горских лопарей (саами) в конце X I X и Е начале X X века
.
.
.
397
Резюме на русском языке
. . . .
424
*
Анна К у тж е б а - II о й н а р о в а — Воспоминания
нюше Фргнковском
о
профессоре
Эуге425
ХРОНИКА
От Редакции
441
По podHoit стране
Научная сесия, посвященная 5р-тилетию Познаньского этнографического
общества — Збигнев
Ясевич
Дискуссия о регионализме — Кжиштоф Макульски
.
Научно-популярная сессия в Плоцке — Ванда Папроцка, Данута Марковсха
Выставка „Неведомая и близкая Африка'" — Вмтолъд Дыновски
.
Замечания по поводу африканиетических исследований в Польше — Сте
фан Стрельцып
Remarques sur les etudes africaines en Pologne — Стефан Стрельцып .
.
Африканистический антропологический симпозиум в Бяломстоке — Т а д е у ш
Дзержикрай-Рогальски
442
445
445
449
459
460
462
�SPIS TREŚCI
g
Экзотические экспонаты пополнили коллекции М у з е я Западного
морья — К. М
Статистические данные по А ф р и к е — А . В
Африка и
По
463
463
африканистика
Польша
Польские археологические исследования в северо-восточной
Виктор А . Дашевски
Письма из Конго — в обработке Кжиштофа Макульского
Африке-464
474
СССР
Заседание советских африканистов, посвященное задачам координации
исследований — К. М
Экспозиция этнографических собраний в Эфиопии — К. М
479
481
Франция
VI
к о н ф е р е н ц и я министров народного просвещения стран ф р а н ц у з с к о й
сообщности — К. М
.
Стипендиаты французского правительства из а ф р и к а н с к и х стран на уче
бе во Франции — К. М
Подготовительный курс к африканистическим исследованиям при V I
секции Практической школы высших знаний в П а р и ж е — К. М.
Западная
482
483
485
Африка
Университетская конференция Западной А ф р и к и — К. М.
.
.
.
.
486
Гвинея
Первый ж у р н а л в Гвинее — А . В.
487
Габон
Новое периодическое издание в Габоне — А . В
487
Гана
Оригинальное музыкальное творчество Ганы — А . В
Литературный ж у р н а л в Гане — А . В
487
487
Чад
Новый научный центр в республике Чад
— А , В.
488
Англия
Новый ж у р н а л , посвященный истории А ф р и к и — А . В
Последние африканистические семинары — А . В.
. . . . .
.
488
488
Италия
Итальянский африканистический институт — А . В.
488
�10
SPIS
ЮНЕСКО
TREŚCI
в
Африке
Роль радиовещания в деле просвещения в Тропичес к с й А ф р и к е — Л. Б.
Проблемы просвещения в А ф р и к е — А . В
Школьные учебники в А ф р и к е — А . В
489
490
490
Разное
Стипендии на местные исследования в А ф р и к е — А . В .
Н а у ч н ы е исследования на территории А ф р и к и — А . В .
Союз а ф р и к а н с к и х музеев — А . В
Подписчики на ж у р н а л „Африка" — А . В
Этнография в социалистических
.
.
490
490
491
491
.
странах
Венгрия
Венгерские исследования Америки — Л. Боглар
491
Чехословакия
V. к о н ф е р е н ц и я М е ж д у н а р о д н о й комиссии по изучению народной к у л ь
туры в Карпатах — А н н а Кутжеба-Пойнароеа
492
Б и б л и о г р а ф и ч е с к и е заметки
Обзор польских изданий об А ф р и к е — Ян Милевски
. . . .
Revue Internationale des Sciences Sociales — А .В
Africa from the Point of View of American Negro Scholars — A. B.
И з д а н и я The Institute of Race Relations — А . В
Издания Международного африканистического института — А . В .
Новая книга Кваме Нкрума — А . В
.
.
.
.
495
500
500
500
• 500
501
РЕЦЕНЗИИ
Claude L é v i - S t r a u s s , L a pensée sauvage, Paris 1962 — А н н а
Кутжеба-Пой
нароеа
Claude L é v i - S t r a u s s , L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Кжиштоф
Maкулъски
К л о д Леви-Штраус, Печаль тропиков, Варшава
1960 — Барбара О л ъ шевска-Дыонизяк
Базиль Давидсон, А ф р и к а пробуждается, Варшава 1957; Вновь открытая
старая А ф р и к а , В а р ш а в а 1961—Кжиштоф Макулъски
. . . .
Е. R. Leach Pul ЕИуа — A village in Ceylon, London 1961—Ядвига Коеалик
К. A. Wittfogel, Oriental Despotism, New-Haven 1957 — Л е ш е к Дзенгель
Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Social Change in Tikopia,
London 1959 — Славой Ш и н к е в и ч
И. И. Потехин, Формирование национальной общности ю ж н о - а ф р и к а н с к и х
банту, Москва 1955 — Иоанна Мацеееска
Неопубликованная рукопись проф. К. Мошинского — Л е ш е к Дзенгель
Etudes Rurales, № 1—3, Paris 1961 — Акастазия Койдецка
. . .
Индексы — А у р е л и я Подгурска
.
.
. •
503
506
515
521
531
534
539
544
548
550
555
�CONTENTS
Witold D y n o w s k i — The Deficit Studies in Polish Ethnography .
French Summary
.
.
15
28
S T U D I E S AND M A T E R I A L S
Tadeusz L e w i c k i — The Food of the West African Peoples in the Middle
Ages According to Arabic Sources . . .
English Summary
Krzysztof M a k u l s k i — The Origins of Bushmen in the Light of Archaeolo
gical and Ethnographic Research
French Summary
Andrzej W a l i g ó r s k i — Studies on the Territorial and Familial Links in
the East African Tribe Luo .
Russian Summary
Krzysztof W o l s k i — Powindah, the Patan Nomadic Tribe of Afghanistan
and Pakistan
English Summary
Joanna M a c i e j e w s k a — Acculturation in the Economy and Way of Life
of the Laplanders
Russian Summary
. . . .
. . .
397
424
Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Some Reminiscences
Eugeniusz Frankowski
425
about
31
191
192
295
299
360
363
394
Professor
CHRONICLE
From the Editorial Board
.
Polish
.
.
441
News
Scientific Session on the Occasion of the 50th Anniversary of the Existence
of the Society of Folk Research in Poznań — Zbigniew Jasiewicz .
.
Discussion about Regionalism — Krzysztof Makulski
Popular and Scientific Session in Płock — Wanda Paprocka, Danuta Mar
kowska
. . . . .
A n Exhibition „Africa Unknown Yet Near" — Witold Dynowski .
.
.
Some Remarks on the Africanistic Studies in Poland — Stefan Strelcyn .
Remarques sur les études aíricaines en Pologne — Stefan Strelcyn .
.
.
International symposium on Africa in Białystok — Tadeusz
DzierżykrayRogalski
442
445
445
449
459
460
462
�SPIS
12
TREŚCI
Exotic exhibits enlarge the collection of the Museum of West Pomerania —
К. U.
.
.
. . . .
. . . .
Statistic Data Concerning Africa — A. W
Africa
and African
463
463
Studies
Poland
Polish Archaeological Researches in the Northeastern
A. Daszewski
Letters from the Congo — Krzysztof Makulski .
.
Africa
— Wiktor
. . . .
. . .
464
474
USSR
A Session of the Soviet Researchers Over Africa Devoted to the
of Coordination of Researches — K. M.
Exposition of the Ethnographic Collections in Ethiopia — К. M.
Problem
479
481
France
The Sixth Conference of Ministers of Education of the French Common
wealth — K'. M
.
.
Scholarship holders of the French Government from the African Countries
at the French Universities — K. M
The Preparatory College to African Studies by the Vlth Section of École
Pratique des Hautes Etudes in Pari= — KM
West
482
483
485
Africa
The University Conference oí West Africa — K. M.
.
.
.
.
.
.
486
Guinea
The First Newspaper in Guinea — A. W.
487
Gabon
New Periodical in Gabon — A. W.
.
.
.
487
.
.
.
.
.
487
487
Ghana
Original music of Ghana — A. W.
Literary Paper in Ghana — A. W
.
.
T sсhad
New Scientific Centre in the Tschad Republic — A. W
488
England
New Periodical Devoted to the History of Africa — A. W
The Recent African Seminary — A. W
.
488
488
Italy
The African Institute In Italy — A. W
488
�SPIS TKESCI
UNESCO
in
13
Africa
The Educational Role of the Radio in the Tropical Africa — A. W. .
The Problems of Education in Africa — A. W.
School Handbooks in Africa — A. W
489
490
490
Miscellanea
Scholarships for the Field Researchers in Africa — A. W.
Scientific Research in Africa — A. W
A n Association of the African Museums — A. W
The Subscribers to the „Africa" Newspaper — A. W
Etnography
in Socialist
.
490
490
491
491
Countries
Hungary
Hungarian Researches Over America — L . Bogldr
.
.
491
Czechoslovakia
The Fifth Conference of the International Committee for Researches On Folk
Culture in the Carpathian Mountains — Anna Kutrzeba-Pojnarowa
.
.
Bibliographic
492
information
A Review of Polish Publications about Africa —
Revue Internationale des Sciences Sociales — A.
Africa from the Point of View of American Negro
Publications of the Institute of Race Relations —
Publications of the International African Institute
A New Book by Kwame NKrumah — A. W
Jan Milewski
W
Scholars —• A. W. .
A. W
— A. W
495
500
500
500
500
501
REVIEWS
Claude Lévi-Strauss, L a pensée sauvage, Paris 1962 — Anna
KutrzebaPojnarowa
Claude Lévi-Strauss, L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof
Makulski
Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara OlszewskaDyoniziak
Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Stara Afryka na nowo od
kryta, Warszawa 1961 — Krzysztof Makulski
E . R. Leach, Pul Eliya, A Village in Ceylon, London 1961 —• Jadwiga Kowalik
K . A. Wittfogel, Oriental Despotism, New-Haven 1957 — Lesze/c Dzięgiel
.
Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Social Change in Tikopia,
London 1959 — Sławoj Szynkiewicz
I. I . Potiechin, Formirowanie nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich Bantu,
Moskwa 1955 — Joanna Maciejewska
A n Unpublished Manuscript of Prof. К. Moszyński — Leszek Dzięgiel
.
Études Rurales, no 1—3, Paris 1961 — Anastazja Kojdecka
Index — Aurelia Podgórska
503
506
515
521
531
534
539
544
548
550
555
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81192d8b156cbf9bb1930f8c93a1c638.pdf
1392dcd42458f4141638de5b34170629
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:519
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:474
Title
A name given to the resource
Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.461-471
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INDEKSY
Wykonała Zofia Szromba.
Liczby podane kursywą wskazują, że wzmianka znajduje się w przypisie.
INDEKS OSOBOWY
Abraham W. 359
Adamson A. 445
Adamus K . 41, 322
A l - I d r l s i 63-72, 362
Andrusov D. 35
Anikin W. P. 417, 417
Antoniewicz Włodzimierz 17, 362, 382,
431, 432
Apanańska K . 322
Arcichowskij A. 304
Ariste P. 398
Baláš E . 413
Bar A. 293
Baran K . 166
Baranowski Bohdan 293
Barszczewski Jan 278
Barycz H . 430
Barzykowski S. 279
Batowski I I . 202, 270
Bazielich W. 430
Beauchamp J . 297, 297
Bednárik Rudolf 422
Beneš J . 413
Berezowski S. 195, 431
Bernatzik H. A. 292
Biasutti 353
Bieniarzówna J . 138
Biernacka Maria 41, il, 322
Birkenmajer J . 138
Birket-Smith B. 354
Blade J . F. 456
Bochenek Z. 355
Bocheński Z 137
Boczek A. 71
Bogdanowski J . 368
Bogucki K . 26
Bohmann L a u r a 444, 444, 445
Bohmann Paul 444, 444-448, 448
Bokesová Z. 426, 426
Borowski K . 168, 169
Bratanic B. 26, 32, 353
Braungard Ryszard 83
Brockhaus F. A. 273
Broda J . 82, 372
Bronicz S. 90
Bruchnalski K . 140
Bruckner A. 166
Bujak Jan 322, 332
Bujakowa M. zob. Lechowska-Bujak
Maria
Burchardówna Helena 430
Burgstaller Ernst 405, 407
Burian V. 420, 420
Burlasová Soňa 422, 427, 427
Buschan G. 292
Capper 298
Chalandon F. 65
Chaloupecký V. 70, 71
Champion P. 354
Chastellux de 298
Chełchowski 289
Chmielewski W. 305
Chmielowski Benedykt 292, 292
Chodakowski Zorian Dołęga 270
Chodźko J . 268
Chojnacki K . 42, 322
Cholewa J . 81
Cholewa M. C. 366, 370
Chombart de Lauwe M. J . 434
Chombart de Lauwe Paul H. 434, 434-437,
437
Chrzanowski
I. 274
�462
INDEKSY
Cook 292-294, 299
Соохе Wilhelm 300
Couvreur L . 434
Crestón R. Y . 357
Czapkiewiczowa M. 429
Czeboksarow N. N. 418
Czekanowski J . 349, 353, 354
Czubek J . 186
Cwirko-Godycki
3VT. 349, 353
Dalmata Herman 66
Damrosz Jerzy 281
Daryl Forde R. 325, 354
Dobkowski P. 361
Debec C. T. 351
Delaveau L . 81
Długopolski E . 167
Dmochowski Franciszek 293
Dobrowolska Danuta 438
Dobrowolska M. 26
Dobrowolski Kazimierz 27. 19, 25, 26, 35,
75, 75. 78, 81, 82 136, 137, 137, 202,
207, 209, 217, 223, 223, 233, 236, 332
Doppelfeld O. 304-307
Droppová-Markovičová L . 426, 426
Drozdowski A. 432
Dunáre N. 18, 26
Dynowski Witold 353, 356
Dzierży kra j -Rogalski T. 353
Dżabbarow I . M. 449, 453, 453-455
;
Eichborn L . 169
Erixon 353
Evans-Pritchard E . E . 448
Fabianowski J . 26
Falkowski J . 81
Fastnacht A. 26
Febure M. 291, 291
Federowski Michal 270, 281-284, 281-285,
286, 286-289, 288, 289
Fejér G . 71
Ferguson 274
Ferth 352
Filová Božena 422, 423, 423
Finkel 285
Firth R. 447
Fischerowa E . 25
Flis J . 430
Flizak S. 81, 82
Forster J . R. 292, 294, 299, 300
Fóldes L . 32
Franklin Beniamin 298
Franko I . 417
Gašparíková V. 426, 426
Gavazzi M. 26, 353
Gądziński Z. 312
German Franciszek 267, 275
Geryk J . 411, 412
Gessain R. 351, 354
Gierasimow N. P. 351
G i l E w a 333
Giot P. R. 357
Gloger 2S2
Gluckman M. 445
Gładysz Mieczysław 15, 15, 25, 26, 29,
31, 33, 75, 75, 318, 332
Gładyszowa Maria 25, 30, 75, 292
Gocel L . 267, 272
Golach owski K . 430
Gołębiowski Ł. 80
Gotkiewicz Marian 93, 94, 97, 101, 105.
112, 116, 119
Gozdawa-Reutt Wincenty 278
Griaule M. 351, 438, 441
Gumowski M. 362
Gunda Béla 26, 353
Gwagnin A. 291, 291
Hacquet В. 167
Hahn Edward 85
Hazclius 353
Heine-Geldern P. 353
Hensel W. 309
Hercen A. 275
Herskovits Melville 352, 354
Hoebel 445
Holý L . 421
Hołubowicz W. 316
Hombourger H . 441
Homolacsowie 168-170, 189
Horák J . V. 422, 420
Horálková Z. 426, 426
Hornberger Theodor 456, 457, 456-458,
499
Horváthová Emilia 422, 427, 427
Howell P. P. 445
Hrabyk P. 359, 361
Hurt Jakub 388
Huska J . 75
�INDEKSY
Itman L . 317, 318
Izbicki R. 42, 44, 45
Jachowicz S. 277
Jackowski Ignacy 274, 275
Jacobeit Wolfgang 21, 83, 421, 459, 460
Jahnová M. 411
Jamka R. 26, 365
Janowski J . 359, 365
Jaroněk B o h u m í r 410, 410, 411, 411
Jarosz Stefan 385
Jasicki B. 26
Jasiewicz Zbigniew 455
Jasnorzewski Maciej 333, 353
Jasnowska J . 312
Jaworska B . zob. Kopczyńska-Jaworska
Bronisława
Jażdżewski K . 305, 307
Jech J . 419
Jelínková Z. 426, 426
Jelski Aleksander 279, 279
Jenny J . 434
Jeřábek Richard 403
Jeż-Jarecki Władysław 340
Jireček K . 226, 227, 227, 229, 229, 233
Johnová Helena 413
Jost Henryk 367, 370, 372, 374, 381
Jostowa Wanda 25, 26, 189, 322, 366,
382, 382-384
Józwienko A. W. 417, 417
Julicn Ch. André 438
Kacnclson D. 269
Kaczmarczyk Z. 81
Kahounová E . 423, 423, 424
Kaindl R. F . 98, 98, 100, 101, 101-103,
103, 107, 110, 111, 112, 112, 115
Kaleciak P. 82
Kalfasówna S. 165
Kalits V. 395, 395, 399
Kaljuvee E . 399
Kallas Oskar 388
Kamińska J . 316
Kamocki J . 322
Karbusický V. 422
Karłowicz Jan 282, 283, 283, 285
K a r s k i j E . F . 283, 285
K a r u E . 399
Kiersnowski R. 307
Kivisaar-Feoktistova L . 395, 395
Klaar A. 406
463
Kleiner J . 273
Klimaszewska J . 25, 26, 30, 333
Kniaźnin Franciszek Dionizy 278
Kočiš J . 33
Koetter 238
Kolberg 282, 289
Kolessa F . 426
Kolowca J . 432
Kopczyńska-Jaworska
Bronisława
25,
26, 30, 82, 321, 332, 333, 431
Koppers W. 352
Kornaś J . 26
Kosew D. 202, 229
Kostrzewski J . 307, 316-318
Kostuch 26
Kotasowie Anna i Adam 192
K o v á č e v i č o v á Soňa 422
Kowalewicz В. 271
Kowalik J . 41, 322
Kowalska-Lewicka Anna 17, 25, 26, 30,
75, 322, 358, 388, 427 430, 432, 433
Kozerska Helena 281, 282
Kozłowski J . 427, 428
Kramařík J . 421, 421
Krandžalov D. 422
Kreutzwald R. 388
Krygier E . 367, 384
Krzyszkowski J . 291, 292
Krzyżanowski J . 267, 267, 269, 270, 275,
422
Kubijowicz W. 81, 330, 330, 333, 333,
334
Kuczyński S. 361, 362, 364
Kunysz Antoni 26, 365
Kunz L . 33, 419, 419
Kupfer F . 66, 362
Kuraś S. 138
K u r r i k H. 390, 390
Kutrzeba-Pojnarowa Anna 25, 26, 33,
75, 81
Kutrzebianka A. zob.
Kutrzeba-Pojna
rowa Anna
Küchelbecker Wilhelm 267, 269, 269
Küppers G. A. 202, 202
K w a ś n i e w i c z Władysław 134, 136, 137
Kwolek J . 359
Látt S. 399, 399
Lechowska-Bujak Maria 322, 330, 337
L e h r - S p ł a w i ń s k i T. 359, 363
Leinbock F . zob. Linnus F ,
�46Í
INDEKSY
Leńczyk G. 353
Leroi-Gourhan A. 351, 354, 438-440, 442
Leszczycki S. 81, 431
Lcvi-Strauss Claude 351, 354
Lewicka A. zob.
Kowalska-Lewicka
Anna
Lewicki Tadeusz 63-69, 70, 71, 72, 362,
362, 427-429
Lewin M. G. 351
L i i v a I. 359
Limairac de Edmond 456
Linde 385
Linnus F . 389, 390, 390, 391
Linnus H. 399
Linnus Jüri 399, 400
Litwin Michał 291
Loesch v. К. C. 202, 204
Londzin J . , ks. 120
Looke E . 398, 399
Losa Józef 278
Louis J . 141
Loukotka C. 421, 422
Lugerd Lord 447
Luts A. 395, 395, 399
Łabedzki H. 165
Łapińska K . 322
Ł o w m i a ń s k i H. 358, 359, 362, 362
Łyskina 278
Machnik J . 365
Macůrek J . 20
Makowiecki A. 13S
Makulski Krzysztof 349, 353, 356, 444
Malec J . , ks. 101, 101
Maleczyński K . 362, 362
Malinowski B. 445
Małecki M. 96, 96
Manninen I . 389, 390
Marcinkiewicz Hieronim 278
Marinov Wasil 202, 206, 206, 208. 208,
214, 216, 217, 218, 222, 223
Marków A. 362
Markowska Danuta 90, 226, 400, 407, 459,
460
Markus Michal 30, 422
Masanow E . 449, 450, 449-451, 452, 453,
455, 455
Maśliński M. 322
May Jan 294
Mączyński T. 430
Melich J . 70, 71
Melieherčík Andrej 422, 426
Mickiewicz 269, 272, 278
Miechowita Maciej 165, 165, 291, 291
Mieli A. 66
Miklosich F . 19
Milewski W. 34
Mirek Irena 333
Mittelstaedt Hanna 322, 332
Mjartan Ján 75, 412, 422, 425
Molina Giovanni 299
Monogarow Ł. F . 418
Montandon 442
Moora A. 394, 394, 399
Moora H. 391, 392, 394, 394, 398
Moore T. 274, 274, 275
Moskwa K . 359, 365
Moszyński Kazimierz 236, 236, 289, 312,
312, 313, 316
Mościcki H . 273
Mróz L . 41
Mruškovič S. 426
Mulkiewicz O. 25
Munch H. 362
Mühlmann W. E . 202, 204, 208, 208
Nahlik A. 31G
Nahodil O. 419, 420
Nandris Grigore 96, 96
Nasz A. 316
Nestor 359, 359
Niederle L . 409, 409
Nistor J . 99 .99, 103, 103
Nizińska Irena 25, 75, 322, 403
Nižnanský J . 425, 425
Nocoń H. 422
Nosek S. 307, 358
Nowacki W. 35
Nowina-Konopka J . 138
;
Obrębska-Jabłońska Antonina 281
Oesterley 71
Ogorzałkowa G. 322
Olderoge P, J . 351
Olędzki J . 30, 41, 48, 322, 355
Ordon J . 275
Orkan Władysław 387
Orłowa A. S. 417, 417
Ossowska M. 297
Ostrowska Elżbieta 302
�465
INDEKSY
Pachoñski J . 138
Paevere-Habicht Т. 398, 398
P a l i č k o v á - P á t k o v á J . 27, 33
Pantelić N. С. 208
Paryski W. H . 35, 432
Pastrnek F . 94, 94, 95, 96
Pauli Zegota 279
P a w ł o w s k i E . 430
Pazdur J . 166, 181, 183
Pelc M. 169
Persowski F . 359
Perszic А. I. 418
Petera Janina 192
Peters S. 370
Peterson A. 399
Petrycki R. 388
Pęcherski Z. 155
Pieniążek J . 335
Pieńkowska H . 433
Pieszczeriewa E . M. 449, 449, 152. 452,
454, 455, 455
Pietkiewicz C. 285, 313
Pietraszek Edward 322, 416, 418
Pitt-Rivers 352
Pluciński J . 322
Podolák Ján 27, 30, 33. 75, 422, 425, 425
Podraża A. 26
Poiríer J . 351, 438-440, 442, 443
Pol Wincenty 115, 116
Polek J . 99, 99
Poliszczuk H . 417, 417
Poniatowski Stanisław 285, 285, 289, 422
Popiołek F . 97, 97, 120
Poriókyj A. 27, 34
Potocki J . 365
Pražák V. 420, 420, 426. 426
Probosz J . 120
Pruszcz P. H . 138
Ptaśnik J . 71, 165
Ptolemeusz 65. 69
Pucek B. 41
Puszkin 268
Putek Józef 120
P u t i ł o w В. I. 417, 417
Qafezezi По Mitke 192, 193, 195, 196
Radwan M. 175
Radwańska-Paryska Z. 431
Radzikowski-Eliasz W. 165, 166, 176, 176,
179
Etnografia Polska,
t. VT
Radziwił M. K . 291, 291
Rafacz J . 165, 136
Raschkc G. 316
Raticz O. 365
Raud Kristjan 388, 389
Rank G. 390, 390
Reinfuss Roman 25, 26, 31, 75, 81, 136,
193
Reychman J . 26, 27, 34, 367
Reychmanowie J . S. 366, 366, 372, 372,
377, 377, 383, 383
Ricaut P. 291
Richter E . 394, 394
Rivier P. 354
Riviere J . H. 357
Robek А. 419, 422
Roger I I 63, 65, 65, 66, 72
Roitinger F . 406
Rokucki 387
Romańska Cwetana 202
Rosińska В., ks. 349, 353
Rostworowski Jan 320
Rouche J . 355
Rousseau Jan Jakub 295
Różański W. 175
Ruszczyński T. 367, 384
Rybaków B. 309, 312
Rychlikowa J . 82
Rypiński Aleksander Radwan
269, 272-279. 272-276, 278, 279
Rysiński Franciszek 278
267-270,
Sadownik J . 284
Sage G. 316
Saks L . 399
Sawicki L . 81
Scheybal J . V. 426
Schlegel H . J . 399
Schmidt P. W. 349
Schmoler 285
Schubert F . 102
Semkowicz W. 97, 97, 120
Sergi S. 354
Seweryn T. 366
Sękowski J . 268
Sild H. 398
Sniesariew T. P. 455
Sokołowa W. K . 417, 417
Solecki Adam 275
Sowiński Wojciech 274 275
;
30
�460
INDEKSY
Spancer Adolf 83
Sparreman 298
Spasowicz Włodzimierz 279
Staňková J . 421, 421
Staszic S t a n i s ł a w 80, 167, 175
S t o ł y h w o w a E . 26
Stránská D. 17, 410, 410
Stratanowicz G. G . 418
Stuchlík JVL 421
Sušil 285
Svetoň J . 118, I I S
Svoboda Klemens, ks. 114
Sworakowski W. 112
Szachmatow A. A. 359
Szafarzyk 278
Szafraniec Józef 387
Szczotka S. 81, 82, 120
Szczudłowska K . 318
Szela Jakub 111
Szembek F . 292
Szewczyk Z. 82
Szromba Zofia 75, 418, 422
Szwengrub L . zob. Szwengrub-Judenko
L . M.
Szwengrub-Judenko L . M. 41, 322
S z y d ł o w s k i Ignacy 278
Szyfelbejn Zofia 448
Szyszwan S. 353
Slaski J . 313
Srodoń A. 26
Świecki T. 138
Swiętek J - 81
Swietosławski Zenon 277
Switkowski Piotr 293, 294, 296-299
Sembera A. V. 94, 94, 96
Stika J . 17, 30, 32, 425, 425
Šubert F . A. 409
Švecová S. 420, 421, 426
Tampere H . 399, 399
Taube 295
Terentiewa Ł. N. 418
Thunberg Karol Piotr 283, 296, 297
Tihase K . 398
Tłoczek I. T. 422
Tokariew S. A. 418
Tołstow S. P. 351, 354, 415, 425, 416
Tomasik J . 322
Tott Francois de 296, 296
Trces-Saks L . 398
Troska G. 398, 398
Trzepacz-Cabalska M. 429
Turnau Irena 291, 293
Tvarůžek J . 410
Tylkowa Danuta 25, 75, 322, 338
Tyszkiewicz 279
Udziela S. 81, 147
Ulanowski B . 141, 153
Ulčák L . 421, 421
Urban R. 99, 99
Urbancová V. 424, 424, 425
Urbańska Barbara 202, 226, 228, 229
Üprus H. 398
Václavík A. 401-403
Vallois Henri 354, 356, 441
Varville E . G. de 299
Vassar 392
Vértes L . 428
Veske M. 399
Vielaminov-Ziernov V. V. 68
Viidalepp R. 395, 395
Viires A. 395, 395, 396, 396
Vladu^iu J . 26
Volney Constantin Francois Chassebeuf
de 293, 297
Voolmaa A. 398, 398
Vuia R. 26, 34
Wagner Z. 413
Wakarelski Christo 26, 32, 202, 218, 222
Wanke A. 26
Wasilewski L . 270
Węgrzynowicz L . 82, 330, 330, 333, 333,
334, 334, 336, 337
Widajewicz J . 358, 359
Wieczorowski T. 307
Wostrow W. W. 449, 454, 454, 455
Wójcicki К. W. 279. 289
Wrotnowski F . 273
W y w i a ł k o w s k i Ż. 275
Zabłocki Tadeusz 278
Zacharowa I. W. 449-452, 449-453
Zachradnik J . 120
Zajączkowski S. 361
Zaleska M.- 353
Zambrzycka A. zob. Zambrzycka-Kunachowicz Anna
Zambrzycka-Kunachowicz Anna 25, 75,
366, 427
�467
INDEKSY
Zamojski Tomasz Antoni 241, 242
Zamoyski W. 169, 170
Zan T. 268
Zawiliński R. 94, 94, 96, 96
Zborowski J . 26, 81, 163, 330, 330, 335,
335
Znamierowska-Prüfferowa Maria 353,
357
Zubrzycki T. 101, 107, 107, 110, 110
Zwoliński Stefan 163, 170, 176, 186
INDEKS
NAZW
Żaki A. 26, 35, 358, 359, 429, 430
Żukowski O. M. 105, J05
Żurowski T. 359
Żynda Bolesław 267, 275
Żunić Lespova 208
Żatko R. 32
Zdanko T. A. 416, 417
GEOGRAFICZNYCH 1
Afryka 21, 146, 352, 355, 356, 438, 441-443,
445
Albania 192, 192, 193, 193, 196, 206
Albańczycy 192, 197, 199, 216
Alpy 21
Ameryka 34, 56, 298, 299, 356, 385, 386,
zob. też Stany Zjednoczono Ameryki
Północnej
A n d r y c h ó w — okolice 81
Anglia 279, 434
Anglicy 300
Arda — dorzecze (Grecja) 211
Aromuni 192, 192, 193, 195, 196, 198, 199,
199-201, 204, 204, 207-209
Arszyca (Bukowina) 112, 118
Australia 356
Austria 88, 97, 98, 145, 146, 404
— Górna 403, 404, 407,' 459
Azja 356
— Mniejsza 85, 146
— Przednia 21
— Środkowa 449, 450, 452, 453, 453,
455
Babia Góra 323, 327
— okolice 81
Babiogórskie 22, 322, 323, 326, 330
Baczka (Jugosławia) 93
Baligród (pow. Lesko) 42, 44, 45, 49-52,
52, 54, 55, 55, 56, 57, 58
Bałkany 19, 22, 25, 32, 65, 193, 222, 456,
458, zob. też P ó ł w y s e p Bałkański
Bańska (pow. N. Targ) 186
Barcice (pow. N. Sącz) 338
Bawarczycy 295
Berechy (pow. Lesko) 44
Berlin 145
ETNICZNYCH
Beskid Niski 81, 322, 432
— Sądecki 323, 330
— Śląski 17, 94, 322, 323
— Wschodni 68
— Wyspowy 81, 322-326, 328-335,
3,?;'. 337
— Zachodni 68, 96, 111, 120
— Żywiecki 330
Białka (pow. N. Targ) 167
• - rzeka 377, 378, 380
Białorusini 283
Białoruś 272, 283, 288
Biały Dunajec (pow. N. Targ) 186
Biecz (pow. Gorlice) 165
Bielsko 153
Bieszczady 41-44, 41-42, 44, 46-50, 52,
54-60, 60, 322, 432
Biskupin (pow. Żnin) 313
Bizancjum 65
Bliski Wschód 291, 295, 297
Boboshtica (Albania) 195, 200
— okolice 192, 195
Bochnia 107, 154, 165, 168
Bojkowszczyzna 52
Borová (Albania) 195
Borowiec (Bułgaria) — okolice 214, 215
Bośnia 93, 94, 112, 114, 118, 119, 146
Bratysława 24, 27, 33, 67, 71, 146
Brazylia 93, 111, 118, 119
Brenna (pow. Cieszyn) 31, 324
Bretania 357
Brno (CSRS) 400, 419
Bruksela 349
Brzegi (pow. N. Targ) 377
Brzegi (pow. Ustrzyki D.) 47
Buda (Węgry) 72
Budapeszt 145, 146
�4B8
INDEKSY
Budy łów (Bukowina) 106
Buflak (pod N. Targiem) 375
Buk (pow. Lesko) 50
Bukowa (pow. Biłgoraj) 240, 245, 261
Bukowina 20, 93, 94, 97-99, 101, 103-107,
309, 111, 115, 118-121
Bukowina (pow. N. Targ) 377
Bulgaria 18, 22, 32, 67, 202, 204, 206, 207,
209-212, 210, 215, 216, 222, 226-230,
238, 362
Bułgarzy 18, 206, 209, 215, 216, 227, 230
Burgas (Bułgaria) 209, 212, 214, 228
Butka (Albania) 195
Ceniów (Bukowina) 106
Chaskowo (Bulgaria) — okolice 209
Chicago 385, 386
Chiny 297, 298
Choceń (pow. Lesko) 58
Chochołów (pow. N. Targ) 384, 387
Chorezm 449, 453, 454
Chorwacja 146
Chyżówki (pow. Limanowa) 332. 333, 335
Ciche (pow. N. Targ) 168
Ciemierzyńcc (Bukowina) 106
Cieszyn 94
Cieszyńskie 100
Cincari 204, 204, zob. też Aromuni,
Własi
Ciosmy (pow. Biłgoraj) 240, 244
Cisa 68-70
Cisną (pow. Lesko) 42. 44, 45, 49-52, 52.
54-57, 55
Cisowiec (pow. Lesko) 50
Cyganie 229, 427, 455
Czadcza (CSRS) 93-97, 101
Czadecczyzna zob. Czadeckie
Czadeckie 93, 94, 96, 97, 100, 101, 104-106,
119-121
Czarna (pow. Ustrzyki D.) 44, 57, 57
Czarna Góra (Czarnogóra) 296
Czarna Góra (pow. N. Targ) 372, 377
Czarne (Czadeckie) 96
Czarny Dunajec (pow. N. Targ) 155, 168,
186, 375
Czechosłowacja 22, 24, 25, 27, 32, 93, 94,
353, 407, 419, 428
Czechy 70, 88, 146, 189
Czerniowce (Bukowina) 100, 101, 106,
109, 110, 114, 117, 122-132
Czesi 17, 32, 36, 70, 403, 421
Dachnów (pow. Lubaczów) 363
Dardha (Albania) 195, 200
— okolice 192
Daszówka (pow. Ustrzyki D.) 42
Dckan 297
Delvina (Albania) — okolice 195
Długopole (pow. N. Targ) 31
Dniestr 68, 68, 97, 98
— dorzecze 361
Dobczyce (pow. Myślenice) 154
Dobrudza 229
Dolina Jaworzyka (Tatry) 167
— Kościeliska (Tatry) 165, 167, 168,
170, 176, 184-186, 383
— Miętusia (Tatry) 167
Dołżyca (pow. Lesko) 50
Dřeňová (Albania) 200
Durabrawa (Mołdawia) 114, 118
Dunai 64, 66-68, 70, 212
Dunaviec (Bukowina) 118
Dwernik (pow. Ustrzyki D.) 44, 45
Dyneburg (Dźwińsk) 269
Dzianisz (pow. N. Targ) 31, 168, 188
Dźwina 276
Dżuma^ga (Xhumaga, Albania) 195
Egipt 297
Erseka (Albania) 195
Estonia 388, 390, 394, 395, 398, 400
Estończycy 392, 394, 399
Europa 65, 84, 85, 223, 385, 408, 415, 428,
431
— środkowa 20, 21, 34, 65, 05, 72, 83,
83, 85-88, 458
Fieri (Albania) — okolice 195
Filadelfia 350, 352
Flandria 90
Francja 56, 85. 145, 351, 434, 438, 444, 458
Frasheri (Albania) 195
Frydman (pow. N. Targ) 378, 381
Galicja 97, 98, 100, 105, 155, 159, 189
Gdańsk 316
Gdów (pow. Myślenice) 154
Georgia 299
Germania 69
Gjirokastra (Albania) 195
Głogowiec (Słowacja) 70
Goraj (pow. Biłgoraj) 241
Gorce 81, 82, 322, 323, 326, 328, 330, 382,
384
�INDEKSY
Gottwaldowo 412
Grecja 192, 193, 195, 206, 209, 210, 210,
229, 234
Grecy 58, 208, 216
Gronków (pow. N. Targ) 387
Grybów (pow. N. Sącz) 155
Gubałówka (Zakopane) 186
Gura Humora (Bukowina) 107-109, 114.
115, 117, 118
Habkówka (pow. Lesko) 50
Hala Pyszna (Tatry) 165, 166, 181, 184
Harasiuki (pow. Biłgoraj) 240
Hatna (Bukowina) 103
Hercegowina 146
Himara (Albania) 195
Hindostán 197
Hiszpania 229, 456
Hliboka (Bukowina) 103, 104, 110, 112,
124, 126, 127, 130, 131
Hont (Słowacja) 72
Horodek (pow. Lesko) 59
Hotentoci 298
Hron (CSRS) 17
Huta Krzeszowska (pow. Biłgoraj) 265
Indianie 298, 299
Indie 295, 298
Indoeuropejczycy 85
Istebna (pow. Cieszyn) 31
Italia Dolna 229
Jabłonka (pow. N. Targ) 375
Jabłonki (pow. Lesko) 50, 57
Jabłonkowska Przełęcz 94, 96
Janina (Grecja) — okolice 195
— jezioro 206
J a n ó w (Lubelskie) 242
Japonia 298
Jarosław 363, 365
Jasio 146, 155
Jaworzec (pow. Lesko i 50
Jordanów (pow. Sucha) 155
Józefów (pow. Biłgoraj) 265
Jugosławia 32, 119, 204, 206, 353
Jurgów (pow. N. Targ) 31, 372, 377
Jurków (pow. Limanowa) 31, 332,
335
Kaczyka (Bukowina) 100, 104, 105,
108, 111, 113, 117, 122-132
333,
107,
469
Kaliczanka (dzielnica Czerniowiec, B u
kowina) 100, 101, 104, 112, 114, 124,
129
Kalnica (pow. Lesko) 50, 58
Kalwaria Zebrzydowska 154, 433
K a ł m u c y 295
Kamenica (Albania) 200
Kamesznica (pow. Żywiec) 31
Karakaczani 202, 202, 204, 206-218, 213,
214, 211, 221, 222, 226, 229, 230,
233-238
Karnobat (Polanowgrad, Bułgaria) 209
Karpaty 15-25, 26, 27, 29, 29. 31, 31,
32-35, 41, 63-66, 68-72, 75, 78, 80, 82,
94, 97, 98, 120, 223, 321, 423, 424
427-429, 456
— Polskie 76, 81, 136, 137. 321, 323,
326, 329, 330, 332, 385, 425, 433
Katowice 29
Kaukaz 85
Kawała (Grecja) 209
Kazachstan 449, 451, 452, 454
Kelcyra (Albania) 192
Kielczewa (pow. Lesko) 50
Kijów 66, 362, 428
Kisuca (CSRS) 94, 96, 97, 103
Kisucanie 93, 94, 100, 101, 103-107, 110.
112
:
Kolin ÍČSRS) 146
Komańcza (pow. Sanok) 31
Konary (pow. Kraków) 140
Konispoli (Albania) — okolice 195
Komuchy (Bukowina) 106
Konstantynopol 296
Korca (Albania) 192, 195, 198-200
Korite (Albania) 195
Koszalin — woj. 93
Koszarawa (pow. Żywiec) 31
Kotlina Fergańska (ZSRR) 450, 452
Kowaniec (pod N. Targiem) 366
K o z ł ó w (Bukowina) 106
K r a k ó w 24, 25, 26, 29, 31, 67, 67, 69, 107,
141, 142, 145, 155, 165, 358, 428
Krempachy (pow. N. Targ) 378, 381
Krosno 155
Krościenko (pow. Ustrzyki D.) 44, 58, 58
Krośnica (pow. N. Targ) 384
K r y m 296
Krywe (pow. Lesko) 48, 49, 50
Kuropatniki (Bukowina) 106
�470
INDEKSY
Kuźnice (Zakopane) 141, 167, 168,
172, 188, 382
Kwaszenica (pow. Ustrzyki D-) 58
170
Laponia 296
Lapończycy 295, 296
Laurenka (Bukowina) 112, 114, 118
Leningrad 391
— okolice 394 399
Lesko 44, 58, 60
Leskoviku (Albania) 195
Leszczowate (pow. Ustrzyki D.) 44
Lewskigrad (Karłowa, Bułgaria) — oko
lice 214
Librazhodi (Albania) 195
Limanowa 155
— okolice 82
r
Limanowskie 79
Lipiny (pow. Biłgoraj) 240
Lipnica Mała (pow. N. Targ) 374, 375,
384
Liszna (pow. Lesko) 50
Litwa 269. 270, 288, 289
Lubaczów 365
Lubelszczyzna 44 47
Lublin 29
Lubomierz (pow. Limanowa) 31
L u d i Humora (Bukowina) 103, 104
Ludźmierz (pow. N. Targ) 31
Lushnja (Albania) — okolice 195
Lutowiska (pow. Ustrzyki D.) 44, 56
L w ó w 155
;
Łapsze (pow. N. Targ) 31
Łącko (pow. N. Sącz) 155
Łemkowszczyzna 52
Łopienko (pow. Lesko) 50
Łopuszna (pow. N. Targ) 372, 377, 384
Łódź 29
Łuk (pow. Lesko) 50
Ł u p k ó w (pow. Sanok) 44, 58
— okolice 53
Łyczanki (pow. Kraków) 147
Macedonia 209
Macedończycy 216
Majdan (pow. Lesko) 50
Majdan Niepryski (pow.
M a k ó w (pow. Sucha) 168
Biłgoraj)
240
Mali Ivanit (Albania) 195
Małopolska 96, 134, 154
Marica — dorzecze 209, 211, 214, 230
Maroko 298
Marosz (rzeka) 68, 68, 69, 70
Martin (CSRS) 412, 419
Mazowsze 289
Mchawa (pow. Lesko) 50
Meklemburgia 90
Meksyk 299
Mesta (Bułgaria) 209
Międzyczerwienne (pow. N. Targ) 375
Michigan 386
Moczary (Bieszczady) 58
Moguncja 65
Mołdawia 20, 68, 110. 145
Monaster?, (pow. Jarosław) 363
Morawy 20, 88. 145, 189, 400, 402, 420, 425
Morze Czarne 226, 228
— Egejskie 209, 226, 228-230
Moskwa 349, 351, 354 391, 392
Mszana Dolna (pow. Limanowa) 155
— okolice 82
Munina (pow. Jarosław) 363
Murzasichle (pow. N. Targ) 31, 189
Murzyni 295, 298, 299
Myezkowice (pow. Lesko) 44
Myślenice 29, 154
— okolice 370
:
Nadrenia 85
New Jersey (USA) 386
Niemcy 84, 85, 87, 88. 107, 110, 111, 114-119, 295, 434, 458
Niepołomice (pow. Bochnia) 154
Nitra (CSRS) 70, 71, 71, 72
— rzeka 67, 70
Nová Lhota (ČSRS) 401
Nowa Biała (pow. N. Targ) 378-381
Nowa Huta (Bukowina) 104, 105
Nowa Kaledonia 299
Nowa Południowa Walia 295, 300
Nowa Zelandia 299, 300
Nowe Hebrydy 299
Nowotarszczyzna 164
Nowy Jork 386
Nowy Sącz 81, 146, 155, 168
Nowy Sołoniec (Bukowina) 96, 100, 103-109, 111-113, 117-131
Nowy Targ 155, 165, 167, 186, 188, 387
�INDEKSY
Oceania 356
Ochojno (pcw. Kraków) 140
Ochotnica (pow. N. Targ) 31, 32-i
— okolice 32
Ohio 385
Olszowice (pow. Kraków) 140
Ołomuniec (CSRS) 146
Opawa (ČSRS) 4J2
Opole 316
Orawa 97, 106, 120. 322, 323, 328, 329,
366, 384, 425, 433
Orłowa (CSRS) 146
Ornak (Tatry) 165, 166, 176, 179, 181, 188
Osogovska Płanina (Bułgaria) 204, 209.
226
Ostrów Tumski (Wrocław) 302, 318
Ostrzyhom (Węgry) 66, 70, 71
Oszczadnica (Czadeckie) 96
Palermo 63, 65, 66, 72
Palestyna 297
Paltynosa (Bukowina) 114, 118, 123, 125,
132
Panka (Bukowina) 112, 118, 127, 131
Parsowie 297
Paryż 349, 350, 352, 415, 438
Pasareł (Bułgaria) 214
Passaic (USA) 386, 387
Pensylwania 386
Pcrmeti (Albania) — okolice 195
Peru 299
Pieniążkowice (pow. N. Targ) 374
Pieniny 165
Pind (Grecja) 206
Piotrowce (Bukowina) 112, 118
Pireneje 21
Pirin (Bulgaria) 204, 206, 209
Plasa (Albania) 195, 198, 200
Piesza (Bukowina) 100-103, 107, 108, 112.
114, 115, 118-120, 122, 126
P ł o w d i w (Bułgaria) 209
Podczerwone (pow. N. Targ) 168, 384
Podhale 47, 57, 60, 167, 181, 186, 325,
326-370, 372, 377, 379, 382, 384-387,
430, 432, 433
Podkarpacie 385, 429, 433
Podlasie 121
Podluží (ČSRS) 401, 402
Podole 146
Podszklc (pow. N. Targ) 375, 384
Podtatrze 433
471
Pogórze Karpackie 136, 141, 142
Pogradeci (Albania) — okolice 195
Polana Micului (Bukowina) 93, 100, 103,
107, 108, 111, 112, 114-122, 124-126,
131, 132
Polacy 36, 58, 98, 107, 111, 117-119
Polska 24, 25, 27, 27, 32, 44, 66-70, 76, 93,
94, 100, 111, 117, 119, 138, 165-167,
166, 170, 181, 291-294, 296, 301, 307,
309, 313, 353, 362, 370, 385-387, 428,
429
Poronin (pow. N. Targ) 188
P o š u m a v í (ČSRS) 421
Półrzeczki (pow. Limanowa) 332, 333,
334, 336
P ó ł w y s e p Bałkański 193, 202, 204, 207,
209, 211, 216, 226, 234
Praga (CSRS) 146, 407-410, 419, 428
Prusy 145
Prut 98
Przemyśl 68, 359, 361-363, 365
— okolice 364, 365
Przeworsk 363, 365
Przysietnica (pow. N. Sącz) 32, 338
Przysłup (pow. Lesko) 50
P s k ó w — okolice 394, 399
Puszcza Solska (Lubelskie) 240, 240, 241,
243, 261, 265
Rabka 29, 384
Rajskie (pow. Lesko) 44, 57
Ratulów (pow. N. Targ) 48, 49, 384
Ratyzbona 66, 362
Republika Ukraińska 52, zob. też Ukraina
Rila (Bulgaria) 204, 209, 214, 222, 226
Rodopy (Bułgaria) 18, 204, 206, 209, 226
Ropienka (pow.
Ustrzyki D.) 41, 44,
50-52, 52, 57
Rosen (Bułgaria) 218
Roztoki (pow. Lesko) 50
Roztoki (pow. N. Targ) 366, 372, 374, 384
Roztoki Górne (pow. Lesko) 50
Rožnov pod Radhoštem (ČSRS) 410, 411
Rnmelia Wschodnia 209, 228
Rumuni 18, 97, 107
Rumunia 27, 28, 32, 34, 63, 94, 204,
427
Rusini 97, 107, 111, 363
Ruś 65, 65, 66, 68-70, 359, 362, 363
— Halicka 68
— Za karpacka 63
214.
�>a №
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2975f42121c411683489dbb1a18045f.pdf
08c1da930a960e6a4819a98b91292974
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2195
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2041
Title
A name given to the resource
Recenzje / LUD 1997 t.81
Description
An account of the resource
LUD 1997 t.81, s.261-300
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud. t. 81. 1997
III. RECENZJE
Andrzej I. a p o r o II s ki,
zn,lIi 1996. ss. 106.
Wit/gellslein
o kllllllra,
Wydawnictwo
Fundacji
Humaniora.
Po-
I.udwig Wiltgenstein
mial zlvyezaj wykladać bez poslugiwania
sit; notatkami.
Ale chyba
nic t\lko z tego powmlu jego I\ywody byly tak nicspójne. ch oc jednoczesnie
niewątpliwie
inspirUI'lee Oto widocznym hylo jego /Inaganic sit; z wlasnymi myślami. z natlokiem skojarzell i rozmait:ch w,\tplilvości. nHl/.()lenic sit; z artykulacją idei. Wyki ady jego zamienialy się. podobno.
czasami II rodzaj intelektualnych
happeningów,
gejzerów
eksplodujących
naj różniejszymi
pom: slami. paradoksami
I pytaniami.
Wittgenstein
maWlal zresztą. ze mozna napisać książkę
lilozoliczn'l. lecz taką jedynie. klóra zawieralaby bądź to same dowcipy, bądź pytania pozostaII ione hcz odpOlviedzi. Ht;dąc swiadom owej tendencji w swoim myśleniu - tendencji nielatwej
przecie IV odhiorze
dyktowal uczniom tresc notatek. aby mogli "zabrać coś do domu. jeśli nic
II gillIlach. to przynajmniej w rt;kach".
Pott;gOllanie sit; sklonności do. pk można dziś powiedzieć. "rozlepiania"
sensów, wyraźnie
da sit; prześledzjć
w najważniejszych
dzjelaeh austriackiego
myśliciela.
jJ"oclallls
LOgICOPlllloSOIJliiclls
Ilypelnia dbalość o logikt;. o tok myślellla, któremu wytycza się dokladne granice
oddzielaj,\ce pl'awLlt; od lalszu. f)ociekonio
1;lo~ol;c~lIe
natomiasL a Wlt;C tzw. "późna" tworczość.
to potoki zdaI1 niemal aforystycznych.
peine metalórycznego
obrazowal1la. niezwyklej wrażliwości i poetyckiej pasji.
Ksi'V"a Andrzeja l.apoJ"(lIIskiego
Wit/gellsleill
o kllllllra
ma rozwijać wątki zaczerpnięte
z m: śli ..pói.nego" (po 1')29 roku) Wittgensteina. Ale próżno doszukiwać się w niej stylu właściwego /)oclekolliolll.
Jest to prosty. lakoniczny. powściągliwy wywód. Czytanie bez lapania tchu.
M: śl skondensOllalla
tak, by ledwie poczuć zapach i smak. Przykłady nicwyszukane.
brak
rozleglych dygresj i. zamyśldl. oclleglych skojarzell. Jedyną przeszkodą w jego wartkim biegu jest
nadmierna mIlogość nawias(lII (nic tylko okr'lglych. lale i kwadratowych!).
Lecz to przecie wola
autora i zamysl jego. Przcjdt; zatem od treści formy do treści samej.
Andrzcj /aporowskijuż
na samym początku. we wstępie - lapidarnie i radykalnie rzecz jasna
- przedsta\\la to.V naj IStotniejsze dla swej książki. Powiada więc. że człowiek kształtowany jest
przede Ivsz.ystkim prz.o uoesll1iczel1le
w rozmaitych grach .Językowych. Nie można wskazac
żadnci stalej Jego cechy, gdyz. mówić da się o cechach owych wylącznie w odniesieniu do konkretnej gry Jt(zykowej. I.miana gry. zmiana ł<JrIlly życia. wyposaża w nowe, często bardzo odmienne. atryhuty Kultura jest IV takim ujt;ciu "okrcślonym
sposohem hycia". Ale jest również,
co autor do znużenia powtarza. stanem zrozumienia,
możliwością
przewidywania
zachowaI1
nic t: Iko Iliasnych. ale i cudzyell. Nade wszystko zaś można mówić o kulturze jako o wzajemnym
komunikOIIaniu się. 1 IV tym miejscu kultura ląezy się zjęzykiem.
l.ap0J"(l\\ski przyjmuje za wJasne przekonanie Wittgcnstcina
o tym, że język nic jest niczym
wit;ceJ niż relacj,! mit;dz.y ludźmi. Nic jest język odwzorowaniem
struktury społecznej.
funkcji
ludzkiego umvslu czy też świata: naj poważniej traktowane przez nas słowa, których używamy do
opisu samych siehie. są Jedynie wytworem konkrctnyeh okoliczności.
Jqyk Jest raczej zbiorem
"przednllotOl\
porOl\nania"'.lokalnych
kontekstów.
zauJków, ciemnych
korytarzy
pclnych
subtelneJ dynamiki lplynności.
Autor omawianl'J pracy zestawia zasadnicze tezy Wittgensteina
z praktyką badawczą charakteryzul'IC<\ antropologit; kultury. Mówi. ;ie ro/llmieć inność. czyli bywać antropologiem
właśnie,
to przyglądać sit; inności ()\\ej przez. pryzmat jej regu!. James Frazer, który w kanonicznej jU;i
llole/
gol<;::i określil
/achO\\<lnia cz!onk(1\v spolecZl1ości plemiennych
w kategoriach
magii
(a Ilit;c jako prz.ednaukowe. /najdujące sit; na wcześniejszym,
czyli po prostu niższym od za-
�262
chodniego
ctapie rozwoju
myśli) nic znairegul
rządzących
Próbując je opisać i zrozumieć
nic wydostał si.,: poza granice
formy
życia ... A nas/a
Mówi
nam natomiast
reakcja
W jaki załt:m sposób
powyżs/.ego
pytania
ście
Wincha.
Winch
czynią
to jego
kompletnie
możemy
naj więksi
cym
Wszab.e
sposóh
sens. pojmować
wyeliminować
gry j~'/.ykowe.i')
i najbardziej
przemianom
oddani
()Iq
() pOI\lld/,eniu
stanu.
.. kśli
ność i blądJ:enie
Nic najwesels/.y
antropologiClni
jesl
zatem
zgodne
to wniosek.
badac/.e
wielowymianmy.
kultura
jest zawsze
może
być
in sU/lII
Okazuje
Jest I..lokaln'l
ową
ksi,jżk,
zaawansowanej
cickawy
próbowalem
westcrnizacji
sic. iż badacz
idzic o inność
różile rodzaje narracji
ich na tle odmicnnych
najważniejsze
inności
.lej tczy
humanistyki.
regulą
wymagaFlcy
drodo k()Jiea nallet
!aporowski
na
zatem
musi
IHlII'O. konkludute.
na wieC/n.t
nieostalel'l.I.e /.nojnym
tego. co właśnie
odnieść
rownle/
o rozmaitc
pOlIiada
stale ulegają-
si.; pogod/ie
czy maC/cnie
śWiata wydaj c sic być
w obr.,:bie
naukowych.
kontekstów.
Ilei'li
Skazane
IVzgkd/ic
/<lcllollanla
sic II kontekście
kreowana
I/({scendi.
tak . .iak
..I.ellnctr/.nośc0
II tym
terenowi.
ohjall'ia
trudem odszukiwania
migocących
scnsÓII. bel. pewności
ci!. jcst wlaściwc albo c/y /,a cbwil.,: nic ulcgnic /mianiL:,
C-:ytając
nic.
i pO/.nall'oo
w Id(lI'Y'11l lIS1.elkle
a moje post,,:pllllanle
sprawie
bada,'] zawsze
to i II's/.elkie jej dociekanie
nader
kulturowe
niedopuSl.<Jalne
inności jawi si, w takim uj,eiujako
proces mo/.olny. dlugotrwaly.
analiz i niezliczonych
prób. ;\ wi.,:e idealu. którego nic spełnili
że przedmiot
w dobic
nam o nim zgola
(s. (d).
/.dar/.enie
jest
zneutralil.Ol\ać.
osiąl(nlceia
S<ldla mnie zrozumiale.
IlH')l1'i
innych" !.aponlllski
odll oluje si, II kontekmyśli slIego g,,"lII nego hohatera.
do Petera
..I. zell n'ltr/"
do nowej
w przypadku
- nic
lowe<'m c/y zbieraczy.
gry j.,:/ykowej.
Ivlasnei
o tym. co wiemy"
to uchwycić
kultury
w jaki
przejście
wyląeznie
innych
Badanie
biazgowych
- czytam
a dokladniej
że wzumieć
Tłumaczenie
peine
mówić
kulturowe
nadto.
utrzymuje.
jest
zachowanie
mol.liwe jest LW/.umienie
do ustalei\ kontynuatora
sprawcy.
jalowe.
.Jak możliwe
na czyjeś
wiele o nas samych.
zyeiem
wlasnej
do stanu
inności.
dla alllropologa
sposoby
którl
kUltUl'I -
ml')ll'ienia
konstruowania
pr/.cdstall idl uJmOll'ani'l
Czy i w tym prz.ypadku proces roI.umieni"
uchll l-
o śllieeic.
/jawisk.
ustali iania
tych jakże n')żny ch
gier jczykowych
mialby przebiegać
podobnie do pnKesu badania inności "spokcznej""
Pokgalby wi.,:c na przewidywaniu
tL:go. co w ramach pewnyl.:!t narracji
mo/.c mstać
pOll iedziane.
i ustaleniu.
w rezultacic.
sposobu przedstawienia
1I'Iasnych racji tak. Iw nienarllSl.oną
pO/osIala
rz"c1ząea nim regui<{' Lccz przeeicż wiciu wspóleZL:Snydl
11IyśhL:icli broni SI, pr/cd tym. al1y Ich
myślenie
skladać
II' jak'lkotl\
iek
calość.
Inni
pOII' iadaj'j
(naśladuj'lc
II)rpoC/ty
all'angardl
l.
żc dopicro pisząc poszukuj'l
rL:gu!. Cak style lilomlllllanla.
Jeżeli takie jL:s/t:/c SI": oslaly. /'1 Silą
zasad, naczelną uznają nic/determinowanie.
adogmatyczność.
postcpowaniL:
..pr/ecill
mctodz.ie"
(idyby ponadto dojść do stwierd/.cnia.
że niektórc z. j.,:zyków humanistyki.
IIhrell PIll\'ltpiellaniom
Willgenstcina
wzajcmml
Sądzę
jednak.
A ju/. Davidson
strony.
w taką możliwość.
komunikaej,.
które
Wypada
/.e pragniL:my
przestrz.egal
sąj,zyKami
zamknąć
prywatnymi
si.,: wc wlasnej
si.,: poroz.umicwać.
Dowodcm
pr/.ed n:dukejonizmem
to cL:ehy L:/.ęsto są j.,:zykowi
(casus
skorupie
z. jednej
prz.ypisywanc,
IIcitkggcra).
to pal licho
i nie cz,ckać na pukanie,
na to choćby
niniejs/a
reL:en/Ja.
czv leż ekspansjonizmcm
Pragnicmy
/ drugic.i
sic porol.llmiL:llać.
gdyz.
pL:wnc problemy
są nam wspólne
(zadane') - z.apytalby (iadamer).
bliskie. Można OCZylI iście
zakladać.
że peIne z.wzumienie
jest nicosiągalne,
Ak prz.cl.:ic/.. skoro sam j.,:/yk Jest tylko historyczną
przygodnością.
gorzej
sluży
mieniem
wytworem
komunibll.:ji),
Byłoby
wi,c
niezmienniL:
to może
warto
ono niL:ci'jgk.
kalekiego
przystać
lud/liL:go
umyslu
na 10. iż podobnie
niejedno/naczne.
pr/,ygodne
jcst
(a mimo
to nic naj-
zc II/ajemn)
. .Jak /,res/.t,\
marzyć
micniu innYL:h. skoro IV sporej cz.cści sami jestcśmy dla siebie niedoeieL:mnq
lajemniq')
()statniL: J:danie książki brzmi: ..Antropolog
musi ,jcdnoe/eśniL:
uświadamiać
sobie.
b.,:dąe istotą
kulturową.
ka". Pi.,:kne to i mądre
I. centrum
obserwują
d7.wi.,:czy IV uszach
Pierwsz.a
skorupa
jL:st w równym
stopniu
zaraZL:m stwicrdzcnil.:,
krajowców
Dewey'owski
-, mam
z peryferii
tubylcem
Oto lokalność
(i odwrotnie),
apel a potrzcbiL:
nadzieję.
;i.e już
jak ci. których
przygląda
Slowa.
nicustannego
strzaskana
-
scnsu
się lokalności.
sensy.
"kruszL:nia
wi,/.ila
zachowali
chęć
m rozuo no/u/.,e sam.
dociekrajmlcy
konteksty
.. A jednak
skorupy
konllencji".
I..roI.umiL:nia
inn)eh.
�263
Za ~oh:Jn'l s~orup'l
jest II lasnić
skrv\\a
od czasu. o~olicl.l1osci
Winch.
~l()rćgo
(nic przy"\oianym
dr/emi,!
si.; możlilH1SĆ idl zro71llnienia.
Witlgćnslćina
koncćpcja
Czyż
Która
i ~lo wic czćgo jćszczć ... Dlaczcgoż
Andrzej
l.aporO\vski
II ~si'lice)
- II bidcJ
gićr j.;zykowych'l
dosć surowo
mówi I o pewnych
~ultur/ć:
punktach
jej elementem
ledwie
przygodna.
nic
zależna
wic;c aż lak krępująca?
krytykuje.
..pun~tach
umożliwiających
najlrwalszym
przecie
IntegralnoH'
w szkicu
stycznych".
wzajemne
jakic
kryją
zrozumienie.
moralna
siC;. lepiej
J sugeruje.
-
że są
onć czy ms gotoll)m.
dan\"lll. uyms. co c/ekajćdynie
na odkrYCie. Nie SądlC;. by tak było. To. czy
dostr/c/emy
0\\ C pun~ty.
/.ah:ż) od tcgu. czy pr/yjmiemy
z:a możliwe samo ich istnienie.
Prl.yj.;cle :a~lego pl·/.esll l'ldczenia. lar)/.) biJ';. pr/esąd/.a
o pOjaWieniu siC; .. styczności".
nie [JOlIy /.ve I,tuy si.; nićrozcrwalnic
I tym. kim jestćm:
z prywatnym
spojrzeniem
ość
SO\\
kultur).
z ch.;ci'l
dostrzćżcnia
w ..od kglych"
co \\ OPO\\ ićściaćh mi hlii.s/ych.
/. konstalaćj'l.
moie pr/.eraża i hil\\i. W l)m sensie rozumienia
lalr/,lsn'll'
eil,:i~im
by I\CI szara
Wittgćnstćin
S'I monlćnt).
~ied)
mgiel (one pe\\nie
w jakiej
Ull%giu
\\'iele
samych
w,\tków.
bowiem
plyną
w korycie
życie
i religić
mienią
natomiast
lej rzeki.
gd/.ie
siC; bogactwem
być
ezy
mądrość
kolorów"
przed ulllysklll
"I~nąeym poznania
rozblyskuje
wiei b jasność.
są momenty
pr/CllażajiU.
I to .jest, myśl.;. uniwersalna
cecha ludzi. Bez wzgl<;du na to
a~ur;lt uczestniczil
nIch Pols~iej
tych
że w istocie zajmuje nas to samo. To samo
nie da siC; wtloC/)'ć w gorsel jednej formu1y
\\ iL'~iem Illćlody ... Myśli
.. pisal
opowieściach
Przeświadczena wieloglo-
grze.
IIIJ/sku 1I11('d::\' /lIdo::lIlIIl'stll:elll
li lIlI/ropo/agią.
Akademii \iau~ nrC" red. A. Posern-ZieliJiski.
lrudnosci
d/.isiejs/ej
lIei<[l11ll\\ y mi ljil\\ i,~alni
etnologii
I\yrasla
Waldemar
KllligOlIShl
Prace Komitetu
Nauk
PO/.nal·1 1995. ss. 197.
Etnologicz-
z 1~lklll. iż orrócz
kullUnl\\ y mi jest ona poehlonic;ta
zmagania
rctlcksją
siC; z powstającymi
nad swoj"
własną
to:i.samo-
ści'l i ~ollll) eją 1'0\\ i,ks/a si, bll\liem jej dorobe~. co wymaga ciągiego zastanawIania
sir; nad
la~rcsem pl·zcdmiotow)m.
micj,;eem Ilśród inn)'eh nauk. podbudową
teoretyczną
i wyposażeniem
llletodologieznym.
ty m hard/icj,
że I.daje sit; ona obierać pcwicn kierunek
na najblizsze
lata ..
ku antropologii.
I'rohlcnl\
dyscypliny
l.najdująceJ sil,: wlaśnie w trakcie istotnych
i intercsującyeh
pr/eks/laiceli.
tll'or/'Ice.l SiC nieja~o 1\ marslu.
na nO\\o.
sm orlI li d/ieio
pol! chilra~lervstYClnym
i mlekv\atnym
/lI<!o::I1(llrS/lr('/{/ (/ (/l1t{'oIJ()logil{ ( 17 'lIlton'l\\).
Si! publikacje.
II ly m celu
autorl.)
\\
\\ypo\\'iadaj'l
~ol1kl'eneji
glóllnie
I
~vt,illem
ty II \
~h')f'e nic mog'l
pOI\stal).
a !akie
sil,: ponie~'ld
pozn;lI'ls~iej
Icgo pOI\lldu.
I:llropy.
\\ tym
(1994
bcz echa.
~lórym
imieniu
~tóreJ
ii w inleresujqcej
głosu
dyscyplin)'.
[Jo/)'eji
I.
dyskutować
wypada
się bacznie
nieobecnych
i la
jest
dziedzinie.
klasyClna
swoich
zainleresowany
rÓ/norodne
dobre
Srl)f'a ez.;ść
i liche. Ivażkie
ilrtY~U"'l\1 rol.lnija
i mniej
istotne.
si.; hCl.spr/eeznić
bywa.
rzy li si.;
I
ta~ lrudni\malcriq
Idaj'l si.; t~\\ it.' CI'lst~owe
nadając
odpowied/.i
jel!llllCl.cśnie
na pytania.
klimat
nad kulllll'lJwym
obecności
calcmu
IV
nic
lecz jedynie
tom
o kondyej<;
zawiera
dlatego
jako
partie
nOI\'()Czesne.
je pomijam:
kontekście
zamierzonego
autorzy energicznie
Imie-
tomowi
gdzie siC; znajdujemy
perspckJednak
i zatroskany
przewodnim.
niejako
ponieważ
si.; decydol\ać.
jak też bardziej
paru inn) ch lei nic doty ~am. gdyż nic Sil w)'Slarczajqco
interesuj'lce
prolilu opraC(l\\auia.
l iv\ag.; mojq zwrllcilo kilka artykulów.
których
gdyż
etnograficzna.
omawiany
którzy
l1lięd::y
nic uczestniczyicm
zainteresowail.
uj.;eia tradycyjne,
z lemalem
starają
kraju)
teoretycznymi
nilu~i. 1\ ~lóreJ pl'led laty pr/"I.lo
mi si.; znale/.ć .
.Iil~ lo /\\y~1e Ile \\'spóIClesnych
pracach zbiorowych
należy.
w studiach
metodyka
badacz)'.
po/ska
przyglądać'
tom.
w naszym
glównych
sprawami
nich
ninicjszy
to jest
(przynajmniej
raczej
si.; pod lupą
- Dl1%gia
o których
po~lo,;iem
mnie
si.; jeszClc
a l!ominowala
miejscu
Illy kly reprClentanl
1\
rok).
nic \\ICluwalo
ilnlropoiogiCl.neJ
zabieram
minqć
opraco\\ania.
znalazly
tytułem
- gdyż wlaśnie
i w jakim
jesteśmy
IV
nich
stanic.
�264
Od razu też musz.,: wyprzedzić koIicową konkluzj.,:. stan lell \\)daje mi si.; hO\\iem niezbyt .jasn)
i obiecujący.
Trudno nic zgodzić si.,: z glówną (cz'l książki. iż C!nologia powinna si.; anlropologizo\\ać
(w zll(Jczeniu przcjmow<lnia pcrspekLyw i wzorców). Jednak/c pO\\illllo sil,' to odby\\ać w sposóh
sensowny. raczej lagodny i w rói..nym tempic dla poszczególnych
.Ic.l d/.ied/.in. przy lacho\\ aniu
wi.,:kszcj jej samodLielnosci
w obr.;bie i \\obec antropologii.
ni/ lO ma mieJsce \\ srodowisku
anglosaskim.
Sensowne wyd<lją sil,' być w z\\iqzku I. tym dos\\ iadClenia ..Volkskunde"
krajó\\
niemicekoj":l.ycznych.
Zasadne wydaje mi si.; przypomnienie
kilku dosć pO\\S/eehnych
oClekiwaIi wobec etnologii. I.yskuji\eych na /.n<lczeniu w okresil; jej translilrlllacji. a sprowadzających
si.; do t<lkich 0(0 regul:
I. Nic powinno si.; skupiać glówllie n<l wlasncj kondycji
chocia/ rclleksja taka by\\a
usprawicdliwiona.
a niekiedy nawct konieczna. Iccz zdecydowanic
koncentrować
si.,: na przcdmiocie bachul:
2. N<lleżaloby bronić trzonu wlasnych zainteresowall.
przenos/ilc /.ara/em c/.,:sć dOl) dlC/asowej problematyki do tworzilcej si.,: wl<lśnie antropologii:
3. Wkomponowanie
jcj w obn,:b antropologii
powinno .IiI wzmocnić pod \\I.gl.;clcm teoretycznym i metodologicznym.
nic zaś odwrotnie:
4.
'il; powinno sil,: poprzestać jedynie na t\vorzeniu Cmili' to nO\\ych pylati i promocji t<:rminów. jak Lo dość cz.,:sto bywa.
I'ublik<leja Etnologia polska międ:y Illdo:I/(/\1'StIITIII II lIntrol)()logil{ jest \\ calosci hosprzecznie sensowna. konstruktywn<l i niewiltpli\vie oka/c sil,: pr/.ydatna dla naS/ej dysc) plin\
Jej zaleLy zaś są na tylc liczne - widoC/ne np. wartykulach
i\. I'oscrn-liell(lskiego.
":. TarkO\\skicj • .I. Cioćkowskiego.
iż nic chcialbYIll. i nic lllóglbYIll ich w /asadniCl.ej liClbie pr/.edsta\\ić
Wspomn<; jednak. że do najważnicjszych
z nich naJe/ą g/(l\Vnie: pojawienie
SI": tegc) tOIllU
wc wlaściwym czasie. uczestnictwo w dyskusji reprezentantów
socjologii. uw/.gl<;dniellie J'(mlliCl
ujl,:Ć bardl.iej tradycyillych.
obccność sl.erokiego ..spektrum" problemó\\.
uPor/ilclkO\\ any charakter argumcntaeji
wi.;kszości autorów. dość I.I1<1C/.l1as\\'()hoda \\ sta\\'ianiu nowych P) tali.
\\Tes/.cie cl.ytclny w widu artykulach klim<l' dyskusji.
Jednakżc nic sposób nic dostrl.ec dość licznych i wcale pcm ażnych niedostalkc')\\ i siaboścI tcj
ksią/ki. widocznych nic tyk w calościowym jej układzie (wzmijanic sic I. iSlllt'l tcmatu. poia\\ ianic sic sprzccznych sądów. np. w sprawie relacji socjoiogia - etnologia lub na temat Istoly leorii.
charakteru wyjaśnieli i paru podobnych spraw). ale przede wszystkim na pO/iomie pojedyncz) ch
artykulów. Nalcżą do nich w szc/.ególności:
I. I'rzyuynkarski
charakter niektórych opracowali:
2. Słaba nickiedy konstrukcja artykulów - nic mogą o niej stancl\\ić lr/} komentarze do poJedyncl.ych prac zagranicznych:
3. Nierzadko
uboga i przypadkowa
literatura (niekiedy nawet lestawiane
mechanicznic
pClf.yc.ie. kLóre dziel'l dziesil,:ciolecia):
4. Uciekanie sii;: do cytatów zbyt dlugich (kilb przykladc'm). nickiedy rauej przypadkowych. którc utrudniają. <Inie ulatwiaji\ zrowmienic
wywodu:
5. Poslugiwanic si.,: pu:ykladami. klóre tracą aktualność na gruncie polskIm - nic \\S/) stklc
bowiem rozlcrki /achodnie.i antropologii
nas obowiq/.uj". niekllire Sil i b<;d" nam obce (\\ t) m
scnsie skoncentro\\<lnie
uwagi na środowiskach
pozapolskich jesl zarazem dostr;:egalnym rozmijaniem się z glównym lematem książki):
6 f)ość u.,:ste uciekanie si.,: do ogólników. wizji. postulatów.
Moene i słabc cechy rói.nych wypowiedzi I.awartych w lej pracy przeplatają si.; \\zajemnie.
co jest zrozumiale i nic wymaga kOmenl<lrZa. Niekiedy jednak ulomIlość slilrmulcl\\ali i argumentacji stajc si.; .iui. rahlca. m.in. wtedy. gdy czytamy. i/ ..slahość antropologii
rodzi si.,:
/. kryzysu pojecia prawdy w Illozolii" (s. 62), "pr/.yszlość antropologii
nic le/y w sferle naui;
spolccznyeh. jedynie na pogranic7.LI humanistyki i nauk przyrodniczych"
(s. 97) ... ponO\\·oczcsność i postkomunizm
to prawic to samo" (s. 99) ... poj.,:cia takie. jak np. aku/lurcja. asymilacja.
tubylec. hybrydy/.acja .. wyrastają(ce) Z dynamicznych
pOrtl\\n,1I1" (s. 122). "innowacje możem\
�265
interpretować jako przechodzenie
do nowej kultury społecznej" (s. 125), "powstanie dyscypliny
wiąże si.; z glohalnym procesem integracji różnych kultur i przypada na połowę zeszłego stulecia"
(5. In)...istotna i dccydująca
jcst przcde wszystkim tzw. moc eksplanacyjna,
predywistyczna
i interpretacyjna
dancj hipotezy teoretyczncj
i metodologicznej"
(s. 128), ,.kontakt kulturowy
przyczynil si.; do I.rodzenia nacjonalizmu i rasizmu. będących odpowiednikami
dawnych prowincjonalnych uprzedl.Cli grupowych"
(s. 130). Wicie przykładów
podobnej
beztroski
i braku
precyzji w posługiwaniu sil; j.;zykiem naukowym można jeszcze znaleźć w różnych fragmentach
ksi'lżki. BioI',! sil; one przypuszczalnie
z tendencji do skrótowego
ujmowania zbyt poważnych
i zlożonyeh kwcstii. lecz na SZczl;ście nic przeszkadzają w zasadzie w odczytywaniu
argumentacji
autorów.
Wicie slill"lllUlow,ui I.awartych w ninicjszej pracy budzi jednakże nadzieję na doskonalenie
się
mlodego. krzepnącego
w siłach środowiska rodzimych antropologów.
Nadchodzi
bowiem era
krytyki wczesnych dokonali, wyluskiwania
hłl;dów i potknięć młodości. podkreślania
własnych
slabości i pomy!ck hliźnich. Pojawiają sic,: bowiem opinie o ograniczonym
wpływie antropologii
na inne dyscypliny (K. Kaniowska). o ,.eskapizmie poznawczym"
(niejednokrotnie
nazywa siC; to
zjawisko "defensywną taktyką poznania"), o pustosłowiu niektórych wypowiedzi, o ograniczaniu
si.; orientacji post modernistycznej
do postulatów (Cz. Robotycki), o braku perspektywy kulturowej w socjologii (I:. Tarkowska),
o spo!ceznych
korzeniach
niechc;ci do pozytywistycznego
f110dclu nauk spo!ccznyeh
(M. Kempny). o szczególnym
znaczeniu
problematyki
ciągłości
i trwania w antropologii
(.I Mucha), jak również inne cenne wypowiedzi,
które są dobrym
prognostykiem na przyszlość.
Nicjako symboliczną wymowc; posiada w tym tomie artykuł Lud ludoznawców, ukazujący
f11eandry. trudności i przeszkody w postrzeganiu i opisywaniu chłopstwa w dziewic;tnastowiecznej
puhlicystyce, piętrz'lce się nawet na poziomic charakterystyki jcgo cech morfologicznych.
Jeżeli
tak prosta. jak może się nam wydawać, sprawa nastn;czała tylc kłopotów, to jak można się dziwić
ogromowi prohlcmów stojących przed współczesną antropologią,
wprawdzie nieźle uzbrojoną,
ale stojącą wohec widokrotnic trudniejszych zadali.
Pozytywnic odbieram natomiast zawarty w tomie artykuł A. Posem-Zielińskiego
Etnologia
i alllropologia kulturowa w(iJl"mall1l!j i r::l!cywistei struktur::e nauki, kreślący drogi tworzenia się
antropologii kulturowej IV warunkach polskich, przypominąiący
złożony zakres tej dyscypliny
i rozrzut jej I.aintercsowall. jak też nwierający
pewne prognozy na przyszłość (ten aspekt opra(olIania wydaje mi sil; szczególnie
istotny). Wprawdzie nie móglbym się zgodzić z autorem
\1 kilku raczej drugorzc,:dnych
sprawach (skala wpływu antropologii w kilku krajach europejskich.
\\chlaniania przCl. ni,! innych nauk). alc nie jest to akurat naj istotniejsze. Martwić może jedynic
10. i.c autor dopuszCla
lVIaściwie jedyną szansę dla etnologii - pośpiesznąjej
"antropologizację",
a przerai.a go natomiast "etnografia ariergarda"
(to raczej trzon środowiska
etnologicznego).
:\a tym ctapie rozważall zasadnc by hyło dokładne i rzeczowe przedstawienie
wszelkich "za
i przeciw". w tym szczególnic
merytorycznych
korzyści, które mogą płynąć dla etnologii
II przypadku zdccydowanego
przechodzenia
przez nią na pozycje antropologiczne.
Wymaga to
jednak wyral.nej, agresywnej i nickoniunkturalnej
strategii ze strony czołowych reprezentantów
naszego .~roclowiska.
Dość konkretny zarzut wiążc się natomiast z rcdakcją całości pracy. Nie ma w niej bowiem,
Jak lo ostatnio zaczyna sic,:sprawdzać w najbardziej wartościowych
ujęciach zbiorowych,
podsumOII'ania calości konlCrcncji, przedstawienia
realnej wartości poszczególnych
artykułów i udziału
ich autorów wc wspólrcliJrlllowaniu
dyscypliny. Inny mankament to zdecydowanie
duża liczba
błędów literowych. sZCl.cgólnic w wykazach literatury, ale także w tekstach.
Recenzowana książka jest zatcm pozycją ze wszech miar godną uwagi i swoistego rodzaju
zagajeniem do dyskusji nad problemami,
nad którymi jeszcze niejednokrotnie
przyjdzie się
zastanawiać Tc I.aś skromnc uwagi to tylko szczyt góry lodowej, jakimi są moje spostrzeżenia
na
marginesie lektury lcj konstruktywnej
w istocie pozycji.
Mieczysław Trajan
�266
Pisanie miasta .- czytanie miasta. red. A. Zeidlcr-Janiszewska
Wydawnictwo
Fundacji Humaniora.
Poznań 1997. ss. 252.
Tematyka
tzw.
,.peryferyjną'·
etnologicznych.
dzinie
alllropologii
wzglt;dcm
Jednak
humanistyki
w filozoficzncj
wiclkicgo
tematów
przełom
(wszak
refleksji
miasta
w polskicj
eksplorowanych
w antropologii
mówi
ctnologii
w tradycyjnic
mający
swoje
się o ..antropologizacji
postmodernizmu.
... Studia
zajmuje
szcrokie
w obliczu
reperkusje
zmiany
logia
wyłączną
kulturowa
rozwija
domenę
socjologii
transplantująca
refleksję
lub kulturoznawstwa.
swoje
antropologiczną
mctody
na polu badawczym
w całości
o problematycc
a początki
paradygma-
swojcj praktyki
którc do nieda\\na
okazuje
sit;. iż. antropo-
wielkomiejski
dotychczas
w całcj dzie-
tradycyjnych
Co wit;cej.
na grunt
badali
nicznanym
z powodzcnicm
i często
pomijanym
J. Bursztę ... antropologicznych
w konstrukcji,
by przywołać
Wojciecha
Ósmy już zesz.yt z serii ..Studia
traktuje
badawcze
dość
areale
humanistyki"').
tów etnologicznych
zmusi 1 ponickąd
badaczy-etnologów
do przcorientowania
poznawczej
i sklonienia
sit; ku tym obszarom
praktyki społeczno-kulturowej.
stanowily
pozycjt;
wytyczonym
wspólczcsnej
dokonany
Kulturoznawcze".
Kulturoznawczc"
wielkiego
opowicści".
redakcj,! A. Zcidlcr-.IanISI.CII·skicJ
pod
miasta.
Tom rozpoczyna
artykul T. Sławka Ak!'o! nek!'o/ po/is: Ilyobl'll:enia
miejskich fJ!'zt!sl!'zelll.
który stanowi
niejako wprowadzenie
do. jak określiła
A. Zeidler-Janiszewska
już wc II'st<,;pic
i tytule
całcj
kicrując
się
filozolicznq
pisania
areal
pracy
idcq
idąc
całej
pasją
tropem
serii
(pragnicniu
i sposobem
zakrojony
pytania
problemu
w tomie.
oraz
.jak')"
na "micjsce
do
kim mitem o Narcyzie.
"Miasto
figuratywnym
odpowiednikiem
posiada
który
na których
'wyświctla
IV skutkach
zabicgów
strzeni
miejskiej
nie
powoduje.
swoje
określenie
zauwai.amy
przede
"micjsc"
Bcnjamina
autor.
granicy"
Lcśnicwskiego
się" diaehroniC/.nle
jcst
transronnaeji
illiasla.
i synchronlcz-
dochodzi
do trywializacji.
Olla
to zanik Centrum
miasta. Jcgo ruli
z funkcji
miasta. jako "miejsca
staj'l
się
miasta
do mieszka-
rozpoznanc
schemat:
por(lIVnując
Je z grce-
wyświetla
nimi.
zjal~iska
innymi.
sposób
(m)l'/,!
odCl.ytyll'anc.
"miasto
i quasi
Sytua<.:ja taka.
"aktorcm
Konstatując
"przechodzieli".
pO\\iada
który
przede
przc-
wiclopiaszczyzno\\c
(s. 49).
dalej
Il"idzcm"
E. Rcwers
upatrujc
do nasyccnia
W tcn sposób
miasto"
oraz
I:. Rewcrs
tlI orzą si~
II których
za Simmlem.
spostrzega,jąc\
pr/.ypomina
wszystkim
n1
slynnc
"uprall
la
(s. 50).
w artykule
spotkania.
polcga jednak
między
ckranach.
czyli
przestr/.cni
miejscem
tego
dążąccj.
równocześnie
micjskich
flanelII'.
Przyczyn
się i jest
ekspresji:
jest
w którcj staje siv czytclne.
Miasto Jcst
siy na szereg
mnicjszych
ekranólI.
w "naturalny"
pomit;d7.y
miasta
N. Leśnicwski
wszystkim
iż miasto
"tnumkm
cywilizacji"
myśli" wokół swojego
dzisiejszych
szkic wsp(')lczcsnego
(s. 46).
które
micjskiej
miejskiej
stylistyczno-trcścio\\\
mdalllrycznic.
"dzicjąec
najistotniejszc
modernistycznej
a miasto
w przcszklonych
W.
miasto"
szkła.
phlszc/.yzny
i czytanie"
Kolejny
jest
ilością
WSP()łCZCSlll;j". sty Icm
(.,,) kontcmpluj'lce
swe odblclc. jako centrum świata. stajc si~
poszukiwania
scentralizowanej
prawdy"
(s. 42). Autorka pis/c
samo
iż micszkanicc
odbicic
patrzenie
się'
T. Sławd.
na .. pogłt;bion:1TI
przyczyn
akcentu
w którym
(s. 40).
daje krótki
architektury
ckrany.
zasadnicze
,.czysto
miasto.
przynajmniej
jedn'l oś symetrii.
..tworzqc
szcreg
iluzji rozpada
dUj'l
i wielopoziomowe
dwie
zatcm
mieście
współczcsnym
jak określa T. Slam.:k.
przcbywania".
"przejść i traktów komunikacyjnych"
E. Rewers II' Lk!'al1ie llIiejskilll
dalej. ił miasto
zatem ekranem.
kultury
na wstępic.
powiada
rzec by można
axis n1l1l'/di oraz przeniesienie
Eliadowskicgo
już
się
w dajqcych
sit; zasadniczo
wyr(lżnić
płaszczY7l1ach:
próbuje dociec. poprzez postawienie
historioz.oliczncgt1
powstało
owe dwie plaszczyzny.
nic. uzyskując
odpowiedź.
iż w
"trywializacja
micjskiej
przestrzeni".
nia"
okrcśla.
T. Sławck
kreśl<lc swój artykul
oraz (2) wspólczesnej
..dlaczego')"
zatem
M. J. D.) poznawania
przyp.
miasta".
zasadzajqccj
(s. 12). czyli. jak wyjaśnia
chwilt; póżnicj.
odróżnia się tym od ..nie-miasta"
iż "krystalizuje
.. krysztalem
przcstrzeni"
Miasto, według Sławka.
Zderza
-
mctalllry ... czytania
Kulturoznawczych"
konceptualizacji
poszukiwań
centrum.
Autor
(I) historyczncj
Wiltgenstcinowskiej
..Studiów
AIia.l'tn ijego
wokół
nic na miejscach
IIllejsca ZI\'l",lI:a uwagę
którego
miasto
jako pewnych
na to. iż. miasto
si~ organizuje.
stalych
Spec: lika
i II' pcwnym
scnsic
�267
llbi~ktywny~h
II spólnych
punktach
rozsianych
pr/.echad/.ek
mieJsc. zdradza
hermeneulYC/Jle
l)uch~m
dalej
miejsca.
pr/el
Jąo
w I\meryce
kullurol\")'m"
. II centrum
wyjątkowość.
miasta.
Środkowej
miasla
Plac
szkicuje
•.rdzeń
i Poludniowej
miasta"
Jest
przepojone
miejsc,
Plac laly-
zatytułowany
miast
epoki
Tanner.
zakładanych
kolonialnej.
jest
plac
spotkania
swych
Owym
usytuowany
to - jak pisze autorka
miejscem
przesłanki
jest
i niepowtarzalność
w czasie
jest jego centrum.
które ze wzglC;du na światopoglądowe
miejsc,
kulturowy"
według
pamic;ci,
czy też jego
Próba ujęcia radykal-
suma
F. V. Tanner
autorstwa
latynoamerykaI1ski
miasta,
artykułu
jako
specyfikc;
latynoamerykańskiego.
Jeśli wie;c "sercem
..uszczeg(·)iowieniem".
kulturowej.
iż miasto.
jest artykul
wspólnej
Wspólnotowość
- st'ld podtytuł
hOrl'::ollcie /llopii, gd/.i~ Tanner
\1'
Iliszpanów
..rdzeniem
autora
nadaje
lecz na "miejscach
(s. 58).
Leśniewski.
który
a poprl.ez nic
miasta.
Kllntynuaeją
idei I,eśniewskiego
lIomllervkmiski
miasta,
rodowodu"
aspiracje
11O-!lrrl1lrne/llycnego. Powiada
I kglowskim
po obszarze
i wspólnego
- plac jest
różnorodności
twórców,
odczytywane
jest
przez Tanner w "horyl.Oneie
utopii". która wynika - jak rozumiem - właśnie z owych światopoglądowych
uwarunkOlv;u'j
Iliszpanów
realizujących
projekt
Nowego
Świata
na kontynencie
amerykaI1skim.
Plac
z artykulem
hC;d'IC miejscem
11\1'
Leśniewskiego)
daje
spotkania
(stąd wspomniana
równoczcśnie
możliwość
zagroi.cnia.
I kolei w artykule ..llIlrol)()/ogia p/lslych pr::eslr::eni autorzy
zllTaeają
uwag.;
konslyluantem
autorów
na "puste
specyliki
wypełnione
prl.estr/.enie
miasta.
pustk;l.
jak
zatytulOlvaną
przez I.e Rewers
lermin()w: loggia.
-
J. Koeiatkiewiez
ich zdaniem
Miejskie
stwierdzają
w konkluzji
są
równorzędnym
przestrzenie
są według
- w kontekście
Berlińskie loggie - paryskie pasaże zamykający
"I.ektury
miejskich
przestrzeni"
.. rrzestrzeniami
«przejścia»
(s. (2). Owym
.•przestrzeniom
portretu"
w obliczu
oraz M. Kostera
- są tak
wypełnione.
która - jak przekornie
mnie korcspondencja
i schronienia"
się
skupia
wokół
ujc;tego jako
obraz
przejścia"
tej suhtelnej
relacji
- to wpisanie
ludzkich
już
losu ( .. ) indywidualnego
//aneur
towarzyszy
biografii
pierwszą
Benjaminowskich
autorki podającej
- przecho-
d?ie(l i ..oglądaC/"
hiernie przechadzający
sit; prze? miasto. Janiszewska
zdaje
ullagt; na paralele; pomi.;dzy iyciorysami
(tu - Benjamina - M.lD.). a wyobrażeniami
l!chwycenie
miasta
sygnalizowanej
twórC/ośei
W. Beniamina.
a mówiąc
dokładniej.
wokół
pasa i oraz/lallellr. Loggie i pasaie to terminy, które wedlug
je za lkniaminem.
i zbiorowego
które
przestrzenie
..nic istnieje" (s. X I)
/\rtykul 1\. leidler-Janiszewskiej
cz.;Ść książki
miasta".
przeze
.,ueieezki
w strukturę
siC; zwracać
o mieście.
architektoniczną,
której jednymi z najislotniejszyeh
elementów
są owe Benjaminowskie
loggie i pasaże.
Drug;\ cze;ść ksi;\żki I'isallie lIIiasia ... eylanie
miasla rozpoczyna
artykuł
W. J. Burszty
I'll. .lliaslO i wie.l' oflll::yćja lIIilyenyeh Iloslalgii, w którym autor przypomina
zapomnianą
już .iak sądz.; .. koncepcjt; jiJ/k .\'Ociely R. Redliclda.
czołowego
prekursora
urhan anthropology,
pOll iadającą.
rief\\Olnej.
iż jest
któr'l
i spoleC/ność
kulturt;
krcoIVan'l
IV Ivarunkach
na intelekcie
wielkiego
która II' konsekwenCji
jest dowieść wartości
miasta
udmiennych
miejskich,
posługują
odnosi
w której
homogenicznej
(
) spoleczności
prymitywna
(
) jak
kultura
sit; ludźmi
technologia
jak
IVarunklill'
rodl<leej
ksztaltowania
siC; nostalgii
miasta
wiodąca
liczhami
(do
dostawców,
i manieryczność"
i wsi jako
się osohowości
bezsprzeczny
za wspólnot'1.
MJ.D) ( ..)
(s. ł 00),
-
- i dalej - .•Nielatwo
sama ich forma. W cenc;
znaków
W. l Burszta
dwóch
(s. 97). Porównanie
na chorobę
prym
Burszta:
służących"
(s. 102). W artykule
tą tradycyjną/olk
konkludować.
iż dzisiejs/e
spoleC/nośei
miejskie "cierpią"
putrzebc; powrotu do pr/.esz!ości wyobrażonej"
(s. 102).
- powiada
których
klientów.
autonomicznych
człowieka"
również
sociely autor przeciwstawia
koncepcji/olk
w której - idąc za G. Simmlem
si.; jak do swych
pretensjonalność
sohie d\I-ie ..opozycje
II ynik w postaci
nielitcrackiej,
klasyczna
prOlvad?j do "rozbawienia
piętna indywidualizmu"
wlasnej osohy (. .. ) coraz bardziej liczyć się zaczyna
id?ie każda ekstrawagancja.
prze~iwstawia
idealnej
zarówno
(s. 9R). Sytuacja.
moralność"
oparte
mies?kaniec
małej.
stanowić
(s. 97-9X). Tak stlll'lllulowanej
wiejska»"
..«Urodrz.;dnia»
..stosunki
to ..«typ
może
society. Burszta
przeszłości
krańcowo
takie
daje
zdaje
"odczuwając
się
�268
Waganci, wagabundy,
Kolarzowej,
w którym
mistrale i wszelka inna miejska halastra to tytul cscju autorstwa
autorka
w kształtowaniu
tzw. kultury
przykłady,
autorka dowodzi,
czyną
kulturotwórczego
zwraca
wysokiej.
iż miasto
buntu
"historią
teorio,; doświadczenia
upadku
doświadczenia"
nej egzemplifikacji,
którą
uwago,; na kulturotwórczą
Na podstawie
średniowieczne
i rewolty
kiem dekonstruującym
lad doskonały
Z kolei R. Różanowski
w pracy
daje refleksji
pilną
utworów muzycznych,
i wczcsnorcncsansowe
(s. !OS), a w konkluzji
(s. lOS).
S~zok i przeżycie,
W. Benjamina,
(s. lIS),
R. Różanowski
dodajc.
albo odmzające
która - wcdlug
owym
doświadczcnicm
określil
właśnie
sil,:. Flaneur
dokonuje
czlowick
kim anonimowy,
(flaneum
tyna
nijaki
i nicwyodrębnialny,
ponieważ
Różanowski
- ..im więcej jednego
- przyp. aut.)" (s. 12S).
jcst przcdc
wszystkim
ekstrcmal-
(wdrażającego
nowoczesnc,
czesnego,
"hybrydyzacji"
ulega
powiada
mal/, czyli jak metaforycznic
nat" stwarza
swoim
sio,; o wszelkie
Na pytanie
głl,:boko
zindywidualizowany.
przcz autora wspólezetlumu jest przcde wszysttożsamy.
tłumu"··
Dłatego
potrzeby
analizując
co znaczy,
przyklad
iż miasto
- smutno
M ..I.D.) tym mnicj
za sznury,
gdy kur-
Kto pisze miasto'
Warszawy
staje
drugiego
jako
miasta
nowo-
shoping
sio,; gigantycznym
ujmuje autorka "kombinatcm
uslugowYI1l" (s. 141 l. Taki "kombizłudzenic
pclnej rzcczywistości:
"są tam elcmenty natury ( .. ) dba
klientom
klienta
( ... ) a równicz
na wsto,;pie swojcgo
o duchowc
artykulu
potrzcby
i rozrywki"
141)
nied\lu-
znacznic: "Tcoretyey
piszą o micścic, praktycy piszą miasto" (s. 141 l.
,,Ja i łnni w dzisiejszym
mieście" to tytułtrzecicj
ezo,;ści tcgo tomu który rozpocl:yna
wnikliII)
pL rv~ród nas me::najomych
Z. Baumana
Czarniawska-Iocrgcs
(s.
odpowiada
artykuł
postawione
autorka
(s. 139).
doświadczenia
sil,:" (flaneur) jest motywem
to wlaśnic prl:el: niego OlIO
"Kto siedzi w budce suflcrskicj
i ustawia dckoracjc')
Kto lednak pociąga
idzie w górę)" - zadaje pytanie B. Czarniawska-Iocrgcs
w artykulc
(s. 129). Miasto
było czynni-
czy też jego
jest z tłumem
("ezłowieka
zc Imasto
do.~wiadc::ellle epoki pod-
"mąjący
wlasne ścieżki",
fascynujący
sio,; tłumem jcst przeciwstawiany
sncmu "czlowickowi
tłumu" - anonimowemu,
który bl,:dąc clementem
konstatuje
którc przytaczajako
zawszc było przy-
miasta,
mianem
- XIX-wieczny
R.
miejskich
autora
epoki» postrzeganym
oezamiflanuera. Ów "ezłowiek przechadzający
spinającym
Benjaminowską
koncepcjo,; doświadczcnia,
ponicważ
doświadczenic
rolo,; środowisk
w (po) nO\voc::esn)'m midcle.
FtlAI
Autor
ponowoczesnej
kolejny raz prezentuje
"obnażający"
wizerunek
ponowoczesncj
kultury zachodniej przejawiającej
się w mieście. "Obcym jest każdy z nas, gdy wychodzi
na ulicl,:" - pOWIada
Bauman cytując D. Lee (s. 146). Poslugując
sio,; koncepcją
"obcego"
autor ukazuje nlcspelnione
marzenie
planistów
irracjonalnych
zachlyśnio,;ciu
gorączkowa
Bauman
miejskich
konstrukcji
się głęboko
próba
nazywa
miasta
poszukiwania
po prostu
ponowoczesnym
wydają
harmonijnego,
architektonicznych
zindywidualizowaną
tożsamości:
"domem"
być
się
(s.
słowa
pozbawionego
(s. 147).
wolnością
Bauman
pojawia
"spokojnej,
wolnej
(54).
Konkluzją
cytowane
już
przygodności
i nielogiCl:nie
upwnia,
iż po pierwszym
sil,: pustka i rozpoczyna
sil,:
od
ryzyka
Baumanowskiego
na wsto,;pie:
przystani",
s/kicu
,'życic
micjskie
przyci'1ga
i odstrasza . .Jest pełne uroków i strachów.
Obiecuje i grol:i. Upaja wolności'l
nigdzie
doświadczaną
i przeraża perspektywą
ubezwłasnowolnicnia
i bezsily" (s. 157).
A Kuczyńska
na ulicy,
kowy
dząc
w Agorze
która jest
i ulotny,
"kanalem
nicuważny,
na ulico,; stajemy
anonimowy,
się jedynic
i fragmentaryzacji,
Anonimowość
"miICl:enia.
przygodny
( ...
"widzialnymi
Miasto
i
błysku,
"zostajc
wzajemna
momentu"
wspólczesne
jest
miejscem
współwystępowania
czy Nowy lork wskal:ywane
mieścic
rol:wija
miasta".
r (s.
odbiciami
staje
się
praktycznym
poszatkowane,
nieznajomość
nadają
jakby
Kontakt
agora, czyli plac bo,;dący niekwestionowanym
starogrecka
rozbiciu
naszej powszedniej
komunikacyjnym
myśl
Baumana
na ulicy lest
16 I) KuezYllska
nas samych".
centrum
indziej
skupialąc
zawsze
"przypadkowym"
na wiele
Się
iż wychodl:isicjszym
kulturalno-spolecznym
nllczlonkowane
nie
"przypad-
stwierdza,
W mieście
które!
o mieście
cząstek"
spotkaniom
ulega
(s. 1(5)
charakter
(s. 1(5).
również,
jak pisze
M. (Jolka
w artykule
Wielokulturowo,li'
miasta.
wielu kultur.
Przyklady
takich miast jak I,os Angeles.
"aryl.
przez (Jolkę dowodzą,
iż problem
wielokulturowości
w wielkim
wdanicm
do
zrcalizowania
w spoleczno-kulturowej
politlcc
�269
miasta. Golka podkn;śla.
dia współczesności.
ak
iż wielokulturowość
nic jest zagadnieniem
charakterystycznym
jedynie
obecna była również
chociażby
w średniowieczu.
Golka konstatuje,
iż ..miasta były cz.,:sto tworami
lurowości
wielokulturowymi
i bardzo
.. Wychylanie
si.;. luz i hrak zaangażowania"
to cechy ..przeci.;tncgo"
manhattaI1czyka
- pisze.l.
..ja".
Owa "hyhrydyzacja
nio.auważalna
stawia
manhattallczyków.
"luzu
których
nazywa
"prawdziwymi
bohaterami",
,/rchileklura
kuł H. Pae!Zolda
uwag.; iż wSl.clka IlIozolia
I.cmiaire·a.
i urban/slyka.
jest pochodzcnia
Rousseau.
Morris'a
że staje się
zaangażowania"
jest
186) odgrywanych
Tyszka przeciw-
ponieważ
to
zaangażowania»"
wlaśnie
(s. 197). Poprzez
miejskiego
autor dochodzi
z architektonicznym
analizę
artyzwraca
filozofii
do wniosku
programem
owi
rozpoczyna
Zarys krylyc=nej fllo::.ojii miasla. Paetzold
i Thoreau
l.awiodl<l i zderza ją nast.;pnie
oryginalności"
walka o własne
do tego,
i hraku
wyiu/owanego
«ja» rozmytego
w milionach
wcieleI1" (s.
samym sohą i dla innych. "Prawdziwym
manhattaI1czykom"
bezdomnych.
architektura
się w tej wielokul-
na Manhattanie
Postawa
badomni
"świadomie
wyhrali swoją drogę życia" (s. J 90).
Ostatnią cz.,:ść zatytulowaną
"Formy krytycznej
«estetyki
stycznych
nauczyły
oraz .,hybrydyzacja
wszelkiej
Tyszka w artykule Manhattan:
(s. 183) prowadzi
oryginalności"
prze/o samych
Jednak ..polorem
({)dzicnnic przcd
wcześnie
(s. 180) .
li.lllkcjonowaC
urbani-
iż awangardowa
krytycznego
regiona-
lizmu .jako koncepcji ( ... l najnowszej
moderny i postmoderny"
(s. 200). Ów "krytyczny
regionalizm chcc ocalić spccylik.,: miejsca. nic odżcgnując
się od modernizacji
(. ..)" (s. 207), stąjąc się,
jak sądzę. urzeczywistnicniem
..Najhard/jej
znacl,\ce
lnikni.,:cie samej r/ciby"-
postmodernistyczncj
filozofii
do (J/'Ilal/'lenlu ::.lud::.kiei /limy. North
daje
na ..r~eihic
chronologicznie
z ludzkiej
w sferze architektury
.
dla rozwoju
rzeźby puhlicl.llej
w ostatnich
trzyd/jestu
latach bylo
pis/.c M. North w artykule -Sfera public=na jako rzeiba. Od civitas dci
masy".
którajcst
krytyczny
przegląd
koncepcji
najmlodszym
rzeźhy
trendem
skupiając
w sztuce
si.,:
uprawia-
nia r~eiby. Z kolei L. Milkina w Mie.\-cie, klórego nie l11aukazuje, iż wick XVIII jest początkiem
..lll)\\ocz..:śnicnia"
architcktury.
jej ..intymnienia";
,.rodzi się bowiem
przestrzeń
zakreślana
promicnicm
domowego
ksztalto\\'anic
ogniska.
się. powstawanie
czterech
ścian
nowoczesnej
(s. 228). M. Milkina
micszkania"
architcktury
miejskiej
takich ..mcgapojęC
wspl\lczcsności
jak: .. PaI1stwo, Lud, Naród" (s. 229) .
.. Popularność
instalacji jako środku wypowiedzi
artystyczncj
najlepiej
natur~
wsp<'>lczcsn..:j ;'/tllki.
Ci Dziamski
Instalacje
w artykule
są symptomatycznym
pozbawionej
pr/.cjawcm
trwałych
definicji
dzialalności
artystycznej
ściśle katcgoryzuj'lcymi
regulami tworzcnia.
Przcsunięci..: funkcji I.espolów architektonicznych
sugcruJe
W. Filip..:k w kllliCl.ącym
ryzuj'lcych
epoki:
Filipck
symhol
cpoki
ukazuje
sposób
- kompleks
cz.,:ści ukazujących
slano\\i
Jcdnak
lącząca
autorów.
Jaje ealości
jego
I. prohlematyką
miasta
diagnozę.
walorów
równic/o
literackich,
wielkiego
redakcją
nie dającej
nie
Pr::yklad Wesler-
się elementów
- staje
które czasem
kultury
nad własnym
wikłają
się
charaktc-
się wspólcześnie
napawającego
poznawania
refleksja
się ująć
dziś mieszczącego
A. Zeidlcr-Janiszewkicj
pasja
tckstualna
ealość będqca interdyscyplinarnym
kręgach specjalistów,
alc również
antropologii
fabryk,
fabryczny
wspólczesnego,
Filozoficzna
pr/.ypadkaeh
ksi'IŻki niwnicż
J..:dnak ksią/ka jako
nie tylko w wąskich
\\0
pcwn'l
w wielu
obraz
- pisze
iż instalacje
na kulturalno-edukacyjne
przcwartościowywania
industrialnej
się
transgresyjną
zaznaczając,
dzisiejszcgo
zespolu
rudzenia
granic"
Miaslo posl/ndl/Slrialne.
XIX-wiecznego
symbolem kultury i jcj propagowania.
Książka l'isal1ie lIliasIu
c::.vlanie lIliasIo pod
I. czterech
(s. 235)
dnia
wyraża
określonych
z industrialnych
ksiqżkc,; artykule
,!fosi;d)!'i"k \I' .llIIsl('/'''(//ni". Na przykladzie
\\ c":lllrum Amsterdamu.
i ściśle
_. miejsca transgresji
synchronizuje
z momentem
jej sens
sklada
si.,:
optymizmem,
wspólczcsneJ
tekstem
i główny
przywątck,
dokonaniem
zapewnia
sobie poczytność
wśród czytelnika
nie związanego
zawodo-
miasta.
Maciej J Dudziak
�270
Wars::awa-Bratyslawa Etnic::ne i :;polec::ne ::ró:':nicowanie lIliasla (do 1939 r), red. P. Salner, A. Stawarz, 1'1'1, Oddzial w Warszawie, Warszawa 1997, ss. 177.
Niedawno ukazal się ladnic wydany tom inaugurujący seric; "Miasto i Kultura". Przedstawia
on materialy z polsko-słowackiego
seminarium dotyczącego ctnologii miasta, które odbyło siC;
w Warszawie w październiku
ubiegłego roku. Temat seminarium, który stal siC; równocześnie
podtytułem
tego tomu, określono następująco:
"Etniczne
i Spokcllle
iTó/nicowanie
miasta
na przykladzie Warszawy i Bratyslawy (do 1939 roku)". Tematyka elnologii miasta gości rzadko.
zbyt rzadko na lamach wydawnictw naukowych i w salach konkrencyjnych
w Polsce, inaczej niż
ma to miejsce w krajach Europy Zachodniej.
Miakm szansc; przekona,
siC; o tym tego lata
w trakcie szkoly letniej zorganizowanej
w Berlinie przez. tamtejszy !nstilut fUr Europaische
Ethnologic. Uczestniczyłem
w jej zajęciach wraz ze studentami z siedmiu krajóweuropejskich.
w tym również z Polski. Zajmowaliśmy
się tam głównie problemami spolccz.no-przestrzennymi
ciągle jednoczącego
się Berlina, ale mieliśmy również okazic; wysłuchać prezentacji osiągnięć
poszczególnych
ośrodków europejskich w dziedzinie etnologii i antropologii miasta. Nasza grupa
warszawsko-poznaóska
nic mogla poszczycić się tak rozwinic;tą baz,! mctodologiczną
i wydawniczą jak inne kraje. Tym cenniejsza jest dła mnic ta pubłikacja, gdy/ podejmuje problematykę.
która jest bardzo potrzebna. dotąd należycie nic doceniona, a która, jak mniemam, wkrótce stanic
się bardzo popularna wśród polskich etnologów i antropologów.
Przy omawianiu treści tomu chcialbym zwrócić uwagc; na pcwicn rysuj'lcy siC; IV nim \\ewnętrzny podzial na części. Pierwsza z. nich obejmuje cztery pocz.ątkowe rozdzialy pisane
na przemian przez autorów polskich i slowaekich. Dotyczą onc dwóch tematów z historii Warszawy i Bratysławy okresu XIX i początku XX wieku: grup narodowo-wyznaniowych
(w opracowaniu .I. Wiśniewskiej i Z. Bei\uskowej) oraz dorocznego cyklu świąt i uroczystości (autorstwa
W. Głc;boekiego
i K. Mórawskiego
oraz V. Feglovej).
Uklad tekstów skłania czytelnika
do czynienia porównaó między tymi miastami. Sprzyja równiej. glc;bszej analizie treści, bogatei
w fakty i opisy dające obraz tych aspektów t.ycia i historii . .lest lo obraz wycinkowy. ale mysię.
że bardzo cenny.
Do grupy tekstów porównujących
życie obu stoi ic można chyba Jeszcze z.aliC/.yć refcrat~
E. Mannovej i /\. Stawarza dotyczące działalności stowarzyszeniowcj.
Rl'j/nią siC;one jednak dość
znacznie zakresem podejmowanego
tematu. Praca E. Mannowj zawc;żona jcst w treści do opisu
przemian i przewartościowali
w działalności niemieckiego stowarzyszenia
śpiewaczego - LiedertafeL które w okresie od drugiej połowy X IX wieku a/ do 1939 roku było głównym organizatorem balów i zabaw w Bratysławie. Natomiast /\. Stawarz w tekście Stowar::ys::enia spolec::nokulturalne Warszawy w latach 188()- 1939 w sposób bardziej obszerny stara siC; wprowadzić nas
w tematykę badali nad stowarzyszeniami,
które działały w tamtym okrcsie w Warszawie
z uwzgl~dnieniem
ich charakteru, zakresu działania i roli jak'l spełniały .
.lako drugą część tego tomu wyróżnilbym artykuły ukazujące losy i z.nacz.enie nicktórych grup
wyznaniowych
w historii Warszawy i Bratysławy.
T. Stegner w artykule Protestanci w :':yciu XI.r-wiec::nej lVars::mvy prz.cdstawia wizerunki
wybitnych protestantów. którzy przez swą ró/norodną dz.ialalność kulturalną i społeczną wzbogacali życie ówczesnej stolicy. Odnaleźć tu mo/emy gakric; znanych osobowości. takich jak pisarze
- Walery Przyborowski, Ferdynand Iloesick, malarze - Chrystian BreslaucL 111brykaJKi - Edward
Nepros, Wincenty Ludwik Norblin, ludzie nauki - językoznawca
Samuel Bogumil Linde czy
ojciec polskiej etnografii - Oskar Kolberg.
Teksty P. Salnera Wspólnota żydowska IV Bratyslawie (l9()()-1939) i l\. Kołodziejczyka
,\/11::ulmanie w Warszawie w XVIJf-XX w dotykają problematyki integracji i dostosowywania
się tych
społeczności do historycznie zmieniających się warunków życia \V obu stolicach.
Ostatnią z wyróżnianych
przeze mnie grup tematycznych.
stanowi q artykuly ju/ luźniej powiązane ze sobą, aczkolwiek bardzo ciekawe. Wskazują one na rO/.norodnoś'
zaintercsowali
naukowców i badaczy z obu ośrodków. Mam na myśli artykuły B. Petrozolin-SkowrOliskiej
Lycie
towarzyskie inteligencji warszawskiej IV XIX w., M. Ajchman Ogrody w kultur::e ~Vars::aw.1
�271
\1 /oloch
18811-1')3'). L. Faltanovej
Oglos::enlo joko obra:: ::ró::nleowanla elnlenego
w bralyslmlsklm IIll/ldlli. D. Luthera Nocjonoli::m w ::velli spalecnym
Bralyslawy (/900-1939)
oraz
E. Mazur Iycle cod::lenne Hi osiedlach Warsc:awsklej Spóldc:lelnl Mieszkaniowej.
Moją uwag~
zllTócily
szczególnie
dwa. autorstwa
L. raltanovej
i E. Mazur.
Pierwszy
jest
próbą
przedstawie-
nia. poprzez treści prasowych
i ulicznych
reklam handlowych.
różnic etnicznych
jakic występowaly II Bratyslawie.
Wieloetniczność
powodowala.
że bratysławscy
kupcy w trosce o klientów
musieli
odwoływać
niezllyklego
się do ich różnorodnych
eksperymentu
II Warszawie
w latach
eksperymentu
polegala
czajenia
tej grupy
w dziedzinie
192R-1939
sentymentów
budownictwa
mieszkaó
dla
m. in. na tym. że starano
ludności,
ale z drugiej
i upodobań.
Drugi.
mieszkaniowego,
jakim
ludności
najmniej
się uwzgl~dnić
strony
również
to opis
było
zarabiąjącej.
różnorodne
oddzialywać
realizacji
budowanic
Niezwyklość
potrzeby
na jej
i przyzwy-
gusta
i nawyki .
.\utorka tekstu stara się odpowiedzieć
na pytanie: "jak dalece program urbanistyczno-edukacyjny.
a Ilięc struktura mieszkali. rozplanowanie
wnętrz i wyposażenie.
a także powołanie
określonych
Il1stylllejl wychowawczych,
na Ich codzienne zycie"
W treści wszystkich
kulturalnych
zebranych
i zdrowotnych.
w tomie artykulów
mających
(pomimo
służyć
mieszkallcom,
niewielkich
ich rozmiarów)
na znależć coś interesuiącego
czy nawet nowatorskiego.
Miejmy
nadziej~,
szerszych opracow,ui
naukowych.
Teksty skłaniają
nas również do ret1eksji.
się ll1ajduje
gii duzego
Z)
i dok'ld
miasta.
zmierza
pewne
polska
zaleglości.
cie miast i ich mieszk'lIieów.
eii. imigrantów.
c1nologia
miasta.
;ryjemy
w czasach
Pojawiają
grup miejskich.
Mamy
w tej materii.
przebudowy
i rozbudowy
miast.
(dotyczące
zmiany
nazw ulic i wielu
c1nologowie
i antropologowie.
Również
historia kryje jeszcze
wiele zagadek
tematów. () niej również można pisać w różnorodny
sposób. Widać to w treści
czasami
bardzo
wieloaspektowo.
runkowania.
wycinkO\lo.
albo
ujęcie
daje możliwość
mnie
hardzo
vlażne.
skupiając
ujrzenia
gdyż
podobnych
ukazując
calości
hez jej
i w podejmowaniu
jego
wcwnętrzne
się tylko
w nowym
znajomości
na które
na pewnym
świetle.
nic
innych.
oraz zewnętrzne
problemie,
Pisanie
można
aby odpo-
Można
i nie
tomu,
pisać
zależności
którego
o historii
badać
warto
innych
Iliedzieli
podjęt)ch
tematów
miasta),
na
np. konsump-
symboliczno-przestrzennych.
chodz,lC do tematu
nasze
w etnolo-
które oddziaływają
procesów
II UlIlH)llaniu
które obejmują
i pytania
moz-
że doczekają
si~
w jakim miejscu
a zwłaszcza
wielu przeobrażeó,
si~ nowe problemy
wpłyn~ły
miasta
podi uwa-
oryginalne
jest
według
ani
myśleć
teraźniejszości
o przyszlości.
Dużą zaletą puhlikacji jest wielość nagromadzonych
w niej rycin oraz zdi~ć, które ilustrują
poruszane
tematy i ulatwiają tę niezwyklą
podróż w czasie, jaką jest jej lektura. Szkoda tylko.
ze hrakjakiegoś
tekstu sUllluj'lcego. czy nawet próbującego
dokonać porównaó
między Warszawą
a Bratyslawą
w trakcic
gdyz
trwania
zgodnie
z tYIll co czytamy
seminarium.
temu poświęconej.
Cennym
Najważniejsze
CÓII z ohu ośrodków.
do wzajelllnej
nego tomu. I niecierpliwością
zatem
jednak
doświadczeó.
na kolejne
do tomu.
umieszczenie
jest to, że doszło
wymiany
czckam
wc wstt;pie
byłoby
dokonywano
zapisu
choć
do tak owocnego
a w rezultacie
tomy scrii "Miasto
takich
części
prób
dyskusji
spotkania
naukow-
do powstania
omawia-
i Kultura".
Marek Fertig
Ills/ol'l'c::lle I 11'SI)(j/c::esnl'I'mblem)' lilias/a I jego mles::kw1ców. Ala/alary:: II Sl'mlnarlllll1
\uuklJ\ll'go ,1\~d::II'I'::\'n-f:o::/e Rodowód -- Wspólc::esność
PI'::ysc:lo.ve'"(/2- I 3 pa::d::lernlka
/'-J'-J5
1'),
rcd. I:. Nyu.
Opole
W 1975 roku zostala
t) si,tclc1nicgo
interesująC«
Kożla
jakość.
19R9. w wi.;kszym
1996. ss, 434. iL
powolana
z mlodYIll
zaowocowalo
zakrcsic
do życia aglomeracja
miastem
zarówno
i w zasadzie
kędzierzyrisko-kozielska,
przemysłowym
zjawiskami
bez
-
Kędzierzyncm,
pozytywnymi.
ograniczeó
To połączenie
stworzyło
jak i ncgatywnymi,
pozanaukowych,
nową,
Po roku
K~dzierzyn-Kożlc
�272
i jego zbiorowość stały silt przedmiotem badań i refleksji naukowych. W 1994 roku odbyło się
I Seminarium Naukowe zatytułowane ..Kędzierzyn-Koźle.
Miasto w proc<.:sie transrormacji".
Rezultaty w formie tomu referatów ukazały się drukiem a ich wartość oraz zainteresowanie, jakie
wywołało seminarium i publikacja, skłoniły organizatorów do kontynuowania inicjatywy. Drugie
spotkanie zostało opatrzone tytułem "Kędzierzyn-Koźle.
Rodowód - Współczesność - Przyszłość"". a bardzo obszerny tom materiałów z nim związanych ukazal się już na rynku wydawniczym.
Ze względu na objętość tomu (zawiera on ponad 40 referatów. komunikatów z badań naukowych i refleksji z pogranicza nauki i publicystyki naukowej) nie jest możliwe. a może nawet
konieczne, zaprezentowanie
wszystkich skladających się nań pozycji. Dokonam tu jedynie
ogólnej charakterystyki pięciu dzialów, na którc tom zostal podzielony i zwróeę uwagę na
najbardziej inspirujące lub szczególnie dyskusyjnc.
W części zatytułowanej ,.Rodowód miasta" znalazły się referaty dotyczące problematyki micjskiej w ogóle oraz miast śląskich w szczególności. T. Tylewski ro/.waża kwestie miasta jako
źródła cywilizacyjnego uczłowieczcnia. ale również sprawcy ograniczeń jego mieszkańców.
o. L. Dyczewski analizuje symboliczność jako podstawę więzi mieszkańców z miastcm. a E. Nycz
prczentuje wizję miasta i jego roli w rozwoju cywilizacji tzw. miejskiej. O życiu w miastach
śląskich w wiekach XIV-XVIII pisze .l. Drabina, a ich cgzysteneję ,.w czasie i przestrzeni". w tym
także ewentualną przyszłość, próbo wala nakreślić I. Kowal. Cz«ść ta, jakkolwiek interesująca
sama w sobie, stanowi jednak tylko rodzaj wstępu do kolejnych fragmentów tomu. w pewnym
sensie centralnych, choć również mocno zróżnicowanych wewnętrznie.
Kolejny dzial, zatytułowany "Rodowód Ziemi Kozielskiej" (nawiasem mówii\c termin ten jcst
mylący, gdyż nawiązuje bezpodstawnie do podziału administracyjncgo obszaru I Rzeczypospolitej) zawiera prace typu historycznego (o piastowskich książętach Koźla. o genczie i anatomii
wysiedleń na Górnym Śląsku w końcowym stadium i po zakończeniu II wojny światowcj oraz co oczywiste - o dziejach Koźła do 1945 roku i po II wojnic) i z zakresu bistorii sztuki (tu m.in.
dzieje gotyckiej rzeźby św. Anny Samotrzeciej z Góry św. Anny i opis kościółków drewnianych
Kędzierzyna i okolic) oraz dotyczące - i na nic chciałbym zwrócić uwag« - tradycji kultur~
śląskiej i tożsamości kulturowej mieszkańców regionu. W tym zespole referatów mamy rozważania D. Simonides pl. Nasza «mola ojczyzna)) na ,~/ąsku Opolskim. L. Kozoluba hadycje IlIdowe
a mieszkańcy miclSl o rodowodzie wiejskim oraz M. Śmiclowskiej Urbanizacyjne i indus/rialne
wymiary przemian kll//ury s'ląskiej. Prace te niosą interesujące treści, spostrzeżenia i refleksje.
stanowiąc głos w szerszej dyskusji na temat przcmian kultury w ogóle. a na styku miasto - wicś
w szczególności.
Centralnym bez wątpienia fragmentem tomu, nie tylko zresztą ze względu na liczb!; zamieszczonych tu prac, jest część zatytułowana ..Kulturowe, edukacyjne i wychowawcze aspekt~
procesów urbanizacji". Poruszane są tu m.in. zagadnienia przemocy i innych negatywnych
zjawisk w rodzinie (.l. BrągieL E. Jarosz, E. lIolona), kwestie socjalizacji w kontekście zmian
społcczno-kulturowych
i przemian stylów życia młodzieży (E. Wysocka, E. l3onsunowskaKuśka), problemy doświadczenia religijnego młodzieży Kędzierzyna-Koźla
i wychowawcz~
aspekt funkcjonujących w tym mieście parafii rzymskokatolickich (M. Korzeniowski. K. Złoty).
Nie pominięto również kwestii społeczno-zawodowych
zagrożeń mlodzieży (I. Gniazdowska)
oraz zapobiegania przestępczości nieletnich (D. Dramska). O młodzieży. jej systemic wartości \\
świetle zmian transformacyjnych
oraz o uniwcrsum narodowym w świadomości młodzież~
akademickiej piszą .l. Kosowska-Rataj i .l. Pająk. Szczególną uwagę, moim zdaniem, nałeż~
zwrócić na wystąpienia S. Sławińskiego (Projek/owana reforma szkolna 110 poziomie lokalnym)
i Z. Jasińskiego (Szkoly samorządowe - między nadziejami a rzec::ywis/o!icią). Wszystkie opracowania zamieszczone w tym dziale, także i te, które nic zostały tu wymienione. oparte są
na naj nowszych badaniach, co niewątpliwie zwiększa ich diagnostyczną wartość.
Czwarty dział. zatytułowany ,.Miasto jako przestrzeń życia spolccznego", zawiera interesujące
dane na temat przestępczości IV Kędzierzynie-Koźlu
oraz sposobów badania tego zjawiska
(T. Michalczyk, T. Wilk, W. Uksik), a także prace o doświadczeniach samorządu lokalnego
�273
\\ kn:OIl"aniu prz.)'szwsci miasta (K. Faline:k. M. Juda). animacji kulturalnej
(I\.
obis) oraz
o problemach e:kologiC/.II)'Ch województwa opolskiego (K. Dubiel) i o obrazic Kt;dzierzyna-Kożla
\\ ~\\'iadomosei jego mieszkaJlcóW
Soldra-GwiżdŻ).
OSlatni dzjal opalr/ollY lytulcm ..Ko;dzierzyn-Koźlc u progu XX I wieku" dal autorom wielkie
pole do popisu. do snucia relleksji futllrologiezn)'ch.
nic tylko dotyczących bezpośrednio
Ko;dz.ie!·/yna-Koźla. ale i wykraczaj'lcych
znacznie: po/a problemy i nadzieje tego miasta. Autorzy, m.in.
\1. S. Szczepa!iski. W. Jacher. K. Wódz . .I. Wódz. wypowiadają siO;zarówno na temat. czym jest
no\\ocze:snosć. !H)\\OCZeSIle:miasto. jak winna przebiegać restrukturyzacja
miejskich aglomeracji .
.lak'l rok \\lIlny spellllać regulIly pogranicZl1c w nowcj strukturze Europy, jak i na tcmat konkretnych prohlcmó\\
Ko;dz.icrzy"a-Koi.la.
aspiracji jego mieszkaticów
i władz micjskich.
na lic
og(')lniejszych przemian zachodzącn:h
współczcSnie na Śląsku. Wywody te. najczęściej rzcczowe
i konkre:tnc. czasem dosć e:mocjonalne. w pcwnych przypadkach
równic śmiak co dyskusyjne.
\\ konsck\\cntll\'
Spos(',h \\ ieJlcz'l omawiane: dzielo . .lest ono nic tylko bogate w treści. urozmaicone le:malycz.nie. nic tylko prezentuje
wywody przedsl<lwicieli
różnych dyscyplin
i orienlacji
hadal\ czych: jest lab.e dowodem konkretnej i znaczącej obecności nauki w śledzcniu i occnianiu
zachodz'lcych aktualnie zmian spolecz.nych i kulturowych. Chociaż poglądy zawarte w omawian\ 111 tomie niejednokminie
mog'l hudz.ić wątpliwości a nawet sprzeciwy. to przecież tym samym
zach.,:caJ'l do dyskusj i. do wymiany zd,ui. Choć tom jest zbudowany wokół problemów i badail
nauk()\\ ych konkrelllc['o
re['ionu. to rcllcksje autorów krąg ten wielokrotnie
przekraczają
\\ pos/uki\\alliu
szersz.ej pe:rspektywy. Nadaje mu to. bez wątpienia. dodatkowego waloru.
10m Ie:sl \\)T'I/.em aspiracji Ko;dzlerzyna-Koźla.
zarówno władz micjskich. jak i zapewne
In,lCznei czcsei je['o nlleszkailcI)\\.
IV
tym przede wszystkim członków Towarzystwa
Ziemi
KrJllelskiej. kl<')I"ehylo wspl)lorganlzatorem
seminarium i współwydawcą
cennej publikaCJI.
er.
Rys::ard Kantor
Izabella I~ li r k r <! h a - R Y i s k a. Sallloll'lcd::a
kOI'<.'.I'j)(Jllt!cllcjl.
Instytut Rozwoju
\111<1111111
liClIII',!
kllllwowa 1 arrvslyc::na twórców IlIdowych.
Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 1994. ss
2-12.
/ a prze:dmio\ ~\\ oich z.alllteresO\\i1ó łzabella Burkraba-Rylska
w/I(;la zbiorowość
\wórców
Il:<lO\\\ cll. a \\ icc przelbta\\leiel i kultury chlopskiej. wiejskiej. AnalizuJc pojęcie ludowości i jego
los) \\ z.lllleniaj'lcej sic rzeczywistoścI społeczneJ półwiecza po drugiej wojnic światowej. Kultura
ludl)\\a hy \\'ala trakIO\\',IIl:lj:lko iy\\'y relikt przeszlości. skazany na zagład.;. lub wręcz przcciwnic
Jako i.y \\e in')dlo illspiracji klllllll'()wej i artystycznej. Chlopstwo. wieś i kultura wiążące si.;
z nimi h\l\' \\pra\\(lz.ie traktowane jako zhiorowość wymierająca.
ale zarazem kult ludu. tego
eo nalllralne. pnl';te i nic zepsute huriuazyjną
myślą. także charakteryzowaly
okres ..miniony".
,[\\al·z'l.j,)C o['l"Omn:1 szans.,: zachO\\ania siO;jakiejś wersji ludowości.
I'rzcLimiote!ll :11I,Jii/ autorki je:st material przez nią samą stworzony: listy i odpowiedzi na ankiet.,: C/!onk(m StOl\arzyszenia Twórców Ludowych. Do realizacji swojego zasadniczego
zamierzenia. któr) mje:st analiza ..samowiedzy" twórców ludowych w I'olsec kOlica XX wicku. Burkraba-Ry Iska buduje sieć subtelnych narz.;dzi badawczych. Temu sluŻ:l obsz.cme - moim zdaniem.
nazby l ohs/.erlle
I"Oz.waian ia teorcLyczne i pojo;eiowe.
I~eeen/O\\ana I"Ozpra\\a dostaru.a natomiast interesująccgo
obrazu kultury ludowej jako kullury alterllillY\\lIej. l\lllorka mimi II ..a/ylu", jakim dla niektórych jest ludowość. Jest OIla kulturlm,! nisz:\. ale takie pre:tekstem do ukazallia krytyki niektórych elementów cywilizacji wspólcze.;neJ. \\ tym przede \\ sz.ystkim kultury masowej. Powstaje w lwiązku z tym wrażcnic populistyczne:.i \\ izji ludo\\llsci.
rL'prcz.ent()\\ancj przC/. ludowych lwórców. w której to wizji człowiek
../dnl\\Y moralnie". silny, czllły, dohry. szlachetny. a przy tym wrajliwy na ,.prawdziwe pickno".
/ tradyeji czerpie inspiracje. a no\\OCZeSnllsć jest je:go wrogiem .... zabija najbardziej
eenne
�274
wartości. Przedstawia się prostego. zdrowego czlowieka. nie zepsutego przez wzory te!ellizii.
prasy i radia. znającego i pielęgnującego
tradycje przodków. Inny element tej wizji to sllojskość
kontaktów w ramach kultury ludowej i obcość w ramach nowoczesnych
stosunków wyzwalanych
przez kulturę masową
W wypowiedziach
twórców ludowych. stanowi,tcych material badawczy autorki. II interesujący sposób dają o sobie znać frustracje i niepokoJe autorów .. jak również wizja świata zmierzaj acego do moralnej deprawacji
i zaglady autentycznych
wartoścI humanistycznych.
Wlaśnle
w kulturze ludowej dostrzegane są wartości "prawdziwe".
"autentycz.ne".
kttll'C mog'l stanolI IĆ
oparcie dla utrwalenia się, a nawet odnowy moralnej świata zmienianego przez cYI\ilizację.
Bardzo ważnym skladnikiem badanej samoświadomości
jest stosunek kultury ludowej i nawc1owej.
Autorka pisze: .-Z porównania
przeciwstawnych
opinii na temat miejsca kultury ludollCI
w kulturze ogólnonarodowej
widać wyraźnie, że za odmiennymi odpowiedziami
na tak slcJrll1ulowane pytania kryią się odmienne wizje samcj kultury ludowej. Inaczej oeeniaj,t jej znaczenie
IV rozwoju
kultury narodowej i w życiu społecznym ci respondenci. którzy widzą w niej przede
wszystkim treści folkloru i traktują je w zasadzie jako lu/ny zbiór elementt)\\ sztuki i malO\lniczyeh obycząjów. a inaczej ci. dla których kultura ludowa stanowi calościowy zespól wartoścI
i wzorów życia. Dla tych drugich nieobecność
glębszych senSÓII I wartoścI. organlzulącycll
niegdyś tradycyjną kulturę ludową w spójną wizj.,: świata i wyl.l1acz.aFlcych II nim mleJscc
człowiekowi. jestwyslarczającą
pl7yczyną dyskwalifikacji
wszelkich /abiegów. ma.l'leych na cciu
wykorzystanie treści kultury ludowej jedynie jako ornamentu wspólcz.esnośel.
Na tle powyższych stwierdze!\ znamienną wydaje si.,: niewielka licz.ba glosów opowiadających
się za kulturą narodową poświadczającą
wewnętrzne zróżnicowanie
spolecz.ellstwa. Dominujc
raczej zgeneralizowany
punkt widzenia i solidaryzm. akcentujący spt)jność dorobku kulturalnego
narodu. Co więcej, w wielu przypadkach ma to być dorobek postrz.cgany nic jako rcl ikt przcSl.lości. leczjako żywa wartość. wspóltworząca tera/niejszość
i przyszlość" (s l O I-I (2)
Trzeba podkreślić wicie zalet recenzowanej ksi'lżki. /c1rad/.ajilccj ocz.) lanic autorki II litcl'aturze socjologic7l1cj. jcj wysokil świadomość teoretycz.ną a takżc precyzj.,: i wnikliwość analiz\
lntcresuj'lcy matcrial badawczy Burkraba analizuje w sposób trafny I wnikliwy
Ciekawą partię rcccnzowanej rozprawy stanowi jej trzccia cz.,:Ść. w któreJ Ilurkraba anali/uJe
niuanse emocjonalne i poznawcze stosunku badacz - badany. T.,: cz.,:ść uznaJ abym za najbardziej
bodaj oryglllainą część rozprawy. Autorka porusza fundamentalnv
problem etycz.ny upraIIiania
socjologii: dylemat badacza -- ehlodnego obserwatora
I badacz.a
ucz.estnika osobowej relaell
Zobowiązania.
które najprościej można określić jako ludzkic. S<ltrudne do pogodzenia ze stosunkami badawczymi.
Badanie z natury niejako prowadzi do odr/ucenia
enHlcjonalnego
zlliązku.
Izabella Burkraba uświadamia sobie te trudności. choć nie reiaejonuje swojego sposobu radzcnla
z nimi. Osobiście bylabym tego ciekawa.
Bardzo interesujące uwagi zawarla autorka w zakOllczeniu ksi,vki. Ważne są zwlaszcz.a tc
z nich. które nazwala zbyt upraszczającymi.
Ch.,:tnie przeczytalabym
w przvszloścl cos o SIl 01skości i obcości wc wzajcmnych
stosunkach Judzi wsi i ludzi miasta. pr/edstal\iciel
i kultul'\
ludowej i kultury micjskiej. może narodowej.
a może masO\\e.l ('iekalla
by"tbym dalsz)eh
reJleksji Izabelli 13urkraby-Rylskiej o dawno wprowadzonej
opozycji miasto -- wicś na plaszczy/nic wzajemnych wizji i stercotypów.
Rysuje się w ZWIąZKU z tym hlscynUj'lcy temat dla badali
socjologicznych.
W swojej książce Izabella Burkraba-Rylska
wykazuj c si.,: doskonal;l zdolnością myślcnia teoretycznego.
umiejętności,!
interpretacji
zlożonych
tekstów socjologicznych
i lilozoliczn) ch
Autorka ukazuje w nicj nic tylko bardzo dobre opanowanie obszcrncj litcratury kulturO/!lallCl.e.l
IV której
porusza się ze swobodą ale również wnikliwość i subtelność lliasnych analiz. Analltycz.ne uzdolnienia
Burkraby-Rylskicj
są obecne na przyklad w jej ro/ważaniaeh
o stosunku
językoznawstwa
i antropologii.
Autorka ciekawie przedstawia dylematy badacz.a obce.j kultun.
który. przyjmując zalożenia podejścia humanistycznego.
musi stworzyć metawzyk. Stall(lII li,CI
twór sztuczny. lokujący się ponad naturalnym językiem badanych i Illasnym. Burkraba slus/nlc
�275
uZl1aj-: m-:tod.,: ;maliz.)'
lub antropologa
mat-:rialów
z.ori-:nlllwancgo
Bardl.O intcrcsuj'l-:'\
autobiograficznych
parti~
ksiąiki
stanowi
\\ tym ZWblsz.C/a pogl,\dów
Floriana
-:i-:kawic zarysowanym
w r-:ccnl.Owancj
n~ ch tr-:śei. warstw,
Cly inaczej
przcdstawienie
nada\\cy
ciach.
"'śn')d
poj-:cie
CI\
i odbiorcy.
\\,\tpli\\ości.
ona
spokcmej.
jakie
"samO\\icdz.y",
.. samoświadomości".
działania
nasuwa
krmin
socjologa
socjologii
humanistycznej.
socjologii.
do istot-
lektura
sq
zasadniczych
umysły
recenl.Owanej
uczonych
rozprawy.
przy/wycząjeni
..samowi-:dza"
zdaje
jednak
jest
problematyki
dziesięciole-
do
się sugcrować
żc "świadomość"
elementów
w ostatnich
muszę
raczej
lub nic, Nic jestem
Sadz~.
nad niektórymI
poznania
sensu
intcncji pierwszego
odbiorcy
lub tcż ich obu .
badawczej.
umożliwiająecj
..stawanie
zarazem
w ten sposób
ktllrą si~ posiada
o taki s-:ns t-:go poi~cia,
zasad
Inspirującą;
budzi zastanowieni-:
Jednym z nich jest możliwość
zajmujących
Socjolog()\\'ie
\\ icdzy o sobie samym.
\\ laśnie
Dotyka
antropologii
sposób
kultury.
wzglt;dami
pracą
badacza kultury.
\\~ p(\\\I-:dzi poprz-:z pO/nanle
intencji nadawcy.
.\utorka zastana\\, ia si.,: nad możliwością
postawy
\\ spllkzl'sn-:j
istotny
Znanieckiego.
Innym
istotnym
problemem
rozprawi c, jest kwestia stosunku
wypowiedzi
poziomów
Ksinżka jest pod wieloma
i'UllltWll-:ntaln\ml
probkmami
ohok"
za
humanistycznie.
wskazać
pojęcia
istnienic
pewna.
poj~ciem
na tytułowe
"świadomości"
jakiejś
bardziej
j-:j /.amier/-:Ji
Druga \qtpliwość
wi'Ve si~ /e stosunkiem
Burkraby-Rylskiej
do tcorii
torka pisz-: o ucicczbch
w inne role niż rola ..odpowladacza
na postawione
określonej
czy autorce
chodzi/o
adekwatnym
110
roz.un\O\\ania
\\\ daj-:
nli
si~
nadużyci-:m
,l u-:i-:C/k~ \\ inny t)'p odpowiedzi,
pnl\\adzić
do /Illian
roli. chyha
koncepcji
sprowadzenie
że rol~ rozumie
roli
relacji
spolecznej,
gdyż
do odmienncj
sit; bardzo
ról społecznych,
Aupytania". Ten sposób
raczej
chodzi
plaszczyzny,
tu
co nic musi
szeroko.
C~ tuj'lC oblici-: ksi'IŻl~ Anny Giz)' I. Burkraba powtarza za nią pcwien zwrot retoryczny.
któr~ możc j-:dnak pnl\\ad/.ić
do nicporozumienia.
l3urkraba-Rylska
pisze: "glównym
zamierzeniem
:Jntorki (Anny
- L.N) jcst odt\\'()r/,enic
Ciizy
illC ICgo, co lud/IC
0po\\ladają
o swoim
tcchnik
opowiadania
ż.yciu. ale ((:go, jak
LZ\ \1 ogl\lc mo/na Jl)/.n'lŻnlĆ to "co" od tcgo ,jak".
I1lcllCI'I<.tiU
. .Iaklm.lcsl tekst autobiograliC/.ny')
!\ ie wszystkie
u~ \\ istcj analizic
autorka rozprawy
roz\\ażania
r/c. z gąszczu
r-:lacjollO\\anych
n\ ch /alożdl.
/res/t;\
Zv: kieruje
tcoretyc/.llc
sporów.
autmka
ni;\ hardzicj
zdradza
zdrowy
ludo\\ i t\\órcy.
a trzcba
dylematów
pami<;tać.
/-: strony otoczcnia.
V,'ydaje mi sit;. /e wi.;ks/.y
/.alvarte
i przekonań
konkretna
teoria
tu o postawy
lokalncj. osobnych
zindustrializO\\'anc.
ia mnic
\\ skazuje.
to. uy
i,e \V poj,:ciu
wlaśnic
należy
roli spolccznej
polożyć
tej kategorii
ludowych
/ rozd/jall'l\V
chodzi
ic autorka
książki
o r/.ccz.ywiSlOŚĆ
niktu.
pisząc.
Pojawia
się
na aspekt
mieści
sit; też zespół
przewrotu
oczekiwań
cywilizacyjnego,
w ludowości
te wypowiedzi,
którercmcdium
świadczy
osób.
wyraża
w)'st<;puje
sit; także
pojęcic
postulowaną,
ma na myśl i rolt; wyobrażoną.
raczc.i treść misji. kllH',\ \\-: \v1asnym
i metodologicztego
socjologiczna,
pragnienie
zachowania
instytucji. dum)', zachowania
społeczeństwa
na poziomie
zurhaniz()\\'ane.
masowe spoleczeństwo
wspólczesne.
\\ t~ lUlc j-:dn-:go
\\!
rze-
tcorie nic mają charakteru
w pewnej mierze ozdobnikowego.
ludowego skupia się na problemie
wizji, jaką prezentują
sami
nacisk
artystów
w istocie
Ta analiza. którcj
w pełnym wymia-
teorctycznych,
uliarami s;\ pr/-:dsla\\lcicle
spoleczności
lOKalnych. poszukuj'lcych
na nicpokoje świata \\spl'llczcsncgo.
Moralizatorski
ton. który cechuje
\V \\ypowicd/jach
slużą
ludowych.
korzystać
(np. na s, I 16) świadomość
niż jakaś
odtworzenie
sit; wątpliwość:
do tak delikatnego
w rozprawie,
OlU
() t~ m. i-: chod/j
życia.
Nasuwa
w odniesieniu
od badanych twórców
bo też i trudno hyloby
chwilami
rozsadek
\\ i<;c \\ ątpli\\ośc.
uy pr-:/-:nlOwane
Analiza ról spokc/Jlych
twórcy
lwlaszeza
i pojt;ciowc.
ankiet i listów otrzymanych
dokonuj-:. rZ.adko korzysta.
własnego
to rohią",
..rzeczywistość
czy realnie
postulowaną
pOCl.ueiu ma pełnić,
więzi,
założona".
istniejącą
przez
tożsamości
którą niszczy
samych
Treść
Zastanarozdzialu
twórców,
może
�276
Brakuje mi wyraźnego zaakcentowania
kwestii, z której autorka zdaje spralI';, a mianollicie
wybiórczego
charakteru
uzyskanych
wYPolViedz.i. Ich aulorami S'I ci. kt<"lrzy maj" sz.Cleg<"llne
poczucie misji, na tyle silne. że chcieli swój czas i sily poślVi.;cić na obszerne wypowiedz!
pisemne.
Poelyka pracy zhliża ją chwilami raczej do eseju niż do systematyCl.lll:go wykladu. co czasem
utrudnia ogarnięcie calości toku myśli. nic w skali malych Ihlgmelltów. ak w skali cakgo opr,,·
eowania.
Wielu etnografów i socjolog<"l\v. i nie tylko soejologów. si.;gnie do recenl.ow'lnej
prae)'. choć
ona. jak wiele dobrych. wartościowych
i sensownych ksiąi'.ck. jest cillli lam i nui.'1ca II obsz..:rnych
cytatach. omówieniach
cudzych poglądów i ich ..:gzegczie.
hra '\"r.mic/.;(1
/\nna S z y f e l' .
ss 245
WarlIliacl'.
SIl/clili/II
lo=.wlllo.';ci.
Kantor WvdawniC/.y
S/\ \VW. Po/naó
I <)9Il.
Wspólczesne
nauki spokczne. w lym nauki o kul1ur/.":. zajmuj'l si.; popularn'l obecni..: II I'o!sce problematyką
grup ..:tnicznych i grup pogranicza. R..:cenlOlI'ana ksi'li.ka lI,. S/ykr pr/edsl,lll ia
kwesti.; kształtowania
i przeobrażania
si<; lożsamoś..:i Wanniaków.
a wi.;c takicj grupI'. któr,!
można rO/.patrywać wlaśnie w kategoriach pograniC/a i etniunoś..:i.
!\utorb
w tr/..:ch CI.;ściach
pracy (I·A. 11·13. III·Cl śledzi losy zbiorowych aklo('(·l\I··mieszk,ulu'l\I·
Warmii.
Książk<; otwicra .. Wprowadzcnic"
b.;dące wistoci..:
/asygnali/.OIlanicm
POI';ć i termiJl(1I1
używanych potem II' ramach pracy oraz sformulowanicm
pytali hadall'C/ych.
Kokjna CI\'ŚĆ nosi
tytuł ..Charakterystyka
omawiancj /biorowości
(od XIV 11'. do II wojny ś\\laIOlve.j)". W lej C/<;śc:
autorka pr/.edstawia tlo historycznc. spolcczne i kul1urolle omawlane.i Ibiormlosc!.
Prac;,: I,llll) b
zakOliczenie .. Warmiacy .. inni ... dlaczego"" Ten rozdzial stalHlIvi podsunHlw,mi..: oraz dostarc/"
odpowicdzi na postawione w ezc;ści \Vstc;pncj pytania badawCle
.'\by I.apo/.nać czytelników I. recenlOwan'1 ksi,!zk,j pOkrÓICl.: postaram SI'; onH')\\ ić probkmatyk.; zawartą II' kolejnych rozdzialach .
.iak już wspumnialam
II' części Ilstc;pncj autorka precy/uje cel hadaIICl.y. k[<"lI)m jest przedstawienie procl.:su ksztaltowania
się i rÓi.nicowania toż.samości Warmiak,'1I\ (od X I V do pol.
XIX 11'.). Czyni to mic;dzy innymi poprlel ukazanie /n·l(lel. na których si.; opiera. S,t nimi r<.:lacJe'
o lachowaniach
i postawach micszk,lIiclllv Warmii. Generalnie /.n·lll'" te mO/n<l pod/ielit:· na dll;1
typy: po pierws/.e są to zródla laslanc różnego typu Il/n. d,lI1e st'il\'SI\C/IlC. palnl<;tnlki. \1 Sp"nlllienia. nadania osadniCl.e) oraz źródla wywolane
inspJr<lIIane prlel hadaua Ivyp()\lledzi nd
okrcślony
temat. W tym drugim pr/.ypadku autorka bada stosuneK Wanlllakl'l\l
do II iaslle.i
kullury. stopnia jej zachowani;] czy tożsamośl.:i elniClnej. W Icj cz.;ści bl;lŻki autorka prec) ZUte'
poj<;eia i terminy, których pO\l.:m konsekm.'ntnie
ui.ywa. Mil.:Slk'1I1u'lII Warlll!i i\. S/lkr pojmujc'
pko grup.; dniczną. grupc; pogranicza. zbionmość
terytorialnq. /biormlo~ć
region,i1n'l: "gnaliI.uj,!e trudności z przyj.;ciem j..:dnego terminu. II' sposób jedno/.naCllly
okrl~ślaj;lc..:go l) p inkresującej j,\ grupy. WS/yslkie te poj.;eia. Idaniem autorki. l'lczy: ..I. l.obli/dlj;1
grup) na konkrctn) m obszarze: 2. WSp,',!tlllla wzorów kulturowych.
zll')'kle odnos/'IC<1 si.,: do kullury ludolle'j
i j';/.yka (gwary): 3. Poczucie wlasne.j odr<;bności. dlllĆ stopieli jcj Jest (,()/ny" Is 2,,\)
Grupa pogranicza jest t,! kategori'l teort:lyczną. kll'Jr<l kumuluje. Id;lIliem !\. SI) kI'. wS/yslkie
najistotnicjsz..:
cechy analizOllanej
spoleczności
Warmiakl·)II·. Kolejne określenia.
II lamach
klóry ch wed/ug autorki llalcża/oby I.,: l.biorOl\'OŚć <lnal ilOll·at::. to tożsalllo~ć kulturolla.
(Iv Slanc
kullurOlly IPouucic
swojskości i obcości) oral l.wi'lIane / nim! poj.;cie sl<:reotypu. <It,IUl' II pl
lIWIi.
Toi.samość kulturowa to rodzaj tożsamości zbionl\\ej.
maFlce.i c..:c1I\ odniesidl histor) ClnlTil
i kulturowych
II' oparciu o prz..:ciwstawienie
wlasn)Th W/or<"'II' kulturoll'\L'h Inn) m: dopiero lell
�277
ł~lkt powoduje odczuwanic własncj Iożsamości. Tu wlaśnie pojawia sil,: katcgoria swój-obcy oraz
zlliązane z ni,! poi.;eic dystansu kullurmvcgo jako kluczowego elementu w ksztaltowaniu
się
tożsamości. w [ym kullurowej. Dystans kulturowy. jak opisuje autorka. micrzony jest ..różnicą
l11i.;dzl poziomem POI\szechnikt')\1
ccch wspólnych
konrrontowanych
grup. a poziomem
Ilynl/.nikt'l\\
ccch jc rt'JiHi,\cych. Im wi.,:ccj jest tych ostatnich Iym dystans kulturowy jest
wi.;ks/Y" (s 12'J)
Innym używanym II' tej pracy pojl(ciem jest wspomniane już pojt,;cie więzi, jej spccyficznych
przejaw(l\\ II' odniesieniu do grup etnicznych. regionalnych czy narodowych, którc w konsckwencji prm\adzi! do pmlstania wi.;zi etnicznej. regionalnej i narodowej. Za S, Ossowskim autorka
przyjmuje. iż łypy II i';/i bard/.(} mocno wiqż'l si.,: ze świadomością
przynaleŻllośei
do ojczyzny.
a 1IIIaS/.va till. "malej ojcl.y/Hy'· - ojczyzny regionalnej.
I\utorka dcliniuje Warmiak(')\\ postrzegaj'lc
ich jako amalgamat
trzech grup etnicznych
(trzech Clilik): pruskic·J. pobkiej i niemieckiej. Stqd cech,) Wanniaków jest nietypowa dla innych
grup c!nlcznych czy grup pogranicl.a lzw. lroistość etniczna. Charakteryzując
tę ludność 1\. Szyfer
pivc. iż do kO(lca X IV wicku wicś można w zasadzie uznać za pruską oraz polską. 1\1 iasta z kolei
przcdstall'ialy mozaik.,: etnik Ie stale w/.rastająeq (aż do XIX Ivieku) grupą ludności niemieckieJ.
I.danicm autorki do XIX II'ieku Illllkcjonowanie
tych grup było w zasadzie hC/.konfliktowc.
poniellaż d\stans "ulturm\y pomi.,:dzy róiHymi ctnicznic grupami niwelowany byl poprzez 1~1kt
życia II grupie Silsied/liej.
Wydaje si.;, iż nic hylo wówczas silnego podziału na "swoieh"
i "ol1Clch". II I.lli'lI.ku z vy m nic istniala konieczność samooheślania
tożsamości przez mieszkatlu')\1 Warmii. I)opiero II'j1rowad/enie niemieckiej administracji
oraz jl,:zyka niemieckiego
do
SZ"(ll. kościo!<'lll i llI'l..;d()\v II'zbud/ilo procesy ksztaltowania si.; tożS<lmości.
""lejna CI';ŚĆ pl'<lC) porus/a kwesli.; tla historycznego.
w szczególności
historię polityczni\
tl ch I.iem. stosun"i luduościll\\<: i spoleC/ne na Warmii. I.asady miejscowego prawa osadniCl.ego
oraz SClOIHlII<! migraej.; I<lrtlhkml ~I Warmiak(l\\'. b.;d'leą istotnym czynnikiem w kształtowaniu
si.; i różnicowaniu
[ozsamości te.l grupy. Proces se/onowej
migracji zarobkowcj
do Rzeszy
(/ag!.;hie Ruhry) zaCIid si,' II hitach 70. XIX wieku. Ci. "tórzy powracali po kilku latach na
WanilII;. stalHlllili Gynnl" inicjul'lcy procesy uświadamiania
tozsamości,
w tym wypadku p(ll,kie.l tożsamości narodll\lej . .leżeli h,)wiem wueśniej
pols"" grupa etnicma pOIbawiona hyla
I.upelnie oS(lh. "!l')]'c mogly hy pelnić roi.,: pr/ym'ldczą w ksztaltowaniu
się tożsamości. to lukę t<,:
laC/eli Ily pcini<lć Iliaśnie pOI\racaj'lcv na Warmię robotnicy sel.OnOlvi I Rzes/.y. W czasie PObYlLL
II gl.;hi R/c,l.y \VarmiacI Imns/cni hyli do samoidcntyfikacji
i samookreślenia.
a powodowane
to bilo ..Idcr/.cniaml
I "ultur,\
ludności etnicl.Llic innej. Tego typu problemów na Warmii nic
h) lo. ponicllaż hylo [o [crylorium. gdzie pr/edslawieiele
różnych elnik byli i czuli sil,: u siehie
(co II arlo jcs/.C/c 1'<11podkreśl ić - 11 ie hylo tam. zdaniem autorki. podzialu na "swoich"
i ..ohc:ch"). W lcj C/';ŚCI opracowania aUlorka podejmuje tei innc istotne dla ksztaltowania
si.;
tD/samości \Varmiald)\\ kwcstie. a mianol\icie charakteru hillury ludowej. materialnej. duchowej
oral spolevnej.
<I [<lUe w plylvÓl1 intcretnicznych.
Slwierdza: "W kształtowaniu
się tożsamości
\\ <lnlllakOlI Ilyodl'ębnlc można dll ie plaszC/Y/ny: ohiektywną.
czyli poziom kullury ludowcj
oral suhic"tl II ną Cly li stopid] samoidcnt) li""cji I grupą regionem. "rajem"(s. 144).
()st~ilnia CI..;ŚĆ bi,!ż"i slanmli próh.; odpowiedzi na tezy i pytania badawcz.e. Po raz "olejny
aUlOrb pr/ypomin~1 n<lm Jakie UUC/.tllVC problemy są analizowane w tcj pracy. I ta", wyróżnia
i eh<lr~lklcrYl.ujc' nasl<;puj~lce I) py tożsamości grup c[nicmych: tożsamoŚć etniczną rnlllmianqja"o
I.amic·vlil\anic:
II ,pl'llnc'go krytol·ium. poslugiwanic
się 1,1 "Im,! gwarą poczucie swojskości.
be/konlliktOlI c' intcr~lkcjc. pami.;ć pochod/enia.
Co II i.;ceJ, ..o odrębności
grup decydow<ila
l\tech gll'lll nic p,unięć' pochod/enia.
Wydaic się. że nic istniała jeszcze hmieezność
opcji.
a pr/\ naiClność do "!l'li'ciś I. grup amalgamatu nic stwarzała "onfli"tów
w stosunku do pO/oStaIych ra" Ili<;c paml,'ć' pocilOdlenia I ll"rcślonego
terytorium (CZl,:sto mityClna) wiązala si.;
z llbeślon'l gruJl~1ełniClną a yj tO/.s:uność byla lOż.samości:1 etniCln'l "(s. 144).
"olejnym II pcm tożsamości jest Ilyrói.niona pr/el autorkę tożsamość narodowa. pojall'iaj'lca
si.; II raI. I. "l'Islilll/l'\I,lniem
si.; IHllloC/csncgo poj.;cin narodu. i\. S/ykr wyróżnia tożsamość
nallll!oll'l polsk'llHill [o/'<ln]ość n<lrodml<l nicmiec"ą. Wedlug autorki druga polowa XIX widu
�278
stanowi la początek
polskiej
rozwoju
tożsamości
polskiej
narodowej
tożsamości
była
narodowej.
świadoma
Podwalinami
działalność
propolska.
dla kształtowania
tzn. polska
prasa.
się
polska
literatura.
fakt istnienia
polskich
bibliotek,
czytelni.
Ważnym czynnikiem
inspirującym
IV tym
typie tożsamości
jest czynna retlcksja
i samoświadomość
mieszkatlcll\\"
tych ziem. Czynnikiem
nic do przecenienia
byl wspomniany
już
proecs
Iwi,vany
I.e
Ijawiskiem
SCZOllO\\·ej migracji
zarobkowej.
Kolejnym
istotnym
czynnikiem
był /llkt świadomego
używani<.l języka
(gl\"ary).
albowiem jt<zyk definiuje
lub przynajmniej
bardzo wyraźnie określ<.l tożsamość.
Tu warto I.aznaczyć, iż Warmiacy
posługiwali
kim (język
nie byl używany
pruski
krystalizacji
narodowej
na lata 70. XIX
cyjnym.
szej
drugi
tożsamości
wieku.
roku
pojęcie
z drugiej
strony
obywatelstwa
to plebiscyt
101SamOŚCl.
obywatelstwa.
icmca.
które
urodzenie
wymienianym
typem
podaje.
Warmiaków
Tak się określa.
Rzeszy
stałą
Najislotniejszym
dla interesuj'lcego
na. którą wedlug A. Szyf(;r .. wiązać
deklaracji
posiadała
tZII.
polskiej.
zaś
pr/yjęcia
się polskicj
tozsamości
narodol\"ej
zalam'1I1 IV ksztaltowaniu
polskiej
narOlIOlla
lIiemieeka.
typy tożsamości:
na co d/iell
społeczności
niemiecką.
kulluroll'l:
formą
konieczność
i wiąże
chłopskiej
się
,,\.
i\. Szyfer
Typ elniClnego
kulturą
l.
niemiecką.
lasymilowal
życiu UŻyll·<.lgwary
opowiada
si.; jako Warmiak.
(polskiej).
piem-
wpro\\adzi!
pr/.ynaleiności
10 w codziennym
siv za narodowości'l
konlynuuje
tradycje
przyp<.ldał
germaniza-
strony
polska
powoduj'lcc
tożs<.lmość
niemieckiego
okres
w rodzinne
ludność
poczucie
nastl,:pującc
ale żyjąc w polskiej
pozostała
nikla pamięć pochodzenia.
wuic tradycje
kultury wannil1skiej
Polakicm. ale opowiada
najlepszym
niemieckim.
strony
jest
w procesie
się procesom
narodowości
okres w ks/.taltowaniu
przez <.lulOrkt< okn:selll
lOżsamości
Pierwszy
z powrotem
obok
na obs/.arze
i niemiec-
wyrói.nia
Z<.lZnaClyć. iż rZ'ld Rzes"y
wieloetniClnym.
z jednej
Używa języka
iemeem.
odtąd
obszarem
że da się tlItaj wymienić
2. Jest etnicznym
kilka etapów.
należ.y
- polskim
A. S/)'tCr
pr"eeiwstawianie
związany
bl,:dącego
i zamieszkanie
Trzeci
nazwany
wieków).
świadome
miejscu
oznaczalo
jl,:zykami jednoClcśnie
dwóch
ruch propolski
W tym
niemieckiego.
z 1920 roku.
Kolejnym
za R. Trab'l
polskich
była specyficznym
przypisanie.
dwoma
od około
nastl,:powalo
zarobkowej.
p<.lilstlVowej. Warmia
podwójne
kiedy
zaś to intensywny
ndi emigracji
1913
W
sit< w zasadzie
się. I choc
warmiilskiej.
kult:3 . .lest etnicznym
Pr/.y tym u/.ywa gwary
II·annil1skic"(s.
I X'}).
na przemian
l.
nic
nas terytorium
typem loż.samości jest tożsamość
regionalnależy chyba z okn:sem
krystalizowania
sil( nowouesnej
świadomości
narodowej.
wywodz'lcej
sil( z tożsamości
etnicznej"
(s 200). SI'Id IOI.SamOŚ(
regionalna
w najwi.;kszym
stopniu
przetrwała
do dziś i może być pOllnowana
pko
pOCZUCIe
przynależności
w pierwszym
rl.l,:dzie do tzw. małej ojezymy
(Iłeimatul.
II tym wypadku WarmiI.
Na
tym
terytorium
są kto'.' Polaki.
Ostatni
na pytania
Mniemee')
typ tożsamości
o tożsamość.
Najpewniej
wymieniany
tywowaniem
wlasnej
kultury,
przekazywany
jest nastl,:pnym
narodowość
Warmnioki"'(s.
słyszymy
taką
przez i\. SzytCr to toi.samość
uŻyw<.lniem
pokoleniom
odpowic.d;:
"To
m:
ł 53).
wlasnego
wzyka
kulturowa
(gwary).
ren
i w clCkcie jest tym. co I\yn·)i.nia
I.wi,vana
rodzaj
z kul-
tożsamości
dan,\ grupę
i stanml
I
o jej odr.;bności
i samoidentytlkacji.
Otóż autorka podkn:śla.
ii. cceha warmil1skości
IlysLIIla si<;
na plan pierwszy
i w typie tożs<.lmośei reg.ionalnej
i loi.samości
kulturowej.
co Iledlug
niej
pozwala
na potraklOwanie
tv cz.,:ść pracy
obu
tych
wypowiedziami
kategorii
samych
(typów
mieszkaliców
IOzsamości)
l'Icmie.
tc.go regIOnu.
które
Autorka
uzupcinIa
pozwalaj"
do KOnC<.l
zrowmieć
stosunek ludności tej zicmi do wl;Jsnej kulimy i tożsamoscl.
Na I.akollczenic
leJ części
książki A. Szyfer rozważa problemy mctodologicl.l1c
w badaniach
poziomów
tO/samości.
Proponuje
zatem
tywny
takie
postępowanie
- wiązania
decyzje
si.;
o określonej
l.
badal\"czc.
określoną
opcją
przynalcL.ności
które
uwzgl.;dniać
poprzez
zapadające
w psychice:
si\(. że tez\( o różnych poziomach
i typach tożsamości.
oraz uwzgl\(dniając
obiektywny.
subiektywny
i natalny
Podsumowując
/\. Szykr
analiz.
chcialabym
grupa
raz jeszcze
Warmiaków
Irzy poziomy.
kultur.;
nalalny
i j.;zyk:
- miejsce
tzn ... obieksubiektYlIny
urodzenia.
.-
Wydaje
uzyskać można było tylko l'IcZ'IC postulat:
aspekt toi.samości"
(s. 2(7).
przypomnieć.
nic stanowi
b.;dzic
kultywowaną
iż II' świetle
monolilyClnej
calości
pr/.edstawionych
przez
lecz konglomeral
trzech
�279
różn:ch grup ctnicznych. kt(\n: II' okn:sie akcji osadniczych osiedlily sil( na tym samym terytoriulll Warmii.
Książka 1\. SzylCr jest próh,! analizy ksztahowania
się i różnicowania
tożsamości WarmiakÓII. Ujemną stroną tel pozycj i są moim zdaniem. zhyt częste powtórzenia rozpatrywanych
przez
autorkl( kwcstii. w konsekwencji
doprowadzające
do zbytniego rozhuduwania
pracy. a także
Ilielokrotne opisy kolejnych clap()\v jej konstruowania.
Z tytulu opracuwania
Warmiacy. c';tudiul1l
(()~s(/lIlO.i-ci wynikać moie. ii zakres chronologiczny
tej pracy ubejmuje również drugą połowę
XX Illcku. lak jednak nic jest. Ramy czasowe z.akreślone przez autorkl( kUllezą się na II WOJnie
ślllalllllej. I choć wlaśnle lakie jesl zamierzenie auturki. powuduje onu, jak sądzl(. pewną nieaktualność analizoll"<lnych kweslii: po wojnic hO\liem Warmiacy tei istnieli. Warto IV tym miejscu
przypomnieć.
ie od lat 50. I1Hliemy zaohserwować
zjawisko hardzo istutne ze wzgll(du na
analizowaną grl1pę ludności. OtÓŻ wlaśnie po 1956 roku zostaly zniesione pcwne fórmalnopnlllne sankcje wohec lyeh. którzy w trakcie weryfikacji narodowych optowali za narudowością
nielllieck.,. leli \;Ikt SPOllodO\lai. ii. moi,na hylo z.aobserwuwać wzmożone wyjazdy do Niemiec.
choć ocz: wiścic IlalCi': pamil(tać. ie nic wszyscy Ilyjci.dżająey
na Zachód w poszukiwaniu
lepvego h: lU. hyli POclHldz.enia niemieckiego, Kolejne falc emigracji mialy miejsce w roku 1956,
II latach 70 .. po Il)X 1 roku. a takie po 19X9 roku, Autorka wyznaczaJ'lc takie ramy czasowe pracy
pOlllin.,:la w S\lej 'Inali/.ie: JeSZL/,e:je:den wyjątkowu istotny. według mnie:, prohlem. a mianowicie
proe:es pOlIstawania
slOllarzyszeli
i mniejszości
niemieckich.
do których CZl(sto wstl(powali
i IISII;puVI Il!aśnie Warrlliacy, Na tcrcnach Warmii i Mazur na przełumie
1990 i 1991 roku
pllll slalo I ~ lego I: pu s!OIvarzysz,eti. Od tego czasu moiemy mówić o pewnej jakościowej
zmianie: II slCrz.e: sanHHlh.reślenia i samoświadomości
Warmiaków,
Te przewartuściowania
II' sfer/c loiS<lI11ości II pelI nym sensie pozwalaj<1 mówić u zmianie statusu tej grupy, Dawne
określenia lej ludności nic przyslaj., do rzeczywistości.
do obecnego jej statusu, Nicstety.
A S/\ I'n l\Spomnianych
prOCeSl'1I1 nic analizuje. a nawet ich nic sygnalizuje.
czego można
żalo\\a':, ManKamcniem jest natomiasl potraklowanie
hez komentarza źródel powstalych przed
ił Ilojn'! śll·iatOlI<\. a Ili.,:e: przed g(lrn" granic,! 11')'znaczoną dla pracy. na równi z danymi z badaJ1
lerenmlych uzyskan~ mi pMnlej. Te <lIlie Kategorie źródelwymagaj<\
przecież, zarówno oddzielnej
prczel1l:lcii jak I Illlcrpre:I<lcji. W wypowiedziach
informatorów
z okresu powojennego.
zresztą
\I prae:\ nic d:llowanye:h, mieszcz<l si.,: bomem doświadcze:nia czas (liV późniejszych.
Heata T()l1Ias~ewska-II()I/lb
(h\'d()\(lIlc~lio
IIi1S~(/ A:/lIII/illki
8o::ej
\I'
eolskiej
kllltllr~e
IlIdowej,
Kraków
1996, ss, 157. ił.
W pa/dzierniku
1995 roku II' Muzeum !':tnugralicznym w KrakOIlic udhyla się sesja popularnonaukll\l'a pl. .. Klilt 'lalki I~ożej w polskiej kulturze: ludowej". Towarzyszyła
jej wystawa
"Or.,:do\lniuko
nava". Dodać na!<::ż,y.iz II Iym samym czasie muzeum prezentowalo inną jeszcze
Ilysl'\lle / lego Ie:matyune:go krl(gu: "Na (i()()-!<::ciebiją clzwony, Kult Matki Boskiej Ludźmierskie('
"Jle:llątpllllie:
świadu)
lO o I.ainteresowanlu
kultem maryjnym
wsród badaczy.
Jah. i puhliuności
!iunie: milI iedzaj'Iccj muzeum. Kolejnym elementem podsyeąjąeym
i jednoezcsnie zaspokajaj'lcym
lo zainlcresOlI'anie
b.,:clzie zapewne tom malerialów
pukonfereneyjnych.
ZalI ie:rający z.an·)\\ IHl rekraty wyglosz.one: na spotkaniu. jak i zl%ne
później.
A Spiss. jedna / organizatorek
sesji. obok tJ. Janickiej-Krzywdy.
w interesującym
szkicu ,,Ilpnllladzcniu
do tomu pisze: o dzicj,lCh kultu maryjnego w Polscc. jak najsluszniej widząc w nim
fenolllen polskie:j religijności.
nie: tylko lz,w, ludowej, Zakres i siła tego fenomenu owocuje
mil(d/y inn: mi II yraIJ1" i nade:r z.nauącą obecnością Matki Boskiej w ludowej kulturze. w sensie
zan')\\ no określenia przu ,')\\ kull cech światopogl'ldowyeh
samej kuhury, dawnych i wspólczesn:ch praklyh. oraz. zaLlHlII'aI1 h.ulturowyeh.
Spojrz-Lnie etnologa na kult maryjny pogłębia
o perspektyw.,: le:ologic/ll<l kolejny artykul autorstwa o, 7" S, JablOllskiego
pl. Pielgr:::ymki
�280
kllltll II/myjnego,
Z kolei M, Okszkiewiez
pisze. w oparciu o hogatą literatur<; etnograticzną O specyticznie ludowych aspeklach kullu Matki Bożej. Ten cieKawyartykul
wydaje się.
prz.y wszelkich jego zaktaeh. nadto skrótowy. przez (;() niektóre tcz.y i pogl'ldy autorki brzmią
niceo schematycznie.
Pozostaie zamieszczone
w tomie teksly traktuj,! o kwesllach S/.cz.ególowyeh h"d; dotyczą
kultu maryjnego w konkrdnych
regionach Polski. I tak. o sposohaeh przedstawiania
Matki Boż.eJ
w folklorze slownym Polskiego Podkarpacia pisze li. -"mleka-Krzywda.
o ku kic Matki Boskiej
Ludźmierskiej
B. Skoezell-MarehewKa.
zaś o kukie Matki Boskiej Tarnowieekiej
i Le7.ajskieJ
A. .Iaeher-Tyszkowa.
Anykuły te oraz, glos M. Mercs w' dyskusji na lelllat kultu maryjnego
na Żywiee<;;(.yźnie. dostarczają interesującego matcrialu faktogralicmcgo
o ch<lr<lkterze historycznym. ale także uka7.ują wspólczesnc Ilmlly kullu. daj'1 świadectwo ohcenej religijności Polakó\\·.
Niezmiernie interesujące są także pozostałe Illaterialy pOl1lieszcmne \v tOlllle. T. Marcinko\lska pisze o sanktuariach maryjnych w narracyjnych pieśni,leh ludowych. B. Pilichowska o kulcie
Matki Bożej w minionych stuleciach w Krakowic, a A. Banosz o kukie Matki Boskiej \Iśród
mieszkaj'leych
w Polsce Cyganów. Wano r(l\Inicż z.\\·n'lCić u\\·ag.; na dokonan,\ przez, Ci. Mosio
analiz.; wpisów do ksi<;gi wystawy ..Na 600-lecie hiją dz\\on: ..... klt'lre uj,l\\ni'lJą elllocjonaln:
stosunck cz<;ści zwicdzaj'lcyeh
do lematyki ekSpOllO\l'anej \\ mu/eunl. a tak/.c: analiz.; botaniczna
roślin związanych z kultem maryjnym. znajdulącyeh si<; \\ zic:lniku Seweryna l idzIeii. dOKonaną
przez I) Klihlcra. Bardzo krótki. niestety. komentarz. do poka/u pr/cźroczy
daj,[cych poglad
na ohecność maryjnego w<llku wc wspólc7.esnyeh wn<;lrzach mieszlalnych
i \1 otocz.eniu dOllló\1
\\ krakowskiej
dzielnicy Piaski Wielkic. niewątpli\\ ie zasluguje na rozs/crzenie.
Są \\ nilll
hO\vicm. jak i wc wszystkich innych tckslach. nic tylko ważnc inllll'lllacje. ale i S/.creg postulató\\
hadawczych.
Na zakol1czenic należy wspomnieć o dwóch szczególnych tekstach
wspolllnieniach
uczestników tzw. asyst. tj. grup mlod/.ieżowych
spelniajqcych
\\azne funkejc podczas pielgrzymek
i uroczystości religijnych związanY"l z maryjnym kultem . .I. Ihanny pisz<: o dziejach I z\l:ezajach Asysly Cicszyilskiej
dzialającej podczas nabożeIistw i OdpUSll')\\ \\ dniu Wniehll\\zl<;cia
Najświ<;IS7.ej Maryi Panny w Kalwarii i'.ebrzydO\vski~~i. a K. Kolstrun~-(irajny
o ;\syście Krako\lskiej i jej udziale w pielgrzymkach
i uroezystośei,lCh
\\ tc.j/c samej miejsc()\\Ości. TeksI: tc
odznaczaj'l si<; wielkimi walorami poznawczymi oraz nader osobistym i Ulmulącylll \\T<;CZLOnell1
W kapitalny sposób uzupelniajil tom. który bez \vątpienia zaslu~uje n,1 u/.llanie ze \\zgl..;du
zarówno na rang<; poruszanych w nim tematów. jak i na poziom zamicS/L/.onych tebll')\\',
pr::ejawelll
S::llIka
IlIdulI'<l
l\u.I'::lIbóll'.
Pomorskie Towarzystwo
ban\llych RO.
Pr::I!.I'::lo.l:i:
Kulturalne.
i tenólli'j.l'::o.l'c'
Bydgoszcz
1995.
red. W. Szh:ulnHl\I·ska. Kuja\\skoss. 260. ilustracji c/arno-hlai"cll
107.
Rzadko si<; zdarza. by wystawom sztuki ludo\vej towarzyszyly ohszerniejszc
puhlikacje. a S:l
one zawsze bardzo poŻi\danc w takich okolic/.llościach.
lotel z zadol\oleniem
należy prz:jąl'
ukaz.anie siy S::llIki IIIdOlrej A:u.I'::II/)ri\r zW'iązane z L/\\arq pokollkursO\\'I \\ysta\I,\ \lspólczesneJ
sztuki ludowej Kaszuhów w 1995 roku IV Bydgoszczy. Jest lo tylll hardziej ccnne. że \\ dll\ychczasowych opracowaniach
sZluki ludowej w Polsce re~ion) Polski PMnocnej hyly raczej slabo
uIVzgl<;dniane. Od opracowania
Bożcny StcllllachO\I'skiej
S::tllka ludo\l'o
A:os::llh upiyn<;llljul
wiele lat. Od tego momcntu hadania na Kaszubach mstaly po~i<;hione. :1 tab.e czas prl: nlósl
wiele zmian.
\\!. S7kulmowska.
rc:daktor opracowania. wc \\st<;pie uzasadnia \I\'llanie te.j po/.:cji potrzeb'l
Illilośnik()\\' s7.tuki ludowej z.nalezienia podstawowych
wiadomości o szlUce tego re)lionu. Lważa
ona. że pnlca nic pretenduje do okrcślenia si.; jako monogralia \\)czerpuj'lca
z.agadnienie Je,l 1ll
�281
15 artykulów
napis,lIlych
kami muzeów
t\\(')rczości
Jn
ludowe;
lacilolVania
Jzil:jl:
i mają hliskie
Kaszuh
kontakty
b.,:dących jednoczcśnie
Ludzie
z lwórcami
kaszuhskiej.
ludowymi
Kaszub.
jej
zarys
ro/.działem
kultury
po czasy
W.
autorstwa
ludowej
tego
zejściem
współczesne.
plecionkarstwo.
plastyka
pisze autorka
~\\Iata
zdohnictwo
ohrz.,:dowa.
stroju.
malatury
(właściwie
streszc;:ającym
ograniczający
sztuk.,: ludową
\\. kj Iliaśnic
ws;:ystkim
gospodarki
n'l\vnil:ż
tWl')relOści widzi autorka
rogarstwo.
i kowalstwo
z izolacją
chlnpskiej.
w twórcl.ości
wyrób
artystyczne.
warstwy
jak
od szerszego
jej jednak
dla muzeów
tradycyjnych
ludowych
Ludowość,
chłopskiej
Nie zamykają
współczesnej.
wst!;pu wypieranie
się do
szata ilustracyjna
.. sztuka ludowa"
przede wszystkim
sztukę wyobrażerękodzieła
ludowego,
jak tkactwo.
bursztyniarstwo,
na meblach
wst,,:pu. wią/<I aUlOrzy przede
i z sanlllwystan:zalności,!
[)ostrl<:gaj,!
siłami
na drogę
Opracowania
Błaszkowskiego
regionu
obejmu;,! autorl.)' cal'l artystyczną
stron.,: kultury materialnej,
n itl\\ 'I. lo jt:Sl rzei.b.,: i malarstwo.
jednak taki.e dziedziny
instrumentów.
w ratowanie
Dążą wszelkimi
przed
omó" ienia domu i lagrody oraz l.wyCl.ajów dorocznych
i rodzinnych).
l30gata
przybliża
C/.ytelnik()\~i omawiane
zagadnienia.
Niejednoznacznym
terminem
garncarSl\\o.
pracowni-
ci są zaangażowani
do uchronienia
w uj,,:ciu historycznym
popl'l:edzone
i daj'lcym
sztuki
i l3ytowie.
pamiątkarstwa.
om(l\viono
zostaly
i historyków
Slupsku
sztuki
c/.y taniego
zagadnienie
szczególowe
Toruniu.
autcnl'cl.ncj
~lI11atorSlc/Y/ny
Każdl:
pr/.CI. dnogmfów
IV (iJ'lI·lSku.
do tego
etapu.
i kolekcjonerów.
treści
przez
nowe wzory.
co nic jest chyba do klllica sluszne. gdyż jak sama stwierdza,
instytucje takie jak Cepelia, muzea
l'!)
dzialaczl: l·cgionaliścl.
podejmują
wiele starali. by ratować od zagłady
sztuk<,; tradycyjną
\\'alka
o zachowanie
.\lcksamler
0\\
tradycji
l.
Majkowski
ania uy odnawiania
nych
organilOwano
toczy
ud początku
zbiory.
już s/.luki i rękod;:iela
zamarkj
konkursy.
o lradycj.,:. o tratlyl:yjne
si,,: już
Nic tylko gromadzono
którc
mialy
naszego
wieku
tradycyjncgo
na cl:lu
(Izydor
alc też nakłaniano
tworzenie
.
do konlynu-
. .fUl. w latach
rzec;:y
Gulguwski
twórców
międzywojen-
nowych,
ale
w oparciu
wzorce.
Autorem trzech artykułów ('\-talars/wo na .ckle i dr=ewory/ludowy,
Rze:=ba w drewnie i Malan-kie dekoracje l11ehli)jest Aleksander l3lachowski. Szczegółnic
ccnny i odkrywczy
jest artykuł
o kas7Ubskidl
drzeworytach
i obrazach
na szkle. Autor omawia
dzi.:dzin sztuki na tereni.: Kaszuh. zarówno literatur,,:. jak cksponaty
st~ c/.ną kaszubskich
obrad)w
~\Ii,,:tego byla zaz"yuaj
z Ili,,:kszego dr/.eworylU).
skicg.o drzeworytnictwa
c)m
na szkl.: było łąuenie
z drzeworytem.
Postać
wykonana
technikq dr/.cworytniezą
(często prawdopodobnic
zaś ornament roślinny malowany
na szkle. Autor tropi źródła
wycięta
kaszub-
i sugeruj.:.
na tym terenie
/e pierwotnie
malarskiej
realizO\valo
od XVII wieku.
pocz<lwszy
tcchniki
liczne źródła dotyczące
tych
muzealne.
Cechą charaktcry-
Mówią
się ono w kołtryniarstwie
o tym
protokoły
istnieją-
wizytacji
biskupich
z XVII i XVIII wieku drewnianych
kościolów
na Pomorzu
inłormująec,
że "ściany
zakrystii.
prezbiteriów
i naw bywaly przyonlabiane
obiciem papierowym".
Namacalnym
świadectwem
tego
jest
wn,,:lrze
kośl:iola
ze Swornychgaei
XVIII wieku,
z polowy
gdzie
odkryto
sporo
kołtryn.
131achowski akceptuje telę S. Błaszezyka,
autora pracy Ludowa plastyka w Wielkopolsce, który
tlI ierdzi. że środki techniC/ne
wykonawców
obrazów na szkle były dostosowane
do zamożności
nabywców. Spotykane
dziela rzemieślników
II n,,:trza zamożnych
zdaie.
na Kaszubach
obrazy na szkle wykonane
cechowych.
pochodziły
prawdopodobnie
gospodarzy.
wyobrażenia
drukowane
w mieśl:ie.
cz,,:sto dlatego.
poprzestaje
majqcymi
w postaci
l:ieszyly
że pochodzily
na ro/.wa/aniach
tllórezości
Biedniejsi
świ,,:tych
w zakresie
historycznych.
M ()\vi o dwóch
lo kurs maluwania
na szkle.
Tllórczości
kaszubskicgu
Pierwszy.
Ludowej
w Cjdalisku.
malowania
na szkle.
etapach
na którym
Uczono
i były wyżej
również
Kaszubów.
I. tradycj<\. przed tworzeniem
t(mll pseudokaszubskicII.
później
nieraz
rozwoju
na szkle
uczestnicy
ich tylko
moc".
Przestrzega
przed
współczesnego
zorganizowany
nic dowiedzieli
figur
Jak się
reprodukcje
przez
odbiorców,
B1achowski
o współczesnym
przez przybyszów
budowania
artystów.
przez
cenione
mialy więc .,większą
informuje
na szkic przez
domorosłych
zastąpione
popytem
odpustowych,
stIla
się pracami
drzeworytów.
si,,: wi,,:kszym
z miejsc
malowania
nic wspólncg.o
ladowalali
z dużą maestrią, przypuszczalnie
z Dolnego
Śląska
i zdobiły
stanie
nie
ludowej
innowacjami
nie
z innych
terenów
kaszubskiego
malar-
w J 958
roku
się nic;:cgo
przcz
Dom
o tradycjach
geometrycznych,
powie-
�282
dziano nieco o technicc malowania i zasugerowano
tematyk.,: świecką irudno WI":Cbyło mó\\ić
o odrodzcniu malarstwa kaszubskiego w nowej wersji. jak nicktórz: uW;liali. Powstal;lce \1(1\1czas obraz.ki byly to sccnki z. iycia wsi oZ.dobiolll: kaligralicznie
\Iykonanym
ornamentem
bl·ialOwym zaczerpni.,:tym z wzorów haftów kaszubskieh. Drugi elap rozpoCl.,!1 SI": \1' 1')X9 roku.
kiedy 10 Wojew(ldzki Ośrodek Kultury w GdHl1sku. Kaszubski Park I-:tllogralicmy we Wdzydzaeh
i Muzeum Etnograłiczne w Toruniu 7.Organizowaly warsztaty na lemat ka~;zubskiego nwlarst\1 a na
szkle. 8yly one połączonc z poznawaniem
zabytków lcgo malarsl\l·a i sposob()\\ transformacji
dawnych
wzorów. przystosowania
ich do współczesnej
ikonogralii
sakralncj i pobudzaniu
do samodzielnego
tworzenia prz.y uLywaniu elementów dawnycJl Autor !"Oz.dzialu sam b\ I t\1 óre,!
programu warsztatów i pr(l\\ adzi 1 zaj.,:cia. Rezultalem kj dzi;i1alności by I !"O;:\\('ljindY\1 idualności
t\l·órczych. Można tu wymienić nazwiska JÓZel;1 ChdnHl\\·skiego.
Ilalim Krajnik. !\nn: Ilasman.
Osoby te. ehoć oryginalnie ro;:wijają kompoz}eje sW:'ch obrazl·l\\. maj'! za\ISZC za punkt Ollnicsienia dawne malarstwo kaszubskie.
W rozdziale poświ.,:conym rzc/.bie ludowej autor rozwaz.a prohkm. jakimlest dermicia terl11lnu "twórca Judowy". którym to terminem. jak twierdz.i. sz.afuje si.,: dziś bez. ograniczell. O l: tul
ten ubiegają si.,: twórcy. przysparza
un bowiem liClnych korzyści. Wedlug IllaclH>\I'skicgu
.. ludO\vych" rzcźbiarzy \ICi;li przybywa. odwrotnie
proporCJonalnie
do ;:alliku resztek ł(lrIn
tradycyjnej kultury ludowej. Anali;:a dokumentacji
j(ltograliClnej Z.;lcIHl\\anych obiekt,')\\ !llu;:ealnych sklania autora do wydzielenia trzech kategorii w dziedzinie rZe/by ludO\\e.i I'iel"\\sza to wyroby rzemieślników ceehO\I·ych. które cz.,:sto splltykamy w prz.ydroinych kapliczkach. !\utor
uważa. ie te \\ymby dość prz.ypadkowo zaliClono do ludow:ch. W drugiej kategorii ul11ieszCl;:
prace powstale pod wplywem wzorów kościelnych. a wi.,:c takie t\\('lrcmśc i cechowcj .- Jednak
z powodu ogranicz.onej sprawności
wars;:lntowej st;HlO\\i;,cc ;lIn;lIorsk;\ Illlerpretacj.,: modeli.
kt(lrym che,! dorównać. Za najeiekawsz'l i nal\\ainle.ls;:q. uw;ua jednak k;llcgol·le trzecią \\ kIl·'!",'
rzcźby poz.ba\\lone S'l zupelnie ccch naślado\vcz.)ch. I'lCly Je z \\mrc;tnll lvlko Ireśc symholiL"/n~,
semantyka znaków plastyun)'ch.
W tych r;:eźbach przejawia si.,: ind: \\idualność t\lorC~. Jest III
oryginalny prymitywizm. Tylko takich "amhitnych. utalcntO\\·anych. S<lIllllllz.ielnie hor: kając:ch
sit; z I(mn,\ rzcźhiarzy samouków moina - wnllu)!. autora .. uznać za kontynuatol"l')\\ rzóh\
ludowcj". T.,: wypowiedź
ilustruje Blachowski
pr;:ykJadami pi<;ciu \Isp,'llczcsnych
r/cźbiar/:
kaszubskich.
S,) to: Apolinary Pastwa. Antoni lianon. I;:ajas/ R/epa. WladysLI\\ Lica i J(I/c:1
Chclmowski.
Trzeci mzdzial napisany przez Blacllll\\Skiego POŚ\\i":COIlY jest nlal;lrskim dekoracjom mcbli.
IN e1uicj micrz.c aulor opal'I si.,: tu na materialach z. \I·ysta\\·)' mrganizO\l;lllcj
\1 1975 roku
w Torlu1skim Muzeum l-:tnogralicznym, pl. ..f);I\\"Ile meble ludll\\e p('llnocllej Polski". na kt('lrl';
zgromadzono
mcble / I'óinych muzców. Na podstawie t) ch kolckcj i ustalono hlpolet\CZnle
osrodkl kaszubskic produkującc
malowanc meble IW wsi. ;\utor /;lstrzeg" pr/y 1\111. ze przcl
"ośrodek"
rozumie nic jeden warsz.tal stolarski. ale klika pracllwni produkuJ;le:.ch
meble:
o podobnym typie dekoracji. zlokaliz.owanych \\. jedncl miCISCOI\osci. Dodaje tcz.. zc .Iest tli 1\ !kl'
próba okrcślenia paru lokalizacji. Jedcn z lych ośrlldkO\\' lImie.lscawi;1 \1 Chmielnie lub KanllI.ach. drugi w Kościerzynie. trzcci w Brusach.
Omawiając literatur.,: tcmatu autor k1'Y·tycznic ocenia LIC/cnie \\j;lk;lś \\spl·llnot.,: ctnograliuna
róin)'ch regionów kulturowych tylko dlatcgo. ie wchod;:;) one w sklad jednostki adlllinistracy.jncJ.
tak jak to czynią aulorzy nicktórych opraeow,"1 dotyu'lcvch
meblarstwa.
Prostuje tu nl\ Ina
inliJrmacj.,: o skr/Ylli z ma J;.llur,\ Matki Boskiej Sw·arz.ewskicj /najeluj;lccj si.,: w ivluz.eulll TIlrtlllskim.
ie jest to wi;:erunck Matki Boiej ze Swarzcw';1 Skrzynia pochodzi z il1\lenlar/a Niemc,'''1
zakarpackich
przesiedlonych
na Pomorze w uasie
II wojny ś\\iatowej.
Jeśli idzie o !(II"I11\
zdobnicze. autor dzicli malatury na mcblaeh na tr/y /asadnicze
grupy: I) malatury !\\Orz'ilc
bukiety kwiatów wyrastai'lce
z wamnów.
2) motywy kwialO\I·e bCl naez.yni;l u !)(lds!a\I\.
3) "amatorskic"
malatury na skrzyniach
indywidualnc
i niepowtarzalne.
Omawia nast<;pnic
poszczególnc motywy. Opierając si.,: na artykule T Sc\\cryna inf(mlluje. ie obok skrzYll z.dobio·
nyeh bywały też sprzcda\\ane
skrzynie "gole" bez zdobieJi. klóre wlaściciel pll nabyciu mógl salll
�283
lIlkkorrl\\ać,
pk
chcial
i potraii!.
"! star'lIli.:m o pk naibo!!atsl:':
\\" nllll/iak
poslI'i,,:conym
graliCIn.:
do
W.:dlug
Blachowski.:go
t.: skrzynic
rO/,lli'llani.:
d.:koracji,
strojom ludowym Wojci.:ch
kostiumologii
kasl:ubskiej
dotyczącc
"amatorski.:"
B1aszkowski
glównie
omawia
Kaszubów
pasia,t.:.i
iasni.:
I
tbcllla
I
zapasc.: n<lI'amienn.:j. Otóż autor
t.:go okrc'u.
I)aki prl:cdstawia
POl\TÓ\ do ,Iarych
li ija ,i,,: lU na/wisko
d/.:nia
dal\nych
lrad)cji.
COli), a nasl,,:pni.:
i T.:odory
Autor
omawia
i pl'acy Ilo/.:ny SI.:lmacllllll·ski':J
\\. oddzi.:lnym
ro/d/i'lk
Wanda
ck,.: od dallncgo
haliu
hallu II i.:lobarwncgo,
pr/.ćdsl<mia
S)
PodobnI'
zlli.vanego
uklad
któr/,y
strój
dawny,
omawia
Teodory
kaszubski
świetliźródeł
wycho-
autorka
do omówienia
Nast;;pnie
szczegółowo
całych
Kwaśniewskiej
strój
dawnych
I tu równi.:i.,
przechodzi
Gulgowskiej.
prze-
si,,: do odro-
jako
na podstawie
po 1945 roku na terenie
Anny
rozdzialach
przyczynili
hali kaszubski,
na czepcach,
z dzialalnością
autorstwa
w pra.:y niemieckiego
jest slużąea gdal1ska IV
wc wS/.ystkich
tych.
zrekonstruowany
wY!;lcznic
dzialal'lcych
ma rozdl:ial
Tak jak
jako
str(lj autmtyczny,
Sl:kulmowska
wyst,,:puj'lccgo
iwelki hal'clarck
wwrów,
Gulgowskich
przedstawia
sZCl.:gtiloll'o
ikono-
Ciekawym
I:nalazl na strychu IV okolicy Pucka fragment zapaski
autor wplylV regionalizmu
na odrodzenie
rodzimego
.lUI, zarzu.:onych
Izydora
materialy
gdal1skich,
akcentem j.:st pOl\l'i.:rd/ ..:nl': prl:eka/.Ll ikonograficzncgo
zamicszQonego
kostiumologa
Iloll.:nrolha
I POC/'ltku
XX wieku, na którym przedstawiona
\I
nacechowane
Kaszub,
omawiający
ceramikę
ludową
la ''Ima autorka pi'l.e lei. o bursl:tyniarstwic
ludowym. Omawia sposoby pozyskiwania
i odmiany
bU191) nu. jcgo obr()hk,,:. kU'lra do dziś nicwi.:k
się zmienila, a tak/c same wyroby kaszubskich
bUlvlyniar/y
l,naiduj'I':': się II nllll.:ach
pomorskich,
W latach 1987-1990
\I) \I iady tcr.:now.: I. /yj,\cymi j.:szcz.: wówczas bursztyniarzami
ludowymi.
\\" rozdziak
ll1a,kach
poślI'ięconym
i przebraniach
reklli/,ytom
kol,,:dniuych
obrzędowym
i zapustnych,
Krystyna
omawia
Szalaśna
leż szopki.
autorka
mówi
prowadzila
o maszkarach,
koli,:dnicze
gwiazdy
oraz
VIi':lle.: do/) nkow.: i wi'llanki i.niwne II' kontekście
I',wycząjów dorocznych
i agrarnych,
Ciekawy jest artykul
Krystyny
Tubaji
poświ;;cony
ludowym
instrumcntom
muzycznym,
,\utorka
wyuerpuj'lcO
'izu.:g(·,lniL'
'[<!\Ilon.:
omawi'a
rói.ne
illl':ITSUFICO prz.:dslawia
/o,taly
nall':l
rodzaj.:
wyst;;pująeych
o instrumentach
IV XIX wi.:ku. pr/.yuyny
krzy
jcgo
Kuniewski
rozkwitu.
Omawia
na
sygnałowych,
nic b,,:dąc.: sir/cle instrumentami
prz.:dlllioty
"rz.:cilolkowc,
kkkolki. dzwonki,
\\" rozdziak
poświ.,:conylll
kowalstwu
kll\valstlla
instrumentów
się lu ro/,dzial
Kaszubach,
gdzie
muzy.cznymi,
przed-
jak
np, kije
okres
rozwOJU
przedstawia
skrótowo
też warunki
lowarzyszące
rozwojowi
klma"llla
artystyuncgo
na lisi. gdzi<.: kowak tylko marginesowo
mogli się zajmować
zdobnic11l':1ll, II' odn');inieniu
od tWlm:ów z dui.ych miast. System podalkowy
po II wojnie światowej
i.:szcze bardziej
tę \w("rcmść
ograniczy!.
Autor omawia
sylwetkę
kowala
A. Laskowskiego
I
13orkoll'a
techniki
speciuiil:ui'lc.:go
i Ivytwory
II) ch. Inn.: dziedziny
stilO, tkactwo
dzialach,
mies/.cz.,
pr/elllyslu
ob.:cnie
oraz
w kowalstwie
zdobnictwo
arlystyczn.:go.
,i,,: na ogól
l: tym i.e Illni.:.i miejsca
sa to prz.:mysly
'/tuk,
się
arlyslyCl.n.:
jak
w schematach
poświ,,:eono
gin<tc,: (jak rogarstwo)
narzędzi
bądź
artystycznym,
pracy
wyroby
opisu
z rogu.
twórcom,
wiQkszej
następnie
przedmiotów
zabawkarstwo.
przedstawionych
lu wspólczesnym
nic wykazujące
Przedstawia
i innych
L1tytkoplecionkar-
w poprzednich
jako
roz-
że w większości
aktywności
w dz.iedzinie
ludow.:.1 (Jak np. Ikactwo),
Teresa Karwieka
�284
Jirina
('eske lidove kro/e. Pr{lCl.:. Praha
L a n g h a m m I.:r o va.
nlb .. mapa.
1994. ss. 150. 7 J il. kol.. r),
tlum. ang .. franc .. niem.
Z okazji setnl.:j rocznicy ..Narodopisnć
vystavy cl.:skoslovl.:nskl.:'", jaka odbyla si.;: w 1895 roku
w Pradzl.:. uka7.alo się albumowI.: wydanil.: poświęconc
strojom ludowym.
Równil.:ż z tl.:j okazJi
w 1995 roku w Muzl.:um Narodowym
otwarto
wę
sztuki
ludowcj.
którl.:j Jirina
przy Vaclavskim
Langhammerova
byla
Namcsti
w Pradze
wsp()laUlork'l.
Swq
wil.:lką wysta-
karier.,:
naukoII,!
i muzealną
rozpoczynała
pod kierunkiem
znanej Cleskil.:j badaClki
stroju ludowcgo.
Sotkovl.:j. która opublikowala
wiele opracowati
z tego zakrl.:su. Jirina I.anghammerova
po niej kiaownielwo
w szyciu
Jako
strojów.
oddziału
ULlJV
Tym zagadnieniom
doświadczony
już
(USlrl.:di Iidovć
i sztuce
pracownik
a umcleckć
ludowej
i znawea
jako
przesl.la
Blai.en)
przej;;1a
v)'I"oby) spl.:cjalizuj'leego
dnogral"
poświ;;eila
w J'.i68 roku
do Muzeum
gdzil.: kieruje dziakm
tekstyliów
i strojów. Tutaj z kolei nawi,vaia
do prac
Stranskiej.
znanej badaczki
i autorki licznych publikacji
na temal ludowych
si;;
wil.:k lat prac)
Narodowl.:go.
szkoly
stro;(')\\
Drahomir)
w Clceho-
I
slowacji.
O czeskich
równo
i slowackich.
książek.
larno-naukowych.
osoby.
które
do niedawna
jak różnych
artykulów
P07.a wymienionymi
się podobną
tematyką
czechoslowackieh.
publikowanych
już
autorkami.
zajmowaly.
strojach
na lamach
można
Nalei.c1i
napisano
czasopism
jeszcz.e
bardl.O duio
naukowych
przykladoll"ll
do nich Zibrl.
Sochaii.
za-
i popu-
wspomnieć
Cholek.
Koula.
Vaclavik.
Kovaćevićova.
Nosaiova.
Vaehova.
Svobodova.
Vydra. Praiak.
Stehlikova . .Iohnolil.
Markova
i wielu. wielu innych. Jedni publikowali
syllla)
na tem~il ludol\ych
.''lro.lów knlju.
regionu. jakicjś miqscowości.
inni podejmowali
Sil': opraww(lIl
wybranych
zagadnie,'], np. O/(klb.
tkanin.
haftów,
koronek
itp .. Iqcz'lcych
si.,: bezpośrednio
Ie strojami . .IeS/cz.;
mn) ch zajrnoll ał)
pojedyncze
części odzieży. Cly technika
ich Ilykonania
lub strona historyczna
i zmian).
ukgaly ludowe stroje C7.echoslowacji.
Zywy ruch 1()lklorystyezny.
a także rcstiwale pieśni
ludowych
nictwa
zcspolów
popularne.
sporządzić
regionalnych
albumowe.
oraz jak
sprawily.
prezentują
różnych
wydawnictw.
wy t worów .
się one
przcźroczy.
.lako odpowied/.
iż wzroslo
prczentującc
obecnie
lilmów.
na spoleczne
wspólezesne
nie tylko
w terenie.
kartek
I.apotrzebowanie
/.apolrzehowanie
lahylkowe
/(lrm).
Tym
pocztowych
uka/ulu
na 1"yd,lII-
ale i wska/ówki
sposobem
si;; w 1983
.. jak Je
ukazuje
i nmnailyeh
jakim
i Wile;,
si.,: sporo
pamiątk()\\)
roku
publikacja
ch
Vier)
osalovcj Slovensk,i' tudovy odev (Martin - Osveta). a w 1994 roku podobna w swym charakter/e
omawiana
praca 1. Langhammerovej.
Sklada si;: ona z kilku rozdziulów
napisanych
prost) m.
przyst.;pnym
językiem.
który. po obrazowo
przedstawionym
prologu.
sklaniu
do po/n.mia
definicji
ujawniać
przyj<;:tych w dalszej
w polowic
reprezentacyjne
XVIII
drui.yny
wówczas
Reimund
Grliner.
pierwsze
studia
jes7.eze malarzy.
którego
Ludzi
picmsze
strojami
utrzymującym
sil,: po dziell
ludowymi.
a także
dzisiejszy.
wplyn;;ly
pomimo
zmian.
lat. Oprócz rozmaitych
Clynników
wplywaj'lcych
jest srodowisko
naturalne wyrażające
si.,: poprzez
wsi II' strojach
kolekejc
motywów
ne jcst nawet
wa.
zdobniczych
wc wsiach
maCl.nie
Ślilska Cieszyóskiego
Wplywy
1\ Pl'adze.
czy
I.acząl malollać
leka
ora/.zaCl
itp. Wiążą
na lilkI. że stal)'
jakim
ulegaly
pod tyluicm
..,:ly pojawiać
si;; one i.)'wym
l1a przestrzcni
na ich kszlaitowanie.jednym
rodzaj i gatunek surowców.
si.,: one z kolei
I.
charakterem
obyczajami
i wierzeniami
ludu. Z biegiem lat te pierwotne
uwarunkml'ania
innych czynników
zewnętrznych.
zwłaszcza środowisk
miejskich.
klórych
stroje
wyst;;pollai\
II w 17') I roku
si;; w 1805 roku jako
uka/.aly
też powstawaly
Jakie l.acz;;l)' SIt;:
i.e II slropch
sit;:
i opracowania.
nadto malowidla
o tematyce
wiejskicj
wykonane
prlCl iIH11ch
Autorka wymienia clOlowe postacie ludli. klórzy pr/.yClynili si;; do ro/,budzćnia
zainteresowali
niektórych
i Leopoil!a
V. króla czeskiego.
litografie
Wówczas
stro.l'lI11i ludm\vmi.
I. tego Clasu dowodzI.
np. na koronaej
Ferdynanda
Volkstrachten"'.
zainteresowml
Ikonogralia
chlopskie.
w 1836 roku na koronacji
.. Bomische
cz;;ści i rozwoju
wieku.
obcyeh
i górali
środowisk
od nich oddalonych.
beskidowych
zaznaczają
Pr/.ykladem
o wiele silniejSle
się
przede
wSlystkim
organem
dziesiątkl)\1
I lIajważniejszl
ch
kolorystyk.,:. Illl"lllt;:
wykonYllanej
prac).
zacz;;l)' ulegać preSJi
oddzialywanie
II idoCl-
nlOg,{ być wplywy
praskic
aniżeli
Jablonko-
pohliskiego
w strojaćh
najbogalsz)'eh
na
�285
"idniaków.
bardziej
formy
Zll
lJ. sedlak('}\v
przodowali
poszczególnych
łaszcza
ez.,:ści.
na WSI utrzymują
slIIlerdzeniami
opisy
upodabniaj'lcych
w doborze
autorki
regIOnalnych
poszczególnych
odmian
cz.,:ści
towarów.
Różnice
uwidaczniały
niektóre
można
siC; swym
kupnych
stare,
si.,: zgodzić.
strojl)\\'
strojów
archaiczne
niemniej
różnych
oraz
ubiorem
pk
ich
dodatków
się
w strojach
też
elementy.
jednak
prowincji
liczne
do mieszczan,
tkanin.
kolorowe
oraz
które
nie ze wszystkimi
w uzupełnieniu
Moraw
i Śląska,
plansze.
ci ostatni
kroju
obrzędowych.
Wprawdzie
zamieszczone
Czech.
chociaż
i modnego
jak
zwięzle
też rysunki
z przerywnikami
wzorów
hallów.
daj,! jasny obm/. tradycyjnych
strojów
ludowych
wymienionych
krain. Ukazano
je
II' naturalny
sposllb. glllll'nie na bczpośrednich
użytkownikach
i wlaścicielach,
którzy przecłlO"ują
Je .jako kulturowe
dla podniesienia
dziedzictwo
rangi
swojego
i prestiżu
stości. a także w clasic
narodu.
obchodzonych
Stroje
osobistych,
te noszą jeszcze
dorocznych
po dziel1 dzisiejszy
i pai1stwowyeh
uroczy-
imprCl. folklorystycznych,
Barhara Bazielich
Slreekdrachlell ill oll=e geweslen _. Alllwerpen -- Hrabam
Umbllrg
J '/uum/erell. red. Ilcnri
Vannoppcn.
Gent 1994. ss. 334. ił. czarno-białe
Oosl-V/aanderen
II·e.\"/-
Nakładem
Flamandzkiego
Instytutu
Kultury
Ludowej
ukazala si.,: ksi'l/ka
- I.biorowc
opracowanie
rcjOl]{')\\' Bclgii. Kraj tcn nic możc się poszczycić
sląd tcż do Polski
\\Spó!aulorzy
dociera
nicwicIe
omawianego
i Frielhl Sorber
ogólllonarodo\\ej
upóżlii'~niem
l pr/cS/.Iosci
i pr~\\"alnc
kultury
z tego
ich w sumie
znacz'lcego
IXIlhIJ1 i penetracji.
jak podaj,\ autorzy
ujawniaj(lcej
kultury
zakresu
s/.eściu.
dorobku.
jest
ograniczona.
pOla
Dlatego
Henri
Nawet
Vannoppcnem
wydana
nic tak dawno
zasluguje
na tym większą
uwagę . .Jest to
- o lokalnej modzie. prezentujące
fragment
si.,: w stosunku
lub muzealnc
stroj\lII
Ibiory.
harwach.
I(martc
l
kt()rych
jakie
wynika.
pr/etrwaly
do mody w miastach
\\. ksi'lżce
dotyczą
że dawniejsze
do nas/ych
z pi.,:ćdziesi.,:cioletnim
do legendarnych
wspomnieli.
Cal ość opracowania
sklada
si.,: z dwu części.
\'yroh(')\I'
..h'lai" ... scrgc"
podzia!:
wymienia
i inne:
1750-llWO.
tkaniny
baweliwlI1e.
okresu
prly
kolorowe.
1750 a 1950 ro-
poza
wstępem
Frieda
Sorber
omówila
odzieży:
zróżnicowała
zwlas/.cza
jak
pomi.,:dzy
Clym pierwsza.
I SOO-IS50.
Ikanll1Y wclniane.
były bardziej
wieku. Kiedy laś brakjakichkolwiek
udokunic poniechali
sposohności
odwolania
si.,:
II. Vannoppena.
ohejmuje
Ulery
rO/d/ialy.
Najpierw
m •.Jlena!y i surowce
wykorzystywane
pr/.y sporządzaniu
"LOsująC chronologiCl.ny
stroje
Clasów.
dwustuletniego
ki,'m. a pr/y okazji n'lwi.vuj'l
także do XVI i XVII
mentowanych
"iadomości
na ich temat. autorry
!I1anych
ministerstwa
PodstallO\\YIll
prry tym źródłem byly tutaj obrazy. rysunki. urzędowe
dokumenty
ora; dane publikowane
w .Jkstuurlijk
Memorial",
nadto regionalnc
kroniki
anil.cli lc. w cicmnych
Opisy
i wiedza
a jest
nic maj'l pod tym w/gI.,:dem
['raca .. jako wynik długoletnich
pierwsze z\\i":/k
opracowanie
poparciu
poświęcone
ludowym
strojom
poszczególnych
zbyt licznymi opracowaniami
na podobny lemat.
publikacji
opracowania.
przy
nlb. i kolorowe,
..katoen".
I S50-1900.
Spośród
najbardziej
tzw .. .Iaken" ... baracan"
stosowany
od XVIII
autorstwa
podstawo\l'c
je IV czasic
... karsaai'·,
wieku.
dalej
indyjski \'dor/ysty
..sianlOise": tkaniny lniane wyrabiane
zwlaszeza w Kortrijk: tkaniny z mieszancj prz.,:dzy. np. h;me!niano-Inianej
e/.y hawclniano-jedwabncj,
jak ,.homba/.ijn".
Niektóre I tych
\\ \ rohów
pochod/ily
I /\
l,liaS/u.a
kartony.
koronki
vignon
i
I.
Rouen.
s[oso\lane
Wymienia
IV stroju
też tkaniny
ludowym.
jedwabne,
i U/\"\\ane zwlas/ua
na Clepki i do ohs/)'cia chust kobiecych.
\\' pieJ'\'s/.cj polowie XIX stulecia rozpowszeehnily
si.,: tiule bordiurowane
;linn~ mi. IU)wniei
uraz
różnego
\1'
rodzaju
XIX wieku zacz.,:ly si.,: upowszechniać
chusty
..sjaals .. ·. popularnie
zwane
tkaniny
a rozpowszechnionc
gotowe
drukowane.
w XVIII
ornamentami
ezc;ści konlCkcji,
kaszmirowymi.
wieku
ro-
pasmanteric
Znanymi
centrami
produkcji
chust \Ieinianych.
Jedwahnyeh.
bawclnianych
były w Europie:
Paryż.
\1(: j:rancji.
Paisley w Szkocji. a IV IX50 roku powstala także labryka drukowanych
Lyon.
chust
nian~ch
o charaktery-
\1'
(jen!.
W drugiej
polowic
XIX wieku
mnoią
si.,: też róine
formy czepków
Nlmes
bawcl-
�286
stycznych motywach tiuli i koronek wyrahianych w poszczcgólnych
prowincjach. np. II /\l1lwćrpii, Kempcn. Rijselse. Do wielości (iHm przyczyni/a sil( maszynowa produkcla koronck. w której
w ostatniej ćwierci XIX stulecia specjalizowała
się firma Ch. Caron w Calais. Wyrabiano tam
także czarne koronkowe pcleryny, bluzki. spódnicc modne w środowiskach
micJskich. Czarnc
i kremowe koronki pochodziły również z Ilagcland (Limburgia). Opn')cz tcgo pewnc znaczcnic
w strojach ludowych mialy dzianiny wykorzystywanc
pr/.y wykonywaniu
pOliczoch. skarpel.
czapck. Tc ostatnie produkowano
przcdc wszystkim w Doornik. D/ianiny importOlI'ano leż
I /\nglii
i północnej oraz centralncj Europy. Większość tkanin i akcesori(')\\ wykorzystyll'anych
w ludowcj odzieży nabywano jako gotowe wyroby. gdyż nicwiele bylo lokalnych spccialistóll.
którzy I.ajmowali sit; ich produkcją i zdohnictwcm.
Wszyscy oni. tj. krawcy. s/.ll'auli.
kapcIusznicy. tblc/.e, koronkarki pol.Ostawali jednak pod przcmożnym wplywem miasta. Pomi;;d/.: 1750
a 1900 rokicm nastąpi I szybki rozwój ckonomiczny
i przcmysiOlly.
co równici hczpośredniu
oddzialywalo
na sposób ubierania si.,: mieszkariców WSI. ISlniala w lasadzlc niewiclka rÓl.nlcl
pomit;dzy ich ubiorcm a ubiorem miejskiego plebsu. Dlatcgo już w wieku X IX brak II'yrazistych
opisów strojów ludowych.
a wicjskie ich pochodzenie
wskazYII'ały Jcdynic odmicnne okrvcla
glowy. urozmaicone zwlaszcza u kobiet.
Drugi. trzeci i czwarty rozdzial opracowany przcz II. Vannoppcna i 1-'. (iccnsa poślli;;conc są
częściom odzieży męskiej. kobiecej i dziecięccj. Na tę picrllv.ą skladaj'l si.; nakrycia gloll:.
tj. kaptury. czapki welnianc. c/.apki dziane. czapki z nausznikami i wysokie I. das/.kicm ..faas".
trójrożnc kapelusze. kapelusze cylindryczne. meloniki. kapelusze slomiane: odzicż spodnia .. ia!.;
koszule, podkoszulki oraz kamizelki: wierzchnic okrycia. czyli kitle robocze "hazcloen" i odświ.;tne niebieskie. stanowiącc u Walonów wraz I. czerwoną czapką. chust"'! kolo sZYi i drewniakami. czt;śei stroju narodowego: dalej surduty. paltoty. kasaki. kallany. marynarki. spodnie. nadto
obuwie w postaci drewniaków "klompen", skórzanych pantofli i trcpów oraz pOliC/ochy i skarpety. W odzieży kobiecej wyróżniono: cz.;ści spodnie. czyli bielii.niane. Ij. koszule i majtki:
nakrycia glowy. jak chustki. kaptury, male czapeczki. czepce spodnie - czarne i I. wzorzystego
kretonu. czcpee trzycz<,:ściowe. talerzowate. kornety. kapelusze i wiele innych zrói.nieolvanych co
do wielkości. f<Jrmy. surowca. ozdób, sposobu noszenia itp.: dalej _. kallany i spódnice oraz
suknie. zapaski i przepaski: wierzchnie okrycia. jak "huik". peleryna. peleryna I bpturem
"kapmantel"
i wizytka ..visite"; chusty i szale odzicwacze: obuwic \I' postaci dzianych pOliczoch
i plytkieh bucików .skórkowych z klamrą. Dodatkowymi
elementami są: bii.uteria \1 postaci
klamcrck. hroszck i wisiorków oraz rt;cznie noszone. podrt;cznc kos/yczki i parasolki. Najmniej
uwagi poświt;eono odzieży dzieci. które ubierano w zminiaturyzowane
limny ubioru doroslych.
W drugiej cZt;ści książki omówione zoslaly stroje i odzicż pos/.czegl·)lnych prowincji. tj. i\nlwerpii (I-' Geens), Brabanlu (II. Vannoppen).
Limburgii (L. lndesteegc). wschodniej Flandrii
(H. Vannoppen) oraz zachodniej Flandrii (H. Yannoppen. C,. Steenkiste-Pil,
I,:. Yankeirsbilck).
Z publikowanych
reprodukcji
wynika. że malarzami i grafikami. kt(JrI.)' przedstawiali
sceny
z życia ludu hyli: Wenzel Hollar (1607-1677). Jaeob Jordaens (159J-16 71;). /\drian I3rouwcr
(1609-1638).
David Teniers (1610-1656) . .Ian Geremijn (1712- 1799). Joseph Pauwels (I R I R1876) i inni. Pomimo. że przcdstawiane
przez nich postacie pochodzi Iy I. n')inych okol ic lISpOmnianych prowincji. nie widać w strojach tak męskich. jak kobiecych Ibyt wyrai.nych rozbicżności. Niemniej jednak, w porównaniu
ze strojami ludności zamicszkującej
s'lsiednie kraje.
na tutejszą specyfikę składa się wielość form czepków i innych nakryć glowy. ich zdobnicll\'O
widoczne również IV chustkach i chustach noszonych po kilka równocześnie.
Osobliwością byl:
takie długie peleryny z kapturem spotykane jeszcze w okolicach /\ntwerpii i Kempen w pierwszej
polowic XX wieku. Równicż w strojach męskich jako charakterystycl.lle
elcmenty należy wymienić zróżnicowane
formy kitli wkładanych przez głowO; i czapek z daszkiem typu "lass". Wpral\dzie mówi sit;. że w przeszlości stroje te byly bardziej kolorowc. ale w zasadniczej micrzc. jak
I. przytoczonych
w publikacji materiałów wynika. odznaCl.aly si.; ciemną kolorystyk". a koiorolIc
akcenty stanowiły tylko wspomniane dodatki.
Harhara
Ha::ielich
�287
..\a!:'o[ N o s s, "'rolll' og shallt
houg, Oslo Il)')(,. ss. 25'). il.. mapy.
jell/e-. bmre- og konehoVlldblltlader
i !forda land. Asch.:-
i\il!:,Ot Noss. umdlOna w 1')24 roku była wieloletnim kustoszem działu odzieży i tekstyliów
II '\Jol'sk Folk.:musculll I\' Oslo. la swoje wyniki badawcze i prace w szerzeniu wiedzy o tradyL·~jnc.i kultur/c lIor\\.:skicj o[r/.ymala wysokie odznaczenia pmis[ll·owe. tj. Norweskiej !\kademii
'\,luk (I ')X6) or'l/. kr(llel\'ski medal I.a osiągni<;eia w dzi.:dz.inie kultury (1994). Jest autork'l
,icdmill ohSlerl1\Th opracO\I'al'] zwartych i liczny.:h artykulów na lemal slrojów ludowych.
hlzutcri i i inn~ ch llllklh. a lak/c autork.! dokumentalnych
lilmów z tego zakresu. Ostatnio wydana
t 1')9(,) ksi.vka "'roI/e {)g shallt ./el/le-. hmre- og kOl7ehovudbwwder i /lordaland wi,jże się z 1'1
samą lematyką co wydane wcz.:śnicj l.ad og krOI/e (199 I) i Naerbilete av eln draktskikk (1992).
i/n. dol~ czy lradycyjll\ch
dz.i':l\'cz<;cyeh i kobiecych nakryć glowy i uczesania. Jak wcześniej
.i.:szcze opublikO\\allc
ksią/ki (1')70: 1973: 1977 i 19XI) i artykuly jesl wynikiem realizacji
pmgramu hada\lczq.'o
i studil\w nad strojami ludowymi Norwegii, jaki w 1955 roku podj<;lo
'\orsk FolkcmusclIllL .leg') gkl\\Ilvm z.alo/enicm
bylo rozpoznanie
przede wszystkim
tych
"hSlan·lII. )!d/ie /Y\la tradycja ciągle jeszczc funkcjonuje.
Stał si.; on bliski aUlorce również
uczuciO\l"(l Ie 111gl.;du na jcj I;lrmcrskie pochodzenie i tak zafaseynowal, że od ł956 roku podi<,:la
prace pOSlukillawczc
i bad,lwcze w terenie. Wzbogaeala przy tym zasoby muzealne zbiorami.
riJzvcr/'l.jąc swc poszuki\\'ll1ia r(lIInic/ na innc instytucje. w których pozyskiwala
dodatkowc
matcrialy iródlO\lc.
I'r/cdmilltelll lIlllall i'll1cj pracy są nakrycia glowy dziewcząL panny mlodej. Ill.;/alel onu kohiet niC/aIll<;/.J]~ch i l\lklll. nadto ich IIc/csanie. t\utorce chodzi lo I.arówno o same komponcnty.
iak Ich kombinacie i c.iI" proccdul''; posl<,:powania przy pr/.ystroju głowy. a poza Iym o wska7.anie
kOlllU I kiedy okrl'ślone limny nakryć przyslugują
Chodzi lo jej także o historię i ewentualne
Illllal1l ro/n~ ch \\\st<,:plliąc~ ch form. jak również o porównanie ich z w)'st<,:pującymi w poszcze;;l)lll~ch okolicach IlordalantL dz.ieloncgo na obszar pólnocny. środkowy i południowy.
i poza
t) 111ro/.Icgllm rcgiouelll.
kdna I u'l.iIli.,:kvych kolekcj i slroj('l\1 regionu 1I0rdaland slworzyla w latach 1930-1940 (iu11101' Ingstad
Tr'll'lll'herg.
Ich u/upclnienie
stanowi,\ osiemnastowieunc
akwarelc ludowych
l~P,')\\ przcdsta\\'lanyeh
pr/el r(,żnych autorów oraz poslaeie osób w śn:dniowiecznych
strojach
Illmalo\\anc
II winiecie mapy I 1717 rokLL Ze źródcl pisanych najwi<;ksze znaczcnie dla badali
l1liall naislar:;;.e kroniki i In'lnuskryply pochodząec z pierwszej połowy XVIII wieku.
Cech'l clHlraktcrystyczn'i
d/.icwu.;cych
nakl')'ć głowy są sznurki. taśmy. krajki i' wSl<\żki
II czenlOll\ m i czarll\m kolor/c. wplatane w warkocze lub obwiązywane wokół dlugich WIOSll\\',
1'1'/\ czynl Ilarkocze.
lalcznic od okolicy. modelll\l'ano II' różny sposób. co praktykowano
tak/e
Pl)/.1 Ilordal'lIld. np. II S/wecji i Finlandii. Sposoby Le mają swoje regionalne nazwy i praktykollane ''I od POCZ.lIku X V III II ieku. Starve materialy potWierdzają występowanie
okręcania
'ollosolI Ile Ilczcsnym średniO\licczu.
Na s;:czególnc okazjc. z.wlaszcz.a uroc;:ystości kościelne.
,[,hOII'ano S/.crokic taśmy zll·i.\Zywanc na szczyci.: glowy (Voss. Ilardanger).
Dla pann~ mlOlkj charaklerystycznc
są rozplecionc - rozpuszczone
wlosy nakryte koroną
" ]"()/nlailej limllie . .lest ni.! alho plaski usztyllniony
picróg. tzw. "valk". bogato wierzehcm
hanOII all~ i lIhll ies/ll11l Illet.iloll·ymi ozdobami. albo hallolIan)'
toczck. albo melalowa b'ldź
hal'[()\I.lIla kor.iliKami korona o olllarl\ m lub ;:amkni<;tym obwodzie z pękiem wSl<\żck ~ taśm
,)padai'lc~ eh IW J1lec~ Wdl}\l'y oraz dzicwcz.;ta z utracollym wiankicm. wychodząc
za maj.
nakładaly Ill'lllial1l. hez O/.lklh, gruhy 10C/.ek. Przetrwalo to do XVIII wieku. Natomiast korony
InćlalOlle i z kllralikl')\\ uŻyll'anc są nadal (1Iardallger. Fana. Oster~ly). Wykonuje si<,:je albo
II ealości z mdalu (srehra) i po/laca. albo z mctalowych ozdobnych płytek naszytych na usztywilion~ toc!.ek.
"iakrycielll glO\, y Ill';/;llek jest IZ.II'."skaut" składający się z dwu ez.;ści. górnej i dolnej. oraz
/ podk ladk i __"ilk -- n'lZIlcj sZ.erokości i dlugości. co charakteryzuje
poszCl:ególne regiony. "Skaut"
lO przclla/nic
k'llI<ilek pi<'lciennej kwadralowej
tkaniny lrójk'ltnie ;dożonej. która może być
h.lIltmana (Voss), I;lldowana (1Iardanger.
S~jrl.iord) lub gladka, złożona II' rogi (.Iondalcn.
�288
Hardanger,
nakryć
Sunnhordland,
głowy
kobiet
Fana,
obserwuje
Os)
rych okolicach
stosuje
siy też
siy je nosi w Setesdal.
Telemark.
wzmiankują
stare
do znanych
norweskie
z Holandii.
lub składana
lormy zrekonstruowane
Nakrycia
glowy typu
dokumenry.
Szwecji
w inny jeszcze
(1995) w rejonic
siy obecnie
(Ill1ckel.
Voss.
sposób.
Tradycyjne
Ilardanger.
Fana.
.. bunad".
Poza Ilordaland
"skauC maj'l odlegle tradycje.
Swym
wyglądem
krusbrade,
klut).
i sposobem
Finlandii
chytni<:
o czym
noszenia
(huntu).
formy
W niektó-
nawiązują
Inna
forma.
czyli
tzw .. .Iinhue'·
lub "kvitbue"
występuje
w pn. Hordland.
Jest ona sporz<ldzona
z płóciennego
prostokilta
zebranego
wzdłuż jednego
z dluższych
boków w ozdobny
wyzel. który jak worek
opada na plecy. Przeciwległym
natomiast
bokiem obwi'lzuje
glowy. także z podkładkami.
znanc są z Al. Hol. Hallingdal.
za równic
stare.
Chustki,
czepków
uważanc
jako
łub czapcczek,
czętom.
si.,: glow.;. Warianty tego nakrycia
Vang i Slidn; w Valdrcs i uchodzą
mężatkom
prototyp
w wiełu
i pannic
innych
okolicach
młodej.
nakryć
glowy.
wyst.;pui'l
Różnicujc
zwlaszcza
równolegle
je lorma.
ozdoby.
płóciennych,
w postaci
z nimi i sluicl zarówno
sposób
noszenia
dziew-
i ewcnlllalnie
zestawienie
ze sobą, jeż.eli nakrycic glowy składa siy z kilku CZyści. Specjalne
podkładki
.. "alk"
stosuje się tak przy chustkach. jak i czcpkaeh. Jedynie w R()łdal i Masl.iordcn w nakryciach glowy
nie ma ani podkładek.
ani chustek. za to \vystępują rMnc czepki i czapki ..Iuvc". Można wyróżnić
kilka ich typów. np. z okr'lgłą główką i półokr'lglym
lub prostokątnym
otokiem, z okr'lgłą glówką
i wydłużonym
otokiem zachodzącym
na uszy. z prostokątną
lub podkowiast'l
glówką i prostym
albo zachodzącym
na uszy otokiem,
z dwoma
bokami połączonymi
środkiem
prostokątnym
pascm
lub wreszcie
typ składający
si.; z dwu jednakowych
bok<'l\v zeszytych
pośrodku.
Większość
z wymienionych
przykładów jcst czarna. uszyta z tkaniny welnianej lub aksamitu. Biale plócienne
czapeczki
stanowią
nakrycie
glowy dziewcząt.
które im przysluguje
po odhyciu
koniirmacji
i noszone
nakrycie
są aż do chwili
głowy
uchodzi
okresów żałoby.
Parmy i sposoby
na konkretnych
zamążpójścia.
chustka
noszenia
starych
Natomiast
"plagg"
różnych
kobiecych
nakryć
i nowych
przykładach.
dla wdów
rozmiarów,
głowy
znanych
i kobiet
w żalobie
zakladana
oraz sposoby
za odpowiednie
stosownie
uczcsania
z poszczególnych
do kolejnych
autorka
regionów
omawia
i micjscO\\'o-
ści rozleglcgo
l-lordaland, tj. z Voss. Hardanger.
Sunnhordland.
Midhordłand.
Nordhordland.
Książka jest bogato ilustrowana
współczesnymi
f()(ograliami,
reprodukcjami
starych szkiców.
rysunkami
i mapami.
w poszczególnych
ludowych
na których
rejonach.
jej wal10ść
zaznaczono
Należy
podnosi
podkreślić,
fakt. iż porusza
formy
nakryć
głowy
ż.e II' europejskiej
malo poznany
i l.asiygi
literaturzc
ich wyst<,:p(lII'ania
dotycząccj
strojów
temat.
lJarhara l3a::/elicli
Zapysky Naukowo/lO Towarystwa /meni S::ewc::enka. t. 230, .. Praci Sckciji
Lwiw 1995. ss. 591
Etnohraliji
ta rol-
klorystyky",
Z początkiem
1997 roku wyszedł z druku. z datą 19951' .. 230 tom licz<\cej już 105 lat serii
wydawnicz.ej
prac Towarzystwa
Naukowcgo
im. T. Szewczenki
wc Lwowie. zawieraj<ley prace
sekcji ctnogratii
i folklorystyki
również prace tej sekcji. ukazał
1994, s. 332-334). Obecnie
czyna
wstępny
wielkiej,
skich
tomów
ponad
środowisk
Z
artykul
wydany
drugiego
stuletniej
tego Towarzystwa.
Wcześniejszy
tom ZNTS, który zawieral
się jako tom 223 w 1993 roku (por.: omówienie
w .. Ludzie" 1. 77.
tom, pod redakcją
z nich pt.
no tomów
już serii wydawniczej,
naukowych;
TS. gdyż nic mogly
w latach
R. Kyrcziwa
w kontekście
1948-1992 wydały
się onc wówczas
i O. Kupezynśkicgo.
Zapysek NT:~'. Przcdstawia
ukazywać
dzialalności
te środowiska
wc Lwowie.
rozpo-
on znaczenic
niezależnych
za granicą
lej
ukrai!;ponad
60
�289
C,IyŚC ':lnogralio.na
dOi) uy
pmbkmal:
traktomlIlajako
S
lllnawiiln.:go
ki lradycyjn.:j
istotna.
intcgrillna
Taranus/.C/ ..:nko.
ni] ll1al.:rialacb
kultury
czo;ść kuitury
Jlies::kallie
I.cbrany.:h
jcszo.:
ł 2 różnej
tomu ohejmuje
ukrailiskiej
któril
artykułów,
wyraźniej
w tym aż I)
niż u nas jest
narodowej.
IW Ukrainie
w latach
wielkości
ludowej,
SloboiaJlskiej
20. przez
-
to obszerny
pracowników
MU/.eum
ilrtykuL
Sztuki
Opilrty
Ukraińskiej
II CbarKll\\ i.:. pr/.:dstall iajilcy budownictwo
wi.:jskie
i miasteczkowe
guberni
charkowskicj
(II \\ m pr/.:dmi.:ść
('barkowa)
w.:dlug, stanu sprzcd okolo 70 lal. W tekśeie znajdujemy
informacit;. I.': .. po 1<)17 roku m: wSi'ystkieh
ośrodkach
oblastnyeh
i pOllialll\\ych)
l Jkr,liny rozpOUt;to
zakladać
muzea. I'owstaly
pr,lyrode
ma/.
kulturt;
mi.:js.:owej
»
.:tnogralion.:"
(s. 3'
l)zialala
l.ab\lkóII.
komisia ukraińskiego
dl.iai:lI·l II lIoin)
go II
I ')76
ślliatoll.:j.
roku
II IN!'S /.ostal
II lalach
bog"to
/.aopatrzony
20. , i.:kt(n.:
maloll·an.:
R. Rado\\':
\\
auiora.
ludności.
S/.ezególnie
wówczas w Charkowie,
hudownictwil
ludowego.
Omawiany
artykul
kU'ny hył
zostal
historykiem
w blisko
nilpisany
Lllolla
l.:n n')/llI
zostaly
badania
wcześniej
i planów
typy domów
przez
Wydrukowany
wykonanyeh
przysłupowych
zmarJeobeenie
jeszcze
oraz
wn<,:trza
lI'e II zmy ludowe.
c/. /iw/n'j'/I/e
IllIes::kallie
sit; od Polio la innym.
ialeSl.:nl.:m
znacznie
i etnografem.
rysunków
eiekawe
wiejskie
na Opoili
.Jako I'egion .:tnogr,liiczny
zachodniej
lJkriliny
po lIschodni.:
pobr/.:/a
/.Iolej I.ipy i południowe
11
zintensyfikowane
przy republikańskim
komitecie
ochrony
Muzea doznaly dużych strat w wyniku
sztuki
50 lotogralii.
z ni.:h przedstawiają
i rejonowych
(tj. wojewódzkich
kro;gi krajoznawców
badających
choć
Do scharaktery/Owanlil
również
w dl'llgiej poluwie
bogatym
tradycyjnego
XIX i na pocąlku
Opole sięga w przybliżcniu
od okolic
górnego Dniestru. Geograficznie
region
ur/.dbieniem
budownictwa
terenu
oraz
mil:szkalncgo
znacznym
w tym
regionic
poslu/yly aLlillrO\\l gIÓ\\Ili.: makri,lly
ter.:nowe zebrane wokoło
150 miejscowościach
oraz dane
I IIC/eśniejszych
publikacji.
ArtykuL zaopatrzony
w licZIle rysunki
i plany domów.
zwięźle
prl..:dstallia
r.:gipnie
\1
swoisil:
cechy
wiejskich
domów
w 21 powiatach
mieszblnych
regionu
oraz w całym
opolskim.
IIIuvko.
/'O<!SI(/\I'O\!'C
lI/iV
IIr::ą<!zell tral/sportll
kole.\:nego
Po/es"uków
w XVI-VIII
W.
,\utOI'. pasjonujący
SIt; zagadnieniami
pierwotnych
!<1rI11transportu
w środkowo-wschodniej
c'zt;ści I.uropy. sit;gnql III po dane /.awarte w odnoszących
się do Ukrainy publikacjach
źródlolI\ch
z XVI-XVIII
/ lustracji
dóbr
II .. a takie
stwi.:rdza
do własnych
dominujilce
materialów
a nilwct
loblnic
terenowych.
W oparciu
wylącznc
używanie
m.in.
!1~1I'oksiu
poludnim\o-/.achodnim
wolów do /.aprz,,:gu. zarówno do orki (sochą) jak
portu llallet na hill'li,lo lilugich trasach. np. ze wsi nad górną Prypecią aż do Tenczyna
granic\
,I
(j(lIn) m SiilSki':lll (15(,3).
Dowodzi
gania koni . .iak i \\l)it')II'. od bardzo
jednokonny
I.apr/t;g II hołohle.
także.
dawnych
iż holobli
używano
na Polesiu
CZilSÓW, i że tam niewątpliwie
o dane
w XVI-XVII
\\'.
i do transw pobliżu
tak do zaprz<,:-
pojawił
się kiedyś
S. l3olikowśka.
l'r::l'L'::l'nck do gCIIC::y jorm kr::yiy na kopułach
cerkwi ukraińskich
w XVI-·
lI'. i\ulmka
rwważa
tl:ll1atyko; raczej z zakresu historii sztuki cerkiewnej,
opierając
się
/w!. .\'/ 'II
na rozlegh'ch
.:edl\
kr/yż:
inlimnacjach
clTki':lIn:
It labaszla.
I'rzcdmiokm
na ni.:liC/n)ch
y\.
/110/"
poe/i\Wszy
kr::l'io :: efioki
od X I do X V II w. i wskazuje
jilk i nil wschodzie
IIllIstierskiej
I!lIclIlskie i f)()kllckie ce::bione
I drz.ewa.
bogato zazwyczaj
(:: zagadniel)
I'unkcj.:
Silkralno-obm;dowe
\L1illr podejlllllie
spril\\t;
,1bionill' tych /d.:cydllllanie
zarówno
anali::y
hodl'Cljlle
liillykarsl\!'o
i \\sp(',ic/.\:snego
stanu
świecniki::
świeczniki
w obrzędowości
genezy.
systell1atyzaeji.
oryginalnych
wytworów
II ponad XO I<llogralii pr/.edswwiającyeh
II kl(lr: ch je odnotowilno.
O Nykmak.
r)U1K.i ellolucji
polrójne
rzcibionc
rozmaitość
lIkraillskie.
szezcgólnego
na swoiste
Ukrainy.
treściowej
artykulu .i.:st /agadnicnie
symbolicznego
znilezeniil znaków krzyża.
przedmiotach
z epoki kultury Illustierskiej
młodszcgo
paleolitu.
O. Romani\\'.
l",
Wykonane
"/C/.:g()ln.:
iródlowych
ch wk na zachod/ie
świeczników
XIX
pierwszej
połowy
nazwane
trojcami,
mają
domowej,
!'Ozpowszcchnienia
sZluki huculskiej.
i formalnej).
występujących
jak
i cerkiewnej.
oraz powstałych
dotąd
Artykuł zaopatrzony
jest
oraz
mapkę
miejscowości.
Autor postawi I sobie za cel ukilzanic histoprzcmysłu
domowego,
jakim jcst wy twa-
�290
rzanie
tzw.
regionach
łiżnyków
Ukrainy
pochod/.enie
i estetyczną,
(łiżnyky)
-
wełnianych
(u nas określanych
L. f-lerus. Jaworowskie
Zabawki
nakryć
kilimy
na
!{·lŻka. /nanyeh
na ló/ka).
od X V I w. Spclnialy
jest poświadczane
źródłowo
lec/ czasem także magiczną.
wytwarzania.
glównie
CI.asem jako
w n\(.nyeh
Ich niewątpliWie
!"unkej;: nie tylko
zabawki ludowe: historia ich rozwoju oraz l!".lpólce.\·lIe
drewniane
z Jaworowa
mialy sit; pojawić
już w XVII
skich.
Wyróżniające
i w Niemczech.
dotrwało
tylko dwóch
/awod()\\ ą
i r/eźbiar-
stylem
zabawki
b. Galicji.
Byly
kontynuowano
wytwórców.
także
Artykuł
jawOfowskie
ro/ehod/i1y
pokazywane
w II polowic
jest zaor<ltrzony
sit;. w dość bogatym
na wystawach
nas/ego
nawel
wieku.
w Czechach
leu
środków
ukraińskiego.
transportu
wskazując
(czólna.
na zachowane
nad dolną Prypecią
zanikly one
czarnobylskicj.
Na wspomnianych
czólna dłubane.
T. Czehowieć.
wodnego
jeS/cze
lod/ie.
promy)
ich eg/emplar/e
nad kamieniarstwem
/agadnie-
na glównych
rzekach
U/ i Teh:rell:
na r/.ekach
w wyniku wysiedlenia
ludności
I. t'1I11lejS/ych
dwóch r/ckach nadal mo/na spotkać archaiC/.ne
7.e spostrzeżeń
do l<lt 90.
w kilka ilustracji.
Relikty transportu wodnego Poleszuków ukroiliskich. Autor ro/ratruje
tradycyjnych
Polesia
calej
Ich wyrób
M. łlluszko.
nic
się wlasnym
po terenie
prohle/ln
w .. a lIykonyllanie
ich wzrosło znacznie
w ciągu XIX w. W 1896 roku uruchomiono
w tym mieście
szkołę zabawkarską.
w której uczono chłopców
umicjt;tnośei
stolarskich.
tokarskich
asortymencie.
thlll'ne
praktyczną
lisi po all arii
II sll'ej !"onnie
/JOcl/tku XX
ludowym krJl/ClIXIX
II"
Autorka przypomina.
że od przełomu
XVIII i XIX w. rozwin;:ly sit; w licznych wsiach ukrainskich ośrodki kamieniarskie.
Liczba ich sięgnt;ła kilkuset (w tym 124 na Podolu. z POC/<ltkic'll1
XX w.). a w roszczególnyeh
wsiach
zajmowało
się wytwarzaniem
ró/nych
wyrobów
kamieniar-
skich od kilku do kilkud/iesięciu
osób. Artykul zawiera
inltll"lnacjc o rodzaju
\\ytllar/an~
ch
przedmiotów
(od kamieni
żarnowych
do elementów
dekoracyjnych).
ich nabywcach
oraz
o zarobkach
wytwórców.
M. Mozdyr.
Jeden z dawnych rodząjów rybolówstwa·
.. na .\-wiallo ". .lest
lO /wlęzla
initll"lna-
cja o rzadko rraktykowanym,
także w rrzesz!ości.
rodzaju ro!owu ryb na wi;:ks/yeh
ablcnach.
który nie ulegl zmianom
od stuleci. Lowienie
ryb na światlo sporadYClnic
pojawia sit; jeszclc
i dziś najeziorach
Polesia. gdzie w ciche wiosenne
i jesienne wieClory rybacy w)'plywaj'l grtlpOwo na połów.
Ostatni
I.aopatrzeni
z artykułów
w plonące
lego
dzialu
łuczywa.
dotyczy
latarnie
i ościenie.
Czukotki.
leżącej
na p<'lłnocnym
wschodzie
Azji.
R. Kiś. 7. etnografii czukockiej hodowli renów. Autor. który pr/.cd I lJXO rokiem pr/.ayl bliSKO
3 lata wśród tubylców dalekiej północy i pól nocnego wschodu Azji. przedstawia
liczne. /aobserwowane
terenie
przez
tundry
określania
siebie
oraz
konkretnych
sytuacjc
dotyczące
w przemieszczaniu
sytuacji.
orientowania
sit; stad.
W ro/wazaniach
sit; pasler/y
przy tac/a
swych
tabe
Czukolki
II' monolonn~
boga l<: slollnictl\ll
odnOSI si;: taKie
m
dotyc/'1ec
do KOnCepCji elnolln-
gwistycznych.
W dziale folklorystyki
zamieszczono
czlcry artykuly. a to: S. Mys/.anyCl.
Milologia II' /lUl/"cm:ci T. Szewczenki: A. Kaustow. Przyczynki do poznania CarlJll'lIlÓ\l'lI
lIa (ikrllil7le, liS/lekI
hislOlyczno-prawny i kulturowy: A. Daudys, Od etyczllych do elllicm"Cilj('(llIostek II' sll"llkllll"ltfnym badaniu bajek (z roslowiem O. I3rycynej): O. Smolak. '/"l,/){)Iogiclle /,orelllcje \I' chrollolo;;il
I:vtualów weselnych zachodniopodolskiego
iVaddlliestrzu.
Warte odnotowania
artyku!y znajdują sit; tab.e w d/i ale .. Materialy··.
Sil to: !-:u(('ndur::(lii/OH)
z Owruckiego według spisu Michala Piotrowskiego:: lut 50. XIX \1'. (M. WO/.niak): !3ulto:or
Haequet, jego podróże i spostrzeżenia nad żjleielll i klllturą zachodniej (ikmillY (M. Walo): JedlIiI
:. wczesnych prac folklOl:vstycnych dotycąeyeh Halycl'l/Y' (R. Kyn:/ill'): 1'('\1'11(' sloho \lTkor::.lstane ::ródło dotyczące materialnej
i duchowej
kulIlIr\' ludu ukruillskiego .\"1 '-XI III II
(O. AntonO\vycz):
Wymiana korespondencji r. ;":olessy z Jl. IIrus::('\I".\-killl(K. Kok~sa): Jedellll, UKrailisKie oKreślenie Ilalyezyna (zlatynizowane (;alicla) jest ró\\"no\\a/.ne polsKiemu (;alieja. ale \I
teKstach UKralliSKieh może oznaczać tylKo wlaściwą Ilalyezyne uKraills"', (od 111. IlaliCla) tj. da\\lq Ru.'
IlalicKą lub Ruś Czerwoną jaK w powyższym pr/ypadKu.
�291
er.
.it'iL' lis/riu' .Iorl!s!<nra I'aslerl/aka
do H'olodymvra IInatiuka
Romaniuk);
Au/obiograflc=ne
/Iwlaioh' Sle/<lIIlI Jilnlllu.ccellko
(M. Kriaczek):
A'llI:':eapod otwartym niebem i problem ich
ą/uocji IlU Ukraillie (A. Danyluk l.
D/ial
reCćlvji
ohejmuje
12 pozycji.
w tym dwa omówienia
polskich
publikacji:
M. Jakubiee-
Sel1lkOlva. Slml'iwlsAa {lIe.vll ludowa w polskich pr::ek/adach doby romantyzmu, Wrocław
oral .I. Kasjan. Xa p,.::ell(Cl· .vu·ial(Ilt'. 150 ukraińskich bas'ni, gadek, humoresek i podań
1991.
ludo-
\ITcll. TonIIi IlIlI4.
Edward Pietraszek
(ir/egorz
lJkazanic
religijnych
sil,: na nas/)m
rynku
IIzbudza
moje
l.all'S/e
Ija\lisku
egl.OlyCl.llemu
J:glOt~ ka dotyCl\'
Ta
pOl.ycji
cceha
z pellnośeią
Kiuc/olve
pOJl,:cie ksiąiki
jako
wiara
odleglośei
synkretycznych
Książka
malo w Polsce
zawartości
znanemu.
książki
'-:a
\1
Ksi'lika
dolyCly
o ktClI'ylll pis!.e
/.atem
- jest dość pOJemne.
wszystkie
grupy
religijne.
synkretycznych
KaczYliski.
Ś\l i';lych
postaci
przcz
Jest definiowane
sekty,
kościoły,
afrykallsko-chrześcijańskich
polega
na
pr/.yklad II' jednym I \lai.nych afrochrześcijaóskich
okolicy miejsce.
gLi/ie jest Betlejem
i
azaret.
Bc)skie.i i innych
komentarza.
przedstawianych
wśród
i.ywych
afrykanizacji
Przywodzi
autora
taki dogmat
społecznego
niż to mogłoby
religijnych.
treści
ruchów - anLOnianizmie
ustalano
też personifikacje
ludzi I. okolicy.
przez
ruchów
różnych
autora
są bliskie
polskiego.
które
v
S) nkrely/lll.
społecznic.
pewnego
u/nają
rc~prl'zelllują jakieś fllrmy chrystianizmu.
Dla etnografa.
czy antropologa
hadaCl.a polskiego kalolicYlIllU. egzotyka tych zjawisk okazuje si może mniejsza
sil,: lIydallać.
KaCl.yll-
ważnemu
wymaga
geogralicznej
ruchów
Grzegorza
synkretyzmu
II' opisywanych
ruchach społecznych
pewne podohielistwa
do ludowego
katolicyzmu
.- ali'ochrystlanizm
\I' Jczusa,
problematykę
i zadowolenie.
interesuj'jcemu.
ostatnia
!lo\liem
podejmującej
zainteresowanie
lja\l isk: pe\lne c1emellly religijnego
polskiemu
c:lIHlgralillvi. Idradzają
ogólnie
Ze slUdiów nad ruchami a(rochr::es'cljmiski-
I ()<)4.
skiego jest pośllil,:cona
a taki.e
('::Orl/V chrvstiani::m
K a c I. y li s ki.
/lU. !'WN. Warszalla
biblijnych.
- wskazywano
Jezusa.
Matki
to na myśl
ludową
religIjność
łudu polskiego.
gdzie Matka
Boska jest traktowana
jako
Polka,
przedstawiana
II ludOlI ych r/.cibaeh i lllalolVidlach jako wiejska kobieta (np. Matka Boska Skępskal,
RecenlOwana
ksi'!i.ka stano\li
kontynuacjI,: dawnych zainteresowatl
autora religiami synkre\~ Clllymi.
al'rochr/.cścijmiskimi.
!'racuj"c
przeJ.
lata
w Zakładzie
Krajów
Pozaeuropejskich
v
II różnych okresach swej IwukO\I'ej biografii hada! nowe religie Afryki, Narzuca
si więc nieuchronnie
pon'lWnanie zawartości
pracy /Junt i religia w Aji'yce Czarnej. Z badCli?nad ruchami
relig/jlll'JJ1I li' /oil'::e opublikowanej
IV 1979 roku oraz ohecnie
recenzowanej
pracy
z roku
1994.
a II il,:e o J 5 lat pl)/.nie.iszej.
\\' obu ksi'li.kach
\1
i,!eej pr/edmiolicgo
(ir/.egor/.
KaczYllski
zainteresowania.
wykazuje
Dotyczy
doskonal"
to zarówno
oricntacjl,:
w problematyce
specjalistycznej
literatury
stanoafrykani-
,l~ Clnej .. socjologic/lle.i.
antropologiel.llej.
religiozllawczej
i historycznej
- jak również obszcrnej liler,llUry leoretYCI.nej.
l.Illier/.ającej do szerokich.
ogólnych
ujęć. zglębiającej
problematykę
ruch,i\l
s)'nkretyc!.n) ch. powstających
w różnych Clęściach świata na zderzcniu
chrześcijaństwa
miejscO\\\mi,
I. obu ksii\i.ek polski czytelnik moi.e się wiele dowiedzieć
o problemach
7. religiami
I)cia religijncgo.
obejmuje
swoim
i postkolonialnego
a także spolecznego
w ogólności
wc wspólczesnej
1.'lsil,:gielll w zasadzie
ruchy spolecll1o-religijne
Druga
ksiąika.
klóra
mnie teraz
interesuje
przede
Afryce. Pierwsza
książka
tylko Zairu kolonialnego
wszystkim,
poszerza
krąg
laintereslmall
na cab\ Ali'ykę i wszelkie ruchy afroehrześcijallskie.
Odwołuje
siv tylko okazjonalnie do matcrialu IICleśniej analilOwanego
II' /Juncie i religii, powołując
si na odnośne rozdziały
v
tei książki.
doś\liadczeli
zalvsze robi to niejako I. nowego
empirycl.llych
i leoretycl.llyeh.
punktu
widzenia
-
optyki
dojrzalszej
o 15 lat
�292
Dwie porównywane
książki różni" się znacznie perspektywa tcoretyC/.n'l. a ściślej rodzajcm
wyjaśnieli. do których aulor się odwołujc. O ilc w l3ullcie i religii kolonializm
Ilraz z jego
efektami strukturalnymi.
psychologicznymi
i kulturowymi
jest punktcm lIyjścia lIyjaśnicn
ruchów zairskich. o tyk w C::arnym chr)'sliani::lllie stajc si.; nim 1I)'/.I\Olellc/)" i integnlcyjn:
(na poziomic narodowym) ich charakter. Cirzcgorz Kaczyt'1ski wychodzi I 1,i1oJ.enia. ie sytuacj'}
kolonialna JUŻ należy do przeszłości.
natomiast synkretYC/Jle ruchy religijne uparciL' trllają
a nawd rozwijają sic,;. znajdując ciągle licznych zwo!l:nników w róJ.nych niepodleglych
kr;rjacl1
atl'ykar'lskich. Prawidłowo rozwijając tę myśl. autor konkluduje. J.e kontekst kolonialny nic nHl/C
być już użyteczny dla wyjaśnicnia
ruchów afi·oehrze.ścij;lIiskich
1\ Ali·yu: postkolonialncl
Podejmując
w tej sprawie dyskusję z autorcm n:cenl.Owanej
kSląJ.ki. pragn.; podkrcślić.
i.e nieslusznie
rezygnuje on - w moim przekonaniu - z wielu elementów II :jaśnienia.
którym
posługIWal sic,; 15 lat wcześniej. Otó:i' wiele e!l:mcntów skladowych sytuacji kolonialncj· ckolwmieznyeh. psychologicznych
i społecznych. wbrcw pOlOrom. nic znikło II raI l. liJl"lllalną likIIidacją statusu kolonialnego krajów al"rykaóskich. Nalei.y do nich mi.;d/.y innymi poC/ucic niislOści
zbiorowej. rzec można - rasowej. Arrykanów wobec FuropejC/yk<'l\\. Moje twierd/enle
nic m,l
charakteru spekulatywnego:
opiera sic,; na wiedzy pochodz;lcej z mOich II Jasnych badajl nad
doświadczcniami
studentów z krajów Tr7.eciego Świata uC/ących si.; IV I'olsce'. I. wielu wnikliwych rozmów niclormalnych
i sl"ormalizowanych
wywiadów. Sądl';. ie pellne bardziej dald,psiężne skutki zarówno systemu kolonialnego.
jak i przeobrai.cli cywili/.acljnych.
kl<'lryeh h\!
przyczyną. ciągle odgrywają poważną rolc,; w zrozumieniu ZJaWisk religijn:ch.
h.;dąc:ch przelimiotem zaintercsowania
Grzegorza KaczYllskiego.
Podsumowując
ten Iragment n:cenzji. chcc,; podkreślić. ic z Ivvjaśnieó strukturalnych.
laprezentowanych
w Buncie i religii nie zrczygnowałabym
tak ł;lll~(l. An;r1izy oll\arcie marksistolIskic. lub częściej marksizujqce.
książki opuhlikowanej
w 197') roku lraliaj,\ mi h'lrL!/ic.J
do przekonania.
niż znacznie mniej rzeczowe rellcksje zawarlc II· ('~ill"llI"111c/Ii'l'sltillll::llll<'.
nic podparte realną analizą przeobrażeli
strukturalnych.
kl<irym pod IIphllem
kolonializmu
ulcgly spoieczeJistwa
afrykmiskic.
Pragnęlabym
si,' takic dopuścić pCII·nej rcllcksji natury
ogólncj: otó:i' sqdzę. że mamy w ostatnich latach do c/.ynienia I rodza.ll'm antymarksis1lJ\\skici
bigoterii. Nie trudno stwicrdzić. że marksizm nic hyl mi nigd: szc/.ególnle hliski. ale unikaniC
odniesicó do marksizujqcych
wyjaśnieó w j.;zykl.l koncepcji konllikto\\·ej. lIiyllaj;\ccj hiegunollc.i
wi/ji społeczeJistwa.
tam. gd/.ie konllikiowość
mozc stanowić doskonal: lOk myślenia. lIII aiam
za taki sam przesqd. jak przcsądem bywalo upane tr/.ymal1le SI'; tylko tego rod/aju IIYj,lśnidl
(jrzcgorz Kaczyilski przyjmuje ,.integracyjne l.naClenie·· Cly __funkej\' integracyjn;I·· hadan~ch
przcz siebie ruchów religijnych za najwaJ.niejszy kontekst wyjaśniaj'lcy. Autor doklddnie Śled/l
w swojej ksiąJ.cc dzicje afrochrystianizmu.
szukaj'lc przede wS/yslkimjego
funkcji polil:czn:ch.
Dociekanic
politycznych
korzeni i politycznych
funkcji tych rucilllll religijn:ch
.jest zrcszl<i
I.godne z tendencją dominuj,!cą w litcraturze pr/.edmiotu.
W dalS/ych paniach reccn/OIl '1I1C.l
ksiqJ.ki autor wydajc si~ odchodzić od wyjaśnienia politYClnego ClY. Sler/.CJ. funkcjondinego.
twierdząc w koilczącej rozprawc,; nocie metodologicznej.
je jednolitc
w:jaśnicnie
hadan\ch
ruchów nie jest możliwe. Kaezyilski formuluje twierdzcnie. n()\\e II stosunku do II CleśnicjSlc.1
ksiq7,ki. że rola ruchów al"hlchrześeiJat'lskich
"w kontekście
1I·'p<'llczesnych. niepodkgi: eh
spolcczelistw
atrykailskich jest bardzo kompleksowa.
i ie jest ona nicredukowalna
do ,kr:
pozareligijlH:j i funkcji kontestacyjnej·'
(s. 253-254). Podejmuje zal·a/cm Idecydollana
kr: t,kL'
wyjaśnieil I"unkcjonalistycznych
podkreślając.
iż ..:\frochrystianillll
jest Ij,}1I iskiem społcCln: m.
kulturowym. politycznym. ale przede \\·szystkim zjawiskiem religijnym i 1lJ 1',Ulno b\ć uIII"j)ukl,',
ne w kaJ.dej pracy. nawel o proliluzdecydowanic
lilllkcjonalislYClll\m··
(s. 255).
Wyjaśnianie synkretycznych
ruchów i ideologii ;i1i·ochl·l.cścijaliskich lI/gl.;d;lIlli politYClnymi
zawiera jednak pcwne pułapki: chcialabym na nic wskazać rormului'lc nasllllajqee si.; 1I,\lrlilll)'
ści. Mam wrażenie. Żl: odl\"Olywanie sic,;autora recelllowanej
ksi;Vki do n;lrodowego CI.y narodowotwórczego charakteru nowych ruchów rcligijnych, II' dalekiej Cly bliskiej pr/es/./(\ści. jest n:l
, Por.:
C(),VĆ
H'
dOili. red. E. Nowicka. S. I.odzillski_ WarS/<Jwa 11)<).\.
�293
gruncic a fI': ~aóskim pcwnym nadużycicm.
l\utor używa slowa .,narodowy"
i ..narodowe"
" odniesieniu do vvsp(llC/esnvch. ja~ i do dawnych historYC7nych zJawisk spoleeznych
i polityczn\t:h. ro/,gryvv'aJ'lc:ch si.,: vv /Hryce spr,led stuleci. na przy~lad w wie~u XVII i XX, Chara~ter
narod()\\y przypisuje na prz.y~lad anlonianizmo\\'i.
ruchowi n:ligijnemu z XVII wieku, nazywając
go ..ruchem narodll\vo-/jednoueniowym",
W tym samym duchu autor używa określenia:
..Ali·v ~,lóskie pm.:hudzenie patriotYCl.ne". ~tóre równicż uznałahym za anachronizm,
\Iocną stron'l prac: jcst nalomiast jej ~onkrdność.
dohre osadzenie w realiach, W książce
,1naidujem: liune S/uegóIO\v'c opisy. gh;hoko dr'lżące matcrial historyczny.
nawet archiwalny.
RO/.pra" a ,1iIVV
iera la~że je!,o skrupulatną 'lIlaliz.,:.
Ksi'li.b ma .jcdnakic chara~tcr \V vvi.,:ks/.ym stopniu socjograficzny
czy etnograficzny.
niż
socjologiCl.n:
Cl.y antropologiczny.
Skupia si.,: na opisie i Porz.<ldkowaniu. nicwiele w nicj
osadzcnia vv teorii. To ostatnie vvydaje si.,: zresz!<l niepokoić samego autora: na zakol1czenie pracy
umieS/cza howie'nl IlOt.,:metodologiuml.
w której niejako si.; tlumaczy I. tego l~lklU,
KauYlis~ i. o ile moi,na si" I,orientować z treści książki. sam nie prowadzi! wlasnych had<ul
el1lpir\un)'ch.
,s\.;upi'l SI": na pnrz,qd~ll\vaniu zastanego materialu. Wspomina czasami wprawdzie
o vvlasnycil ohsel'\\ acjach .• i1e trudno wychwycić, gdzie są one zużytkowane.
Zaletą ksiąi.ki jest
to. Ie ,iej aut()l' ogill'llia i p()l'li\dkuje ogromną literatur" i posługuje si" imponującym
zakresem
informacji. Ildost.,:pniaj'lc je polskicmu uytelnikowi.
Che" le'i zVIJ'('lcić uv\ag" na pcwnc d/iwaczności
j.,:zykowe. Czasem w książce pojawiaj'l si"
osoblivve l\:nl1iny. k((\r:ch br/mienic lub treść wzbudza wi\tpliwości. Jest to nI" "inkulturacja".
tennin uiyvvan: pr/Cl. KauYliskiego
chyba na określenie wprowadzenia
do zycia spo!ceznego.
Jest to VII,'C pOI,,:cle po~r\ vvajqcc SI": trcścią l, .. socjalizacl'(
(s. 141), Slowo "t'ctys/.yści" bl'zmi
I1IC1n;Clnic': OCl)' "iście nic ma wątplivvości. je autol'()\\i chodzi o czcicieli fetyszów.
I~\vaNowicka
.Iul i<:tt<: 1 i n c c' s .
/.e ( '()1'lI1I ('/ tes Jelllllles.
Hache!le,
Paris 1996. ss. 183.
Kman. śvv·i.;ta ksi.,:ga mU/liłman()\v. kodeks spo1cC/ny. n:ligijny. prawny i moralny określa
m,in. pr~l\\a i ohmv iiI/ki kobiely. Kvvcstie te zavvarlc w różnych surach, wyjaśnianc
są przez
znavvC(')VVpravva Illu/ulmaliskiego.
Izw. doktorów islamu. których objaśnienia niekiedy różni,! si.,:.
Slqd l<:i od vvielu d/icsi.,:cioIcCl obraz. "obiel) w islamie stal si" tematem liel.11ych opracowali
I ro/pravv. I'r/\'kladclll
h o 1c1llC.l Inkrprclacji
jest recenzowana
książka fi'ancuskiei
hadacz\.;i.
KSląilil sklada Sly I. przrtlnlOvv:. vv'provv'ad/enla i czterech I'()zdl.1alów: "Le Coran et Ics atltres
tnles
tillldateurs de I'islam (I)": "L'l\rahie
avant Mahomet (II)"; ,,1.es femmes d'Arabic
du vivant dc Mahomct (III )": "Mahomct. Ie ('or3n ci Ics fcmmcs (IV)" oral. zakollC/enia i aneksu.
\\ pr/,cdmmv ie /\utor~a pr/cdstavvia I'()zmaite podejścia do islamizmu radykalncgo prczentovvane prl.c/ bildaC/y VI J'(')jnych regionach świata mUl.ulmaliskiego . .lui. na wst~pie zastanawia si"
CI: VI istocic rllll/na móvv ić. I.v\lasl.Cl.a w prl..ypadku kobiet. o brutalllośei,
nietolerancji
i totalitarV/mie islamu IV kontckścic
c/\nóvv i dcklaracji
islamistów
bądź przyjmować
wypowiedzi
VVIt;ks/ości nHll.ulm'lnl·l\\. dLI kt()r\'ch islam jest religi'l po\.;oju i tolerancji. przejawiającej
zdolno,c adaptaei i do VISpl')iClCSIICgOświata. (ienemlnie odpowiedź jawi si" w sensie pOl..ytywnym.
alc nalci)' odnolovlać nictolerancj" grup ekstr<:mistyel.11yeh.
l'ostt;PU.l'lcy krytys ckonomlczny
dotknijl wszystkie
kraje muzulmaliskie.
co wywolaio
spr/CClne w S\vcJ istocie opcje: jcdną propagujilq
nowoczesność.
przejawiająq
sit;: VV'prl..cjmowaniu vvmrów europcjskich
i dni!,'" reprCl,enlOwan'l przC/ fundamentalistów,
lansującą l'Caktyvvovvanie zasad koraniC/n)'ch i kreovv'anie vv'sp{llnoty wierzących.
Islamizln rildyh.alnv d'li\ do kontroli calcj spo!cczności. jej 1i,lIlkcjonO\vania we wszelkich
dzicdzinilch.
I'rzc~onanie
o siuSIności swojej walki i programu
uzasadnia
odwolaniem
si.;
�294
do ślviętych
stą.
tekstów
W tej zlożonej
islamu.
sytuacji
postulaly
i żądania
odwoluje
sio;: do Koranu
w Koranie
Autorka
wob.:.:
są jasne
ma powodu
Równocześnie
stawia
kobiel.
Każdy
i Iladisów.
i precyzyjne.
czynić
Koran
wdowie
i rozwiedzionej
żonom.
pytanie
Należy
wst'lpić
przecil\nika
o znajomość
Koranu.
że ustalenia
liczni
maiżeliski.
gel: padają
.. kod.:ksu
dla kobiel"
dotycz'lce
kobiel
dlatcgo
atomiasl
II Korani.: ani
a II· Pakistani.:
Mahomet
JUż innych
lahronil
niecz:-
lwlaslcza
sytuacjo;: kohiety.
nic l.l1ajdui'l potwierlll:enia
sio;: ohrzC7.,mia dziewczynek.
nic obejmuje
osohę
w tym i kobiety.
badacze.
za aktualn"
IV związek
pko
wspólcz.:snego
podkrcślić.
odpowiedzialnym
a to polecenie
na każdego
z propagatorów
na co wskazują
i tradycja
narzucają
praktyki.
które
np. w Egipeic czy Sudanie dokonuje
tylko swoim
wskazuje
Z,lII arte
też nic
ohyuaje
lIliadisach.
zabrania si,
koi<:.jnego lIlalŻelistlla
kobiel.
Wprowadzenie
jest rysem historycznym
sytuacji
kohiety
II regionach
muzulmanskich.
Od wieków. w zalezności
od kralu. status kobietyokreślalo.
bardziej luh mniej rygorystycznie.
prawo islamskie.
Również
nigdzie
w XIX
Ale nigdy nic podejmowano
dyskusji nad lależności'l
kohiety od męi.czYln:
nic kwestionowano
zasady jcdnostronnego
odepchnięcia
i poligamii.
Dopiero
w. pojawily
wplywem
kohiety
sio;: pytania
przenikającej
dOlycząee
myśli curopejskiej
w spoleczelistwie.
pozycji
kobiety
intelektualiści
olVoczcsność
powinna
w rodzinie
egipscy
pójść
i spoleczclistllie.
wysllllali
w kierunku
tuę
rewizji
lmiany
Pod
kond:cji
koncepcji
II·yzna-
czającej dotychczasowe
relacje mio;:dzy mężczyzn'l
a kohietą
ich rolami. prall·ami i ohowiązkami .
.lcdnym z picrwszyeh
rc!ormatorów
byl Kassilll Amin (I R6.'-1 <JOX). który IV I X<J9 roku oglosil
esej pl. La UheJ'{{liol1 de /a femme. Książka la odegrala
waiJJ;t rolę w kSl:tailol\aniu
orientacji
kobiel.
II·ywodz'lcyeh
się z klas burzuazyjnych.
Obeen ie. w sto lal od pierwszych
tekstow
myśl iciel i egipskich.
pOIHJII ni': wyplywa
J1!"Ohlelll
nowoczesności
Stawia sio;: pytani.: cz.y nowoczcsność
moilil\a
Jest bu okcydcntalizacji
struklllr
i ohYC7.ajów') W jakiej formie powinna objawiać się nO\\'oczesność
hąd/ czy można ją lIylloh·
wać bel. znieksztaieeli
tradycji. przynalcżności
i wiary')
/,aehowania
kobiet
poniek'ld
odpowiadai'l
w postaci
sprzeciwu
poruszania
wobec kultury Zachodu:
ale dzięki
się w przestrzeni
Jluhlieznej.
a także
wania
własnego
zasilmy.
stanowiska.
rozumianej
na te prohlemy.
nar7.lleony
Nic
jako
rozwią/uje
reislamizaeyjnyeh
kwestionuj'l
religijna.
z nich
akcepIUi~! SlrlJj
a równocześnir:
II)
1'<11
.Jasianianiu"
z.yskuj'l onc praIlo swobodnego
moiiillość
uczcslniCiIl;1 II· deh,ltach i prezentoto Jednak
problemu
m.,:zczy/nie w rodzinic. a lak że pozbawienie
jej możlill·ośei
Konfrontacja
między modernistami
a konserwatystami
ruchów
Niekt(·Jre
identylikacja
potrzcbę
podporz'ldkowani,[
kobiet:
dzialani,1 II nicklórych
d/jedzinaeh.
trwa do dzisiaj. WspólCl..eśnic grupy
aktywno~ci
publicznej
kobiety.
ich
zdaniem
kształcenie
kobiet powinno
polegać
na przygotowaniu
do obowi'Vku
maIki i zony
Inaczej
mówi,je, opowiadają
si.,: za tradycyjnym
schematem.
który postrzega kobiet.,: jedynic w roli matki
i żony. Ten patriarchalny
system próbuje się usprawiedliwić
.I. M inces w rozdziale picrwszym
analizuje okoliczności
wstawal
Koran.
Zwraca
rÓlmież
Teksty
tc. choć nie objawione.
nowali
je szyici.
zwolennicy
uwagę
sunnici
Alcgo.
na znaczenie
uznają
uwat.ając.
odwolanicm
się do religii .
spo!cczno-historyczne.
II jakich
Hadis(·)\\'.
za równowaine
i.e tylko
ezyli
relacji
z Koranem.
pvekaz.y
o życiu
Natomiast
cz.lonków
zakll estio-
rodzin"
Mahometa
mogą być prawdziwe
i bezsporne.
Mężczyzna.
który red,lglllval
niekt(lre
Iladisy
pewne relacje z kobietami
i zasi.,:gal ich opinii . .lcdnak liczba Iladis()w niekorzystnych
jest znacqea.
1'0 śmierci
Niektórzy
Proroka
muzulmaliskicj
zastosowali
kobiet.
stosunku
(s. 46).
pojawi lo się pytanie
za podstawo;:
liczni
do
Autorka
do
uzoali
teologowie
interpretar:ji
zauważa.
kobiel.
Koran
i egzegeci
islamu.
że opierając
spoleezerlstwa
jako
o typ spoleezellslwa.
fundament
nic
arabscy
co uwidoeznilo
sio;: na tekstach.
mU/.ulmaliskie
islamu.
jakie
nalei.aloby
W wyniku
wlasne
lIartości.
się w restrykcjach
a tym bardzicj
z.acholluj'l
si'f
ksztaltollać.
arahskoi zl\yczajc
skicrowanych
na tradycjach.
częSlO
dyskutollal
dla kohlctl
.:kspansji
normy
hardzo.
po-
Proroka.
lIobec
w sprali ie
arr:haicznic
�295
V\' ro/.d/jak drugim Autorka omawia sytua<:ję w Arabii przed Mahom<:tem. Wskazuj c na znaczenie wielkich targll\v. piclgr/.ymek odbywanych
do różnych sanktuariów,
spośród których
Mekka posiadala jui wielki prestii. gdyi spotykały się w niej różnc populacje. ob<:e i lokalne.
U\\agę zwraca lilkt. i.e klul:/. do świętego miejs<:a. jakim jest AI-Kaba, był powierzany kobiecie
(s 50) Autorka chal'akteryzuj'lc
sytuację w Arabii przedislamskicj
(do początków VII wieku)
Z\\raGl uwagę na praktyki I.awierania małż<:listw: monogamiczn<:
i poligamiczne:
dostrzcga
ohecność z\\·i.v1t'm matrylinearnydl
i matryloka<:ji.
W niektórych
plemionach
małl.cIlstwa
poliandr) l:/.nc stanmviły nOrllH; /.auwa/a. i.e w tej epoce" patriarchalność
- w sensic genealogii
nic miala takiego Inal:/.enia.jak
II" czasach póiniejszych"
(s. 51). Praktykowano
"maiżelistwa
C/.IStl\\ c
1\\ laSlela
prICI. pol\rlli.ników.
Teksty
l\oty<:zące
okresu
przed islamskiego
(oPO\\ iadania. anegd(lly. poematy ild.) pokazują rolmaik
statusy kobiet. w zakżności
od plemion. miast. grup spoicl:/.nydl. (ieneralnie moina przyjąć. iż kobiety. pomimo wielki<:h różnic
pomi.,:d/\ pkmion'lmi.
posiadały rzel:/.ywistą. dostrzegalną
pewną władzę spolcl:Zną (s. 56) .
..Oh)l:/.aje heduiliskic. które nic znikly z dnia na dzień. dawały kobietom miejsce szczególnc
\\ czasie prO\\ad/Onydl
walk. gdyi ich obecność. śpiewy i krzyki zachęcaly do walki" (s. 54).
Wiek I nich wyrM.nialo si.,: talentem poetyckim.
muzycznym.
oratorskim
itp. Powoli. pod
wphw cm krajów s;łsiednich. gdzie patriarchat był mocno osadzony. uznano 1.'1 godny naśladowania 1\ p malielist\\a
agnatycznego.
a takil~ zastosowanie
kontroli nad kobietą i dzicwczyną.
Ta kOl1trola ohjęla pr/ede wszystkim środowiska miejskie. Pr/.cd islamem w miastach woalowały
si.,: larów no I.yd(·mki jak i ehrzcś<:ijanki. LO zlawisko jak wiadomo sięga czasów antycznych.
Ogranlcl.enl;l. I.am) kanic \\' obr.,:bie domostwa moze być trakLOwane w lych epokachjako
symbol
prz\w ilcju. przyjąć moina r()\vnieżjako przyklad nieulilOści wobec kobiet (s. 55).
\\' rozdZiale tr/ecim Autorka opisuje czasy Mahometa. w których pr/cz wiele lat obowią/Ywaly jes/c/c obYClaje plemienne. Sam Prorok uka/uje sit; jako obrońca praw kobiet. Mahomet.
któr\ mial l) ion. I piel'\\ SI.;1Chadid/ą iył w I.wiązku monogamicznym.
Chadidż.a przedstawiana
jest prl.el badaczy }Iko kobieta wyemancypowana.
energiczna o silnej osobowości.
właściciclka
kara\lan kupieckich. Po śmierci drugiego mali.onka w wieku 40 lat. zgodnic z oby<:zajem. LOona
l'lpmp()nO\\aia
mal/el'lstwo Mahometowi.
ktl)rego wcześniej zatrudni la do kierowania karawanami .. ·\utorka Iwraca ll\lagl,: na I..aublllie i sza<:unek jakim małionkowie
w7.ajemnic się obdarzali.
!'ojci śmierci (6~() ruk) i'vlalwmet poślubil Aisz.,:. a następnie kolejne kobiely. najczęści<:j wdo\\y
po wmilach. kl('lr/) l.gin.,:li \\ walce. Licl.Ile świadectwa dowodzą. i/ mal/onki Mahometa zył)
\\edlug obO\\iillujących
\\'(')\\czas ohYl:/.ajów. a zatem uczestnie/yly
w debalach. podejmowały
dec:\/Jc. ruzstl'/)galy
")iUaCje konJlikLOlVe (s. (0). Zony Mahometa po jego śmierci (632 rok)
zamievkaly pr/.\ Illcczecie. w klór) m /Ostało zloione cialo Proroka. Zachowały swoje obyczaje.
ZajlllO\\'il!y wa/nc miejsce w spo!ccznoś<:i miasla. udziclały się w różnych dziedzinach.
a nawet
\\ polityce.
Status kohiety w epoce Mahometa i po jego śmierci plasowal się wysoko. "gdyż nic byly one
\\) k jllcl.One l. iycia spoleClnego. pol it) cznego. a nawet rei igijnego" (s. (3). Za podstawę wyJączeni'l kobiet I i\cia publiCInego ul.llaje sit; wydarzenie określane jako "Bitwa wielbłądzia"
(656 n)k). kll'H;I ro/egraJa si.,: mit;d/Y Alim. zit;ciem Mahomcta. mężem jego ukochancj córki
Falimy. iI ;\is/;\ i lakol'lClyla się klt;sk'l Matki Wier/ąeych. co zostalo zapisane w Hadisach.
Kalif ['mar (634-644) jako pierws/y col'nąl prawo udziału kobiet IV modlitwach piątkowych
\\ 111eCI.ecie.;I w ostatnim ruku sW'ego panowania zabronil ionom Mahometa pielgrzymowania
do
ivlckki . .Jego nast,,:pcil anlllow;l! zakaz. ale \\'prowadził klau/.ulc; separacji płci. Czytając Koran
mozn;l 1.;lU\\;l/Yć \\ w iehl miejscach obecność zachowal1 i nakazów wyplywaj'lcych
z epoki
puedislil111skic.j. ktore kontYllllO\\anO w pierwszych dzieSięcioleciach
islamu (s. 73). Innowację
Slallll\\i1o niewiltpli\\ ie pr/y/nanic
kobiccie prawa do sukcesji. Tam. gdzie obyczaje rcgulowaly
postępowanie spolcczdlSt\la.
islam narl.ll<:ił reguły iycia i postępowania.
które staly się obowiązuj'lce dla WSZ)stkich ulonk(')\\" nO\\ej wspólnoty. Religijnie oznacza to zerwanie z wcześniej
upraw ianY111kulte111.
\\ rozdziil!e Clw'lrtym ;\utol'kil ro/waia Iwi'Vki mit;dzy Koranem i pozycją kobiet. Przypomina. ie S\\ i,;la Ksi~'ga prClentuje punkt wid/cnia /nany w starożytnoś<:i na Bliskim Wchodzie
�296
w Bizancjum czy kn;gu śr(ldzicmnomorskim,
podporządkollujelCY kobiet.; m.;/czy/nic.
W śll'ietlc
przypisów zawnrtych II' Kornnie prmvo do spadku i sposób uniewa/nienia
mal/elistlla
mialy bcz
w'ltpienia rewolucyjny
charakter. Tradycyjny nakaz powrotu odsuni.;tc.j kobiety do rodzicll\\
straci! wspólczcśnie
swoj,! moc, albowiem II' wyniku tntdności ckonomicmycb
Iliele kobiet
pol.Ostajc na ulicy bcz dachu nad glOlvą zawodu i jakichkolwiek
środkll\v do i.ycia (s. XeJ)
Autorka zwraca uwag.,: na znaczenic
kontraktu
mal/dlskicgo.
ktllry zcz\lala
kobiecie
na wprowadzanie
kor/ystnyeh dla nicj rozslrzygni.;ć. np. zapis o z\li'l/ku mOllogamiczllym. b,jdż
kontynuaCji aktywności
/awodowcj.
,..leszcze dzisiaj kontrakt zaeho\luje
dla kobiety sposób
zabapicczeniajcJ
praw, którc obowiąZllj'l w mal/ci'Jstwic" (s. X7). Koran \lymaga ustncj akceptacji obojga przyszlych
mal/onków.
ale \I'Ctllug obyczaju mile/cnic
dzic\lczyny
u/najc si<;
za /godC;. tlumncząe jej lachowanic mlodym wickicm i nieśmi,tiości,(. W czasach I'roroka \ldoll'~
i rozwicdzione
samodzielnie
decydlJ\valy o swoim lwiej/ku malieJlskim.
nic polr/cbollal~
opiekuna matrymonialncgo.
ani nikogo. kto by aran/owal
Iwią/.ck. ('/.,'sto obyczaj staje si<;
obowi'l7.uj'lcy.
wbrew poleceniom
prawa muzulmaliskiego.
I.wlasz.(/a tych paragraii·l\\·. które
wymagają szczególnej interpretacji.
Liczne przckazy potwindzają
/e Mahomet doradzal przys/lym mal/onkom spotkania pried
ślubem. podobnie jak mialo to miejsce u Bcduinólv i \I spolccznościach
o strukturzc endogamiczncj. lJrbani/acja
wyra/nie ograniczyła t.; lllo/liwoŚć. gdy; miastel zamles/killali
tCI obcy.
co postrzcgano .Iako I.agro/.cnie. Stąd pojawily siC;zW;'\Iki aranlOW,lIle pr/.N rod/.inc bcz llbecności narz.cczDnych. którzy CZ';SIO spotykali si.; dopiero II noc poślubną /dar/a SI'; .Icszcz.e CI 't SIO.
/e kobiety po ślubie zostają ograniczone do obs/ant domostwa z pragnienicm \lydania na ŚII iat
jak najwi<;kszcj liczby synów, gwarantów ich statusu spolecznego.
Rola matki do dzisiaj Jest
s\I'oistym upr/ywiłc.jowanicm:
..Dla wielu mo;i.uyzn z obSl.al'll bascnu śn·lliziemIHlIllorskicgo.
a zwlasz.c/a kr.;gu muzulma(lskicgo,
zgodnie z tradycją jedynq kobictel życia. kochaną bugraniunic. jeslmatka.
którą darzą najwi<;:kszym zaulillliem"(s. <jO).
Koran Iwraca uwag.; na relacje uczuciowc. szacunek. a n,l\\ct ll1iloSl' ll1io;dzy malionkami.
na satysJilkcjo; scksualną w mal/clislwie.
a nic tylko n,1 relacjc oparlc na reprodukcji (II. I X3).
Ponadto Koran zalcea. aby w przypadku odsuni<;cia /ony mali.onck. jcz.cli ma takie moż.lillośl'i.
lo/ylna nią i d/icci (II. 223: LXV. 7)
Mal/eJistwo patriarchainc. patrylokalne i patrylincarne pr/Yic1c II' islall1il' dalo prl:ywikj linii
ojcowskieJ. Matka. wprawdzie winna być szanowana .lak ojcicc, alc zgodnie I. Korancm nic Ina
ladnego prawa do d7.ieci. Zgodnic z obyczajem kobicta /acho\\ uje opick.,: nad dzieli Clctami
do ich \\yjscia I.a mą; .. natomiast synami zajmujc si.; do 7 luh X roku 1.1 cia. Vol kodeksie algierskim. gdy malka wychodzi powtórnic za mąz. la mciczyzn.; nicspokrewnionego
I jej dzicćmi.
Iraci wszelkie prawo do polomst\\a z popr/cdniego
z\\i'llku . .Jedynie Tuuczja prz.yznała matce
prawo opieki nad dzicćmi w pr/ypadku roz\\odu czy Wdll\\icllslwa.
Przyj.;ta filiacja agnatyczna ma wzmocnić konlrol<; nad kobietami. \\' spoleuności
\\ ic.iskle.j
i plcmienncj
ma ona charaktcr wzgl.,:dny, gdyi. wszyscy Ill.;i.uyi.ni pr/chy\\ajq
\\ ohs/ar/c.
II' którym
5<\ kohicty.
chroniąc je już swoj,\ obecnością
Nicco inauej rzec I lila sic \\ nbs/arze
micJskim.
Autorka wy'jasnia. iż. ani Koran. ani inne teksty nic mt'lIviq \\pmst o zakrywaniu syl\\etki
przcz kobicty. Świo;ta Ksicga zawicra lilrll1Ld.; ..To byloby kpiej". co wyra/nic \\skazuje na pokcenie lilkultatywne. a nic ahsolutne (s. 113). ;alc/y przypomnieć. iż. II' epoce Mahometa. \\oalowal) sic kobiety wysoko urod/onc w przcciwicllsl.\\ie do niemuz.ulmanck i nie\\olnic. co \\ ią/alo
sic z pr/ynależnośeią
spoleczną i rcligijną. Vol miastach praktyka la .lako symbol kobiety muzulmailskiej rOIwijala sic powoli. a obowiązkową stala si.; za panowania I--:alit'a limanl. W z,lsad/ie
caly prohlem skupia sic wokół iiliacji. a raczcj g\\arancji u~stości krll i potomhm,
u~li inaCle.1
mówiqc IVi'I/C siC;z relaeiami scksualnymi.
Wspólczesna sytuacja spolcczno-ekonomiuna
krajów rllll/ulmallskich
wytwor/yla takic \\arunki. iż. m,;/czY/na nic jest w stanic utrzymać rodziny. jak to zaleca Koran i tradycja. St,]d.
zczwalaJ'lc na aktywność l.awodO\vil żony Cly córki. traci na autorytecie IV ouach bliskich. !\b~
�297
zmicnić iSlnicj'lc)' slall. pos/.llkujc możliwości zmiany i znajdujc jc w programach
wojującego
Islamizmu. kt('n)' nic akceptuje obecności kobiet w życiu publicznym,
J. :Y1inces II konkluzji slll·ierdza. iż Mahomet mial mówić. że w l.yciu codziennym najbardziej
lubi perfum)' i kobicl)'. Komentatorzy
Koranu prczcntują go jako człowieka,
który kochał
i sZallOwal kobicly. Faktem jcst. żc przepisy koranicznc były wprowadzonc
po jego śmierci
II n')żnych cpokach i II' rozmaitych micjscach, Ich sLOsowanic bywało cz.;sto bardziej rygory,t\ une niż to glosiła S\vi<;ta Ksi<;ga, Dlatego też można stwierdzić. iz przcmoc stosowana przez,
ILlI1damcnwlislllll Islamskich nic ma żadncgo związku z Koranem.
I'rczcnlollilna ksi'lżka nic rozwiązujc zlożonych zagadnicń tzw. kwcstii kobieccj, alc stawia
py tania i odsiania nlepral\'idloIVOŚci wysu;pującc w wicłu krajach. uzasadniane Korancm. co nie
majdujc p()\lvicrL!zenia IV Świ<;lcj KsiC;L!ze, Masakry ludności. dokonywane
w wicIu regionach
ŚII iala mu/ulmailskicgo,
np, w A(ganislanie. Algierii. Je facio nicwiele mają wspólncgo z rcligią.
są prz)'kladcm walki o wladzc;.
Autorka porównujc nakaz)' koranicznc I. nicktórymi wspólczcsnymi.
sprzccznymi
z nimi.
\\ ostalnich lalach II Algicrii czlonkowlc Islamskiej Grupy Zbrojnej uprowadzają
dzicwczęta
i mlodc kobit:ty. kllll't: zmus/ajil do zawarcia czasowcgo związku małż,eilskiego. zwanego ..dła
przyj CIl1ll0ŚCi" I Kobiety. którc hronily si.; przed takim malżeństwem.
tracily życic. a te. które
pOIlTócily do domólI. z.mwly odrzucone przez rodziny. gdyż swoim zachowaniem
splamiły
honor. W tcj nić/wyklej sytuacji zdarzały si;; zabójSIwajak i samobójstwa (s. 29. 46).
Książ.ka ukaz.ujc dylematy i rzcczywistość współczcsnyeh
krajów muwlmańskieh.
zwłaszcza
I1lcby"ale trudn;\ i nic z,awszc zrozumiałą sytuacjc; kobicty. pomimo wyraźnych jej praw i przyII lic it) II
Anna Barska
I,cszck K o I a n kic w I C z. S"mb"
KR. W~!I'S/.awa I l)!»). ss. 254.
- 8ogami,
Opowieść; anlrop%giczna.
Wydawnictwo
Od zawsz.c irYlowaly mnic notatki reccnzyjne umieszczane na okładkach książek, Pisanie ich
jcst - jak sądzC; pozbawione w zasadzie sensu, Wiadomo przecież. że muszą być pozytywne.
Ocz.: lI'iście rZ'l'lz" tym lwank prawa wolnego rynku. bo co by innego. Jednak mimo ciągłej
irytacji. zaczynam czytanie książck od tych tonących w pozytywnej i intelektualnej
ogólności
notatck. Nic inaczcj bylo II przypadku nowej książki Lcszka Kolankiewicza
Samba = Bogami,
\a okładce z.amieszczono wypowicdzi dwóch osób - Janusza Deglcra i Zhigniewa Osińskiego,
Irytacja zjawiła si;; hard/O szybko. ProSZt; spojrzeć. Degler: •.... to najciekawsza
i bodaj najlepiej
napisana książka. jak'1 ostatnio przeczy talem" i jeszcze Osii\ski: ,... ,uważam książkę ( ... ) za jedną
z lIażnicjszych
(jcśli nic naJważ.niCJszych) w polskicj humanistyce
lat dziewięćdz.icsiątych",
Po takim wstt;pie ma sit; racz,ej ch;;ć odloż.yć publikację na półkę i powrócić do niej po odpoII icdnim uspokoJenio. Bo co b;;Lizic jcżeli si.; nic spodoba') Jak polemizować z takim zachwytem')
Od samcgo pou,\lku nstawia mnie to negatywnie i. podchodząc nieco przekornie.
najchętniej
szukałbym dziury w calym. /,naj'1c jednak poprzednią książkę Kolankiewicza
5'więly ArluaJ oraz
po/Ostak jego dokonania. przdknąlem irytuj"eą pigulkt; i ruszyłem naprzód,
I oto rozloczył siC; przedc n1l1'1świat niezwykly, Z góry powicm, że zamieszczone
na okładce
II ypo\l icdzi dwóch autorów nic s'1 przcsadzone.
Wręcz przeciwnie, Komplementować
bowiem
książkC; Kolankicwiua
Illożna bel. kOlka i na wiele sposobów, Rzadko rzeczywiście zdarza się
tak pasjonująca opowieść, Opowieść Iv!aśnie - troch;; naukowa, bo porusza problemy rozrzucone
pomic;dzy teatrologią
elnologią. psychologią
czy lileraturoznawslwem.
Opowieść
literacka I Gene/.a tel praktyki si,ga wczcsnego islamu. kiedy podróżnikom zezwalano na poślubienie kobiety na
,)kreślony czas w miejscu. gdzie prl.eoywali.
�298
bo przenikają sit; w niej swobodnie reportaż. dziennik. esej. \\spolllnienia.
a może też i ..czysla
fikcja" literacka. Podtytul książki brzmi: OJ1Oll1ie.l:ć-Ol1lro/w/ogic::llo.
To \daśnil: w tym [(;I'lllinie
wspólczesnej
humanistyki - bardzo na (;Zasie i bard/.() z.naul:niow o s/.(;I'okim
spotykaj., si.;
wszystkie strony zaintl:rl:sowall autora.
Ale o l:zym jest Salllha :: /logami'! Nidatwo ją zdeliniow<lć. bo jl:st to przl:dl: wszystkim prz:goda. którą przeżył autor. NajprawdziwsZ<l przygoda antropologiuna.
Zl: \\szystkimi .jl:J konSl:kwencj<lmi. gdzie z<ldziwienie miesza sit; ze stral:hl:m. zachwyt goni niehl:zpicC/.l:llstwo. przyjażli
przeciska się tuż. obok odrazy. oryginalność - lakże trzl:ba to powicdzi •..ć - chowa si.; za kiuclll.
Jest to przygoda. w której oczywiste staje si.; niedeliniO\\alnl:.
to. co calkowici •..obcl: kulturowo
i egzotyczne.
dosit;ga korzeniami
własnego bytu. wlasnej historii. Może przede wszystkim
wlaśnie jest to historia spotkania i doświ<lduenia
innych ludzi Ak też doświaduenia
pr,l\\ ie
mistycznego (religijnego')). którego doznal autor.
Przed kilku laty gorąco dyskutowaną
sensacją w świecie antropologii
stal SI'; lekst Kirqen
Hastrup o pólnocnoislandz.kiej
kulturze rybackiej'.
!\lIIorka dokonala rZ.eC/.y niecodzicnne.!
Przedstawiła bowi.:m wlasną relacjr; z doświadczenia
mistyuIH.:go. które stalo si.; jej udz.ialclll.
RzeC/. bez precedensu IV antropologii.
Ilastrup nie odważyla si.; na delinicj •..calkO\\·ile. po/.()stawiła furtkę otwartą .leszcz.e w latach 70. odsądzonoby j., prawdopodobnie
od czci i wiar:
wystarczy przypomni.:ć podohny casus Carlosa Castanedy. W latach <)0. lest juz zgola macze.!
Tym tropem podąża wi.;c także Leszek Kolankie\VIcz. Bo jego bi'lżla jest o duchach. Przede
wszystkim o duchilch w calldomhle
- kultach opt;tania. O ich posz.ukiwaniu
i pn')hie dotarcia
do ich istoty. Jednakże nic tylko te niesamowite afi·obraz.ylijskie rytualy poj,1\\ iaj,! si.; na kankach
ksi'lŻki. Bez wahania oraz bu troski o ewentualne metodologiczne
I.armt)' Kolankie\licz
pn·)buj •..
..zbliż.yć do siebie. jak iskrt; do lontu. tradycjt; afrobrazylijską
i \v!asn.," (s 1.12) Su,d doskonak
opisy i analizy candomhle .. ujawniają j.:dność doświadczeni'l"
z Mickie\1 icmwskimi I.budulI/I.
zebraniami zielonoświąlkowców
na BialoslOcczyżnie.
życIem i poezlą Ldwarda Stachury oral. -co w przypadku Kolankicwicza
wyd<lje siv oczywiste .- z poszukiwaniami
(irotowskiego
i /\rtaud.
Kolankicwicz
doświadcz<l bowicm. w pcln)'m tego slowa znaCleniu. kult(l\\ opylania popr/Cl
swoje wlasne wyksztaleenie.
wiedzv. kultur.;. I nic ukrywa lego. Wn,:CI prz.eciwnie. to Ida,ni,
wi.:dz.ie go na szczyty dociekat'1. analitycznych poszukiWali. lill'llllilowania ni..:prawdopodobn:ch
hipotez
Doświadczcniem
górującym nad \Vsz.ystkim sąjednak spotkania I. calc, lll'I.SiIprzerO/nycil rltualów i kultów afrohrazylijskich
- cOlldolllhhi. IImhlllldu, li II im halldll i mac/llllh"
które Kolankicwicz mógl obserwować
w trakcic swojej brazyli.jskiej ..:skap'ldy. glll\\'Ilie tropem op.;tanegl\
duchami stanu Bahia i jego stolic)' Salvadoru. Xo/ahelle co pO\\iedzialby
MaItIHl\I·ski. glh'b:
dowiedzial si.;. że do napisania takiej książki wystarczy miesi'le pohylu 1\ ..lnellle", ho Iyk Imala
podróz autora Samlw po Brazylii.
Konstrukcja ksi'IŻki pozwala na budowt; ercktownego linalu. Napi.;cie stopnill\\'ane lest delikatnic. ale IV taki sposób. ;(.e dość s/.ybko wiemy. c/.ego si.; mamy spod/ie\lać.
I c/.ekamy na to
pełni ni.:pokoju.
<l kot'1cu mamy wit;c i doś\\iadczenie
mistycll1e autor;1. k[(·)r)'. pk po kklUrz •..
wyraźnie widać. s/.ukal go uparcie i z takim chyba nastawieniemjechal
do Bralylii.
O j.:dnej tylko rzeczy nic podejmujt; sit; napisać. Otóż na kO(lCU slloje.j ksi'IŻki (i to IWII,I
po grupie jiltogralii. tak ze nic od razu moż.na to zauważyć) KolankiewiCI zamieścil d\\UStrolllcowy poemat (bo w poctyekiej lilrmie \\'yrażony) I.atylulowany Ot/II lIIlIl'iI/w/llgiclla
. .lest 11\
z glt;bi duszy wyrzucone intymne. ale i podniosle w' charaktel'l.e. \vy/.nanie antropologicznej
lIiarl
i antropologicznych
idei. Rzecz całkowicie nic nadaj'lca si.; do oceny.
Samba::
nogami
należy do typu książ.ek. które bard/.() dużo IlH'l\\i'l o samym autorze. W duh'j
mierze jcst to wit;c książka o samym Leszku Kolankiewiczll.
W j.;zyku etnologii stawia ciągk
aktualne. i przcz to zasadnicze. pytania o Illożliwość i rod/.aj pOlnania innej i .jednocześni,
I 7.00.: .I. Tokarska-8akir.
f)u!s~e /osv syllu
..Polska Szwka Ludowa. Konteksty" nr I. 199:'.
JIIamoll'mrJIego.
!'ro/dl
elllogro/il
IIlepl'~e~roc:y.l.,ei .
�299
IIbsnej
kul lury.
antropologii.
o lo. ov
subieklywne
Ksi~li.ka Kolanklewioa
bOli iem wiele
'lIlali/.
aneks:
S"leż
u.j'
dwa
stać
,'aciekawić
kil)\'(: moina
lroeh~ zalvoa!owalll:.
(jorubijskiego)
może
może
si~ obiektywne
nawet
by umać
a sposób
metodologicmych
za naukowe
zestawienia
w tabelach.
genealogiu.na
kultówafrobrazylijskich.
uprawiania
malkontcntów,
(w tradycyjnym
bardl.O ciekawe
lablica
oraz
zawiera
sensie),
i bardzo
interesujący
klasycme
i bardl.O ciekawe
teksty
etnologiczne.
Pierwszy
Rogera
() calldoll/hJ da Hahi" (rylllaillC'g()) oraz Pierre'a Vergera Orixcls. BogowiejorlIbijscy
I u\mlTII/
.~II.iC'('ie
. .lest i bogata bibliogralia.
'\all/ha :: Hogall/i nadaje
Tak naprawd~
si~ raczej
- podobnie
do pr/ei.ycia.
a nic do pr/.eoytania.
I w takiej formie. jak
i obolli.vuj.\cego
kanonu lektur clnologjcznych/antropologieznych.
jak
tylko
candamble nagó
np. Panteon
Jest
może
temat,
Bastide'a
w Afryce
który
porusza
-
mniemam,
wejdzie
do ścisłego
Rac:i~ więc mieli i Degler.
i Osiliski ... r'lcj~ miał KolankiewicL
Hubert C::achowski
LI\a N o w i c k a. I{obert
ue u·.lpólc::e.\·I/('//Jwiwji.
W
yszy
Wyd/jal
/.a/llowie i sekretarze.
li s ki.
Filol.Olii
i Socjologii
Poziomy więzi spolecznej
Uniwersytetu
Warszawskiego.
Warsza-
II a 1996. ss. 172.
Rozpad
tak Ilieloelnionego
ujall'l1il. rolmaile procesy
:ile rl)\\niez naukolvcl)\\.
ciolecia
znajdollal
palistlVa jakim
był I,wiązek
Radziecki
uruchomił,
a po części
i konflikty etniCl.ne. Wzbudzaj"
one zainteresowanie
nie tylko mediów,
Dzieje si~ tak mi.,:dzy innymi dlatego. że obszar ZSRR przez dziesi~-
si~ za ..iclalllą
kurtyml',
nawet
dla ..p::1I1stw sojuszniczych".
W efekcie
tereny
i ludność Wspólnoty
Nicpodlcglych
1',1Iislw cieszą się obecnie niegasnącym
zainteresowanielll.
Odpowied/.ią
na pOlr/eo.,: in Illl'lllacj i są rozliczne puolikaeje.
w tym rccenzowana
praca. PrzedIlliotem /.ainlercsollania
autorów jest toisamość
etniczna i narodowa
Buriatów.
Główne pytanie
oadallue
dotyuy
Odpml'iedi
II pracy
w;dnych
samookreślenia
sprowadza
si~ 13uriatów.
zwlaszcza
si~ do rozwai.<lIi nad rodzajami
w kontekście
więzi społecznej.
relacji
Kategoria
"my
-
oni".
ta jest uznana
I.a najważniejs/.ą
i zostaia sprowadzona
do siedmiu kołejno w stosunku
do siebie nadpoziomlll\'
I) IVi~zi I'lldowej. wielkorodowej:
2) więzi mikroregionalnej;
3) więzi
makroregionalnej:
,l) I~i~zi narodowej:
5) wi~zi p::lIlmongolskiej:
6) rosyjskiej
i radzieckiej
więzi
illlperialneJ i 7) więzi ;ujatyckicj.
przy czym opis trzech ostatnich został wyłączony
do oddzielnego opracowania.
I'odzial Icn okazal si~ przydatny dla celów uporządkowania
zebranego
materialu
i stal si.,: przejr/ystą
poprzedzona
,posóo
tel'enó\\'
osi,! konstrukcyjn,\
ogólnymi
inllll'lllacjami
zyeia i organi/.aCJi
oraz
ich historii
skOliczyIVszy).
Wszystkie
badacIa
(luyll
,I
zdar/eoiach
pel\ności'l
I'iotra
I i jego
się pl·zejawia.
i
I.
13uriatami.
Ihakuje
1'0 inllll'lnacjach
jako
zatem
denlów (lIyjątkiem
jesl
postaci i eposu (;('.1'<'1').
II i~zi spolccznyeh.
historyczna
opis
sklada
szczególnie
Autorzy
bohaterów
inllJrlllacji
Geseriady
historycznych
a zwlaszeza
drobnych.
.,żywych",
lecz
analiza
festiwalu
poszczególnych
w czasie.
ankietowe
posłów
w czym
deklaracje
poziomów
W niektórych
społeczność
bliskich.
nawiązującego
widzenia
..pamięci"
jednak
i sobie
nich
13uriatów.
indywidualnych
wiadomo,
oceniających
- eyklicl.llego
z punktu
Czingis-chana,
nic
przez
Radzieckiego
dla samych
Każda
ważnych
postaci
narodowych.
przemian
i ważne
zostala
typ gospodarki,
Związku
istotnych
legendarnych.
wymieniają
nast~puje
ich
si~ z wielu
obiekty\vnie
kresu
niezb~dnc
najbardziej
nawel
poziomów
tradycyjny
etc.). zamieszkiwanych
na czasach
s'l oczywiście
czasem
poszczególnych
(liczebność.
językowa
brak IV nich wyróżnienia
i osobach,
sanll:go
Buriatów
od etnogenezy.
le wiadomości
n ich Ibil)[' tych
jesl
ksi::!żki. Analiza
przynależność
(począwszy
isle. że świadomość
II ~różn ia spośród
I.
spolecznej.
i czytelnik<!. jednak
pelln~ch
cakj
na temat
Podobnie
do cara
ta pamięć
respon-
do mitycznej
wyróżnionych
przypadkach
podane
�300
informacje
są jednak
patrylinearne
zmienia
czynniki
zbyt
wplotly
się struktura
zcwnc;trznc
tccliego).
Bardzo
skąpe
Bliżej
kołchozl>w
nic określono
i jakic
funkcjc
np. w jaki
obccnic
pclnią
sposl>b grup)
albo
cz)
i jak
rodu lub rodziny w momcncie
awansowania
dowolnego
jej członka przez
(np. awans II' pracy) lub własne starania (np. /.dohycic dyplomu unim:rsy-
mało miejsca
do wi.,:zi rodowych.
lub niepelne.
si.,: w struktury
poświ\:cono
Niedoceniona
IVi.;ziom mikrorcgionalnym.
zostala
rola egzogamii,
rcdukuj<IC je praktycznie
wymuszająca
nawi'll.ywanie
kontaktć)\\
z innymi rodami. a zatcm kreująca stosunki wykraCl.ająee
pOl.a wit;l.i wewn'ltr/.rodowc.
sąsiedzkie
zaś zostaly zmarginalizowane:
bodaj ani ral.Ll w lej pracy nie zostaly nawet
Stosunki
wymienio-
ne.
Więzi
makrorcgionalne
opisane
I.ostaly
dokladniej.
Wicie
uwagi
pOśll'it;cono
odmi..:nnościol11
pomi.,:dzy regionami:
Buriacja
Wschodnia
i Zachodnia:
są onc dość /naC/nc
i ulrl.ymują
sit;
nicmai ..od zawszc". Totcż samo nasuwa si.,: pytanie dlaczcgo. pomimo tylu n·li.nic pomi.,:dzy t) mi
dwoma
odlamami
znaczne:
fizyczne).
Buriatl>w.
odmienny
Niestety.
.lako ostatnie
mają oni pOCl:ucie ponadregionalnej
zostaly
poddanc
analizie
wit;l.i narodowc.
inteligencji
buriackiej
IV świadomym
ksztaltowaniu
nad tworl.enicm
symboli narodowycil,
programl>w
nych,
wspl'llnoty
(a rllinice
typ gospodarki,
język. religia. ohYCl:ajc. kultura malerialna
równiei. na to pytanie trudno IV pracy /naleźć otipowicdż .
politycl.llych
itp.). /ajt;li
!\ulor/y
tożsamości
llaucl.ania
sit; rl>wnież wit;zio!lll>rC/ą
sl.C/cgl)lnie
narodowej
w sl.kolach,
są dość
a nawct
ccch)
uII'ypuklili
rolc
(1.11·la51.C/a \\ pracach
dl.ialaniach
kultural-
rolą lamai/mu
i sl.i1milnil.mu.
a tab.c
kwestią biologicznej
czystości narodu, CZt;sto pomijan<lw
badaniach elnologiClnych.
Podkrcślono
wagt; uczestnictwa
II' kulturl.e i posiadania
wspólnych
wartości. Szkoda. ie wbrcw POCl'ltkollynl
zalożeniom.
zawartym IV glównym pytaniu badawczym,
nic wykor/.ystano
relacji ..sll·ój .- obC\ ".
skupiając
takiej
sit; jedynie
konfrontacji
na .. Buriatów
zastanawia
portrccie
tym
wlasnym·'.
Pominit;1O /.al..:m kalegori.,:
i..: ostatni..:
bardziej,
zaląC/ony na kOlleu książki) odnoszą sit; do tych kwcstii.
Wydaj.: się, i.c <:Inalil.a wymienionych
powy/ej eZlerech
tecznic
tematu
badaI1.
Z t.:go
punktu
widzenia
ważnc
pytania
obcości.
bl..:stionarius/a
rod/.a.lów
wi":l.i nic ohcjmuje
są wspomniane
już
Brak
(który
stosunki
Jest
dosta-
s'lsiedzkić'
i mit;dzyetniczne.
a ponadto zró/nicowana
struktura spolecma
Iwi'll.ana 1 pozy cj,! ckonomiczJl'l
jednostck
i icb rodzin lub rodów onI/. posiadanie
wlasJlcgo prawa i organl)w wlad/.)'. Co prali cia
niektórzy
naukowe)'
wiciu kultur
Pluscm
dwie
a co dopiero
opracowania
naukowców
umies/.czania
zauwa/a
I.aliezają
prostych,
jest
ostatnie
staranna
procesu
do atrybutt"m
elemenly
kwerenda
W tym micjscu potrzeba
inlonnacji
dOlyuącyeh
si.,: przy omawianiu
cechy
Buriatów.
biblioteczna
oraz
jcdnak wnieść zastrze/enie
/.ródła lVykorl.ystywanych
zatracania
p,ulstwa.
takie są niel.wy~1e
jt;zyka
ojczystego
jcdnak
II' pr/.ypad~lI
istotne.
II ykor/.)'slanie
badali
inn) ch
i przypomnieć
o pOII'inności
dan)ch.
T..:go rodzaju
brak
pr/":z Bunatll\1
(patrz
tabelka.
s. 42). Prawdopodobnie
dane te pochodzą
ze /.ródcl rosyjskich.
gdyi. w tym/c jt;/yku Chantollie
określani
5<\ jako XOI/mb/. a taki lud wymicniony
zostal II' tahelce
I"r/cha .Iednoc/.cśnie
mić'e
nadziejt;.
iżjest
Pozytywnie
rów.
Szkoda
oczekiwać.
czt;ści pracy.
to Iwyki.:
naleiy
jedynie.
niedopatrzenie.
ocenić
że teksl
i.e syntetyczne
równi.:ż
a nic próba
zróżnicowaną
w pewnym
zakoI1czenie
wpnllladzenia
przestr/ennie
momcnei.:
znajd/ie
miejsce
urywa
nowego
n'l/.ellnietlla.
i spoleC/.nie
grupt;
informato-
sit; hcz podsulllowania.
w zapowied/.ianej
przcz. autorów
I'o/Ostaje
drugiej
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe030342aa44731c919b68a7c25011fd.pdf
42b1f0ac8a52dc535941764e172082e0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4585
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1973
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4258
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.128-130
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I N S T Y T U T
S Z T U K I
P O L S K I E J
A K A D E M I I
N A U K
•
ROK
XXVII
•
19 7 3
•
NR
3
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
Ł
A
W
NARODOWY
-
W
A
IMIENIA
R
S
Z
A
W
A
OSSOLIŃSKICH,
-
K
R
A
K
WYDAWNICTWO
Ó
W
-
POLSKIEJ
G
D
A
AKADEMII
Ń
S
K
NAUK
�R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.).
Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro
man Reinfuss (z-ca red. nacz.).
Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra
ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a —
Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.)
Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej Akademii Nauk, W a r
szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48.
"T
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/973fccd3aa9ecc14491313e55929d053.pdf
bdc46674f9b645ec91510f4f9b1934ca
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:334
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1968
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:296
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1967 t.51 cz.2
Description
An account of the resource
LUD 1967 t.51 cz.2,s.672-690
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Literatura
K l e m e n s i e w i c z: Na dwie rocznice prof. Tadeusza Lehra-Splawińskiego
("Język Polski", Kraków 1951, r. XXXI, s. 193-196).
W. Kur a s z k i e w i c z: Czterdziestolecie
dzialalności
naukowej
Tadeusza
Lehra-Splawińskiego
("Przegląd Zachodni", Poznań 1951, t. II, s. 601-609).
W. Kur a s z k i e w i c z: Siedemdziesięciolecie
profesorów
Tadeusza
Lehr-Splawińskiego
i Zenona
Klemensiewicza
("Slavia
Occidentalis",
Poznań
1962,
t. XXII, s. 336).
T. M i l e w s k i: Badania
Tadeusza
Lehra-Splawińskiego
nad kontaktami
slowiańsko-germańskimi
(ibid., t. II, s. 593-600).
T. M i l e w s k i: Tadeusz Lehr-Splawiński
jako lingwista
("Pamiętnik Słowiański",
Kraków 1952, t. III, s. 21-26).
T. M i l e w s k i: Tadeusz
Lehr-Splawiński
("Tygodnik
Powszechny",
Kraków
1i965, nr 10 (8.41), 'z 10. III. 1965 r.). (Redakcja):
Tadeusz Lehr-SpŁawiński:
20 IX 189,1 - 17 II 1965 ("Rozprawy Komisji Językowej", Wrocław 1965, t. V,
s. 5-7).
J. R u s e k i Z. Wag n e r: Bibliografia
prac Tadeusza Lehra Splawińskiego
za
lata 1951-1961 ("Studia
linguistica
in honorem Thaddaei Lehr-Spławiński";
Warszawa 1963, s. 7-18).
A. S i u d u t: Bibliografia
prac
naukowych
T. Lehr-Splawińskiego
1911-1950
("Przegląd Zachodni", Poznań 1951, t. II, s. 610-624).
F. S t a w s k i: O Tadeuszu Lehr-Splawińskim
("Dziś i Jutro", Warszawa 1951,
nr 38).
Z. S t i e b e r: Tadeusz Lehr-Splawiński
jako slawista
i polonista ("Język Polski",
Kraków 1962, r. XLII, s. 1-7).
S. U r b a ń c z y k: Sp. Tadeusz Lehr-Splawiński:
20. IX. 1891 - 17. II. 1965 (Język Polski", 1965, r. XIX, s. 129-136).
J.
W i d a j e w i c z: Tadeusz Lehr-Splawiński
jako historyk
("Pamiętnik Słowiański", Knaków 19i52, s. 7-20).
Z.
,
�MIĘDZYNAHODOWA UNIA NAUK ANTHOPOLOGICZNYCH
I ETNOLOGICZNYCH
INTEHNATIONAL
UNION
OF
ANTHHOPOLOGICAL
SCIENCES
AND
ETHNOLOGICAL
Hedakcja przypomina,
że zgodnie z dawną uchwała Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, organ Towarzystwa
winien informować ogól
etnografów polskich o działalności Mi~dzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych. W związku z tym informuje też o nadejściu nowego biuletynu,
zawierającego
zmiany w składzie
członkowskim
M.U.N.A.iE. i podająceg'o
do
wiadomości skład Komitetu Wykonawczego '.
KOMITET
WYKONAWCZY
Prezes Masao Oka, Tokio, Japonia; były prezes Henri Vallois, Francja; viceprezesi: J. Comas, Meksyk: M. Fortes, Cambridge, Wielka Brytania; V. L. Grottanelli, Rzym. Włochy;
G. Olivier,
Paryż,
Francja;
J. Schiiube,
Kiel, NRF:
IW. Steinitz,1 Bel'lin, NRD; P. C. Biswas, Delhi, India.
Sekretariat
Generalny:
G. F. Debetz, Moskwa, ZSRR - były sekretarz generalny Mi<;dzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych
w Moskwie (1964):
P. Bosch-Gimpera,
Meksyk - były sekretarz generalny M.K.N.A. i E.; S. Izumi.
Tokio. Japonia - sekretarz generalny, Komitet Organizacyjny
VIII M.K.N.A. i E.
Science Council of Japan. Ueno Park, Tokio: L. Krader, Syracuse, Nowy Jork,
USA. Maxwell School. S~'l'acuse Universit:v -- sekretarz generaln~'.
WYKAZ
POLSKICH
CZŁONKOW
M. D. N. A. i E.
Comite National Polonais de l'Union Internationale
et du Congres des Sciences
Anthropologiques
et Ethnologiques, Wroclaw, pl. Nankera 4, prof. clI' Józef Gajek,
sekretarz.
Instytut
Historii Kultur~' Materialnej,
\Varszawa.
ul Długa 26, prof.
dr Witold Hensel. Museum Archeologiczne i Etnograficzne,
Łódź, pl. Wolności i4,
prof. clI' Konrad JaŻdŻewski. dyrektor. Polskie Towarzystwo Antropologiczne,
Warszawa, prof. dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski,
prezes, Sady Żoliborskie 7, m. 24.
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze,
Wrocław, pl. Nankera
4. Zakład Etnografii
Ogólnej Uniwers~·tetu Ja~iellońskiego
w Krakowie,
ul. Straszewskie~o
27. prof.
dl' Kazimierz Dobrowolski.
1 Por.
:'1 -
Lwi,
LucI,
t. ;11.
l.
LI,
cz.
cz. II. HIt;X
l,
s.
234-242.
Wykaz
nowych
członków
M. D, N. A. i E.
�674
WYKAZ
MIĘDZYNARODOWYCH
CZLONKOW
M. U. N. A. i E.
Comittee for Urgent Research in Anthropology
and Ethnology, prezes prof.
dr R. von Heine-Geldern
(Institut fUr Volkerkunde,
Universitiitsstr.
7, Wien I,
Austria),
sekretarz
generalny
dr A. von Hohenwart-Gerlachstein
(adres j.w.l,
członkowie: prof. V. L. Grottanelli, Largo Arenula 26, Roma, Włochy; prof. dr Masao Oka, Anthropological
Institute, Faculty of Sciences, Meiji University, Tokio.
Japonia;
prof. dr D. A. Olderogge, Institut
Etnografii,
Akademia Nauk SSSR,
Uniwersitetskaja
Nabereż 3, Leningrad
V-164. Current Anthropology,
1126 East
59th Street, Chicago, Illinois 60637, USA, dr Sol Tax - redaktor. International
Folk Music Council, 21, Bedford Square, London, W. C. 1, Wielka Brytania. Internattonal Afrkan
InsUtute, Sto Dunstan's
Chambers,
10.--11 Fetter Lane, Fleet
street, London, EC 4, prof. C. Daryll Forde - dyrektor.
Do druku przygotował Z. Kłodnicki
�INDEKS OSOBOWY
Abramowicz A. 99
Adalberg S. 600
Adamska K. patrz też Zawistowicz
476, 603
Antoniewicz W. 19, 31, 77
Armon W. 557
Azadowskij M. K. 146, 159
Bachmann A. 23, 26, 77
Bandarczyk W. K. 93-122
Baraniecki A. 8, 11, 72, 600
Baranowski B. 480
Barowa I. 43
Barszczewski J. 99
Bastian A. 172
Baumann H. 211, 220
Baumgarten K. 653
Baudoin de Courtenay J. 17, 75, 117
Bazielich B. 479
Bąk S. 665-671
Benedict R. 69
Benet S. 69
Berwiński R. W. 85, 366, 457, 458
Biegeleisen H. 10, 77
Bielicki T. 618
Bieńkowski W. 34, 70-82
Biernacki M. 12
Biesiekierski J. 54.5
Biruta (pseud. Derewińska) 110, 117,
118, 599
Bittner Szewczykowa
Blajda Cz. 79
H. 43
34,
*
Blaszczyk S. 33, 88, 89, 479
Błoński R. 534
Boas F. 207-211
Bogoraz W. 564
Brensztajn M-. 362
Bronicz S. 33
Bruchnalski W. 16
Bruk S. J. 198-201
Brun W. 69
Bruckner A. 10, 13, 23, 85, 459
Bryk J. 26
Brzozowski F. 74
Bujak Fr. 19, 31, 77, 397
Bulanda E. 69, 480
Burszta J. 33, 40, 90, 481, 599-613
Bykowski P. 106
Bystroń J. S. 19, 21, 22, 31, 41, 74, 76,
85, 90, 386, 605
Bytnar
M. patrz też Suboczowa
79
Cabalska M. 626-628
Carleton S. Coon 203-206
Cehak-Hołubowiczowa
H. 23, 34
Chałubiński T. 661
Chardin P. T. 615-616
Chełmińska-Swiątkowska
J. 68
Chętnik A. 76, 476
Chodakowski Dołęga (Czarnocki A.) 62,
123-164,
243, 455
Chybiński A. 19, 22, 31, 77, 420, 423, 468
Cichowicz H. 89
Cichowicz W. 479
*
Patrz też str. 333-345.
Indeksy "LUDU": tomy l-XXXIX:
w tomie XL.
tom XLI: str. 1423-1476.
tomy XLII, XLIII, XLIV i XLV: w tomie
tom XLVI: str. 636-667.
tom XLVII: str. 687-697.
tom XLVIII: str. 662-684.
tom XLIX: str. 865-881.
tom L: str. 775-792.
XLV str. 613-660.
�G7t)
Ciecierski F. 521
Cierniak J. 77
Ciołek G. 226-227
Ciszewski S. 13, 17-19,
Fischer A. 18, 19, 21-27,
456,
20, 66. 74. 76,
78, 220, 468
Cybulski N. 75
Czaplicka M. A. 563--565
Czaplicki W. 545
Czarnowski S. 77
Czasznicka Z. 29
Czechowska H. 116
Czekanowska
A. 426
Czekanowski
A. L. 195-197,
537
Czekanowski J. 7, 9, 18, 21, 22, 24, 2629, 31, 32, 35, 41, 55, 72, 76, 219-221,
232, 244, 648
Czerniewska
K. 181-184
Czerny A. 118
Czerski J. 618-619
Czortkower 23
Cwirko-Godycki
M. 72, 75
Damborsky J. 35
Daum H. 212
Damrosz J. 191, 192
Daszyńska-Golińska
Z. 17
Davidson B. 649
Dąbkowski P. 392
Delimat T. 28, 44, 488
Derewińska patrz Biruta, 599
Dobrowolscy A. i T. 77
Dobrowolski K. 31, 34, 76, 78. 79, 481
Dobrowolski T. 77, 369
Dobrzycki S. 77
Doroszewski W. 31, 36
Dworakowski
S. 68
Dybowski B. T. 10, 118, 193-5.
503, 539.
620
Dynowski W. 46, 80, 181, 245, 475, 479
Dygacz A. 479
Dzieduszycki W. 10
Erixon S. 374
Ehrenkreutz
patrz
też Jqdrzejowicwwa
C. 19, 476
Erzepki B. 88, 89
Estreicher
K. S. 11
Falkowski J. 23, 25. 26, 45, 77
Federowski M. 67. 74, 464. 499, 600
Fellń, ka E. ;:;32
45, .15, 76, 420.
605
Flizak S. 79
Franko I. 7, 8, 13, 17, 467
Frankowska
M. 80, 244-247,
481
Frankowski
E. 19, 39, 41, 66, 76, 90.
184, 185, 364, 472, 479
Frankowscy E. i M. 3:1
Frazer J. G. 365
Frenklowa G. 26
Forde D. 211
Gajek
J. (J. G.) 8, 14, 23, 25-28,
34, 39, 44,
234-242,
80, 90,
244, 463,
187-188,
30, 31.
214,
229,
481. 505, 566,
606.
612
Gajkowa
O, (O. G.) 7-60.
71, 219-221,
466
Gansiniec R. 22
Gansiniec
Z. 480, 638-646
Gargas Z. 12, 17
Garyga B. 34
Gawin B. 43, 257-:346, 480
Gawełek F. 18, 74, 453. 466
Gawroński F. R. 13. 19, 145
Gavazzi M. 77
Gąsiorowski S. 77
Giller A. 536
Glinka J. ,566
Gloger Z. 64, 106, 115, 362. 464, 485-501
Gładysz M. 33, 80, 475, 47ą
Gładyszowa M. 480
Głowacki S. 420, 4:30
Godlewski A. 245
Godlewski L. 69
Gołąb Z. 35
Gołąbek J. 68 (69\
Gorzycki K. 12, 1:3. 14
Gomme G. L. 13
Gołcbiowski
B. 024-62'1
Grabowski J. :374, 479
Graebner F. 21
Greenberg J. H. 211
Gumieniuk
A, 0:10-6:31
Gumplowicz 17
Gurgulanka
M. 2ł)
Gustawicz B. 17
Gruszecki M. J. I. .54.1
Haberlandt
:\1. la, :1''1
H"jówna L. Kil
�li77
Halb.~n L. 2/, 2B
Harasymczuk R. W. 4:;, 420, 429, 632
Hensel W. 23!l
Henzel T. 2;'
Hertzówna A. 69
Hirsch Ch, 658
Hlawiczka K. 185-137,
427
Hnatiuk W, 12. 17, 638
Hoff B. 86
Hołowackij 638
Horak J. 77, 638
Holtker G. 212
Hryncewicz-Talko
J. 74, 563
Hurynowicz A. 118
Hutschinson
R. W. 638-646
Inglot S. 77
Iwaszkiewicz
E. 104
Jachimecki Z. 77
Jackowski A. 478
Janik M. 12
Janowski A. 485
Januszkiewicz A. 527
Jaroszewicz I. 101
Jasiewicz Z. 197, 244, 481, 1326-627
Jastrzębski
S. 558
Jaworczak A. 23, 25, 80
Jaworska B. 35
Jażdżewski K. 239
Jeleńska E. 110
Jędrzejewiczowa
C. patrz też Ehrenkreutz C. 67, 68, 76, 4::0, 424
Jochelson W. 564
Jodłowski J. S. 545
.1udenko K. 34, 481
Kaczmarczyk K. 80
Kałeciak P. 247-251
Kalina A. 7-30,
33, 45, 55, 467
Kallenbach .1. 16
Kamieński-DJużyk
A. 509
Kamiński M. 103
Karłowicz J. 7, 8, 17,45, 65, 71, 75, 113,
466, 587-600,
605
Karskij E. F. 98
Karwot E. 29, 480
Kibort I. 115, 393
Kielisiński W. 85
Kierski E. 84. 86
Kleiner J. 31
Klimaszewska
J. 79, 80, 481
Klimek S. 23, 26, 77, 220
Klinger W. 19, 29, 77
Kłodnicki Z. 15, 26, 32, 193-201,
628--
630
Knoop O. 88
Kobyłecki J. 527
Kohutnicka B. 245, 246
Kolberg O. 27, 31, 34, 36, 40, 63, 72, 74,
80, 83, 86, 117, 423, 461, 488, 598, 604
Kołessa A. 17
Kołessa F. 77, 638
Kołłątaj H. 62
Kon F. 558
Kopeć J. 518
Kopernicki I. 8, 72, 74, 600
Koranyi K. 23, 26, 35, 226-228
Kostanecki K. 76
Kostrzewski
J. 19, 31, 89, 220
Kościński K. 89
Koszyk A. 37
Kotoński W. 35, 420, 425
Kotula F. 359
Kotwicz W. 566
Kowalczyk J. 44, 228-230
Kowalewska Z. 117
Kowalewski J. 525
Kowalska-Lewicka
patrz
też Lewicka A. 80
Kowalski T. 77
Kozietulski Cz. 80
Kozłowski L. 19, 22, 26
Konig W. 213
Krader L. 234, 235
Krajewska J. 69, 80
Krandżałow D. 35, 183-191
Krasoń S. 34
Krcek T. 362
Kroeber A. L. 207
Kreutz F. 9
Kryński A. 17
Krzywicki L. 19, 44, 63, 7l, 76, 177, 203
Krzyżaniak L. 245, 246
Krzyżanowski
J. 3l, 34. 35, 476, 479.
621-624
Kubary J. S. 43, 165-180
Kucz M. 112, 118
Kuczyński A. 193-1~,
503-586,
619
Kunczyńska-Iracka
A. 359
618-
�678
Kunz L. 35
Kuraszkiewicz
W. 222-225
Kuret N. 619-621
Kutrzeba-Pojnarowa
A. patrz też Pojnarowa 72, 80, 184, 185, 463
Kwaśnicowa Z. 420, 424, 427, 430
Kwaśniewiczowa
M. 34
Lagercrantz
646-647
Lange R. 215--219, 233, 415-452,
630
Laudowa H. 35
Laufer K. 212
Leciejewski J. 16
Lewicka-Kowalska
A. 35, 39, 245
Lewicki M. 508
Lewicki T. 181-182,
244
Ligęza J. 33, 78, 479
Lilientalowa
R. 69
Linde S. B. 63
Lintur M. P. 635-637
Lipiński J. 85
Łqga W. 79
Łętowski A. 112
Łopaciński H. 587-600
Łukaszewicz J. 85
Łysik S. 34
Maciejewski J. 184
Maciejowski W. A. 85
Magierowski L. 11
Majer J. 72
Majewski E. 65
Maksymowicz M. 155
Makuiski K. 182, 244, 619-621
Malicki L. 80
Malinowski
B. 13, 77
Malinowski L. 8, 75
Malinowski T. 34
Malkowska K. 245
Małasz-Aksamitowa
L. A. 123-164
Mannhardt
65
Manugiewicz J. 61-69, 80, 477
Martin R. 22
Matlakowski W. 362
Matusiak S. 17
Matyas K. 12, 108
Maurizio A. 19
Michalkiewicz 34
Mielczarska W. 90, 475
Mikławiec 17
Milewski T. 29, 39, 199, 222-225,
243-
-244
Misińska M. 68
Mjartan J. 35
Młynek J. 10, 17, 114
Morawski Z. 10, 598
Moszyński K. 22, 31, 41, 66, 77, 79, 185,
188, 453, 456, 508, 602, 648
6:18--
Mulka E. 192
Murdock G. P. 211-212
Mydlarski J. 27, 31, 34, 220
Nagel S. 23, 26
Nahodil O. 35
Nartowski W. 16
Nasz A. 33
Naumann N. 366
Nehring W. 10
Neumann S. 649-658
Niederle L. 10, 23
Niemiłowicz W. 10
Niemojewski L. 547
Nitsch K. 18, 19, 30, :31. 41, 77
Nizińska J. 35
Nocoń R. H. 29
Nosek S. 230-232
NożYllska Z. 628-630
Obrębski J. 78
Oleksin S. 23, 26
Olszewic7. B. 245, 247, 2.52, 504
Olszewic7. W. 485-501
Panofsky E. 376, 377
Passendorfer
E. 659-664
Pasznycki 45
Pawłowska J. 33, 34
Peesch R. 655
Perls H. 23, 25, 26
Pietkiewicz Cz. 67. 77, 78, 476
Pietkiewicz K. 29, 634-635
Pietkiewicz Z. 110
Piekarski E. 553
Pigoń S. 31
Piłsudski B. 66, 503, 559, 566, 563
Piotrowski
R. 535
Piprek 69
Piwocki K. 359-389,
473, 479
Plezia M. 29
Pojnarowa A. patrz też Kutrzeba 481,
488,
602,
606
�679
Polivka J. 11
Polo nec O. 187-188
Poniatowski
S. 19, 21, 22, 43, 66-70,
76, 77, 456, 464, 470
Popiel L. 23
Potkański K. 7, 16
Priifferowa-Znamierowska
M. 39, 80
Przeworska-Rosen
J. 69
Pulikowski J. 420
Pypin A. N. 127, 504, 595
Radzikowski E. 13, 17
Rebczyński W. 10
Rehmann A. 10
Rehor F. 10
Reichman B. 548
Reinfuss R. 30, 35, 80, 479
Reinfussowa Cieśla Z. 479
Rębacz M. 1\
Rieger M. 10
Rogalski-Dzierżykraj
T. 239
Rogozióski-Szolc S. 64
Romańska R. G35-637
Rosiński B. 26
Rostafiński J. 77
Rozwadowski J. M. 76
Rudolph W. 6.56
Rypiński A. 100
Sarna W. 12
Sawicki L. 77. 83
Schmidt W. 21
Schmidt L. G.52
Schneeweiss E. 25, 77
Semkowicz W. 77, 392
Seweryn T. 36, 77, 78, 80
Sienidd L. 513
Sieroszewski W. 504, 549-552
Simiczijew K. 632-634
Skaziilska M. 245
Skarżyński T. 242
Smólski 17
Sobiescy J. i M. 33, 479
Sobieska J. 90, 481
Sobieski M. 34, 420, 462
Sochaniewicz K. 22
Sokolova V. K. 637-640
Soltys M. la
Spiess K. 365
Splawiński-Lehr
T. 31, 37, 41, 220, 222,
665-671
Starnawski
J. 585---598
Steć 34
Steinitz W. 673
Stelmachowska
B. 77, 90, 370, 478
Stęślicka
W. 203-207,
615-618
Stęszewski J. i Z. 426
Stoiłow P. 77
Stoiński S. M. 79
Stoll O. 22
Stolyhwo K. 67
Stopa R. 39, 80, 243
Strelcyn S. 243
Strzelecki A. 9, 12-14, 465
Studyński C. 17
Suboczowa M. patrz też Bytnar M. 33
Sulimirski T. 26, 77
Sychta B. 79
Szczotka S. 33, 392
Szembekówna Z. 88
Szeptycka J. 88
Szuchiewicz M< 362
Szydlowski J. 94
Szyfelbejn Z. 34
Szyperski S. 34
Szyszkowski W. 16
Slaski 1<. 188-190
Śmiszko 23
Świerczyńska
K. 211-212,'
649
Świętek J. 17, 74, 76, 397
Świrko S. 36
Tarko M. 41
Tetmajer W. 74
Thurnwald
R. 211, 220
Treide D. 647-648
Turczynowiczowa
M. 34, 40
Turkowski T. 620
Tylor E. B. 364
Tymieniecki K. 220
Tyszkiewicz K. 105
Twardowski
K. 17
Udziela
S. 7-10,
13, 16, 19, 23, 25, 45,
76
Vaclavik A. 69, 187
Vakarelski
Chr. 69, 632
Vallois H. 8
Vinkevic B. I. 193-195
Waligórski A. 80, 182-183,
Wallis S. 479
244
�680
Wakarelski. patrz też Vakarelski,
Wasilewski L. 118
Wasilewski Z. 8, 598
Wasilkowski E. 23, 26
Wasylewski A. 17
Wawrzeniecki
11. 69
Weinert 11. 26
Weryho W. 113
Westermann
D. 211, 220
Weyssenhoff J. E. 11
Węgrzynowicz L. 78
Wierciński A. 618
Windakiewicz S. 77, 448
Windakiewiczowa
H. 17, 78, 448
Wisłocki J. 391-413
Witaszewski
11. 556
Witkowski 11. 542
Witort J. 10, 114
Wolski K. 34, 183-184
Wokroj F. 33, 566
Wozaczyńska
A. 185-186
Wójcicki W. K. 85
Wróblewski S. 77
Wróblewski T. 33, 453-484
Wrzosek A. 72, 80
29
W~'py('h
K
16:1-180.
212-214,
(41)--
648
Zaborski B. 78
Zajączkowski
W. 79
Zaleski B. 534
Zambrzycka
A. 35
Zawiliński R. 15--17. 7:3, 75, 76
Zawistowicz-Adamska
K., patrz. też.
Adamska 31. 68, 78
Zborowski J. 19, 35, 70, 77, 560, 662
Zdziarski S. 12, 13, 16
Zibrt c. 10, 594
Zieliński-Posem
A. 245
Zieliński Z. 548
Ziełnica K. 201-203
Ziemnowicz M. 51
Zienkiewicz R. 96
Zierhoffer A. 33
Zimerman 11. 33
Zygler T. 233, 420, 430, 449, 479
Żmigrodzki 11. 10
Żurauski H. A. 119
Żyranik B. 68
Żywirska 11. 33
�INDEKS
Afryka
Afryka
ETNO-GEOGRAFICZNY
Zabajkalie
201,
203,
211-213,
648-651
- zach. 181-182
Buszmeni 182
Kenia 202
Plemiq Luo 182-183
Uganda 202
Ameryka
Ameryka 244-247
Kolumbia 649
Azja
Azja 201, 213, 214
Afganistan i Pakistan 183
Bajkał 193
Buriaci 521, 546, 563
Chałchasi 563
Chanty 521
Czukcze 513
Czuwasze 521
Eskimosi Grendl. 208
Ewenowie 521
Ewenkowie 196
Giliacy 513
Goldowie 504
Indonezja 203
Irkuck 195
Jakuci 512, 514, 520. 549-552
Kamczadale 519
Kamczatka 504, 513
Mongolia 563
Oroczoni 504
Ostiacy 547
Samojedzi 533
Syberia 193, 195-197. 503-586
Tatarzy 521
Tunguzi 511, 522, 529, 549, 563
563
243-244,
Oceania:
Oceania 214
Arch. Karoliny 172
Melanezja 200-201
Mikronezj'1 165-180
Ponape 173
Europa grupy etniczne:
Celtowie 232-233
Germanie 233
Lapończycy
184
Łotwa' 536-637
Łużyce 191-193
Meklenburgia
652-660
Mińsk 93-122
Morawy 188-190
Prusy 185-187
Slovensko 187
Słowenia 621-623
Słowiunie 232-233
- pochodzenie 16
Wendowie (Sorbowie) 192
Polska:
Galicja 9
Hala pod Wołoszynem 187
Karpaty
188-191
Kórnik 8';
Kraków 71-81
Lwów 7-47, 220, 226
Mazury 185-187
Podole zach. 608
- regiony 431-434
Poznań 83-90
Sucha lO
Szczecin 37, 38
Tatry i Podhale 661-666
�682
Złaków 68
Warmia i Mazury 185-187
Wielkopolska 83-92, 453Ziemia Chełmińska 608
- Łemkowska 25, 45
- Malborska 608
Polskie grupy etniczne:
Bojarzy Międzyrzeccy 608
Górale Beskidowi 608
Kaszubi 608
484
Księżacy 608
Kurpie 608
Wielkopolanie
608
Etniczne grupy sąsiadujące
Białoruś 93-122
Huculi 45
Ruś Czerwona 9
- Szlachtowska
608
- Zakarpacka 638
Vaiasi, Wołosi 188-191
z polskimi:
�INDEKS
Adaptacja
411
Afrykanistyczna
sesja 39, 243-244
Akulturacja
Lapończyków
184
Amerykanistyczne
seminarium
244
Ankieta Grabowskiego
401-402
- do badań nad tańcem 420
Antropologia
amerykańska
207-211
- francuska
206
- perspektywy
206
Archetypy
379-380
Architektura
ludowa 228-230
Atlas etnograficzny
30
Atlas językowy 29
- kultury
ludowej 602
- - - w Polsce 475
- narodów świata 198--201
- polskich strojów lud. 29
Badania Boasa 208. 209, 210
- faktów kulturowych
22
- folkloru niemieckiego
657
- jqzykowe Połabszczyzny
222
- karpackie
:35
- łużyckie 191-193
- Meckłenburgii
652-660
- nad prawem łudowym 227, 391-413
- - przemysłem
ludowym 31
- Nil-Kongo 219
- Syberii 193-197, 503-586
- tańca ludowego
233-234,
415-452
- zespołowe 71
Badań etnograf. podstawy
n, 7;;, 603
Bajki ludowe 598, 623--626
Ballady 637-6:19
Bibliografia
23, 43, 257-346,
437-449
- Kubarego
177-179
- ludoznawstwa
74
- Syberii 571-583
Broń Ostiaków 54;;
- pasterska
18-188
RZECZOWY
Budownictwo
drewniane 230-231
- przedhistoryczne
231-232
Byliny 639
Chaty Tatarów
528
Chowaniec 407
Czasopism etnograficznych
wykaz 567-
569
Definicja etnologii 14, 22
Dialekty
Oceanii 179
Dom słowiański 19
Drzeworyt
370
Drzeworyty
ludowe 362
Dzieje etnografii
61-70
- Towarzystwa
Ludoznawczego
219, 247, 257
Ekspedycja
afrykańska
219, 519
- Sibiriakowa
557
Encyklopedia
staropolska
495
Etniczne granice 9
- grupy 605
- skład kontynentów
199-201
Etnografia
białoruska
93--122
- bułgarska
29
- heroiczna
70
- Oceanii 69, 165-180
- Polski 14, 181-185
- sowiecka 197
- Syberii 507-586
Etnografii
definicja 21
- osiągnięcia
477, 478, 481
- problematyka
73
- rozwój 72
Etnologii kierunki 22
- metodologia
14
- zadania 14
- znaczenie 21
7-61,
�Ewolucja
człowieka
Ewolucjoniści
14
Folklo't 13, 65
- białoruski
92-163
--- jakucki 558
- slowiarlski 639-640
- taneczny
21.5-219,
Kultur:-' zasadnicze 47-1
[Z\,\'estionariusze do tańca
617-618
23:3--234,
4]5--
452
Geneza sztuki ludowej 383-388
- tańca 434
Gra ludowa stehvanie, 621-623
Granica mowy słowiańskiej
192
Grupy etniczne 609
- zawodowe 656
Gry i zabawy 460
Historia
badań
folklorystycznych
Imion wybór 405
Indeks nazwisk, patrz
333-345
Integralności
453-
,595
Magia 29
Magiczne z3biegi 471
Mapa etnograficzna
15, patrz też at1a-:
Materializm
dziejowy 14
Materiały Dybowskiego 541
1edycyna ludowa 598
Melodic polskie 185, 187
Metoda historyczna
w etnografii,
21.
470
indeks
osobowy
.
zasada
Labana system 42!l
Literatura
Azteków 225
-- folkjurydyczna
396-401
- ludowa łotewska 636-f\:17
--- --- Zakarpacia
6;17-(;39
Listy Chodakowskiego
1:3C,
- r<~arłowicza 587-GOO
Ludność nadbaltycl,a G51
Ludoznawstwa
prądy 7, ]<l
- wielkopolskie
83--92
Losoś u Indian 214
Lódź aleucka 546
484
- etnografii
ruskiej
Hodowla renów 530
fI oma erectus 204
- sapiens 205
4:)~:
614
Języki Afryki 243-244
Językoznawstwo
222--225
Języków
świata rozmieszczenie
Jurta Buriatów
523
Kancjonał
Mazurski
185-187
Kierunki etnologii i etnografii 22
Kije grzechotkowe
187-188
Koczownicy Afganistanu
183-184
Kolonizacja wołoska 189
Komisja
Etnograficzna
79
Konferencja
atlasowa 30
Kontakty
łużycko-polskIe
192
Kult niedźwiedzia
511
Kultura duchowa 453-484
- Ewenków 196-197
- kreteńska
640-648
- ludowa 22, 609
- - w piśmiennictwie
71
Kultury
materialnej
układ 22
- przeobrażenia
626-627
225
.- badań nad sztuką 359--389
- statystyczna
220
Metodyka tańca 421-423
Monografie etnograficzne
29
- regionalne
601-~6J 5
Muzea skansenowskie
228-230
Myślistwo syberyjskie
530
Naczynia z kory 544
Narody świata 198-201
Nauki antropologiczne
21
Niecenie ognia 648--649
Obrządek ciałopalenia
628-630
Odzież Tunguzów 531, 549
Ornament
365
Pasterstwo
wołoskie 187-188
Pierwiastek
ludowy 16
Pieśni białoruskie
599
- historyczne
639-640
- ludowe 40, 85, 460, 489, 65n
- polskie na Białorusi 158-162
Plemię Kwakiutlów
208
Podania łotewskie 600
Polski atlas etnograficzny
1;(1"
',!'
�Polów łososia 649-650
Postrzyżyny li Słowian 16
Pożywienie 19
- zach. Afryki 181- 182
Prasłowiańszczyzna
2:32-233
Prawo ludowe 407
- zwyczajowe 391-413
Przemiany wsi łużyckiej 191-192
Przemysł ludowy 14
Prz~'siqga na słońce 392
Has pochodzenie 203-205
- podział 205
Region 601-615
Regionalny ruch 614
Rośliny w wierzeniach 25
Rusałki 29
Rybacki sprzqt 655
Rzeżba ludowa 192, 362
Sanie Kamczadali 543
- Koriackie 543
Sesja Kolbergowska 39
- monografii regionalnej 601-615
Slawistyka 220, 221
Słownik Ewenów 538
- ludów Kamczatki 194
- narzeczy Kamczadalów 541
Sinant1lro)Jus
w Peldnie 204
Spadkobranie 394
Systematyka
pieśni 594
Szaman 530
Szkoła antrollołogiczna
1wow~ka 220.
Szkoła antropologii spolecznej
- funkcjonalna
469
- ikonograficzna
376
- wiedeńska 21, 22, 367
Sztuka ludowa 359-389
- Słowian 362
211
Tańce huculskie 45
- indyjskie 213
- ludowe 233-234
- polskie 630-632
- ukraińskie
632-63:)
Tatuaż 173
- beduiński 213
Umowy
dobrowolne
403
Więż etniczna Łużyczan 191
- terytorialna
Luo 182-183
Wystawa etnograficzna w Pradze 9
- krajowa we Lwowie 10, 14
- - w Kołomyi 14
Wpływy rumuńskie w Karpatach 188-191
Zallowiedź śmierci 19
Zaprzęg dla psów 546
Ziemianki 518
Zwyczaje pogrzebowe 471
- spadkowe 395, 397
Źródła arabskie 181
- łacińskie i greckie
29
�SPIS
ILUSTRACJI
strona
1. Fotografia wstępu A. Maryańskiego do pracy: A. K a m i e ń s k i, Dyaryusz więzienia
moskiewskiego
miast i miejsc
.
2. Faksymilie strony tytułowej: L. S i en i c k i, Dokument
osobliwego
miłosierdzia
boskiego
3. Faksymile
strony 13 Dokumentu osobliwego miłosierdzia .
4. Faksymile
strony tytułowej:
J. K o p e Ć, Dziennik
podróży
5. Ilustracja
z berlińskiego
wydania Dziennika
6. Józef Kowalewski
(1800-1878)
7. Faksymile
strony tytułowej:
J. K o b y ł e c k i, Wiadomości
o S)Jberii
i podróże
8. Chata Tatarów syberyjskich
9. Tunguzka
na renie
10. Samojedzka
odzież zimowa
11. Faksymile strony tytułowej:
A. G i 11 e r, Opisanie zabajkaLskiej
krainy
12. Aleksander
Czekanowski (1830-1879)
13. Faksymile z zapils,ami słownikowymi
A. Czekanowskiego
14. Jan Czerski (1845-1892)
15. Benedykt
Dybowski (1833-1930)
16. Tablica na grobie J. Czerskiego
17. Szpital założony przez B. Dybowskiego
na Kamczatce
18. Model koriackich
sań
19. Model sań kamczadalskich
20. lKamczadalskie naczynia z kory
21. Model aleuckiej
łodzi
22. Szle do zaprzęgania
psów
23. Ostiak z nad Obi
24. Tunguz w zimowej odzieży
25. Wacław Sieroszewski
(1858-1945)
26. Edward Piekarski
(1858-1934)
27. Mikołaj Witaszewski
(1857-1918)
28. Zjazd uczestników
ekspedycji 1. M. SibiTiakowa
29. Feliks
Kon (1864-1941)
30. Bronisław Piłsudski (1866-1918)
.
31. Maria Antonina
Czaplicka (1886-1921)
32. Władysław Kotwicz (1872-1944)
.
33. Prof. dr Tadeusz Lehr-Spławiński
.
509
514
516
518
521
525
527
528
529
531
536
537
538
539
540
541
.'542
54:,
54:3
544
545
546
547
548
549
553
555
556
553
559
563
565
665
�CONTENS
I
OF PART
II
Articles
page
Ksawery P i woc k i, Folk-art in Science About Art (Summary) .
Juliusz W i s ł o c k i, Problematic of Investigations
About Contemporary
Law
of Polish
Villager's
Environment
and
from
Villages
Derivatived
(Summary)
Roderyk L a n g e. The History
of Investigations
about Folk Dance in
Poland (Summary)
Tadeusz W rób l e w s k i, An Outline of History in Folk-Spiritual-Culture
Investigations
in Poland (Summary) .
Wacław O l s z e w i c z, The Life and Works of Zygmunt Gloger .
Antoni K u c z y ń s k i, The Contribution
of Poles to Investigations
about
Peoples of Siberia (Summary) .
.Jerzy S t a r n a w s k i, Fifty three letters of Jan Karłowicz to Hieronim
~opaciński
1888-1903
Józef B u r s z t a, The Region and Regional
Ethnographic
Monographs.
Problems and Investigations'
Methods. (Summary) .
II
Reports
and
ela
Stęślicka)
(.!lntoni
Nike
Kur
statji,
pisma
i dniewniki.
Irkuck
in njegov
evropski
okvir.
Ljubljana
587
599
615
1963
Maku!ski)
619
Krzyżanowski)
życie
621
.
społeczne
wsi.
Warsaw
1964.
Jasiewicz)
624
Maria C a b a l s k a, Zagadnienie
obrządku ciałopalnego. Wiadomośd
Arche·
ologiczne 1964. (Zygmunt
Klodnicki)
Z. N o ż y ń s k a, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń
społecznych (okres od
pradziejów do połowy XVI w.). Poznań 1963 (Rod eryk Lange) .
A. G u m i e n i u k, Narodne choreograficzne
mistectvo Ukrainy.
1963 (Roderyk
503
618
stehvanje
About Yugoslav Folk-Tales
(Julian
B. G o ł ę b i o w s k i, Kultura
Izwestija
453
485
1956
Kuczyński)
(Zbigniew
415
616
Neopublikovannyje
e t, Ziljske
(Krzysztof
391
reviews
Pierre Teilhard
de C h a r d i n, Człowiek, struktura
i kierunki
ewolucji
grup~' zoologicznej ludzkiej. Pax 1962 (Wanda Stęślicka)
.
Man. A Monthly Record of Anthropological
Science, London 1963 (Wan1. D. Ć e r s kij,
359
Lange)
na Etnografskija
626
628
630
Institut
i Muzej.
Sofij a 1963 (Kole
Simiczijew)
632
�tl88
Łatyszskije
narodnyje
aniekdoty.
Riga 1961 (Ka.?irnier:
Pictkiewicz)
P W. L i n t u r, Narodnyje
ballady Zakal'patija
i ich zapadnoslavjanskije
svjazi. Kijev 1963 (Henryka
Romańska)
V. K. S a k o l o v a, Istorija,
folklor.
iskusst\,O slavijanskich
narodov Doklady sovetskoj delegaciji - V Meżdunarodnyj
sjezd Slavistov. Sofia
1963, pages 461·-482
(Henryka
Romai!ska)
.
R. W. H u t c h i n s o n, Prehistorie
Crete. London 1962 (Zofia Gunsiniee)
Sture
L a g e re r a n t z, African
Methods
of Fire-l\1aking.
Upsala
1954
(Konrad
Wypyeh)
styna
Swierezyńska)
Jahrzehnt
637
638
647
()49
volkskunc11iche
Forschung
in
:VIecklenburg
(Siegfried
Neu-
mann)
649
III
Edward
P a s s e n d o l' f e r.
Museum in Zakopane
Museums
About
the
Tatra
i\Iountains
T.
Chalubiński
659
IV
Ch
l'
o n ic s
Memories about Prof. Dr. Tadeusz Lehr-Splawinski
(Slallisław
Bąk) .
International
Union of Anthropological
and Ethnological
Sciences (Z ygmullt
Klodnicki)
665
67:3
V
Inedx of the LI-th volume
List of plates
Contens in English
635
649
Dietrich
T r e i d e, Die Organisierung
des indianischen
Lachsfangs
im
westlichen
Nordamerika.
Berlin 1965 (Konrad
Wypych)
.
Basil D a v i d s o n, Stara Afryka na nowo odkryta. Warszawa
1961 (KryEin
(;34
Varia
of Lud. par I and pat·t II (O. G.)
675
68f
687
�LUD
1895-1967
Tom
Tom
Tom
Tom
Tom
Tom
I, z. 1-4, za wk 1895, red. Antoni Kalina, s. 2'68
II, z. 1-4,
za rok 1896, red. Antoni Kalina, s. 376
III, z. 1-4, za rok 1897, red. Antoni Kalina, s. 388
IV, z. 1-4, za rok 1898, red. Antoni Kalina ,s. 4:i4
V, z. 1-4,
za rok 1899, red. Antoni Kalina, s. 392
VI, z. 1--4, za rok 1900, red. Antoni Kalina z udzialem Franciszka
Kl'cek"
i Jana Leciejewski·ego,
s. 416
Tom VII, z. 1-4,
za rok 1901, red. Antoni Kalina, s. ~40
Tom VIII, z. 1-4, za rok 1902, red. Antoni Kalina, s. 445
Tom IX, z. 1--4, za rok 1903, red. Antoni Kalina, s. 428
Tom X, z. 1-4, za rok 1904, red. Karol Potka1'lski i Seweryn Udziela, s. 172
Tom XI, z, 1-4,
za rnk 1905, red. Karol Potkański
i Seweryn Udzlela, s. 460
Tom XII, z. 1-4,
za l'ok 1906, red. Józef Kallenbach,
s. 348
Tom XIII, z. 1-4, za rok 1907, red. Wilhelm Bruchnalski,
s. 357
Tom XIV, z. 1-·4, za rnk 1908, red. Szymon Matusiak, s. 407
Tom XV, z. 1-'!, za rok 1909, l·ed. Szymon lVIatusiak, .s. 373
Tom XVI, z. 1-4, za rok 1910, red. Adam Fischer, s. 432
Tom XVII, za rok 1911, red. Adam Fischer, s. 303
Tom XVIII, z. 1-4, za rok 1912, red. Adam Fischer, s. 240
Tom XIX, z. 1-4, za rok 1913, red. Adam Fischer. s. 172
Tom XX, za lata 1914-1918,
red, Adam Fischer, s. :,32
Tom XXI, za rok 1922, (seria If, t. 1), red. Adam Fischer, s. 276.
Tom XXII, za rok 1923, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. l'j8.
Tom XXIII, za rok In'!, (seria II, t. II]), red. Adam Fischer, s. 183.
Tom XXIV, za rok 1925 (seria II, t. IV), red. Adam Fischer, s. 240.
Tom XXV, za rok 1926 (seria II, t. V). red. Adam Fischer. s. 144· 18.
Tom XXVI, za rok 1927 (seria II, t. VI), red. Adam Fischer, s. 160.
Tom XXVII, za rok 1928 (seria II, t. VII), rEd. Adam Fischer, s. ~04.
Tom XXVlTI, za rok 1929 (seria lI, t. VIII). red. Adam Fischer, s. 255.
Tom XXIX, za l'Ok 1930 (seria 11. t. IX), red. Adam Fischer. s. 21!.
Tom XXX, za rok 1931 (seria II, t. X). red. Adam Fischer, s. 276.
Tom XXXI, za rok 1932 (seria II, t. XI), red. Adam Fischer, s. 180.
Tom XXXlI, za rok 1933 (seria II, t. XII), red. Adam Fischer, s. 196.
Tom XXXIII, za lata 1934-1934
(seria II, t. XIl), red. Adam Fi,scher, s. leI).
Tom XXXIV, za ro,k 1936 (seria II, t. XIV), red. Adam Fischer, s. 304.
Tom XXXV, za rok 1937 (seria II, t. XV), red. Adam Fischer, s. 208.
Tom XXXVI, za lata wojenne 1939-1945,
red. Józef Gajek i Tadeusz Sewcr:,-n.
s. 502.
n-
Lud, t. 51,
CZ,
II, 1%8
�tiHO
Tom XXXVII,
za rok 1946, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 627.
Tom XXXVIII,
za rok 1947, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 782.
Tom XXXIX, za lata 1948-1951, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 806 40,Tom XL, za rok 1'952-1953, red. Józef Gajek, s. 1111
40.70,Tom XLI, za rok 1954, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 1480
Tom XLII, za I"ok 1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 992
65.40,Tom XLIII, za I"Ok 1956, red. Józef Gajek, s. 515 .
Tom XLIV, za rok 1957, red. Józef Gajek, s. 632 .
40.-'
40,Tom XLV, za Tok 1958-1959,
red. Józef Gajek, s. 669
40,-Tom XLVI, za rok 1960, red. Józef Gajek, s. 704
8.1,Tom XLVII, za rok 1961, red. Józef Gajek, s. 708
85,Tom XLVIII, za rok 1962, red. Józef Gajek, s. 691
100,~Tom XLIX, za rok 1963, red. Józef Gajek, s. 890
100.Tom L, za lata 19M-1965,
cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 800
80,-Tom LI, za lata 1966-1967,
cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. fJ92
Tomy I-XXXVIII
są wyczerpane.
�Cena zł 40.-;
.f·
./ / )
(
WYDA WNICTWA
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
latach 1895-1967
W
LUD (1895-1967)
Tomy I -
LI
PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
XXVI
PRACE ETNOLOGICZNE
Tomy I -
(193ł-196,)
(194,-1967)
VIII
ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-196,)
Zeszyty 1-29
część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3
część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4
część III SLĄSK zeszytów: 4
część IV MAZOWSZE I SIERADZKIE zeszytów: 7
czę:~~ V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11
ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE
(1951-196,)
Nr 1-30
BIBLIOTEKA
POPULARNA (1958--196,)
Tomy I -
IV
LITERATURA LUDOWA (195,-196,)
Roczników 10
ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
(1959 -196,)
VIII
DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-196,)
wyszło: Reedycja -
36 tomów. Edycja -
Zamówienia
POLSKIE
8 tomów
przyjmuje:
TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
WROCŁAW, PL. NANKERA 4
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37080c77bd45d2cb5e00c204e79145d.pdf
f0ee96cb9476796313d44d7c1ac599c4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:333
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1968
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:295
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 1967 t.51 cz.2
Description
An account of the resource
LUD 1967 t.51 cz.2,s.650-671
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 51, cz. II, 1968
lIt
K
R
o
N
I
K
A
EDWARD PASSENDORFER
O MUZEUM
TATRZAŃSKIM
IM. DRA TYTUSA CHAŁUBIŃSKIEGO
*
W tomie XLIX za rok 1963 czasopisma Lud ukazał się obszerny
artykuł
W. Jostowej o Muzeum Tatrzańskim,
w którym autorka zgodnie z zakresem swych
zainteresowań
omówiła dział etnograficzny
Muzeum pomijając dział przyrodniczy,
który stanowi integralną część Muzeum i odgrywa niezmiernie ważną rolę w dziele popularyzacji wiedzy o Tatrach i Podhalu i był zawiązkiem Muzeum Tatrzańskiego. Ponieważ artykuł nie daje pełnego obrazu roli i znaczenia Muzeum Tatrzailskiego, wydaje mi się rzeczą konieczną uzupełnienie go poniższymi uwagami.
Muzeum Tatrzańskie
jak to zaznaczyła W. Jostowa powstało
z inicjatywy
A. Scholzego, wielkiego wielbiciela
Tatr i dra T. Chałubińskiego.
Scholze po
zapoznaniu
się z muzeum
w Popradzie
postanowił
założyć podobne muzeum
w Zakopanem. W roku 1888 przyjaciele
dra Chałubińskiego
chcąc uczcić Jego
zasługi dla Tatr i Zakopanego, zakładają
muzeum jego imienia. Na muzeum to
złożył się zbiór ptaków i ssaków tatrzańskich
zakupiony
od A. Kocjana oraz
zielnik mchów tatrzańskich
i zbiór skał i okazów minerałów
zebranych w Tatrach przez Chilłubińskiego. Jak z tego widać podstawą i zalążkiem muzeum były
zbiory przyrodnicze. Dział etnograficzny
powstał później jako uzupełnienie
działu
przyrodniczego. W ten sposób Muzeum stało się w całym tego słowa znaczeniu
muzeum regionalnym
obejmującym
całość problematyki
Tatr i Podhala. Zbiory
przyrodnicze stale uzupełniane
przez badaczy tatrzańskich
zostały skatalogowane
w 1895 roku przez A. Slósarskiego, wykazując
niemal 9.000 pozycji. Była to już
solidna postawa pod przyszły rozwój działu przyrodniczego.
Muzeum Tatrzańskie
mieszczące się początkowo w wynajętym pokoju a potem w specjalnie na muzeum
• W XLIX tomie "Ludu", poświęconym działalności nieżyjącego już Dyrektora Muzeum
Tatrzańskiego w Zakopanem, profesora Juliusza Z b o ro w s k i e g o, reda,kcja zamieściła
artykuł o dziale etnograficznym
i kulturoznawczym
tego Muzeum (s. 751-776). Nie ulega
Jednak wątpliwości, że ta Jednostronna perspektywa etnograficzna
zatarła regionalistyczny
punkt widzenia, a przecież Tatry i całe Podhale stanowią wyjątkowy region, uderzający
~"Wojąodmienn<lścią w zakresie kultury i region, którego kultura jest w sposób bezp<lśredni
i uderzający powiązana ze środowiskiem naturalnym.
Wzajemne powiązania działalności
człowieka z otoczeniem na żadnym obszarze nie są tak widoczne jak w skalnych Tatrach
i na całym Podhalu. W czasie, gdy redakcja zamawiała u W. Jostowej odpowiedni artykuł,
nic jeszcze nie groziło jedności Muzeum Tatrzańskiego jako Muzeum regionalnemu. W obecnej sytuacji redakcja "Ludu" poczuwa się do obowiązku wydrukować artykuł prof. dr
E. P a s s e n d a r f e r a, Członka Korespondenta Polskiej Akademii Nauk, gdyż w zasadzie
podziela Jego poglądy i staje w obronie Muzeum Tatrzańskiego jako pełnego muzeum regionalnego. J. G.
�660
Muzea
wybudowanym
drewnianym
budynku, w roku 1922 znalazło pomieszczenie w pięknym murowanym
gmachu według projektu
S1. Witkiewicza
i Fr. Mączyńskiego.
W gmachu tym parter zajęły zbiory etnograficzne,
gdy pierwsze piętro zostało
przeznaczone na pomieszczenie działu przyrodniczego.
Dział przyrodniczy
składa się z dwu części: części geologicznej i botanicznozoologicznej. Zalążkiem działu geologicznego jak już wspomniałem
była kolekcja
minerałów i skał zebrana przez T. Chałubińskiego.
Ze wzruszeniem
bierzemy do
ręki okazy zebrane przez Chałubińskiego
i czytamy własnoręcznie
przez niego
pisane metryczki. Ze wzruszeniem, bo pamiętamy ileż to bezcennych zbiorów geologicznych polskich
uległo zagładzie. Kolekcja
Chałubińskiego
nie była martwą
pozycją. Interesował
się nią jeden z naszych
najwybitniejszych
mineralogów
.J. Morozewicz, który zapisał trwale swe nazwisko w nauce badaniami nad granitem tatrzańskim.
Właśnie okazy w kolekcji Chałubińskiego
stały się podstawą dla
Morozewicza wyróżnienia
dwu typów granitu w Tatrach. Szereg okazów ofiarowanych przez Morozewicza, przez pioniera badań paleobotanicznych
Raciborskiego.
oraz przez wybitnego krystalografa
i mineraloga Z. Weyberga wydatnie zwiększył
zbiór skał i minerałów tatrzańskich.
Kolekcja ta jednak jakkolwiek
skrupulatnie
skatalogowana
nie dawała właściwego obrazu budowy Tatr. Uczynił to dopiero wybitny geolog i artysta Mieczysław Limanowski, który uzupełniony przez siebie zbiór wkomponował w barwną opowieść o przeszłości geologicznej Tatr. W jego ujęciu kamienie nabrały wymowy, ucząc obserwacji
i wyciągania
właściwych
wniosków. Koncepcję tę, dostosowaną oczywiście do obecnego stanu wiedzy o Tatrach i Podhalu, staraliśmy
się utrzymać przy montowaniu
obecnej wystawy.
Okres międzywojenny
to okres wytężonej pracy 'geologów w Tatrach. Wszyscy
ci badacze w miarę jak pogłębiała się znajomość geologii tatrzańskiej
wzbogacali
zbiory okazami, które ilustrowały
stan wiedzy współczesnej.
Szczególne zasługi
w tym zakresie położył wybitny geolog twórca nowoczesnej koncepcji o budowie
Tatr Ferdynand
Rabowski, który wzbogacił zbiory Muzeum szeregiem wartościowych okazów oraz współpracował
przy ich racjonalnej
ekspozycji. Na uwagę zasługuje fakt,. że Rabowski żywo interesował się problematyką
etnograficzną i w latach 1922-28 gromadził zbiory etnograficzne
z Podhala dla Muzeum. Olbrzymie
zasługi w okresie międzywojennym
położył dla Muzeum Konstanty
Stecki początkowo nauczyciel
gimnazjum
miejscowego
a później profesor
Uniwersytetu
Poznańskiego. K. Stecki botanik, miał bardzo szerokie zainteresowania.
Zgromadził
dla Muzeum nie tylko okazy botaniczne, ale również szereg bardzo cennych okazów
geologicznych. O rozległości jego zainteresowań
świadczy również fakt, że jest
autorem pracy o malowidłach
na szkle na Podhalu. Zasługą K. Steckiego jest
również urządzenie w nowym gmachu pracowni przyrodniczej wyposażonej w niezbędny sprzęt laboratoryjny,
co umożliwiało przyjeżdżającym
w Tatry przyrodnikom prowadzenie
badań naukowych.
Dział geologiczny był stale przedmiotem
troski wszystkich pracujących
w Tatrach i na Podhalu geologów. Interesowali
się
nim i W. Goetel i syn tej ziemi Wł. Paw lica i K. Guzik i St. Sokołowski i wielu
wielu innych. System jurajski i kredowy został wybitnie wzbogacony i rozbudowany dzięki pracy piszącego te słowa. Bogata kolekcja skamieniałości
pokazuje
bujne życie jakie panowało w tych okresach. Zaangażowany
przez Muzeum dla
uzupełnienia
zbiorów E. Panow również wydatnie przyczynił się do powiększenia
kolekcji geologicznej
i doprowadzenia
jej do właściwego
poziomu. Wspomnieć
również należy o subwencji fundacji Kórnickiej dla działu przyrodniczego,
która
umożliwiła usunięcie niektórych trudności.
�Muzea
661
Okres powojenny
zaznaczył się w historii Muzeum a zwłaszcza jego działu
geologicznego szeregiem istntnych wydarzeń. Szczególnie ważnym było uzyskanie
sumptem Muzeum Ziemi nowych gablot oraz zaangażowanie
do przebudowy ekspozycji A. Michalika, który wydatnie
przyczynił się do unowocześnienia
wystawy.
Na podkreślenie
zasługuje również współpraca
Zb. Korosadowicza,
któremu dział
geologiczny zawdzięcza piękną oprawę plastyczną.
Dzięki przychylnemu
stanowisku min. B. Krupińskiego Muzeum uzyskało fundusze z Państwowej
Rady Górnictwa na zakupienie dwu gablot i urządzenie w nich wystawy obrazującej
górnictwo i hutnictwo tatrzańskie.
Urządzeniem tej wystawy zajął się St. Zwoliński.
W ostatnich wreszcie latach w związku ze zjazdem Polsko Tow. Geologicznego
w Tatrach, w którym brało udział ponad 100 zagranicznych
geologów została przebudowana ekspozycja geologiczna przy wydatnej pomocy Zb. Wójcika z Muzeum
Ziemi i uczniów piszącego te słowa, zgodnie z współczesnym
stanem wiedzy
o geologii Tatr i Podhala. Dział ten jak z tego widać powstał w wysiłku i sumptem
wielu osób i wielu instytucji i jest wyrazem troski i pietyzmu wszystkich badaczy
dla tego regionu naszego kraju i dla Muzeum Tatrzańskiego.
Przechodząc
do krótkiej
charakterystyki
struktury
i założeń poszczególnych
działów chciałbym podkreślić ich wysoką wartość poznawczą i dydaktyczną. Myślą
przewodnią działu geologicznego jest pokazanie historii Tatr w ich zmiennych kolejach od momentu, kiedy w głębi ziemi krzepła gorąca masa, magmą zwana
z której zrodziła się naj twardsza skała Tatr granit, po okres dzisiejszy. Szereg
plansz, profilów i odpowiednio dobranych okazów pokazuje jak barwną i urozmaiconą była przeszłość geologiczna Tatr, jak zalewały je morza, jak wyłaniały
się w nich wyspy, które ulegając niszczeniu przez fale i rzeki dostarczały materiału na powstanie piaskowców i zlepieńców. Każdy taki okres jest ilustrowany
okazami skał i zestawem skamieniałości
zwierząt, które wówczas żyły. Ich
rekonstrukcje
pozwalają na wytworzenie sobie obrazu jak wyglądały one za życia.
Szereg pięknych fotografii pokazuje naj ciekawsze typy krajobrazowe,
które tym
skałom zawdzięczają swe powstanie. W ten sposób urządzona wystawa pokazuje,
że kamienie mówią, należy tylko ich mowę rozumieć. Każdy z okresów ma popularnie i barwnie napisaną
historię wydarzeń,
jakie wówczas na terenie Tatr
się rozgrywały.
Ostatnim okresem niezwykle ważnym w historii Tatr to epoka
lodowcowa kiedy wreszcie uformowało
się ostatecznie
iCh oblicze. Na modelach
pokazano jak Tatry wyglądały w czasie epoki lodowej, kiedy doliny wypełniały
lodowce, a jak po ustąpieniu lodów, kiedy doliny zostały rozorane głęboko przez
lodowce i kied~' powstałe w epoce lodowej misy skalne zamieniły się w piękne
jeziora. Epoka lodowa nawiązuje już do czasów dzisiejszych, pod koniec bowiem
tej epoki wgłąb Tatr wtargnęła
roślinność i zawędrowały
zwierzęta. Obraz więc
dzisiejszego świata roślinnego i zwierzęcego może być zrozumiany dopiero na tle
przemian geologicznych jakim Tatry ulegały. Ważnym wydarzeniem
w końcowych
etapach historii Tatr było powstanie jaskiń budzących tak żywe zainteresowanie
szerokich mas. Jedna z gablot i instruktywne
plansze poświęcone zostały tej tak
interesującej
problematyce
speleologicznej.
Ostatnim wreszcie działem ekspozycji
geologicznej jest historia tatrzańskiego
górnictwa i hutnictwa.
Pokazano tutaj na
licznych planszach, wykresach i dokumentach
ten tak interesujący
rozdział epopei
skalnego Podhala. Pokazano jak z nadludzkim wysiłkiem górnik wydzierał ziemi
skarby mineralne, jak w prymitywnych
warunkach
prażył rudę, jak powstawały
różne wyroby z żelaza, które w owych czasach rozchodziły się daleko i szeroko.
Całe to zagadnienie
jest zrozumiałe
dopiero na tle budowy geologicznej
Tatr
z której można dopiero wyczytać, gdzie i w jakich warunkach
tworzyły się owe
�662
Muzea
rudy, które z takim trudem wydobywano
z głębi. Dział geologiczny Wląze się
w ten sposób wyraźnie z działem botaniczno-zoologicznym
który jest niejako jego
rozwinięciem
w dobie obecnej oraz człowiekiem, pokazując
jak na bazie znajomości budowy geologicznej terenu moźna było wydobywać z ziemi cenne kruszce.
Część botaniczno-zoologiczna
zajmuje drugą połowę pomieszczenia
na pierwszym piętrze. Mieści ona w sobie wystawę botaniczną i zoologiczną. W części botanicznej pokazano rozmieszczenie
roślinności w pięciu piętrach roślinnych według
stref wysokościowych
oraz eksponowano
cały szereg roślin suszonych przestrzennie, odpowiednio pokolorowanych,
dających dobre wyobrażenie
o ich naturalnym
wyglądzie.
Szereg fotografii
krajobrazowych
dobrze ilustruje
poruszone
wyżej
zagadnienia.
Podobną strukturę
posiada dział zoologiczny. Przedstawiono
w nim
rozmieszczenie
zwierząt również według stref roślinnych
oraz cały szereg zwierząt tatrzańskich
wypchanych,
pomieszczonych
w dużych gablotach
oszklonych.
Brak miejsca nie pozwala niestety na właściwe rozmieszczenie wszystkich okazów,
tak :że wiele z nich musi być przechowywanych
w magazynach.
Dział przyrodniczy
jak z tego przedstawienia
widać stanowi zwartą organicznie ze sobą połączoną całość, a w połączeniu z działem etnograficznym
stanowi
przykład dobrze pomyślanego
i logicznie skonstruowanego
muzeum regionalnego,
w którym wszystkie elementy regionu od jego budowy geologicznej poprzez szatę
roślinną i świat zwierzęcy do człowieka i jego kultury
stopione zostały razem
pokazując te wszystkie elementy we wzajemnej
zale:Żności.
Dział przyrodniczy
Muzeum budzi olbrzymie -zainteresowanie
zwiedzających
i stanowi bodaj:że największą jego atrakcję. Tatry bowiem są jedynym na obszarze ziemi naszej regionem o charakterze
alpejskim, gdzie występuje szereg zjawisk
o niespotykanej
gdzie indziej wymowie i dlatego w Tatry i do Muzeum Tatrzańskiego
prowadzimy
rzesze naszych studentów, by pokazać im prawdy geologiczne, ukryte gdzie indziej głęboko w ziemi a tu odsłonięte wspaniale na ścianach
skalnych.
Dział geologiczny Muzeum budzi tak:że bardzo :żywe zainteresowanie
geologów zagranicznych
odwiedzających
Tatry czy to z okazji różnych zjazdów
geologicznych
czy indywidualnie.
Wszyscy oni wyra:żają się z dużym uznaniem
o zbiorach i koncepcji ich ekspozycji. Muzeum Tatrzańskie
dzięki swemu doskonałemu poło:żeniu w centrum miasta obok domu turystycznego
i Dworca Tatrzańskiego jest tłumnie odwiedzane przez liczne rzesze turystów. Niemały udział mają
tu wycieczki szkolne, dla których dział przyrodniczy
jest dużą bardzo atrakcją
Dobrze urządzone Muzeum spełnia bardzo ważną rolę dydaktyczną;
szczególnie
silnie uwydatnia
się to w naukach geologicznych. Dobrze zorganizowana
ekspozycja pokazuje jak z obserwacji prostych często zjawisk wyciąga się logiczne wnioski, jak te zjawiska szeregują się w pewne wydarzenia
a te z kolei mówią o historii danego 1I:rajobrazu. Krajobraz staje się zrozumiały jako wyraz powiązanych
ze sobą przemian. Zwiedzający muzeum po zapoznaniu się z wyłożonymi tu okazami będzie próbował sam czynić pewne obserwacje i wyciągać właściwe wnioski.
Jest to szczególnie ważne w wypadku
dorastającej
młodzieży dla której wybór
zawodu w tym właśnie precyzuje
się wieku. Dziś gdy geologia odgrywa tak
istotną rolę w gospodarce, gdy krajowi potrzeba dobrze do swego zawodu wyszkolonych geologów, dobrze postawiona
wystawa
geologiczna może rozbudzić zamiłowania naukowe i skierować ku studiom geologicznym. Jest to tym ważniejsze,
:że geologii w szkole średniej nie ma a Muzeum Tatrzańskie
jest właściwie niemal jedynym w kraju muzeum regionalnym,
gdzie dział geologiczny istnieje.
Muzeum Tatrzańskie
było w okresie przed pierwszą wojną i w okresie międzywojennym
centrum bardzo intensywnego
:życia naukowego. Tu koncentrowały
�Muzea
663
się myśli wszystkich którzy pracowali na terenie Tatr i Podhala, wszystkich czy
to humanistów czy przyrodników.
W opar.ciu o Muzeum Tatrzańskie
działała Sekcja Przyrodnicza
i Sekcja Ochrony Tatr Towarzystwa
Tatrzańskiego.
Muzeum
Tatrzańskie udzielało stypendiów na badania geologiczne. Korzystali z nich Weyberg i Limanowski.
Zupełnie swoistą a niezmiernie
cenną pomocą w badaniach
naukowych było udzielanie gościny w gmachu Muzeum pracującym
na terenie
Tatr i Podhala pracownikom
naukowym.
Korzystali
z niej bardzo licznie i humaniści i przyrodnicy.
Materiały
do mej pracy habilitacyjnej
zbierałem w Tatrach mieszkając
w Muzeum.
Obecnie Uniwersytet
Warszawski
współpracuje
w zakresie badań fitofenologicznych
Tatr i Podhala z pracownikami
naukowymi
Muzeum. Badania przyrodnicze są więc jak widzimy kontynuowane
i prowadzone
w ramach działu przyrodniczego Muzeum. Na podkreślenie
zasługuje również żywa
działalność popularyzatorska
działu przyrody żywej. Wyraża się ona urządzaniem
czasowych wystaw poświęconych
różnym ciekawym zjawiskom w zakresie życia
roślin i zwierząt. Wystawy takie były pokazywane w Bukowinie, Jabłonce i Podczerwonym. W planie przewidziano
pokazanie tych wystaw w szergu zapadłych
wiosek góralskich, gdzie nigdy żadnych wystaw nie było. Eksperyment
z wystawą
objazdową okazał się bardzo udaną akcją oświatową,
jak świadczy duża frekwencja odwiedzających.
W tej chwili są czynione intensywne
starania powołania do życia w Zakopanem Towarzystwa
Naukowego. Towarzystwo
takie powinno było istnieć już
od szeregu lat. Cały szereg ośrodków o znacznie mniej intensywnym
życiu naukowym i kulturalnym
ma swe towarzystwa
naukowe a jedynie Zakopane będące od
lat ośrodkiem intensywnych
badań naukowych
towarzystwa
takiego nie posiada.
Towarzystwo Naukowe obejmujące swym zakresem wszystkie dyscypliny zajmujące
się Tatrami i Podhalem musi znaleść swe oparcie o Muzeum Tatrzańskie.
Towarzystwo winno mieć swój organ, jego redakcja
winna znaleść się w Muzeum,
które w ten sposób właśnie spełni swą rolę ośrodka badań naukowych. Muzeum
posiada obszerną bibliotekę
,tak humanistyczną
jak i przyrodniczą,
która daje
doskonałe oparcie dla działalności przyszłego Towarzystwa
Naukowego.
SIedząc rozwój Muzeum Tatrzańskiego
nietrudno
zauważyć wielką dysproporcję między rozwojem
działu etnograficznego
i przyrodniczego,
dysproporcję
środków którymi dysponują oba działy i dysproporcję
obsady personalnej.
Dział
przyrodniczy mimo wielkiego - jak starałem się wykazać znaczenia - posiada"
zaledwie jednego kustosza z działu przyrody żywej. Dział geologiczny nie ma i nie
miał nigdy fachowego kustosza. Tak jak przed 60-ciu laty opiekują się nim pracujący w Tatrach geologowie, tak jak przed 60-ciu laty znoszą na plecach okazy,
uzupełniają zbiory, piszą do nich kartki. Mimo wielkiej i coraz większej roli jaką
odgrywają nauki geologiczne nie udało się jakoś do tej· pory przełamać oporów
czy niechęci w stosunku do nauk geologicznych w muzeach. Naród geologiczny jest
jednak uparty i wytrwały. Wierzymy mocno, że wreszcie i dla nas zaświta słońce
i wreszcie uda się uzyskać etat kustosza geologa i że wreszcie dla tego działu
traktowanego
tak po macoszemu zacznie się nowa era.
.
Tym optymistycznym
akcentem mógłbym zakończyć mój artykuł,
gdyby nie
uporczywie powtarzające
się ostatnio pogłoski o zamiarze likwidacji
działu przyrodniczego w Muzeum Tatrzańskim. Pogłoski te są tak nieprawdopodobne,
że trudno
w nie uwierzyć, ale ponieważ w Polsce dzieją się często rzeczy nieprawdopodobne
z wybitną szkodą dla polskiej kultury,
niepodobna
przejść nad nimi do porządku
dziennego. Jako uzasadnienie
planów likwidacji
działu przyrodniczego
w Muzeum Tatrzańskim,
podaje się zamiar urządzenia podobnego działu w sie-
�664
MlIzea
dzibie Parku
Narodowego
Tatrzańskiego.
Jest to grube nieporozumienie.
Inne
zupełnie cele ma regionalne Muzeum Tatrzańskie,
a inne muzeum w Parku Narodowym
Tatrzańskim.
Muzeum w Parku winno być poświęcone
problematyce
ochrony przyrody. Cały dział geologiczny typu takiego tak jest w Muzeum Tatrzańskim jest tam zupełnie niepotrzebny
i byłby zbędnym balastem, który odwodziłby zwiedzającego
od głównego celu jakim winna być ochrona przyrody tatrzańskiej.
Zamiast tego działu wystarczy zupełnie mapa petrograficzna
na której
zaznaczono by główne typy skalne dla zrozumienia
procesów glebowych, jakie
rozwijały
się na terenie
Tatr doprowadzając
do powstania
takich czy innych
rodzajów gleb. Na wystawie należałoby pokazać w pięknych dużych okazach najważniejsze typy skalne a nad nimi piękne fotografie typów krajobrazowych
z zaznaczeniem,
jakie czynniki doprowadziły
do ich powstania.
W dziale przyrody
żywej w moim przekonaniu
głównym akcentem powinien być las, jego ochrona.
zagadnienia
klimatyczne.
Zapewne
Park Narodowy
ma w tej dziedzinie swoje
plany, nie mnie o nich się wypowiadać.
Nie ulega jednak żadnej wątpliwości. że
obie wystawy winny być zupełnie różne i innym służyć celom. Wystawy te nawzajem mogłyby się uzupełniać, co winno być zaznaczone w odpowiednim miejscu w obu wystawach. Doskonale to zagadnienie rozwiązali nasi pobratymcy z południa gdzie obok muzeum w Parku Narodowym poświęconym
ochronie przyrody
istnieje cały szereg muzeów z działami przyrodniczymi
czy wręcz muzeów przyrodniczych,
czy geologicznych
w Popradzie,
w Świętym Mikulaszu.
w Hradku,
w Rużomberku itd. Zapewne u podstawy tych planów likwidacji działu przyrodniczego Muzeum Tatrzańskiego
leży chęć uzyskania pomieszczeń na pierwszym piętrze na cele działu etnograficznego.
Ale czy wobec szeroko zakrojonych
planów
urządzenia
skansenu
gdzie różne obiekty
znajdą
znacznie lepszą oprawę
niż
w gmachu Muzeum, jest rzeczą sensowną
dążyć do dalszej rozbudowy
działu
etnograficznego.
Zamiary likwidacji
działu przyrodniczego
Muzeum Tatrzańskiego
są tak pozbawione cienia uzasadnienia,
byłyby tak szkodliwe dla idei Muzeum Tatrzańskiego, że chyba po gruntownej
rozwadze
całego zagadnienia
zostaną
chyba
zaniechane.
Gdyby jednak
mimo wszystko
plany miały być zrealizowane
to
w pierwszym
rzędzie należałoby z frontonu gmachu Muzeum usunąć napis Muzeum Tatrzańskie
im. Dra T. Chałubińskiego
a z hallu usunąć jego popiersie. Bo
tak okaleczone Muzeum miałoby minimalny
związek z Tatrami
a już żadnego
z Chałubińskim.
Byłby to akt tak bezprzykładnego
braku pietyzmu dla wielkiego
człowieka i wielkiego przyrodnika
jakim był T. Chałubiński,
że przeciwko takiej
decyzji podniósłby się zgodny i zdecydowany
protest nie tylko wszystkich przyrodników,
ale i wszystkich
miłośników
Tatr i Podhala. Podobny akt godziłby
w sposób jaknajbardziej
istotny w ideę Muzeum Tatrzańskiego
i stałby w jaskrawej sprzeczności z intencjami
i wolą wszystkich osób i instytucji,
których pracą
i sumptem
powstał dział przyrodniczy
Muzeum, a którzy rozumieli go zawsze
jako integralną
część regionalnego
Muzeum Tatrzańskiego.
Nad tym nie wolno
przejść do porządku dziennego.
Miejmy jednak nadzieję, że te zamiary pozostaną tylko w sferze pogłosek,
należało to w moim przekonaniu
jednak
odpowiednio
naświetlić.
Miejmy nadzieję, że Muzeum Tatrzańskie
zachowa swój charakter
muzeum regionalnego
szerząc miłość dla najpiękniejszego
zakątka naszej ziemi.
�ZE WSPOMNIEŃ
O TADEUSZU
LEHR-SPŁA WIŃSKIM
Tadeusz Lehr-Spławiński
pochodził ze wschodnich
kresów Polski, ale życie
swoje związał zasadniczo z Krakowem.
W Krakowie
zdobywał o{f r. 1909 wykształcenie uniwE'rsyteckie w zakresie filologii słowiańskiej
i klasycznej,
a także
historii. Studium starożytnej
greki i łaciny stanowiło dla niego doskonałą podbudow~ do prz~'sz!~'ch badań historyczno-porównawczych.
W dziedzinie języko-
PROF. DR TADEUSZ
LEHR - SPŁAWIŃSKI
znawstwa s!o\',;iańskiego i polskiego nauczycielami
jego byli: Jan Łoś, Kazimierz
Nitsch i Jan Rozwadowski. W r. 1913 przebywał także na studiach w Wiedniu,
pracując
nad językiem
staro-cerkiewno-słowiańskim
pod kierunkiem
W. Vondraka i nad językiem chorwacko-serbskim
u M. Resetara.
Stopień doktora filozofii uzyskał w r. 1913 po napisaniu
pracy Studia nad
akcentem pomorskim,
z mapą ("Materiały
i Prace Komisji Językowej
Akademii
Umiejętności",
Kraków 1913, t. VI, s. 359-451). Po ewakuacji
Krakowa jesienią
1914 r. uczył w gimnazjum
sanatoryjnym
w Zakopanem,
gdzie rozpoczął pracę
nad gramatyką
tzw. języka połabskiego.
Po odsunięciu
się frontu
na wschód
wrócił w 1915 r. do Krakowa
i był dalej nauczycielem
gimnazjum.
Ale już
w r. 1917 habilitował się na podstawie pracy Ze studiów nad akcentem slowiań··
skim (Kraków
H117, "Prace Komisji Językowej
Akademii
Umiejętności",
nr l,
stron IV + 92).
�666
Kronika
W r. 1918 otrzymał nominację na profesora w uniwersytecie
w Czerniowcach
na ·Bukowinie. Katedry tam jednak nie objął, gdyż niedługo potem Austria się
rozpadła, a Bukowina przypadła Rumunii.
Po wypędzeniu Niemców z Poznania, co nastąpiło pod koniec grudnia 1918 r.,
zorganizowano
w tym mieście uniwersytet,
który otwarto w maju 1919 roku.
T. Spławiński,
jako profesor nadzwyczajny,
objął w nim katedrę filologii słowiańskiej.
Wespół z profesorem M. Rudnickim
i innymi pracownikami
poznańskimi, szczególnie historykami
i archeologami, przyczynił się do założenia i zorganizowania
Instytutu
Zachodnio-Słowiańskiego,
który podjął prace naukowo-badawcze nad zachodnią Słowiańszczyzną.
Organem Instytutu
było wychodzące dotąd czasopismo "Slavia Occidentalis"
(obecnie do druku idzie 27 tom). Naukowa
działalność członków tego Instytutu
znana jest w całej Polsce jako niezmiernie
żywa, nastawiona na rzetelne badania stosunków między Słowianami i Niemcami
w przeszłości, przy czym stanowisko
polskich uczonych było nieraz wręcz odmienne, niż niemieckich.
Nic więc dziwnego, że hitlerowcy
po wkroczeniu
do
Poznania, ze szczególną zaciekłością (cum furia theutonica)
niszczyli wszystko, co
w Instytucie
zastali, nawet rękopis i skład gramatyki pomorskiej (Pomoranische
Grammatik)
F. Lorentza, który był przecież Niemcem z Pomorza.
T. Spławiński przebywał w Poznaniu stosunkowo niedługo (niespełna 3 lata).
Ale i w tym krótkim okresie jego praca pedagogiczna nie przeszła tu bez echa.
Spod jego kierowniczej ręki wyszedł w Poznaniu ks. P. Gołąb i A. Tomaszewski.
Obaj ci pracownicy dali znaczny wkład przede wszystkim do badań nad dialektami polskimi: ks. P. Gołąb na Śląsku, A. Tomaszewski (później docent Uniwersytetu Poznańskiego) w Wielkopolsce. Niestety obaj w sile wieku zostali barbarzyńsko zamordowani
przez hitlerowców w obozach śmierci.
Tymczasem
jesienią 1921 r. zawakowała
w Uniwersytecie
Jana Kazimierza
we Lwowie katedra
języka polskiego i filologii słowiańskiej,
opróżniona przez
prof. H. Ułaszyna l, który się przeniósł do Poznania. Jako kandydata
na to stanowisko wysunięto T. Spławińskiego.
Ale sprawa jego mianowania
przewlekała się
dość długo. Profesor zjawił się we Lwowie dopiero wiosną 1922 r., w trzecim
trymestrze r. ak. 1921/22.
Jako profesor
zwyczajny
filologii słowiańskiej
sprawował
zastępczo także
kierownictwo
katedry filologii ruskiej (do końca września 1925 r.) i języka polskiego (do marca 1926 r.). Wykłady i seminaria
ruszczyzny
przejął J. Janów,
z języka polskiego H. Gaertner.
Seminarium
słowiańskie wraz z katedrą 'języka polskiego i filologii ruskiej
mieściło się w starym gmachu pojezuickim przy ul. Św. Mikołaja 4. Na pierwszym
piętrze, w prawym skrzydle głównego korytarza znajdowały się dwa p;:>koje, z których większy był czytelnią i salą ćwiczeń, mniejszy zaś zajmował profesor, pr.zy
czym mieściła się w nim także biblioteka zakładowa. Okna zakładu wychodziły
na Ogród Botaniczny.
Spławiński zorganizował w ostatnim trymestrze
roku ak. 1921/22 bardzo nieliczne seminarium
słowiańskie.
Dostali się tam studenci zaawansowani,
którzy
w r. 1920/21 przeszli przez seminarium prof. Ułaszyna 2. Prócz tego ogłosił proseminarium
języka polskiego jako przygotowanie
do przyszłego seminarium.
Nie
było rzeczą łatwą dostać się na seminarium, a nawet na proseminarium.
Profesor
I Katedrę
tę miał od 1916-19114r. A. A. Kryński, od 1915-1920 Kazimierz Nitsch.
• Wcześniej właściwie młodzieży w Uniwersytecie Lwowskim nie było, gdyż przebywała
ona we frontowych
formacjach
wojskowych. Pierwszym normalnym po wojnie rokiem
akademiekim we Lwowie był rok 1000/21,który zresztą roz'poczęto ze znacznym opóźnieniem.
�Kronika
667
dobierał sobie kandydatów według tego, kto miał lepsze kwalifikacje.
Aby otrzymać pozwolenie profesora na wpisanie jego seminarium
do indeksu, trzeba się
było wykazać znajomością
gramatyki
opisowej języka polskiego (przynajmniej
według podręcznika L Steina i R. Zawilińskiego), znajomością języka łacińskiego
i greckiego w zakresie szkoły średniej, zdać specjalne kolokwium z fonetyki opisowej języka polskiego (według artykułu T. Benniego) oraz z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego.
Poloniści uczyli się wtedy jeszcze z książki A. Leskiena:
Handbuch
der aLtbuLgarischen
Sprache
(Heidelberg 1919). Zdarzało się, że ktoś
się z jakimś kolokwium pospieszył, wtedy miał pierwszeństwo przed innymi w dostaniu się na proseminarium.
Profesor przyjmował
25 osób (tyle miał miejsc
w sali ćwiczeń), tyle też mniej więcej na seminarium
języka polskiego, przez
które musiał przejść każdy polonista. Oprócz tego odbywał kilkoosobowe seminarium słowiańskie.
Seminaria
i ćwiczenia prowadził
trochę szkolarskim
sposobem, ale jedynie
skutecznym. Każdy z uczestników mógł być w każdej chwili wezwany do odpowiedzi przy tablicy. Było to denerwujące,
bo wiedzy językoznawczej
z braku
profesora młodzież uprzednio wiele nabyć nie zdążyła. Ale taka metoda była
mobilizująca, każdemu bowiem szło o to, żeby się wobec profesora i audytorium
koleżeńskiego nie zbłaźnić. Profesor wysłuchując
niejednokrotnie
nonsensów, nie
gniewał się nigdy (w przeciwieństwie
do prof. K. Nitsche), tylko w sposób dobroduszny wykazywał wezwanemu brak wiadomości i umiejętności myślenia językoznawczego. Mimo tego niemal ojcowskiego tonu potknięcia takie nie należały
do przyjemności 3, .zwłaszcza że przytrafiały
się wobec profesora, którego rozległa
wiedza budziła podziw i szacunek, ale też dużo obawy. Bo Profesor choć na seminariach zwykle pobłażliwie traktował
niedociągnięcia
w odpowiedziach, był bardzo wymagający,
gdy szło o pisemne ćwiczenia (wypracowania
co tygodniowe,
referaty, prace) i surowy przy egzaminach.
W pierwszym roku pracy we Lwowie Profesor prowadził ćwiczenia proseminaryjne z języka polskiego sam, rzadko powierzając tę funkcję asystentkom. Były
nimi wówczas:
J. Wójcikówna
(Ffanhauserowa)
i J. Dalborówna
(Żlabowa).
W ich miejsce od stycznia 1923 r. starszym asystentem został dr J. Janów, z czasem mój serdeczny i wierny Przyjaciel, który w czerwcu 1925 r. wyhabilitował
się
u prof. Spławińskiego i A. Gawrońskiego, po czym pracował jako zastępca profesora, a od jesieni 1928 r. jako profesor nadzwyczajny filologii ruskiej 4.
Profesor Spławiński przebywał we Lwowie do 1929 r. Jego działalność pedagogiczna dała bardzo poważne wyniki. Stanowią je: habilitacja
J. Janowa i szereg
promocji doktorskich. Pierwsze u niego we Lwowie zdobyły tytuł doktora filozofii
p.p. J. Heydzianka
(Pilatowa) i M. Rytarowska
(Słuszkiewiczowa).
Stało się to
w listopadzie 1925. Trzecim doktorem był S. Bąk (czerwiec 1926 r.), potem: Bazyli
Lew, J. Zarzycki, a spośród studentów, którzy odbyli seminarium języka polskiego
w r. 1926/27: W. Kuraszkiewicz, T. Milewski, B. Moroń, S. Papierkowski,
z póź, Któregoś dnia wyrwał kol. H., młodego, ale bardzo inteligentnego i poważnego polonistę, któremu się tam coś przy rekonstrukcji formy prasłowiańskiej poplątało. Profeso.r
podszedł do tablicy i rzekł cicho, ale tak, że wszyscy słyszeli: "Niech p.an siada i wstydzi
się, że z pana taki nieuk". Chłopak spłonął, mało mu krew z twarzy nie trysła. Tym
razem opinia profesora była mylna, bo to był bardzo solidny student, bardzo dobry jako
historyk literatury .
• Zmarł w Krakowie, w grudniu 1952 r.; por. T. Lehr-Spławiński: Śp. Jan Janów,
"Język Polski" (Kraków 1954, r. XXXNI, s. '1-3); Dorobek naukowy
Jana Janowa w Zakresie językoznawstwa
słowiańskiego,
"Pamiętnik
Słowiański" (Wrocław-Poznań
1955 za
r. 1954,s. 71-75).
�668
Kronika
niej szych zaś - H. Batowski. Z tego grona wyszło sześciu pracowników wyższych
uczelni (wśród nich najwybitniejszą
indywidualnością
był śp. Tadeusz Milewski).
Wspomnieć też trzeba jeszcze o innych. Pomijając S. Jaszuńskiego, który w seminarium Spławińskiego pracował tylko przez 4 trymestry (od kwietnia 1922 do czerwca 1923), po czym przeniósł się do Krakowa 5, do grona uczniów Spławińskiego należą w pewnej mierze: P. Rybicki (z wykształcenia
polonista, obecnie wykłada
socjologię), 1. Dąmbska (obecnie profesor filozofii), a przede wszystkim profesorowie: Jerzy Kuryłowicz i Eugeniusz Słuszkiewicz. Rybicki i Dąmbska, przeszli tylko
rok seminarium języka polskiego (Rybicki w 1922/23, Dąmbska w 1925/26 r.). Kierownikiem
i opiekunem naukowym
Kuryłowicza
i Słuszkiewicza
był zasadniczo
prof. A. Gawroński. Ale i ze Spławińskim byli oni w stałym kontakcie, uczęszczając na niektóre jego wykłady i biorąc udział w niektórych jego seminariach (np.
w seminarium
języka litewskiego w trzecim trymestrze
1923/24 i przez cały rok
1924/25).
W rok po śmierci J. Łosia (1928 r.) Spławiński przeniósł się na równorzędne
stanowisko do Krakowa. Z Krakowem związał się już na resztę swego życia. Tu
w latach 1935-1937 był dziekanem Wydziału Humanistycznego.
Tu w 1939 r. reprezentował
szczątek polskiej władzy, jako ostatni przedwojenny
rektor Almae
MatTis Jagellonicae,
co się skończyło wywiezieniem ogółu pracowników naukowych
Uniwersytetu
do obozu koncentracyjnego
w Sachsenhausen
pod Berlinem. Dziewięciu z nich nie wróciło w ogóle, niektórych: śp. M. Małeckiego, śp. T. Milewskiego, śp. W. Semkowicza, S. Urbańczyka itd. zesłano do Dachau.
W Krakowie, po wojnie, wiosną 1945 r. Spławiński jako nadal urzędujący rektor
reaktywował
Uniwersytet
Jagielloński.
Tu wreszcie w 1965 r. swego żywota
dokonał i na zawsze w Krakowie spoczął.
Spławiński,
jako profesor, wykładowca
i wychowawca
studiującej
młodzieży
cieszył się wielkim i' szczerym uznaniem. Wychowywał młodych ludzi, pozostawiając im dużo swobody, wzbudzając w nich przez to samodzielność myślenia. Podsuwał im nieraz własne tematy do opracowania i cieszył się, gdy kandydat potrafił
się zdobyć na swoją własną koncepcję w rozwiązaniu zagadnienia. Profesor porad
udzielał, ale wśród ówczesnych studentów, przynajmniej
we Lwowie, ugruntował
się pogląd, że częste udawanie się o poradę do profesora nie jest wskazane. Osobiście w sprawie mojej pracy doktorskiej byłem u Profesora dwa razy. Pierwszy
raz w styczniu 1923 r., gdy mu przed~ożyłem temat i perspektywy
pracy 6. Temat
Profesor chętnie zaaprobował, a co do perspektyw - to one niewątpliwie
ulegną
modyfikacji
w miarę dysponowania
zasobami materiałowymi.
Drugi raz byłem
w maju tego samego roku, kiedy mu przedstawiłem
część zebranego materiału.
Profesor przejrzał go dość dokładnie i oświadczył, że z tej cZl~ści materiału wynika, że właściwie pojąłem temat i jego zakres i że praca niewątpliwie
przyniesie nowe dane do znajomości dialektów polskich. A potem w lecie 1925 r. oddałem mu gotową pracę, którą przyjął bez zastrzeżeń.
Metoda ta - jak widać - dla profesora wygodna, dla kandydata może niekiedy
była dość ryzykowna, ale praktyka wykazała, że dała dobre wyniki. Mogły i były
oczywiście jeszcze inne sposoby wychowywania,
surowsze, które utrzymywały studentów w pewnych karbach zewnętrznej dyscypliny. Metoda Spławińskiego okazała
się trafną w stosunku do studentów
o pewnej dyscyplinie wewnętrznej.
Ona tę
, Poległ jako oficer do spraw politycznych w wojnie domowej w Hiszpanii.
'Od Profesora otrzymałem temat pracy magisterskiej w maju 1923 1', (zob. Pami~tnik
żOłnierza-legionisty,
Katowice 1930, Wydawnictwa Muzeum Województwa Ślą_kiego, dzi31 II,
nr l, strona 48+1 mapka).
�Kronika
669
dyscyplinę wzmacniała
i pogłębiała,
gdyż rozległa i głęboka wiedza Profesora,
wysoki autorytet, jakim się cieszył, sprawiały, że student dokładał wszystkich sił,
by nie zawieść okazanego mu ze strony Profesora zaufania.
W czasie, gdy pełniłem przy jego katedrze (po J. Janowie) funkcję asystenta
(w latach 1925-1928) i tu stosował podobny system. Przez kilka posiedzeń seminaryjnych obserwował, jak sobie asystent radzi z materiałem
ćwiczeniowym, ingerując w tok ćwiczeń przez rzucanie dodatkowych
pytań, poszerzających
problem.
Przekonawszy
się, że asys1tent jakoś potrafi wybrnąć zzawHoś·ci
historyczno-porównawczych,
puszczał go "na bystre wody", tj. zostawiał mu najczęściej
dużą
swobodę, wpadając dla kontroli od czasu do czasu. Gdy mu ktoś zwrócił uwagę,
że właściwie asystent nie powinien samodzielnie prowadzić seminarium,
że to nie
jest zgodne z obowiązującymi
przepisami, odpowiedział:
"Asystent ma po to kwalifikacje, że by mógł właśnie pracą studentów na seminarium pokierować. Tego się
musi nauczyć i do tego przyzwyczaić. Bo asystent do ustawiania
książek na półkach nie jest asystentem".
Również sprawę kolokwiów (z fonetyki opisowej, gramatyki polskiej, staro-cerkiewno-słowiańskiej)
pozostawiał
najczęściej
asystentowi. Miałem więc sporo roboty, zwłaszcza od marca 1926 r., kiedy katedrę języka
polskiego objął H. Gaertner.
Byłem asystentem
urzędowo przy katedrze filologii
słowiańskiej
i języka polskiego, a pełniłem tę funkcję nieurzędowo
z przyjażni
i przywiązania do Janowa także przy katedrze filologii ruskiej. Praca była i trudna
i bardzo odpowiedzialna.
Ale starając
się ją należycie wykonać, zyskałem przez
to bardzo wiele, nie tylko pod względem naukowym, lecz także w dziale dydaktyki
uniwersyteckiej.
Póżnym latem 1928 r. losy nas rozdzieliły. Ja znalazłem się jako nauczyciel
szkoły średniej na Sląsku, Spławiński
po roku przeniósł się do Krakowa. Wraz
z nim przenieśli się do Krakowa jego dwaj uczniowie: W. Kuraszkiewicz
i T. Milewski. Kontaktu ze sobą nie zerwaliśmy jednak nigdy, z wyjątkiem
okresu wojennego. Ale nie w dosłownym znaczeniu. Wprawdzie w tym czasie nie korespondowaliśmy ze sobą, jednakże wiedziałem, że Profesor przebywa w Wyszmontowie
(koło Opatowa). Nawet gdy w moich stronach zaczęło się robić "ciasno i gorąco",
miałem zamiar "ulotnić się" właśnie w kierunku Wyszmontowa.
Przypadek
tylko
zrządził, że obrałem kierunek wprost przeciwny.
Po wojnie jednak te kontakty się zacieśniły. Chętnie zgodził się wziąć udział
w moim przewodzie habilitacyjnym.
Po jego zakończeniu,
ściskając się ze mną,
rzekł z uśmiechem: "Niezmiernie
się cieszę, że pana wreszcie wykończyłem". Był
to jeden z piękniejszych
dni w moim życiu.
Profesor odznaczał się dużą pracowitością,
jeśli idzie o jego własną pracę naukową. Był wtedy jeszcze młody i pełen sił. W wykładach
uniwersyteckich
z czasem już taki systematyczny
nie był, na co złożyły się różne przyczyny. Wykłady
powtarzał co jakiś czas, ale co roku starał się dać jeden nowy wykład. To go
zmuszało do przemyślenia
i przetrawienia
pewnego kompleksu
zagadnień. W ten
sposób stopniowo przepracowywał
system językowy polszczyzny, małoruszczyzny,
połabszczyzny, czeszczyzny, serbszczyzny a nawet litewszczyzny
itd., co w sumie
po szeregu lat złożyło się na to, że Profesor mógł zabierać poważnie głos w problematyce
językowej wszystkich
języków słowiańskich,
a także niesłowiańskich.
To rozległe opanowanie przedmiotu, co z uznaniem podkreślił K. Nitsch 7, umożli~
wiły przede wszystkim niezwykłe zdolności Profesora, łatwość opanowywania
ma-
7 W
recenzji
rozwój,
Warszawa
książki
T. Lehr-Splawińskiego:
Język
polski.
Pochod.zenie,
1947 (zob. "Język
polski",
Kraków
1947, r. XXVII, s. 152b).
powstanie.
�670
Kronika
teriału
językowego,
umiejętność
wiązania
faktów
jednorodnych
i wykrywania
przyczyn procesów i zjawisk językowych, tj. to, co powinno cechować komparatystę. Toteż jego twórczość naukowa obejmuje około 400 pozycji. Mimo wieku
i długotrwałej choroby, która wracała w różnym nasileniu, choć słabła intensywność
jego pracy dydaktycznej, która go nużyła, naukowo był bardzo czynny. A zdawał
sobie z tego sprawę, że nie daje w pełni tego, co by mógł dać. W czerwcu 1950 r.
rzekł do mnie z rozbrajającą
szczerością: "Gdybym więcej dosiadywał nad różnymi kwestiami, niewątpliwie napisałbym znacznie więcej. Ale niby po co?".
Zadziwiająco szybko postępował jego rozwój naukowy, co wśród uczonych jest
zjawiskiem dość wyjątkowym. W r. 1922 był już profesorem zwyczajnym, nie mając skończonych 31 lat. Sam w czasie swego pięknego jubileuszu w 1961 r. wyznał, że w swej karierze naukowej miał dużo szczęścia. To zapewne prawda. Ale
życie się mu po różach nie układało. W r. 1934 utracił żonę, p. Marię z Kopystyńskich Spławińską.
Zmarła niespodzianie
po przebytej
operacji. Osierociła troje
dzieci, z których naj starszy syn był dzieckiem bardzo nieszczęśliwym, chorym od
urodzenia
na niedomykanie
zastawek
sercowych.
Był on dla rodziców przedmiotem największej
troski i zmartwienia.
Chowali go, strzegli z tą myślą, że
katastrofa nadejść musi. Istotnie zmarł on tuż po wojnie po paromiesięcznej,
ostro
przebiegającej
chorobie, mając 26 lat i ukończone studia prawnicze. Że to tak
długo się odwlekało, stało się dzięki troskliwej opiece rodziców i usilnym zabiegom lekarzy, którzy to gasnące życie - w miarę wiedzy i sił ludzkich podtrzymywali.
Wszystko to,' jako też kilkumiesięczny
pobyt w Sachsenhausen,
niepewność
jutra w czasie okupacji musiało się odbić na zdrowiu Profesora, który do najzdrQwszych typów nie należał. W czasie spotkań z nim mogłem jednak podziwiać
jego spokój i pogodzenie się z losem. Po śmierci p. Spławińskiej dzieci straty matki
materialnie
właściwie nie odczuwały. Ale oczywiście brakło im opieki i ciepła
matczynego. On w miarę możności starał się im matkę zastąpić.
W grudniu 1964 r. otrzymałem jego ostatni list. Nie czuł się dobrze, ale wyrażał nadzieję, że jeszcze zdoła się skrzepić i dokończyć zaczęte prace. Niestety, stało
się inaczej. Śmierć jego stanowi ciężką i bolesną stratę dla polskiej lingwistyki
i żałobą okryła szerokie grono jego przyjaciół.
Spławiński
cieszył się wielkim szacunkiem
jako uczony i człowiek, ale nie
był indywidualnością,
nastawioną
bojowo. Nie potrafił (czy nie chciał) nigdy niczego stawiać na ostrzu noża. Szczególnie był lojalny i unikał starć z tak impulsywną indywidualnością,
jaką był jeden z jego mistrzów i kolegów - K. Nitsch.
Ale ci, co się z nim stykali, znają jego przyjazną postawę wobec ludzi i życzliwość
oraz zrozumienie ich spraw i kłopotów. Nie szczędził ludziom pomocy i "popychał"
ich - wedle możności - na drodze mądrego kompro~isu.
To była jego polityka
"współżycia". Nie była ona może efektowna,
ale wydaje się, że w istniejących
warunkach
dawała pewniejsze,
choć powolne wyniki. Tylko tą drogą kilku
-"woich uczniów wprowadził w kręgi uniwersyteckie.
Poza opracowywaniem
różnych zagadnień szczegółowych, w których uwzględnił
materiał ze wszystkich języków słowiańskich
(o słowiańskich samogłoskachnosowych, o przestawce spółgłosek płynnych na obszarze Słowiańszczyzny, o akcencie
i jakości intonacji prasłowiańskich 8 itd. itd.) interesowała go połabszczyzna, sprawa
, Akcentem
słowiańskim
i iloczasem
zajmował
się J. R a z wad
o w s k i (por. Historyczna
fonetyka,
"Język
polski i jego historai" , Kraków
1915, t. l, s. 199-332 i w Gramatyce języka
polskiego,
Kraków
1923, s. 68-107), ale właściwie
dopiero
Spławiński
podjął
szczegółowe
studia
nad tym najtrudniejS'z~/m \\' gramatyce
słowiańskiej
zC1gadnieniem.
Drugim
akcentologiem
w
Polsce
jest
J. KlIl'ylowicz.
�671
Kronika
liturgii starocerkiewno-słowiańskiej
w Polsce, geneza polskiego języka literackiego,
a przede wszystkim problem pokrewieilstwa
języków słowiańskich
i różnicowanie
się prasłowiańskiego
systemu gramatycznego, co doprowadziło do wyodrębnienia
się
poszczególnych
grup językowych
i poszczególnych
języków
słowiańskich.
Ich
bliższe, wzajemne związki omówił w kilku pracach (o związkach połabsko-pomorsko-polskich,
o pokrewieństwie
języków ruskich itd.), wskazując
na podstawie
danych z dialektologii
historycznej
na podobieństwa
i różnice w ich rozwoju.
Dawnej (prasłowiańskiej)
dialektologii
poświęcił wiele uwagi, a wyniki badań
w tym kierunku oraz w zakresie archeologii, etnografii słowiańskiej itd. wyzyskał
znakomicie w swej syntetycznej
pracy O pochodzeniu
i praojczyźnie
Slowian
(poznań 1945) i w popularno-naukowej
książeczce Początki Słowian (Kraków 1946).
Przez dokładne poznanie i ustalenie struktury
językowej Słowiańszczyzny
i wzajemnych związków między poszczególnymi
językami dążył do naświetlenia
najbardziej charakterystycznych
przejawów kultury słowiańskiej, która znajduje swe
odbicie w faktach językowych.
Jego osiągnięcia naukowe, przynajmniej
w niektórych kierunkach,
np. w zakresie dialektologii, etnogenezy Słowian itd. należy szerzej omówić osobno 9.
Stanislaw
" Artykuł
ten jest
które
autor
\vygłosił
25 wrześnirl 1!16:; 1'.
Bąk
pewn~~ nlodyfikacją
wspomnienia
pośn1iertnego
o T. Lehr-Spławińskin~.
na z'jf'ździe
Polskiego
To,\\rarzystwn
Ludozn3\VC7cgo
\V Przemyślv~
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/874b0ae7492bf1030c2b436d87609368.pdf
37e9cffaa9e8a070aadea5314b7c80ed
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:332
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1968
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:294
Title
A name given to the resource
Sprawozdania i recenzje / LUD 1967 t.51 cz.2
Description
An account of the resource
LUD 1967 t.51 cz.2,s.615-659
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
II.
S P R A
Pierre Teilhard
"7 O Z D
A N I A
I
t. 51, cz. II, 1968
R E C E N Z
J E
de Chardin, Człowiek, struktura
i kierunki
ewolucji
grupy zooloInst. wyd. Pax, 1962, s. 150. Przekład J. i G. Fedorowscy.
Dokoła osoby P. T e i l h a r d a de C h a r d i n tworzy się obecnie atmosfera
kultu, stworzono nawet termin "teiłhardyzm"
dła określenia pewnego prądu filozoficznego pełnego optymizmu usiłującego godzić ewolucjonizm
z doktryną katolicką. Jezuita P. Teilhard de Chardin (1881-1955) był zarówno teologiem jak znakomitym archeologiem, którego prace terenowe wniosły cenne materiały
do nauk
antropologicznych.
Jego liczne prace filozoficzne (np. Le phenomime humain, 1955,
L'.Ilvcnir
cle l'homme, 1959, Le groupe zoologique humain,
19'56 i inne) ukazały się
pośmiertnie,
ponieważ za życia autor miewał trudności z Kongregacją
Świętego
Officium zarzucającą mu zbyt dowolną interpretację
dogmatów. Po śmierci Teilharda powstał Komitet Naukowy (między innymi Julian Huxley, G. H. R. von
Koenigswald,
A. Malraux,
C. Cuenot itd.), który wydał wszystkie
jego prace.
W tłumaczeniu
polskim otrzymujemy
"Człowieka",
jest to trzecia wersja pracy
"Fenomen ludzki" i uchodzi za najbardziej
reprezentatywne
dzieło Teilharda.
Autor stoi na gruncie ewolucji. Świat nie jest układem statycznym lecz dynamicznym. W procesie ewolucji zdarzają się "skoki jakościowe". Do tej pory możemy stwierdzić kilka takich zjawisk krytycznych. Pierwszym było powstanie życia
na Ziemi (tzw. punkt witalizacji), następnie pojawienie się człowieka w drodze ewolucji z najwyżej uorganizowanych
zwierząt (tzw. punkt uczłowieczenia
"hominizacji"). Obecnie jesteśmy w fazie ewolucji człowieczej. Nasza przyszłość polegać
będzie na zespalaniu się w coraz bardziej spoiste organizacje
społeczne ogarniające coraz większą część ludzkości. Wreszcie dojdzie do jednej totalnej społeczności
ogólnoziemskiej. Ta ewolucja wymagać będzie pewnych ofiar. Człowiek musi się
wyrzec egoistycznego
indywidualizmu,
zyska natomiast
spotęgowanie
wartości
związanych z pojęciem osobowości ludzkiej (personalizacja).
Człowiek jest "panem
stworzenia" ale nie w sensie ujarzmiania
wszystkiego, co istnieje, lecz w sensie
odpowiedzialności
za dalszy przebieg ewolucji. Wraz z pojawieniem
się człowieka
pojawiła siG świadomość i wolna wola, czyli wchodzą w grę czynniki etyczne.
Człowiek wierzący powinien zdaniem Teilharda wzniecać w sobie entuzjazm dla
doskonalenia świata doczesnego. W tym aspekcie dawne pojęcia wymagają rewizji.
Być pobożnym znaczy dziś według Teilharda doskonalić własną pracą świat, który
stworzył Bóg. Miłość bliżniego osiąga spełnienie w dążeniu do powszechnego postępu społecznego, do pełnej socjalizacji. Zachowanie czystości to sublimacja namiętności egoistycznych
i kierowanie
ich ku powszechnemu
dobru. Potrzebna
jest
nowa formuła świętości. Praca ludzka jest święta jako przygotowanie
wielkiego
dzieła doskonalenia świata.
gicznej
ludzkiej.
�616
Sprawozdania
i recenzje
Prace TeiJharda de Chardin nie są łatwe do czytania. Także przeloł.ona na język
polski książka "Człowiek" musiała nasunąć tłumaczom wiele trudności. Autor ma
styl zabarwiony emocjonalnie, przy tym pelny metafor i upiększeń stylistycznych
o niezaprzeczonych
walorach
poetyckich
ale nieraz niejasny.
Dla przyrodnika
przywykłego
do precyzji wyrażeń styl Teilharda
może być nawet nieczytelny.
Niemniej należy lekturę książek Teilharda
de Chardin zalecić tym wszystkim,
którzy pragnęliby
pogodzić światopogląd
religijny ze zdobyczami nauk przyrodniczych. Jak wiadomo obawa przed "herezją"
wstrzymywała
niejednego przed
akceptacją
ewolucjonizmu. Dziś dzięki publikacjom katolickiego autora Teilharda
de Chardin można tezy Darwina przyjąć bez obaw. Leży w tym niewcjtpliwie wielki walor tych książek.
Wanda
Stę.~licka
MAN. A Monthly Record of Anthropological
Science, Royal Anthropological
tute, London 1963, vol. LXIII, art. od nr 1-266.
Insti-
Czasopismo "Man" jest organem poświęconym
antropologii światowej. Król.
Instytut Antrop. w Londynie dąży do tego, by swymi wpływami objąć wszystkie
środowiska poświęcone naukom antropologicznym
we wszystkich krajach. Ma to
być coś w rodzaju międzynarodowej
stolicy antropologicznej
świata. W ostatnich
latach w Stanach Zjednoczonych A. P. powstało wydawnictwo
poniekąd konlmrencyjne p.n. Current
AnthropoLogy,
kierowane przez Sol Tax'a. Niemniej za angielskim "Man'em" przemawia tradycja kilkudziesięciu lat (omawiany rocznik jest
63). Ponadto ma angielska antropologia utrwałone od dawna kontakty z wszystkimi kontynentami.
W tej sytuacji raczej nie obawia się amerykańskiej
konkurencji.
Czasopismo "Man" ukazuje się jako miesięcznik w jedno-arkuszowych
zeszytach. Godna podkreślenia
i naśladownictwa
jest ogromna punktualność
pojawiania się kolejnych numerów. Szata zewnętrzna, papier, ilustracje i układ graficzny są bez zarzutu. Bardzo wygodny dla czytelników jest zwyczaj numerowania
poszczególnych pozycji w każdym zeszycie, przy czym numeracja
ta jest ciągła
dla bieżącego rocznika. W ten sposób bardzo łatwo odszukać każdą publikację
i równocześnie unika się nieporozumień w cytowaniu literatury,
Treść jest urozmaicona i podzielona na stałe w każdym zeszycie działy. Poszczególne publikacje
są niewielkie obejmując najwyżej 3-4 str. (in 4°). Działy
są następujące:
Artykuły oryginalne, nekrologi, sprawozdania
z posiedzeń i prac
Król. Inst. Antropol., krótkie doniesienia i komunikaty,
korespondencja
z czytelnikami, recenzje literatury
fachowej. Każdy z tych działów uwzględnia wpierw
publikacje o charakterze
ogólnym, następnie publikacje dotyczące poszczególnych
kontynentów, Afryki, Ameryki, Azji, Europy i Oceanii.
Cały rocznik 1963 zawiera w swych 12 zeszytach 266 poszczególnych pozycji.
Byłoby niemożliwością wszystkie kolejno omówić.
Spośród prac oryginalnych szczególną uwagę zwraca artykuł D. R. H u g h e s a
(nr 172) o poligenicznych lub wieloczynnikowych
zmiennych u człowieka i przywracaniu równowagi genetycznej
(PoLygenic
or muLtifactorial
variables
in Man:
redressing
the balance). Praca ta jest z tego względu szczególnie interesująca,
że
autor powołuje się między innymi na publikacje polskie młodych antropologów
T. Bielickiego i A. Wiercińskiego. Zagadnienia genetyczne są dla antropologii bardzo ważne, bez znajomości procesów dziedziczenia u ludzi trudno mówić o rasogenezie, która jest podstawą rozważań z zakresu etnogenezy. Obecnie badacze ustalili,
że proces ewolucji polega na zmianach częstości genów w populacji. Zachodzi
�Sprawozdania
i recenzje
61.
pytanie, czym są wywołane zmiany częstości genów, a więc jakie są przyczyny
i jaki jest mechanizm ewolucji? Powstał w związku z tym nowy aparat pojęciowy
i od czasów Darwina pierwszy rzeczywisty krok naprzód w badaniu procesó""
ewolucyjnych. Rozważa siQ trzy główne mechanizmy
ewolucji: mutacje, selekcję
i tzw. "ucieczkę genów" (drift). Jest wysoce prawdopodobne,
że geny decydujące
o kształcie głowy, twarzy, nosa, barwie skóry, oczu i włosów oraz o wzroście także ulegajc1 mutacjom. Ponieważ są to cechy poligeniczne, ich dziedziczenie jest
trudne do zbadania. Łatwiejsze pod tym względem są np. cechy serologiczne o charakterze monogenicznym, jakkolwiek zjawiska mutacyjne mogą tu sprawiać wielkie trudności. W literaturze światowej podaje się kilkaset stwierdzonych
przypad··
ków mutacji genowych u człowieka, szczególnie w grupach serologicznych. \Vszyst··
kie te fakty dowodzą, jak trudne zadanie stoi przed antropologiem
chcącym prowadzić badania genetyczne u ludzi. Pozostaje właściwie badanie cech morfologicznych i statystyczne
ich opracowywanie.
Ten tradycyjny
już tok postępowania jest p.arazie najłatwiej dostępny dła antropologii i daje naj pewniejsze rezultaty.
Również genetyczny charakter- ma praca (nr 22) o sierpowatych
krwinkach
u mieszkańców Indii. Autorem jest R. S. N e g i, antropolog prowadzący biometryczne zdjQcie ludności indyjskiej (Tlw incidence of sickLe ceLL trait in Bastar II).
Sierpowaty kształt krwinek poznano w tropikalnej Afryce. Jest to forma powstała
wskutek mutacji genowej. Krwinki kształtu sierpowatego są wybitnie upośłedzone
w procesie oddychania, ale dają odporność przeciwko malarii. Jeśli dziecko dziedziczy zmutowany gen zarówno po ojcu jak po matce, umiera wcześnie wskutek
niedotlenienia. Gdy jednak dziedziczy zmutowany gen wyłącznie po jednym z rodziców, a drugi otrzymuje w postaci normalnej, wówczas ma większe szanse przeżycia niż osobnik mający po obojgu rodzicach "normalne"
czyli niezmutowane
geny. Wskutek tego sierpowate krwinki utrzymują się wśród populacji narażonych
na zarażenie malarią. Praca Negi omawia przypadki tego rodzaju wśród ludności
indyjskiej.
Prace oryginalne nie ograniczają się oczywiście do spraw biologicznych. Spośród 19 tytułów 1 ma treść filozoficzną (marksizm), 4 dotyczy sztuki, 3 zagadnień
biologicznych, 6 etnologii, 5 paleoantropologii.
Wachlarz zagadnień jest dość duży.
W krótszych notkach i komunikatach
urozmaicenie jest tak sarno duże. Na ogółem 45 pozycji 18 dotyczy etnologii, 11 biologii, 5 spraw organizacyjnych,
3 pałeoantropologii, 5 sztuki i 3 metod.
Niezwykle ciekawy jest dział korespondencji
z czytelnikami. W roczniku znajdują się 32 pozycje tego typu. Korespondencja
dotyczy np. publikacji ogłoszonych
w czasopiśmie "Man", co do których czytelnicy wypowiadają
różne uwagi polemizując niekiedy ze sobą w kolejnych wypowiedziach. Inne wypowiedzi dotyczą różnych spraw interesujących
antropologów całego świata. Taka trybuna czytelników
stanowi moment scalający wszystkich antropologów skupionych dokoła czasopisma.
Dział korespondencji
jest możliwy oczywiście tylko w periodyku
ukazującym
się często i punktualnie,
w przeciwnym bowiem przypadku wypowiedzi traciłyby
szybko aktualność. Zaznaczyć wypada, że w amerykańskim
czasopiśmie Current
Anthropology
dział przeznaczony dła "trybuny czytelników" stanowi istotną część
wydawnictwa.
Jeśli się jednak porówna poziom wypowiedzi, wówczas przyznać
trzeba wyższość czasopismu "Man". Dział korespondencyjny
cechuje tutaj oględność i kultura wypowiedzi, jakkolwiek polemiki bywają dość zasadnicze.
Na osobną wzmiankę zasługują recenzje. Omawianie literatury
zajmuje większość tekstu w każdym numerze. Autorami recenzji są z reguły aktywni pracow-
�618
Sprawozdania
i recenzje
nicy naukowi często o głośnych nazwiskach. Poziom recenzji jest wobec tego bardzo wysoki. Jeśli artykuł drukowany
w dziale prac oryginalnych
czy krótkich
doniesień dotyczy większej publikacji książkowej, omawianej oprócz tego w dziale
recenzji, tytuł jest opatrzony gwiazdką. Ten łatwy sposób pozwala się czytelnikowi
zorientować, że dodatkowych informacji może poszukać wśród recenzji.
Na najwyższą
ocenę zasługuje opracowanie
redakcyjne
całości czasopisma.
Przejawia wielką troskę o czytelnika starając się ułatwić mu zarówno lekturę
jak poszukiwanie informacji. Warto by było niektóre z tych sposobów przenieść
na grunt polski.
Wanda
I. D. Cerskij,
Neopublikovannyje
statji,
pisma
i A. J. Cerskom, pod red. S. W. Obruciewa,
1956, s. 369, fot. 7, rys. 21.
Stęślicka
StatU o J. D. Ćerskom,
Irkuckoje Izdatelstwo, Irkuck
i dniewniki.
Kniznoje
Z uwagi na skromną ilość prac poświęconych zagadnieniu wkładu Polaków
w badania Syberii, warto w tym miejscu odnotować ciekawą książkę o Janie
Czerskim (1845-1892). Publikacja ta wydana w Irkucku staraniem Wschodnio-Syberyjskiego Oddziału Towarzystwa Geograficznego ZSRR stanowi skromny dowód
pamięci złożony polskiemu badaczowi, który za udział w powstaniu styczniowym
wcielony został do wojska rosyjskiego i tylko dzięki swym zainteresowaniom
naukowym zwolniony został z zesłańczej służby w I-szym Zachodnio-Syberyjskim
batalionie liniowym w Omsku, aby z ramienia Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiego
Towarzystwa
Geograficznego prowadzić badania nad budową geologiczną okolic
jeziora Bajkał. W toku tych prac odbył on szereg wypraw do Kraju Zabajkalskiego,
w Sajany, w Góry Wierchojańskie
w dorzecze Indygirki i Kołymy.
Poszczególni
autorzy
stworzyli
wielozagadnieniową
monografię
poświęconą
działalności polskiego badacza Syberii, którego działalność naukowa nie znalazła
dotąd należytej oceny w literaturze polskiej 1.
Całość książki podzielona jest na cztery zasadnicze rozdziały, z których pierwszy "Znaczenie naukowych prac J. D. Czerskiego" (str. 9-94) zawiera szereg oddzielnych opracowań różnych autorów. W opracowaniach tych przeprowadzono ocenę prac badawczych J. Czerskiego w zakresie zoologii, paleontologii i meteorologii
oraz zestawiono nazewnictwo geograficzne i przyrodnicze związane z jego imieniem.
Archeologa zainteresuje
napewno zamieszczony w tej części artykuł omawiający zasługi polskiego badacza, który pierwszy odkrył na przedmieściach Irkucka
paleolityczne stanowiska archeologiczne i sam je wyeksplorował dostarczając cennego materiału wykopaliskowego
w postaci krzemiennych
grotów i wiórów (str.
55-60).
Złożony zespół autorów opracował poszczególne zagadnienia
ne materiały znajdujące się w archiwach, bibliotekach i muzeach
kiego. Bogata korespondencja
Jana Czerskiego prowadzona z
F. Szmidtem, N. Witkowskim oraz z Rosyjskim Towarzystwem
w oparciu o liczZwiązku RadziecA. Czekanowskim,
Geograficznym za-
1 Polska
literatura
dotycząca
J. Czerskiego
nie jest liczna,
a zawarte
w niej wiadomości
sprowadzają
się do ogólnych
stwierdzeń
na podstawie,
których
trudno
jest przedstawić
jego
zasługi
w dziedzinie
nauk
przyrodniczych
i w etnografii.
Z bardziej
wartościowych
opracowań wymienić
należy:
T u I' k o w s k i T., Czerski Jan (1845-1892), Polski
Słownik
Biograficzny,
t. IV, s. 343-347, Kraków
,1938. T a l k a - H I' Y n c e W i c z .T., Polacy jako
badacze
Dalekiego
Wschodu, Przegląd
Współczesny.
t. IX" nr 6, s. 357-377, 1924. D Y b a w s k i B ..
Pamiętnik
od roku 1862 zaczqwszy do roku 1878. Lwów 1930, s. 424-425.
�Sprawozdania
619
i recenzje
wiera szereg szczegółów biograficznych
oraz rzuca pewne światło na zagadnienie
wkładu Polaków w badania Syberii. O istnieniu niektórych
rękopisów nie wiedzieli autorzy wcześniejszych
opracowań, bądź też nie posiadali możliwości ich
wykorzystania. Właśnie omówieniu tych źródeł poświęcona jest druga część pracy
zatytułowana
- "Nieopublikowane
materiały J. D. Czerskiego - artykuły, listy,
dzienniki" (str. 95-322). Zebrane w jedną całość rękopiśmienne
materiały polskiego badacza-zesłańca
dotyczą wielu zagadnień. Szczególnie interesujące
wiadomości
kryją się w dzienniku, który pisany był podczas ekspedycji
północnej
w latach 1891-1892. Dane te dotyczą jednak spraw związanych z obserwacjami
geologiczno-geograficznymi,
które były głównym celem tej wyprawy. Inne materiały
znajdujące
się w tej części pracy zawierają
interesujące
wiadomości z zakresu
polskich badań na obszarze Syberii oraz pewne szczegóły na temat szamanizmu
u Jakutów. Mało znane zagadnienie jakim jest wkład J. Czerskiego w badania nad
kulturą tubylców Syberii opracowane zostało w książce przez S. W. Obrucziewa
syna znanego badacza północnych rejonów Syberii i osobistego znajomego polskiego badacza po niewoli W. A. Obrucziewa (str. 242-259). Warto jednak w oparciu
o to opracowanie
oraz o wskazane w nim materiały
dokładnie omówić zasługi
J. Czerskiego w dziedzinie badań etnograficznych, które prowadził on podczas swych
wypraw naukowych. Problem ten jest do tej pory mało znany w polskiej literaturze dotyczącej zagadnienia wkładu Polaków w badania Syberii i kultury jej tubylców.
Rozdział trzeci "Wspomnienia o J. D. Czerskim" (str. 323-353) posiada mniejszą
wartość, chociaż stanowi cenne dopełnienie
ogólnej charakterystyki
J. C z e 1's k i e g o. Szczególnie wspomnienie W. A. Obrucziewa - "Moje spotkanie z Czerskim" (str. 323-324) zawiera interesujące
wiadomości o jego pracach naukowych
prowadzonych nad Bajkałem i w Kraju Zabajkalskim.
Cenne są również wspomnienia B. Dybowskiego o J. Czerskim oraz inne wyjątki z' jego pamiętników,
które znalazły się w tym rozdziale jako "Wyjątki z dziennika"
(str. 337-342) 2.
Właśnie te wspomnienia
podkreślają
znacznie wartość prac badawczych J. Czersikego dla poznania Syberii. Kontynuatorem
prac badawczych rozpoczętych przez
J. Czerskiego był jego jedyny syn, który do ogólnej wiedzy o Syberii wniósł
również niemały wkład należycie oceniony w ostatniej
części książki zatytułowanej "Naukowa działalność A. 1. Czerskiego" (str. 354-368).
Sumując uwagi dotyczące książki należy podkreślić, że stanowi ona jedyne
jak do tej pory żródło w którym tak wielostronnie
potraktowano
ocenę zasług
badawczych J. Czerskiego. Szkoda tylko, że brak mapki przedstawiającej
trasę syberyjskich
wędrówek
polskiego
zesłańca
pomniejsza
w pewnym
stopniu
jej
atrakcyjność.
Antoni
Niko Kuret,
Ziljsko
Książka Niko
sowi i historycznej
wśród słoweńskich
kiej) znanych pod
sie których młodzi
i
'Zamieszczone
Kamczatce, Część
Mehvanje
in njegov
evropski
okvir.
Kuczyński
Ljubljana
1963.
Kureta, znanego etnografa słoweńskiego, poświęcona jest opianalizie gry ludowej "stehvanje",
do dziś jeszcze popularnej
mieszkańców doliny Zilii (na granicy jugosłowiańsko-austriacnazwą Zilian. Gra ta ma charakter zawodów sportowych w C7.ajeźdźcy winni przebić zawieszoną w powietrzu tarczę przy pow
r.
książce
Podróż
Z
wyjątki
pochodzą
z pracy:
D y b o w s k i
Warszawy na Kamczatkę,
Kraków
1912.
B..
O
Sybel'yi
�(;;30
Sprawo=clania
i. recenzje
mocy trzymanej
w ręku dzidy. Owej grze towarzyszy
wiele ceremonii i czynności, w których biorą udział prawie wszyscy mieszkatlc;I: wsi, a nawet i sąsiedzi
z pobliskich okolic.
Fakt oryginal.ności tej gry i jej występowanie
jedynie u Zilian interesowalo
etnografów
już od dawna. Pierwsze jej opisy znane są z początków XIX wieku,
lecz naukowe zainteresowanie
się tym elementem
kultury
duchowej
datuje siC;
dopiero od roku 1934, \v którym to Austryjak
G. Graber opublikował
pierwsze
szersze studium na ten temat. Próbował on udowodnić w nim nienieckość
tego
elementu kulturowego. Ale już w rol<u nastqpnym folklorysta slowe{lski F. Marolt,
na podstawie przekonywujących
dowodów, uzasadnił jej słoweóski charakter. Niestety obaj ci autorzy, jak twierdzi N. Kuret, analizując ową grę ludową próbowali
"Wyjaśnić jej genezG poprzez szukanie analogii do obrzqdów opisywanych
przez
Mannhardta
i Frazera, a zaklasyfikowanych
jako pozostałości kultu drzew.
iegdyś
nawet traktowano
tę grę jako pozostałość po zwyczajach Bunnów i Awarów. Oczywiście takie poglądy nie dadzą się utrzymać w świetle nowszych badań.
Autor omawianej pracy rozpatrzył kwestię pochodzenia tej gry w zupełnie inny sposób. Przede wszystkim prześledził on w dostępnej łiteraturze
naukowej opisy wszystkich gier sportowych zarówno z epoki starożytnej
jak i ze średniowiecza
i czasów nowożytnych,
aby wśród nich znaleźć elementy podobne do "stehvanja".
Jak się okazało, najwięcej analogii znalazł on w organizowanym
w późnym średniowieczu i w epoce nowożytnej turniejach,
w czasie których należało rozbić osadzony na palu cel (w postaci garnka, tarczy, beczki itp.) rozbijając go i niszcząc.
Często cel ten miał postać kukły dziwacznie ubranej, przypominającej
Turka lub
murzyna. Stąd Niko Kuret wyciąga wniosek, że opisywana przez niego gra jest
pewnego rodzaju pozostałością po tradycjach walk z Saracenami i Turkami w czasie wypraw krzyżowych i nieco później. Ciekawy jest przy tym fakt, że niegdyś
podobne gry i turnieje
były zabawami wyraźnie szlacheckimi
i dopiero w XVII
i XVIII stuleciu zostały one przez szlachtę porzucone, stając się odtąd integralnym
elementem kultury ludowej. Mamy więc w tym wypadku ciekawy przyczynek do
historii przechodzenia
elementów kulturowych
od warstw wyższych do niższych.
W jednym z rozdziałów Niko Kuret podkreśla
fakt, że Zilianie zdają sobie
sprawę z wyjątkowości
tej gry i potrafią wykorzystywać
ją jako element folklorystyczny
przyciągający
turystów.
W związku
z tym wielokrotnie
organizowano
ją specjalnie w celu uświetnienia
pewnych uroczystości ogólnopaństwowych.
Odpowiednie zespoły prezentowały
ją również i poza granicami
regionu, a przede
wszystkim w Ljubljanie.
Przechodząc
do ogólnej charakterystyki
omawianej
książki należy stwierdzić,
że stanowi ona przykład analizy pewnego elementu kulturowego
na szerokim tle
porównawczym.
Nie na darmo tytuł książki brzmi "Zilijska gra ludowa "stehvanjc"
na tle europejskim".
Jednakże
porównawcze
potraktowanie
tego tematu możliwe
było jedynie dzięki historycznej i typologicznej analizie tego zjawiska. Stąd w pracy Kureta znajdujemy
dokładne opisy odmian tej gry, wyliczenie jej wszystkich
akcesoriów, szczegółowe omówienie okoliczności w jakich się odbywają, jak również szereg ilustracji przedstawiających
przebieg calej gry. W specjalnym uzupełnieniu zamieszczono teksty przyśpiewek
i pieśni towarzyszących
różnym etapom
tej gry oraz oryginalne teksty literackie, w których jest mowa o zabawach i grach
przypominających
słoweńskie "stehvanja".
Dzięki bogactwu literatury
cytowanej
przez autora oraz wnikliwej
analizie
zebranego materiału otrzymaliśmy
książkę mającą wielkie walory poznawcze i metodologiczne.
Stanowi
ona klasyczny
przykład
solidnej monografii
poświęconej
�SJ.1,.alL~()zrlaniCl
wybranemu
lić mianem
elementowi
monografii
Ii:! I
i recen:je
kultury, monografii ,którą
genetyczno-kulturowej.
naj dokładniej
dałoby
Krzysztof
.JULIAN
się okreś-
Makulski
KRZYŻANOWSKI
W KRAINIE
BAJKI
JUGOSŁOWIAŃSKIEJ
Jugosłowiańska
bajka ludowa, z wielu względów niezwykle interesująca,
mało
jest znana poza obrębem swej ojczyzny. Dopiero ostatnie łata przyniosły zmianę
i w tej dziedzinie. Ukazał się więc przepiękny
tom angielski, zawierający
umiejętnie dobrane i pięknie ilustrowane
jej okazy l. Nastąpił po nim daleko skromniejszy wybór polski, również ilustrowany,
przeznaczony
jednak
dla czytelnika
o małych wymaganiach,
ani bowiem tłumacze ani wydawcy słowem choćby nie
wspomnieli, skąd wybrane teksty pochodzą?
Ostatnio wreszcie pojawił się tom, który niewątpliwie
stanie się podstawą
wszelkich tłumaczeń
dalszych i przyczyni
się walnie do upowsźechnienia
bajki
jugosłowiańskiej
na szerokim świecie. Opracowała go Maja Bocković Stu1li, czołowa folklorystka
chorwacka,
lderująca
Instytutem
Literatury
Ludowej Akademii
Nauk w Zagrzebiu, wydała go zaś Macierz Chorwacka w serii "Pięć wieków literatury chorwackiej".
Książka, odbita bardzo starannie,
na doskonałym
papierze,
ozdobiona pomysłowymi
rysunkami
Branki Hegedusića, może iść o lepsze z tomem angielskim, bijąc go znakomitym
aparatem
naukowym.
M.B.S. mianowicie,
jak M. Bosković Stulli w tekście się podpisuje, dała nie tylko dobry wstęp i wzorowe komentarze, ale dołączyła również rozprawę językoznawcy
Bratoljuba
Kłaića
o gwarach, które w książce występują i tegoż współpracownika
nieodzowny słownik wyrazów gwarowych 3. Jednym słowem Narodne pripovijetke
w omawianym
wydaniu przedstawiają
się wręcz imponująco w sensie merytorycznym
i formalnym, artystycznym
i naukowym,
odpowiadają
bowiem najwyższym
wymaganiom
czytelnika
zarówno zwyczajnego,
jak fachowego miłośnika
i badacza twórczości
ludowej.
Pani M.B.S. usiłowała czytelnikowi temu ukazać kanoniczny, obszerny zestaw
serbskochorwackich
tekstów bajkowych, zarówno dawnych jak nowoczesnych. Zebrała ich pokażną ilość, bo 172 pozycyj, zaczerpniętych
ze źródeł dawniejszych,
drukowanych,
i nowych rękopiśmiennych,
przez nią samą utrwalonych
na taśmie
magnetofonu
i dostępnych jedynie w zapiskach archiwalnych.
Całość zbioru rozpada się na dwie grupy, 114 bajek i anegdot, oraz 58 opowiadań, określonych terminem "Predaje",
znaczącym tutaj zarówno podania historyczne
i topograficzne,
jak bajki wierzeniowe. Dzięki temu całość ta daje dobre wyobrażenie
o charakterze jugosłowiańskiej
prozy ludowej, przede wszystkim
serbskiej
i chorwackiej,
słoweńska bowiem reprezentowana
jest tu skąpo, macedońska
zaś i czarnogórska
do tomu nie weszła, ze względów zapewne językowych.
Bogaty ten materiał
ułożono w sposób zgodny z powszechnie
uznawanymi
dzisiaj zasadami bajkoznawstwa
nowoczesnego, a więc wedle systematyki
międzynarodowej Aarne-Thompsona
(The Types of the Folktale,
1961), z modyfikacjami
dla bajek wierzeniowych Christiansena
(The Migratory
Legends, 1958). Równocześnie
l N.
C u r C i j a - P r o cl a n o v i ć, y u g o s l a v F o l k - T a l e s. Illustrated
by
d e l - M 011 roe.
London,
Oxford
University
Press,
1%0.
'D.
j
B. C I R L j ć, Bajld spod pigwy. Ilustl'owai
J. M. Szancer,
Warszawa,
nik, 19(;2.
':\'1.
B o
s
k Ov ić
S l li l l i. Na1'oane
pripovijctke,
zagreb,
Matica
Hrvats!<a
Ki
J.
d-
Czyte.l-
Zora,
196;!.
�6:32
Sprawozdania
i recenzje
jednak materiał ten dobrano tak, by odpowiadał on charakterowi
serii, w której
tom się ukazał; stąd mimo iż główny nacisk pada tu na teksty nowe, czytelnik
otrzymuje anegdotę, wydobytą z komedii Marina Ddića (nr 76), renesansowego
rówieśnika naszego Mikołaja Reja, następnie bajki zapisane przez klasyków, Serba
Wuka Karadzića i Słoweńca Stanka Vraza, następnie przez folklorystę dubrownickiego, W. BogiSića (nr 30), a wreszcie cały zespół dobrych zbieraczy bajek ludowych
w w. XIX i XX. Uzasadnienie takiego ujęcia znaleźć można we wstępie, gdzie
autorka zaakcentowała
doniosłość bajki ludowej jako wyrazu jedności narodu jugosłowiańskiego, występującej stale w jego dziejach, niezależnie od jego kolejnych
przynależności państwowych.
Oprócz uwag wstępnych ich autorka każdą z bajek zaopatrzyła w precyzyjny
komentarz bibliograficzny
a niekiedy i rzeczowy. Czytelnik dowiaduje się tutaj,
skąd pochodzi dany tekst, jakie ma on warianty w zbiorach dawniejszych, jakie
wreszcie miejsce zajmuje w systemie międzynarodowym.
Innymi słowy informacje
te lokalizują daną pozycję w środowisku bajkowym zarówno jugosłowiańskim jak
światowym. I właśnie tutaj, w tej pionierskiej pracy występują pewne kłopoty,
z których kilka przynajmniej
zasługuje na specjalną uwagę.
Najosobliwszy z nich dotyczy frantowskiej
czy sowizdrzalskiej humoreski "Lukavstvo OmiSana (nr 82), szelmostwa trzech spryciarzy, pochodzących, jak wskazuje tytuł, z miejscowości Omiszal na wyspie Krk. Wyruszają oni łodzią wzdłuż
brzegu i docierają zgłodniali do jakiegoś miasteczka, by się posilić, i to za darmo,
nie mają bowiem grosza przy duszy. Pierwszy, spotkawszy dziewczynę z bochenkiem chleba, prosi, by mu przyniosła drugi, a on na nią zaczeka. Otrzymawszy
bochenek do potrzymania znika z nim bez śladu. Jego kompan zjawia się z butelką
wina, którą zdobył w podrumie (winiarni) w taki oto sposób. Upuściwszy korek,
skłania karczmarkę, by palcem zatkała otwór w beczce, sam zaś ulatnia się. Frant
trzeci kupuje ryby i, przedstawiając
się jako brat księdza, każe sprzedawcy pójść
na plebanię po zapłatę. Komentarz
odsyła tutaj do wątków Aarne-Thompsona
T 1525L + 1526A i in., i odsyła całkiem błędnie, bajka bowiem o trzech frantach
nie ma z danymi pozycjami niczego wspólnego. Trudność polega tu na tym, że
systematyka bajki o trzech frantach nie zna. A chodzi tu o pozycję nie byle jaką,
choć zagadkową.
Już mianowicie
w średniowiecznej
Francji
krążyły
gadki
o trickach złodziejskich, wiązanych z osobą Franc;ois Villona, za jego bowiem utwory uchodziły wierszowane
opowiadania
o łotrzykach, pomysłowo zaopatrujących
się w chleb, wino i ryby, ale opowiadania te, znane jako Repues tranches,
traktowały każdy kawał oddzielnie. Folklor polski, a jak się obecnie okazuje, również
jugosłowiański, trzy kawały związał w cykl trój członowy. Człon czwarty to podejście gospodyni, która frantom przyrządziła
ryby. Poczynają oni spierać się, kto
ma zapłacić, każdy oświadcza gotowość, wreszcie wybór zdają na zaskoczoną kobiecinę; każą jej zawiązać sobie oczy i schwytać lub uderzyć polanem któregoś
z nich, on zaś dług ureguluje. Oczywiście wymykają się, ona zaś, wedle wariantu
chorwackiego, uderza własnego męża. Facecja ta w Polsce znana jest z pięciu
wariantów, to też w Polskiej
Bajce Ludowej
uznałem ją za wątek samodzielny,
oznaczony jako T 1550. Za słusznością takiego zabiegu przemawia obecnie stwierdzenie, iż Jugosławia ma ten wątek w czterech wariantach, że tedy jest on znany
na odległych od siebie terytoriach i nie wątpię, że poszukiwania dalsze wykryją
go zapewne na Węgrzech lub w Rumunii, lub nawet w obydwu tych krajach.
Systematyka polska okazuje się pomocna w kilku innych jeszcze wypadkach,
w których folklorystka chorwacka nie odpoznała bajek znanych również poza Jugosławią. Najciekawszy z nich to facecja "Likarnija babi" (nr 74), gdzie żebrak za-
�Sprawozdania
i recenzje
623
leca chorej staruszce tanie lekarstwo na jej dolegliwości: "U zrni od zwona zuka,
od mazge mlika, od crne krave rika i zejicego trka, pa stuci sve zajedno stinok
na stini, privij i proći će biti bolest". Recepta ta, w Jugosławii podana w r. 1905,
w Polsce pojawiła się już w r. 1447 w postaci: "Zajaczeho skoku, marmuroweho
oleje, zwonoweho zwuku dobud, budesz zdraw". Sowizdrzalski ten koncept, pochodzenia niewątpliwie
czeskiego, przez odkrywcę, A. Brucknera poczytany za przysłowie, jest najwidoczniej fragmentem facecji, która w postaci pierwotnej
zachowała się w folklorze jugosłowiańskim.
W związku z tym zaklasyfikowanie
go jako
T 1296 nie jest chyba słuszne.
Wypadek drugi, to humoreska "Da je stvoriti sve ljude" (nr 114), której odpowiednik polski ("Gdyby, szczyt strachu") oznaczyłem jako T 2294, a która polega
na piętrzeniu
niemożliwości:
"Gdyby wszystkie
góry byly masłem,
a doliny
kaszą, gdyby człowiek to zjadł i dąb złożony z wszystkich dębów ściął siekierą
złożoną z wszystkich
siekier, to dopiero byłby huk". W Kleinere
Schriften
R. K Ó h l e l' a, niedostępnych w Warszawie, znaleźć można więcej takich dziwów,
wraz z wiadomością o ich kolebce, folklorze żydowskim.
Wypadek trzeci to ucieszne "Kazanie w Trogirze" (nr 98); miejscowy ksiądz
mówi, jaka będzie jego odpowiedż, gdy na sądzie ostatecznym usłyszy pytanie, co
zrobił z swą owczarnią. Będzie ona prosta: dostały mu się nie owce i jagnięta, lecz
kozy i capy. Jej odpowiednik polski to kazanie sławnego proboszcza-kawalarza
w Nowym Sączu, księdza Machaczka, ekskapelana
wojskowego. Na sądzie bożym
będzie się tłumaczył, że parafianie jego składali się nie z owiec lecz z świń. Do
systematyki
polskiej facecji tej nie wprowadziłem,
znam ją bowiem jedynie
z przekazu ustnego, na tekst jej zaś drukowany dotąd nie trafiłem. Pozycja ta zaś
interesująca, wywodzi się ona bowiem może z austriackiego
folkloru wojskowego,
unieśmiertelnionego
w przygodach Szwejka a sięgającego od Wisły po Jordan.
Skoro zaś wspomniało
się przed chwilą folklor żydowski, warto dodać, iż
historyjka "Mudri Salamun i sestra", gdzie mądry król Izraela sprawdza podstępem, iż jego prześliczna siostra ma zamiast jednej stopy ośle kopyto, wywodzi
się z opowieści o Salomonie i Sabie, "królowej gęsiej nóżce" (la reine pedauque).
W znanym zbiorze Bin Goriona (Der Born Judas 3, s. 38) królowa z Saby ma tylko nogi szpetnie owłosione.
Na zakończenie wreszcie jedna jeszcze uwaga ogólniejsza. W partii podaniowej
zbiór jugosłowiański przynosi bajki wierzeniowe takie jak "Mali viStac" (nr 151),
o zdemaskowaniu "podciepka" czy "odmieńca", a więc dziecka podrzuconego przez
dziwożony, następnie bajkę o poszukiwaczach
pieniędzy, które "kwitną"
w noc
świętojańską (nr 133), o Wili źonie (nr 124) i inne, doskonale znane u nas. Jeśli
do tego dodać, iż mamy tam dokładny odpowiednik humoreski osieckiej o powieszeniu kowala, choć ślusarz zawinił (nr 86), która nam wydaje się tworem
naj zupełniej rodzimym, oraz wypadki omówione poprzednio, jak facecja o trzech
głodnych frantach, czy kazanie trogirskie, okazuje się, iż świat bajek jugosłowiańskich wykazuje dużo opowiadań doskonale znanych u nas, a wybieram pozycje
rzadkie, dla których odpowiedniki nie łatwo jest znaleźć. Do tego dochodzą pokrewieństwa innego rodzaju. Wśród fraszek tak zwanego Anonima-Protestanta,
który
żył równocześnie z Kochanowskim jest sprośna humoreska "Scort. J. M. Księdza
Biskupa" (nr 75); w Szkicach węglem Sienkiewicza znowuż, w rękopisie, w druku
• .J. SL B Y s l r O li, Przysłowiu
poLskie, Kraków
1932.
'Anonima-Protestanta
XVI wieku,
EroLyki,
Fraszki,
Obrazki,
Erotyki.
wyd.
I. Chrzanowski,
Kraków
1932, 84. '" F. S. Kra
u s s, Anthropojyteia.
Leipzig
1904, 1 s. 5 nr 6. H. Sienkiewicz,
DzieLa. Warszawa
1952, LIII, 270. ~ Krauss
j.w.s. 503 nr 369.
�Spra
U.10
?.:c1
ania
i recenzje
bowiem cenzura kawał ten wykreśliła,
jest facecja o kobiecie, którą napastuje
nocujący u niej żołnierz-cudzoziemiec,
a ona mężowi tłumaczy, iż nie może się
bronić, bo nie zna obcego języka. Odpowiedniki ludowe w obu wypadkach znależć
mo~'la w tomie Anthropofyteia,
w którym dziwaczny miłośnik pornografii w folklorze, F. S. Krauss zebrał bogate materiały
jugosłowiańskie.
Przypuszczam, że
tego rodzaju zaskakujących
faktów ustalić by można sporo, zwI. w dziedzinie
facecjonistyki. Odpowiednie studia porównawcze doprowadzą więc może z biegiem
czasu do powstania w obrębie folklorystyki europejskiej wyodrębnionej grupy zjawisk słowiańskich, do tego zaś odległego w tej chwili stadium zbliżają nas prace
stosujące nowoczesne metody badawcze, a do nich należy właśnie Narodne pripovijetke.
Julian Krzyżanowski
B. Gołębiowski,
1964, s. 140.
Kultura
życie
społeczne
wsi.
Biblioteka
.,Zarzewia",
Warszawa
Problematyka
współczesnych
przeobrażeń
kulturowych,
która coraz więcej
miejsca zajmuje w planach i wynikach badawczych poszczególnych ośrodków etnograficznych, wymaga rozszerzenia tradycyjnej
dla etnografii bazy źródłowej. Jednym z nowych rodzajów źródeł godnych uwzględnienia w związku z zaangażowaniem się etnografii w badania nad współczesnością jest materiał prasowy, w tym
również publicystyka, dająca wielokrotnie pierwszą, nieraz twórczą i głęboką próbę interpretacji
opisywanych zjawisk.
Recenzowana praca to przykład publicystyki
wartościowej
poznawczo i pogłębionej. Z posłowia dowiadujemy się, że książkę wypełniły artykuły poprzednio
opublikowane w "Argumentach",
"Przeglądzie Kulturalnym",
"Tygodniku Kulturalnym" i "Wsi współczesnej". Publicystyczny
charakter wydawnictwa
podkreśla
sam autor, stwierdzając w posłowiu, że "...więcej w nim znaków zapytania, poszukiwań za odpowiedzią niż odpowiedzi bezspornych ...".
Pracę otwiera rozdział "Przemiany
kultury
na wsi polskiej". Przedmiotem
zainteresowania
B. Gołębiowskiego jest w nim proces kulturalnej
unifikacji wsi
i miasta, przezwyciężania kultur regionalnych na rzecz bardziej jednolitej kultury
nowoczesnej.
Interesująco
wypadła
próba charakterystyki
przyczyn wyjątkowo
złożonego a nawet konfliktowego przebiegu tego procesu na wsi polskiej. Złożyła
się nań, zdaniem autora, duża przepaść między kulturą "ogólnonarodową"
a kulturą ludu wiejskiego bezpośrednio przed okresem dynamizacji przeobrażeń, nieprzygotowanie
kultury
masowej w okresie natężenia
przeobrażeń
kulturalnych
wsi w latach 50-tych do wypełnienia ówczesnych zadań wobec wsi oraz sprzeczność ośrodków aktywnych w przekazywaniu
treści kulturowych:
państwa i kościoła. Etnografa
szczególnie zainteresuje
tutaj
próba charakterystyki
kultury
właściwej przedwojennej
wsi polskiej, którą autor nazywa "ludową". Kształtowały
ją, jak słusznie podkreślono, prymityw życia i następstwa
zamkniqcia środowisk
w warunkach na poły naturalnej (nie "naturalistycznej",
Z. J.) gospodarki drobnochłopskiej. Nie można się jednakże zgodzić, kiedy autor pisze: " ...rozrośnięte formy
kultury ludowej tego typu były specyficzne dla kultury wschodniej". Poza niekonkretnością sformułowania
- nie wiemy jaką "kulturq wschodnią" autor ma na
myśli, błqdne jest użycie kryterium geograficznego tam, gdzie potrzebne są jedynie
kryteria rozwoju gospodarczo-społecznego.
Dla etnografa w tym fragmencie książki
interesujące będzie również stwierdzenie, że konfliktowy charakter zderzenia kul-
�Spf'owozdania
i recenzje
625
tu:rychłopskiej
i mas'owej złagodziła polityka państwa progmmowo przyswaJaJąca
nowym treściom kulturalnym,
przekazywanym
nowymi śI'odkami przekazu, pOSitępowe elementy kultury ludowej i regionalnej tradycji kulturalnej.
Zarówno w rozdziale pierwszym jak i następnych autor wykorzystuje
m. in. materiały nadesłane
na konkurs pamiętnikarski
rozpisany w roku 1961 przez Z. M. W. wspólnie z instytucjami naukowymi i wydawniczymi, który przyniósł blisko 5 i pół tysiąca prac
napisanych przez młodzież wiejską. Spożytkowanie pamiętników
wprowadza interesujący materiał o wartościach źródłowych.
W rozdziale II "U kolebki kultury socjalistycznej"
autor przedstawia konflikt
między nowymi potrzebami kulturalnymi
przede wszystkim młodzieży wiejskiej
a brakiem tych potrzebu starszych mieszkańców
wsi. Dobrze udokumentowane
rozważania nad sytuacją teatru amatorskiego a szerzej nad problemem aktywnego
uczestnictwa w życiu kulturalnym
i współtworzenia
dóbr kulturalnych
na współczesnej wsi stanowią wartościową część pracy.
Ostatni rozdział "Zycie współczesne a kultura" wypełnia omówienie przeobrażeń w postawach młodzieży wiejskiej,
do którego to tematu nawiązywano
już
w poprzednich rozdziałach. Autora interesują tu m. in. przyczyny ucieczki młodzieży ze wsi, problemy wiejskiej inteligencji i czytelnictwo na wsi. Niekonsekwencje
konstrukcyjne
pracy - wynik zestawienia w niej artykułów przygotowanych
jako
samodzielne publikacje, prowadzące do powtarzania zagadnień i mała precyzja niektórych tytułów i tutaj męczą czytelnika.
Przykładem niefrasobliwości autora
ustalaniu tytułów może być tytuł książki: "Kultura i życie społeczne wsi", mylnie informujący o jej zawartości. Czytelnik
oczekuje wykładu
systematycznego
choć oczywiście z konieczności
skrótowego
a otrzymuje zbiór wypowiedzi na temat tylko nielicznych zagadnień zapowiedzianych w tytule. W związku z treścią książki zakwestionować należy użycie terminu
"kultura", jakże przecież szerokiego i wieloznacznego. Jeszcze większe wątpliwości
budzi zastosowanie
w tytule określenia
"życie społeczne". Książkę wypełniają
szkice z zakresu przeobrażeń kulturalnych
na wsi współczesnej i taki winien być
jej tytuł.
Ocena celowości wydrukowania
pracy B. Gołębiowskiego w bibliotece "Zarzewia" i skierowania jej w ten sposób do rąk młodzieży wiejskiej nie należy do
kompetencji etnografa. Najprawdopodobniej
lepiej o przeobrażeniach
kulturowych
na wsi informowałaby napisana przystępnym
językiem praca popularno-naukowa.
Publicystycznym szkicom B. Gołębiowskiego niepodobna jednakże odmówić poważnych walorów; doskonałej znajomości niektórych poruszanych
zagadnień i pasji
w naświetlaniu skomplikowanej
problematyki
wiejskiej. Przed oddaniem ich jed-·
nakże do rąk masowego czytelnika należałoby choćby poprawić nie zawsze porządny język wykładu: "...traci na zasadności..." (s. 7) itp. i t'iprościć go: " ...determinanty
społeczno-kulturowe
ukształtowania
osobowości społecznej
jednostek
o różnych
motywach identyfikowania
się z określonymi wartościami
kultury ...", (s. 22) itp.,
itp.
Przystępując do końcowej o~eny recenzowanej książki uznać należy za zdecydowanie bardziej wartościowe te jej fragmenty, w których poddano analizie konkretne przejawy kulturalnego życia wsi od ogólnych rozważań o istocie przeobrażeń kulturowych, będących nie zawsze dostatecznie uporządkowanymi
sprawozda-
w
niami z literatury.
Bogato udokumentowane
omówienia
kulturalnych potrzeb wsi czynią pracę B. Gołębiowskiego
etnografa.
18 ~ Lud,
t. 51. cz. lI, 1968
Zbigniew
Jasiewicz
przeobrażeń
w zakresie
interesującą
również dla
�626
Sprawozdania
Maria Cabalska, Zagadnienie
obrządku
t. XXX, zesz. 112, 1964 r., s. 18-42.
i recenzje
ciałopaLnego.
Wiadomości
Archeologiczne,
Autorka postawiła sobie za zadanie "przedstawić
własną koncepcjG dotyczącą
początków
ciałopalenia
oraz dróg rozchodzenia
się tego obyczaju"
(s. 20). By
osiągnąć tak nakreślony cel - przeanalizowała
etnograficzny i archeologiczny materiał faktograficzny
z obszaru Azji, Afryki, obydwóch Ameryk, Australii i Oceanii.
Zagadnienie
dotyczące dróg i sposobów rozchodzenia
się pochówku ciałopalnego
w Europie przedhistorycznej
omawia autorka w oddzielnej pracy pL "Cmentarzysko
ciałopalne kultury łużyckiej w Kuśmierkach
w powiecie częstochowskim a zagadnienie początku i rozpowszechniania
się zwyczaju palenia zmarlych (Przegląd Archeologiczny t. XVIII).
Przeważająca
część zebranego
przez autorkę
materiału
pochodzi z pracy
U. S c h l e n t h er, Brandbestattung
und SeeLengLaubcn (Berlin 1960) oraz z artykułów P. M. Ktistera i E. Doerra, zamieszczonych w Anthroposie. Z prac polskich
autorów wykorzystano
nieogłoszoną drukiem pracę T. Mars~ewskiego, "Pochówki
przez tzw. porzucenie zwłok na obszarach dawnej i współczesnej Afryki i Azji",
pominięto natomiast
ilustrowany
mapami artykuł A. L. Godlewskiego.
"Obrzędy
przy zgonie, rodzaje pochówków i wiara w byt pośmiertny
wśród Polinezyjczyków (Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, t. I,
1960), omawiający
w sposób, co prawda, bardzo pobieżny i niekompletny
zagadnienie form pochówków na obszarze Oceanii.
Przy opracowywaniu
materiału
autorka
posługuje
się metodą porównawczq
oraz, w wąskim zakresie, metodą kartograficzną.
Utarło się przekonanie,
że zwyczaj ciałopalenia
rozwinął siG niezależnie ocl
siebie na różnych obszarach kuli ziemskiej. Jednakże ostatnio niektórzy autorzy
(G. Childe, C. F. C. Hawkes, T. Voigt) skłonni są przypuszczać, że zwyczaj ten
wywodzi się z obszaru Mezopotamii. M. Cabalska w oparciu o łokalizacjG czasowoprzestrzenną
znalezisk archeologicznych
oraz w oparciu o najstarsze źródła pisane,
zawierające
wzmianki, dotyczące ciałopalenia
na obszarze południowo-wschodniej
Azji, również dochodzi do przekonania,
że obrządek ciałopalny bierze swój początek na obszarach Mezopotamii,
gdzie powstał w trzecim tysiącleciu
p.n.e. Stąd
zwyczaj ten, zdaniem autorki, rozszedł się po całym świecie. I tak do Afryki dotarł
on z Azji Przedniej bądż też z południowo-wschodniej
Europy drogą morską przez
Gibraltar i dalej wzdłuż wybrzeży zachodniej Afryki, albo doliną Nilu. Do pozostałych obszarów świata obrządek ciałopalny dociera z Indii wraz z hinduizmem a nast~pnie wraz z buddyzmem. Wyjątek stanowią tu Chiny, gdzie sporadycznie stosowano ciałopalenie
już w IV w. p.n.e., podczas gdy buddyzm dotarł do granic
Chin dopiero około 65 r. p.n.e. Natomiast "odnośnie całego lądu amerykańskiego
pragnę podkreślić
pisze autorka
że obrządek
ciałopałny
prawdopodobnie
dostał się tutaj z centrum azjatyckiego, a szczególnie z Indii, drogą transpacyficzną.
Archeologiczne
dane poświadczają
go dła czasów ok. 300 1'. przed n.e. Wią<:ałoby
się to z okresem nasilenia rozpowszechniania
się buddyzmu, a z nim ciałopalenia.
Na ten czas przypada w Indiach panowanie cesarza Asoki (lata 274-237 przed n.e.).
Buddyzm promieniuje wtedy na bardzo rozległe tereny i nie jest zupełnie wykluczone, że jakaś misja buddyjska dotarła przez Pacyfik do ujścia rzeki Gila" (s. 37).
Jeżeli zważyć, że buddyzm dotarł w 250 r. p.n.e. na Cejlon, około r.5 r. p.n.e. do
Chin (gdzie rozwinął się znacznie w wiekach IV-V
n.e.), w latach 372-384 do
Korei, 400-500 do Birmy, Sumatry i Indochin, w latach 540-570 do ,Japonii (M. Cabalska podaje, że buddyzm dotarł tu już w IV w. n.e.) a około 650 r. n.e. na Tybet~
�s·prawozdania
i recenzje
627
to przypuszczenie
autorki o tak wczesnym reJSIe misji buddyjskiej
do zachodnich
wybrzeży Ameryki Północnej na trasie prawie 10000 km staje się mało prawdopodobne. Sądzę, że bardziej realne, ale mimo to nadal mało prawdopodobne,
byłoby
przypuszczenie,
że zwyczaj ciałopalenia
został przeniesiony
do Ameryki Północnej
przez przypadkowo
tam zagnanych burzą lub prądem morskim. żeglarzy chińskich,
ponieważ Chińczycy znali ten zwyczaj już w IV w. p.n.e. Może więc zwyczaj ciałopalenia powstał w Ameryce Północnej niezależnie
od wpływów z Azji, bądź też
dotarł tam nie z buddyzmem, lecz np. wcześniej z Azji północno-wschodniej.
Zastanawiając
się nad genezą pochówku ciałopalnego
autorka pisze: "czy ciałopalenie i towarzysząca mu ideołogia niszczenia ciała i narodzi.1 duszy powstała na
gruncie kultury sumeryjskiej,
czy też odwrotnie.
Więcej mamy przekazów
odnoszących sil:; do kultur i wierzeń z terenu Sumerii, a to dzięki zabytkom pisanym..
Fakt ten raczej każe przypuszczać,
że ta interesująca
ideologia związana z wiarą
w nieśmiertelność
i niezależną od ciała duszę bierze swój początek wśród kapłanów sumery jskich ...•• (s. 24). Wywód ten jest mało przekonywający.
To, że właśnie
w sumeryjskich
żródłach pisanych są pierwsze - najstarsze
wzmianki
o ciałopaleniu, nie jest równoznaczne
temu, że ciałopalenie
wywodzi się z Sumerii. Drugim
dowodem, popierającym
przypuszczenie,
że obrządek ciałopalny powstał na obszarze Mezopotamii, ma być według autorki fakt, że najstarsze
znaleziska archeologiczne urn grobowych pochodzących
z III tysiąclecia
p.n.e. a zawierających
przepalone szczątki ludzkie znaleziono w Nippur. Ten drugi argument
autorka mimowoli podważa sama stwierdzeniem,
że "istnieje cały szereg obrządków
pogrzebowych (w tym także i ciałopalnych
- przyp. Z. K.) nie pozostawiających
po sobie
żadnych śladów w postaci konkretnego
grobu" (s. 18). Tak więc może być prawdą,
że pochówek ciałopalny powstał na obszarze Mezopotamii
w III tysiącleciu p.n.e.,
ale nie dowodzą tego argumenty
przytoczone przez autorkę.
Na s. 20 M. Cabalska pisze, że "dzięki zebranemu materiałowi
etnograficznemu
mogłam uzupełnić, ożywić i wytłumaczyć
szereg zjawisk, znanych nam ze znalezisk archeologicznych,
oraz dopomóc w ten sposób do zrozumienia
ich sensu ideologicznego i funkcji w całokształcie
życia spoleczno-obyczajowo-religijnego".
Już
etno((rafom, posiadającym
o ileż bogatszą od archeologów
bazę źródłową, trudno
interpolować
i interpretować
zasięgi określonych
typologicznie
wytworów
kulturowych, a jeśli zważyć jak dalece moglo się zmienić oblicze kulturowe
ludów na
przcstrzeni
kilku tysiqcy lat, należy tego rodzaju porównania
traktować
bardzo
ostrożnie. Poza tym w powyższej cytacie niezbyt fortunne wydaje mi się sformulowanie "życie społeczno-obyczaj owo-religijne".
Również na s. 31 autorka
użyła
terminu
"kręgi kulturalne"
zamiast
przyjętego
w polskiej
literaturze
etnograficznej terminu "krl:;gi kulturowe",
a na s. 19 zamiast "materiał
faktyczny"
należało raczej użyć zwrotu .,materiał faktograficzny~'.
W całym niemal artykule
autorka krytykuje
pracę U. Schlenther
zarzucając
jej m. in. brak systematyki.
Ten sam zarzut należałoby postawić również M. Cabalskiej, która systematykę
formalną
i funkcjonalną
pochówku
ciałopalnego'
zastąpiła prawie zupełnie opisem form tego rodzaju
pochówku
u różnych ludów
w rozbiciu na poszczególne kontynenty.
Brak precyzyjnej
systematyki
w pewnym
stopniv zaważył na jakości i możliwości wnioskowania.
Podobna uwaga dotyczy
braku materiałów
archeologicznych
z obszaru Australii i Oceanii.
Do innych uchybień należy błędne podanie w przypisie, że praca K. Moszyńskiego, "Ludy pasterskie"
została wydana
w roku 1952 zamiast prawidłowo
w 1953 r., poza tym tekst na cytowanej str. 232 dotyczy w całości obróbki materia-
�628
Sprawozdania
i recenzje
łów u Scytów anie jak podaje autorka, form pochówków u ludów pasterskich Azji
północnej.
Mimo wymienionych
braków
artykuł
M. C a b a l s k i e j stanowi interesujący przyczynek
do badania mechanizmu
dyfuzji i migracji wytworów kulturowych w oparciu o źródła archeologiczne i etnograficzne.
Zygmunt
Klodnicki
Z. Nożyńska, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych (okres od pradziejów
do połowy XVI w.). Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu, zeszyt 6, 1963, s. 5-118.
Praca obejmuje okres dziejów tańca w Polsce o bardzo nikłej dokumentacji.
Dlatego ma ona z konieczności charakter hipotetycznej
rekonstrukcji
tych dziejów,
głównie w oparciu o publikacje z dziedziny historii i literatury.
Autorka przeprowadza niekiedy analogie w oparciu o materiały z archeologii i etnografii, a w tym
też z życia ludów pierwotnych. Często też odwołuje się do syntetycznych,
generalizujących prac C. Sachsa, Eine Weltgeschichte
des Tanzes i V. Junka, Handbuch
des Tanzes.
Oprócz tego uwzględnia wszystkie ważniejsze opracowania z dziedziny historii
tańca w Polsce, charakteryzując
je i krótko oceniając. Na tym tle niesłusznym się
wydaje samo tylko wyszczególnienie
(s. 81) obszernego rozdziału o tańcach ludowych Słowian w pracy K. Moszyńskiego, Kultura Ludowa Słowian. Przeprowadz:ona w nim w sposób nowatorski analiza obszernego, starannie dobranego materiału rzeczowego wymagałaby
specjalnego
podkreślenia
w tym zestawie. Zresztą
autorka w dalszych rozdziałach pracy często się na tę właśnie pozycję powołuje.
Pewną nowością zastosowaną
w tej pracy jest próba periodyzac.ji historycznej dziejów tańca w Polsce (w oparciu o prace T. Manteuffla, R. Pilata i .J. Krzyżanowskiego. Tytuły rozdziałów: I. Tańce w życiu obyczaju Prasłowian i Słowian-Od pradziejów do połowy IX wieku. II. Tańce w Polsce wczesno-feudalnej
- Od
połowy IX wieku do połowy XII wieku. III. Tat'J.ce w Polsce w epoce feudalnej Od połowy XII wieku do polowy XV wieku. IV. Tańce w Polsce na przełomie epoki feudalizmu i kształtowania
się demokracji szlacheckiej - Od polowy XV wiE'ku do polowy XVI wieku).
Autorka próbuje umocnić swoje rozważania na temat dziejów tańca w Polsce
i wskutek słabej jego dokumentacji
w tym okresie rzutuje je na ogólne tlo historyczno-społeczne.
Mimo to odczuwa się brak jakiegoś istotnego powiązania części
tekstu traktujących
o historii samego tańca z tymi danymi historycznymi,
które
w rezultacie stanowią małe, wydzielone referaty z dziedziny archeologii i historii
Słusznie chyba autorka w kilku miejscach pracy zaklada, że postać wielu tflllców. szczególnie obrz~dowych
mogla zachować si!; w formie malo zmienionpj
w ciągu wielu póżniejszych epok i dotrwać nawet do naszych czasów (w postaci
reliktowej)
w obrębie tańców wiejskich. Jednak w dalszym ciągu pracy stosunkowo mało spotyka się przykładów
zaczerpniętych
z opisów folkloru tanecznego
w Polsce, a potraktowanych
porównawczo. Tym bardziej rzuca się to w oczy, ponieważ omawiając
pracę archeologa Marringera l, autorka
szczególnie podkreśla
poczynione przez niego porównania
malowideł paleolitycznych
z formami tańców
ludów prymitywnych.
Sama jednak poczyniła
niewiele nawiązań
do aktualnie
istniejącego
jeszcze folkloru tanecznego
w Polsce. Wydaje się, że przytoczenie
1
J. M a r r i n g e r, L'homme
prehistorigue
et ses dieux.
Paris
I!J58.
�Sprawozdania
i recenzje
629
większej ilości takich przykładów lub wręcz oparcie na tym materiale całej analizy
materiałów historycznych, mogłoby dopiero zabarwić te suche i krótkie wzmianki
o tańcach zaczerpnięte z kronik, a niekiedy nawet może je przekonywająco
uzupełnić i przede wszystkim poprawniej
odczytać. Bowiem analiza materiałów
tanecznych z terenu wsi polskiej umożliwiłaby
najlepiej
uchwycenie
mechanizmu
powstawania
form tanecznych, przeobrażeń
zaznaczających
się w nich na przestrzeni czasu i przykładowe
uchwycenie obrazu tańca w jego naturalnym
środowisku. Ten brak powoduje, że chociaż praca obfituje w dużą ilość cytatów, w ich
opracowaniu autorka nie zdołała wyjść wiele dalej poza komentarze faktów poczynione już przez wszystkich dawniejszych autorów opracowań historycznych
tańca
w Polsce.
Stan wiedzy opolskim
folklorze tanecznym jest co prawda niedosta,teczny ze
względu na brak szeroko zakrojonych naukowych badań terenowych i publikacji
z tej dziedziny. Ale mnóstwo przykładów dałoby się wybrać z opracowań etnograficznych XIX i XX w., z dziełami Kolberga na czele.
Z publikacji muzykologicznych
zostały wykorzystane
tylko te, które bezpośrednio dotyczą zapisów melodii tanecznych omawianych przez nią okresów historycznych. A przecież wiele prac muzykologicznych
z dziedziny folkloru muzycznego nawiązuje
do dawniejszych
okresów historycznych
i wiele też wnosi do
dziejów tańca wiejskiego w Polsce (tacy autorzy jak np. Bielawski, Czekanowska,
Kamieński, Norlind, Stęszewscy, Windakiewiczowa
itd.).
Autorka zdaje się też apoteozować "lud polski" zakładając, że właśnie szczególnie ten lud pomiędzy wszystkimi Słowianami odznacza się "przywiązaniem
do
tradycji", "gościnnością" i "uczciwością obyczajową"
(s. 46). Właśnie ta ostatnia
cecha ludu polskiego miała sprawić, że tańce dawnych Polaków odbywały się
..bez rozwiązłości
i nadmiernej
swobody obyczajowej",
a upomnienia
w tym
względzie i nagany udzielane przez średniowiecznych
kaznodziejów polskich w kazaniach i zakazy wypowiadane
przez biskupów w ustawach
synodalnych
są
w ocenie autorki - po prostu niesłuszne! (s. 46).
Autorka przeprowadza
zresztą kilkakrotnie
taką niepotrzebną
obronę polskich
tańców ludowych przed zarzutem występowania
w nich cech rubasznych,
"nieprzystojnych".
Również wiadomości podane przez kroniki ruskie, wyraźnie podkreślające
występującą
w tańcach rozwiązłość obyczajową,
autorka
przypisuje
wyłącznie Słowianom wschodnim. Oczywiście trudno byłoby zakładać, że zwyczaje Słowian wschodnich pokrywały się ze zwyczajami Słowian zachodnich. Ale
też trudno przypuszczać, że były one aż tak bardzo odrębne. Wiele elementów
folkloru tanecznego w swych najdawniejszych
formach wykazuje wielkie podobieństwa wśród Słowian. Na jakiej więc zasadzie wolno przesądzać, że tańce Słowian
zachodnich (a szczególnie ludu polskiego) miały oblicze "moralne" w stosunku do
.,niemoralnych"
tańców Słowian wschodnich?
Zdarza się również, że wnioski słabo poparte materiałowo
autorka często wypowiada nie w formie przypuszczeń,
lecz wręcz stwierdzeń.
Np. w omówieniu
tańców w Polsce wczesnofeudalnej
(połowa XI wieku - do połowy XII wieku)
na próżno szukalibyśmy
wśród przytoczonych
cytatów źródłowych pewnego potwierdzenia, że w czasie świąt wiosennych na pewno odbywały się masowo tańce.
Zródła te mówią tylko o "zabawach" i tu można już tylko domyślać się występowania tańców. Podobnie mylne wnioski wyciąga autorka w stosunku do tańców
określonych przez cytowane w pracy źródła (z 157 or.) jako "pomorskie" (s. 90).
Trudno jednak na tej tylko podstawie wnioskować, że w tym okresie występowały już w Polsce tańce "regionalne" w dzisiejszym tego słowa znaczeniu.
�630
Sprawozdania
i recenzje
Omawiając występowanie tańców obcych na terenie Polski, autorka ogólnikowo
stwierdza (s. SI), że "o ludowych tańcach niemieckich uprawianych
przez dziewczęta i kobiety wspomina także Księga Henrykowska".
To stwierdzenie
jest niepełne, bo cytat z Księgi Henrykowskiej
(XIII/XIV w. Śląsk) przytoczony przez
samą autorkę w innym miejscu pracy (s. 56) wyrażnie wskazuje na to, że były
to tańce niemieckie wykonane przez osadników niemieckich, a więc nie może to
świadczyć o rozprzestrzenianiu
się tych tańców w Polsce.
Nie można się też chyba zgodzić z tym, że określenia "taniec" i "rej", pochodne
z określeń niemieckich "Tanz" i "Reigen" (s. 13) są wyłącznie bezpośrednim rezultatem ówczesnej kolonizacji niemieckiej
na terenie Polski (XIII w.). Nazwy te
równie dobrze mogły się przedostać do Polski łącznie z jakąś kolejną metodą taneczną, ogarniającą zresztą często większe połacie Europy. Przecież i dzisiaj mówi
się potocznie "twistować" na określenie formy tańca, która jest w Polsce importem, a nie jest związana z ruchem migracyjnym
obcej ludności.
Również tylko na podstawie napotkanej w żródłach nazwy łacińskiej saltationes
(s. 69) autorka
stara się dowieść, że zakazy synodalne
zabraniały
duchownym
uczestniczenia
w skocznych tar'1cach. Tymczasem łaciński termin saUatio oznacza
przede wszystkim ogólnie pojętą czynność tar'1czenia i w takim ogólnym znaczeniu został on prawdopodobnie
w żródle tego typu użyty.
Nie bierze też w pracy pod uwagę możliwości ekspansji polskich tańców na
teren Europy. A przecież bywały okresy mody na "polskie tańce", dobitnie poświadczone w źródłach muzycznych np. XVI i XVII wieku.
Pomimo tych różnych braków praca ta jednak jest pierwszym, całościowym
zestawieniem skrzętnie zebranych przyczynków źródłowych do dziejów tar'1ca tego
okresu w Polsce i zarazem próbą ujęcia ich w jednolitym
ciągu historycznym,
i za ten fakt należą się autorce słowa wdzięczności.
A. Gumieniuk, Narodne choreograficzne
mistectt:o
Ukrainy.
reograficzna Ukrainy), 1963, s. 236, il., przykłady nutowe.
Roderyk
Lange
(Ludowa
sztuka
cho-
Praca o charakterze
wyczerpującej
monografii na temat ukraińskiego
tańca
ludowego została oparta o analizę tekstów pieśni tanecznych, choreografii i muzyki tanecznej.
We wstępie autor omawia w układzie chronologicznym
dotychczasowe opracowania dotyczące tar'1ca ludowego Ukrainy i charakteryzuje
wnikliwie poszczególne pozycje. W tym szeregu praca Harasymczuka 1 o tar'1cach huculskich została
chyba jednak oceniona w sposób niedostatecznie
uważny. Jest to przecież monografia materiałowa
stanowiąca wyjątkową pozycję w skali europejskiej w zakresie
etnografii tar'1ca. Autor zarzuca jej, obok szeregu innych usterek, niedostatek opisów słownych i brak możliwości dokładnego rozszyfrowania
treści symbolów literowych, którymi Harasymczuk operuje.
W pracy Harasymczuka
odczuwa się istotnie brak opisów ruchów bardziej
sprecyzowanych. Ale te które są, w niczym nie ustępują opisom tańców, zawartym
w samej monografii Gumieniuka. Przeciwnie - Harasymczuk dopełnia je tabelami
rysunków poszczególnych ruchów tanecznych w kolejności ich wykonania, tabe-
1
R.
W.
H a r a s y m c z u k,
Tańce
hUcu!Hkie.
Lwów
1939.
�Sprawozdania
631
i recenzje
lam i rytmów tanecznych
i licznymi fotografiami
autentycznych
wiejskich
tancerz·y. Symbole literowe zaś stosowane przez niego, nie mają nic wspólnego z bezpośrednim opisem tańców i są odpowiednikami
motywów zestawianych w schematach analizy formalnej, podobnie jak to ma miejsce w analizie muzycznej.
Autor sugeruje, że należałoby przyjąć metodę opisu, opartą o zunifikowane
nazewnictwo taneczne i ustalony sposób opisywania określonych ruchów, tak jak
to proponował Werchowyneć 2. Zaraz potem jednak autor zwraca uwagę na fakt,
że tak pomyślany opis zajmuje bardzo dużo miejsca. Np. taniec trwający
5-7
minut w czasie swego wykonania
zajmuje w opisie około 2 arkuszy druku.
Blisko połowE:; z tego zajmuje opis techniki wykonania
poszczególnych
ruchów.
A więc wątpliwa
jest chyba przydatność
takiego
systemu
utrwalania
tańca.
szczególnie, jeżeli weżmiemy pod uwagę jego zastosowania w krajach, gdzie rodzimy jE:;zykopisującego jest nieznany.
W pierwszym rozdziale pracy autor kreśli różne koncepcje genezy tańca i opowiada się stanowczo
za teorią Buchera 3, według której
taniec wywodzi się
z pracy. Jest to jednak moment wysoce dyskusyjny i wcale nie rozstrzygnięty.
Rozdział drugi traktuje
ogólnie o strukturze
ukraińskich
tańców ludowych.
Między innymi omawia w nim autor w sposób ciekawy adaptacje tańców obcych
narodów. Sugeruje on (s. 35), że lud pracujący łączy się w walce przeciw wyzyskiwaczom ma wysokie poczucie internacjonalizmu
i z tego względu chętne przyjęcie znajdowały na Ukrainie tańce innych narodów, jak np. amerykański
"two-step" lub francuski "kadryl". Zdaje się jednak, że te tańce opanowały pierwej
całą Europę i bardzo złożonymi drogami docierały na wieś ulegając licznym przeobrażeniom i należy przypuszczać, że ich występowanie na Ukrainie łączy się również ze zjawiskiem przenikania
modnych, atrakcyjnych
treści kulturowych.
W następnych trzech rozdziałach następuje analiza tekstów pieśni korowodowych i tanecznych, struktury
choreograficznej
i muzyki tanecznej na Ukrainie.
I tu rzuca siQ w oczy fakt, że w pracy bądż co bądź o charakterze
choreograficznym najlepszą dokumentację
materiałową ma rozdział traktujący
o muzyce (liczne
przykłady nutowe), niezłą jest też dokumentacja
tekstów. Natomiast rozdział poświęcony choreografii ogranicza się do krótkich opisów słownych, a wśród licznych
ilustracji
brak fotografii
autentycznych
tancerzy
wiejskich
obok wielu zdjęć
scenicznych
ujęć tańca ludowego w wykonaniu
Państwowego
Zespołu Pieśni
i Tańca.
Ostatni rozdział w sposób interesujący
omawia zastosowanie ukraińskich
tańców ludowych w widowiskach
różnego rodzaju. Autor sięga do sztuki tanecznej
dawnych skomorochów, do pochodów zapustnych z "kozą" itp., w których taniec
odgrywa dużą rolę. Omawia dalej tańce ukraińskie
w teatrze
kukiełkowym
i utworach dramaturgii
klasycznej i wreszcie tańce ludowe w repertuarze
współczesnych zespołów tanecznych.
W sumie praca Gumieniuka
wszechstronnie
omawia problem tańca ukraińskiego i jest cenną pozycją w studiach nad folklorem tanecznym.
Roderyk
, w.
o
K.
We r c h o w y n e ć, Teoria narodnoha
ukraińskoha
B Lic h e r. Arbeit und Rhytmus. Leipzig
1896.
tanka.
Poltawa
Lange
1920.
�632
IZWESTIJA
s. 426.
Sprawozdania
NA ETNOGRAFSKIJA
i recenzje
INSTITUT
I MUZEJ, kniga
VI, Sofija
1963.
Utarta tradycja
obchodzenia jubileuszów wybitnych
naukowców objęła jak
najsłuszniej i nestora etnografii bułgarskiej Profesora Christo V a kar e l s k i e g o.
który w 1963 r. obchodził 65 rocznicę swoich urodzin.
Bułgarska Akademia Nauk, gdzie prof. Vakarelski pracował przez czterdzieści
lat, poświęciła mu VI tom swego Biuletynu Instytutu i Muzeum Etnograficznego.
Christo V a kar e l s k i należy do tych wyjątkowych
uczonych bułgarskich.
który całe życie poświęcił etnografii swego narodu. Dziś nazwisko jego znane jest
na całym świecie. Urodził się 28. XII. 1896 r. w wiosce Momina Klisura w okręgu
Pazardżika. W 1918 r. ukończył gimnazjum i udał się na studia slawistyczne do Sofii. W 1923 r. ukończył je i przez trzy lata nauczał w gimnazjum w Panagjuriste,
Pazardżiku, Pomanie i w Samokowie. Na tych terenach, gdzie dotąd kwitnie tradycja świetnych pieśniarzy ludowych, u młodego nauczyciela obudziły się zainteresowania etnograficzne. Zamiłowanie do kultury ludowej sprowadziło go w latach
1926/27 na Uniwersytet
Jagielloński. Tu słuchał wykładów wybitnych etnografów
polskich: Eugeniusza Frankowskiego
i Kazimierza Moszyńskiego, a także Stanisława Poniatowskiego w Warszawie. W Polsce wzbogacił i pogłębił swoją wiedzę,
aby wrócić do ojczystego kraju i zacząć pracować w Muzeum Etnograficznym w Sofii. Podczas wojny prof. dr Vakarelski
został dyrektorem
Muzeum Etnograficznego w Skopje. Przez ten czas wędrował po Macedonii - ojczyżnie eposu bohaterskiego o Królewiczu Marku i innych bohaterach ludowych i zbierał materiały
etnograficzne.
W latach 1945-1948 był dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Sofii, pracował też w sekcji kultury materialnej
Instytutu
i Muzeum Etnograficznego Bułgarskiej Akademii Nauk.
Sylwetkę prof. dra Christo Vakarelskiego
trafnie określa prof. Petr Dinekov
w przemówieniu, wygłoszonym 27.III.1962 r. na uroczystym posiedzeniu Wydziału
Nauk Historycznych i Pedagogicznych i Muzeów, które zostało zamieszczone w jubileuszowym t. VI "Izwestija (s. 5-15). Prof. Dinekov dokonuje analizy bogatej
działalności
naukowej
Vakarelskiego
oceniając wysoko jego dorobek naukowy
i oryginalność licznych prac, opublikowanych
w czasopismach naukowych bułgarskich i zagranicznych oraz w osobnych wydaniach książkowych. Prace te budzą
dziś zainteresowanie
wśród badaczy kultury materialnej
i duchowej Bułgarii. Szeroki wachlarz zagadnień etnograficznych
znalazł swoje odbicie i w licznych pracach Vakarelskiego,
ogłoszonych w językach obcych, niemieckim, fińskim, węgierskim, rumuńskim, polskim, szwedzkim i greckim. Prof. Vakarelski przebywał
w Finlandii, Rumunii i na Węgrzech. Opanował języki tych narodów oraz język
albański, aby korzystać z literatury naukowej tych krajów. W tej literaturze szukał wspólnych cech i wzajemnych
wpływów sąsiadujących
ludów bałkańskich.
Według Dinekova dwie są podstawowe właściwości, na których spoczywa umiejętność pracy badawczej Vakarelskiego: bogactwo zebranego materiału oraz dobra
znajomość literatury naukowej ("Izwestija", t. VI, 1963, s. 10). Ch. Vakarelski jest
świetnym znawcą historii etnografii i folklorystyki
bułgarskiej.
Jest on autorem
wielu prac i przeglądów bibliograficznych,
dotyczących rozwoju etnografii bułgarskiej; zebrał i zbadał olbrzymi materiał, związany ze wszystkimi dziedzinami kultury ludowej Bułgarów. Bardzo ciekawe są jego prace, dotyczące wpływów kultury
starożytnych plemion, zamieszkujących
kiedyś na ziemiach, gdzie w VI i VII w.
osiedlili się Słowianie południowi. Zmieszanie się tych kultur ludowych jest ulubionym tematem profesora jubilata.
�Sprawozdania
i recenzje
633
Zakochany w kulturze polskiej przetłumaczył
"Chłopów" Władysława
Reymonta na język bułgarski. Dinekov zalicza prof. Vakarelskiego do takich twórców
etnografii bułgarskiej, jak Ivan Sismanov, D. Matov, M. Arnaudov, A. P. Stoilov
i St. Romanski.
Z materiałów, zamieszczonych w VI t. "Izwestij", warto wskazać na wykaz
wybranych materiałów
bibliograficznych,
ogłoszonych przez prof. Vakarelskiego.
Autorka wykazu K. Kr'stjanova
podaje prace naukowe Vakarelskiego,
ogłoszone
w latach 1927-1962 (w okresie tym wydrukował on 900 prac, w których rozpatrywane są wszystkie dziedziny z zakresu etnografii Bułgarii). Jednak nie mogła podać w tym wykazie monumentalnej
monografii Etnografia
Bułgarii,
którą wydało
pod redakcją prof. dra J. Gajka - Polskie Towarzystwo Ludoznawcze z cennym
wstępem, oświetlającym
działalność
naukową
autora.
Analogiczna
monografia
drukowana jest w NRF.
Prof. Vakarelski
jest również
doskonałym
znawcą folkloru
bułgarskiego;
wraz z B. Angelovem wydał kilka tomów bułgarskiej liryki i epiki ludowej. Jako
członek kolegium redakcyjnego 12-tomowego zbioru "B'lgarsko narodno tvorcestvo",
wydanego przez Związek pisarzy bułgarskich, przygotował i wstępem zaopatrzył
t. III, który ukazał się w 1961 r. Tom ten zawiera bułgarskie i macedońskie ludowe pieśni historyczne (672 s.). Wraz z M. Arnaudovem
w 1962 r. przygotował
V tom tego zbioru, zawierający ludowe pieśni obrzędowe (664 s.). Obecnie prof.
Vakarelski pracuje nad etnografią bułgarską, którą ma zamiar wydać w języku
bułgarskim w przeszło 10 tomach.
Tom VI "Izwestij" zawiera pięć rozdziałów: etnografia historyczna, antropologia i demografia (s.27-71), gdzie m. in. znajdujemy artykuł Iv. Batklieva o rodzinnej wsi prof. Vakarelskiego. Rozdział o kulturze materialnej
(s. 71-235) zawiera prace: G. Stelmacha, Socjalno-ekonomiczne
oraz czynniki historyczne powstania typów w osiedlach wiejskich na Ukrainie, L. Kunza, Związki rozwojowe
między kulturą ludową i zmianami własności ziemskiej, W. Jakobeita,
Zagadnienie intensyfikacji
współpracy międzynarodowej
na polu europejskiej
etnografii agrarnej, M. Znamierowskiej-PrUfferowej,
O potrzebie intensyfikacji
muzealnych badań terenowych
i o specjalizacji
muzeów etnograficznych,
J. Balaszy.
Sterty snopów zbożowych i sposób ich liczenia na basenie karpackim, L. K. Kawacza, Przeróbka
mleka owczego przez Węgrów transylwańskich
w Rumunii,
G. Fechejra, O periodyzacji tureckich pamiętników
rzemieślniczych
na Węgrzech
XVI i XVII w.
W rozdziale ,.Ustrój społeczny i kultura duchowa (s. 241-291) znajdują się
rozpraw~': M. Koswena (Moskwa), Patronimia,
P. Petrovica (Belgrad), O zagad. nieniu imion chrzestnych,
N. Gagna-Torna
(Leningrad),
Ręczniki
obrzędowe
u Słowian Wschodnich i ludów Nadwołżańskich.
W rozdziale "Etymologia i terminologia ludowa", warto wspomnieć o pracy
R. Bernarda (Paris), Etymologie bulgarskie. Ostatni rozdział poświęcony jest folklorowi. Znajdujemy tu rozprawy Jios. Matla (Graz), Kwestia metody stosowanej
przy badaniach epiki ludowej u Słowian Południowych
i Wschodnich, L. Vargyasa (Budapeszt), Kontakty węgiersko-bułgarskie
w folklorze, I. Dujceva, Bizantyjsko-słowiańska
wzajemność w dziedzinie twórczości ludowej. Jest to pierwsza bodajże próba tego typu pracy, w której autor przytacza przysłowia greckie,
jakie można spotkać w folklorze ludów słowiańskich.
W. Sokołowa (Moskwa)
pisze O niektórych właściwościach pieśni historycznych i gatunków prozaicznych,
�634
Sprawozdania
i recenzje
B. Putiłow (Leningrad),
1z historii ba~ady słowiańskiej,
St. Stojkova w artykule
Nieznana wersja pieśni ludowej o Muradzie i Marii l.
Tom zamyka monografia
R. Kacarovy,
Ludowy teatr kukiełkowy.
Jest ona
bogato ilustrowana
i zaopatrzona w zapis nutowy.
Kole Simiczijew
ŁATYSZSKIJE
NARODNYJE
G. Gorskij. Wyd. A. N. Łatw.
ANIEKDOTY
SSR; Institut
wyboru dokonał K. Arajs, tłum.
jazyka i litieratury.
Riga 1963, s. 278.
Olbrzymie
materiały
z dziedziny
folkloru
łotewskiego
zostały zgromadzone
w drugiej połowie XIX w. przez folklorystów
łotewskich. Największe zasługi mają
w tym Krisjanis Barons (1835-1923),
który zebrał i wydał w 1894-1915 r. ośmiotomowy zbiór pieśni obejmujący
217996 pozycji (Latvju
Dainas) oraz A. Lerhis Puskaitis (1859-1903),
który zgromadził i opublikował w 1891-1903
r. zbiór podań
i bajek w ilości 6002 pozycji pt. Latviesu
tautas teikas un pasakas. W rezultacie
nieprzerwanych
badań w okresie międzywojennym
i po drugiej wojnie światowej
w archiwach folklorystyki
łotewskiej w Rydze znalazło się 2,7 mil. pozycji folklorystycznych,
z których 1 mil. dotyczy pieśni, około 90 tys. bajek i podań ludowych oraz 30 tys. anegdot. Z tych to materiałów
opracował w 1929-1930 r. i wydał duży zbiór ludowych anegdot łotewskich P. B irk e t s w dziele pL Latvie.~u
tau.tas anekdotes, I-IV,
1929, 1930. Następna
publikacja z tej dziedziny ukazała się
w 1960 1". opracowana
przez K. Arajsa pt. Latviesu tautas anekdotes.
Wydany przez Łotewską Akademię Nauk w 1953 r. tomik ludowych anegdot
łotewskich
w języku rosyjskim jest częściowo wyborem ze wspomnianych
wyżej
publikacji
P. Birketsa, K. Arajsa a także z materiałów
archiwalnych
Sekcji Folklorystycznej
Instytutu
języka i literatury
Akademii Nauk Łotewskiej
SRR. Do
omawianej
publikacji
zostały
włączone
przede
wszystkim
utwory
pochodzące
z okresu feudalizmu
łotewskiego
lub związane treściowo z tym okresem. Przy
wyborze materiału w tomiku w języku rosyjskim nie zostały uwzględnione te pozycje z poszczegórnych
żródeł. w których występująca
w anegdotach
w jqzyku
łotewskim gra słów nie dawała pożądanego efektu w tłumaczeniu
rosyjskim.
Dobrany materiał anegdotyczny
obrazuje określoną jedność tematyczną
i charakteryzuje
się swoistą formą artystyczną.
Znajduje w nim odbicie humor i satyra
narodu łotewskiego,
związana zawsze z aktualnymi
przejawami
życia w danym
okresie a ostrze jej skierowane
jest zawsze przeciw złu społecznemu lub przeciw
złym postqpkom poszczególnych ludzi.
Cały materiał
jest podzielony na cztery rozdziały, poświqcone odrębnej problematyce
społecznej.
Zjadliwy
żart i kpina ludowa
szczególnie ostro atakuje.
dziedziców (133 poz.) i duchowieństwo
(195 poz.). W dalszych
czqściach zbiorku
czytelnik
poznaje anegdoty,
których
treścią są stosunki
pomiędzy gospodarzem
i parobkami
(86 poz.). W części ostatniej
są anegdoty, poświęcone wzajemnym
stosunkom chłopców i dziewcząt w życiu rodzinnym oraz dzieciom (145 poz.).
W zależności od treści anegdoty poszczególnych
rozdziałów posiadają odrębny
wyraz artystyczny,
który ogólnie charakteryzuje
się prostą i jasną kompozycją·
Chociaż utwory tego rodzaju przy tłumaczeniu
na język obcy zawsze tracą na
l Aulorka
sIara
się udowodnić,
że żona Murada-Mara
była Bułgarką,
a
serbską
Marią
Branković.
W sprawie
pochodzenia
lej Marii,
jak wiadomo.
uczonymi
bułgarskimi
i jugosłowiańskimi
jeszcze
nie wygasły.
nie księżniczką
zatargi
między
�sprawozdania,
ti3i')
i recenzje
wartości - mają one wielkie znaczenie poznawcze. W anegdotach
bowiem znajdują swe odbicie mądrość, doświadczenie
i humor ludowy, świadczą one o życiu
duchowym ludu, jego normach etycznych i poglądach estetycznych.
Kazimierz
W. P. Lintur,
Narodnyje
lVIeżdunarodnyj
1963, 60 s tron
V
Sjezd
ballady
Slavistov,
Zakarpatija
i ich
Izd. Akademii
Pietkiewicz
zapadnoslavjanskije
Nauk
Ukrainskoj
SSR,
svjazi.
Kije\'
W latach 1939-1943 P. Lintur przeprowadzał
badania
nad folklorem
Rusi
Zakarpackiej.
Zapisał blisko 400 pieśni ludowych. Na podstawie
zebranego materiału okazało się, że jeszcze dziś popularne są tam pieśni balladowe i miłosne.
Spiewają je przeważnie
kobiety, znają starsi mężczyżni, w mniejszym
stopniu
młodzież. Wśród zebranych przez autora pieśni około 150 posiada wątki nie powtarzające
się, pozostałe są wariantami
wątków znanych. Analiza tekstu wykazała, że okolo 260 pieśni zaliczyć można do grupy starszej pochodzeniem,
pozostałe - do grupy młodszej.
Pieśni - wg autora - chronologicznie
starsze, wykonują śpiewacy starszego
pokolenia, pieśni młodsze - młode kobiety, dziewczęta i chłopcy. .
Pieśni balladowe o archaicznych wątkach są bardziej popularne w północnych
i wschodnich
regionach Rusi Zakarpackiej,
pieśni tematycznie
młodsze - w za··
chodnich i południowych
regionach. Pieśni starsze posiadają
większą ilość wariantów, młodsze - mniejszą. Nowatorstwo, dar improwizatorski
cechuje w większej mierze wykonawców
śpiewających
nowsze pieśni, stare utwory nie uległy
daleko idącym zmianom w treści i formie.
Autor uważa, że zebrane pieśni najlepiej sklasyfikować
wg czasu ich pochudzenia. Wg autora najwcześniejszą
jest warstwa mitologiczna. Powołuje się ona na
N. Andrejewa, który właśnie do niej zalicza ballady ludowe. Z materialów
zebranych na Rusi Zakarpackiej
wynika, że pieśni balladowe o człowieku zamienionym
w drzewo, ptaka, o kazirodztwie, o otruciu brata przez siostrę, o narzeczonym-nieboszczyku, o otruciu synowej przez teściową, należy właśnie zaliczyć do najstarszej warstwy.
Ballady
zakarpackie
wspomnianego
typu łącznie
z ukraińskimi
stanowią
jedną grupt;. Cechy wspólne, jakie je łączą, wskazują
na to, że powstały one
w tym okresie, kiedy nie istnial jeszcze podział na Slowian wschodnich, południowych i zachodnich. Autor tezę tę opiera na badaniach historyczno-porównawczych
zakarpackich, ukraińskich, białoruskich, wielkoruskich,
polskich, słowackich i czeskich. Omawia wybrane przez siebie przykłady idąc śladami Andrejewa
i Horaka.
którzy twierdzą, że w pieśniach o motywie przemiany człowieka w drzewo odbijają sit; pierwotne
wierzenia
w magiczną moc słowa. Do pieśni archaicznych
należą również te, w których głównym wątkiem jest konflikt kazirodczy. Pieśń
o takim temacie zapisal autor we wsi Prislop w 1940 r. Jest to wątek bardzo
stary, znany w starożytnej Grecji a następnie w całej Europie. Wg autora analiza
historyczno-porównawcza
tekstów wschodnio-słowiańskich
pozwala wysunąć tezę.
że rozpowszechnienie
się tej pieśni biegło od wschodu ku zachodowi.
Inna zapisana przez P. Lintura ballada (około 30 tekstów) mówi o rodzinnej
tragedii. Siostra truje brata, który stanął na drodze ku jej osobistemu szczęściu.
Autor wskazuje na podobieństwo tematyczne wymienionej
ballady z bajką znaną
jako "zverinoje moloko" (zwierzęce mleko), w której siostra, względnie matka,
�686
spra wozdanża
i recenzje
zakochana w przywódcy rozbójników
stara się otruć brata lub syna. Z chwilą
rozpadnięcia
się ustroju
rodowego i powstania
nowych stosunków
społecznych
motyw otrucia brata staje się niezrozumiały.
W nowszych wariantach
pieśniowych
żona truje męża. Chóralne wykonanie tej pieśni wskazuje też na fakt jej dawnego
pochodzenia.
Autor wysuwa tezę, że pieśni ukraińskie
są starsze od polskich, słowackich
i czeskich. Dowodem tego może być pełniejsza
treść pieśni ukraińskich
od zachodnio-słowiańskich,
specyficzny koloryt, głębsze przedstawienie
obrazów i dynamiki akcji.
Na rusi Zakarpackiej
popularnością
cieszą się również opowiadania o zmarłych,
lecz autorowi nie udało się w czasie badań zapisać ani jednej pieśni balladowej
o tym temacie. Istnieją stare zapisy Holovackoho, Hnatiuka,
KoBesy i Pawłowicza, są to warianty tego samego wątku pieśniowego.
Po przeprowadzeniu
analizy
wątków -nad wymienioną
wybraną
serią zakarpackich
pieśni balladowych
autor doszedł do następujących
spostrzeżeń i sformułowań: 1) pieśni te powstały w epoce rozpadu ustroju rodowego, we wczesnej
epoce feudalnej
i zatrzymały
się w ich treści stare wierzenia w magiczną moc
słowa i wiara w animi=
otaczającej
ludzi przyrody;
2) pieśni te były rozpowszechnione
na całej Słowiańszczyżnie
- fakt ten pozwala wysnuć wniosek, że
wymienione
poprzednio
wątki
znane były w czasach wspólnoty
słowiańskiej
zanim doszło do rozpadu na trzy główne grupy.
Według autora większa część wątków balladowych
powstała w epoce feudalnej i dotyczy wielu nowych stron życia społecznego ludu. Z tego okresu pochodzą
ballady, których tematem jest poszukiwanie
"trójziela", mającego przynieść szczęście, otrucie chłopca przez zazdrosną
dziewczynę,
otrucie synowej, zawiedziona
dziewczyna - zawitka
topiąca nieślubne dziecko, mąż zabijający żonę za namową kochanki, bondarówna
i pan Kaniowski, żona r-ozbójnika.
Stosując
metodę
historyczno-porównawczą
autor
doszedł do następujących
wniosków: pieśni balladowe
pochodzące z okresu feudalnego
popularne
na Rusi
Zakarpackiej
są w mniejszym
stopniu znane w folklorze zachodnio-słowiańskim
niż ballady archaiczne. Wymienione
pieśni pochodzące z epoki feudalnej
występują na całym terytorium
Rusi Zakarpackiej
i z rdzennie
ukraińskimi
tworzą
wspólną grupę. W folklorze polskim i słowackim najczęściej
spotyka się pieśni
o następujących
motywach:
uwiedziona dziewczyna topi nieślubne dziecko, żona
rozbójnika,
śmierć żołnierza na wojnie, dziewczyna przebrana
za żołnierza, pani
pana zabiła. Są to zachodnio-słowiańskie
zapożyczenia w twórczości ludowej Rusi
Zakarpackiej.
P. L i n t u r podkreśla,
że wiele trudności
nastręcza
badaczom systematyka
ballad ludowych, szczególnie najnowszego pochodzenia. Autor posługuje się w swych
badaniach
metodami
wypracowanymi
przez J. Horaka;
do utworów
najmłodszych pochodzeniem
stosuje klasyfikację
tematyczną.
Analiza treści i formy ludowej pieśni balladowej
pochodzącej - jak określa
autor z epoki kapitali=u,
wykazuje
że: w nowych pieśniach mówi się już
o stosunkach
ekonomicznych
panujących
w danym środowisku;
tematem ich jest
praca robotnika;
występuje
zaostrzenie
się stosunków społecznych; pojawiają się
motywy satyryczne;
pojawia się świadomość twórcza nieznanego artysty;
tradycyjny anonimowy styl pieśni zaciera się, a na czoło wysuwa się indywidualność
nieznanego autora.
Zasadnicze =iany
jakie zaszły na Rusi Zakarpackiej
w XIX i XX w. odbiły
się w kulturze materialnej
i duchowej tego obszaru. Szczególnie ożywi la się więź
�Sprawozdania
637
i recenzje
z zachodnimi Słowianami. Na Ruś Zakarpacką
spłynęła nowa fala pieśni słowackich, a gdzie niegdzie także polskich i czeskich.
Autor zebrał ponad 160 pieśni balladowych i miłosnych z najnowszego okresu.
Z nich około 100 posiada oryginalne niepowtarzające
się wątki. Charakterystyczną
cechą najnowszych ballad ludowych jest to, że w introdukcji
odczuwa się wzrost
świadomości twórczej autora. Rezultatem
badań i analizy ideowo-twórczej
tych
pieśni są wyniki do jakich doszedł autor. Stwierdza on, że istnieją: wątki archaiczne (wg Andrejewa: tzw. "warstwa mitologiczna", wątki warstwy starszej) epoka
feudalna,
i wątki warstwy
nowszej (epoka kapitalizmu).
Historia
wzajemnych
związków, wpływów i zapożyczeń przedstawia
się następująco.
W okresie najdawniejszym
istniały
wśród Słowian wschodnich
i zachodnich
wspólne pieśni
liryczno-epickie.
Wtedy też pojawiły się wspomniane
już wątki o motywach animistycznych. W epoce feudalnej
w poszczególnych
etnicznych
grupach słowiańskich zaczęły się rozwijać własne pieśni balladowe, które w chwili obecnej stanowią zrąb poetycki twórczości ludowej wszystkich słowiańskich narodów. W epoce kapitalizmu
pieśń ludowa nosi więcej cech wspólnych na skutek wzajemnego
przenikania się i zapożyczeń niż w okresach poprzednich.
Stosowana metoda badań historyczno-porównawczych
nad formą i stylem pieśni balladowych ukraińskich,
zakarpackich,
słowackich, czeskich i polskich pomogła ustalić wspólne cechy jakie łączą twórczość epicką Słowian. Badania tego
typu są obecnie głównym zadaniem współczesnej folklorystyki.
Praca L. Lintura nie jest pierwszą z tego zakresu. Badaniami nad wspólnymi
związkami i zapożyczeniami w folklorze słowiańskim prowadzili i prowadzą nadal
J. Horak, K. Horalek (Czechosłowacja)
B. Putilov, D. Balasov, 1. Zemcovskij,
A. Pozdnejev, A. Sojmonov, P. Ochrimenko (ZSRR i USSR). Nad rumuńską pieśnią
ludową i jej związkami
z folklorem
słowiańskim
prowadzi
badania
naukowe
1. Talo!? i M. Pop. Tym samym problemem zajmuje się autorka niniejszej recenzji.
Na zakoilczenie zaznaczyć należy, że w pracy P. Lintura
nie ma dokładnie
określonych okresów historycznych
a chronologia zawieszona jest w próżni. Pod
uwagę należałoby przyjąć fakt, że np. epoka feudalna na Rusi Halickiej, w Polsce
i na Czechach rozpoczyna się i kończy w różnych stuleciach,
to samo można powiedzieć o epoce kapitalizmu
na tych obszarach.
Hcnryka
V.
K.
Sokolova,
w JolkI01'ZC ludów
Doklady sovetskl)j
s. 461-482.
Romańska
jJclcl1ych )lralvid!ou:okiach
w T02WOjU pze:ml historyczliyclt
Istorija. folklor, iskustvo slavijanskich
narodov delegaciji - V Meżdunarodnyj
sjezd Slavistov, IX, Sofia l!l63.
O
slowiań~kich.
Pieśni histor.vczne zachowały się w najpełniejszej
formie u Słowian wschodnich i poludniowych, natomiast brak ich u Słowian zachodnich, a w małym stopniu i u Ukraińców.
Autorka na wybranym
materiale
wykazuje niektóre cechy ich rozwoju oraz
omawia ich specyfikę. Treść tych pieśni uzależniona jest od konkretnych
faktów
jakie miały miejsce w określonych epokach.
Byliny i pieśni junackie poczęły się pojawiać w momencie tworzenia się dużych wczesnośredniowiecznych
feudalnych
państw słowiańskich,
jak Ruś Kijowska, królestwa Serbii i Bułgarii.
Piewcy ludowi, tworzący byliny i pieśni junackie, przedstawiając
zdarzenie lub
�638
sprawozdania
i recenzje
jego fragment, podkreślali
w nich nie to, co indywidualne
i osobiste, ale to co
typowe i specyficzne dla. epoki, posługując
się gotowymi schematami
i formułami. Z biegiem czasu zmienił się jednak typ przedstawianego
bohatera; w średniowieczu był nim przeważnie
szlachetny
rycerz, w okresach późniejszych
(np.
XVIII w.) pojawiają
się w pieśniach bohaterowie
- żołnierze, kozacy, hajducy,
nawet "szlachetni"
zbójnicy. W XIX w. zanikają historyczne pieśni bohaterskie,
lecz proces ten postępuje powoli. Przetworzone
pod względem formy i treści dają
nowy typ - epicką pieśń żołnierską.
Na zakończenie autorka podkreśla, że z końcem XIX w. pojawia się nowa
forma, która niejako jest daleką odroślą dawnego eposu historycznego - jest to
proletariacka
pieśń historyczno-rewolucyjna.
Henryka
R. W. Hutchinson,
P.rehistoric
Crete.
Romańska
London 1962:, s. 373.
Książka daje pełny i udokumentowany
zarys dziejów i rozwoju kultury Krety
od epoki neolitu tj. od 5000 r. p.n.e. do VI w. p.n.e. Książkę swoją uważa autor
za uzupełnienie
książki Pendleberyego
The Archeology
of Crete, 1939, który zajmuje się szczegółowo minojską i helleńską sztuką na Krecie, ale nie porusza zagadnień, jakie autor przedstawił
w rozdziale l, 3, 4 i 9. Tablice chronologiczne
poprzedzają
wstęp, w którym autor kreśli dzieje Krety.
Wykopaliska na Krecie podjęto dopiero w dwóeh ostatnich dekadach XIX w.
Twórcami
archeologii
kreteńskiej
są trzej ludzie: dr Joseph
H a z z i d a k i s,
założyciel miejscowego archeologicznego
towarzystwa
Syllogos, profesor Frederigo
H a l b h err, który prowadził pierwsze wykopaliska włoskie na Krecie i Sir Arthur
E van s, który odkopał pałac Minosa i odkrył wielką minojską kultur~ Krety epoki
brązu, a także jej neolityczną epokę.
W rozdziale
l (s. 31-44)
autor omawia geologi~, geografi~, klimat, florę
i faunę Krety. Położenie geograficzne tej długiej górzystej wyspy, bGdącej naturalnym pomostem między Europą i Afryką oraz między Europą i Azją zrobiło
z niej ośrodek przenoszenia wpływów kulturalnych
ze starych cywilizacji do barbarzyńskiej
Europy, a równocześnie
kolebką pierwszej
cywilizacji
europejskiej.
Minojskie osiedla rozmieszczone byly na alluwialnym
podłoźu i łupkowych dolinach. Rzadko są położone wyżej niż 100 m nad poziom morza, co świadczy o potędze minojskiej
marynarki.
W okresie Homerowym i geometrycznym,
kiedy piractwo było modnym zawodem, wsie rozprzestrzeniły
si~ na wyższe doliny i zbocza wzgórz. Piractwo przetrwało
do okresu klasycznego, wzmogło siG w okresie
hellenistycznym.
W I w. p.n.e. wytępił
kreteńskich
piratów lVIetellus Creticus
i Pompeius i znowu nastał tam pokój i dobrobyt aż do najazdu Arabów w 825 r.Z zasobów mineralnych
misja Rockefellera
stwierdziła
występowanie
na Krecie
rudy żelaza, miedzi, gipsu, manganu, talku, węgla brunatnego,
cyny, nadto kamieni szlachetnycb,
złota, srebra, platyny, magnetytu, szmerglu, grafitu. W lasach
rosły drzewa cyprysowe, które dostarczały
budulca okrętowego, poza tym dęby,
drzewa chleba świętojańskiego,
migdały i in.
Rozdział 2 (s. 45-55). Epoka kamienna. W okresie starego kamienia nie stwierdzono istnienia
człowieka na Krecie. Stwierdzono
natomiast
istnienie wielkiego
i małego słonia, małego dzika, hippopotama,
kozy (agrimi i ibex).
ie znaleziono
wołu (Bos primigenius).
Pierwsi mieszkańcy
neolityczni
na Krecie pojawili się
�Sprawozdania
i recenzje
63~
ok. 3000 r. p.n.e., a może i wcześniej. Przybyli drogą morską z Azji Mniejszej na
prymitywnych
łodziach, przez Dodekanez i Cyklady. Posiadali
ceramikę
dobrze
zrobioną, wypalaną na wolnym ogniu, zdobioną dekoracją rytą. W średnim i póżnym okresie neolitu ludzie żyli w domach budowanych i suszonej cegły, większość
jednak w jaskiniach. W domach znajdowało się miejsce na ognisko. Siekiery znaleziono z nefrytu, hematytu,
ostrza strzał z obsydianu,
sprowadzanego
z Melos.
Z póżnego neolitu posiadamy
plastykę,
gliniane
statuetki
siedzących
w kucki
kobiet i zwierząt (krowy, kozy, psa, gołębia). Kobiety tęgie uważane są na południu za piękne i zdrowe, szczupłe za słabe.
Rozdział :5 (s. 55-90).
Kreteńska
ludność, język, pismo. Autor używa słowa
minojski na określenie ludu zamieszkującego
Kretę w okresie brązu, nie jako
określenie etniczne. W okresie brązu mówiono na Krecie co najmniej
jednym
językiem niehelleńskim.
Evans zauważył, że wiele miejscowości
o nazwach niehelleńskich w Grecji, na Krecie i w Azji Mniejszej zakończone na -ss os, -n do'>.
-nda, - nda, - ntha były wielkimi kulturalnymi
centrami, np. Halikarnassos,
Labraunda, Assos, Perinthos, Korinthos, Tiryns, Knossos, Tylissos, Karpassos i in.
Blegen i Haley (AJA 1928, s. 14:-159)
ustalili Da podstawie nazw, że ludy te
pierwsze używały metali na lądzie sLalym. S,ar0żytili Grecy wiedzieli, że na Krecie znajdowały się ludy mówiące językiem barbarzyńskim,
tj. niegreckim. Homer
w Odysei wymienia (ks. IX) Achajów, Eteokretów,
Kydoniów, Dorów, Pelazgów.
Z ludów mówiących językiem niegreckim
Eteokreteńczycy
zachowali na Krecie
swoją identyczność i język aż do czasów rzymskich, a ich miasto Praisos było
niepodległe aż do 140 r. p.n.e. Pelazgów uważa się za lud morski podobny do
F'ilistynów. Herodot mówi o Atenczykach, że byli Pelazgami zanim zostali shellenizowani. Prawdopodobnie
Pelazgowie i Kydonowie, którzy mieszkali wokół miasta
Kydonia, mówili językiem niehelleńskim.
Mieszkańcy Krety w epoce brązu należeli do rasy śródziemnomorskiej:
mieli wzrost średni, cieńkie kości, długie głowy. W epoce wczesnego brązu pojawił się też element rasowy taurycki
(armenoidalny) o wyższym wzroście i krótkich głowach. Szerokogłowi mieszkailcy zachodniej Krety są uważani za potomków Dorów. Dzisiaj Kreteńczycy
są średniogłowi, Grecy lądu stalego krótkogłowi.
Anatolijski
element etniczny istniał na
Krecie od neolitu. Pismo hieroglificzne, które zapożyczyło pewne znaki z Egiptu,
rozwinęło się w okresie wczesnominojskim
III (2250-1950),
co ustalono na podstawie pieczęci. W okresie średniominojskim
I pojawiają
się złożone napisy w tym
piśmie, a w okresie średniominojskim
II pojawiają
się pieczęcie z hieroglifami
klasy B. Hieroglify rzucają światło na kulturę ówczesną, pałace, narzędzia pracy,
np. radło i in. Ok. 1700 r. w Knossos, a nieco wcze3niej w Phaistos po piśmie
hieroglificznym znalazło się w użyciu pismo linearne, oznaczone przez Evansa jako
pismo linearne A. Gliniany dysk z Phaistos z tekstem hieroglificznym
jest zagadką.
Kreczmer przypuszcza, że dysk może być karyjskim
dokumentem.
Pismo linear.,.
ne B w Knossos zajmuje miejsce pisma linearnego A ok. 1450 r. p.n.e. W piśmie
linearnym B posiadamy wiele krótkich tekstów na tabliczkach
glinianych
znalezionych w Knossos, w Pylos, w Mykenach. Do r. 1950 uczeni uważali pismo linearne A i B za napisane w jednym języku prehelleńskim,
lecz po odkryciu Elegena (1939) tabliczek w Pylas uważano za możliwe, że pismo linearne
B jest
greckie. Nad odczytaniem pisma linearnego B pracowali Stawell, Persson, Mylonas, Sundwall, Alice Kober, Emmet Bennett, Ventris i Chadwick. Punktem zwrotnym w badaniach stały się w 1952 r. prace Ventrisa. Ventris ustalił symbole i sporządził ich tablicę, na której podstawie odczytał większość dokumentów
i stwierdził, że w piśmie linearnym
B jest transkrybowana
archaiczna
forma języka
�640
Sprawozdania
i recenzje
greckiego, którą nazwał mykeńską, a która w wielu wypadkach jest podobna do
dialektu eposów Homera. Matematyka
minojska rozwinęła się w zależności lub
zapożyczyła w Egipcie. Miała za podstawę system decymalny. Służyła do prowadzenia rachunków i określenia miar. System decymalny jest gorszy od duodecymalnego. Sumerowie połączyli oba w seksadecymalny.
Grecy i Rzymianie poszli za
minojczykami. Nie mieli symbolu na zero.
Rozdział 4 (s. 91-123). Minojska marynarka, handel i komunikacja. Najwcześniejsze łodzie były prawdopodobnie
wydrążone z pnia drzewa cyprysowego lub
też jak w Egipcie predynastycznym
plecione z trzcin. Wielkie okręty wojenne
pojawiają się na pieczęciach ok. 2000 r. p.n.e. Posiadają wysoko wystający dziób
i niską rufę oraz maszt centralny z ukośnymi żaglami jak okręty egipskie z czasów XVIII dynastii. Okręt poruszano przy pomocy obu gafelbaksztabów,
przymocowanych do górnej rei. Sterowano wiosłem obracanym na osi przy pomocy
krótkiej wertykalnej
rączki. Stałe wiatry etezyjskie, dzisiaj zwane meltemi wykorzystywano przy opływaniu z Krety do Egiptu wzdłuż wybrzeża Palestyny i Syrii
przez Cypr i z powrotem przez Dodekanez. Święte barki ukazuje złoty pierścień
z Tirynsu. Posiadały maszt centralny, który wychodził ze środka kabiny prostokątnej. Jest to mykeńska odmiana łodzi, może nieznana na Krecie, podobna do
starych
typów łodzi Mezopotamii.
Kupieckie
statki
posiadały
prawdopodobnie
pokład i były poruszane
żaglem. Okręty wojenne
posiadały
małe platformy
z przodu i z tyłu i były poruszane wiosłami. Minojskie porty były usytuowane
przy przylądkach,
zwykle też tam, gdzie kilka mil od brzegu znajdowała
się
wysepka. Czy kupcy w nawigacji posługiwali się gołębiami jak Noe i Summerowie w III tysiącleciu p.n.e., nie wiemy. Homer tego sposobu nie wspomina. Jason
natomiast wypuszcza gołębie, aby przekonać się czy Argo przepłynie. Krótki i plastyczny opis budowy okrętu mamy w V ks. Odyssei. Handel Kreta prowadziła
z Egiptem, Syrią, Cyprem, Cykladami. Kreteński i mykeński handel z Zachodem
rozwijał się wzdłuż brzegów Adriatyku.
Transport lądowy na Krecie. Jucznym zwierzęciem był osioł domowy. Wprowadzenie wozów z kołami Child datuje w Mezopotamii na ok. 3000 r. p.n.e.,
w Indiach ok. 2500 r. p.n.e., na stepach centralnej Azji ok. 2500 p.n.e., w dolinie
Orontesu ok. 2000 p.n.e., na Krecie i w Anatolii ok. 1900 r. p.n.e., na lądzie Grecji
europejskiej
w 1550 r. p.n.e. Gliniany model wozu z Palaikastro
pochodzi z ok.
1900 r. p.n.e. Wóz wojenny w Mykenach ukazuje stela nagrobna z ok. 1550 r.
p.n.e., transport konia na łodzi gemma z 1450-1400 r. p.n.e. Wóz z czterema pełnymi kołami ciągniony przez osła jest prawdopodobnie
wynalazkiem
Summerów.
Kasyci udomowili konia, zdobyli Babilon i zrewolucjonizowali
taktykę wojenną
przed połową II tysiąclecia p.n.e. W XVI w. wóz wojenny z czteroszprychowymi
kolami dostał się do Grecji może od Hetytów. Jeżdżono na koniach w XIII w.
Do przenoszenia osób służyły lektyki.
Rozdział 5 (s. 123-136). Sztuka minojska. Sztuka epoki brązu na Krecie różniła się od współczesnej sztuki Azji Mniejszej i od sztuki neolitycznej na Krecie.
Neolityczna sztuka była surowo abstrakcyjna.
Człowiek, zwierzę, ptak, ryba, kwiat
jeśli byli przedstawiani
stawali się szybko wzorem. W okresie wczesnominojskim
na Kretę przybyły małe grupy osadników z różnych stron, każda ze swoim stylem ceramiki. Fuzja nastąpiła
w początkach
okresu średniominojskiego.
Można
wskazać pokrewieństwo
ceramiki okresu wczesnominojskiego
z Vasiliki z Anatolią, ceramiki z Pyrgos z ceramiką cykladzką. Przeważają wzory liniowe, zygzaki, trójkąty,
pasy, linie półkoliste
koncentryczne,
biegnące
spirale
połączone
�Sprawozdania
i -recenzje
641
liściarni, wzory motyli. Naturalizm
w sztuce powstał w Messara. Wydobyte tam
z grobów pieczęcie z kości słoniowej ukazują prymitywne
rysunki przedstawiające ludzi, zwierzęta (lwy), ptaki, skorpiony, ryby, nawet okręty, wzory meandra,
spirale. W dekoracji ceramiki ujmowano wzory w pasy horyzontalne,
lub w pasy
ukośnie skręcone. Dekorowano też całą powierzchnię naczynia jednym rysunkiem
lub kilkoma rysunkami
od siebie niezależnymi.
Plastyka figuralna. Pod koniec okresu wczesnominojskiego
III zwyczaj rzeźbienia rączek pieczęci z kości słoniowej w kształcie zwierząt lub ptaków zanika.
W okresie średniominojskim
drobną plastykę figuralną przedstawiają
figurki mężczyzn, kobiet i zwierząt, znalezione w owalnym domu w Chamaizi i figurki z groty
Petsofa. Pieczęcie rżnięto w twardych kamieniach przy pomocy świdra, piłki i rylca. Wynalazek linearnego
pisma ułatwił porozumiewanie
się, a pieczęcie stały
się mniej potrzebnym luksusem.
Rozdział 6 (s. 137-160). Okres wczesnominojski.
Neolityczna kultura na Krecie
przechodzi w kulturę metalu, najpierw miedzi, potem brązu pod wpływem infiltracji małych grup ludzi z południa i ze wschodu, gdzie miedź i brąz już od
dawna były w użyciu. Epokę między neolitem a epoką żelaza na Krecie A. Evans
nazwał minojską od legendarnego króla Knossos Minosa i podzielił na trzy okresy
wczesno- średnio- i późnominojska,
każdy z trzema podokresami.
Evans ustalił
też dla nich chronologię, która opierała się na synchronizacji
ze współczesnymi
kulturami Egiptu i Mezopotamii, opracowanej przez E. Meyera. W związku z dalej
postępującymi badaniami tych kultur poprawki do chronologii Evansa wprowadzili
Matz i Hutchinson,
który w książce swojej podaje wszystkie trzy chronologie.
Z początkiem okresu wczesnominojskiegD I ludzie żyli w jaskiniach, domów było
mało (Mochlos, Hellenes Amariou). Wyspa Komo była portem Mochlos. Ceramika
(z Pyrgos i Pelos) ma kształty i ornamentykę
podobną do anatolijskiej.
Z okresu
wczesnominojskiego
II znamy mało narzędzi i broni metalowej. Przedmioty miedziane, nieliczne, dobrze datowane
pochodzą z grobów okrągłych
z Messara,
z Mochlos i Koumasa. 'Dom na Wzgórzu' w Vasiliki jest najbardziej
luksusową
budowlą tego okresu, prototypem
późniejszych
budowli
w Knossos, Phaistos
i Mallia. Składa się z prostokątnych
pomieszczeń i długich przejść, jak labirynt
Minosa o aglutynowanej
architekturze.
Inne pojedyncze
domy posiadały
tylko
dwa, trzy lub cztery pomieszczenia. W dolinie Messara przy osiedlach budowano
z kamienia łączonego z gliną groby okrągłe, tholosy. Wydobyto tam wiele biżuterii, pieczęcie, wazy kamienne i ceramikę (dzbany z dzióbkiem, filiżanki, małe
hydrie, askoi w kształcie ptaków i in.). Ceramikę dekorowaną liniami tego okresu
znaleziono też w Vasiliki. Wazy kamienne, wycięte ze steatytu, porfiru, wapnia,
marmuru są najwspanialszym
osiągnięciem artystycznym
Kreteńczyków.
Pod koniec okresu wczesnominojskiego
III stwierdzono
upadek w pomyślnie dzięki rozwijająt:emu się handlowi
z Dodekanezem,
Syrią, Cyprem, Egiptem wschodniej
części Krety. W tym okresie wysuwają
się na pierwszy plan Knossos, Phaistos
i założony Tylissos.
Rozdział 7 (s. 161-198). Okres średniominojski
(1590-1550
p.n.e.). Z początkiem
2000 r. p.n.e. na Krecie stwierdzono rewolucję urbanizacji z równoczesnymi wpływami starych cywilizacji Mezopotamii, Syrii, Anatolii, Egiptu. Rozpoczęto budowę
pałaców w Knossos, Mallia, i w Phaistos. Może wówczas część Krety tworzyła
związek lub była pod jednym panowaniem. Główne i biedniejsze dzielnice miast
okresu średniominojskiego
znamy z Palaikastro i Mallia, wille i zamożniejsze domy
z Tylissos i Gypsadhes. Zasadę budownictwa przedstawia 'dom na wzgórzu' z Vasiliki z okresu wczesnominojskiego
II. Wokół domu centralnego
wznosili budowle
19 -
Lud,
t. ;;1, cz. II, 19G8
�M2
Sprawozdania
i
recenzje
krewni lub poddani. Na Krecie planowano w miastach poszczególne budynki lub
grupy budynków, nie jak w współczesnym Egipcie całe miasta. Stąd w miastach
dostrzegalny układ ulic mniej lub więcej koncentryczny. Pałac w Knossos wzniesiono na wzgórzu Kephala. Czworoboczny dziedziniec główny otoczony został blokami, które Evans nazwał insulae. Na dziedziniec prowadziły bramy, główna od
strony północnej. Pomieszczenia ceremonialne, położone na zachód od dziedzińca
pochodzą z pierwszego okresu pałacu, pokój tronowy z okresu póżnominojskiego II,
lecz pod podłogą prowadzącego do niego korytarza mozaika z kolorowych kamieni
pochodzi z okresu średniominojskiego
III. Bezpośrednio po stronie południowej
znajduje się sala z kolumnami, a za nią repositorium sakralne z okresu średniominojskiego III B (1600-1500
p.n.e.), lecz wschodnia krypta kolumnowa pochodzi
z pierwszego okresu pałacu. Zachodnia
część wcześniejszego
pałacu wysunięta
jest raczej w stronę dziedzińca zachodniego. Była ona połączona z centralnym
dziedzińcem i z zachodnim. Mieszkalne pokoje leżały po stronie wschodniej centralnego dziedzińca. Zbudow3ne na pagórku tworzyły rodzaj teras. Połączone były
wschodnio-zachodnim
korytarzem z klatką schodową na zachodnim krańcu, która
prowadzi
do centralnego
dziedzińca.
Portyk
z okresu średniominojskiego
IB
(HlOO-1850)
na południowym
krańcu pałacu łączy go z drogą południową prowadzącą do Messary. Z tego okresu pochodzi też owalny dom z Chamaizi z centralnym dziedzińcem, którego forma uwarunkowana
była położeniem na wzgórzu.
Dom A z Vasiliki rozrastał
się według potrzeb przez dobudowywanie
prostokątnych izb; jest przykładem
aglutynacyjnej
architektury.
Okres średniorninoj··
ski II (1850-1750
p.n.e.) jest uchwytny w Knossos i Phaistos w ceramice i w udoskonaleniach
architektury
pałaców. Na pół niezależne insulae pałacu okresu poprzedniego z otwartymi przejściami zostały połączone w jedną strukturę. W cZGści
północnowschodniej
pałacu zbudowano pomieszczenia na królewskie składy ceramiki, które zawierały najwspanialsze
jej polichromowane- okazy, i osobny magazyn pithosów. Na zboczu wzgórza po stronie wschodniej powstała dzielnica mieszkalna, przebudowana
w okresie średniominojskim
III. Wyobrażenie o wyglądzie
minojskiego
miasta dają szczegóły mozaiki miejskiej,
znalezionej
w warstwie
średniominojskiej
II B. Są tam przedstawione
dwu i trzypiętrowe domy z oknami
i płaskimi dachami. Okres średniominojski
II kończy się ok. 1700 r. p.n.e. prawdopodobnie trzęsieniem ziemi. Zniszczenia odbudowano. Pałac w Knossos przebudowano. Za dziedzińcem zachodnim wzniesiono lożę, w której król mógł przyjmować deputowanych,
a dalej znajdowała
siG ,przestrzeń teatralna',
zamknięta
długimi schodami łączącymi się pod kątem prostym, analogiczna jak w pałacu
Phaistos, gdzie odbywały się zgromadzenia i uroczystości. Innowacją tego okresu
w architekturze
pałaców jest regularne stosowanie otworów na światło, w Knossos
zwykle na jednym końcu pomieszczenia, w Phaistos i Hagia Triada na środku.
Charakterystyczną
cechą jest doskonała kanalizacja
mieszkalnych bloków pałacu,
w szczególności urządzenia łazienki królowej. Mamy podstawy przypuszczać, że
pałac był dwupiętrowy. Ściany jego zdobiły freski, które w okresie średniominojskim III osiągnęły swój szczyt. Obok naturalistycznych
fresków, np. delfin w megaronie królowej, artyści tworzą freski płaskorzeźbione
i miniaturowe
przedstawiające tłum w sposób impresjonistyczny.
Sam pałac Minosa w Knossos był
ośrodkiem produkcji fajansu, jak wskazują na to znalezione tam figurki fajansowe bogiń z wężami, modele sukien, pasy, naczyńka i in. Autor omawia szczegółowo pałac w Mallia, cmentarz Mallia, Chrysolakkos, oraz znajdującą siG obok
pałacu dzielnicę mieszkalną drobnych domów, wzniesionych przy brukowanej uli-
�Sprawozdania
i recenzje
643
cy, zaopatrzonej po obu stronach w dreny. Równie wspaniałe były pałace w Gournia i Phaistos.
Rozdział 8 (s. 199-231).
Religia minojska. Autor omawia prehelleńskie
elementy w kreteńskiej
religii, narodziny Zeusa, Kuretów, śmierć Zeusa, minojskie demony, minojskie boginie, 'panią zwierzyny, 'pana zwierzyny', węża jako domowe
bóstwo, epiphaniQ w postaci ptaka, heroiny kreteńskie
Ariadnę i Europę, kult
drzew i kolumn, święte żródła, kaplice w pałacach i domach, minojskie przybytki
domowych bóstw, podwójny topór, ołtarze i rogi poświęcenia, kult zmarłych, rytuał pogrzebowy, typy grobów i in., myleńską religię na Krecie.
Rozdział 9 (s. 232-266).
Społeczne i ekonomiczne
życie, rzemiosło i rolnictwo. Trudniej zrekonstruować
stosunki społeczne i polityczne od ekonomicznych
na podstawie żródeł archeologicznych.
W epoce neolitu widzimy rozwój gmin
wiejskich. W Knossos pod koniec neolitu rozwinęła się gmina w małe miasto
handlowe. Tholosowe groby w Messarze, budowane od okresu wczesnominojskiego
zanikają pod koniec okresu średniominojskiego
I lub II, a pojawiają
się groby
jamowe, co wskazuje na zmiany polityczne. Z osłabionej
organizacji
szczepów
wyłaniają się dynastie z królami - kapłanami, którzy budują pałace w Knossos,
Phaistos i Mallia. Na lądzie w Grecji, wiemy na podstawie Iliady, że organizacja
szczepowa załamała się w czasach wojny trojańskiej.
Homera 'wiek heroiczny'
wydaje się prawdziwy. H. M. Chadwick (The Heroic Age, 1912) pierwszy dał charakterystykę
społeczną wieku wędrówek
i niepokojów. Myres w swoich badaniach wskazał na przerwy w tradycji ludowej: około 1400 r. p.n.e., 1260 r. p.n.e.
i 1100 r. p.n.e. Pierwsza data odpowiada katastrofie,
która spotkała
minojską
Kretę. ostatnia inwazji Dorów na Peloponez. Data 1260 r. odzwierciedla
prawdopodobnie infiltrację Frygów do Azji Mniejszej i jej konsekwencję
upadek. państwa
Hetytów oraz ustalenie dynastii Pelopsa w Grecji. Myresa data 1400 zgadza się
z datą 1410, którą podaje dla starszego Minosa marmurowa
kronika paryjska. Te
ustalenia jednak nie pomagają
nam wiele w zrekonstruowaniu
dziejów Krety
minojskiej przed 1450 r. Dla przypuszczenia,
że w społeczeństwie
minojskim był
matriarchat,
a co najmniej następstwo po kądzieli (matrilinear),
podstawy są bardzo słabe. Opiera się je na analogiach Karów, gdzie dzieci nazywano po matce
nie po ojcu do 4 w. p.n.e., i Likiów, gdzie dzieci nazywano po matce nie po ojcu,
co Herodot (VI 37) uważa częściowo za zwyczaj kreteński, częściowo za karyjski.
W prawie gortyńskim
syn wolnej matki i niewolnika
był wolnym. Achajowie
Iliady i Odyssei wszyscy podają swoje pochodzenie po ojcu z wyjątkiem
dwóch
Epeiotów, których Nestor po matce nazywa 'Moliones'. Faktem jest, że na Krecie
król jako dowódca armii i zastępca Boga wykonywał wielką władzę. Na Krecie
znany był ośmioroczny cykl kalendarzowy,
który pozwalał korelować rok księżycowy i słoneczny. W dalszej części rozdziału autor omawia ekonomie wsi, rośliny
uprawne, pożywienie, polowanie, które na Krecie było bardziej sportem niż zajęciem, hodowlQ, rolnictwo i jego narzędzia, eksport oliwy i wina, rzemiosła zwykłe, jak brązownika, murarza, cieśli, garncarza, producentów
żywności, kupca, żeglarza, wożnic, poganiaczy mułów, rzemiosła luksusowe
jak glyptyka,
malarza
fresków, rzeżbiarza w kości słoniowej, złotnika, wytwórcy
fajansów, wytwórcy
\vaz kamiennych. Związek luksusowego rzemiosła z pałacami królów odzwierciedla
historia o Dedalu i Minosie. Przemysłowe centrum, w którym produkowano
nieluksusowe przedmioty odkryto w Gournii. W metalurgii
wykorzystywano
bogate
miejscowe źródła surowca, z którą łączy się produkcja broni zaczepnej i obronnej.
O społecznej
strukturze
minojskiego
społeczeństwa
mówi architektura
miast.
Pałac Minosa był otoczony mniejszymi
pałacami,
które go naśladują.
Nie ma
�644
Sprawozdania
i recenzje
śladów na Krecie tej prymitywnej
dekoracji
miast południowej
Mezopotamii,
nie ma też śladów jakiegoś
systemu
ghetta.
Małe domy biednych
mieszczą
się z tyłu pałaców i bogatych will. Społeczna swoboda płci była duża. Kobiety
chodziły wydekoltowane
i brały udział razem z mężczyznami w społecznych widowiskach,
ubrane w kostium męski występowały
w sporcie jako torreadorzy.
System rządów musiał być teokratyczny,
podobny do egipskiego. Proletariat
nie
miał żadnych praw i był uciskany podatkami.
Pq.yjmuje
się istnienie średniej
klasy i niewolnictwa.
Nie było kast. W okresie póżnominojskim
społeczeństwo
Knossos się mykenizuje
rządzone przez greckich książąt. Skład jego znamy z odczytanych tabliczek pisma linearnego
B: 1. anax - władca, 2. lawagetas - naczelny wódz, 3. teIE:stai - feudalny baron, 4. hierewes - kapłan, 5 - damiowergoi - wieśniacy i rzemieślnicy, 6. douloi - niewolnicy. W doryckiej społeczności
okresu archaicznego
na Krecie w miastach miejsce wodza armii typu lawagetas
zajmował stratagetas.
Nie było króla lub barona. W miastach rządzili urzędnicy
zwani kósmoi lub titai przy współudziale
rady i zgromadzenia
ludu. Muzyka
i tańce były związane z religijnymi
ceremoniami
i świętami.
Klasyczne ludoznawstwo przypisywało
Kreteńczykom
wprowadzenie
do Grecji nome, hymnu solowego do Apollina, paeanu, hymnu chóralnego, hyporchema,
chóralnego śpiewu
i tańca. Znano kościany róg, harfę trójkątną,
siedmiostrunową
lirę, podwójną
fujarkę,
formingę
i sistrum. Minojczycy
uprawiali
boks i akrobacje
na byku.
Znane były deski do gry sumeryjskiego
pochodzenia.
Rozdział 10 (s. 267-299). Zmierzch Knossos i wzrost potęgi Myken. Póżnominojski okres (1550-1400) na Krecie nie ukazuje żadnych oznaków upadku, chociaż Kreta przeżyła w drugiej ćwierci XVI w. p.n.e. wielkie trzęsienie
ziemi.
W pałacu Minosa przeprowadzono
rekonstrukcje,
naprawy
i ulepszenia. Wzniesiono mały pałac z kolumnowym
wejściem
i peristylowym
dziedzińcem,
gdzie
znaleziono wspaniały ryton w kształcie głowy byka wyrzeżbiony w czarnym steatycie ze złoconymi rogami z jedną zachowaną żrenicą z górskiego kryształu, obrzeżonego czerwonym jaspisem. Na południowym
zboczu wzgórza Kephala wzniesiono
za pałacem czteropiętrowy
dom, a między dziedzińcem palacu Minosa i królewską
drogą łączącą przestrzeń teatralną z małym pałacem dom fresków, siedzibq szlachty lub książąt. Dom ten daje obraz w jakim zdumiewającym
stopniu luksus osiągali
ludzie mniejszymi
środkami. Zachowane fragmenty
fresków są doskonałe. Fauna
potraktowana
naturalistycznie
na tle stylizowanej
flory i skał, przedmiot
egzotyczny i egiptyzujący,
technika wykonania
minojska. Do tego okresu należy płaskorzeźbiony fresk przedstawiający
'kapłana-króla'
z portyku pałacu Minosa i wzór
sufitu składający
się z rozet i spiral na niebieskim
tle, nadto freski przedstawiające młodzieńca
niosącego ryton, oficera na czele gwardii i tzw. paryżankę.
Wysoki poziom utrzymuje
ceramika póżnominojska
tak pod wzglqdem wykonania
jak i techniki dekoracyjnej
wzorów jasnych na ciemnym tle i ciemnych na jasnym tle geometrycznych
i roślinnych,
roślinno-zwierzqcych
morskich,
oraz rozmaitości form. Wazy steatytowe
znamy z pałacu w Hagia Triada i z fragmentów
znalezionych
w Knossos. Kulturę
późnominojską
obrazują
też pałace w Nirou
Khani, Pseira, Gournia, Hagia Triada, tholosowy
grób na Kephala w Knossos
i królewski grób świątynny w Knossos. W okresie póżnominojskim
II (1450 r. p.n.e.)
w Knossos miejsce pisma linearnego A zajęło pismo linearne B, co wskazuje, że
i może wielka część Krety środkowe były pod panowaniem
achajskiej
dynastii.
Wielu uczonych przyjmuje
mykeńskie wpływy na Krecie w sztuce. Autor uważa
pojawiające
się nowe cechy w sztuce kreteńskiej
za dalszy rozwój szkoły knossyjs-kiej, może pod obcymi wpływami,
ale nie mykeńskimi.
�Sprawozdania
l recenzje
645
Rozdział 11 (s. 300-316). Upadek minojskiej Krety: Mykeńskie imperium. Prawie równoczesne zniszczenie stwierdzono ok. 1400 r. p.n.e. w Knossos, Phaistos,
Hagia Triada w Messara, Tylissos, Amissos, Nirou Khani, Mallia, Pseira, mniejsze
trochę w Palaikastro
i Zakro. Przyczyną katastrofy
było prawdopodobnie
trzęsienie ziemi, wywołane wybuchem wulkanu na Therze. W ciągu XVI w. Achajowie skolonizowali żyzne partie wyspy, a Minojczycy o ile nie dostali się do niewoli
zbiegli w góry, gdzie założyli nowe miasta Axos, Prinias,
Karphi, Vrokastro,
Effendi Kavousi. Achajowie mykeńscy wypierają
ich z handlu z Zachodem już
w XVI w. a od XV w. w handlu z Egiptem i Cyprem. W większości minojskich
centrów odbudowano kaplice domowe. W pałacu w Knossos odbudowano dwa pomieszczenia, a w nich kaplice 'bogini domostwa',
zwaną przez Evansa kaplicą
podwójnych toporów. Sprawia to wrażenie, że ponowne opanowanie nizin Krety
przez Minojczyków zapoczątkowane
zostało przez kapłanów. Te małe kaplice przypominają
najprostszą
formę megaronu
i są poprzednikami
naj prostszej
formy
świątyni czasów klasycznych tzw. templum in antis. Były wyposażone w drobne
figurki bogiń, ale z gliny lub z brązu, nie z fajansu i kości słoniowej, nadto
w wazy kamienne, lampy. Ceramika tego okresu, dzbany puchary, filiżanki, larnaksy i in., zdobiona jest motywami stylu pałacowego okresu poprzedniego. Dostrzegalny już wtedy wpływ Grecji lądowej wzrasta. W luksusowej sztuce okresu
póżnominojskiego trudno odróżnić prace minojskie od mykeńskich. Freski odkryto
w różnych miejscach na lądzie stałym, lecz nigdzie na Krecie, z wyjątkiem fresku
na sarkofagu z Hagia Triada. Okres ten zamyka wędrówka ludów XII w., najazd
Frygów na Azję Mniejszą, a ludów morskich na Egipt, o której pewne świadectwa doszły do nas w żródłach pisanych hetyckich oraz w archeologii.
Rozdział 12. Dorycka kolonizacja,
wpływy orientalne,
powstanie
państw miast. Infiltracja
Dorów na Kretę musiała nastąpić jedną generację po usadowieniu się ich na Peloponezie.
W procesie
hellenizacji
Krety
wielka
ilość
Minojczyków została wchłonięta w nowe państwa jako niewolnicy i poddani, bardziej niezależny element w górach utworzył
nowe osiedla Karphi, Vrokastro,
Kavousi, subminojskie
w charakterze.
Karphi była osadą podobną do Gournia,
małym miastem handlowym. W sanktuarium
znaleziono minojskie statuetki
kultowe 'bogini domostwa' z gliny. Wzdłuż drogi prowadzącej
z Karphi na równinę
Lasithi budowano w tym okresie (1050-950 p.n.e.) małe tholosowe groby. Vrokastro
zbudowane na wzgórzu w sposób minojski. Domy położone wzdłuż ulic z jednej
strony drenowanych
zdradzają w swojej strukturze
megarony, element achaj ski.
W Vronda (Góra grzmotów) Kavousi, może było sanktuarium
kreteńskiego
Zeusa
Velchanosa. W pobliżu odkryto grotę Eilethyi. Ceramikę subminojską
(1075-1025
p.n.e. Furumark,
1020-970
p.n.e. Brock) wydobyto z grobów Erganos, Vrokastro,
Milatos. Kontynuuje ona w kształtach i dekoracjach minojską, lecz już nie jej wysoki poziom. We wczesnogeometrycznych
grobach w Knossos z 970-9'20 r. p.n.e.
obok ceramiki subminojskiej znaleziono importowaną z Aten. Z bronią żelazną idzie
w parze ciałopalenie,
nieznane
w okresie subminojskim,
grzebanie
występuje
jeszcze sporadycznie. Przejście do kultury geometrycznej
autor ilustruje na ceramice i budownictwie Lato, Dreros, Prinias. Lato wzniesione w VIII w. w siodle
górskim ukazuje centrum miasta greckiego, tzw. agorę, w jego naj prymitywniejszej
formie. Jego prytaneion
zdaniem autora można uważać za następcę minojskiego
pałacu, do którego wchodzono po schodach od jego przestrzeni teatralnej. Leżał on
przy trapezoidalnym
placu, gdzie w środku znajdowała się cysterna, a za nią prostokątny budynek, otwarty w stronę placu, gdzie może była stołówka miasta, jak
w tholosie w Atenach. Architekt Lato uświetnił wejście do prytaneionu
dwiema
�646
Sprawozdania
wieżami.
735-650
każdego
i
recenzje
Na zakończenie
autor omawia orientalizację
kultury
Krety w latach
p.n.e. oraz rozkwit plastyki doryckiej Krety w VIII i VII w. p.n.e. Do
rozdziału autor podaje obszerną bibliografię przedmiotu.
Zofia
Sture Lagercrantz, African
Methods of Fire-Making.
liensia, X, Upsala 1954, s. XVI + 78, ił. 16, map. 7.
Studia
Gansiniec
Ethnographica
Upsa-
Korzystając
ze wskazówek
i informacji
ponad czterdziestu
światowej
sławy
uczonych oraz z materiałów,
pochodzących
z 22 muzeów etnograficznych
autor
analizuje afrykańskie
metody niecenia ognia. Należy podkreślić, że tytuł dzieła nie
odpowiada w pełni jego zawartości, wykracza ono bowiem zasięgiem daleko poza
Afrykę i właściwie jest to praca o sposobach niecenia ognia na tle metod afrykańskich. Owocem kilkuletnich
badań, w czasie których autor wykorzystał
około
300 pozycji bibliograficznych
(w tym: J. Czekanowskiego l, K. Moszyńskiego 2) jest
praca
w pelnym tego słowa znaczeniu - porównawcza,
przy czym niepoślednią
rolę odgrywają materialy
z terenów skandynawskich.
Autor omawia kolejno: 1) Świder ogniowy w jego najprymitywniejszej
formie
(podkładka
i wrzeciono), występujący
głównie w Indonezji,
Polinezji i Afryce:
2) Świder o położeniu poziomym, najpospolitszy
na terenach
słowiańskich,
wyjątkowo występujący
na kontynencie afrykańskim,
zajętym przez plemię Hova, nie
występującym
w Australii, ale poza tym szeroko rozpowszechniony;
3) świder łukowy, nie znajdujący
szerszego zastosowania
w Afryce jako "rather against the
rules of the game", lecz obejmujący tereny słowiańskie, skandynawskie,
Indonezję,
Azję i półn. Amerykę;
4) świder korzystkowy,
nie znany, poza Madagaskarem,
w Afryce, sporadycznie występujący
w Szwecji, Slawonii i Białorusi, w Azji u Samojedów, Jakutów i Czukczów, stosowany do celów obrzędowych również w Północnej Ameryce i Australii,
lecz nie występujący
w Połudn. Ameryce; 5) piłę
ogniową, nie znaną w dolinie Nilu, a występującą
w Libii, Fezzie, Tunisie, Algerii,
Kongu i Kamerunie, w Europie, Indiach, Indonezji, Malace na Filipinach i Nowej
Gwinei, na Pacyfiku oraz sporadycznie
w Australii;
6) rylec ogniowy, uchodzący
za naj starsze narzędzie do niecenia ognia, znane w Afryce tylko na Madagaskarze, a poza nią w Europie, Indonezji, Polinezji i Australii; 7) pił<:: cięciwową, obcą
Afryce, a znaną w Europie, Indiach, na Bali, Borneo i na Filipinach;
8) pompę
ogniową - fire syringe - produkt cywilizacji europejskiej,
eksportowaną
w różne części świata, obcą Afryce; 9) niecenie ognia przy pomocy stali i kamienia
o światowym zasięgu. Na koniec omawia przemiany kultumwe,
wynikające
z zastosowania zapałek do niecenia ognia.
W rozważaniach
nad typologią afrykańskiego
świdra ogniowego autor dochodzi
do wniosku, że świdry ogniowe na terenie afrykańskim
bardzo szybko zanikają,
a w części zachodniej kontynentu
już niemal zanikły. Znajdują one zastosowanie
sporadycznie
do wzniecania ognia obrzędowego. Na ogół jednak zabiera się ogień
na wyprawy, lub pożycza się go. W nielicznych wypadkach wzniecanie ognia stanowi wyłączną domenę mężczyzn, jak np. u Masajów w Kenii, u Kambów, Isam-
1
dition
J. C z e k a n O W s ki,
Wissenschajt!ic/1e
ErgebniSse der Deutschen
190718. Leipzig
1917. Zob.
też
W głąb Lasów Aruwimi.
Prace
Wrocław
1958, s. 404, ryc. 73 f.
, K. M o s z y ń s k i, Kultura
Ludowa
SLow1an. Kraków
1929. t. I,
Zentrat-Afl'ika
etnologiczne.
s. 236 i nast.
ExpeVI,
t.
�Sprawozdaniu
647
i recenzje
bów, lub czarowników. Zdaniem autora świder ogniowy w swojej najprymitywniejszej formie występuje obok form bardziej rozwiniętych
(starożytny
Egipt, między
Zandami, Bagbami, Babuami i i., w połdn. Afryce i na Madagaskarze).
Jego zasięg
wskazuje na archaizm zjawiska, a w stosunku do Madagaskaru
również na jego
wschodnie
pochodzenie.
Godny uwagi jest fakt, że bardziej
rozwinięte
formy
świdra znajdujemy także w Indiach, Indonezji i Połudn. Ameryce. Świder ogniowy poziomy występuje
w dwóch odmianach,
najczęściej
obok siebie, obejmuje
znaczny zasięg i wskazuje na wschodnie pochodzenie.
W rozdziale dającym przegląd historyczny
(Historical
Survey) autor zaznajamia czytelnika z licznymi teoriami (D. Davidson, F. Petric, J. Mc Guire, F. Speiser, H. Bauman, J. Maes, K. Birket-Smith,
H. Freudenthall,
K. Moszyński i in.)
o powstaniu, rozwoju i rozprzestrzenianiu
się różnych typów narzędzi do wzniecania ognia, lecz "nie proponuję - pisze - dyskusji, czy punkt widzenia D. Davidsona, że świder ogniowy mógł rozwinąć się w późnym Pleistocenie na azjatyckiI;n
kontynencie, jest słuszny czy też nie".
Cenny jest materiał
ilustracyjny,
przedstawiający
liczne odmiany
świdrów
ogniowych w czasie eksploatacji
oraz mapy zasięgów narzędzi do niecenia ognia
w Afryce, Indonezji i Polinezji.
African
Methods of Fire-Making
jest niewątpliwie
najcenniejszą
z dotychczas
znanych pozycji do zagadnienia świdra ogniowego i jako taka zasługuje na uwagę
etnologa.
Konrad
Wypych
Dietrich Treide, Die Organisicrung
des indianischen
Lachsfangs im westlichen
NordVeroffentlichungen
des Museums fUr Volkerkunde
zu Leipzig, Heft 14,
Akademie-Verlag,
Berlin J965. s. 170, ilustr. 6, tab!. 3, map 6.
amerika.
Drugą publikacją
przez Julius-Lips-Institut
charakterze
gospodarczo-etnograficznym,
przygotowaną
jest Organizacja indiańskiego
poŁowu Łososia w zachodniej
/lmeryce
Północnej '. Dorzecza Columbii i Sacramento
są najbogatszymi
w ryby
IV zachodniej
Ameryce Północnej obszarami, na których indiańska ludność jeszcze
na przełomie XIX i XX w. w głównej mierze utrzymywała
się z myślistwa, zbieractwa, a przede wszystkim
z rybołówstwa
łososi. Indianie osiadli na obszarze
północnej Ameryki byli typowymi przedstawicielami
pierwotnej
gospodarki
zbieraczo-Iowieckiej
szczególnego typu, który kształtował
sposób życia oraz kulturę
subarktycznych
i umiarkowanych
obszarów Eurazji i Ameryki
Północnej,
a na
niektórych izolowanych obszarach utrzymał się do dziś.
Omawiając
organizację
połowu łososia oraz rolę przodownika,
wybieranego
czasowo, zwanego principaL man, chief, headman u różnych szczepów indiańskich
autor dochodzi do wniosku, że centralne i wschodnie dorzecze Columbii jest zamImiętym obszarem takich połowów, choć i w środkowym
dorzeczu rzeki Snake
i półn.-zach. Kalifornii typ ten występuje.
Ze względu na to, iż sezon połowów
we wschodniej
Columbii trwał znacznie krócej niż w regionach
przybrzeżnych
Pacyfiku, należało nie tylko okres połowów intensywnie
wykorzystać,
lecz także
wyzyskać pozostałe źródla żywności, jak myślistwo
i zbieractwo
dzikich roślin.
Płytkość rzek oraz ukształtowanie
ich zezwalały na stosowanie jazów, tym bardziej,
że na czas połowów w dorzecze ściągały okoliczne szczepy, co zapewniało dostaI
Zoh.
omó\vieni.e
o
pierwszej
pracy:
"Lud",
t.
50, cz.
1, Wrocław
J966, s.
328-329.
�648
Sprawozdania
i recenzje
teczną siłę roboczą. Łososie, złowione we wspólnych jazach zostawały równo dzielone pomiędzy wszystkich obecnych, także i nie zatrudnionych
przy wspólnych
łowach. Miejsca połowu były nadto miejscem spotkań i zabaw.
Wspomnieć należy i o tym, że funkcja tzw. przodownika nie ograniczała się
tylko do technicznej
organizacji pracy i podziału połowu, lecz pełnił on nadto
rolę stróża porządku w grupie.
O ile połowy w jazach i zastawach stanowiły wspólną własność, podlegającą
podziałowi, o tyle łososie łowione w sieci, workowate kłonie, wiersze, kosze oraz
włoki, nie podlegały podziałowi.
Tabelaryczne
zestawienia kwalifikacji
i społecznej funkcji przodownika i organizacji
połowowej
o zadaniach
techniczno-organizacyjnych,
autorytecie
przodownika, magiczno-religijnych
zabiegach o zapewnienie polowu u poszczególnych
szczepów, pozwalają stwierdzić przenikanie wpływów kulturowych
i ustalić szlaki
przejściowych migracji.
W części drugiej omawiana jest organizacja połowu przez stałych przewodników wspólnoty
(Anfiihrer
der Gemeinschaft),
wpływowe osoby względnie naczelników rodów w regionach przybrzeżnych
Pacyfiku, w dorzeczach Columbii,
Klamath i Sacramento, w których odbywają się wiosenny i letni lub wczesnojesienne ciągi łososia. I tu podstawę pożywienia stanowiło zbieractwo, łowiectwo
i rybołówstwo. W czasie wiosennego ciągu łososia stosowano sieci, jesienią budowano jazy, lecz tylko w ramach rodziny lub grup spokrewnionych,
a nie na okres
połowów tworzonych
wspólnot. Przodownicy
wspólnot często wystc;powali jako
właściciele
"owner"
przedsiębiorstwa
połowowego.
Tytuł prawny
omawianego
przodownika
obejmował funkcję technicznego kierownika,
nadzór nad podziałem
połowów oraz reprezentację 'grupy na zewnątrz.
W aneksach do pracy autor przedstawia:
1) przegląd etnograficznej literatur~'
omawianego tu obszaru, w której oprócz "przodowników
łososiowych" występują
jeszcze "przodownicy łowcy" (bliżej nieokreśleni), przodownicy w polowaniu na:
zwierzynę płową, bawoły, niedżwiedzie, kozice, antylopy, gryzonie, ptactwo wodne
oraz "przodownicy zbieracze" (roślin jadalnych); 2) wędrówki łososiów i ujmuje
szlaki wędrowne kartograficznie,
omawia i ujmuje graficznie wielkość połowów:
3) wykorzystanie
ciągów łososiów przez indiańskich
rybaków.
Praca D. Treidego jest dalszą próbą ujęcia zagadnień etnograficznych z punktu
widzenia ich znaczenia gospodarczego.
Wysunięcie
zagadnień
gospodarczo-technicznych na plan pierwszy stawia przed etnografem nowe problemy, dotąd nie
zawsze dostatecznie doceniane.
Przedstawiona
w omówionej postaci praca budzi jednak pewne zastrzeżenia
i wątpliwości
w celowość aż tak gospodarczego
ujmowania
lub rozgraniczania
problemów etnograficznych
z pominięciem aspektów tzw. kultury społecznej i duchowej. Wyrażona tu wątpliwość wydaje się tym bardziej uzasadniona, że autor
w innym miejscu 2 problemy te omawia. Nasuwa to myśl o mechanicznym podziale pracy ze szkodą zarówno dla omawianego tematu jak i dla czytelnika a szkoda. Zarówno jedna jak i druga część pracy D. Treidego zasługują na uwagę
ze względu na zebrany bogaty materiał faktograficzny
jak i nowatorski sposób
ujęcia.
Konrad
2
Zob.
"Lud",
t 51, cz. l, Wrocław
1967, s. 214.
Wypych
�Sprawozdania
Basil Davidson,
Eddy Werfel
Stara
Afryka
na nowo
649
i recenzje
odkryta.
PIW,
Warszawa
1961. Przekład
"Tematem mojej książki jest historia tej części Afryki, która leży na południe
od Sahary, oraz jej ludności na przestrzeni
półtora tysiąca lat poprzedzających
erę kolonialną. Jej celem jest przedstawić z grubsza, w granicach obecnego stanu
wiedzy, niektóre najważniejsze
cechy życia i cywilizacji
afrykańskiej,
tak aby
można było lepiej się zorientować co do początków i tła historycznego
dzisiejszej
Afryki".
W ten właśnie sposób autor mówi o swojej książce. Praca jego jest wnikliwym
studium o historii części Afryki, opartym o badania, także najnowsze, z zakresu
archeologii i historii. Na kartach książki odżywają ludy i kultury dawno zaginione i zapomniane. Wraz z autorem ze zdumieniem
odkrywamy
prawdę o starej
kulturze
afrykańskiej,
o jej wartościach,
wzlotach
i upadkach.
Do niedawna
sądziliśmy, że w głębi tego kontynentu
żyją plemiona prymitywne,
które ubogie
swe umiejętności przejęły od narodów o wyższej kulturze. Na podstawie naukowych
dowodów autor burzy przekonanie
o prymitywności
Afrykańczyków.
Wyłania się
przed nami obraz plemion, narodów i państw zorganizowanych,
które podlegając
w ciągu wieków wielu najazdom, migracjom i wpływom - potrafiły jednak przekształcić je na swój wyłączny "afrykański
styl", wytwarzając
własne elementy
kulturowe. Dotyczy to zarówno technologii wydobywania
i obróbki żelaza, wcześniej nawet złota, miedzi i cyny, jak również organizacji
handlu, uprawy ziemi,
organizacji społecznej i państwowej,
jak i przejawów kultury w sztuce i religii.
Okazuje się, że to, co mieliśmy za "prymitywne"
- przy głębszej analizie i znajomości rzeczy ujawnia swą wartość kulturową.
Odkrycia archeologiczne
i badania historyczne ostatnich lat obaliły mit o barbarzyństwie
i dzikości Afryki.
Davidson rzeczywiście odkrywa po raz drugi Afrykę. Po jej pierwszym geograficznym odkryciu, jest to odkrycie historyczne.
Autor przyznaje,
że wiele z tych
problemów czeka jeszcze na wyjaśnienie
na drodze dalszych poszukiwań,
wielu
też wyjaśnić już się nie da. Nowe, niezależne państwa afrykańskie
dzisiejszej doby
zaczynają swą historię od nowa. Ale pamiętać trzeba, że te nowe dzieje mają
swoją bogatą
kartę
w przeszłości,
że wyrastają
na gruncie
starej
kultury
i tradycji.
Praca Davidsona opatrzona jest obszerną bibliografią, dotyczącą poszczególnych
rozdziałów, pozwalającą
zapoznać się z materiałem
źródłowym.
Indeks ułatwia
orientację, a liczne ilustracje w tekście dają chociaż częściowy pogląd na to, jak
wiele jeszcze odczytać można ze śladów i pozostałości po ludach, o których zapomnieć nie wolno.
Krystyna
Swierczyńska
EIN JAHRZEHNT
VOLKSKUNDLICHE
FORSCHUNG
IN MECKLENBURG
"Wenn man sich einmal, in einigen Jahrzehnten
vielleicht, mit der Geschichte
del' deutschen Volkskunde unserer Jahre besehaftigen
wird, dann wird man vielleicht auch festellen, daB es sich um eine Bllitezeit der Volkskunde von Mecklenburg gehandelt hat. Nie vorher sind wohl soviele BUcher liber meeklenburgisehe
Volksliberlieferungen
erschienen, von den Bauernhausern
bis zu den Marchen haben
die versehiedensten
Gebiete in den letzten Jahren ihre zum Teil sehr griindlich
erarbeiteten
Darstellungen
gefunden" l. Diese Feststellung
aus berufenem
Munde
1 Leopold
S c h m i d t in: "bsterreichische
1964. S. 309.
Zeitschrift
fUr Volkskunde".
N.S. 18.
�650
Sprawozdania
i recenzje
veranlal3t uns, in gedriingter Form eine Dbersicht iiber die wichtigsten Veroffentlichungen der letzten Jahre zur Volkskunde in Mecklenburg zu geben.
In Mecklenburg
war nach dem zweiten Weltkrieg die Situation
fUr einen
Neubeginn
in del' zur Zeit des Nationalsozialismus
schwer kompromittierten
volkskundlichen
Wissenschaft
besonders
gilnstig. Der grol3e mecklenburgische
Volkskundler
R. Wossidlo (1859-1939) 2 hatte dem Regime keine Zugestiindnisse
gemacht, sondern sich auf sein grol3angelegtes folkloristisches und ethnographisches
Sammelwerk konzentriert - mit dem Ziel objektiver Dokumentation. Aus den rund
zwei Millionen handschriftlichen
Notizen seines gewaltigen Zettelarchivs,
das er
hinterliel3 und das die Wirren des Krieges mit geringfiigigen Verlusten iiberstand,
trat den Fortsetzern
seines Werks ein nahezu geschlossenes Bild des Volkslebens
in Mecklenburg
seit der Mitte des 19. Jahrhunderts
entgegen. Hier konnte unmittelbar
angekniipft
werden.
Das geschah
-nachdem
1953 an der Deutschen Akademie der Wissenschaften
zu Berlin ein Institut fiir deutsche Volkskunde (Leitung: W. Steinitz) gebildet und
ihm 1954 eine Wossidlo-Forschungsstelle
in Rostock (Leitung: P. Beckmann, ab
1959 K. Baumgarten)
angegliedert worden war 3 - sowohl durch weitere Forschungen im Terrain aIs au ch durch die systematische
Auswertung
des angehiiuften
Sammelmaterials.
AIs Ziel aller Bemiihungen kristallisierte
sich dabei eine sehr
weitgespannte
Forschungsaufgabe
heraus: die umfassende Untersuchung
und Darstellung der Lebensweise und der kulturellen
Leistungen des werktiitigen Volkes
auf dem Gebiet Norddeutschlands
(in den Grenzen der DDR) wiihrend der letzten
Jahrhunderte.
Dazu konnten im Verlauf eines .Jahrzehnts erste Beitrage vorgelegt·
werden.
Den breitesten
Raum nahmen Forschungen
zur L e b e n s wei s e und Kultur der
ba u e r l i c h e n B e vol ker u n g ein. Diese Arbeiten
konnten
auf
zwei zusammenfassenden
Darstellungen 4 und einer Reihe von Einzeluntersuchungen 5 zur Agrargeschichte
aus der Sicht des Historikers aufbauen und kombinieren
stets die Resultate von Archivauswertung
und Feldforschung G Das bemerkenswerteste Ergebnis bildet eine in Gemeinschaftsarbeit
entstandene agrarethnographisch-volkskundliche
Studie zur bauerlichen
Gesamtsituation
vOl' dem Dreif3igjahrigen
"Vgl.
"Zeitschrift
Geburtstag
S. 3-7.
daiu:
Paul B e c k m a n n: Das Lebenswerk
Richard
WossicLLos. In:
fUr Volkskunde". 56. 1960, S. 1-11. - Wolfgang S t e i n i t z: Zum 100.
Richard
WossidLos. In: "Deutsches Jahrbuch
fiir Volkskunde". 5. 1959.
3 Vgl.
dazu: Doris S t o c k m a n n: Aus der ilrbeit
des Instituts
fiir deutsche
VoLkskunde
an der Deutschen
Akademie
der Wissenschaften
zu BerLin. In: "Demos". 1. 1960, Sp. 114-122. - Dieselbe: Z działaLności Instytutu
Niemieckiej
Etnografii
przy
Niemieckiej
Akademii
Nauk
w Berlinie.
In: "Etnografia
Polska".
4. 1961, S. 385-391.
4 Friedrich
M a g e r: Geschichte
des Bauernt-ums
und der BodenkuLtur
im
Lande
MeckLenburg.
Berlin 1955. Paul S t e i n m a n n: Bauer und Ritter
in
Mecklenburg.
Schwerin 1960.
5 Die
beiden wichtigsten
sind: Gerhard
H e i t z: Fcudales
BauernLegen
i11
MeckLenburg .... In: "Zeitschrift
fiir Geschichtswissenschaft".
8. 1960, S. 1342-1377.Derselbe: Die soziaLi:ikonomische
Struktur
im ri.tterschaftlichen
Bereich
Mcek Lenburgs ... In: "Beitrage zur deutschen Wirtschaftsund Sozialgeschichte des 18. und
19. Jahrhunderts".
Berlin 1962, S. 1-80.
G Karl
B a u m g a l' t e n, Siegfried N e u m a n n, Ulrich B e n t z i e n: Die FeLdforschung
der WossidLo-Forschungsstelle.
In: "Deutsches Jahrbuch
fiir Volkskunde". 8. 1962, S. 4.06-410.
�SJJTawozdania
fi51
i recenzje
Krieg 7. Untersucht
sind hier neben den Hiiusern und Wirtschaftsgebauden
der.
Bauern VOl' allem die Feld- und Viehwirtschaft,
die Arbeitsgeriite sowie die okonomische und rechtliche
Lage". Unter den einzelnen Realien der bauerlichen
Lebenswelt galt das grof3te Interesse dem Haus 9, dessen baugeschichtliche
Entwicklung hinsichtlich
der Gefugekonstruktion
10
und Raumaufteilung
seit dem 13.
Jahrhundert
weitgehend erhellt werden konnte, wobei besonders die Forschungen
K. Baumgartens hervorzuheben
sind. Neben einer Reihe von AufsiHzen zur Methodologie der Hausforschung ", zu einzelnen besonders bemerkenswerten
Einzelgebauden 12 und zu regional charakteristischen
Haustypen 13 sind hier VOl' aHem zwei
Bucher zu nennen, die eine erste Uberschau vermitteln ". Die meisten diesel' Arbeiten zeichnen sich durch das Bemuhen aus, das heutige Nebeneinander
des
re zen ten Altbaubestandes
in seinem historischen
Nacheinander
zu erfassen,
die
Abhangigkeit
der Gebaudeentwicklung
von den wechselnden
okonomischen
und
sozialen Gegebenheiten
aufzuzeigen und das Haus nicht nur aIs gebautes, sondern
VOl' allem in seiner Funktion
aIs bewohntes
Gebaude 15 zu begreifen.
Daneben
B a u m g a l' t e n, U. B e n t z i e n: Haf und Wirtschaft
der
Ribnitzer
Berlin 1963.
:: Vgl. dazu ergiinzend auch: U. B e n t z i e n: Pferde und Ochsen als Spann7
K.
Bauern.
vieh
in
del'
mecklenburgischen
Landwirtschaft
Val'
dem
DreijJigjiihrigen
Krieg.
In: "Zeitschrift
fur Agrargeschichte
und Agrarsoziologie".
12. 1964, S. 21-28.
K. B a u m g a l' t e n: Das mecklenburgische
Bauernhaus
um 1600. In: "Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum
und im Norden um 1600". Uppsala 1966, S. 231-246.
9 K.
B a u m g a l' t e n: 90 Jahre
mecklenburgische
Bauernhausforschung.
In:
" eue Mecklenburgische
Monatshefte".
2. 1957, S. 11-16.
Derselbe: Probleme
del' Niedersachsenhaus-Forsehung
in. Mecklenburg.
In: "Deutsches
Jahrbuch
fur
Volkskunde". 1. 1955, S. 169-182.
III K.
B a u m g a l' t e n:
Das
Dreistdnderhaus
in
Mecklenbu,rg.
In: "Neue
Mecklenburgische
Monatshefte".
1. 1956, S. 32-36.
- Derselbe: Zur Entwicklung
des Geriistes
im mecklenburgischen
HaUenhaus.
In: "Forschungen
und Fortschritte". 37, 1963, S. 205-211.
II K. B a u m;!, a l' t e n:
Sl.udies of Rural Buildings
in Mecklenburg.
In: "Technology and Culture". 5. 1964, S. 234-240.
Derselbe: Wesen und Aufgabe
der
Gefiigeforschung.
In: "Letopis". Reihe C. 617. 1963/64, S. 256-260. - Derselbe: Zur
Frage einer cthnographischen
Hausforschung
in Deutschland.
In: "Europa et Hungaria". Budapest 1965, S .189-195.
Derselbe: Stratigraphische
Untersuchungen.
ill der deutschen
Hausfor.~chung.
Vortrag auf dem 7. Internationalen
KongreB fUr
Anthropologie
und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964
(Ms.).
" K. B a u m g a l' t e n: Der Zuckerhut
von Pantow
auf Ri.igen.. In: "Greifswald-Stralsunder
Jahrbuch".
1. 1961, S. 202-215.
Derselbe: Das Bechelsdorfer
Sclwlzenhaus.
In: "Mitteilungen
des Instituts fur Denkmalspflege"
- Arbeitsstelle
Schwerin. 15. 1963, S. :37-47.
J:l AnncJiese
K l' e n z l i n: Probleme
geographischer
Hausformen.forschun.g
gezeigt am Deispiel
cles norddeutsclwn
Einheitshauses.
In: "Wissenschaftliche
Zeitschrift
der Ernst-Moritz-Arndt-Universitat.
Mathematisch-naturwissenschaftliche
Reihe". 4. 1954/55,
S. 629-641.
Christa K u p f e r: Aus der Geschichte
des
Hauernhauses
in Siidwestmecklenburg.
In: "Wissenschaftliche
Zeitschrift del' Humboldt-Universitat.
Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche
Reihe". 6. 1956/57,
S. 215-220. - K. B a u m g a l' t e n: Riigens "Zuckerhii.te".
In: "Deutsches Jahrbuch
fur Volkskunde". 5. 1959, S. 74-86.
14 ,Johann
Ulrich F o l k e l' s: Haus und Haf deutscher Bauern. Bd. 3: Mecklenburg. Munster 1%1. - K. B a u m g a l' t e n: Das Bauernhaus
in Mecklenburg.
Berlin 1965.. - Vgl. dazu auch: Derselbe: Das mecklenburgische
Niedersachsenha1Ls
des ausf/ehcnclerl 18. Jahrhunderts.
In: "Wissenschaftliche
Zeitschrift der Universitat Rostock. Geselschafts-und
sprachwissenschaftliche
Reihe". 4. 1954155, S. 199-205.
15
AIs erste Einzelstudien
hierzu: K. B a u m g a l' t e n: Diele und Dreschen in;
H al!enhaus. In: "Zeitschrift
fur Agrargeschichte
und Agrarso-
mecklcn burpischen
�652
Sprawozdania
i recenzje
galt - und gilt - die Aufmerksamkeit
den WohnverhiHtnissen
del' landwirtschaftlichen Arbeiter 16, den agraren
Wirtschaftsgebauden,
VOl' allem del' Scheune.
Uber die eine erschopfende,
au ch metbodisch
richtungweise
Monographie
erschien 17, und der Nutzung der liberkommenen
Gebaudesubstanz
in der Gegenwart IB. ZU diesem weitgespannten
Problemkreis
befinden sich mehrere erganzende
Studien im Druck; hingewiesen
sei jedGch nur noch auf ein umfassendes
Kompendium des Bauernhauses
und der bauerlichen
Wohnkultur 19 in Mecklenburg.
das Baumgarten
gegenwartig vorbereitet. - Ais Vorarbeiten
zu einer Darstellung
des Bauernmobels
wurden zwei Aufsatze publiziert, die sowohl charakteristische
StUcke beschreiben ais auch einen ersten historischen AbriI3 der Entwicklung der
bauerlichen
Moblierung
geben 20. Flir die bauerliche
Tracht
existierten
diese
Vorarbeiten
bereits, so daI3 sie zu einer Monographie
kompiliert
werden konnten 21. - Auch libel' das bauerliche Arbeitsgerat
wurden erste Dbersichten erarbeitet, die im wesentlichen eine Beschreibung der vorhandenen lVIuseumsexponate und
Hinweise auf den frUheren Gebrauch diesel' StUcke geben 22. Weit fortgeschritten
sind die Untersuchungen
libel' die Hauptbodenbearbeitungsinstrumente
Haken und
Pflug, die in Dberwindung
einer isoliert geratetypologischen
Betrachtungsweise
im
Zusammenhang
mit den wirtschaftsund sozialgeschichtlichen
Gegebenheiten
erforscht werden. wobei unter Auswertung
del' Ergebnisse aller in Frage kommenden Fachdisziplinen
(Archaologie, Geographie, Geschichte, AgrarOkonomie. Ethnographie usw.) neben den Geraten die Menschen, die diese Gerate produzierten
und
mit ihnen arbeiteten. im Mittelpunkt
der Betrachtung
stehen. Nach mehreren Einzelstudien,
die sich geographisch
auf einen Teil des Untersuchungsgebiets
beschranken 23 oder sachlich nul' Teilaspekte in den Vordergrund
rucken 2" wird von
ziologie". 13. 1965. S. 28-34. - Derselbe: Erntefest
und HaUenhaus
in MeckLenburg. In: "Zeitschrift
fUr Volkskunde". 61. 1965, S. 74-85.
16 K. B a u m g a l' t e n: Die iHteren
Landarbeiterkaten
in MeckLenburg.
Vortrag
auf dem Deutschen VolkskundekongreI3
in Marburg 26.-30.4.1965 (Ms.).
17 K.
B a u m g a l' t e n: Zimmermannswerk
in MeckLenburg.
Die
Scheune.
Berlin 1961.
18 K. B a u m g a l' t e n:
Zur
Frage der Bewahrung
liindLicher
Jlltbauformen
in der DDR. In: "Arbeitskreis
fiir deutsche Hausforschung".
Bericht uber die
Tagung in Heppenheim vom 26.-30.8.1959 (1960), S. 148-151. - Derselbe: Nur ein
alter Katen. "In "Alte Bauten im neuen Dorf". Teil 1. Berlin 1963, S. 9-19.
19 Vgl. aIs ersten
Beitrag hierzu: K. B a u m g a l' t e n: Die Tischordnung
im
aUen meckLenburgischen
Bauernhaus.
In: "Deutsches Jahrbuch
fUr Volkskunde".
11. 1965, S. 5-15.
20 Walter
B o l' C h e l' s: Das Bauern- und FischermóbeL auf Hiddensee. Ummanz,
dem Darj3 und Monchgut.
In: "Greifswald-Stralsunder
Jahrbuch".
1. 1961, S. 184-201.
S. N e u m a n n: Lade und Koffer
im biiuer[ichen
MobHiar WestmeckLenburgs. In: "Deutsches Jahrbuch
fur Volkskunde". 11. 1965. S. 123-136.
21 Hans
Heinrich
L e o p o l d i: MeckLenburgische
Volkstrachten.
Teil
I:
"Bauerntrachten".
Leipzig 1957.
22 Rudolf
W e i n h o l d: Biiuer[iches
Arbeitsgeriit
in den Museen MeckLenburgs.
In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde".
5. 1959, S. 87-108.
(Ralf Wen d t):
BauernkuLtur
in Mecklenburg.
Bd. 1: "Das Arbeitsgerat".
(Schwerin 1963). - Vgl.
auch: Hans Friedrich R o s e n f e l d: Urtiimliche
Holzbearbeitung
nach Wort, Sache und Brauchtum
diesseits und jenseits
der Ostsee. In: "Deutsches Jahrbuch
fiir Volkskunde".
2. 1956, S. 147--178.
23 U. B e n t z i e n: Der Pflug
auf der Insel Rugen. In: "Greifswald-Stralsunder
Jahrbuch".
3. 1963, S. 203-223. Derselbe: Von aLten PfLiigen und Haken in der
Uckermark.
In: "Heimatkalender
fUr den Kreis Prenzlau". 9. 1966. S. 119-123.
24 U.
B e n t z i e n: TraditioneLle
und moderne
Pflugtypen
in NorddeutschLand
im 19. Jahrhundert.
Vortrag auf dem 7. Internationalen
KongreI3 fiir Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10. 8. 1964 (Ms.). - Derselbe: Landmaschinentech-
�Sprawozdania
i 1'ecenzje
fio3
Bentzien gegenwartig
eine umfassende
Monographie
darliber
abgeschlossen.
Seine Forschungen beziehen in starkern Malle neben dem Bauern den Landarbeiter
mit ein"" und vermittelten
dabei auch zum ersten Mal einen Eindruck von den
Veranderungen,
die in den letZJten hundert Jahren die Technik in del' landlichen
Lebenswelt hervor,rief "G.
Ahnlich vielseitig
und intensiv
wiederum
basierend
auf ausgedehnten
Erhebungen
im Terrain 27 waren die Forschungen
zur L e b e n s we l t d e l'
K li s t e n b e v Cil k e l' u n g.
Auch
hier
ist aIs wichtigstes
Ergebnis
ein in
Kollektivarbeit
entstandenes
Buch zu nennen, das eine geschlossene
Darstellung
del' Genossenschaftsfischerei
auf del' Insel Rtigen gibt ~g. Behandelt werden namentlich die Entwicklung
und Struktur del' Fischerdorfer,
die Organisation
und Funktion del' Kommtinen sowie die Gerate: die Netze und Boote und deren Handhabung.
Von den Autoren hat sich R. Peesch VOl' allem mit dem Problem der Fangtechniken und ihrer Tradierung
beschaftigt 29, wobei er interessante
kulturelle
Wechselbeziehungen im stidlichen Ostseeraum nachweisen konnte 30, wahrend W. Rudolph
besonders die Formen und die Entwicklung des Fischerbootes 31 und seiner Bemannung:l~ untersucht
hat. Neben dem Fischer gelten seine Forschungen
auch dem
U.
nik in Mecklenburg.
In: "Jahrbuch
fUr Wirtschaftsgeschichte".
1965. Teil III,
S. 54-81.
Derselbe: Die Ochsenhiike'r.
In: "Letopis". Reihe C. 6/7. 1963/64,
S. 256-260. - Derselbe: Der Riiker. In: "Deutsches Jahrbuch
f tir Volkskunde".
11. 1965, S. 16-34.
lS U. B e n t z i e n:
Die mecklenburgischen
"Drescher"
und die Einfii.hrung
des
Maschinendrusches.
In: "Deutsches
Jahrbuch
fUr Volkskunde".
10. 1964, S. 25-42. - Vgl. auch Anm 24.
"" U. B e n t z i e n: Das Eindringen
der Technik in die Lebenswelt
der mecklenburgischen Landbevolkerung.
Diss. (Ms.) Berlin 1961.
~7 Reinhard
P e e s c h: Die Inventarisationsarbeiten
des Instituts
fiir deutsche
Volkskunde
der Deutschen Akademie
der Wissenschaften
zu Berlin
auf dem Gebiete der materiellen
Kultur.
In: ,,4. Arbeitstagung
tiber Fragen des Atlas der
deutschen Volkskunde".
Bonn 1964, S. 140-148. Derselbe: Die volkskundliehe
Inventarisatioll
der
Fischereigeriite
und
der
Fischerboote
an der
deutschen
O.~tseekiiste. In: •.Lud". 49. 1965, S. 55-64.
~" R. P e e s c h: Die Fischerkommiinen
auf Riigen und Riddensee.
Mit einem
Beitrag tiber die Boote
einem Beitrag libel' die
Berlin 1961.
2" Vgl. R. P e e s c h:
-215.
Derselbe: Ein
der Gewasser
Hausmarken
um Rligen von Wolfgang
auf Hiddensee
von Karl
R u d o l p h und
E b b i n g h a u s.
Matschop.
In: "Letopis". Reihe C. 6/7. 1963/64, S. 209altslawisches
Relikt
der materiellen
Kultur
im Gebiet
zwischen
El.be twd
Ode7·. In: "Deutsches
Jahrbuch
f tir Volkskunde".
11. 1965,
S. 137-155. - Derselbe: ZUT Tradierung
von Geriit und Arbeitserfahrung.
Vortrag auf dem Deutschen Volkskundekongrel3
in Marburg 26.-30. 4. 1965 (Ms.).
:!lI R. P e e s c h:
Kulturstromungen
in den Kiistenzonen
der siidlichen
Ostsee.
In: ..Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 8. 1962, S. 3-29.
:lI W.
R u d o l p h: Eine Obergangsform
vom Einbaum
zum Plankenboot
an
der deutschcn
Ostseekiiste.
In: "Deutsches
Jahrbuch
f tir Volkskunde".
8. 1962.
S. 30-52. - Derselbe: Die Obergangsformen
zwischen Einbaum
und Plankenboot
an der s'iidlichen
Ostseekiiste.
Diss. (Ms.) Berlin 1965. Vgl. auch: Derselbe:
Sydsvenska
biittyper
i Pommern
och pa Riigen.
In: "Blekingeboken".
37. 1959.
S. 56-68. - Derselbe: De pommerske aledrivkvaser
og deres betydning
for Danmark. In: "Handelsog S0fartsmuseets
arbog". 20. 19tH, S. 49-89.
Derselbe:
Konieczność
prowadzenia
dalszych
badań nad lodziami
na Zalewie
Odrzańskim.
In: "Materiały Zachodnio-Pomorskie".
8. 1962, S. 335-346. - Derselbe: Die Boote
vom Garder und Leba-See. In: "Greifswald-Stralsunder
Jahrbuch".
3. 1963, S. 225-234, auch in: "Zeszyty etnograficzne
Muzeum Kultury i Sztuki ludowej". 2. 1961,
S. 53-62. Vgl. auch Anm. 28.
�Sprawozdania
i recenzje
Schiffer und dem Bootsbauer.
Eine Monographie
uber die rugische Schiffahrt
vermittelt
ein plastisches BUd des Lebens und der Arbeit beider Berufsgruppen
wahrend
der letzten Jahrhunderte
33,
und mehrere Aufsatze behandeln
einzelne
Abschnitte
der Schiffahrts- 34 und Schiffbaugeschichte
35
sowie charakteristische
Schiffstypen 36. Kennzeichnend
auch fur die meisten dieser Untersuchungen
ist
wieder die ausgesprochen
volkskundliche
Fragestellung,
die hinter den greifbaren
materiellen
Gegebenheiten
stets den Menschen sieht :17. Ein Handbuch der volkstiimlichen Boote in Norddeutschland
befindet sich in Vorbereitung.
Fur die wichtige Erforschung
der h a n d w e r k l i c h e n B e r u f s g r u p p e n
auBer der des Fischers ist kennzeichnend,
daB bisher vornehmlich
die
technische
Seite ihrer Arbeit behandelt
wurde: die des Bootsbauers
bei Untersuchungen uber Boote 3H, die des Zimmermanns -bei Studien zur landlichen Volksarchi tektur 39, die des Tischlers bei Erhebungen
zum Mobe140, die des Stellmachers
und Schmieds im Zusammenhang
mit der agraren
Gerateforschung 'l. In allen
diesen Fallen waren die Realien und nicht die Berufsgruppen
Ausgangspunkt
der
Untersuchung.
Aber au ch die er sten Studien zu einzelnen Handwerksberufen
wie
dem des Leinewebers 42, Papiermachers 43 oder Mullers 44 beschaftigen
sich starker
mit dem Werk aIs mit den Produzenten 45. Hier harrt noch ein weites Arbeitsfeld
der Bearbeitung 4H.
W. R u d o l p h: Altere EntwickLungsstufen
der ilrbeitsgeseUung
auf kleinell
In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 11. 1965, S. 229-244.
33 W. R u d o l p h: Die InseL der
Schiffer.
Rostock 1962.
34 W. R u d o l p h: Die
Anfange
der Wndlichen
Frachtschiffahrt
auf der InseL
Riigen. In: "Hansische
Studien". Berlin 1961, S. 322-331.
Derselbe: 100 Jahre
rugenscher Baderdampfschiffahrt.
In: "Neue Mecldenburgische
Monatshefte". 2. 1957,
32
Fischerbooten.
S.
238-245.
35 W.
R u d o l p h:
"Greifswald-Stralsunder
Rugenscher
Jahrbuch".
Schiffbau
auf
der
Werft
zu Seedorf.
In:
2. 1962, S. 257-272.
Derselbe: Zur GeGreifswaLd
und AnkLam.
In: Ebenda L 1961,
schichte
des Eisenschiffbaues
in
S. 66-75.
36 W.
R u d o l p h: Die Schiffstypen
der
Gewassern
der InseL Rugen. In: "Deutsches
S. 129-154.
Wnd!ichen
Jahrbuch
Frachtschiffahrt
fur
Volkskunde".
in den
4. 1958,
Margarete
R a s s o w: Fischersprache
und Branchium
im
dem Darj3 und der unteren
Od er. Berlin 1958.
38 Vgl. Anm. 31, 33, 35 und 36.
3" Vgl. Anm. 10-14 und 17.
40 Vgl. Anm. 20
41 Vgl. Anm.
22-26.
42 Thea
R e i c h a r d t: Das Werk der Leineweber
in MeckLenburg
und Vorpommern
im 18. und 19. Jahrhundert.
Diss. (Ms.) Berlin 1965. - Rudolf Stundl:
Fischerteppiche.
In: "Neue Mecklenburgische
Monatshefte".
2. 1957, S. 104-109.
43 Alfred
E b e r l e i n: Papier, Papiermacher,
PapiermiihLen
in. MeckLenburg.
37
Lande
Vgl. dazu ferner:
zwischen
In: "Wissenschaftliche
Zeitschrift
der Universitat
Rostock. Gesellschaftsund
sprachwissenschaftJiche
Reihe". 7. 1957/58, S. 11-25.
44 Hans
B e l t z: WindmuhLen in MeckLenburg. In: "Natur und Heimat". 1953,
S. 202-205.
Dagegen vgl.: Irmgard R e h f e l d: Sprache und voLkskundLiche
Geltung des Wasser- und WindmuHers
im ehemaligen Pommern. Diss. (Ms.) Greifswald 1960.
45 Lediglich
um einen Bildband, der zudem am Titel vorbeigeht,
handelt es
sich bei: Ernst S e h a f e r: MeckLenburg un.d sein Handwerk.
Berlin 1963.
46 Vgl. auch
R. P e e s c h: Das Dorfhandwerk
in Schwedisch-Vorpommern
gegen
Ende des 17. Jahrhunderts.
In: "Die Bauerngesellschaft
im Ostseeraum
und im
Norden um 1600". Uppsala 1966, S. 199-208.
�Sprawozdania
i recenzje
655
Das gilt auch fur die B r a u c h f o r s c h u n g. Am besten untersucht
ist das
Arbeitsbrauchtum
der Fischer 47 und der Bauern und Landarbeiter
bei der Feldbestellung 4". Das hausliche Brauchtum des Bauern im Alltag und beim Erntefest
hat von Seiten der Hausforschung erste Darstelluńgen gefunden 49. Weitere Studien
beschaftigen sich mit Brauchen zu Fastnacht und Pfingsten 50; aber bis zu einer
historisch fundierten, sozial gegliederten Ubersicht tiber das Brauchtum in Mecklenburg - unter Verwertung iilterer Forschungsergebnisse
51 ist es noch weit.
Am unmittelbarsten
an das Lebenswerk
Wossidlos kniipfte die E r z ii h If o r s c h u n g an. Dabei gin g es einmal darum, die zusammengetragenen
Schatze
an Erzahlgut durch eine Publikation der bffentlichkeit
zuganglich zu machen, zum
anderen um die Erhellung des sozialen Gehalts und der sozialen Funktion der
ErzahlUberlieferung.
Die grofite Aufmerksamkeit
galt der Sage. Fur sie liegt mit
uber 30000 Aufzeichnungen
das reichhaltigste
Material vor, aus dem mehrere
Sammlungen vorwiegend popularen Charakters 52 und eine Edition des sozialkritischen Sagenguts .1:1 erschienen sind. Diese Sozialkritik in der mecklenburgischen
Sage ist namentlich von G. Burde-Schneidewind
sehr grundlich erforscht worder;,
wobei sie zu aufschluJ3reichen
Ergebnissen
uber die Sage aIs QueUe fur das
Geschichtsbild des Volkes 54 und aIs volkstumliches Medium fi.ir eine weltanschauliche Stellungnahme'"
gekommen ist. Ferner liegen Aufsatze uber den Sagenkreis
Vgl. Anm. 28-30, 32 und 37.
Vgl. Anm. 23-24.
4" Vgl. Anm. 15 und 19.
•W Walter
I h r k e: MeckLcnburgische
Fastnachtsbrauche.
In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde".
6. 1960, S. 453-465.
Derselbe:
Pfingstbriiuche
der
mccklcnburgischen
Hirten.
In: "Neue Mecklenburgische
Monatshefte".
1. 1956,
S. 82-84. - Vgl. auch: Fritz A d l e r: Alte Verlobungsund Hochzeitsbriiuche
in
pommerschen
Stiidten.
In: "Baltische Studien". N. F. 43. 1955, S. 47-64.
51 Z. B. Richard
Wo s s i d l o: Altmecklenburgische
Sitten
tmd Brauche.
In:
"Mecklenburg". Wismar 1925, S. 197-219.
52 Otto Kro
p l i n: Hundert Sagen aus Wismar und seiner Umgebung, Wismar
1956. Heinrich Alexander S t o 11, Klaus H a 11 a c z: Vom Riiuber Viting
und
andere Sagen aus Mecklenburg
und dem Spreewald.
Berlin 1956. - Hans V i c k:
Sagen und Erziihlungen
aus Boizenburg.
Hagenow 1956. - Derselbe: Sagen und
volkskundliche
Uberlieferungen
aus dem Kreise Hagenow.
Schwerin 1959. - Albert B u r k h a r d t: Sagen und Miirchen der Insel Rugen. Berlin 1957. - Derselbe: Vineta. Sagen und Miirchen vom Ostseestrand. Rostock 1965.
O:J R. W o s s i d l o, Gisela
S c h n e i d e w i n d: Herr und Knecht.
llntifeudale
Sagen aus Mecklenburg.
Berlin 1960.
'4 G. S c h n e i d e w i n d:
Ein historisches
Ereignis
des 17. Jahrhunderts
in
Mecklenburg
und seine Vberlieferung
in der Volkssage. In: "Internationaler
Kongrel3 der Volkserzahlungsforscher
in Kiel und Kopenhagen
(1959)". Berlin 1961,
S. 378-384. - Dieselbe: Zu einigen antifeudalen
Sagentypen.
In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 8. 1962, S. 159-165. - Dieselbe: Die Volkssage aIs historisehe Quclle. Vortrag auf dem 7. Internationalen
KongreJ3 fUr Anthropologie
und
Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964
(Ms.). Vgl. auch. Paul B e c k m a n n:
Mecklenburgische
Rechtssteine in der Vberlieferung
des Volkes. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche
Reihe". 5. 1955/56, S. 135-141. - Arno S c h m i d t: Der Mordstein
von Pasewalk.
In: "Greifswald-Stralsunder
Jahrbuch".
3. 1963, S. 135-140.
55 G. S c h n e i d e w i n d: Der
Sagenkreis
um den meeklenburgischen
Gutsherrn Georg Haberland.
In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 5. 1959, S. 8-43.
Dieselbe: Die Volkserziihlung
bei Fritz
Reuter. In: Fritz R e u t e r, Eine
Festschrift
zum 150, Geburtstag.
Rostock 1960, S. 156'-:170. - Aus den Forschungen G. Schneidewinds
schopfen die Studien: Charlotte H i r s c h: Die Volkssage
aIs llusdruck
der Sozialkritik
der mecklenburgischen
Landbevolkerung.
Diss. (Ms.)
Berlin 1960. - Dieselbe: Sozialkritik
in der mecklenburgischen
und pommerschen
Volkssage des 19. Jahrhunderts.
In: "Lud". 49. 1965, S. 9-19.
47
4"
�656
Sprawozdania
i recenzje
um das slawische Kultzentrum
Rethra 56 und Uber ProbIerne des Sagenstils 57 VOl'.
Gegenwartig wird im Rahmen der Arbeiten flir einen europaischen
Sagenkatalog
eine Bestandsaufnahme
des mecklenburgischen
Sagenguts durchgeflihrt 5B. - Durch
die Herausgabe
einer Auswahl 'der von Wossidlo gesammelten Marchen 59 konnte
eine region ale LUcke im BUd der deutschen
MarchenUberlieferung
geschlossen
werden. Und die von S. Neumann publizierten
BUcher und Einzelstudien
tiber
den Schwank
geben eine umfassende
Ubersicht
tiber den Stoffreichtum
des
Schwankguts
in Mecklenburg
und ordnen es zu Themenkreisen GO, analysieren
seine soziale Aussage und stellen sein Leben in del' Erzahltradition
dar 61, wobei
den Schwanken unter dem Erzahlgut der Gegenwart G2 besondere Aufmerksamkeit
gilt. Die Sammlung und Untersuchung
des lebendigen Erzahlguts beschrankt sich
jedoch nicht auf die klassischen Gattungen 63, sondern bezieht auch die Alltagserzahlung mit ein G4. tiber das Sprichwort in del' sprachlichen
Volksilberlieferung
Mecklenburgs 65 ist eine groBere Arbeit im Entstehen.
Durch diese Forschungen
hat Mecklenburg
seinen Platz aIs neben Schleswig-Holstein
besterforschte
deutsche Erzahlgutlandschaft,
den es dem Wirken Wossidlos verdankte, bis heute behalten. Abel' gerade diese gilnstige Forschungslage
hat andererseits
erkennen
lassen, wie wenig die traditionelle
Erzahlforschung
das Phanomen Volkserzahlung
wirklich ausgeleuchtet
hat, so daB selbst hier noch viel zu tun bleibt.
Uber die beliebtesten
Stoffe und Melodien des mecklenburgischen
Vol k s-
56 Paul
B e c k m a n n: Die Rethra-Sagen
in Mecklenburg.
In: "Deutsches Jahrbuch flir Volkskunde". 5. 1959, S. 44-73.
57 P. B e c k m a n n:
Sprachliches
in mecklenburgischen
Sagen. In: "Wissenschaftliche
Zeitschrift
der Universitat
Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 81-85.
58 Vgl. dazu:
Gisela B u l' d e - S c h n e i d e w i n d: 2ur Katalogisierung
historischer Volkssagen.
In: "Acta Ethnographica".
13. 1964, S. 27-41.
59 R. W o s s i d lo,
P. B e c k m a n n: Kreuzbube
Knud
und andere mecklenburgische Marchen.
Berlin 1955. - R. Wo s s i d l o, Gottfried H e n /3e n: Mecklenburger erzahlen Marchen,
Schwanke
und Schnurren.
Berlin 1957.
60 R. Wo s s i d l o, S. N e u m a n n:
Volksschwanke
aus Mecklenburg.
Berlin
1963, 3. erganzte Aufl. 1965. Ein 2. Bd. im Druck.)
Gl S.
N e u m a n n: Soziale Konf[ikte
im mecklenburgischen
Volksschwank.
Diss. (Ms.) Berlin 1961. Derselbe: Der mecklenburgische
Volksschwank.
Berlin 1964.
G2 S.
N e u m a n n: Schwank
und Witz.
In: "Letopis". Reihe C. 617. 1963/64,
S. 328-335.
Ders·elbe: Die doppelten Prugel (AT 791). In: Marchen del' europaischen Volker". Bd. 5. MUnster 1964, S. 167-171.
63 S. N e u m a n n:
ALtiiberlieferte
Erzahlstoffe
im mecklenburgischen
Al.ltag
der Gegenwart.
In: "Die Freundesgabe".
1963. Heft 1, S. 39-44.
Vgl. auch:
U. B e n t z i e n: Elemente der modernen Technik in der mecklenburgischen
Volksdichtung.
In: "Wissenschaftliche
Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche
Reihe". 12. 1963, S. 669-682.
64 S.
N e u m a n n: Die heutige Erzahliiberlieferung
und folkloristischc
Sammelarbeit
in Deutschland.
Vortrag auf dem 7. Internationalen
Kongre/3 flir Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). - Derselbe: Arbeitserinncrungen als ErzahlinhaLt.
In: "Deutsches Jahrbuch fiir Yolks Kunde". 12. 1966, S. 177-
-190.
Ansatze bei: W. I h l' k e: Wie sich der mecklenburgische
Volksmund
tiber die
geseLlschaftliche
Spannung aujjert. In: "Wissenschaftliche
Annalen". 5. 1956.
Beiheft S. 140-148.
S. N e u m a n n: John Brinckman
und das mecklenburgische Sprichwort.
In: "Festschrift
zum 150. Geburtstag
von John Brinckman".
Giistrow 1964, S. 21-25.
G5
fruhere
�Sprawozdania
i recenzje
657
l i e d s gibt eine kleine, aber umsichtig zusammengestellte
Sammlung Auskunft 66.
Daneben entstanden drei Studien zu einzelnen Liedern, die fruchtbare Ansatzpunkte
fUr weitere Untersuchungen
zur Liedgeschichte und zum Volksgesang aufzeigen 67.
Ein welterer Aufsatz befaI3t sich mit der bislang vernachliissigten
musikalischen
Seite der Volkstiinze, bei denen kriiftig mitgesungen wurde 68.
Dber die Vol k s s p r a c h e Mecklenburgs wurde die erste giiltige geschichtliche Darstellung erarbeitet 69. Die Mundart ist auch heute noch so lebendig, daI3
ihr Gebrauch und ihre Anpassungsfiihigkeit
an die Ausdrucksbediirfnisse
der
Gegenwart zu interessanten
Untersuchungen
angeregt haben 70. Das von H. Teuchert herausgegebene
mecklenburgische
Mundart-Worterbuch
gibt nicht nur eine
Dbersicht Uber den lexikalischen
Bestand, sondern verspricht nach seiner Fertigstellung
gleichzeitig
ein verliiI3liches Nachschlagewerk
auch zur Volkskunde
Mecklenburgs zu werden, denn es ist in vorbildlicher Weise bemUht, in der Volkssprache zugleich das Volkstum zu erfassen 71.
Diese Dbersicht zeigt die Vielseitigkeit
der volkskundlichen
Forschungen
in
Mecklenburg wiihrend des letzten Jahrzehnts 72, die zu dem eingangs zitierten
Hans E r d m a n n: VoLksLieder aus MeckLenburg.
Schwerin 1960.
U. B e n t z i e n: Das Riigianische
WolfsLied.
In: "Wissenschaftliche
Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche
Reihe".
7. 1957/58, S. 58-68. - Derselbe: "Von StraLsund, seggt he, nah OHfiihr,
seggt
he ... " Zur Geschichte
eines VoLksLiedes. In: "Greifswald-Stralsunder
Jahrbuch".
2. 1962, S. 273~280. Renate W i n t e r: Ein cines StraLsunderWachtLied.
In:
Ebenda 3. 1963, S. 141-152.
(i3 H.
E r d m a n n: Zur musikaLischen
Praxis
des meckLenburgischen
VoLkstanzes. In: "Deutsches Jahrbuch
fUr Volkskunde". 2. 1956, S. 212-225.
69 Hermann
T e u c h e r t: Entwurf
einer meckLenburgischen
Sprachgeschichte.
In: "Wissenschaftliche
Zeitschrift
der Universitiit
Rostock. Gesellschaftsund
sprachwissenschaftliche
Reihe". 7. 1957/58, S. 197-202. - Derselbe: Beitriige
zur
Geschichte
der meckLenburgischen
Mundart.
In: "Jahrbuch
des Vereins fUr niederdeutsche Sprachforschung".
82. 1959, S. 207-236.
70 Hans
Joachim G e r n e n t z: Niederdeutsch
gestern
und heute.
Berlin
1964. - U. B e n t z i e n: Warter der modernen Technik in der meckLenburgischen
Mundart.
In: "Jahrbuch
des Vereins fUr niederdeutsche
Sprachforschung".
87.
1964, S. 87-106.
71 R. Wo s s i d l o, H. T e u c h e r t: MeckLenburgisches
Warterbuch.
Bd. 1-4.
Berlin/NeumUnster
1942-1965.
72 In
der Zeit zwischen Niederschrift
und Veroffentlichung
dieses Berichts
sind noch die folgenden, in den voraufgehenden·
Anmerkunden
nicht genannten
Arbeiten
erschienen:
Volksarchitektur:
K. B a u m g a r t e n: Der Ummanzer
Bauernhof
des 17. Jahrhunderts.
In: "Greisfwald-Stralsunder
Jahrbuch".
5. 1965,
S. 279-300. Derselbe:
MeckLenburg-vorpommersche
Durchgangshiiuser
des
18. Jahrhunderts.
In: ,,75 Jahre Museum fUr Volkskunde zu Berlin". Berlin (1966),
S. 123-133. - Derselbe: Das Bauernhaus
im Rostocker Raum. In: "Der Rostocker
Raum, die Stadt Rostock und ihr Hafen". Leipzig 1966, S. 239-256. - Derselbe:
Tradierung
im Werk des meckLenburgischen
Zimmermanns.
In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde. 12. 1966, S. 365-367. - Landwirtschaft:
R. W i n t er: Zur
biiuerLichen
Butterbereitung
im ehemaLigen Pommern.
In: Ebenda S. 312-333. Fischerei: R. P e e s c h: Das Geriit in der ArbeitsweLt
des Fischers.
In: Ebenda
S. 26-36. - Derselbe: Die KniittstOcke
von Bergen auf Rugen. In: ,,75 Jahre Museum fUr Volkskunde zu Berlin". Berlin (1966) S. 113-116. W. R u d o l p h:
Handbuch
der voLkstiimLichen
Boote im astLichen NiederdeutschLand.
Berlin 1966. Handwerk: Kiithe R i e c k: Das GiirtLerhandwerk
in StraLsund.
In: "Greifswald-Stralsunder
Jahrbuch".
6. 1966, S. 163-205. - Brauchtum:
K. B a u m g a r t e n:
NachbarschaftshiLfe
beim WndLichen
Hausbau
in MeckLenburg.ln:
"Deutsches
Jahrbuch fUr Volksunde". 13. 1967, S. 16-26. - Volksdichtung:
S. N e u m a n n:
Ryszard WossidLo a badania Literatury
Ludowej w Niemczech.
In: "Literatura
Lu-'(i(i
67
20 -
Lud,
t. 51, cz. II, 1968
�658
Sprawozdania
i recenzje
Urteil gefiihrt haben. Dabei war jedoch gleichzeitig
auf die noch bestehenden
Liicken in der Forschung hinzuweisen,
die es imf absehbare Zeit nicht zulassen,
die Ergebnisse der Einzeluntersuchungen
auf den verschiedenen
Gebieten zu einer
umfassenden
Volkskunde
von Mecklenburg
zusammenzufassen.
Siegfried
Neumann
dowa". 10. 1966, S. 27-35. - Derselbe: Das Sagwort in Mecklenburg
um die Mitte
des 19. Jahrhunderts
im SpiegeL der Mundartdichtungen
Reuters und Brinckmans.
In: "Deutsches Jahrbuch
fUr Volkskunde".
12. 1966, S. 49-66. G. B u r d e- S c h n e i d e w i n d: Ergebnisse
der Zusammenarbeit
tschechoslowakischer
und
deutscher
FoLkLoristen
atLf dem
Gebiet
der SagenkataLogisicrung.
In: Ebenda
S. 76-78.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f045d95b3a4bf031ea82c709e0a250e.pdf
a22fa289a818ceb70f11b37a3f2df756
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4583
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1973
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4256
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.123-125
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
К
R
O
N
К
A
X-XI
*
Imprezy folklorystyczne
i regionalne
Wrzesień
8 X — w Poznaniu o d b y ł
I I I Turniej K a p e l Dudziarzy.
się
*
8 X — w WDK w
Krakowie,
w ramach Turnieju P o w i a t ó w zapre
z e n t o w a ł y folklor swego regionu My
ślenice, organizując t a k ż e spotkanie
z twórcami ludowymi — Wiktorem
Cwierzyńskim i M a r i ą W n ę k o w ą .
Grudzień
X I I - — w salonie Cepelii w K a t o
wicach o d b y ł się pokaz koronkarstwa.
Zaprezentowano
zarówno
bogaty
asortyment koronek koniakowskich
j a k sam proces ich w y r o b u przez
a r t y s t k i ludowe. Impreza, zorganizo
wana przez Spółdzielnię „ A r w " wzbu
dziła duże zainteresowanie publicz
ności.
Listopad
26 X — w D o m u Chłopa w War
szawie otwarto w y s t a w ę prac Józefa
Franusiaka ze wsi K o n i e m ł o t y , w o j .
kieleckie. Organizatorami wystawy
b y l i : W y d z i a ł K u l t u r y Prez. P R Ń
w Kielcach, Świętokrzyski K l u b STL
i redakcja „Chłopskiej D r o g i " .
Na wystawie pokazano ponad
200 o b r a z ó w i kilkadziesiąt rzeźb
Franusiaka z czego 20 obrazów i 4
rzeźby zakupione zostały przez M u
zeum Etnograficzne w Warszawie,
a 10 obrazów przez p r y w a t n y c h
kolekcjonerów.
Z okazji wystawy wydano katalog,
zawierający w s t ę p Barbary Erber,
życiorys artysty, opr. przez Jerzego
Pałysiewicza, spis prac i zdjęć.
Wystawy i Konkursy
P a ź d z i e r ii i k
X -— z okazji inauguracji K o k u
Kulturalnego w G d a ń s k u , otwarto
we Wdzydzach Kiszewskich, pow.
K o ś c i e r z y n a — w y s t a w ę sztuki ludo
wej, k t ó r e j t o w a r z y s z y ł y w y s t ę p y ze
społów folklorystycznych.
5 X I — w Opolu otwarto w y
s t a w ę prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z te
renu
Opolszczyzny
zorganizowaną
przez W y d z i a ł
Kultury
PWRN,
W K Z Z i W D K . Pokazano 100 prac
51 a u t o r ó w .
*
XI — w
krakowskim
Klubie
Dziennikarzy czynna b y ł a wystawa
malarstwa L u d w i k a Holesza, g ó r n i k a
z kopalni „Moszczenica".
*
6 X I — w Muzeum w N o w y m
Sączu otwarta została pokonkursowa
wystawa pn „Współczesna sztuka l u
dowa powiatu s ą d e c k i e g o " , na k t ó r e j
zaprezentowano dorobek konkursu
ogłoszonego w marcu przez Spół
dzielcze Zrzeszenie W y t w ó r c ó w Prze
m y s ł u Ludowego i Artystycznego
„ M i l e n i u m " w Krakowie. W konkursie
uczestniczyły 34 osoby, k t ó r e nade
słały 352 prace, w ś r ó d k t ó r y c h domi
n o w a ł y haft i garncarstwo.
J u r y p r z y z n a ł o nagrody i w y
różnienia.
*
11 X I — w W D K w Koszalinie
dokonano podsumowania konkursu
p a m i ą t k a r s t w a i w y r o b ó w ludowych
twórców. W y g ł o s z o n y został referat
informujący o opiece resortu k u l t u r y
nad s z t u k ą l u d o w ą na terenie woje
w ó d z t w a oraz referat S. B ł a s z c z y k a
pt. „Folklor i Folkloryzm".
*
X — w Poznaniu r o z s t r z y g n i ę t y
został konkurs wojewódzki na wyroby
kowalstwa ludowego i artystycznego,
zorganizowany przez W R N .
*
*
20 X — w salach Muzeum Święto
krzyskiego w Kielcach otwarto wy
s t a w ę prac zmarłego przed rokiem
artysty ludowego Józefa P i ł a t a z D ę b
skiej W o l i . Zaprezentowano 180 jego
rzeźb w drewnie i kamieniu z różnych
okresów twórczości.
Z okazji wystawy wydano bogato
ilustrowany katalog ze w s t ę p e m Bar
bary Erber.
19 X I — w Muzeum O k r ę g o w y m
w Lublinie otwarto w y s t a w ę prezen
t u j ą c ą prace n a d e s ł a n e na wojewódzki
P r z e g l ą d Plastyki Amatorskiej.
W Przeglądzie b r a ł o udział 63 auto
rów, n a d s y ł a j ą c 141 prac. W czasie
otwarcia wystawy o d b y ł o się spotka
nie z redaktorem naczelnym „ P o l
skiej Sztuki L u d o w e j " Aleksandrem
Jackowskim.
freonuH«k^'Z&/
/Vg,0 lUeUo
1ЛШ,гМ/
I I . 2. A u t o p o r t r e t . W y k . J ó z e f F r a n u
siak. K o n i e m ł o t y , pow. Staszów.
*
19 X I — w P a ł a c u O p a t ó w w Oli
wie otwarto w y s t a w ę r z e ź b y ludowej
Polski p ó ł n o c n e j , na k t ó r e j zaprezen
towano dorobek konkursu zorganizo
wanego na p o c z ą t k u roku przez
sopocki „ A r t - R e g i o n " i związek Spół
dzielni C P L i A . N a konkurs w p ł y n ę ł o
390 prac n a d e s ł a n y c h przez 60 arty
stów z 5 północnych województw:
gdańskiego, szczecińskiego, koszaliń
skiego, olsztyńskiego i bydgoskiego.
J u r y , w skład k t ó r e g o wchodzili
etnografowie z Warszawy, Torunia
i G d a ń s k a oraz organizatorzy — przy
z n a ł o n a s t ę p u j ą c e nagrody:
Nagr. I o t r z y m a l i : Izajasz Rzepa
z Redy i Aleksander Słomiński z D ą
b r ó w k i Nowej, w o j . o l s z t y ń s k i e ; Nagr.
I I — Czesław W e n t k o w s k i z Kubarczewa, w o j . bydgoskie, Eugeniusz
Michalski z U s t k i i Stefan Boguszew
ski z K c y n i , w o j . bydgoskie; Nagr.
I I I — W i l h e l m K u j a w s k i z Jasnej,
123
�pow. Sztum, E d m u n d Zieliński /, Orło
wa, Władysława, Adryanowa, z Mogilna
i W ł o d z i m i e r z Bukowski ze S ł u p s k a .
*
C P L i A . N a wystawie pokazano praco
n a d e s ł a n e na konkurs p r o p o n u j ą c e
850 wzorów. Przyznano 69 n a g r ó d
i wyróżnień.
*
X I - w P D K w Mrągowie, z ini
c j a t y w y K l u b u Współczesnej Twór
czości Plastycznej otwarto w y s t a w ę
t k a n i n y ludowej i haftu. W wystawie
u d z i a ł b r a ł y członkinie kół hafciar
skich z Kosowa, Piecek, Marcinkowa
i J o ł m u n i a . Pokazano hafty mazurskie
i kurpiowskie, u k r a i ń s k i e i wileńskie
na, serwetkach, obrusach i strojach
ludowych.
X I — - na Dworze Artusa w G d a ń
sku, za staraniem W D K i W K Z Z
otwarta, została 11 W o j e w ó d z k a W y
stawa P l a s t y k i Amatorskiej, na k t ó r e j
zaprezentowano 121 prac 63 a u t o r ó w .
Nagrody o t r z y m a l i :
Nagr. I — Maria F r o ł o w za cały
zestaw prac; Nagr. I I — Wojciech
Barzykowski i Wojciech Luliński oraz
J a n Ż u k ; Nagr. I I I
Andrzej Za
wada. Ponadto przyznano liczne w y
różnienia.
N a wystawie p r z e w a ż a ł y prace
malarskie i rzeźbiarskie.
*
X I — w ramach akcji „ K u l t u r a
ludowa dobrem n a r o d u " zorganizo
wano w muzeum w Lubartowie wy
s t a w ę prac rzeźbiarzy ludowych z te
renu wojow ództwa.
28 X I — w Łęczycy rozstrzyg
n i ę t y został konkurs na rzeźbę l u d o w ą ,
zorganizowany przez łęczyckie M u
zeum Regionalne, W y d z i a ł K u l t u r y
P W R N w Ł o d z i oraz Ł ó d z k ą Roz
głośnię Polskiego Radia, która, ufun
dowała jedną z nagród.
W konkursie uczestniczyło 15
t w ó r c ó w , n a d s y ł a j ą c 135 prac. Na
grody o t r z y m a l i : Nagr. 1 — Ignacy
K a m i ń s k i z Oraczowa., Bolesław Grab
ski z Leśmierza, Filomena Roba
kowska z W i t o n i i , Stanisław Walczak
ze Szłapów. Nagr. I I - - Stanisław
Pawlak z K o z u b , W a c ł a w Czerwiński
z Świnic.
Przyznano też 3 nagrody I I I
i wyróżnienia.
Grudzień
4 X I I — w D o m u Chłopa w War
szawie otwarta została wystawa rzeźb
a r t y s t y ludowego z Nowej Słupi —
Aleksandra Kucharskiego. Organiza
torami b y l i : Wydział Kultury PPRN
w Kielcach, Świętokrzyski K l u b S T L ,
C P L i A , Stowarzyszenie D o m u Chłopa
i redakcja „Chłopskiej D r o g i " .
*
7
*
25 X I
w Starej Kordegardzie
w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarto
w y s t a w ę p n „ P r z e g l ą d Kolekcji Pa
m i ą t e k K o p e r n i k a ń s k i c h " . zorganizo
w a n ą przez Zjednoczenie
Ogólnob r a n ż o w e Przemysłu P a m i ą t k a r s k i e g o
6 X I I — w Muzeum w Często
chowie otwarta została pokonkursowa
wystawa p n . „ L u d o w e w y r o b y ko
walskie regionu częstochowskiego".
W Konkursie uczestniczyło k i l k u
dziesięciu rzemieślników z miasta oraz
p o w i a t ó w : kłobuckiego, myszkowskie
go i częstochowskiego. W ś r ó d nadosłanych e k s p o n a t ó w p r z e w a ż a ł y przed
m i o t y u ż y t k o w e przeznaczone do
współczesnego w n ę t r z a : świeczniki,
lampy, patery i t p , ale z n a j d o w a ł y się
też obiekty charakterystyczne dla
tradycyjnego kowalstwa ludowego j a k
okucia wozów.
Organizatorami konkursu b y l i :
Muzeum w Częstochowie i W y d z i a ł
K u l t u r y P W R N w Katowicach.
Po otwarciu wystawy o d b y ł o się
spotkanie a u t o r ó w i wręczenie n a g r ó d ,
k t ó r e o t r z y m a l i : M . Błaszczykiewicz
ze wsi D u d k i , K . Grabara z K a w o d r z y
G ó r n e j , T . Czarniak z pow. myszkow
skiego, St. W i t a z Mokrej, J . Patrzyk
z Częstochowy, A . B a r t n i k z Bargiel,
F. G ó r n i a k z W ł a s n e j , J . M a ł y s k a
z Kawodrzy Dolnej, J . Czajka ze
Złochowic i J . F a j g ł a z C z ę s t o c h o w y .
*
7 X I I - — rozstrzygnięty
został
X X X doroczny konkurs szopek w K r a
kowie, organizowany pod patronatem
Muzeum Historycznego. Prace nade
słało ponad 80 a u t o r ó w , z k t ó r y c h naj
młodszy liczył niespełna 5 l a t a naj
starszy — 77. N a d e s ł a n e szopki wy
konane b y ł y z r ó ż n y c h m a t e r i a ł ó w ,
j a k : papier, drewno, plastelina, za
p a ł k i , jarzyny i andruty (!), zdobione
k o l o r o w ą folią a l u m i n i o w ą . Rozmiary
w granicach od k i l k u c e n t y m e t r ó w
do 3 m e t r ó w . J u r y oceniało n a d e s ł a n e
szopki w trzech grupach wielkościo
wych.
W grupie szopek d u ż y c h nagrody
I o t r z y m a l i : Jan M a l i k i Tadeusz
Gilbert. W grupie średnich — W i t o l d
Głuch, w grupie szopek m a ł y c h - Aleksander Jurkiewicz i Maciej Moszew.
Ponadto przyznano 8 n a g r ó d
trzecich i kilkadziesiąt w y r ó ż n i e ń .
Po
rozstrzygnięciu
konkursu,
w dniach 8 X I I — 5 1 t r w a ł a wystawa
11. 3 — Szopki. W y k : Aleksander Jurkiewicz, W i t o l d Głuch, Tadeusz Gillert.
124
I
�szopek w Muzeum H i s t o r y c z n y m
m . K r a k o w a . Wystawa cieszyła się
ogromnym zainteresowaniem. Noto
wano d z i e n n ą frekwencję w liczbie
1000 osób.
skie) — N a d e s ł a n o łącznie 350 prac.
Na w y s t a w ę zakwalifikowano 80 prac,
32 a u t o r ó w .
*
X I I — w Dworze Artusa w G d a ń
sku czynna b y ł a I I wystawa prac
p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , zorganizowana
przez W D K i W o j e w ó d z k ą K o m i s j ę
Związków Zawodowych. Na wystawie
zaprezentowano 121 prac 62 a u t o r ó w
w t y m : malarstwo, rzeźbę, grafikę.
J u r y pod przewodnictwem prof.
Kazimierza Śremkiewicza p r z y z n a ł o
nagrody: nagr. I — M a r i i Frołow,
nagr. I I — Wojciechowi
Borzykow
skiemu, Wojciechowi
Lulińskiemn
i Janowi Żukowi, nagr. I I I — Andrze
jowi Zawadzie.
•8 X I I — w Muzeum Kujawskim
we Włocławku r o z s t r z y g n i ę t o konkurs
na współczesną s z t u k ę l u d o w ą K u j a w ,
zorganizowany przez Spółdzielnię Pra
cy P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz
nego „ P r z y j a ź ń " AVO W ł o c ł a w k u .
Przyznano nagrody i wyróżnienia.
*
16 X I I — w Starej Kordegardzie
w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarta
została wystawa wycinanek Czesławy
K o n o p k ó w n y z K a d z i d ł a , zorganizo
wana staraniem M K i S ,
Wydziału
K u l t u r y P W R N w Warszawie, M u
zeum Mazowieckiego w P ł o c k u , Zwią
zku P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz
nego oraz Towarzystwa P r z y j a c i ó ł
Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie. Oprócz
wycinanek zaprezentowano na wy
stawie t a k ż e inne prace zasłużonej
ludowej a r t y s t k i : papierowe bukiety,
„ b y ś k i " . ozdoby koronkowe, t k a n i n ę
i t p . Odtworzono t a k ż e fragment regio
nalnego w n ę t r z a domu K o n o p k ó w .
*
*
X I I — w Zamku K s i ą ż ą t Pomor
skich w Szczecinie czynna b y ł a I V
wystawa prac twoi'cow
ludowych
i p l a s t y k ó w a m a t o r ó w Ziem Nadodrzańskich. W związku z w y s t a w ą ,
dn. 1 0 X 1 1 o d b y ł się w W D K do
roczny zjazd t w ó r c ó w ludowych i pla
s t y k ó w a m a t o r ó w z Ziemi Szczeciń
skiej .
*
Z okazji wystawy wydany został
katalog ze w s t ę p e m Aleksandra Bla
cho wskiego.
W dniu otwarcia wystawy, k t ó
rego d o k o n a ł wiceminister K u l t u r y
i Sztuki Bogusław P ł a z a artystka
o t r z y m a ł a o d z n a k ę Zasłużonego Dzia
łacza K u l t u r y .
X I I — w Muzom W o d z i s ł a w s k i m
czynna b y ł a wystawa pn. „ R z e ź b a
w w ę g l u " , na której pokazano prace
ok. 50 rzeźbiarzy z w o j . katowickiego.
Wystawę
zorganizowała
Spół
dzielnia C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r c z o ś c i
P r z e m y s ł u Ludowego w Czechowi
cach — Dziedzicach oraz miejscowe
muzeum.
*
*
X I I — w Galerii Dziennikarza
we W r o c ł a w i u czynna była wystawa
r y s u n k ó w H e n r y k a Kostrzewskiego,
artysty samouka, k t ó r y od 14 r o k u
życia zajmując się s z t u k ą osiągnął
w swej twórczości d u ż ą dojrzałość
a r t y s t y c z n ą i bogactwo warsztatu.
Na n a s t ę p n e j wystawie w t y m
samym klubie pokazano 7 malowideł
P a w ł a Trybalskiego z Kamiennej
G ó r y . malarza — amatora, k t ó r y od
1970 r. jest członkiem Z P A P , i którego
prace wystawiane już b y ł y w N o w y m
J o r k u , N R F i na Wyspach K a n a r y j
skich.
X I I — z okazji o b c h o d ó w 50-tej
rocznicy Z w i ą z k u Radzieckiego, w M u
zeum Górnośląskim w B y t o m i u otwar
ta została wystawa ceramiki i tek
styliów republiki Białoruskiej i U k r a i ń s k i e j . Prezentowane eksponaty
pochodziły ze zbiorów własnych oraz
z Muzeum we W r o c ł a w i u .
Z okazji wystawy wydano ka
talog zawierający wstęp Barbary Bazielich omawiający treść i cel wystawy
oraz a r t y k u ł y c h a r a k t e r y z u j ą c e pre
zentowane dziedziny sztuki ludowej
obu republik, a t a k ż e spis e k s p o n a t ó w .
*
Polska sztuka ludowa za granicą
X I I - - w sali B W A w Zakopanem
czynna b y ł a wystawa rzeźb Edwarda
Sutora. Zaprezentowano t u ok. 53 jego
prac, z k t ó r y c h część zakupiło Muzeum
Tatrzańskie.
Z okazji wystawy wydano bo
gato ilustrowany katalog ze w s t ę p e m
Heleny Srodniawy.
14 X I I — w
Zielonej
Górze
otwarto wojewódzką w y s t a w ę plastyki
amatorskiej, na której zaprezento
wano prace n a d e s ł a n e na I Woje
w ó d z k i P r z e g l ą d Plastyki Amator
skiej, zorganizowany przez W D K
i Lubuskie Towarzystwo K u l t u r y .
W Przeglądzie uczesniczylo 45 ama
t o r ó w z 5 p o w i a t ó w (Zielona Góra,
Nowa Sól, Lubsko, Krosno Odrzań
8 X I I — w czasie „ D n i Polskich"
w Rostocku o d b y ł y się m . in. w y s t ę p y
zespołu ludowego „ K a s z u b y " z K a r
tuz, a w Domu K u l t u r y Stoczni
„ N e p t u n " czynna b y ł a wystawa obra
zująca s z t u k ę l u d o w ą Kaszub, Po
wiśla, Żuław i Pomorza Szczeciń
skiego. N a wystawie zaprezentowano
r z e ź b y w drewnie i glinie, c e r a m i k ę ,
hafty i plecionki.
X I I — Rawski
Zespół
Pieśni
i T a ń c a GS „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a "
z Rzeczycy oraz Kapela Ludowa GS
„ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " z Nowego
Miasta nad Pilicą gościły na w y s t ę
pach w J u g o s ł a w i i , w o k r ę g u Sobottica, gdzie s p o t k a ł y się z g o r ą c y m
przyjęciom publiczności.
*
X I I — w tygodniku „ B u n t e I l l u strierte" (NRF) opublikowano serię
zdjęć z krakowskiego konkursu szo
pek.
X I — w Wejherowie obchodzono
jubileusz 5-lecia działalności Mło
dzieżowego Zespołu Rzeźbiarskiego,
założonego i prowadzonego d o t ą d
przez rzeźbiarkę l u d o w ą , Otylię Szezukowską.
*
X l — uroczyście obchodziły j u
bileusz 20-lecia swej działalności re
gionalne zespoły pieśń i i t a ń c a :
„ G o r c e " z Kamienicy k. Limanowej
oraz „ T a t r y " z GS Czarny Dunajec.
W uroczystościach jubileuszowych obu
zespołów uczestniczyli przedstawiciele
władz terenowych i wojewódzkich,
k t ó r z y wręczyli złote; odznaki zespo
łowe i kilka indywidualnych.
W sanatorium przeciwgruźliczym
w Prabutach, ś w i ą t k a r z ludowy Sta
nisław Żyrck rzeźbi postacie z „Chło
p ó w " Reymonta.
*
2 -4 X I I w Rzeszowie t r w a ł a
Ogólnopolska Konferencja Folklory
styczna Regionu Rzeszowskiego, zor
ganizowana z inicjatywy Centralnego
O ś r o d k a Metodyki i upowszechnienia
K u l t u r y przez W y d z i a ł K u l t u r y Prcz.
W R N , W o j . K o m i s j ę Związków Za
wodowych, W D K i Muzeum Okrę
gowe w Rzeszowie.
W konferencji uczestniczyło 127
choreografów, kierowników i członków
zespołów pieśni i t a ń c a oraz kapel
ludowych. Inauguracyjny w y k ł a d wy
głosił doe. Franciszek K o t u l a . W semi
n a r i u m brali udział prof, dr J . Burszta,
dr B . Linctte.
Konferencji t o w a r z y s z y ł a wysta
wa pn. „ O b r z ę d y doroczne wsi rze
szowskiej".
1 5 X 1 1 — w G d a ń s k u odbył się
doroczny zjazel t w ó r c ó w
ludowych
Ziemi G d a ń s k i e j , w czasie k t ó r e g o
przyznano nagrody za dorobek arty
styczny 1972.
Nagrodę Wydziału K u l t u r y W R N
o t r z y m a l i : Jadwiga Б inc.
W dniu 24 grudnia 1972 roku
z m a r ł nagle w wieku 62 lat długoletni
dyrektor
Muzeum
Górnośląskiego
w B y t o m i u , doc. Józef Ligęza, zasłu
żony badacz folkloru, zwłaszcza gór
niczego, organizator życia naukowego
i kulturalnego na Śląsku, członek
wielu towarzystw naukowych i spo
łecznych, a k t y w n y i zasłużony dzia
łacz społeczny. Odznaczony b y l K r z y
żem Kawalerskim, Z ł o t y m K r z y ż e m
Zasługi, Złotą O d z n a k ą Zasłużonego
dla Rozwoju
Województwa
Kato
wickiego,
Medalom
Dziesięciolecia
P R L i N a g r o d ą W o j e w ó d z k ą . W oso
bie zmarłego nauka i muzealnictwo
śląskie u t r a c i ł y wybitnego z n a w c ę ,
działacza i eiddanegei dyrektora.
opracowała
Jadwiga
Jarnszkiewicz
125
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d62460486c356d59bfab809507ba84f.pdf
164bb6d2bab822b08f072428eb54da2a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1458
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1348
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.3-4
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INSTYTUT
ARCHEOLOGII
I
POLSKIEJ
A K A D E M I I
ETNOLOGII
NAUK
E T N O G R A F I A POLSKA
XXXVI
Zeszyt 1
Warszawa
1992
�REDAKTOR: WANDA PAPROCKA
SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA KABZjNSKA-STAWARZ
Członkowie Rady Redakcyjnej: María Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka,
Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, Anna Zambrzycka-Kunachowicz
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, AJ. Solidarności 105
Etnografia Polska © Copyright 1992. All Rights Reserved
All Papers and Photos are copyright to their authors and to Etnografia Polska
Printed in Poland
PL ISSN 0071-1861
Skład i druk:
Zakład Wydawniczy Letter Quality
01-026 Warszawa, Anielewicza 25 m. 104, 96, tel. 381488, 38 2627
Zam. nr 49/92. Objętość 18,5 ark. wydawn. Nakład 900 egz. Papier offset 80 g
�SPIS TREŚCI
Od Redakcji
5
ARTYKUŁY
Część I
Jolanta W r o ń s k a -Definicje etnografii i etnologii w polskich encyklopediach z drugiej
połowy X I X i początku XX wieku
Definitions of Ethnography and Ethnology in Polish Encyclopaedies from the
second half of 19th and the beginning of 20th с
Po со nam antropologia? - Sławoj Szynkiewicz
7
20
21
Część II
Mirosława D r ozd-Pi a seek a - Konflikt pozytywny Lewisa A. Coserá
Marian Grzegorz G e r l i c h - Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regional
nej jako problem etnograficzny
Ethnographical Aspects of Contemporary Division of High Silesian Communities
Janusz M u c h a - Konflikt, symbioza, izolacja. Stosunki etniczne na polskim
Podkarpaciu
Conflict, Symbiosis and Isolation. Ethnic Relations in the Polish Part of the
Carpathian Region
Andrzej W o ź n i a k - Z dziejów gruzińskiej diaspory w Polsce
An Outline of the History of Georgian Diaspory in Poland
Dagnosław D e m ski - Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie
społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii
Some Problems of Cultural Frontier in the Case of Pastoral Communities from
North-West India
Danuta Stasik - Wybrane aspekty kontaktu kultur w literaturze hindi
Selected Aspects of Culture Contact in Hindi Literature
25
35
62
65
79
81
97
99
117
119
134
Część III
Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z - Nic w przyrodzie nie ginie
Nothing Gets Lost in Nature
135
157
RECENZJE I OMÓWIENIA
[Etnologia w rozterkach.] Metodologiczne problemy badań nad kulturą i tradycją, red.
T. Karwicka, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 1991 - Barbara
Olszewska-Dyonizidk
161
�Ewa Nowicka, Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład problemów
antropologii kulturowej, Warszawa 1991, PWN - Barbara Olszewska-Dyoniziak
Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej
antropologii kultury, Kraków 1991, ss. 297 - Teresa Konvička
Jerzy Damrosz, Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do
1939 roku, Wrocław 1988, Ossolineum, ss. 183 - Aleksander Lipski
Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza. Przedmowa Jana Szczepańskiego,
Poznań 1990, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego Ziemie Zachodnie - Studia
i Materiały Nr 15, ss. 342 - Iwo Nowak
Krzysztof Renik, Podpolnicy. Rozmowy z ludźmi Kościoła na Litwie, Łotwie, Białorusi
i Ukrainie 1990-1991, Warszawa 1991, Oficyna Przeglądu Powszechnego, ss. 350
- Iwona Kabzińska-Stawarz
Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czecho-Słowacji, M.G.
Gerlich, D.K. Kadłubiec (red.), Katowice 1992, ss. 115 - Andrzej Stawarz
J. Ligęza, Dzieła, 1.1, Katowice 1991, ss. 176, t. П, Katowice 1992, ss. 126+96+152+10
nlb. - Andrzej Stawarz
The Conservation of Culture: Folklorists and the Public Sector, Burt Feintuch (ed.),
Lexington: The University Press of Kentucky 1988, ss. 288 - Anna Brzozowska-Krajka, Wiesław Krajka
Vladimir Vaclik, Lidové Betlémy v Cechách a na Moravě, Praha 1988, wyd. Vyšehrad, ss.
127, ilustr. — Mirosława Drozda-Piasecka
P. Salner a kolektiv, Taká bola Bratislava, Bratislava 1991, ss. 199 - Andrzej Stawarz
Svod étnografičeskich ponjatij i terminov. Ětnografija i smežnye discipliny. Ětnografičeskie subdyscypliny. Školy i napravlenija. Metody, Moskva 1988, ss. 223 - Iwona
Kabzińska-Stawarz
Etnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis sřední, východní a jihovýchodní
Evropy, Nr 1 :1992, ss. 93
167
175
180
187
191
196
197
199
209
213
215
217
NEKROLOGI
Ion Vládutiu (30.01.1929-11.10.1991) - Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa . . . .
221
Redakcja pragnie przeprosić dr Olgę Goldbergową za błąd w tytule jej artykułu, zamiesz
czonego w t. 35, z. 2 naszego pisma. Tytuł powinien brzmieć: „Księga pamięci a mit żydowskiego
miasteczka".
Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anth
ropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural
Anthropology
�Szanowni Państwo!
Proponowane Państwu artykuły i recenzje jeszcze wyraźniej niż dotych
czas nawiązują do spraw ważnych dla całego środowiska, wobec których
trudno pozostać obojętnym. Już rzut oka na zawartość Zeszytu wskazuje, iż
znajdujemy się w punkcie zwrotnym, w momencie przełomu, który może
mieć istotne znaczenie dla przyszłości naszej dyscypliny.
Sprawą pierwszorzędną jest trwająca dziś dyskusja nad adekwatnością
nazwy: etnografia, etnologia, antropologia społeczna, kulturowa... do ja
kości, charakteru i zakresu prac prowadzonych w polskich placówkach
mających w nazwie te właśnie terminy. Pociąga to za sobą nie tylko
konieczność samookreślenia się, zdefiniowania uprawianego zawodu, lecz
także usytuowania siebie i swoich prac na peryferiach lub w centrum
nauki światowej, wreszcie - odpowiedzi na pytanie, czy mieszczą się one
w tradycyjnym sposobie pojmowania naszej dyscypliny, czy też wnoszą
coś nowego, inspirującego, choćby propozycje nowatorskiego przedstawienia
dotychczasowych osiągnięć etnologów i reprezentantów innych, bliskich
etnologii dyscyplin.
Zwiastunem zarysowania się nowego obszaru zagadnień jest prezentowa
ny blok artykułów, które łączy wspólny motyw: konflikt, kwestia życia na
pograniczu, współistnienia różnych grup etnicznych. Jesteśmy dziś świad
kami szczególnego zainteresowania tego typu sprawami. Mówi się o nich
jednak głośno przede wszystkim w aspekcie polityczno-ekonomicznym
(kwestia regionów, praw mniejszości, swobód religijnych itp.). Zbyt słabo
słyszalny jest natomiast w Polsce głos etnologów i innych badaczy kultury.
Z jednej strony jest to zapewne wynikiem świadomego unikania spraw
wymagających zagłębienia się w politykę, z drugiej - konieczności prze
prowadzenia badań, nabrania dystansu, odczekania, zanim wyciągnie się
wnioski i ogłosi generalne wyniki prac o nie tylko naukowym znaczeniu.
Redakcja pragnie kontynuować tematykę tzw. pogranicza, interakcji
i konfliktów kulturowych, współżycia różnych grup etnicznych, kultur i sub
kultur, rozmaitych odcieni relacji: swój - obcy. W kwestiach tych nie padły
jeszcze ostatnie słowa, a czas, w którym żyjemy jest wyraźną cezurą od
dzielającą przeszłość od stającej się na naszych oczach przyszłości, wyras
tającej z konkretnego podłoża, nierzadko tak bardzo obrosłego milczeniem.
�6
Będziemy Państwu wdzięczni za ewentualne artykuły, komunikaty, in
formacje o konferencjach, recenzje z ukazujących się prac poświęconych
wymienionym zagadnieniom. Nie znaczy to, oczywiście, że rezygnujemy
z innych tematów!
Niestety, musimy też wspomnieć o kolejnym - tym razem bolesnym
- sygnale zmian. Otóż, środki jakie otrzymaliśmy na druk kolejnych rocz
ników nie pozwoliły nam na wypłacenie honorariów autorskich. Zdajemy
sobie sprawę z negatywnych konsekwencji takich decyzji (podjętych poza
Redakcją) dla losu publikacji naukowych i środowiska. Wierząc, że jest to
tylko przejściowy objaw kryzysu - tym goręcej pragniemy podziękować
Autorom, którzy zdecydowali się wydrukować swoje artykuły i recenzje
bezpłatnie.
Redakcja
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e51b9aba2d77ddbedf527f4a0107660.pdf
8c25fddc3a867773b81f76f87ebb82ec
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3527
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1979
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3305
Title
A name given to the resource
Kronika VII-IX 1978 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.253-254
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
1
К
К
О
N
i
К
А
VII --IX 1 9 7 8
Imprezy folklorystyczne
i regionalne
12.VII
—
w
Bukowinie
Ta
trzańskiej G m i n n y Ośrodek K u l t u
r y z o r g a n i z o w a ł 13-ity k o n k u r s g a
w ę d z i a r z y , instrumentalistów i śpie
waków
ludowych
p n . „Sabałowe
B a j a n i a " , W z i ę ł o w n i m udział 90
w y k o n a w c ó w , w t y m t y l k o 22 g a
wędziarzy.
I n a g r o d y d l a gawędziarzy u z y
s k a l i : M a r i a M a r k i e w i c z z Po.-ąbki.
Stanisław C h o w a n i e c
z Btt'.owiny
T a t r z . ( w k a t . gawędziarzy
deos l y c h ) , Józef Pitoń z
Zakopine^o
( w k a t . ogólnej), I w o n a G a r b a r u c h
z Chochołowa ( w k a t . młodzieżo
wej).
W konkursie instrumentali
stów dorosłych n a g r o d y I o t r z y m a
l i : Władysław Obrochta z Zakopa
nego, J a n S t o c h z Zębu (obaj za
grę
na
złóbcokach),
Stanisława
Górkiewicz
z
Bukowiny
Tatrz.
( s k r z y p c e ) , v/ k a t . m ł o d z i e ż o w e j I
nagrodę p r z y z n a n o A d a m o w i R u s z narczykowi
z
Kasiny
Wielkiej.
W k o n k u r s i e śpiewaków nagrody I
przyznano grupie z K o n i n y i g r u
pie
z Zakopanego
oraz
(w kat.
młodzieżowej) Danucie
Garbarczyk
z Chochołowa.
2 0 — 2 5 . V I I — odbyła się C e p e
l i a d a w G d y n i , n a której p r e z e n
t o w a ł o s w o j e w y r o b y 26 s p o ' d z i c l ni
cepeliowskich
z całego
kraju,
które o b o k haftów, w y c i n a n e k , ce
r a m i k i , g a l a n t e r i i d r e w n i a n e j il.p.
oferowały k o m p l e t y m e b l i . T a r g o m
t o w a r z y s z y ł y w y s t ę p y zespołów f o l
klorystycznych,
pokazy
rzemiosła
i r e w i e m o d y inspirującej się s t r o
jami ludowymi.
4—12. V I I I — t r w a ł X V I
Ty
dzień K u l t u r y B e s k i d z k i e j . W W i
śle,
Szczyrku, Makowie
Podhala
ńskim, Ż y w c u i B i e l s k u Białej w y
stąpiło 45 zespołów f o l k l o r y s t y c z
n y c h z r e g i o n ó w cieszyńskiego, ślą
skiego, bielskiego, żywieckiego, n o
wotarskiego,
nowosądeckiego,
rze
s z o w s k i e g o i k r a k o w s k i e g o ora7 l l
zespołów z a g r a n i c z n y c h — z C S R S ,
Jugosławii, F r a n c j i , W ę g i e r , R F N .
Zorganizowano
kilkanaście
wystaw
s z t u k i l u d o w e j ro. i n . w
Żywcu
haftu
makowskiego,
w
Makowie
Podhalańskim
góralskich
instru
m e n t ó w m u z y c z n y c h , a także w y
stawy sztuki amatorskiej i rzemio
sła.
O b o k zespołów dorosłych wystąpi
ły dziecięce, z P r z y b o r o w a ,
Lesznej, K o r b i e l o w a i Brennej.
2—9.IX
—
Festiwal
Folkloru
Międzynarodowy
Ziem
Górskich
w Zakopanem
z g r o m a d z i ł 21 ze
społów, w t y m 6 p o l s k i c h . Z e s p o
ły o c e n i a n e b y ł y p r z e z j u r y p o d
przewodnictwem prof, dr Romana
Reinfussa.
Nagrody
przyznano
w
czterech
kategoriach. W kat. fol
k l o r u autentycznego nagr. I („Zło
t a C i u p a g a " ) uzyskał zespół rumuń
ski „La Vallee de D o i t a n a " , nagr.
I I („Srebrna C i u p a g a " )
„Maśniaki"
z Zakopanego.
W
k a t . zespołów
z artystycznie opracowanym
pro
g r a m e m I n a g r . przypadła z e s p o
łowi „Pilsko" z Żywca, I I — t u r e
ckiej grupie z Peniak. W kat. fol
k l o r u stylizowanego I nagr. otrzy
m a ł y „ S m i e r e c z i n a " z Ukraińskiej
SSR i , bułgarska „ S i e d e r V o n o d a " ,
n a g r . I I zespół słowacki z B r a t y
sławy. W k a t . f o l k l o r u r e k o n s t r u o
wanego
1 nagr.
uzyskał
zespól
„Suhi" z N R D , nagr. I I szwedzki
zespół „ B y " z D a l a m y .
1 4 — 1 6 . I X —- w K r a s n y m s t a w i e
dziewiąte z k o l e i „Chmielaki". Głó
w n y p u n k t p r o g r a m u to w i d o w i s k o
obrzędowe na stadionie, w w y k o
n a n i u o k . 1400 osób. Poza t y m o d
b y ł y się l i c z n e i m p r e z y , k i e r m a s z
twórczości l u d o w e j , w y s t ę p y zespo
łów f o l k l o r y s t y c z n y c h obok
popi
sów k a p e l p o d w ó r k o w y c h , k a b a r e
tów, g r u p m ł o d z i e ż o w y c h .
2 2 — 2 3 . I X — V I I Ogólnopolskie
i I V Międzynarodowe T a r g i Sztuki
Ludowej
w K r a k o w i e o d b y ł y sio
z udziałem przeszło 100 spółdzielni
cepeliowskich.
Przybyło
wielu
prc.zdstawicieli f i r m
zagranicznych.
T a r g i uzyskały o p r a w ę w p o
staci w y s t a w , w y s t ę p ó w
zespołów
f o l k l o r y s t y c z n y c h , pokazów t e c h n i k
rękodzielniczych i t p .
Wystawy i k o n k u r s y
5.VII — w Starej
Kordegardzie
w Łazienkach W a r s z a w s k i c h M u z e
u m M a z o w i e c k i e w Płocku z o r g a
nizowało wystawę prac
laureatów
nagrody i m . Oskara
Kolberga.
12.VII — w M u z e u m E t n o g r a
ficznym w Warszawie otwarto w y
stawę m a l a r s t w a n a s z k l e E w e l i n y
Pęksowej, zorganizowaną przez M i
nisterstwo K u l t u r y i Sztuki i M u
zeum
Etnograficzne.
Interesującą
o p r a w ę plastyczną o p r a c o w a ł a r t y sta-plastyk Krzysztof
Burnatowicz.
Wydano
ilustrowany katalog.
20.VII — w M u z e u m Z i e m i K u
j a w s k i e j i Dobrzyńskiej w e W ł o
cławku p o k a z a n o w y s t a w ę p o k o n
kursową
- I V Biennale
Fajansu
W ł o c ł a w s k i e g o , zorganizowaną p r z e z
M i n . K u l t u r y i S z t u k i , Urząd W o j .
we
Włocławku,
Wydział
Kultury
i S z t u k i , Włocławskie Zakłady Ce
ramiki
Stołowej
„Cerpol" i M u
zeum.
N a g r o d y u f u n d o w a n e przez o r
ganizatorów o t r z y m a ł y : 5 n a g r . I :
Teresa
Bąkowska,
Helena
Maje
wska, Jadwiga Marciniak, Genowe
fa W o d e c k a , Salomeą Z a j k o w s k a , 4
nagr.
I I : Henryka
Lewandowska,
H a l i n a Olesińska, W ł a d y s ł a w a W a
silewska,
Krystyna
Woźniczko.
P r z y z n a n o 20 nagród I I I i 18 w y
różnień.
V I I — w Muzeum Ziemi L i
m a n o w s k i e j o t w a r t o pokonkursową
wystawę l u d o w y c h haftów k a r p a
ckich. K o n k u r s zorganizowały M u
zeum
i T o w . Miłośników
Ziemi
Limanowskiej.
Wzięło
w
nim
udział 65 t w ó r c ó w . I n a g r o d y
otrzymali:
Stanisław
Budzyński
z
B u k o w i n y T a t r z . , Stanisław C u k i e r
z Zakopanego,
Franciszek
Czernik
z B u k o w i n y Tatrz., Janina Faron
z Zabrzeży, M a r i a J a n c z z Z a b r z e ży.
V I I I — w M u z e u m Okręgowym
w Ł o m ż y rozstrzygnięto k o n k u r s n a
w y r o b y ł u d o w e w o j . łomżyńskiego,
w k t ó r y m w z i ę ł o udział 21 t w ó r
ców.
Komisja
etnograficzna
pod
przewodnictwem
m g r Piotra
Szackiego z P M E w Warszawie n a
grodę I przyznała r z e ź b i a r z o w i B r o
nisławowi Szymańskiemu z T u r o śli.
Nagrodę
specjalną
otrzymał
Zygmunt
Grajewski,
garncarz
ze
Szczuczyna.
2.IX — w G a l e r i i B i u r a W y
staw Artystycznych w Zakopanem
otwarto
wystawę
„Podtatrzańskie
m a l a r s t w o n a szkle z l a t 1948—
— 1 9 7 8 " , rorganizowaną p r z e z M u
zeum
Tatrzańskie,
Min. Kultury
i
Sztuki, i B W A w
Zakopanem.
K o m i s a r z e m , i n i c j a t o r e m i twórcą
k o n c e p c j i w y s t a w y była m g r H e
l e n a Średniawa. W y d a n o i l u s t r o w a
ny katalog.
15.X — w P a ń s t w o w y m M u z e
u m Archeologicznym w
Warszawie
o t w a r t o w y s t a w ę rzemiosła.
2 0 . I X — zakończył się w P i ń
c z o w i e p l e n e r k a m i e n n e j rzeźby l u
d o w e j , po którym j u r y p o d p r z e
w o d n i c t w e m d r E w y Fryś-Pietraszk o w e j przyznało n a g r o d y , u f u n d o
w a n e p r z e z spółdzielnię „ M i l e n i u m "
253
�z Krakowa i Muzeum Instrumen
tów M u z y c z n y c h w S z y d ł o w c u .
Nagrodę I otrzymał
Wojciech
S t r z e s z k o w s k i ze w s i Olszówka N o
w a , n a g r . I I J a n B e r n a s i e w i c z . ze
wsi Jaworzn.a-Gniewce.
Przyznano
4 n a g r o d y I I I i 4 wyróżnienia.
*
25—26.IX w T o r u n i u rozstrzy
gnięto k o n k u r s „ W y c i n a n k a L u d o
w a " z o r g a n i z o w a n y przez M u z e u m
Etnograficzne
w
Toruniu,
Min
K u l t u r y i S z t u k i i Cepelię.
Na
konkurs
wpłynęło
7 477
p r a c o d 218 autorów. J u r y , k t ó
r e m u przewodniczyła m g r B a r b a r a
Zagórna-Tężycka
przyznało 3 n a
grody
I : Jadwidze
Łukowskiej
z
Łowicza, Rozalii Ciapie z M n i c h " w a i A g n i e s z c e M a j e r ze Z ł a k o w a
Borowego.
Nagrody
I I otrzymałj:
Józefa M a r e k z S u f c z y n a , M a r i a n
na
Piętka
z
Woli
Sufczyńskiej,
K r y s t y n a Cieślak z S a n n i k , Józefa
Furmańska z W i e c h u c i c , M a r i a n n a
Bałdyga
z
Kadzidła,
Aleksandra
L i w s k a z Dąbrowy, Janina K a p u
sta z Ł o w i c z a , Józefa Chaładaj z
M o n i e . P r z y z n a n o także 19 nagród
I I I i 49 w y r ó ż n i e ń .
U
M
Inne
5 . V I I — rozstrzygnięto k o n k u r s
plastyki
nieprofesjonalnej
woje
wództw katowickiego i opolskiego,
którego
tematem
były
powstania
śląskie. K o n k u r s z o r g a n i z o w a ł y W y
działy K u l t u r y
Urzędów W o j . w
K a t o w i c a c h i O p o l u , M u z e u m Gór
nośląskie
w
Bytomiu,
Muzeum
Śląska
Opolskiego,
Woj.
Ośrodek
Kultury w Katowicach i W D K w
Opolu.
N a g r o d y u z y s k a l i : za m a l a r s t w o
— I A n t o n i Sprenol z Chorzowa,
I I J a n Czuban z Mysłowic, J a n
Plomeeki
z Chorzowa,
nagr. I I I
Czesław
Chodziuk
z Rudy
Ślą
skiej, E w a l d
Gawlik z
Katowic-Szopienic, R o m u a l d N o w a k z Za
b r z a . Za rzeźbę p r z y z n a n o t y l k o I
nagrodę
Stanisławowi
Majewskie
m u ze S t e r n a l i c , za g r a f i k ę n a g r o
dę I zdobył J a n N o w a k z K a t o
w i c . N a w y s t a w ę pokonkursową w
Muzeum
Górnośląskim
zakwalifi
k o w a n o 63 o b r a z y , 14 rzeźb i 11
g r a f i k (od 88 a u t o r ó w ) .
IX
w
Jastrzębiu
Zdroju
rozstrzygnięto k o n k u r s rzeźby g ó r
n i c z e j ogłoszony p r z e z k o m i t e t o r
ganizacyjny
Górniczych D n i K u l
t u r y . Przysłano p o n a d 260 p r a c , n a
wystawę
zakwalifikowano
66. 3
równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i :
A l f r e d Piątek z R y d u ł t ó w za p ł a
skorzeźby w w ę g l u , F r a n c i s z e k K u
r z e j a z K a t o w i c za z e s t a w p r a c w
węglu i A l b i n S t e f a n i u k z R u d y
Śląskiej za rzeźby w d r e w n i e .
Sztuka
ludowa
i n n y c h narodów
16.VIII — w M u z e u m
Arche
ologicznym
i
Etnograficznym
w
Ł o d z i została o t w a r t a w y s t a w a z o r
ganizowana
przez M u z e u m
Mora
w s k i e z B r n a posiadające
bogate
zbiory l u d o w y c h marionetek z r o
dowych
kolekcji
lalkarzy
mora
wskich.
7 — 1 0 . I X — w Częstochowie, z
o k a z j i D n i Okręgu P e r n i k w B u ł
garii
pokazano
wystawę
„Trady
c y j n a S z t u k a L u d o w a Okręgu P e r
n i k w X I X i X X w.". Pokazano
t k a n i n y i s t r o j e oraz o z d o b y z m e
talu.
Ю
M
M
SUMMARY OF A R T I C L E S
L u d w i k
S t o m m a
—
MAGIC
TODAY
( p a r t 2)
F o l k b e l i e f s a r e o r g a n i s e d b y : 1) a c o m b i n a t i o n of
o p p o s e d o r m e d i a t i n g e l e m e n t s ; 2) a c h o i c e of d e s i g n a
t i o n s f o r these e l e m e n t s ; 3) a c o m b i n a t i o n a n d „ f a b u l a r i s a t i o n " o f these d e s i g n a t i o n s . T h e s e a c t i v i t i e s a r e o n
t h e o n e h a n d g o v e r n e d b y t h e generał l a w s o f s t r u c t u
r e a n d o n t h e o t h e r — as f a r as t h e c h o i c e o f o p p o s i
tion, m e d i a t i o n or designations are concerned, they are
q u i t e a r b i t r a r y . T h u s f o l k beliefs ( m y t h , magic)
link
t w o n a t u r e s w i t h i n t h e m s e l v e s : l o g i c — w h i c h is b a
sed o n d i s c o v e r i n g t h e i m p l i c a t i o n s o f t h e l a w s o f s t r u
cture a n d the near poetic (metaphoric) wmich governs
t h e c h o i c e o f t h e c o n c r e t e — e x t e r n a l dress, f o r m o f
the belief. T h i s d u a l i t y presents m a n y d i f f i c u l t i e s f o r
e t n o g r a p h e r s . S o m e , l i k e J . S. W a s i l e w s k i , go t o o f a r
i n w i d e n i n g t h e l i m i t s of t h e elements w h i c h are gove
r n e d by laws a n d others are i n c l i n e d to notice no more
t h a n p u r e a r b i t r a r i n e s s i n folk m y t h s a n d magic. A t
t h e same t i m e b o t h these tendencies lead to g l a r i n g m i
s i n t e r p r e t a t i o n s . T h e a n a l y s i s t h e n o u g h t to c o v e r b o t h
t h e d e s t r u c t i v e e l e m e n t — t h e d i s m a n t l i n g of t h e d i s c o
urse d o w n to i t s basic elements, w h i c h shows t h e p r i n
ciple of its logical construction; a n d the constructive
e l e m e n t -— w h i c h b r i n g s back t h e o r i g i n a l f o r m — a n d
m u s t t h u s s h o w t h e p a r a m e t a p h o r i c side o f t h e c o m p o
s i t i o n . M e r e d e s t r u c t i o n h o w e v e r leads i n t o t h e b l i n d
alley of s t r u c t u r a l i s t t r u i s m s ; w h i l e w i t h o u t i t con
s t r u c t i o n is s i m p l y i m p o s s i b l e , f o r i t w o u l d h a v e t o be
based o n l y c n i l l u s o r y i n t u i t i o n . A n u n d e r s t a n d i n g of
t h e p o e t i c s p h e r e o f m a g i c a n d m y t h leads i n c o n s e q u
ence t o a r e s t o r a t i o n t o i t of h i s t o r i c i s m . T h e b a s i c
l a w s of s t r u c t u r e c a n h o l d good f o r m a n k i n d b u t p o
e t r y , e v e n i n t h e w i d e s t sense, is s h a p e d b y t h e c h a n
g i n g c u r r e n t s o f h i s t o r i c a l consciousness.
A l i c j a M a l e t a — A CENTRE OF FOLK
NUFACTURE IN BRZOZA STADNICKA
TOY
MA
B r z o z a S t a d n i c k a is i n t h e R z e s z ó w p r o v i n c e n e a r
Leżajsk. W o o d e n d o m e s t i c t o o l s a n d o t h e r i m p l e m e n t s
h a v e b e e n p r o d u c e d h e r e f o r ages a n d s i n c e t h e e n d
254
of t h e X I X t h c e n t u r y w o d e n t o y s h a v e b e e n
made
h e r e as w e l l . T h e y w e r e m o d e l l e d o n t h o s e p r o d u c e d
i n t w o n e a r b y c e n t r e s : Leżajsk a n d J a w o r o r ( n o w i n
the ZSRR).
T h e a r t i c l e begins b y p r e s e n t i n g t h e h i s t o r y of t h e
d e v e l o p m e n t of t h e c e n t r e f r o m t h e e n d o f t h e X I X t h
c e n t u r y t o t h e p r e s e n t d a y . T h e c h a n g e s i n t h e social
s t a t u s o f t h e t o y m a k e r s a r e i n t e r e s t i g as i n t h e b e g i n
n i n g up to the I l n d W o r l d W a r they w e r e looked upon
by t h e i r n e i g h b o u r s w i t h c o n t e m p t . I n t h e p o s t w a r
years i n s t i t u t i o n s connected w i t h Cepelia have come to
s p o n s o r t h e i r p r o d u c t i o n . T h e a u t h o r discusses t h e c o n
d i t i o n s u n d e r w h i c h t h e t o y m a k e r s w o r k w i t h t h e co
o p e r a t i v e s a n d also t h e reasons f o r f a i l u r e s .
T h e second p a r t o f t h e a r t i c l e is d e v o t e d t o p r o
d u c t i o n techniques at Brzoza. T h e characteristic t o y
h e r e is t h e w o o d e n h o r s e . T h e t y p e s of w o o d u s e d i n
t h e p a s t a n d a t - p r e s e n t a r e d i s c u s s e d a n d t h e r e is
also a d e s c r i p t i o n of t h e t o y m a k e r s t o o l s , t h e w a y t h e y
m a k e t h e horses, f r o m t h e d r a w i n g b o a r d d e s i g n t o
t h e p a i n t i n g o f t h e f i n i s h e d t o y . T h e r e is also a n ac
count, of t h e p a i n t s used.
The t h i r d p a r t describes t h e f i r s t toys — t w o t y
pes o f h o r s e „ f i a t " a n d „ r o u n d " a n d also t h e g r a d u a l
w i d e n i n g t o n e w designs i n t r o d u c e d b y c e r t a i n t o y m a
k e r s (horses a n d c a r t s , c r a d l e s , w h e e l b a r r o w s , d u c k s
w i t h m o v i n g wings, clowns on a cart w i t h t w o t u r n i n g
s h i e l d s , c l a t t e r i n g w h e e l s , cars, a i r p l a n e s , d o l l s c a r t s ,
rattles, w i n d m i l l s , r o u n d a b o u t s , m i n i a t u r e s of c o n t e m p o
r a r y v e h i c l e s a n d m a c h i n e r y . T h e d e s i g n of t h e t o y s
has been i n f l u e n c e d b o t h b y t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d
n e w ones p u t f o r w a r d b y C e p e l i a ) .
T h e f o u r t h p a r t o f t h e a r t i c l e i s d e v o t e d to t h e
history of t h e decoration of t h e toys m a d e i n Brzoza.
T h e types of p a i n t i n g are discussed — t h e colours, t h e
decorative themes, t h e d r a w i n g of the o r n a m e n t s i n
t h e v a r i o u s t y p e s of toys.
F i n a l l y t h e f o r m s of t r a d e i n toys t h e toys f r o m
Brzoza S t a d n i c k a are described i n t h e h i s t o r i c a l perspe
ctive f r o m t h e local m a r k e t p l a c e s to contacts w i t h Ce
pelia.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99c9f3dd06a03443a2936a072ab0ca02.pdf
0a648b1512f230d8af6b3949a7b20693
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2923
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2727
Title
A name given to the resource
Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.284-286
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Roberto DaMatta - profesor a n t r o p o l o g i i na uniwersytecie
N o t r e D a m e , U S A , członek Brazylijskiej A k a d e m i i N a u k ;
d o k t o r a t z zakresu a n t r o p o l o g i i społecznej uzyskał n a H a r v a r d
U n i v e r s i t y w 1970, międzynarodowe uznanie przyniosły m u
studia o brazylijskich rytuałach n a r o d o w y c h i komparatystyczne badania z zakresu k u l t u r y społecznej zmierzające d o
wyjaśnienia istoty brazylijskich f e n o m e n ó w k u l t u r o w y c h (kar
nawały, parady, procesje, bohaterowie l u d o w i , gry i zabawy,
hazard). A u t o r d w u n a s t u książek, m . i n . Carnivals, Rogues and
Noty o autorach
Heroes: An Interpretation of the Brazilian Dilemma; A Divided
World: Apinaye Social Structure; The Brazilian Puzzle.
Aleksandra Banaszkiewicz - d o k t o r a n t k a w I Katedrze Pe
d i a t r i i A k a d e m i i M e d y c z n e j w Warszawie.
Robert Darnton - Profesor h i s t o r i i w P r i n c e t o n U n i v e r s i t y
Małgorzata Baranowska - poetka, k r y t y k i historyk l i t e a r t u ( U S A ) . Prócz sławnej Wielkiej rzezi kotów, jest a u t o r e m tłu
ry. A u t o r k a m . i n . t a k i c h książek, jak: Pamiętnik mistyczny, Sur- m a c z o n y c h n a wiele języków książek: Mesmerism and the End
realrui wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesią
of the Enlightenment in France ( 1 9 6 8 ) ; The Business of Enligh
ce, lata wieki oraz wielu artykułów z zakresu wyobraźni symbo tenment: A Publishing History of the Enc^clope'die, i 775-1800
licznej i k u l t u r y masowej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek ( 1 9 7 9 ) ; The Literary Underground of the Old Regime ( 1 9 8 2 ) ;
w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. The Kiss of Lamourette: Reflections in Cultural History ( 1 9 8 9 ) ;
Zbigniew Benedyktowicz - a n t r o p o l o g k u l t u r y , r e d a k t o r
naczełny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka L u d o w a " .
C z ł o n e k r e d a k c j i „Kwartalnika F i l m o w e g o " . K i e r o w n i k
Zakładu A n t r o p o l o g i i K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l
n e j . A u t o r prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i a n t r o p o
logii współczesnej. Współautor książki D o m w tradycji ludo
wej ( 1 9 9 3 ) . A u t o r pracy Portret} obcych ( 2 0 0 0 ) .
Asa Boholm - h i s t o r y k społeczny i a n t r o p o l o g , pracuje na
uniwersytecie w G ó t e b o r g u ( I n s t i t u t for A d v a n c e s Studies
i n Social A n t h r o p o l o g y ) , napisała m . i n . : The Doge of Venice:
The Symbolism of State Power in the Renaissance ( 1 9 9 0 ) , Ve
netian wbrlds. Nobility and the C u l t u r a l construction of Socie
ty ( 1 9 9 3 ) , Political Ritual ( 1 9 9 6 ) .
Suzanne Chappaz-Writhner - e t n o l o g ze Szwajcarii, p r a c u
je w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u N e u c h a t e l . Wykłada
ła n a U n i w e r s y t e c i e w N e u c h a t e l , Lozannie, Bazylei. O b e c
nie nie jest związana z żadnym ośrodkiem badawczym. Zaj
m u j e się b a d a n i a m i n a d karnawałem, w t y m m . i n . kategorią
taksonomicznej transgresji w r y t a c h i n w e r s y j n y c h i dziełach
literackich, postaciami hybrydycznymi i sobowtórami,
a szczególnie postacją „dzikusa" w obrzędach i literaturze
( k o n t e k s t europejski). G ł ó w n e p u b l i k a c j e : M a s k i z Lotschental. Prezentacja i krytyka źródeł związanych z maskami
Z Lótschental, w : „Les A n n a l e s valaisannes", „Bulletin de la
S o c i e t ć d'histoire d u Valais r o m a n d " , 4 9 ć m e a n n ć , 1975; Tu
Berlin Journal, 1989-1990 ( 1 9 9 1 ) ; The Forbidden Best-Sellers
of Prerevolutionary France, and the Clandestine Literatures in
France 1769-1789 ( 1 9 9 5 ) .
Ewa Domańska - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i U n i w e r s y
t e t u i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu. Z a j m u j e się
współczesną angloamerykańską teorią i historią h i s t o r i o g r a
f i i . A u t o r k a książki Mikrohistorie: spotkania w między światach
( 1 9 9 9 ) . Pod jej r e d a k c j ą ukazały się w Polsce - Historia: o je
den świat za daleko? ( 1 9 9 7 ) , Pamięć, etyka i historia. A n g l o amerykaństka teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych
( 2 0 0 2 ) , а w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h - Encounters: Philoso
phy of History After Postmodernism ( 1 9 9 8 ) . W r a z z M a r k i e m
Wilczyńskim opublikowała zbiór artykułów H a y d e n a W h i te'a - Poetyka pisarstwa historycznego ( 2 0 0 0 ) .
Stypendystka N u f f i c ( R i j k s u n i v e r s i t e i t G r o n i n g e n ; 1992-3);
F u l b r i g h t a ( U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Berkeley; 1995-96)
i F u n d a c j i Kościuszkowskiej ( S t a n f o r d U n i v e r s i t y ; 2 0 0 0 - 0 1 ) .
Fellow scholar n a U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Santa C r u z
(1997) i C o r n e l l U n i v e r s i t y , I t h a c a - N Y ( 1 9 9 8 ) . Visiting pro
fessor w D e p a r t m e n t o f Social a n d C u l t u r a l A n t h r o p o l o g y ,
Stanford University (2002).
O b e c n i e pracuje n a d książką o n i e - h i s t o r y c z n y c h p o d e j
ściach d o przeszłości zwracając uwagę n a p r o b l e m y i d e o l o g i
zacji h i s t o r i i , etycznego z w r o t u w t e o r i i h i s t o r i i , k r y t y k i h i
storiografii, neo-idealistycznej o r i e n t a c j i w myśleniu o prze
szłości, pamięci j a k o dyskursu a-historycznego oraz możliwo
ści de-estetyzacji dyskursu historycznego.
rek, Głupiec i Smok. Postacie karnawału z górnego Valais,
Neuchatel, Institut d'ethnologie, Paris, M a i s o n des sciences deWojciech
Dudzik - t e a t r o l o g i k u l t u r o z n a w c a , pracuje
w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego,
gdzie m . i n . prowadzi zajęcia z a n t r o p o l o g i i w i d o w i s k oraz a u
tyką, w: Opowiedzieć innych. Refleksje i praktyki etnologiczne,torskie k o n w e r s a t o r i u m „Karnawały w k u l t u r z e " ; w l a t a c h
r e d . ] . H a i n a r d , R. Kaehr, Lozanna 1997, Payot; Temat wiedzy
1994-1999 wykładał gościnnie w N i e m c z e c h , n a u n i w e r s y t e
zakazanej w «Piaskunie» E. T. A. Hoffmanna. Od rytu inwersji
cie w Tybindze. A u t o r studiów z zakresu h i s t o r i i t e a t r u X X
do dzieła literackiego, „Ethnologie francaise" X X X I I , 2 ( n u m e r w i e k u (Wilama Horzycy dramat niespełnienia, 1990), polskiej
poświęcony e t n o l o g i i szwajcarskiej).
myśli t e a t r a l n e j (edycja p i s m Franciszka S i e d l e c k i e g o
1'homme, 1995 ( d o k t o r a t ) . D w a artykuły obrazujące ostatnie
poszukiwania badawcze: Dzikus - między reprezentacją a prak
Barbara Chmielewska - s t u d e n t k a V r o k u rusycystyki. Języ
k i obce są jej hobby, k t ó r e m u poświęca wiele w o l n e g o czasu;
jest współredaktorem gazety studenckiej „Magister", w w o l
n y c h c h w i l a c h pisze o p o w i a d a n i a d l a dzieci.
Dariusz Czaja - e t n o l o g , studia UJ. Napisał pracę doktorską
o s y m b o l u w fiłmie. Pracuje w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i UJ i w re
d a k c j i „ K o n t e k s t ó w " . R e d a k t o r książek Mitologie popularne
(1994) i Metamorfozy ciała ( 1 9 9 9 ) .
Mariusz Czaja - absolwent teatrologii i e t n o l o g i i n a U n i w e r
sytecie Jagiellońskim, d o k t o r a n t wydziału historycznego n a UJ.
284
0 sztuce scenicznej, 1991), współautor - z Leszkiem K o l a n k i e w i c z e m - podręcznika a k a d e m i c k i e g o Teatr w kulturze.
Zagadnienia i wybór tekstów, 1 9 9 1 , eseista (Wieża Hólderlina
1 inne miejsca,
2000).
Błażej Dzikowski - absolwent anglistyki U W , student k u l t u roznawstwa, uczestnik s e m i n a r i u m dr W . D u d z i k a „Karnawa
ły w K u l t u r z e " . Prozaik. Jego powieść p t . Pies ukazała się je
sienią 2002 r o k u n a k ł a d e m w y d a w n i c t w a Z i e l o n a Sowa.
Umberto Eco - włoski semiotyk, estetyk i pisarz; zajmuje się
m . i n . teorią literatury, estetyką średniowieczną oraz środka
m i przekazu; profesor uniwersytetów we F l o r e n c j i i B o l o n i i ;
�NOTY O AUTORACH
(Dzieło otwarte, Pej Karl Kerćnyi ( 1 8 9 7 - 1 9 7 3 ) , w y b i t n y węgierski hellenista,
zaż semiotyczny, Nieobecna struktura); autor głośnych erudy- zajmował się przede wszystkim grecką mitologią i historią re
c y j n y c h powieści (Imię róży, Wahadło Foucaulta, Baudotino), l i g i i . Spośród bardzo l i c z n y c h jego książek (pisanych p o n i e
m i e c k u ) w Polsce ukazały się: Hermes przewodnik dusz; Mi
esejów, felietonów (Zapiski na pudelku od zapałek).
steria Kabirów. Prometeusz; Dionizos. Kerćnyi znany jest t a k
wniósł w y b i t n y wkład d o t e o r i i s e m i o t y k i
Jan Gondowicz - k r y t y k , w y d a w c a , współpracownik „Tygo
d n i k a Powszechnego"; wydał m . i n . Marmur Josifa Brodskie
go, Słownik komunałów G u s t a w a Flauberta, Zoologię fanta
styczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie.
Dorota Hall - a n t r o p o l o g kultury, d o k t o r a n t k a w Szkole N a
uk Społecznych przy IFiS P A N . Prowadzi zajęcia w I n s t y t u c i e
E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , zajmuje się kulturą
N e w A g e , a w szczególności jej p o p u l a r n y m i przejawami.
Aleksander Jackowski - a n t r o p o l o g k u l t u r y , autor w i e l u
tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza l u
d o w e j . K r y t y k sztuki. O r g a n i z a t o r kilkudziesięciu wystaw
sztuki l u d o w e j i n a i w n e j w k r a j u i za granicą. O s t a t n i o w y
że ze współpracy z C . G . J u n g i e m i k o ł e m Eranosa.
Marta Kolankiewicz - ukończyła studia w Instytucie Studiów
Iberyjskich i Iberoamerykanskich U n i w e r s y t e t u Warszawskie
go (2001) przez d w a lata (1998-2000) studiowała również w i e
dzę o kulturze w Instytucie K u l t u r y Polskiej ( U W ) .
Antoni K r o h - h i s t o r y k k u l t u r y , l i t e r a t . Długoletni współ
p r a c o w n i k k w a r t a l n i k a „Konteksty - Polska Sztuka L u d o
wa". W l a t a c h siedemdziesiątych komisarz konkursów i w y
staw sztuki l u d o w e j K a r p a t Polskich. Współautor w y s t a w :
Łemkowie, Duchy epoki, czyli pierwsza wojna światowa trwa do
dziś, Spisz i i n n y c h . Opublikował m . i n : Współczesna rzeźba lu
dowa Karpat Polskich ( 1 9 7 9 ) , Sklep potrzeb kulturalnych ( t o m
dał Sztukę zwaną naiwną, Na skróty, Obrazy ludowe, Polska szkiców o P o d h a l u , 2 0 0 0 ) , Tatry i Podhale (Seria W y d a w n i c
twa Dolnośląskiego A to Polska właśnie, 2 0 0 2 ) , O Szwejku
Sztuka Ludowa. Redaktor „Kontekstów".
Michał Jagiełło - a b s o l w e n t p o l o n i s t y k i w U n i w e r s y t e c i e
J a g i e l l o ń s k i m w K r a k o w i e . O d m ł o d y c h lat związany z gó
r a m i . T u r y s t a , t a t e r n i k , a l p i n i s t a , r a t o w n i k górski. O d
1962 r. związany z G O P R i T O P R . U c z e s t n i k p o n a d 2 5 0
w y p r a w r a t u n k o w y c h . O d j e s i e n i 1989 d o jesieni 1997 w i
c e m i n i s t e r k u l t u r y . O d czerwca 1998 r. d y r e k t o r B i b l i o t e k i
Narodowej.
i o nas (emocje polsko-czeskie w X I X i X X w ) . W przygoto
w a n i u m . i n . : Prywatny leksykon współczesnej polszczyzny
(Wspólnie z Barbarą Magierową; słownik n o w y c h zjawisk
w polszczyźnie potocznej p o 1945 г.).
A n n a E . Kubiak - a n t r o p o l o g k u l t u r y , a d i u n k t w I n s t y t u c i e
Filozofii i Socjologii P A N . A u t o r k a pracy n a t e m a t n o w y c h
ruchów r e l i g i j n y c h p t . Delicje i lewa ręka Kryszny (IFiS P A N ,
Warszawa, 1997; nagroda i m . Stanisława Ossowskiego), za
Pisarz i publicysta. A u t o r k i l k u n a s t u książek z obszaru h i s t o r i i
literatury, historii idei, literatury f a k t u i prozy artystycznej.
mierza opublikować swoje Dzienniki, prowadzone podczas
Góry, a szczególnie Tatry są j e d n y m z najważniejszych tema
d w u l e t n i c h badań t e r e n o w y c h n a d r u c h e m H a r e Kryszna.
tów jego twórczości. O s t a t n i o opublikował: Partnerstwo dla O d 1996 r o k u prowadzi badania n a d kulturą N e w A g e
przyszłości. Szkice o polityce wschodniej i mniejszościach narodo
w Polsce, A n g l i i , Szkocji i D a n i i . Przygotowuje d o d r u k u
wych; w y d . 2, poszerzone, Warszawa 2000. Próba rozmowy. książkę p t . N E W A G E .
Szkice o katolicyzmie odrodzeniowym i „Tygodniku Powszechnym"
1945 - 1953, Warszawa 2001. Gałązka kosodrzewiny. Najdaw Robert Kulpa - studiuje wiedzę o k u l t u r z e n a U n i w e r s y t e
niejsze wypadki tatrzańskie w piśmiennictwie pohkim; wyd. 3, po
cie W a r s z a w s k i m i F i l m o z n a w s t w o w K r a k o w i e . Interesują
szerzone, Warszawa 2001. Wolanie w górach; w y d . 6, poszerzo
ne, Warszawa 2002. Trójkątna turnia, Warszawa 1996. Za gra
nią grań, Warszawa 1998. Jawnie i skrycie, Warszawa 2000.
Grzegorz Janikowski - absolwent Wydziału Wiedzy o Teatrze
A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie i T h e Samuel Beckett C e n
tre for D r a m a and Theatre Studies, T r i n i t y College w D u b l i n i e .
D o k t o r a n t Szkoły N a u k Społecznych I n s t y t u t u Filozofii i So
cjologii P A N , redaktor „Pamiętnika Teatralnego" i „Sceny",
wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie i jej Filii w Bia
łymstoku. Publikował teksty, recenzje, przekłady m . i n . w „Dia
logu", „Teatrze", „Notatniku Teatralnym", „Więzi", dwutygo
d n i k u k u l t u r a l n y m „Sycyna", „Rzeczpospolitej" i „Życiu".
Justyna Jaworska - d o k t o r a n t k a w i n s t y t u c i e K u l t u r y
Polskiej U W , współpracuje z miesięcznikiem „Dialog".
Łada Jurasz-Dudzik - filolog, współpracuje z k i l k o m a warszaw
skimi oficynami wydawniczymi jako redaktor merytoryczny,
tłumaczy z języka francuskiego i niemieckiego, obecnie pracuje
nad przekładem pism autobiograficznych H e r m a n n a Hessego.
Małgorzata Just - a b s o l w e n t k a K a t e d r y E t n o l o g i i i A n t r o
p o l o g i i K u l t u r o w e j ( U W ) , interesuje się różnorodnymi zja
w i s k a m i w r a m a c h r u c h u N e w A g e , między i n n y m i twór
czością jego reprezentantów, o b e c n i e również o d w o ł a n i a m i
do t r a d y c j i c e l t y c k i e j w n a r o d o w y m s a m o o k r e ś l e n i u się
m i e s z k a ń c ó w B r e t a n i i . W c z e ś n i e j zajmowała się p r o b l e m a
tyką u c h o d ź c ó w i opublikowała artykuł: Inny Świat ( I I I
1999) w b i u l e t y n i e Polskiego T o w a r z y s t w a A f r y k a n i s t y c z nego „Afryka" poświęcony z a g a d n i e n i o m i c h a d a p t a c j i
w Polsce.
285
go współczesne przemiany w k u l t u r z e polskiej, zwłaszcza
f u n k c j o n o w a n i e w jej obrębie k a t e g o r i i gender oraz t e o r i i
queer. Referował n a k o n f e r e n c j i „Zrozumieć p ł e ć " , W r o c ł a w
2002 oraz „Różnica i tożsamość. K u l t u r a o d m i e ń c ó w wobec
marginalizacji i h o m o f o b i i " , Warszawa 2002 r.
Iwona Kurz - Pracuje w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersy
tetu Warszawskiego, gdzie obroniła d o k t o r a t o wizerunkach fil
m o w y c h gwiazd w Polsce lat 1955-1968, i zajmuje się specjaliza
cją „Animacja k u l t u r y " . K i e r u n k i badań: antropologia ciała
i płci, historia obyczajów i życia codziennego w Polsce w X X wie
k u , antropologia filmu i audiowizualności. Publikowała między
i n n y m i w „Kinie" i w „Dialogu", stale współpracuje z interneto
w y m tygodnikiem „Latarnik". Wiosną 2002 r o k u przebywała na
stypendium w Indiana University w B l o o m i n g t o n ( U S A ) .
Hollis Urban Liverpool - h i s t o r y k i e t n o m u z y k o l o g , b . m i
nister k u l t u r y w Republice T r y n i d a d u i Tobago; badacz kar
nawału trynidadzkiego i jego a k t y w n y uczestnik, opublikował
cztery książki, m . i n . Rituals of Power and Rebellion: The Car
nival Tradition in Trinidad and Tobago (1993), n a podstawie
której doktoryzował się n a uniwersytecie w M i c h i g a n ; j a k o
w y k o n a w c a calypso nagrał wiele płyt, w czasie karnawału zo
stał pięciokrotnie w y b r a n y M o n a r c h ą Calypso T r y n i d a d u
i Tobago, ośmiokrotnie otrzyma) tytuł „St. T h o m a s Calypso
K i n g o f the W o r l d " , a d w u k r o t n i e „World Calypso M o n a r c h " .
Piotr Machul — dziennikarz, m u z y k folkowy. Ukończył p o
lonistykę n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . O b r o n i ł pracę
magisterską na t e m a t m u z y k i w s p e k t a k l a c h „Gardzienic".
Studiował też d z i e n n i k a r s t w o . O d 1991 r. związany z G a r -
�NOTY O AUTORACH
dzienicami.
Brał udział w l i c z n y c h p r o j e k t a c h t e a t r u . A b s o l
w e n t gardzienickiej A k a d e m i i P r a k t y k T e a t r a l n y c h .
Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na
U W , d o k t o r a t z n a u k humanistycznych ( U W 1966). Specjali
zacja: historyk sztuki polskiej X I X / X X w, a d i u n k t w Instytucie
S z t u k i P A N (gdzie pracowała w latach 1955-1985), Pracownia
Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 artykułów i 7 ksią
żek, m . i n . Teojil Kwiatkowski (monografia), Ossolineum, W r o
pie Beribazu. Mieszka w Warszawie.
Wiesław Szpilka - e t n o l o g (studia U J ) , s t u d i a d o k t o r a n c k i e
I n s t y t u t S z t u k i P A N , pisze pracę doktorską p o ś w i ę c o n ą etnologicznej i n t e r p r e t a c j i k u l t u r y masowej. Mieszka w K o
ścielisku.
Filip Taranienko student K o l e g i u m M I S H U W oraz I I r o k u
Specjalizacji Nowogreckiej przy Wydziale Polonistyki ( O B T A
claw 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwika De Laveaux, W r o U W ) . Publikował w „Odrze" i poświęconym muzyce chrześci
claw 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie polskiejjańskiej k w a r t a l n i k u „Ruah". Śpiewa w warszawskiej scholi gre
goriańskiej Sanctae Crucis. W r a m a c h p r o j e k t u „Ludus D a n i e XIX w., IS P A N , Warszawa 1993 (wspólnie z P i o t r e m Szuber
tem) ; Май mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., N e r i t o n , Warlis" współpracował ze Scholą Teatru Wiejskiego Węgajty.
szawa 1997; Nokturny.
dy, Warszawa 1999.
Widoki nocy w malarstwie polskim,
Arka
Victor Turner - ( 1 9 2 0 - 1983) w y b i t n y a n t r o p o l o g k u l t u
ry, badacz terenowy, religioznawca; p o d o k t o r a c i e n a u n i
wersytecie w M a n c h e s t e r (Schism and Continuity in an Afri
Wojciech Michera - a n t r o p o l o g k u l t u r y , a d i u n k t w I n s t y t u
can Society: The Study of Ndembu Village Life, 1957) prze
cie K u l t u r y Polskiej U W , wykładowca w A k a d e m i i Teatral
niósł się d o U S A i t a m w r o k u 1968 uzyskał profesurę n a
nej w Warszawie, twórca telewizyjny. A u t o r książki Antiuniwersytecie w C h i c a g o , a p o dziesięciu l a t a c h został p r o
-Daniken oraz w i e l u p u b l i k a c j i z zakresu a n t r o p o l o g i i
fesorem a n t r o p o l o g i i i religioznawstwa n a U n i v e r s i t y o f V i r
wybraźni.
ginia; a u t o r k o n c e p c j i d r a m a t u społecznego oraz communi
tas, badacz rytuału i jego symbolicznej s t r u k t u r y . N a j b a r d z i e j
Dietz-Rudiger Moser - germanista o zainteresowaniach
znane prace T u r n e r a - oprócz trzech m o n o g r a f i i afrykań
folklorystycznych
i m u z y k o l o g i c z n y c h , profesor u n i w e r s y t e
skiego p l e m i e n i a N d e m b u z Z a m b i i - t o : The Ritual Process:
tu monachijskiego, dyrektor Instytutu Historii Literatury
Structure and Anti-structure ( 1 9 6 9 ) , Dramas, Fields and Me
Bawarskiej, r e d a k t o r k w a r t a l n i k a „Literatur i n B a y e r n " ; a u
tor k i l k u n a s t u książek, m . i n . Fastnacht. Fasching. Kameval. taphors: Symbolic Action in Human Society ( 1 9 7 4 ) , Variations
Das Fest der verkehrter Welt ( 1 9 8 6 ) , Maskeraden auf Schlittenof the Theme of LimiriaUty ( 1 9 7 7 ) , Image and Pilgrimage i n
( 1 9 8 7 ) , Brauche und Feste im christlichen Jahreslauf ( 1 9 9 3 ) , Christian Culture: Anthropological Perspectives ( 1 9 7 8 ) , From
Ritual to Theater: The Human Seriousness of Play ( 1 9 8 2 ) .
Lexikon der deutschen Gegenwartsliteratur ( 1 9 9 7 ) .
Włodzimierz Karol Pessel - s t u d e n t wiedzy o k u l t u r z e
w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , r e d a k t o r naczelny stu
d e n c k i e g o miesięcznika „Uniwersytet K u l t u r a l n y " i prezes
S t u d e n c k i e g o Koła K u l t u r o z n a w c z e g o . Z zamiłowania skand y n a w i s t a : interesuje się zwłaszcza kulturą duńską, a obec
nie pisze pracę magisterską o M u m i n k a c h f p o d k i e r u n k i e m
prof. R o c h a S u l i m y ] . Publikował w S t u d e n c k i m K w a r t a l n i
k u N a u k o w y m „Rubikon" i w „Res Publice N o w e j " .
Andrzej Pieńkos - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i S z t u k i
U W . W r a z z żoną, J o l a n t ą Chrzanowską-Pieńkos, o p u b l i k o
wał Słownik artystyczny Paryża i regionu lle-de-France ( W a r
szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997).
Prace z zakresu h i s t o r i i sztuki nowoczesnej (książka Okrop
ności sztuki, G d a ń s k 2 0 0 0 ) , k r y t y k i artystycznej i eseistyki
dotyczącej k u l t u r y publikował w l i c z n y c h czasopismach.
Marta Pietrzykowska - s t u d e n t k a p o l o n i s t y k i i V r o k u wie
dzy o k u l t u r z e n a U W . Z a j m u j e się uczeniem o b c o k r a j o w c ó w
polskiego. Publikowała m . i n . w „Odrze", „Kulturze Współ
czesnej", sekretarz r e d a k c j i „Sztuka i Filozofia".
Tomasz Rakowski - d o k t o r a n t w I n s t y t u c i e K u l t u r y Pol
skiej U W , r e d a k t o r antropologicznego pisma „Opcit", lekarz.
Z a j m u j e się antropologią ciała i antropologią nędzy.
Czesław Robotycki - a n t r o p o l o g k u l t u r y , profesor d r h a b .
K i e r o w n i k I n s t y t u t u E t n o l o g i i UJ. A u t o r l i c z n y c h artykułów
i książek, m . i n . Etnografia wobec kultury współczesnej, Nie
wszystko jest oczywiste. Z a j m u j e się analizą różnych f o r m
polskiej k u l t u r y współczesnej (świadomość n a r o d o w a , twór
czość amatorska, teatr a l t e r n a t y w n y , obyczajowość s u b k u l
t u r ) . Jest r e d a k t o r e m serii w y d a w n i c t w a UJ Anthropos.
Maciej Różalski - s t u d e n t filozofii na U n i w e r s y t e c i e W a r
szawskim. Z fascynacji kucharz (absolwent szkoły k u l i n a r
n e j ) . C z ł o n e k grupy muzycznej „Super G i r l ćk R o m a n t i c
Boys". O d dwóch l a t zajmuje się brazylijską C a p o e i r a w g r u
286
Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y ,
pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j
U W . W l a t a c h 1971-80 b y l u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy
c j i I H K M P A N d o M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o
graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie
kieł, rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa 1979, Tabu
a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1312f91a34f785c61d384d4d4179f1c3.pdf
171aff9d71c80ab107de04bb51d9c6bb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2924
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2728
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.287-291
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Summary of articles
neous m o v e m e n t i n w h i c h a c t i o n and awareness are one, and
reflexivity, i n w h i c h the central meanings, values and goals o f
a c u l t u r e are seen i n a c t i o n , as they shape a n d e x p l a i n beha
vior. A performance is declarative o f our shared h u m a n i t y , yet
Dariusz Czaja, Life or Non-transparency. Beyond the A n t h r o it utters the uniqueness o f particular cultures. W e w i l l k n o w
pology of Culture
one another better by e n t e r i n g o n e another's performances
T h e category o f „culture" is one o f the most f r e q u e n t l y used
and learning their grammars and vocabularies".
universals of performance in myth,ritual,and dra
( a n d abused) terms i n a n t h r o p o l o g y . Its a p p l i c a t i o n is by n o
I n A r e there
means epistemologically i n n o c e n t b u t u p o n each occasion
ma? T u r n e r presented his U t o p i a n v i s i o n o f w o r l d c o m m u n i
embroils the researcher i n t o a w i d e r c o n t e x t o f m e t h o d o l o
ty based o n m u t u a l respect a n d e n j o y m e n t o f c u l t u r a l diffe
gical a n d even p h i l o s o p h i c a l conjectures. Its e m p l o y m e n t i n
rences, exchanges o f feelings as w e l l as ideas, a n d the i n c r e
a n a n t h r o p o l o g i c a l c o n t e x t carries a f r e q u e n t l y unconscious
asing a b i l i t y o f people t o experience a n d re-experience. H e
b u r d e n o f p o s i t i v i s t i c premises, despite u n i v e r s a l declara
discussed a characteristic d e v e l o p m e n t a l r e l a t i o n s h i p f r o m
tions a b o u t a n a n t i - p o s i t i v i s t i c b r e a k t h r o u g h . A s a r u l e ,
r i t u a l t o theatre, a n d he presented t h e r e l a t i o n s h i p o f b o t h
„culture" relates t o t h a t w h i c h c a n be ..objectively" e x a m i
to social d r a m a .
n e d a n d p r o v e n , a n d penetrates those spheres w h i c h scien
A l l figures i n this essay express schematically some o f these
ce deemed suitable t o study.
connections.
T h e a u t h o r suggests a r e t u r n t o the r a t h e r f o r g o t t e n catego
ry o f „life" c o n c e i v e d by W i l h e m D i l t h e y as w e l l as e n l i v e
Jerzy S. Wasilewski Travelling Ethnology (111)
n i n g t h e conceptions e x p o u n d e d by representatives o f t h e
The Reindeer-People, the Taiga-People, Just People...
so-called p h i l o s o p h y o f life ( B o l l n o w , M i s c h , S i m m e l ) . M o
T h e Caatans - a f o r m e r l y isolated g r o u p o f reindeer-bre-
reover, he demonstrates t h a t „life" is a category m u c h m o r e
aders i n the n o r t h o f M o n g o l i a . Some 3 0 0 people at t h e ed
capacious t h a n c u l t u r e despite the v a c c i l a t i n g n a t u r e o f m e
ge o f e x t i n c t i o n . L o o s i n g t h e feeling o f t h e i r e t h n i c i d e n t i t y
anings, a n d m u c h m o r e useful i n i n t e r p r e t a t i v e a n t h r o p o l o
(they are o r i g i n a l l y a g r o u p o f Tuvans, w h o have escaped
gy. I t extracts f r o m e x a m i n e d reality n o t o n l y t h e semiotic
f r o m Soviet T u v a i n 1944), they call themselves simply „Ta-
aspect b u t also the e x i s t e n t i a l a n d m e t a p h y s i c a l d i m e n s i o n .
iga-People", whereas the M o n g o l s label t h e m „Reindeer-Pe-
By depicting b o t h the simplicity and c o n v o l u t e d nature o f the
o p l e " . P o l i t i c a l a n d e c o n o m i c a l changes o f t h e 90-s made
category o f „life" the author refers to
Life. A Manual, the
no
t h e m available for research, t o u r i s m - a n d v u l n e r a b l e t o t h e
vel by George Perec, and u p o n t h e basis o f several selected
impacts o f a strange m o d e r n i s a t i o n , being i n fact a „retro-
motifs presents his theses about the non-transparent nature o f
gression t o t r a d i t i o n " . A f t e r a t o t a l collapse o f p l a n n e d eco
life envisaged as a horizon t h a t still evades scientific t h o u g h t .
nomy, f o r c e d sedentarisation, m a n d a t o r y e d u c a t i o n a n d h e
a l t h p r o t e c t i o n system, they are l e f t alone, facing m o s t se
Antoni Kroh, The Old River Valley. The Prince. Telephones. rious problems o f b i o l o g i c a l a n d c u l t u r a l s u r v i v a l . U n s u p
The Clock
p o r t e d , they r e t u r n e d t o the o l d n o m a d i c lifestyle, based o n
„pictures
reindeer b r e e d i n g a n d h u n t i n g , i n t i p i - l i k e tents. O l d f o l k -
f r o m the past" comprise a f r a g m e n t o f a b o o k whose a u t h o r
-ways are r e i n t r o d u c e d . A f t e r t h e r e m o v a l o f t h e p o l i t i c a l
referred t o his o w n b i o g r a p h i c a l memory. T h e select e x a m
ban, a renaissance o f shamanism is noticeable. Four C a -
ples exceed mere s e n t i m e n t a l „memoirs". T h e a u t h o r offers
atan/Tuva shamans are active, t h e i r silhuettes are presented
the reader n o t o n l y a delectable anecdote a n d a glimpse o f
a n d t h e i r seances described i n the paper.
Three
recollections,
three r e f i n e d a n d concise
the manners a n d morals o f t h e past, b u t also demonstrates
Filip Taranienko Music as speech and speech as music: an es
t h e way i n w h i c h H i s t o r y becomes amazingly i n t e r t w i n e d
say for comprehension of the same nature of both activities.
w i t h the p r i v a t e a n d u n i q u e h i s t o r y o f a n i n d i v i d u a l .
Aleksandra Melbechowska-Luty, A k i n to a Jewel in His
Crown
A me stesso
I n this essay the a u t h o r tries t o e x p l a i n the s i m i l a r i t y betwe
e n t h e activities called i n o u r everyday life „speech" a n d
„musie". H e suggests t h a t the border between t h e m is f l u i d .
is the t i t l e o f an e x h i b i t i o n o f p a i n t i n g s by Jacek
H e passes over all the o p i n i o n s d i v i d i n g „language" a n d „spe
Sempoliński organised i n t h e Warsaw Z a c h ę t a G a l l e r y a n d
ech", considering all language firstly as a spoken or i m a g i n e d
c r o w n i n g t h e heretofore oeuvre o f the artist. T h e r e v i e w d i
w o r d . H e analyses some m o m e n t s f r o m the w h o l e o f h u m a n
scusses w o r k s f e a t u r e d i n the showrooms a n d c o m m e n t s o n
history w h i c h c a n t e l l us about people's attitudes towards
t h e f o r m o f t h e display - impressive, w e l l - c o n c e i v e d a n d
speech a n d music, such as i n v e n t i o n s o f musical a n d l i n g u
r e n d e r i n g the e x h i b i t i o n a t h e a t r i c a l spectacle o f sorts. T h e
istic w r i t i n g systems, o p i n i o n s o f some philosophers, poets
second p a r t o f the t e x t presents Sempolinski's b o o k Władz
two i służba
a n d musicians, a n d finally l i t u r g i c a l usage o f languages, be
( D o m i n i o n a n d Service), a c o l l e c t i o n o f 89 te
i n g for h i m a very i m p o r t a n t p o i n t . L i t u r g y is considered as
xts f r o m 1 9 5 8 - 2 0 0 1 , b r i l l i a n t „miniatures" about art w r i t t e n
a p a t t e r n s i t u a t i o n for all o t h e r h u m a n activities c o n n e c t e d
i n a d e f i n i t i v e a n d concise style.
w i t h c o m m u n i c a t i o n , speech a n d art, a n d i n this way also as
a base for analysis o f the n a t u r e o f e x a m i n e d n o t i o n s .
Victor Turner A r e there universals of performance in myth, riT h e t e x t is d i v i d e d i n t o t w o parts: t h e first p a r t e x a m i n i n g
tual, and drama?
the p r o b l e m f r o m t h e l i n g u i s t i c p o i n t o f v i e w a n d t h e se
T h i s essay is a f u r t h e r step i n the process o f exploring some o f
c o n d from t h e m u s i c a l one. T h e first p a r t concerns t h e i n
the interweavings o f ritual a n d theatre, a process V i c t o r T u r
t o n a t i o n i n everyday, poetic a n d l i t u r g i c a l language a n d t h e
ner h a d been e x p l o r i n g for some t i m e . I n 1980, T u r n e r arti
Semitic i n v e n t i o n o f alphabet, changed a n d accepted by
culated very clearly w h a t he saw as t h e goal o f his writings.
Greeks. T h e second o n e c o n t a i n s some remarks a b o u t o r a l
H e stated: „Cultures are most fully expressed i n a n d made
t r a d i t i o n i n l i t u r g i c a l music a n d t h e first a t t e m p t s t o w r i t e i t
conscious o f themselves i n their ritual a n d theatrical perfor
d o w n ; i t presents some reflections o f c o n t e m p o r a r y m u s i
mances. A performance is a dialectic o f flow, t h a t is, sponta
cians e x e c u t i n g early music, i n p a r t i c u l a r m e d i e v a l a n d ba-
287
�SUMMARY OF ARTICLES
r o q u e , t r y i n g t o p e r f o r m i t i n c o n f o r m i t y w i t h aesthetics o f
t i c a l j o i n t t i t l e : „Carnivals i n C u l t u r e " - is a n a t t e m p t at a n
the times. T h e t w o parts are separated by a short r e f l e c t i o n
i n i t i a l s u m m a r y o f three years o f seminar w o r k , a n d at i n d i
o n t h e n a t u r e o f memory, a n indispensable c o n d i t i o n o f
c a t i n g exemplary problems considered d u r i n g the w e e k l y d i
b o t h music a n d speech.
scussions h e l d by t h e p a r t i c i p a n t s o f t h e c o n v e r s a t o r i u m .
T h e c o n c l u s i o n is a m o r a l o n e . I t avoids repeating the i n t r o
T h e p u b l i s h e d texts - translations f r o m assorted languages
d u c t o r y thesis. O f course, the p r o b l e m needs some more re
( p e r t i n e n t Polish l i t e r a t u r e is exceptionally sparse i n this re
flection
spect) - were selected i n such a m a n n e r as t o demonstrate
to be better u n d e r s t o o d .
as broadly possible various p h e n o m e n a via c o n c r e t e e x a m
Piotr M a c h u l , The Gardzienice Manuscripts
ples, t o refer t o t h e o r e t i c a l i n t e r p r e t a t i o n s f u n c t i o n i n g i n
I n this text, r e f e r r i n g t o t h e „Gardzienice" C e n t r e f o r T h e
science, a n d t o present n e w research perspectives w h i c h co
atrical Practice - t h e p r i m e theme o f t h e previous issue o f
u l d inspire f u r t h e r studies.
„Konteksty" - t h e a u t h o r tries t o analyse, u p o n t h e basis o f
T h e first article: Carnivals- festivities, play spectacles by
select examples, the „Gardzienice m a n u s c r i p t s " , i . e. t h e e n
Wojciech Dudzik recalls briefly t h e h i s t o r y o f the Polish usa
deavours made by actors t o create t h e i r o w n musical r e c o r d
ge o f t h e t e r m „carnival", the place o f the festival, a n d the
i n t h e course o f t h e a t r i c a l v e n t u r e s . M u s i c was registered, at
original forms o f its celebration. T h e a u t h o r goes o n t o i n d i
least partially, f r o m t h e very onset o f t h e „Gardzienice" gro
cate research perspectives ( t h e theories o f festivity, play a n d
u p , b u t a t t e m p t s at registering i t grew i n t e n s i f i e d at t h e t i
spectacle) a n d trends o f r e f l e c t i o n r e l a t i n g t o the c a r n i v a l
me o f w o r k o n t h e latest spectacle - Metamorphoses after
conceived as a t o t a l holiday. T h e article poses questions t h a t
A p u l e i u s . U p o n t h e request o f M a c i e j Rychły,
responsible
must be answered i n order t o come closer t o u n d e r s t a n d i n g
for the musical score o f this p a r t i c u l a r p r o d u c t i o n , almost
the essence o f the p h e n o m e n o n , i . e. i n w h a t m a n n e r does
every actor created a n a u t e u r musical r e c o r d . T h e „manu-
the periodical „upside d o w n " t r e a t m e n t o f the w o r l d i n f l u e n
scripts" are n o t , however, a universal code f o r d e c i p h e r i n g
ce social order a n d the consciousness o f the participants o f
classical music. N o r are they a n u l t i m a t e l y d e f i n e d a n d m e
the event? W h a t are t h e consequences o f the presence or ab
t i c u l o u s l y devised code, b u t r e m a i n merely a n e x t r e m e l y i n
sence o f c a r n i v a l ideas a n d practices f o r social life i n a g i v e n
teresting a n d o r i g i n a l a t t e m p t a t r e c o r d i n g c e r t a i n elements
country? H o w are w e t o e x p l a i n g r o w i n g global interest i n
o f t h e actors' t r a i n i n g - p r e d o m i n a n t l y musical a n d v o c a l .
t h e active practising o f c a r n i v a l t r a d i t i o n s , observed i n re
T h e „Gardzienice m a n u s c r i p t s " m a k e i t possible, at least t o
c e n t years? Is there a dependence b e t w e e n t h e degree o f the
a degree, t o f o l l o w t h e paths o f musical m o t i f s rendered i n
i n s t i t u t i o n a l i s a t i o n a n d f o r m a l i s a t i o n o f c u l t u r e , o n the one
delible centuries ago o n stone or papyrus, described i n M a r
h a n d a n d the diversity a n d i n t e n s i t y o f the c a r n i v a l , o n t h e
t i n West's Ancient Greek Music, a n d p a r t i a l l y r e c o n s t r u c t e d
other? Finally, w h y have c a r n i v a l customs a n d rites almost
for the needs o f t h e „Gardzienice" T h e a t r e .
completely disappeared i n c o n t e m p o r a r y Poland?
Suzanne Chappaz-Wirthner, t h e Swiss a u t h o r o f t h e a r t i c
le From the history of research on the carnival (translated
Robert Darnton, Introduction to the Great Cat Massacre
T h e r e n o w n e d A m e r i c a n h i s t o r i a n proposes a masterly histo
rical analysis o f an i n c i d e n t t h a t t o o k place i n e i g h t e e n t h - c e n t u r y France. A t the e n d o f the 1730s a Parisian p r i n
ter's w o r k s h o p became t h e site o f a unprecedented a l l - n i g h t
massacre o f cats c o m m i t t e d by apprentices. I n his meticulous
r e c o n s t r u c t i o n o f the w h o l e event D a r n t o n t r i e d t o explain
the reasons for t h e i n c i d e n t , its determinants a n d p o t e n t i a l .
Since t h e a u t h o r is a n h i s t o r i a n o f m e n t a l i t y his analysis is
n o t l i m i t e d t o a mere c r i t i q u e o f sources a n d t h e establish
m e n t o f „what really t o o k place". B y m a k i n g extensive use
of ethnographic
sources a n d d o c u m e n t i n g t h e f o l k l o r e
b a c k d r o p o f t h e d e m o n i s a t i o n o f cats as w e l l as their links
w i t h magic a n d sorcery, D a r n t o n c o n v i n c i n g l y shows w h y
the cats suffered t h e i r c r u e l fate a n d w h y a d u e l b e t w e e n t h e
workers (plebeians) a n d t h e employer (a representative o f
t h e p r o p e r t i e d class) assigned t h e animals t h e role o f a sub
stitute v i c t i m .
A n excellent example - alongside w o r k s by L e Roy L a d u r i e
or G i n z b u r g — o f a creative use o f t h e c o m b i n e d i n s t r u m e n t s
o f a h i s t o r i o g r a p h e r a n d a n a n t h r o p o l o g i s t , t h e b o o k rema
ins a s t a n d a r d specimen o f m i c r o - h i s t o r y a n d h i s t o r i c a l a n
thropology.
f r o m F r e n c h by Łada Jurasz-Dudzik) considers t h e m o s t i m
p o r t a n t theories o f the c a r n i v a l , d i v i d i n g t h e m i n t o t w o gro
ups: c o n c e p t i o n s w h i c h recognise t h e c a r n i v a l as a festivity
o f pagan o r i g i n , a n d those w h i c h g r a n t i t t h e d i m e n s i o n o f
a C h r i s t i a n holiday. A m o n g t h e f o r m e r she recalls o p i n i o n s
v o i c e d by m e d i a e v a l a n d Renaissance theologians w h o tre
ated the c a r n i v a l as pagan frenzy a n d a p e r i o d i c o u t l e t for
social e m o t i o n s . T h e a u t h o r t h e n presents n i n e t e e n t h - c o n
ceptions o f „relics", w h i c h envisaged t h e c a r n i v a l as o n e o f
the r e m n a n t s o f t h e o r i g i n a l rituals o f agrarian magic, a n d
the c o n t e m p o r a r y calendar t h e o r y devised by C l a u d e G a
ignebet w h o c l a i m e d t h a t t h e c a r n i v a l is a r i t u a l s a n c t i f y i n g
the r e t u r n o f spring a n d t h e s p r i n g t i m e l i b e r a t i o n o f souls.
T h e second p a r t o f t h e study discusses c o n c e p t i o n s f o r m u
l a t e d by H a n s M o s e r ( t h e c a r n i v a l as a secular t o w n h o l i
d a y ) , w o r k s by N a t a l i e Z e m o n Davies, M u r i e l L a h a r i e a n d
J e a n - M a r i e Fritz o n t h e c o n n e c t i o n s b e t w e e n t h e c a r n i v a l
a n d t h e mediaeval feast o f fools, t h e radical i n t e r p r e t a t i o n
by D i e t z - R u d i g e r Moser, w h o treated t h e c a r n i v a l as a n i n
s t i t u t i o n a l i s e d l i t u r g i c a l holiday, t h e t h e o r y o f t h e c a r n i v a l
a n d c a r n i v a l i s a t i o n proposed by M i k h a i l B a k h t i n ( t h e h o l i
day o f reversal), a n d t h e s o c i o p o l i t i c a l contexts o f t h e car
n i v a l described by E m m a n u e l Le Roy L a d u r i e u p o n t h e
"Carnivals in Culture" was t h e name g i v e n t o a conversat o r i u m (seminar) h e l d i n 1999 by Wojciech Dudzik at t h e
I n s t i t u t e o f Polish C u l t u r e at Warsaw U n i v e r s i t y , a n d d e v o
ted t o e x a m i n i n g c a r n i v a l t r a d i t i o n s a l l over t h e w o r l d , t h e
social f u n c t i o n s o f this f e s t i v i t y a n d its assorted contexts.
T h e accepted w i d e a n t h r o p o l o g i c a l perspective exceeds far
beyond the traditional ethnographic interpretation of the
example o f t h e F r e n c h t o w n o f Romans.
Eleven carnival theses by t h e above m e n t i o n e d Dietz-Riidiger Moser (translated f r o m G e r m a n by M a r t a Petrzykowska) o u t l i n e s c h i e f arguments i n f a v o u r o f t h e C h r i s t i a n so
urces o f t h e c a r n i v a l , d e r i v e d f r o m t h e „model o f t w o states"
by St. A u g u s t i n e (De civitate Dei).
T h e f o l l o w i n g t w o texts refer directly a n d i n d i r e c t l y t o the
c a r n i v a l as a festival w h i c h belongs t o t h e a n n u a l , f o l k r i t u
theory e x p o u n d e d by M i k h a i l B a k h t i n . I n The frames of co
al cycle. T h e m a t e r i a l presented i n this issue u n d e r a n i d e n
mic „freedom" (translated f r o m English by Włodzimierz K a -
288
�SUMMARY OF ARTICLES
r o l Pessel) Umberto Eco analyses the relations between the
Maciej Różalski, Salvador, the Town of Capoeira
c a r n i v a l a n d comicality, w h i l e i n The poetic of the carnival
Capoeira blends together a game, a dance, a battle, a n d me
and the transition rites (translated f r o m the Russian original
d i t a t i o n . I t denotes a group o f people - roda, an orchestra
hy Barbara Chmielewska) Rustam Kasimov points o u t the
playing music - bateria, a n d t w o dancers i n v o l v e d i n a game
differences between the range o f the concepts o f the c a r n i
o f blows and evasion, steered by the master - Mestre. T h e
v a l " , the „carnival q u a l i t y " (the i m p a c t of the carnival u p o n
dancers adapt the exchange of thrusts to the r h y t h m of the
literature) a n d „carnivalisation" (a carnival-like p e r c e p t i o n o f
accompanying music, w h i c h becomes whatever t h e y desire.
the w o r l d ) , a n d proposes to examine the c a r n i v a l w i t h i n the
T h e presented article invites the reader to embark u p o n a j o
perspective o f A r n o l d v a n Gennep's v i s i o n o f rites de passage.
urney to the c o l o u r f u l w o r l d o f Salvador, w h i c h is the cradle
T h e already classical essay Man and mask by K a r l Kerenyi
of the t i t u l a r art. First a n d foremost, however, i t is a n a t t e m p t
(translated f r o m G e r m a n by A n n a Kryczyńska-Pham) does
at c a p t u r i n g the very essence o f Capoeira. By c i t i n g conver
n o t p e r t a i n to the c a r n i v a l directly, b u t has b e e n i n c l u d e d i n
sations w i t h the greatest masters o f the art, and by reaching
..Carnivals i n c u l t u r e " because the a u t h o r analysed the mask
the very core of the p h e n o m e n o n , the a u t h o r tries t o depict
visualised as the p r i m e v a l t o o l o f m a n (used either t o c o n
this complex w o r l d , w h i c h does n o t succumb to facile d e f i n i
ceal oneself or t o p r o d u c e fear, b u t p r e d o m i n a n t l y as a n i n
tions. T h e frenzy of Capoeira, w h i c h has started to reach us,
s t r u m e n t for the u n i f y i n g t r a n s f o r m a t i o n o f the w o r l d o f the
does n o t signify merely striking prowess or l i t h e y o u n g m e n
l i v i n g i n t o the w o r l d o f the dead) - the mask is a f u n d a m e n
capable o f p e r f o r m i n g a series o f starling saltos, a l t h o u g h this
tal c a r n i v a l a t t r i b u t e .
is the image frequently l a u n c h e d by the press a n d television.
Masks are also t h e t o p i c o f a n article by the Swedish resear
Capoeira contains something more - c u l t u r e and history, t o
cher Asa Boholm: Masked performances in the carnival of
Venice (translated f r o m English by Justyna Jaworska). T h i s
analysis o f the f u n c t i o n s f u l f i l l e d by the mask e x e m p l i f i e d by
t h e c a r n i v a l i n Venice c o n f i r m s Kerenyi's ascertainments re
l a t i n g t o the o r i g i n a l c o n n e c t i o n s b e t w e e n t h e mask a n d the
w o r l d o f t h e dead.
T h e n e x t t w o articles by e m i n e n t anthropologists discuss the
c a r n i v a l i n Brazil. I n Carnival, ritual and play in Rio de Ja
neiro (translated f r o m English by I w o n a Kurz) Victor Turner
considers the most i m p o r t a n t c u l t u r a l performance i n Brazil
w i t h i n the c o n t e x t o f the theory of play by J o h a n n H u i z i n g a
a n d Roger Caillois, a n d concludes t h a t this is the o n l y f o r m
gether w i t h their tantalising, v i v i d beauty; w h a t we despera
tely need is t o learn h o w to understand others a n d h o w t o co
exist w i t h t h e m . Capoeira has the power to set free emotions,
previously amassed and stored. T h e forms and masks, b e h i n d
w h i c h we eternally conceal ourselves, a n d w h i c h d e f o r m and
c o n t r o l our relations w i t h the w o r l d , suddenly lose t h e i r me
aning. T h e r e is n o time to t h i n k about w h a t the other person
wants f r o m me, a n d vice versa. M u s i c and speed liberate self-assurance i m p a i r e d by c i v i l i s a t i o n . T h a t w h a t remains is o n
ly I and m y d a n c i n g partner, as w e l l as t h a t special type of re
lationship w h i c h emerges between us, and w h i c h is the re
ason w h y I a m compelled to question m y identity...
of play w h i c h contains simultaneously all f o u r elements d i
stinguished by Caillois: agon, alea, mimicry a n d ilinx. A fur Anna E . Kubiak, New Age Art
ther part o f the article discusses the samba schools i n R i o .
T h e author writes about N e w A g e art, c u r r e n t l y increasingly
T h e analysis o f their s t r u c t u r e a n d f u n c t i o n resorted to the
popular. I n her o p i n i o n , widely c o m p r e h e n d e d N e w A g e is
anti-structure" opposition w h i c h Turner had
a true c h i l d of c o n t e m p o r a r y c u l t u r e , described by some as
f r e q u e n t l y used i n his research. I n The carnival of equality
..structure -
postmodern. N e w A g e c u l t u r e , also k n o w n as the c u l t u r e o f
and the carnival of hierarchy (translated f r o m Portuguese by
the A g e of A q u a r i u s , c o u l d be characterised by listing the f o l
M a r t a Kolankiewicz) Roberto DaMatta compares carnivals
l o w i n g features: chance, ambivalence, eclecticism, pluralism,
i n t w o societies d i s t i n c t i v e l y d i f f e r e n t i a t e d as regards i n s t i t u
the b l u r r i n g o f boundaries, the t o p p l i n g of
tions, history a n d ideology: N e w Orleans a n d R i o de Janeiro.
anarchism, fluidity, variability conceived as the essence o f re
classifications,
T h e a u t h o r perceives a sui generis paradox: i n the N o r t h
ality, the a u t o n o m y o f the elements, w h i c h d o n o t comprise
A m e r i c a n society of equality the c a r n i v a l is an exclusive fe
a cohesive w h o l e , but rather participate i n a game o f discour
stivity organised i n a truly aristocratic manner, w h i l e i n Bra
ses, the predominance of the image over the w o r d , epheme-
zil, a l a n d b r i m m i n g w i t h social contrasts a n inequality, i t is
rality, inconsequence, and nonconclusiveness. N e w A g e does
a f u l l y egalitarian festival w h i c h changes all rules o f c o n d u c t ,
n o t fit i n t o any heretofore sociological or a n t h r o p o l o g i c a l ca
r o u t i n e a n d daily a c t i v i t y i n order to make way for a reign o f
tegory. T h e a u t h o r also m e n t i o n s „New A g e s p i r i t u a l i t y " a n d
free expression o f emotions. T h e a u t h o r concludes t h a t the
the role played by assorted traditions used i n the c u l t u r e o f
N e w Orleans c a r n i v a l is a curious a t t e m p t at a re-establish
A q u a r i u s . T h e concept o f N e w A g e art is so w i d e t h a t i t en
m e n t o f the p r i n c i p l e o f d i f f e r e n t i a t i o n w i t h i n a society w h o
compasses every d o m a i n o f life a n d , the a u t h o r claims, c o n
se o f f i c i a l credo excludes i t , w h i l e i n R i o the c a r n i v a l trans
stitutes the art o f life itself. A n n a E. K u b i a k believes t h a t c r i
forms d a i l y hierarchy i n t o the magical equality o f the f l e e t i n g
teria for distinguishing N e w A g e art i n c l u d e the relation be
m o m e n t . T h e article fully confirms the hypothesis t h a t stu
t w e e n the artist and the A q u a r i u s e n v i r o n m e n t s , or at least
d y i n g c a r n i v a l festivities can tell us m u c h about the essence
sharing their interests. T h e presented text brings the reader
of the social system i n e a c h „carnival" c o u n t r y .
closer to N e w A g e art by d e m o n s t r a t i n g its roots, the „paths"
T h e a u t h o r o f the last article e n t i t l e d Origins of rituals and
o f the c u l t u r e o f the O t h e r , f o r b i d d e n c u l t u r e , c o u n t e r - c u l t u
customs in the Trinidad carnival: African or European?
re, a n d c u l t u r e for sale. T h i s is n o t an a t t e m p t at typology, sin
( t r a n s l a t i o n f r o m the English by Błażej D z i k o w s k i ) is Hollis
ce m a n y works disclose m i x e d inspirations, b u t a n endeavour
Urban Liverpool, a researcher specialising i n the c a r n i v a l
to understand a p h e n o m e n o n by going back to its sources.
a n d , at the same t i m e , the „world calypso m o n a r c h " f r o m
T r i n i d a d , w h o m a i n t a i n s t h a t the c a r n i v a l i n T r i n i d a d a n d
Tobago was n o t i m p o r t e d f r o m Europe b u t owes i t o r i g i n to
A f r i c a n slaves w o r k i n g o n sugar cane p l a n t a t i o n s , a n d t h a t
the m a j o r i t y o f customs associated w i t h this f e s t i v i t y is A f r i
Dorota Hall, G o d Loves Fun. The Role of Laughter in New
Age Culture
Laughter resounds extremely frequently among N e w A g e m i
lieus. I n the Society A r t of Life it appears p r o m i n e n t and, at the
can i n f o r m and f u n c t i o n .
same time, involved i n a game of sensual experiences and the
289
�SUMMARY OF ARTICLES
adoption o f a new w o r l d o u t l o o k by the followers. T h e author
T h e Soane residence c a n n o t be assessed i n categories o f ar
of the article treats laughter as a ritual performed i n the spirit of
c h i t e c t u r e : its creator transcended a l l l i m i t s o f e x t r a v a g a n
other Aquarius practices associated w i t h corporeal experiences.
ce, e v e n those w h i c h one may e n c o u n t e r i n t h e houses o f
I n a reference to the conceptions launched by Geertz,
Romantic
she
explains t h a t N e w A g e laughter comprises a model i n relation to
artists. T h e
extraordinary character
of
So
ane's o w n house is d e t e r m i n e d by the fact t h a t i t c o n s t i t u
truths pertaining t o the status o f man's earthly existence, reco
t e d the h o m e o f the artist, his f a m i l y a n d servants, c o m b i
gnised by the laughing person. She draws a t t e n t i o n t o the fact
n e d w i t h the „official" seat of a recognised a r c h i t e c t , collec
that the specificity of Aquarius laughter emerges i n its fullest
tor a n d academic teacher, a n d , finally, t h a t i t was i n t e n d e d
f o r m w h e n i t is treated as a ritual
model for -
and w h e n i t beco
to be a m u s e u m , i n o t h e r words, a n i d e a l v i s i o n o f his a r t .
mes apparent that i t weakens the d e t e r m i n a t i o n o f the adopted
Soane designed t h e house for h i m s e l f a n d his c o l l e c t i o n ,
statements about reality, and relativises contents extracted from
conceived as his „life-long p a r t n e r " , w h i c h was t o i n s t r u c t
other rituals. Laughter renders N e w A g e distant from the possi
students o f a r c h i t e c t u r e a n d create a n u n i f o r m m o d e l for
bility o f constructing a meta-narrative system. I n the A r t
of Life
l i n k i n g a l l the arts - a n ideal pursued by the designer.
this anti-system quality is additionally favoured by R a v i Shan
Nevertheless, the c o n t e n t o f the Soane residence-museum
kar, the spiritual authority of the Society, w h o personifies the je
does n o t e n d o n this amazing i n s e r t i o n o f collections i n t o
ster, and thus does n o t posses the power o f building ultimate
residential a r c h i t e c t u r e . T h e object was devised as a special
theories t h a t w o u l d offer an all-encompassing explanation.
house: a sepulchre a n d , simultaneously, a m o n u m e n t o f i m
m o r t a l i t y . To p u t i t differently, i t was envisaged as a r e l i q u
Małgorzata Just, „Art of the Awakened" - Between Magic and ary o f c r e a t i v i t y a n d art, u n d e r s t o o d as sacral activity, toge
Transcendence. Esoteric Art within New Age
ther w i t h its assorted sources, results a n d aids. D e v e l o p i n g
Circles
T h e N e w A g e m o v e m e n t has been e x a m i n e d a n d described
the c o n c e p t i o n f o r m u l a t e d ingeniously i n the D u l w i c h m a u
i n assorted manners, b u t u p t o n o w n o t a single study has
s o l e u m a n d gallery Soane created a m u l t i - m o t i f n a r r a t i o n o f
considered its increasingly discernible aspect - the artistic
a h o u s e - m o n u m e n t - m u s e u m . H e added the „ m o r t a l " m o t i f
expression
o f his a r c h i t e c t u r e , m a i n t a i n e d i n the capriccio c o n v e n t i o n ,
o f its p a r t i c i p a n t s . T h e
presented
article at
tempts t o f i l l this gap.
by p l a c i n g a f i c t i t i o u s grave o f Padre G i o v a n n i ( t h e I t a l i a n
U p o n the basis o f her o w n research, the a u t h o r develops the
p s e u d o n y m o f J o h n Soane) close t o a pharaoh's sarcophagus
thesis t h a t the q u e s t i o n f u n d a m e n t a l l y l i n k e d w i t h the es
recently added t o his c o l l e c t i o n .
sence o f the w h o l e p h e n o m e n o n involves the w o r l d o u t l o
B o t h the edifice a n d its i n t e r i o r were t o f u l f i l f u n c t i o n s
o k , the life p h i l o s o p h y o f artists shaped w i t h i n t h e ideology
o t h e r t h a n those o f mere h o m e a n d s t u d i o : they were t o h o
o f t h e A g e o f A q u a r i u s , as w e l l as t h e p a t h w h i c h they h a d
use a c o l l e c t i o n ( w h i c h , i n t u r n , co-creates a n d determines
traversed i n order t o become u n c o n v e n t i o n a l therapists.
the residential i n t e r i o r ) , t o m o u l d t h e resident a n d his g u
T h e artists f i r m l y believe t h a t t h e i r spiritually d e v e l o p e d i n
ests, i n c l u d i n g those w h o w i l l c o m e after his d e a t h , a n d , f i
teriors render t h e m capable o f suffusing t h e i r works w i t h so-
nally, t o e x e m p l i f y the idea that c o n s t i t u t e d the sense o f the
-called positive v i b r a t i o n s , w h i c h are t o exert a beneficial
author's life. T h e Soane house i n i t i a t e d a sequence o f c o m
i m p a c t o n the recipients a n d reality; this is the reason w h y
p l i c a t e d temples o f t h e i m a g i n a t i o n - sites o f o r i g i n a l decla
N e w A g e a r t , or r a t h e r esoteric art, c o n t a i n s a c e r t a i n dose
rations made by R o m a n t i c i s m - whose p a r t i c u l a r l y r i c h y i e l d
o f p r a g m a t i s m , a feature w h i c h is the source of, i . a. a n o n -
t o o k place at the t u r n o f the n i n e t e e n t h c e n t u r y . W i t h i n
- e l i t i s t w o r k s h o p . Creators c a n i n c l u d e b o t h amateurs a n d
this g r o u p i t remains probably t h e m o s t w e l l - c o n c e i v e d
graduates o f a n A c a d e m y o f Fine A r t s , ready t o j o i n a single
example a n d t h e m o s t perfect e m b o d i m e n t o f the ideal of
c u r r e n t i n w h i c h a d i s t i n c t i o n i n t o amateur vel naive a n d
the n a r r a t i o n o f a n artist's h o m e .
professional artists plays a slight role.
A presentation o f the successive stages i n t h e c r e a t i o n o f
Jan Gondowicz, The Wormwood Star
esoteric paintings demonstrates the way i n w h i c h the „awa-
A w i t t y a n d i n f o r m a t i v e gloss t o the e n t h r a l l i n g statement
k e n e d " artists focus o n spiritual matters, and strive towards
made by Josif B r o d s k i w h o , after a m e e t i n g w i t h o t h e r N o
expressing or using their transcendent experiences. A s i n the
b e l Prize laureates,
case o f all canvases, t h e i n s t r u m e n t s w h i c h they e m p l o y are
w o r l d comes f r o m S w e d e n : „It is made o f ' w o r m w o o d '
c o l o u r a n d shape, w h i c h , the artists m a i n t a i n , possess great
I d o n ' t k n o w h o w t o translate this i n t o Russian. I t is n o t
significance for the i m p a c t subsequently exerted by the c o m
transparent b u t has the appearance o f some sort o f a grass
positions. T h e a p p l i c a t i o n o f a g i v e n c o l o u r or symbol takes
a n d resembles a t i n c t u r e . T h e l o c a l p o p u l a t i o n , for reasons
declared t h a t the best v o d k a i n the
-
Conversations with
place due t o t h e painter's reference t o his esoteric k n o w l e d
u n k n o w n , does n o t d r i n k i t " (S. V o l k o v ,
ge, or, i f he is submerged i n a trance, t o his subconsciousness.
Brodski). I n a c o m m e n t a r y m a i n t a i n e d i n a t r u l y detective
spirit, a n d by f o l l o w i n g l i n g u i s t i c , f o l k l o r e and h i s t o r i c a l t r a
Małgorzata Baranowska, The Postcard. I Was Here
ils the a u t h o r pursues the beginnings a n d delirious h i s t o r y o f
T h e postcard harbours the a m b i t i o n t o encompass the w h o
this n o b l e beverage. I t is t r u l y rare f o r a
le w o r l d . T h i s is the reason w h y i t is ideally suitable for a n
t o c o m e across a connoisseur-glossator.
connoisseur-taster
a b b r e v i a t e d p r e s e n t a t i o n o f every s i t u a t i o n a b o u t w h i c h we
w o u l d like t o i n f o r m the addressee. T h e producers o f post
Mariusz Szymon Czaja, The E n d of the Word, Illness and Ter
cards try t o meet such demands by r e s o r t i n g t o assorted me
rible Doomsday. Afwcalyptic
asures. N u m e r o u s examples o f postcards f r o m the t u r n o f
A n a t t e m p t e d i n t e r p r e t a t i o n o f symbolic structures created
t h e n i n e t e e n t h c e n t u r y d e p i c t the p o p u l a r „I was h e r e " m o
i n texts by Tadeusz Słobodzianek, a Polish c o n t e m p o r a r y
tif. T h e a u t h o r discussed the forms o f this m o t i f a n d d r e w
p l a y w r i g h t , f r o m the perspective o f the category o f t i m e . T h e
a t t e n t i o n t o t h e r e q u i r e m e n t s w h i c h i t satisfied.
a u t h o r uses
sui generis
Stones by Tadeusz Shbodzianek
detectors o f m e a n i n g i n the f o r m o f
three symbolic constructions t a k e n f r o m t h e analysed texts,
Andrzej Pieńkos - The artist's home — a reliquary of creativistarting w i t h
the presence
ty: the John Soane Museum
290
t h e m y t h o f t h e G o l d e n A g e and discovering
o f cyclical t i m e , w h i c h has t o be r e v i v e d by re-
�SUMMARY OF ARTICLES
Searchers o f the H o l y G r a i l , w h o are already the followers o f
Aleksandra Banaszkiewicz, Magdalena Radkowska,
Tomasz Rakowski, Withering. Creators and Cadavers.
peating archetypical gestures. Subsequently, he considers the
the linear c o n c e p t i o n of t i m e , b u t w h o wish to evade t i m e i n
An Introduction to the Anthropology of Tuberculosis
order to reach the p o i n t o f the w o n d r o u s t r a n s f o r m a t i o n o f
T h e c o n s u m p t i v e is a c c o m p a n i e d by a n extensive c o l l e c t i o n
u n a c c e p t e d reality i n t o its ideal c o u n t e r p a r t . T h e last o f the
o f symbolic associations. T h e appearance o f symptoms
figures cited by the author, the E n d o f the W o r l d , appears to
w i t h e r i n g a n d the loss o f body mass are discernible i n the
of
be d o m i n a t i n g , a n d eschatological t i m e assumes the p a r t o f
m e d i c i n a l m i x t u r e s seeping i n t o the body. Tuberculosis is al
o n t i c a l t i m e i n Slobodzianek's dramas. T h e earlier analysed
so s u r r o u n d e d by metaphors o f hair, p h l e g m a n d m o i s t u r e .
conceptions o f time prove to be the objects o f assessment
T h e body o f the v i c t i m does n o t a t t a i n its status instantly,
f r o m the v i e w p o i n t o f eschatological „encroaching
time",
a n d the emergence o f its new c o u n t e r p a r t possesses symbo
e n t e r i n g i n t o „the present" thanks t o the redeeming force o f
lic premises. S u c h a gradual t r a n s f o r m a t i o n is visible i n The
love. T h i s is n o t to say t h a t the analysed texts are merely m o
Magic Mountain by T. M a n n a n d the novels by M . G r e t k o w
ralising; they cast l i g h t o n c e r t a i n mechanisms o f c u l t u r e as
ska. T h e n e w body becomes a weightless, ethereal substan
sociated w i t h various conceptions o f t i m e a n d
ce. Its d e t e r i o r a t i o n a n d s t r i v i n g towards an ascetic, trans
problems
s t e m m i n g f r o m their c o n f r o n t a t i o n i n history.
l u c e n t f o r m c a n be recognised as one o f the aspects o f the
Robert Kulpa, Carnival? Camp and Gender in Drag Queen
Sliow
o f c o r p o r e a l i t y t o a great e x t e n t preserves such a n aesthetics
Romantic m y t h of consumption. T h e contemporary
image
a n d c u l t i v a t i o n o f the body, r e n d e r e d m y t h i c a l ; its m o d i f i c a
A d e s c r i p t i o n o f drag q u e e n shows c o n c e i v e d as the c a r n i -
t i o n becomes p a r t o f the e t e r n a l m o t i f o f the n e g a t i o n o f
v a l i s a t i o n o f c e r t a i n situations i n c o n t e m p o r a r y social life.
man's b i o l o g i c a l c o n d i t i o n .
References t o c o n t e m p o r a r y gender studies, i . a. gender c u l
t u r a l i d e n t i t y (the „social s u p e r s t r u c t u r e " o f b i o l o g i c a l sex)
Włodzimierz Karol Pessel, Melanesians versus Farmers
assisted the a u t h o r i n analysing the t i t u l a r shows.
A n example o f a t e x t rarely e n c o u n t e r e d a m o n g Polish es
The
Tematy, które
e x p l o i t a t i o n o f the category o f c a m p - a sui generis style cha
says, a n d similar to Bystron's m e m o r a b l e b o o k
racteristic for a p r e d i l e c t i o n for all t h a t w h i c h is a r t i f i c i a l
mi odradzano (Topics I was A d v i s e d to A v o i d ) . T h e
a n d extravagant - enabled h i m to compare drag shows w i t h
is n o t afraid to engage the p o l y m o r p h i c k n o w l e d g e a n d t r a
classical c o n c e p t i o n s r e l a t i n g t o the i n s t i t u t i o n o f the c a r n i
d i t i o n a l w o r k s h o p o f the a n t h r o p o l o g i s t o f c u l t u r e for the
v a l . R. K u l p a n o t e d t h a t today i t is rather d i f f i c u l t t o consi
purposes o f s t u d y i n g issues disagreeable n o t o n l y i n a scien
author
der the s t r u c t u r a l similarities o f the t w o p h e n o m e n a (we
tific discourse, b u t e v e n i n a c o n v e r s a t i o n h e l d by friends.
may o n l y observe c e r t a i n fragmentary f o r m s ) , w h i l e e x i s t i n g
H e deals p r i m a r i l y w i t h physical i m p u r i t y ( d i r t a n d b o d i l y
analogies are t o be f o u n d i n the f u n c t i o n s a n d goals o f drag
excretions) contrasted w i t h symbolic ( r i t u a l ) i m p u r i t y . H e
q u e e n shows. T h e most f u n d a m e n t a l differences become d i
also contrasts the Melanesians, t h a t m o d e l p r i m e v a l society,
scernible i n an analysis o f t h e t i m e a n d place encompassed
w h i c h m o d e r n m a n associated stereotypically w i t h u n h y g i e
by b o t h p h e n o m e n a . T h e similarities, o n t h e other h a n d , i n
nic behaviour, w i t h „farming", sexual p a t h o l o g y p r o m o t e d
v o l v e cross-dressing, t h e reversal o f behaviour a n d social
o n t h e I n t e r n e t i n a m a n n e r characteristic for c o n t e m p o r a
a n d c u l t u r a l roles, f u n a n d revelry. T h e best d e s c r i p t i o n is,
ry subcultures. By d o i n g so, he depicts the aesthetic a n d
i n the o p i n i o n o f the author, offered by t h e
scientific obstacles w h i c h the a n t h r o p o l o g y o f the excre
expression
„a t o p s y - t u r v y w o r l d " . I t is impossible to describe drag q u
een shows as a c a r n i v a l , b u t i t is j u s t i f i e d t o speak about
a „carnivalised"
phenomenon.
291
m e n t , projected i n this article, m u s t tackle.
�Polska Sztuka Ludowa
KONTEKSTY
• C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • ETHNOGRAPHY • A R T
2002, V o l . L V I N o 3-4 (256-257). Index 369403. I S S N 1230-6142. Price 24 zt
INSTITUTE OF A R T POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FUNDATION
Contents 1-2/2002
ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ
DARIUSZ CZAJA
Carnival. Life and Literature
3
Life or Non-transparency.
Beyond the Anthropology of Culture
6
Commentaries and Polemics
WOJCIECH MICHERA
WIESŁAW SZPILKA
CZESŁAW ROBOTYCKI
DARIUSZ CZAJA
ANTONI KROH
The Culture, Empathy and Technics of Slicing up . . . .
Live and Let Live
23
26
Hremeneutics and Life on the Margins of Dariusz Czaja's
Considerations
27
A few Questions cocerning Life
29
The Old River Valley. The Prince. Telephones.
The Clock
33
Events
ALEKSANPARA MELBECHOWSKA LUTY
KRZYSZTOF CZYŻEWSKI
A k i n to a Jewel in His Crown
39
Polish Folk Art by Aleksander Jackowski
47
M I C H A Ł JAGIEŁŁO
BOŻENA ŻÓŁTOWSKA
Ethnology Today
VICTOR TURNER
JERZY S. WASILEWSKI
FlLIP
M . TARANIENKO
PlOTR M A C H U L
ROBERT D A R N T O N
Are there universals of performance i n myth, ritual,
and drama?
Travelling Ethnology (3)The Reindeer-People,
the Taiga-People, Just People
Music as speech and speech as music: an essay for
comprehension of the same nature of both activities. . . .
The Gardzienice Manuscripts
Introduction to the Great Cat Massacre
53
60
68
75
83
Carnivals in cullture
WOJCIECH DlJDZIK
SUZANNE CHAPPAZ-WlRTHNER
DlETZ-RUDIGER MOSER
UMBERTO ECO
RUSTAM KASIMOW
Carnivals-festivities, plays, spectacles
From the history of research on the carnival
Eleven carnival theses
The frames of comic „ freedom"
The poetic of the carnival and the transition rites
98
105
130
132
. . . 137
KARL KERENYI
Man and mask
ASA BOHOLM
Masked performances i n the carnival of Venice
147
Carnival, ritual and play i n Rio de Janeiro
159
The carnival of equality and the carnival of hierarchy . . 171
VICTOR TURNER
ROBERTO D A M A T T A :
292
141
�MACIEJ RÓŻALSKI
Salvador, the Town of Capoeira
193
New age
A N N A E. KUBIAK
DOROTA H A L L
MAŁGORZATA JUST
MAŁGORZATA BARANOWSKA
ANDRZEJ PIEŃKOS
JAN GONDOWICZ
MARIUSZ SZYMON CZAJA
ROBERT KULPA
ALEKSANDRA BANASZKIEWICZ
New Age A r t
God Loves Fun. The Role of Laughter
in New Age Culture
"Art of the Awakened" - Between Magic and
Transcendence. Esoteric Art within New Age Circles . . . .
202
211
223
The Postcard. I Was Here
237
The artist's home - a reliquary of creativity: the
John Soane Museum
The Wormwood Star
241
247
The End of the Word, Illness and Terrible Doomsday.
Apocalyptic Stories by Tadeusz Słobodzianek
Carnival? Camp and Gender i n Drag Queen Show . . .
Withering. Creators and Cadavers. A n Introduction
to the Anthropology of Tuberculosis
249
263
Melanesians versus Farmers
276
Notes on the Authors
Summary of Articles
284
287
276
MAGDALENA RADKOWSKA
T O M A S Z RAKOWSKI
WŁODZIMIERZ K A R O L PESSEL
293
�Errata
Ważniejsze błędy dostrzeżone w numerze 1-2/2002 „Kontekstów"
Major mistakes perceived in volume 1-2 Konteksty 2002
W streszczeniu angielskim artykułu Tomasza Grygiela Zwycięstwo sztuki nad czasem?...(A Victory of Art over
Time?...) па s. 263 zamiast „contemporary art" powinno być „contemporary science"
In the English-language version of Summary of Article p. 263 by Tomasz Grygiel: A Victory of A r t over Time?...
instead of „contemporary art" should be: „contemporary science"
Ostatni akapit powinien brzmieć więc następująco:/These should be as follows:
The accomplishments of contemporary science, including the quantum theory and relativistic cosmology,
which negate "the arrow of time" and even permit the possibility of designating its direction i n certain regions
of the universe, appear to go hand in hand with the philosophical intuition of Schopenhauer, i n which time can
be located also outside the traditional laws of earthly causality. We would like to believe that liberation from
these laws, even if only short-lived, is assisted by experienced contact with art.
Przepraszamy również Pana Tomasza Szerszenia za zniekształcenie jego nazwiska w notach o autorach i Pana
Petera Martyna za dotkliwą literówkę w tytule jego artykułu, który powinien brzmieć tak jak w spisie treści: Tro
ja Brytyjska w centrum kraju? O kwestii świetności i zaniku cywilizacji miejskiej
We also apologyse to Mr Tomasz Szerszeń for mispelling of his name in authors' notes and to Mr Peter Martyn for
the serious mistake we have made in the title of his article which should be the same as the title listed in the Contents:
Troja Brytyjska w centrum kraju? O kwestii świetności zaniku cywilizacji miejskiej.
A British Troy in The Heartland? (On The Flourishing, Dissolution and Ultimate Oblivion of A n Urban Ci
vilisation)
Również w artykule Barbary Czarniawskiej (s. 82) zamiast „etnografia symetryczna" zgodnie z tytułem całego
tekstu powinno być „etnologia symetryczna"
Also in the aniele by Barbara Czarniawska (p. 82) instead of „Symmetrical Etnography" should be: „Symmetrical
Ethnology"
Za te i inne pomyłki Autorów i Czytelników pragnęlibyśmy serdecznie przeprosić.
We would like to apologise to the Authors and the Readers for all these and any other mistakes.
294
I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa569163fb9cf077b2cd37a41cf579dc.pdf
27a43b5f5f500ff5790f9a33abbddefc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3530
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3307
Title
A name given to the resource
Spis treści, Spis treści rocznika 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.66-70
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
mmmmii
PL
ISSN
0.4
mmmm&mmmmmmm
4
.
m
f > 1 i l
polska sztuka ludowa
ROK
•
XXXIV
•
i
1980
Q
a
n
••
w
NR °2
p
6032-3721
�TREŚĆ
Aleksandra
Jacher-Tyszko-
Ikonografia
wa
przedstawienia
Gromnicznej
Krzysztof
Barbara
Kubiak
Bazielich
Aleksander
Irena
O
Błachowski
Kilka uwag w
Kantor
Ciołczyk, n i e z n a n a
XI
Sułowski
przegląd
ludowym
.
.
.
.
i
Antropologia
pojęcia,
Stomma,
Lud-
Ryszard
S.
filmów
o
rzeźbierka
z Byczyny
sztuce
Zakopanem
w
1980 r.)
małżeństwo
Benedyktowicz,
71
39
99
109
kwiecień
Miłość
Robotyoki,
Jerzy
malarstwie
Chrystusa
związku z recenzją k o n k u r s u n a
Róża
Czesław
Tomicki,
i
grobie
ludowy
Zbigniew
wik
grafice
haft
(9—12
Zygmunt
w
przy
Boskiej
H a f t l u d o w y n a częściach s t r o j u
regionalnego
( u w a g i po k o n k u r s i e w T o r u n i u ) . . . .
Łopuszańska
Ryszard
strażach
Matki
w
kultury
w
inspiracje
112
115
Liège
Europie,
Polsce —
(materiały
1975
116
dziedzictwo,
do
słownika,
cz. I I )
Wasi-
Edmund
lewski
Claude
Ronald
Eleażar
La
Leach
117
Lévi-Strauss
Nouvelle
Władimir
113
Mojsiejewicz
Mieletyński
.
Histoire
Jakowlewicz
.
.
120
122
Propp
124
K R O N I K A I — I I I 1980
126
SUMMARY OF ARTICLES
127
PE3IOME
128
Na
okładce:
Fragment
czepka
Włocławek.
Na
stronie
tytułowej:
woj.
kujawskiego,
Fot. Bohdan
gipiura,
wyk. Maria
Szewczyk,
Olechnicki
Koszula, w y k . Hanna
Kaczyńska, W i e l ą t k i F o l w a r k i ,
ostrołęckie. F o t . B o h d a n O l e c h n i c k i
�P O L S K A
A K A D E M I A
NAUK
•
I N S T Y T U T
S Z T U K I
•
ROK
XXXIV
•
1980
•
Nr
2
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
Ł
A
W
NARODOWY
-
W
A
IMIENIA
R
S
Z
A
W
A
OSSOLIŃSKICH,
-
K
R
A
K
WYDAWNICTWO
Ó
W
-
POLSKIEJ
G
D
A
AKADEMII
Ń
S
K
NAUK
�CONTENTS
Aleksandra Jacher-Tyszkowa
I c o n o g r a p h y o f t h e Représentation o í t h e V i r gin of Candlemas i n Graphic A r t and Folk
Krzysztof
Guard
Painting
Barbara
Kubiak
Bazielich
Aleksander
71
Held
at Christes
Grave
89
F o l k E m b r o i d e r y o n P a r t s of R e g i o n a l C o s
t u m e s (Some r e m a r k s after t h e c o m p e t i t i o n
i n Toruń)
Błachowski
trema Łopuszańska
Remarks
on
of
Embroidery
Folk
Róża
the
Ciołczyk,
review
of
the
109
unknown
sculptress
from
By
czyna
Ryszard
Kantor
Zygmunt
Zbigniew
Czeslaw
wik
Amour
Benedyktowicz,
Robotycki,
Stomma,
Tomicki,
Jerzy
112
X I Festival of
(April 9th—12th
Sułowski
The
Lud-
Ryszard
S.
Films
1980)
et mariage
en
Antropology
tage,
of
conceptions,
Wasi-
Edmund
Claude
La
czowa,
Anna
ZESPÓŁ:
Art
in
Zakopane
115
Liège
Europe,
culture
1975 .
in Poland,
.
116
heri-
inspirations. (Materials
for
Ronald
Leach
.
.
117
Lévi-Strauss
Eleazar Mojsiejewiez
REDAGUJE
on
a d i c t i o n a r y , p a r t 2)
lewski
CHRONICAL I — I I I 1S80
SUMMARY OF ARTICLES
PK3KJME
99
competition
Nouvelle
119
Mieletyński .
.
.
.
Histoire
120
122
Władimir Jakowleiwicz P r o p p
124
.
.
126
127
128
Aleksander
Kunazyńska-Iracka,
.
.
.
.
J a c k o w s k i ( r e d . nacz.),
Jan Krzysztof
Jadwiga
Makulski,
Jerzy
JarnuszkiewiŁoziński,
Ro
m a n R e i m i u s s (z-ca r e d . nacz.).
Sekretarz
redakcji —
Tłumaczenia
—
Piotr
E w a Korulska. Redaktor
Paszkiewicz
(ang.)
techniczny — Halina
i Natalia
Stasińska
graficzny — J a n Swiderski.
I
(ros.).
Żelechowska.
Serwis
foto
�I
P O L S K A
S Z T U K A
ROK XXXIII -
Bartosz
Adam,
Palamenter-barometr
Biela
Kazimierz,
Listy
Biela
Kazimierz,
Listy
Domańiska-Kubiak
Dunare
Nicolae,
pisanek
Motywy
o
s.
runiu,
s.
Zofia,
nej,
s.
Kopania
swym
Sztuka
rolniczej
i
s.
17 .
pasterskiej
.
.
.
nr 1
w
dekoracji
nr 4
i
Andrzej
hafciarska
ludowego
w
To
matowaniu,
Bednarz,
s.
Aleksandry
ludowa
we
s. 177 .
.
.
.
.
nr 3
225
nr 4
Czelusty
z
współczesnej
Liskowa,
kulturze
s.
217
Kurek
Jan, Drzewo
Swiderskiego
Marii
Piece,
s.
życia
—
Stanisława
Jacek,
Łukasiewicz
Ośrodek
ludowej,
s 243 .
nr 1
Wniebowzięcia
s.
Gawłowa
Rodziny
—
wykonany
33
nr 1
— m a l a r k a z Zielonek,
problemy
garncarstwa
Muzeum
ludowego
Etnograficznego
zabawkarstwa
ludowego
s. 171 .
w
w
.
.
w T o r u n i u , s. 107
Brzozie
Ruszel
nr 4
Twórcy
Roman,
w
Wpływ
zbiorach
nr 2
ludowi,
s.
113
rzemieślniczej
kamieniu,
Krzysztof,
w
nr 2
Stadnickiej,
W o z y cygańskie, s. 77
Bronisław,
rzeźbę
nr 3
Polsce n a
205
Mróz L e c h ,
Reinfuss
nr 4
nr 3
Ołtarz
Janina, Niektóre
Alicja,
sztuki
A b r a m i u k , s. 50
Majewskiego,
Katarzyna
widzenie
143
t l e doświadczeń i o b s e r w a c j i
Pietrak
nr 4
artystycz
nr 1
Jana
Teresa, Twórczość
s.
nr 1
3
Franciszek,
Małeta
.
nr 4
kolędowania,
konkurs garncarstwa
życiu
Sztuka
Aleksander,
przez
.
231
Wanda,
Kotula
Łodziński
s. 53 .
nr 2
O
Aleksander,
Jackowski
tematyce
nr 2
ludowych,
95
Gentil-Tippenhauer
Jackowski
111
s. 234
sens
E w a , Ogólnopolski
Katarzyna,
Gródecka
s.
rzeźbiarzy
Chajca,
Wegetacyjny
rumuńskich,
Fryś-Pietraszkowa
Gawłowa
Władysława
Irena,
1979
ludowy,
o d współczesnych
L U D O W A
s.
dawocyjnej
na
ludową
nr 2
Wojciecha
Gersona
Okręgowego
Stomma
Ludwik, Determinanty
Stomma
Ludwik,
Magia
produkcji
67
Rysunki
Muzeum
nr 2
w
polskiej
dzisiaj,
cz.
polskich
strojów
ludowych
R z e s z o w i e , s. 161
kultury
2, s.
ludowej
nr 3
XIX
w i e k u , s. 131
195
nr 3
nr 4
R E C E N Z J E
Demos.
Internationale
s.
Kantor
und
Fołkloristische
Informationem,
nr 1
Ryszard,
Strojów
Jackowski
w
Ludowych,
s.
s.
(na
2,
Krzysztof,
marginesie
1978)
Polskich
56
nr 1
Pokropek,
Atlas
Sztuki
Ludowej
i
Folkloru
nr 2
Antoni
Kroh,
Współczesna
Marian
Pokropek,
rzeźba
ludowa
płocki,
s.
Karpat
nr 2
Konarowa,
Szkoły
Kutrzeba-Pojnarowa
Woźniak
kielecki, Atlas
187
Aleksander,
do
s.
Strój
116
Antoni, Halina
nego
Jacher-Tyszkoiwa,
Marian
Aleksander,
Polskich,
Jackowski
Aleksandra
Aleksander,
Polsce,
Jackowski
Kroh
Ethnographische
57
s.
Kenara,
Anna,
Jeszcze
123
O d zakopiańskiej
s.
o
Przemysłu
.
.
.
M.
nr 3
Drzew
nr 1
narodne
rzemiośle
T.
Szkoły
188
55
Serbske
artykułu
Jarmark
drasitwy,
artystycznym
Trajdosa,
.
„Polska
t . 5, s.
na
116
polskim
Sztuka
.
.
nr 2
Spiszu
Ludowa",
nr
nr 2
R O Ż N E
Kronika
VII—XII
Kronika
I—III
Kronika
IV—VI
Kronika
1978,
1979, s.
VII—IX
s.
58
125
1979, s. 189
1979,
nr 3
253
63
nr 4
Summary
of
articles,
Summary
of
articles,
s.
126
nr 2
Summary
of
articles,
s.
191
nr 3
Summary
of
articles,
s.
254
nr 4
Pe3K)Me s.
s.
s.
nr 1
nr 2
nr 1
64
nr 1
P e a o M e s. 127
nr 2
Pe3K>Me s. 192
nr 3
Pe3K>Me s. 255
nr 4
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/726b806b254268b4999151999c2ddb87.pdf
342983256b7e45f36794a94db2bc0a28
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3528
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1979
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3306
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.254-256
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
z Krakowa i Muzeum Instrumen
tów M u z y c z n y c h w S z y d ł o w c u .
Nagrodę I otrzymał
Wojciech
S t r z e s z k o w s k i ze w s i Olszówka N o
w a , n a g r . I I J a n B e r n a s i e w i c z . ze
wsi Jaworzn.a-Gniewce.
Przyznano
4 n a g r o d y I I I i 4 wyróżnienia.
*
25—26.IX w T o r u n i u rozstrzy
gnięto k o n k u r s „ W y c i n a n k a L u d o
w a " z o r g a n i z o w a n y przez M u z e u m
Etnograficzne
w
Toruniu,
Min
K u l t u r y i S z t u k i i Cepelię.
Na
konkurs
wpłynęło
7 477
p r a c o d 218 autorów. J u r y , k t ó
r e m u przewodniczyła m g r B a r b a r a
Zagórna-Tężycka
przyznało 3 n a
grody
I : Jadwidze
Łukowskiej
z
Łowicza, Rozalii Ciapie z M n i c h " w a i A g n i e s z c e M a j e r ze Z ł a k o w a
Borowego.
Nagrody
I I otrzymałj:
Józefa M a r e k z S u f c z y n a , M a r i a n
na
Piętka
z
Woli
Sufczyńskiej,
K r y s t y n a Cieślak z S a n n i k , Józefa
Furmańska z W i e c h u c i c , M a r i a n n a
Bałdyga
z
Kadzidła,
Aleksandra
L i w s k a z Dąbrowy, Janina K a p u
sta z Ł o w i c z a , Józefa Chaładaj z
M o n i e . P r z y z n a n o także 19 nagród
I I I i 49 w y r ó ż n i e ń .
U
M
Inne
5 . V I I — rozstrzygnięto k o n k u r s
plastyki
nieprofesjonalnej
woje
wództw katowickiego i opolskiego,
którego
tematem
były
powstania
śląskie. K o n k u r s z o r g a n i z o w a ł y W y
działy K u l t u r y
Urzędów W o j . w
K a t o w i c a c h i O p o l u , M u z e u m Gór
nośląskie
w
Bytomiu,
Muzeum
Śląska
Opolskiego,
Woj.
Ośrodek
Kultury w Katowicach i W D K w
Opolu.
N a g r o d y u z y s k a l i : za m a l a r s t w o
— I A n t o n i Sprenol z Chorzowa,
I I J a n Czuban z Mysłowic, J a n
Plomeeki
z Chorzowa,
nagr. I I I
Czesław
Chodziuk
z Rudy
Ślą
skiej, E w a l d
Gawlik z
Katowic-Szopienic, R o m u a l d N o w a k z Za
b r z a . Za rzeźbę p r z y z n a n o t y l k o I
nagrodę
Stanisławowi
Majewskie
m u ze S t e r n a l i c , za g r a f i k ę n a g r o
dę I zdobył J a n N o w a k z K a t o
w i c . N a w y s t a w ę pokonkursową w
Muzeum
Górnośląskim
zakwalifi
k o w a n o 63 o b r a z y , 14 rzeźb i 11
g r a f i k (od 88 a u t o r ó w ) .
IX
w
Jastrzębiu
Zdroju
rozstrzygnięto k o n k u r s rzeźby g ó r
n i c z e j ogłoszony p r z e z k o m i t e t o r
ganizacyjny
Górniczych D n i K u l
t u r y . Przysłano p o n a d 260 p r a c , n a
wystawę
zakwalifikowano
66. 3
równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i :
A l f r e d Piątek z R y d u ł t ó w za p ł a
skorzeźby w w ę g l u , F r a n c i s z e k K u
r z e j a z K a t o w i c za z e s t a w p r a c w
węglu i A l b i n S t e f a n i u k z R u d y
Śląskiej za rzeźby w d r e w n i e .
Sztuka
ludowa
i n n y c h narodów
16.VIII — w M u z e u m
Arche
ologicznym
i
Etnograficznym
w
Ł o d z i została o t w a r t a w y s t a w a z o r
ganizowana
przez M u z e u m
Mora
w s k i e z B r n a posiadające
bogate
zbiory l u d o w y c h marionetek z r o
dowych
kolekcji
lalkarzy
mora
wskich.
7 — 1 0 . I X — w Częstochowie, z
o k a z j i D n i Okręgu P e r n i k w B u ł
garii
pokazano
wystawę
„Trady
c y j n a S z t u k a L u d o w a Okręgu P e r
n i k w X I X i X X w.". Pokazano
t k a n i n y i s t r o j e oraz o z d o b y z m e
talu.
Ю
M
M
SUMMARY OF A R T I C L E S
L u d w i k
S t o m m a
—
MAGIC
TODAY
( p a r t 2)
F o l k b e l i e f s a r e o r g a n i s e d b y : 1) a c o m b i n a t i o n of
o p p o s e d o r m e d i a t i n g e l e m e n t s ; 2) a c h o i c e of d e s i g n a
t i o n s f o r these e l e m e n t s ; 3) a c o m b i n a t i o n a n d „ f a b u l a r i s a t i o n " o f these d e s i g n a t i o n s . T h e s e a c t i v i t i e s a r e o n
t h e o n e h a n d g o v e r n e d b y t h e generał l a w s o f s t r u c t u
r e a n d o n t h e o t h e r — as f a r as t h e c h o i c e o f o p p o s i
tion, m e d i a t i o n or designations are concerned, they are
q u i t e a r b i t r a r y . T h u s f o l k beliefs ( m y t h , magic)
link
t w o n a t u r e s w i t h i n t h e m s e l v e s : l o g i c — w h i c h is b a
sed o n d i s c o v e r i n g t h e i m p l i c a t i o n s o f t h e l a w s o f s t r u
cture a n d the near poetic (metaphoric) wmich governs
t h e c h o i c e o f t h e c o n c r e t e — e x t e r n a l dress, f o r m o f
the belief. T h i s d u a l i t y presents m a n y d i f f i c u l t i e s f o r
e t n o g r a p h e r s . S o m e , l i k e J . S. W a s i l e w s k i , go t o o f a r
i n w i d e n i n g t h e l i m i t s of t h e elements w h i c h are gove
r n e d by laws a n d others are i n c l i n e d to notice no more
t h a n p u r e a r b i t r a r i n e s s i n folk m y t h s a n d magic. A t
t h e same t i m e b o t h these tendencies lead to g l a r i n g m i
s i n t e r p r e t a t i o n s . T h e a n a l y s i s t h e n o u g h t to c o v e r b o t h
t h e d e s t r u c t i v e e l e m e n t — t h e d i s m a n t l i n g of t h e d i s c o
urse d o w n to i t s basic elements, w h i c h shows t h e p r i n
ciple of its logical construction; a n d the constructive
e l e m e n t -— w h i c h b r i n g s back t h e o r i g i n a l f o r m — a n d
m u s t t h u s s h o w t h e p a r a m e t a p h o r i c side o f t h e c o m p o
s i t i o n . M e r e d e s t r u c t i o n h o w e v e r leads i n t o t h e b l i n d
alley of s t r u c t u r a l i s t t r u i s m s ; w h i l e w i t h o u t i t con
s t r u c t i o n is s i m p l y i m p o s s i b l e , f o r i t w o u l d h a v e t o be
based o n l y c n i l l u s o r y i n t u i t i o n . A n u n d e r s t a n d i n g of
t h e p o e t i c s p h e r e o f m a g i c a n d m y t h leads i n c o n s e q u
ence t o a r e s t o r a t i o n t o i t of h i s t o r i c i s m . T h e b a s i c
l a w s of s t r u c t u r e c a n h o l d good f o r m a n k i n d b u t p o
e t r y , e v e n i n t h e w i d e s t sense, is s h a p e d b y t h e c h a n
g i n g c u r r e n t s o f h i s t o r i c a l consciousness.
A l i c j a M a l e t a — A CENTRE OF FOLK
NUFACTURE IN BRZOZA STADNICKA
TOY
MA
B r z o z a S t a d n i c k a is i n t h e R z e s z ó w p r o v i n c e n e a r
Leżajsk. W o o d e n d o m e s t i c t o o l s a n d o t h e r i m p l e m e n t s
h a v e b e e n p r o d u c e d h e r e f o r ages a n d s i n c e t h e e n d
254
of t h e X I X t h c e n t u r y w o d e n t o y s h a v e b e e n
made
h e r e as w e l l . T h e y w e r e m o d e l l e d o n t h o s e p r o d u c e d
i n t w o n e a r b y c e n t r e s : Leżajsk a n d J a w o r o r ( n o w i n
the ZSRR).
T h e a r t i c l e begins b y p r e s e n t i n g t h e h i s t o r y of t h e
d e v e l o p m e n t of t h e c e n t r e f r o m t h e e n d o f t h e X I X t h
c e n t u r y t o t h e p r e s e n t d a y . T h e c h a n g e s i n t h e social
s t a t u s o f t h e t o y m a k e r s a r e i n t e r e s t i g as i n t h e b e g i n
n i n g up to the I l n d W o r l d W a r they w e r e looked upon
by t h e i r n e i g h b o u r s w i t h c o n t e m p t . I n t h e p o s t w a r
years i n s t i t u t i o n s connected w i t h Cepelia have come to
s p o n s o r t h e i r p r o d u c t i o n . T h e a u t h o r discusses t h e c o n
d i t i o n s u n d e r w h i c h t h e t o y m a k e r s w o r k w i t h t h e co
o p e r a t i v e s a n d also t h e reasons f o r f a i l u r e s .
T h e second p a r t o f t h e a r t i c l e is d e v o t e d t o p r o
d u c t i o n techniques at Brzoza. T h e characteristic t o y
h e r e is t h e w o o d e n h o r s e . T h e t y p e s of w o o d u s e d i n
t h e p a s t a n d a t - p r e s e n t a r e d i s c u s s e d a n d t h e r e is
also a d e s c r i p t i o n of t h e t o y m a k e r s t o o l s , t h e w a y t h e y
m a k e t h e horses, f r o m t h e d r a w i n g b o a r d d e s i g n t o
t h e p a i n t i n g o f t h e f i n i s h e d t o y . T h e r e is also a n ac
count, of t h e p a i n t s used.
The t h i r d p a r t describes t h e f i r s t toys — t w o t y
pes o f h o r s e „ f i a t " a n d „ r o u n d " a n d also t h e g r a d u a l
w i d e n i n g t o n e w designs i n t r o d u c e d b y c e r t a i n t o y m a
k e r s (horses a n d c a r t s , c r a d l e s , w h e e l b a r r o w s , d u c k s
w i t h m o v i n g wings, clowns on a cart w i t h t w o t u r n i n g
s h i e l d s , c l a t t e r i n g w h e e l s , cars, a i r p l a n e s , d o l l s c a r t s ,
rattles, w i n d m i l l s , r o u n d a b o u t s , m i n i a t u r e s of c o n t e m p o
r a r y v e h i c l e s a n d m a c h i n e r y . T h e d e s i g n of t h e t o y s
has been i n f l u e n c e d b o t h b y t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d
n e w ones p u t f o r w a r d b y C e p e l i a ) .
T h e f o u r t h p a r t o f t h e a r t i c l e i s d e v o t e d to t h e
history of t h e decoration of t h e toys m a d e i n Brzoza.
T h e types of p a i n t i n g are discussed — t h e colours, t h e
decorative themes, t h e d r a w i n g of the o r n a m e n t s i n
t h e v a r i o u s t y p e s of toys.
F i n a l l y t h e f o r m s of t r a d e i n toys t h e toys f r o m
Brzoza S t a d n i c k a are described i n t h e h i s t o r i c a l perspe
ctive f r o m t h e local m a r k e t p l a c e s to contacts w i t h Ce
pelia.
�Zofia
G r ó d e c k a — T H E ART OF T H E
IDERY
OF
ALEKSANDRA
CZELUSTA
LISKÓW
EMBRO
FROM
A l e k s a n d r a C z e l u s t a w a s b o r n i n 1897 a n d l i v e s t o
t h i s d a y i n K a l i s z p r o v i n c e . F r o m e a r l y c h i l d h o o d she
has e m b r o i d e r e d , m a d e s p i d e r s f r o m s t r a w a n d p a p e r
sowed a n d weaved.
She is e s p e c i a l l y e x p e r i e n c e d i n e m b r o i d e r i n g t u l l e
a n d i n s o w i n g a n d m a k i n g u p t h e caps w h i c h a r e t h e
m a i n d e c o r a t i v e e l e m e n t of t h e dress w o r n t r a d i t i o n a l l y
i n t h e K a l i s z r e g i o n . T h e a u t h o r stresses t h e e x c e l l e n c e
a n d o r i g i n a l i t y of A l e k s a n d r a
Czelusta's
embroidery
a n d h e r w o r k is c o m p a r e d w i t h t h a t o f t w o o t h e r w e l l
k n o w n w o m e n w h o w o r k e d i n t h e f i r s t h a l f of this
century: Maria Adamkowa
a n d Rozalia Ceglarek
.
Aleksandra
Czelusta's
embroidery
was
popular
a m o n g t h e w o m e n i n t h e r e g i o n . T h e y o r d e r e d caps
f r o m h e r a n d she t a u g h t t h e m h e r c r a f t . S h e d i d n o t
hide h e r designs b u t w i l l i n g l y t a u g h t t h e m to others.
S h e c a m e t o be r e s p e c t e d b y t h e i n s t i t u t i o n s w h i c h
w e r e set u p t o e n o o u r a g e f o l k a r t . T h e a r t i c l e goes
o n t o d i s c u s s t w o t y p e s o f cap w o r k e d o n b y A l e
k s a n d r a C z e l u s t a , o n t h e basis o f t h e e x h i b i t s i n t h e
Poznań E t n o g r a p h y m u s e u m . T h e r e is a d e t a i l e d a c
c o u n t of t h e c o n s t r u c t i o n of t h e cap, t h e k i n d of e m b r o
idery a n d the decorative themes.
T h e a r t i c l e s closes w i t h a d i v i s i o n of A l e k s a n d r a
Czelusta's a r t o n c h r o n o l o g i c a l lines i n t o f o u r periods,
youth, wartime, postwar and contemporary.
Wanda
BEDNARZ
G e n t i l - T i p p e n h a u e r
—
ANDRZEJ
The editors i n p u b l i s h i n g this article about Andr~ej
Bednarz, a v i o l i n m a k e r f r o m the Podhale region w h o
d i e d i n 1967, also w i s h t o c o m m e m o r a t e t h e e x c e p t i o
n a l a u t h o r of t h e s k e t c h — t h e p a i n t e r a n d w r i t e r
Wanda Gentil-Tippenhauer w h o was enchanted by the
P o d h a l e r e g i o n a n d w h o d i e d i n 1965.
A n d r z e j B e d n a r z w a s b o r n i n 1877 i n t h e P o d h a l e
region i n a village called Miedzyczerwienne. T h e a r t i
cle d e s c r i b e s t h e w o r k o f h i s d i f f i c u l t l i f e w h o s e a i m
was to realise t h e d r e a m of his c h i l d h o o d — to make
a v i o l i n — starting w i t h his studies at the Zakopane
School o f W o o d w o r k i n g
t h r o u g h his years w h e n he
w e n t a b r o a d to e a r n h i s l i v i n g u p to t h e t i m e w h e n
he t a u g h t a t h e v i o l i n m a k i n g class a t t h e Z a k o p a n e
school.
Nicolae
D u n a r e — A G R I C U L T U R A L AND* PA
STORAL THEMES IN R O M A N I A N PAINTED EASTER
EGGS
T h i s article devoted
to R o m a n i a n easter
based o n a r i c h b i b l i o g r a p h y i n w h i c h t h e
eggs is
majority
o l p u b l i c a t i o n s d a t e f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e X X t h
century a n d on research carried out by the author on
a c o l l e c t i o n of easter eggs i n t h e S i e d m o g r o d E t h n o
graphic M u s e u m i n Cluj i n Romania.
H e r i n t r o d u c t o r y r e m a r k s are devoted to t h e co
l o u r s a n d t h e w a y s of c o l o u r i n g a n d p r o d u c i n g c o l o
urs f r o m various plants. N e x t the a u t h o r describes t h e
t e c h n i q u e of d e c o r a t i n g m o n o a n d m u l t i c o l o u r e d eggs
b y p u t t i n g o n a w a x o r n a m e n t w h i c h is l a t e r m e l t e d
d o w n a n d l e a v e s a d r a w i n g o n t h e egg. T h e r e a r e
r e g i o n a l d i f f e r e n c e s i n t h e i n s t r u m e n t s used t o p u t o n
the w a x .
N e x t t h e a u t h o r describes t h e decorative
themes
to be f o u n d o n R o m a n i a n easter eggs a n d she p a y s
s p e c i a l a t t e n t i o n tó t h o s e w h i c h a r e c o n n e c t e d
with
e v e r y d a y l i f e a n d t r a d i t i o n a l o c c u p a t i o n s o f t h e people.
They are classified according to the morphology a n d
s u b j e c t m a t t e r . T h e a n a l y s i s is s u p p l e m e n t e d b y a d e
s c r i p t i o n of t h e c o n s t r u c t i o n of t h e o r n a m e n t w h i c h
is m a d e u p of g e o m e t r i c f i g u r e s a n d signs.
Finally there are remarks on the features w h i c h
d i s t i n g u i s h R o m a n i a n easter eggs f r o m o t h e r s a n d t h e
s y m b o l i s m of some of t h e t h e m e s .
The article contains a table w h i c h shows h o w often
c e r t a i n t h e m e s a p p e a r i n t h e v a r i o u s r e g i o n s o f the
country.
A l e k s a n d e r
J a c k o w s k i
—
FOLK
PHOTOGRAPHED BY JAN SWIDERSKI
ART
AS
J a n S w i d e r s k i has been p h o t o g r a p h i n g v a r i o u s f e a
t u r e s of f o l k a r t f o r 25 y e a r s . O f t h e 50,000 p h o t o g r a
p h s h e has t a k e n a f e w h u n d r e d a r e a t p r e s e n t i n
three e x h i b i t i o n s on v i e w i n Poland a n d a b r o a d .
Swiderski's photographs are abowe a l l documents
of f o l k a r t a n d t h e y a r e a l l t h e t h e m o r e
priceless
as m a n y of t h e o b j e c t s t h e m s e l v e s n o l o n g e r e x i s t . T h e
m a i n h e r o of S w i d e r s k i ' s p h o t o g r a p h s is a l w a y s t a k e n
o u t of c o n t e x t , t r e a t e d s t a t i c a l l y l i k e a p o s t e r p h o t o
g r a p h . T h i s does n o t m e a n t h a t h e does n o t e x p l o i t
the artistic features of t h e photograph, especially i n
t h e l a b o r a t o r y w h e r e h e s k i l l f u l l y uses l i g h t t o a c c e n t
chosen e l e m e n t s
of t h e o b j e c t . I t is p e r m i s s a b l e t o
p h o t o g r a p h o n l y p a r t of a n o b j e c t i n a d o c u m e n t a r y
p h o t o g r a p h w h e n t h a t p a r t is s u p p l e m e n t e d b y o t h e r
i n f o r m a t i o n contained i n other pictures.
T h e d o c u m e n t a r y p h o t o g r a p h c a n n o t be f u l l y o b
j e c t i v e as t h e r e does e x i s t a c o n f l i c t b e t w e e n n o t i c i n g
a d e t a i l a n d t h e expressive focus on t h e h u m a n f o r m
or a s c u l p t u r e f o r e x a m p l e . W h a t is m i s s i n g i n S w i
d e r s k i ' s p h o t o g r a p h s is t h i s v e r y l a c k of t h e w h o l e
p i c t u r e , t h e lack of t h e c u l t u r a l a n d t e m p o r a l con
text.
РЕЗЮМЕ
Людвик
Стомма
Д Н Я (Ч. 2)
—
МАГИЯ
СЕГОДНЯШНЕГО
Н а р о д н о е верование ф о р м и р у е т с я п у т е м :
1) к о м
бинации о п п о з и ц и о н н ы х л и б о посреднических э л е м е н
тов; 2) путем подбора предназначений к этим э л е м е н
там; 3) путем комбинации и „ ф а б у л я р и з а ц и и " этих
предназначений. С одной с т о р о н ы все это вызвано
о б щ и м и законами с т р у к т у р ы , а с другой — е с л и д е л о
касается подбора противопоставлений, посредничества
л и б о предназначений — п р о и з в о л ь н о . Итак, народное
верование ( м и ф , магия) совмещают два свойства: л о
г и ч е с к о е , к о т о р о е з а к л ю ч а е т с я в в ы я в л е н и и законов
с т р у к т у р ы и с х о д н о е с поэтическим ( м е т а ф о р и ч е с к и м )
у п р а в л я ю щ и м подбором к о н к р е т н о с т е й — внешнего
о б л и к а , ф о р м ы верования. Эта двойственность достав
л я е т этнографам м н о г о ч и с л е н н ы е трудности. И б о одни,
как И. С. В а с и л е в с к и , с л и ш к о м р а с ш и р я ю т охват того,
что о б я з а т е л ь н о , — д р у г и е ж е г о т о в ы в магии и на
родном м и ф е усматривать т о л ь к о п р о и з в о л ь н о с т ь . Т е м
временем обе эти тенденции ведут к к р у п н ы м о ш и б
кам интерпретации. С л е д о в а т е л ь н о
анализ
должен
о х в а т ы в а т ь д е с т р у к ц и о н н ы й элемент
—
разложение
дискуссии на простые э л е м е н т ы , в ы я в л я я таким о б р а
зом принципы ее л о г и ч е с к о й к о н с т р у к ц и и ; и к о н с т р у к
тивный элемент — повторное восстановление его на
ч а л ь н о й ф о р м ы , что о б я з а т е л ь н о д о л ж н о в ы я в и т ь
п а р а м е т а ф о р м и ч е с к у ю сторону композиции, так к а к
д е с т р у к ц и я сама по себе ведет в тупик с т р у к т у р н ы х
т р ю и з м о в ; в свою о ч е р е д ь к о н с т р у к ц и я без нее в о о б щ е
и с к л ю ч е н а , п о с к о л ь к у тогда ей п р и ш л о с ь бы опираться
л и ш ь на и л л ю з о р н у ю интуицию, П о н и м а н и е поэтис ф е р ы магии и мифа п о с л е д о в а т е л ь н о ведет к восста
н о в л е н и ю историзма. О с н о в н ы е п р и н ц и п ы
структур
могут б ы т ь о б щ е ч е л о в е ч е с к и м и , что ж е касается п о
эзии, то, д а ж е так ш и р о к о понимаемая, она ф о р м и
р у е т с я п о с т о я н н и з м е н я ю щ и м и с я в истории сознания
течениями.
255
�Л л и ц и я Maлета
— ЦЕНТР НАРОДНОГО ИГРУ
ШЕЧНОГО ПРОМЫСЛА В БЖУЗЕ СТАДНИЦКОЙ
Б ж у з а Стадницка находится в Ж е ш о в с к о м воевод
стве, в б л и з и Л е ж а й с к а . Т а м издавна в ы д е л ы в а л и д е
р е в я н н ы е п р е д м е т ы д о м а ш к о г о обихода, а в конце
X I X в. с т а л и т а к ж е в ы д е л ы в а т ь д е р е в я н н ы е и г р у ш к и
по образцам д в у х б л и ж а й ш и х центров: в Л е ж а й с к е
и Я в о р о в е (ныне — С С С Р ) .
Во в с т у п и т е л ь н о й части статьи пре дс тав л е на и с т о
рия развития центра, начиная с конца
X I X в. до на
с т о я щ е г о времени. И н т е р е с н ы п е р е м е н ы в о б щ е с т в е н
ном статусе и г р у ш е ч н и к о в , к к о т о р ы м в н а ч а л е (до
I I мировой войны) соседи о т н о с и л и с ь с презрением.
П о с л е войны о производстве и г р у ш е к с т а л и заботиться
р а з л и ч н ы е п р е д п р и я т и я Ц е п е л и и . А в т о р статьи о п и
сывает принципы сотрудничества и г р у ш е ч н и к о в с к о
оперативами, рассматривает п р и ч и н ы неудач.
Во второй части статьи рассматривается техника
производства и г р у ш е к — д е р е в я н н ы х л о ш а д о к , х а р а к
т е р н ы х д л я Б ж у з ы . О п и с ы в а ю т с я сорта древесины,
у п о т р е б л я в ш е й с я когда то и к о т о р у ю у п о т р е б л я ю т
в настоящее Е р е м я и г р у ш е ч н и к и , их о р у д и я труда,
способ в ы п о л н е н и я дошадок, начиная с р и с у н к а на
доске в п л о т ь до раскраски готовой и г р у ш к и , причем
у к а з ы в а ю т с я п р и м е н я е м ы е краски.
В третьей части говорится о п е р в ы х и г р у ш к а х —
л о ш а д к а х д в у х типов „ п л о с к и х " и „ к р у г л ы х " , о п о с т е
пенном р а с ш и р е н и и производства б л а г о д а р я новым
образцам, к о т о р ы е вводят н е к о т о р ы е из и г р у ш е ч н и к о в
(брички л и б о возки, к о л ы б е л ь к и , тачки, р а з м а х и в а
ю щ и е к р ы л ь я м и у т к и , паяцы па в о з к а х с д в у м я вра
щ а ю щ и м и с я щитами, с а м о л е т ы , к у к о л ь н ы е к о л я с к и ,
колотушки, ветряные мельницы, карусели, миниатюрки
с о в р е м е н н ы х средств п е р е д в и ж е н и я и м а ш и н ) . Ф о р м ы
и г р у ш е к с о з д а в а л и с ь как под в л и я н и е м давних о б р а з
цов, так и н о в ы х у к а з а н и й Ц е п е л и и .
Ч е т в е р т а я часть посвящена истории о ф о р м л е н и я
б ж у с к и х и г р у ш е к . О п и с ы в а ю т с я типы росписи р а з
л и ч н о г о рода и г р у ш е к : их расцветка, краски, д е к о р а
т и в н ы е мотивы, р и с у н о к орнамента.
В з а к л ю ч е н и е статьи п р е д с т а в л е н ы в историческом
разрезе формы торговли игрушками, изготовляемыми
в Б ж у з е Стадпицкой, начиная с о к р е с т н ы х я р м а р о к
в п л о т ь до контактов с предприятиями Ц е п е л и и .
З о ф и я Г р о д е ц к а — МАСТЕРСТВО
Щ И Ц Ы А Л Е К С А Н Д Р Ы Ч Е Л Ю С Т Ы ИЗ
ВЫШИВАЛЬ
ЛИСКОВА
Александра Челюста родилась в
1897 г. и по сей
день ж и в е т в К а л и ш с к о м районе. С д е т с к и х л е т она
з а н и м а л а с ь вышиванием, п л е т е н и е м пауков из с о л о м ы
и папиросной бумаги, ткачеством и ш и т ь е м .
Особенно у с п е ш н о вышивает Ч е л ю с т а на т ю л е ,
шьет и моделирует чепцы, которые являются главным
у к р а ш е н и е м к а л и ш с к о г о наряда. А в т о р статьи под
черкивает совершенство и б о л ь ш у ю с р г и г и н а л ь н о с т ь
в ы ш и в о к Ч е л ю с т ы , сравнивая ее работы с и з д е л и я м и
д в у х з а м е ч а т е л ь н ы х в ы ш и в а л ь щ и ц первой п о л о в и н ы
X X в. М а р и и А д а м к о в о й и Р о з а л и и Ц е г л я р к о в о й .
Вышивки Челюсты пользовались успехом у ж е н
щин и з о к р е с т н ы х местностей. Они з а к а з ы в а л и у нее
ч е п ц ы , а т а к ж е у ч и л и с ь в ы ш и в а т ь . Ч е л ю с т а не т а и л а
своих образцов и о х о т н о о б у ч а л а д р у г и х ж е н щ и н . Ее
мастерство б ы л о д о л ж н ы м образом оценено у ч р е ж д е
ниями, п р и з в а н н ы м и о п е к а т ь народное искусство. Д а
л е е , па основе экспонатов П о з п а н ь с к о г о э т н о г р а ф и
ческого м у з е я , в статье рассматриваются два типа
чепцоа, р а б о т ы Ч е л ю с т ы с подробным описанием их
м о д е л и , рода в ы ш и в к и и д е к о р а т и в н ы х мотивов.
В конце статьи автор д е л а е т п о п ы т к у р а з д е л и т ь
в х р о н о л о г и ч е с к о м порядке творчество Ч е л ю с т ы па
ч е т ы р е периода: м о л о д е ж н ы й военного времени, п о с л е
военный и современный.
Ванда
Г е п т и л ь - Т и п п е н г а у э р
БЕДНАЖ
—
АНДЖЕЙ
Статью посвященную памяти подгальского скри
пичного мастера А н д ж е я Б е д н а ж а (ум. в 1967 г.) пред
256
варяет заметка редакции о з а м е ч а т е л ь н о й л и ч н о с т и
автора очерка, В а н д ы Г е н т и л ь - Т и п п е н г а у э р , х у д о ж
ницы, д е я т е л ь н и ц ы и п и с а т е л ь н и ц ы , в л ю б л е н н о й в
П о д г а л ь е , которая у м е р л а в 1965 г.
Апджей Беднаж родился в
1877 г. на П о д г а л е ,
в деревне М е н д з ы ч е р в е н п е . В статье описана вся его
т я ж е л а я ж и з н ь , л е й т м о т и в о м которой б ы л о страстное
с т р е м л е н и е создать скрипку мечта л е л е е м а я им с дет
ства.
Об этом Б е д п а ж м е ч т а л с п е р в ы х ж е дней п о с т у п
ления в Закопанскую ш к о л у деревообделочной про
м ы ш л е н н о с т и , а т а к ж е во время э к о н о м и ч е с к о й эми
грации, в п л о т ь до периода руководства к л а с с о м и з г о
т о в л е н и я скрипок в той ж е ш к о л е .
Н и к о л я е Д у н а р е — СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫЕ
И ПАСТУШЕСКИЕ МОТИВЫ В РУМЫНСКИХ ПИ
САНКАХ
Статья) посвящена р у м ы н с к и м писанкам. А в т о р
опирается на богатую л и т е р а т у р у предмета
— главным
образом па п у б л и к а ц и и первой п о л о в и н ы X X в. —
а т а к ж е па собственные и с с л е д о в а н и я , п р о в е д е н н ы е
им над к о л л е к ц и е й писанок, н а х о д я щ и х с я в Т р а н
сильванском этнографическом музее в К л у ж е ( Р у м ы
ния).
П р е ж д е всего автор о б р а щ а е т внимание на к о л о р и т
писанок, на их расцветку, способ и з г о т о в л е н и я р а з
л и ч н ы х р а с т и т е л ь н ы х к р а с и т е л е й . Д а л е е описывается
т е х н и к а одноцветной и многоцветной раскраски яиц,
при п о м о щ и воскового орнамента, к о т о р ы й растаяв,
оставляет рисунок. А в т о р отмечает р е г и о н а л ь н ы е о с о
бенности инструментов, у п о т р е б л я е м ы х д л я в ы п о л н е
ния воскового орнамента.
Затем рассматриваются мотивы у з о р о в р у м ы н с к и х
писанок с особым у ч е т о м тех, к о т о р ы е с в я з а н ы с п о
вседневной ж и з н ь ю и т р а д и ц и о н н ы м и з а н я т и я м и на
с е л е н и я . А в т о р считает их х а р а к т е р н ы м и и к л а с с и ф и
цирует с т о ч к и зрения м о р ф о л о г и и и тематики. В д о
п о л н е н и е своих выводов автор приводит п о д р о б н ы й
а н а л и з построения орнамента, с о с т о я щ е г о из г е о м е
т р и ч е с к и х ф и г у р и знаков.
В заключение указываются характерные особен
ности о т л и ч а ю щ и е р у м ы н с к и е писанки от и н ы х , п р и
чем о т м е ч а е т с я с и м в о л и к а н е к о т о р ы х мотивов.
С т а т ь я сопровождается таблицами, к о т о р ы е и л л ю
с т р и р у ю т частотность о т д е л ь н ы х мотивов, в ы с т у п а
ю щ и х в р а з н ы х р е г и о н а х страны.
Александр
Яцковски
— НАРОДНОЕ
ИС
КУССТВО В С Н И М К А Х Я А Н А СВИДЕРСКОГО
Вот у ж е 25 л е т Я н С в и д е р с к и ф о т о г р а ф и р у е т р а з
л и ч н ы е п р о я в л е н и я народной х у д о ж е с т в е н н о й к у л ь
т у р ы . И з н а с ч и т ы в а е м ы х им с в ы ш е
50ООО снимков
н е с к о л ь к о сот представлено на трех/ п е р е д в и ж н ы х
выставках, о р г а н и з у е м ы х в н а с т о я щ е е время в П о л ь ш е
и за р у б е ж о м .
С н и м к и Свидерского — это п р е ж д е всего д о к у
менты народного искусства, притом бесценные д о к у
менты, т а к - к а к многие из з а п е ч а т л е н ы х им д о к у м е н
тов, у ж е не с у щ е с т в у е т . Основным центром снимков
Свидерского всегда я в л я е т с я о т д е л ь н ы й предмет, и з ъ я
т ы й из контекста, предмет, п р е д с т а в л е н н ы й статически,
как п л а к а т н а я ф о т о г р а ф и я . И з этого не с л е д у е т , что
автор снимка о т к а з ы в а е т с я от х у д о ж е с т в е н н ы х д о
стоинств ф о т о г р а ф и и , в особенности л а б о р а т о р н о й б л а
годаря искусному маневрированию светом, б л а г о д а р я
в ы д е л е н и ю и экспонированию и з б р а н н ы х э л е м е н т о в
объекта. Отображение отдельных элементов в доку
м е н т а л ь н о м снимке допустимо тогда, когда его д о п о л
няет и н ф о р м а ц и я , с о д е р ж а щ а я с я в д р у г и х снимках.
Ф о т о г р а ф и ч е с к и й документ не м о ж е т б ы т ь п о л
ностью о б ъ е к т и в е н ; всегда с у щ е с т в у е т к о н ф л и к т м е
ж д у подмеченной д е т а л ь ю и в ы р а з и т е л ь н о й т р а к т о в
кой ч е л о в е ч е с к о й ф и г у р ы л и б о с к у л ь п т у р ы . В д о к у
м е н т а л ь н ы х снимках Свидерского нехватает именно
п р е д с т а в л е н и я сюжета! в ц е л о м , отсутствует
связь
с контекстом к у л ь т у р ы : и времени.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4674d19f70101a6e23cabb6191e743ce.pdf
828525b4134aed8742c73f371f5f404d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3820
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1948
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3583
Title
A name given to the resource
Streszczenia i przypisy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.4-5
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2,z.4-5; s.60-64
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Н А Р О Д Н О Е ИСКУССТВО МАЗУР И ВАРМИИ.
Два об'единенные номера нашего месячника
б ы л и п о с в я щ е н ы п р о с м о т р у м а т е р и а л о в , сгруп
п и р о в а н н ы х на п е р в о й в ы с т а в к е н а р о д н о г о ис
кусства Мазур и Вармии, открытой в ф е в р а л е
м е с я ц е с е г о года в О л ь ш т ы н е . Эту в ы с т а в к у
организовал многолетний исследователь и лю
битель мазурского народного искусства Иероним С к у р п с к и й . Ее з н а ч е н и е и м е л о х а р а к т е р
о т к р ы т и я , т а к к а к н е м ц ы , п о н и м а я , что н а р о д
ная к у л ь т у р а м е с т н о с т и с в и д е т е л ь с т в у е т о е е
существе и народной принадлежности, не толь
ко не с т а р а л и с ь п о к а з а т ь е е миру, но с т р е м и
л и с ь к у м е н ь ш е н и ю е е с т о и м о с т и там, г г е
д о л ж н ы б ы л и о ней г о в о р и т ь . В ы с т а в к а в О л ь
штыне показывает богатство и разнородность
мазурского народного искусства, о п р о в е р г а е т
л о ж н ы е сведения об е е у б о ж е с т г е , распрост
р а н я е м ы е немцами (Класен и гругие). А ведь
с о б р а н и е э к с п о н а т о в э т о й в ы с т а в к и б ы л и да
л е к и от п р е д с т а в л е н и я с о в о к у п н о с т и э т о г о ис
к у с с т в а , так к а к е е о р г а н и з а т о р о г р а н и ч и л с я
только показом фрагментов и отрывков, кото
рыми располагал в момент создания выставки.
И о о д я из х а р а к т е р а в ы с т а в к и а в т о р на
с т о я щ е й о б р а б о т к и стремился к такому под
ходу п р е д с т а в л е н н о г о е ю м а т е р и а л а , к о т о р ы й
п о з в о л и л бы о б р и с о в а т ь е с л и не н а б р о с о к
к а р т и н ы п р е д с т а в л е н н ы х на в ы с т а в к е п р о и з
в е д е н и й н а р о д н о г о и с к у с с т г а , то п р о б л е м а т и к и
с в я з а н н о й с их и з у ч е н и е м .
П е р в о е м е с т о с р е д и э к с п о н а т о в въ с т а в к и
з а н и м а л а т к а н ь , т. н. „ п л а х т а " . В п о с в я щ е н н о м
ей р а з д е л е , а в т о р с т а р а л с я о б у п о р я д о ч е н и и
р а з н о г о р о д а т к а н е й с о г л а с н о с б о р н ы х моти
в о в их т р е ч о с н о в н ы х э л е м е н т о в : п о л о с , к л е т к и
и р о м б о в . Таким о б р а з о м с о з д а н н а я с и с т е м а ,
отдельные элементы которой можно наблю
дать в ряде представленных иллюстраций, проя
вила с о е д и н е н и е с у щ е с т в у ю щ и х м е ж д у с а м ы м и
п р о с т ы м и и самым 1 с л о ж н ы м и к о м п о з и ц и я м и ,
с в и д и т е л ь с т в у ю щ и м и , что о р н а м е н т н ы й тип ма
з у р с к о й „ п л а х т ы " в о з н и к на м е с т е . И з в е с т н ы е ти
пы о р н а м е н т н ы х р а с п о л о ж е н и й с о з д а н ы путем
к л е т о к п о х о ж и в м а з у р с к и х тканях на т к а н и вы
р а б а т ы в а е м ы е в других м е с т н о с т я х П о л ь ш и на
Курпях и на П о р л е с ь и . С р а в н е н и е м а з у р с к о й тка
ни ( р и с . 15) с п р о и с х о д я щ е й из о к р е с т н о с т е й П у л т у с к а ( р и с . 16), а т а к ж е Б е л о . т о к а ( р и с .
17)
у к а з ы в а е т на п р и м е р а х что в них и м е е т с я та
ж е основная композиция в клетку, а т а к ж е
р а з б и в к а п о л у п о л о с или п о в е р х н о с т и к в а
д р а т о в на г а л е н ь к и е д о л и , о д н а к о ж е о н и и м е
ются в б е л о с т о к с к о й т к а н и или к у р п е в с к о й
б о л е е о д н о р о д н ы е и е д и н ы е , что п р и д а е т их
композиции характер спокойный прихотливой
мазурской
„плахты". Сравнивая с мазурской
„плахтой" е щ е другие "северо-польские ткани,
а т а к ж е л и т о в с к и е а в т о р приходит к з а к л ю ч е
нию, что с р е д и них с у щ е с т в у е т о б щ и й с т и л ь ,
который позволяет говорить о родственном
60
х а р а к т е р е у к р а ш е н н о й ткани в юго-восточной
б а л т и й с к о й о б л а с т и . С р е д и с у щ е с т в у ю щ и х там
групп о с о б о е з н а ч е н и е з а н и м а е т м а з у р с к а я
„ п л а х т а " ввиду в ы с т у п а ю щ и х на н е й э л е м е н
тарных узоров.
Второй раздел обработки материала гыставки в О л ь ш т ы н е автор посвятил керамике,
главным образом, народному изразцу.
Народ
н о е п р о и з в о д с т в о и з р а з ц о в на М а з у р а х н е за
м е ч е н н о е немцами как произведение искусства,
б е р е т свое начало в конце XVIII века и суще
с т в о в а л о до п о с л е д н е й ч е т в е р т и
XIX в е к а .
П о л ь с к и е н а д п и с и в ы с т у п а ю щ и е на и з р а з ц а х ,
а также фамилии мастеров (Карпович, Сслевский, Н а д р о в с к и й и др.) с в и д е т е л ь с т в у ю т н е
т о л ь к о о т е м кем б ы л и их с о з д а т е л и , но т а к ж е
о н а р о д е , для к о т о р о г о это с о з д а в а л о с ь . А в т о р
д е л и т и з р а з ц ы с о б р а н н ы е на в ы с т а в к е на р я д
групп, из к о т о р ы х о д н и п р и ч и с л я ю т с я к с р е д
ним м е ж д у м е щ а н с к и м и гданским и з р а з ц о м ,
а т а к ж е п р о и с х о д я щ и х от н е г о н а р о д н ы м ,
—
д р у г и е ж е к р а н н и м или п о з д н и м п р о и з в о д
ствам о т д е л ь н ы х м а с т е р с к и х . О д н о й из о с о б ы х
х а р а к т е р н ы х п о д р о б н о с т е й для о б о з н а ч е н и я
мастерских автор находит орнамент углового
и з р а з ц а , к о т о р ы й не и з м е н я е т с я д о к о н ц а их
существования. Среди ряда изменений народ
ных и з р а з ц о в б у д ь а н е к д о т и ч е с к о г о с о д е р ж а
ния, б у д ь ж е ц в е т о ч н ы й о р н а м е н т — о т л и ч а е т
а в т о р группу, и м е ю щ у ю на ч е т ы р е х углах р а з
м е щ е н ! о з ч и с л о 1794.
Фантазия линий и цвет
ных п я т е н , и з о б р а ж е н н ы х там ч е л о в е ч е с к и х
о б р а з о в , а о с о б е н н о з в е р е й — с о с т а в л я е т один
из с а м ы х и н т е р е с н ы х т в о р е н и й н а р о д н о г о ис
к у с с т в а г о о б щ е . Это н а р о д н ы е о б р а з ы , в ы п о л
н е н н ы е к е р а м и ч е с к о й т е х н и к о й . С р а в н и в а я на
родные
мазурские изразцы с краковскими,
а т а к ж е покуцкими автор замечает родство те
м а т и к и и ч а с т и ч н о ф о р м ы т а к о т д а л е н н ы х от
себя центров.
Третий раздел трактует о народной резьбе,
р а в н о как о м е л к о й так и о б о б р а з н о й . И з д е с ь ,
как и в керамическом производстве, автор под
т в е р ж д а е т не только сохранение народного
стиля в о р и г и н а л ь н о й ф о р м е , н о т а к ж е в ы с о
кий у р о в е н ь о т д е л ь н о й х у д о ж е с т в е н н о й р е з ь б ы ,
которую м о ж н о об'единить во т д е л ь н ы е группы,
я в л я ю щ и е с я р а б о т а м и к а к о г о - л и б о Мастера или
е г о ш к о л ы ( р и с . 68, 69, 70) или ж е с и н т е з о м
стиля н а р о д н о г о и с к у с с т в а ( п р я д к а , р и с . 63).
В п о с л е д н е м р а з д е л е а в т о р г о в о р и т о при
кладном искусстве предметов домашнего оби
хода, г л а н н ы м о б р а з о м о к р а ш е н н о м о р н а м е н
т е ш к а ф о в , на к о т о р ы х т а к ж е н а х о д я т с я п о л ь
с к и е н а д п и с и . Д о к а з а т е л ь с т в о м н а р о д н о г о ис
к у с с т в а на М а з у р а х и К у р п я х я в л я е т с я с о с т а
в л е н и е на р и с . 75 и 76 двух п л е т е н ы х из с о
л о м ы к р е с е л в н а р о д н о м духе, п о ч т и о д и н а к о
вых ф о р м .
�L'ART
POPULAIRE E N M A Z U R I E
Ce double numero de notre revue mensuelle
est c o n s a c r é á l ' é t u d e des m a t é r i a u x r a s s e m b l é s
á la premiere exposition de Г a r t populaire en
M a z u r i e et en W a r m i e . Cette exposition a é t é
o u v e r t e en f é v r i e r de cette a n n é e á O l s z t y n ;
elle a é t é o r g a n i s é e par H i e r o n i m S k u r p s k i q u i .
depuis de longues a n n é e s s'est c o n s a c r é á
l ' é t u d e de l'art populaire de ees p r o v i n c e s . Elle
a eu une importance r é v é l a t r i c e : les A l l e m a n d s
en effet, comprenant que la c u l t u r e populaire
d'une r e g i o n t é m o i g n e de son ame et de la naticmalité de ses habitants, n o n seulement ne faisaient rien p o u r la signaler, mais au contraire,
t á c h a i e n t d'en a m o i n d r i r la v a l e u r lá ou ils é t a i e n t
obliges d'en parler. A i n s i l ' E x p o s i t i o n d'Olszt y n , en mettant en pleine l u m i é r e la richesse
et la d i v e r s i t é de l'art populaire mazurien, a d é m a s q u é les theories m e n s o n g ě r e s d'AUemands
c ó r a m e Ciasen et d'autres q u i s'obstinaient á
en affirmer la p a u v r e t é . Et pourtant, les objets
exposes é t a i e n t b i e n l o i n de r e p r é s e n t e r toutes
les formes de cet art puisque l'organisateur avait
du se borner a n'en m o n t r e r que ce dont i l disposait au m o m e n t de Г exposition et c ' é t a i t peu.
Se basant sur le c a r a c t é r e de l'exposition,
l'auteur de cette é t u d e a tendu á en presenter
le m a t e r i e l d u n e maniere q u i permette de tracer,
sinon une esquisse de Г ensemble des oeuvres
d'ari: representees, du moins quelques d o n n é e s
approximatives n é c e s s a i r e s á leur comprehen
sion.
Parmi les objets exposes, la premiere place
é t a i t o c e u p é e par u n tissu d u n genre special
a p p e l é „ p ł a c h t a " . Dans le passage q u i l u i est
c o n s a c r é , l'auteur s'est efforcé d'en classer les
d i f f é r e n t e s sortes ď a p r é s les motifs ď o r n e m e n t
qui sont formes de trois elements p r i n c i p a u x :
la rayare, l e quadrille, le losange. A i n s i é t a b l i e ,
la s y s t é m a t i q u e dont o n peut suivre les elements
parLiculiers sur les i l l u s t r a t i o n s d i s p o s é e s successivement, a m o n t r é la liaison q u i existe entre
toutes les compositions, des plus simples aux
plus complexes, p r o u v a n t ainsi que le t y p e de
l'ornement des „ p ł a c h t y " de M a z u r i e a pris naissance dans la r e g i o n m é m e . Certaines disposi
tions analogues de l'ornement damier se retrouvent
dans les tissus de M a z u r i e ainsi que dans
ceux d'autres parties de la Pologne (Kurpie et
Podlasie). En comparant le tissu de M a z u r i e
(dessin 15) á c e l u i q u i p r o v i e n t des environs de
P u ł t u s k (dessin 16) et á c e l u i de B i a ł y s t o k (des
sin 17) o n a u n exemple q u i m o n t r e comment la
m é m e c o m p o s i t i o n f u n d a m é n t a l e s'y r e t r o u v e
dans les quadrilles aussi bien que dans les
bandes r a y é e s . Toutefois les tissus de B i a ł y s t o k ou
de K u r p i e de composition plus uniforme et plus
h o m o g é n e ont un c a r a c t é r e plus calme com
pares aux „ p ł a c h t y " de M a z u r i e si v i b r a n t e s et
comme capricieuses. En comparant á ceux de
M a z u r i e encore d'autres tissus du n o r d de la
Pologne et de L i t h u a n i e , l'auteur en v i e n t á conclure q u ' i l existe entre e u x une c o m m u n a u t é de
style q u i permet de parler de p á r e n t e entre les
tissus d é c o r a t i f s du sud-est des bords de la Bal-
ET E N
WARMIE.
tique. Parmi les groupements q u i y existent, les
tissus de M a z u r i e oceupent une situation tres
importante du fait qu'on i e n c o n t r é p a r m i eux des
modeles aussi bien é l é m e n t a i r e s que d é v e l o p pés.
L'auteur a c o n s a c r é le d e u x i é m e cha pitre
á la c é r a m i q u e p r i n c i p a l e m e n t au carreau de
faience pour p o é l e s . L'art p o p u l a i r e de la
faience pour la c o n s t r u c t i o n des p o é l e s , q u i
n'avait pas é t é reconnu comme u n art par les A l l e
mands, est apparu á la f i n du X V I I I s i é c l e et a
d u r é jusqu'au dernier q u a r t d u X I X s i é c l e . Les
inscriptions en polonais q u i sont sur les carreaux de faience ainsi que les noms des artisans
(Karpowicz, S o l e w s k i et d'autres) p r o u v e n t clairemenL n o n seulement quels en ont é t é leurs
c r é a t e u r s mais aussi á quelle p o p u l a t i o n é t a i t
d e s t i n é e catte production. L'auteur d i v i s e les
faiences á p o é l e s r é u n i e s á l ' e x p o s i t i o n en p l u sieurs groupes d o n t l ' u n , d ' a p r é s l u i , sert de
stade i n t e r m é d i a i r e entre l a faience de la v i l l e
de G d a ń s k et la faience p o p u l a i r e q u i en est
d é r i v é e — quant au second qroupe, i l le con
sidere comme provenant d'ateliers soit plus anciens soit plus r é c e n t s . Comme l ' u n des details
les plus c a r a c t é r i s t i q u e s pour reconnaitre les
différents ateliers, l'auteur designe l'ornement
de coin d u carreau de faience: i l reste constamment le m é m e pour le meme atelier. Parmi les
nombaeuses v a r i e t é s de ees faiences •— á sujet
soit anecdotique, soit á ornement f l o r a l — l'au
teur remarque u n grouipe dont les quatre coins
des carreaux sont m a r q u é s du chiffre 1794. La
fantaisie des liqnes et des taches de couleur,
les silhouettes humaines q u i y sont representees
et sourtout les animaux, font d'elles l'une des
plus curieuses creations de l'art p o p u l a i r e en
general. A v r a i d i r e , ce sont lá des tableaux
populaires executes en c é r a m i q u e .
En comparant les carreaux de faience de
M a z u r i e á ceux de C r a c o v i e ainsi q u ' á ceux de
Pokucie, l'auteur remarque la p á r e n t e des sujets
et aussi p a r t i e l l e m e n t de la forme dans des
centres pourtant si é l o i g n é s les uns des autres.
Le t r o i s i é m e chapitre traite de la sculpture
(decorative et statuaire) en M a z u r i e . Et i c i , de
m é m e que pour les faiences, l'auteur m o n t r e n o n
seulement comment le style populaire s'est con
s e r v é dans sa forme o r i g i n á l e mais aussi la r é e l l e
valeur artistique des d i f f é r e n t e s sculptures. O n
peut aussi les r e p a r t i r en d i f f é r e n t s groupes cor
respondent soit á u n artisan d o n n é ou á son
é c o l e (dessins 68, 69, 70) soit representant la
synthase du style le plus r é p a n d u en cet art
(dessin 63).
Dans le dernier paragraphe, l'auteur traite
de la decoration en ameublement, surtout de
l'ornement peint des armoires, sur lesquelles se
trouvent é g a l e m e n t des inscriptions en polonais.
Que l'art populaire de M a z u r i e et c e l u i de
K u r p i e ont b i e n des points communs, la preuve
en est d o n n é e par les dessins 75 et 76 q u i
m o n t r e n t l'une a c ó t é de l'autre d e u x chaises, de
paule de formes presque identiques.
61
�FOLK
ART OF W A R M I A
T w o numbers of our m o n t h l y magazine w e r e
devoted t o the r e v i e w of the exhibits assembled
at the first e x h i b i t i o n of f o l k art of W a r m i a and
M a z u r y d i s t r i c t . T h i s e x h i b i t i o n w h i c h opened i n
February this year i n O l s z t y n , was organized b y
a great l o v e r and connoisseur of folk art, M r .
H i e r o n ' m S k u r p s k i w h o made a t h o r o u g h study
of the local folk art. The e x h i b i t i o n was indeed
a r e v e l a t i o n , since Germans d i d t h e i r best to
supress f o l k art, as it was too d i s t i n c t l y Polish
i n its character. T h e y have realised that folk
c u l t u r e is the best proof of the n a t i o n a l i t y of
people i n h a b i t i n g Wiaraiia and M a z u r y d i s t r i c t s .
N o w o n d e r that the Germans d i d n o t w i s h to
reveal to the w o r l d the beauties of the f o l k art
and were always t r y i n g to d i m i n i s h its v a l u e .
The e x h i b i t i o n c l e a r l y belies the o p i n i o n oí the
Germans (Ciasen and others) w h o have classed
folk art of these provinces as inferior and un
interesting. Even a casual v i s i t o r was impressed
b y the e x h i b i t i o n , t h o u g h i t d i d not represent
the complex of the l o c a l art, b u t mere fragments
and snatches such as were at this time at the
disposal of the organiser.
T a k i n g into consideration the general cha
racter of the e x h i b i t i o n the author of this article
has approached the assembled w o r k s from such
angle, w h i c h w o u l d permit h i m to o u t l i n e the
problems connected w i t h the study of art, if n o t
the w h o l e picture of the represented art.
A m o n g the exhibits a prominent place was
occupied b y a rectangular piece of cloth, called
b y the natives „ p ł a c h t a " , w h i c h is used b y
w o m e n as a cape or a s h a w l . I n the first part
of the article devoted to the description of this
garment, the author has classified various types,
according to their o r n a m e n t a l pattern, w h i c h is
composed of the three basic elements: stripes,
checks and romboids. This m e t h o d w h i c h allows
to trace i n d i v i d u a l elements i n the enclosed
illustrations, c l e a r l y shows the bonds existing
between the simplest and the most i n t r i c a t e
compositions and proves that the ornamental
style of „ p ł a c h t a " is of local o r i g i n . Certain
decorative arrangement of check pattern is i n
M a z u r y cloth similar to the patterns produced
i n the other parts of Poland, namely i n Podlasie
and K u r p i e districts. C o m p a r i s o n of M a z u r y cloth
(fig. 15) and c l o t h w o v e n i n the e n v i r o n m e n t of
P u ł t u s k (fig. 17), or B i a ł y s t o k shows the same
basic composition, similar placement of spaces,
stripes or checks d i v i d e d i n t o small fragments.
H o w e v e r , B i a ł y s t o k or K u r p i e design is more
u n i f o r m and guieter in its effect, contrasting
sharply w i t h fanciful and capricious patterns
characteristic of M a z u r y . I n comparing i t w i t h
the designs produced i n the N o r t h e r s provinces
of Poland o r L i t h u a n i a , the author concludes
that there exists a s i m i l a r i t y of s t y l e . c o m m o n to
62
A N D MAZURY
DISTRICT.
all these districts, some k i n d r e d characteristics
of o r n a m e n t a l c l o t h familiar to a l l South-East
Baltic p r o v i n c e s . A m o n g the groups e x i s t i n g
there, M a z u r y p ł a c h t a " occupies a leading posi
tion, o w i n g to its patterns i n their elementary,
as w e l l as i n its f u l l y developed stage.
v
The second part of the r e v i e w is d e v o t e d b y
the author to ceramics and especially to orna
m e n t a l tiles used for m a k i n g stoves. This b r a n c h
of. art o r i g i n a t e d i n M a z u r y at the end of 18th
c e n t u r y and flourished, unrecognized and u n n o t i
ced b y the Germans, t i l l the end of the 19th
century. Polish inscriptions on the tiles and the
names of the makers (Karpowicz, Solewski, N a d r o w s k i and others) are the best proof that the
people w h o made t h e m and the people for w h o m
they w e r e m a d e were of Polish n a t i o n a l i t y . The
author divides the tiles i n t o v a r i o u s groups.
Some of the groups are considered as an inter
m e d i a r y stage b e t w e e n the specimens of G d a ń s k
tiles and those of the n a t i v e f o l k art. O t h e r
groups b e l o n g to the earlier or later productions
of the i n d i v i d u a l workshops. O n e of the most
d i s t i n g u i s h i n g feature of the tiles produced i n
p a r t i c u l a r w o r k s h o p s is the design of the corner
tiles. I t never v a r i e d and was the i n d i v i d u a l
characteristic of the w o r k s h o p . Some of the tiles
depicted anecdotes or f u n n y stories, others had
a f l o r a l pattern. The author draws a t t e n t i o n to
a certain g r o u p , w h i c h had an o r n a m e n t a l figure
1794 placed i n the corners of the tiles. Fanciful
lines and c o l o u r e d spots of h u m a n and especially
a n i m a l figures, made the ornamental tiles one
of the most interesting examples of f o l k art i n
general. T h e y are r e a l l y pictures produced b y
p o t t e r y technique. W h e n comparing the tiles
produced i n M a z u r y w i t h those of K r a k ó w or
Pokucie the author notices c o m m o n features of
the subject and the formal treatment, regardless
of the fact that the tiles have o r i g i n a t e d i n the
centres v e r y distant from one another.
The t h i r d part of the article deals w i t h
sculpture, sculptured ornaments and figures. Here
the author also notices as i n tiles, a 'perfectly
preserved f o l k style i n its o r i g i n a l f o r m and
a h i g h artistic standard of the i n d i v i d u a l exhibits.
The sculptures can be also d i v i d e d into groups,
corresponding to the style of some artist, some
school of art (fig. 68, 69, 70), or even to t h e
synthesis of the style of generally practiced art
(a w o m a n at the s p i n n i n g w h e e l , f i g . 63).
The last part of the article is devoted to
the ornamented household articles and f u r n i t u r e ,
especially to p a i n t e d cupboards, w h i c h often
bear Polish inscriptions. There is a distinct
likeness of M a z u r y and K u r p i e style, as s h o w n
b y the pictures 75 and 76, representing t w o chairs,
w i t h rush seats, of almost i d e n t i c a l shape.
�P
R
Z
Y
') Sztuka Ludowa Mazur i Warmii. Opracował Hiero
nim Skurpski. Wystawa Muzeum Mazurskiego w Olsztynie.
Luty, marzec 1948 Olsztyn str. 7.
2) loc. cit. str. 12.
) loc. cit. str. 13.
Tkanina ta jak również reprodukowana na ryc. 18
znajdują się w zbiorach С. I . K . a możność porównania
zawdzięczam w s k a z ó w k o m p. Orynżyny.
) Ostatnio dużo miejsca poświęcił tej sprawie prof.
Marian Morelowski w cennej dla poznania sztuki ludowej
książce: Abstrakcjonizm i naturalizm w sztuce. Lublin 1947.
•) Taką ocenę w y c z y t a ł e m w książce: K . Heinz Ciasen
Ostpreussen, będącej w gabinecie dyrektora Muzeum
w Olsztynie. Nie zrobiłem jednak notatki, nie mogę w i ę c
dać cytatu.
) Literaturę polską i niemiecką cytuje H. Skurpski
w odsyłaczach swej pracy dotyczącej eksponatów wystawy
Olsztyńskiej, oraz również w odsyłaczach Adam Chętnik,
w artykule: „Mazurzy pruscy na płaszczyźnie mazurskiej".
Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat działu infor
macji naukowej. Nr 4 k w i e c e ń 1948.
) Tadeusz Soweryn. Pokucka majolika ludowa, str. 82.
o) loc. cit. str. 15.
) Emilia Sukertowa-Biedrawina. Kafle Mazurskie.
„Ziemia" 1932 str. 244.
") loc. cit. str. 15.
loc. cit str 16.
) Tadeusz Ssweryn loc. cit str. 41.
'*) loc. cit. str. 16.
) loc. cit. str. 16—17
3
5
7
8
10
1 2
13
I5
S P I S
R y e 1. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
150X185 cm. Muz Mazurskie Olsztyn nr. inw. 103.
Ryc. 2. — Płachta czterobarwna (biało-czerwono-jasno
i c.emno-niebieska) wym. 180X140 cm. pochodzenie pow.
Olsztyn, gmina Dywity, ze zbiorów T. Modzelewskiej nr.
inw. 18.
Ryc. 3. — Płachta dwubarwna (biało-niebieska) wym.
180X144 cm. pochodzenie pow. Mrągcwo. ze zbiorów T.
Modzelewskiej nr. inw. 12.
Ryc. 4. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
50 X195 cm. Muz. Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 5. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
140X200 cm. poch. okolice Olsztyna. Muz. Mazurskie O l
sztyn nr. inw. 108.
Ryc. 6. — Płachta trójbarwna (biało-czerwono-niebieska) wym. 178X140 cm. poch. Mrągowo. Ze zbiorów T. Mo
dzelewskiej nr. inw. 21.
Ryc. 7. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
140X182 cm. poch. pow. mrągowski. Muz. Mazurskie O l
sztyn.
Ryc. 8. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym
130X180 cm. poch. Olsztyn. Muz. Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 9. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
166X72 cm. poch. pow. Letkowo. Muz. Mazurskie Olsztyn
nr. inw. 146.
Ryc. 10. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
140X170 cm. poch. pow. Ostróda. Ze zbiorów T. Modze
lewskiej nr. inw. 4.
Ryc. 11. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
150X182 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 12. — Płachta dwubarwna (biało-zielona) wym.
130X180 cm. pow. Mrągowo. Muz. Mazurskie Szczytno.
P
I
S
Y
le
) ks. dr. T. Kruszyński: Zdunowie gdańscy w daw
niejszych czasach. „Przemyśl, rzemiosło i sztuka". Rok
I I Nr. 4 1923 str. 31.
") loc. cit. str. 244.
"») loc. cit. str. 29.
">) loc. cit. str. 17.
-'") loc. cit. str. 19.
) loc. cit. str. 20.
22) H Skurpski. loc. cit. str. 20—21.
-») loc. cit. str. 21.
) loc. cit str. 19.
) A. Zweck: Masuren. Stuttgard 1900. Skurpski loc.
cit str. 18.
- ) Keisor. Deutsche Hinterglasmalerei.
2') loc. cit. str. 9.
2S) loc. cit. str. 10.
2") loc. cit. str. 11.
) Reprodukowana u Skurpskiego Tabl. I I I 2.
) R. Detlefsen. Baurehauser und Holzkirchen in Ost
preussen. Berlin 1911 Skurpski loc. cit. str. 29
2) loc. cit. str. 23.
M) Wedle oceny H. Skurpskiego w porównaniu z re
produkowanym przez A. Chętnika w rozprawie „Pożywie
nie Kurpiów" fig. 14 nr. 1.
) loc. cit. str. 23.
) loc. cit. str. 23.
«) loc. cit. str. 22
) Świecznik żelazny kuty. Nieznana miejscowość na
Warmii. Tabl. 15 nr. 2.
; l
24
25
6
M
31
3
34
M
3
s:
R
Y
C
I
N
Ryc. 13. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
150X190 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 14. — P ł a c h t a trójbarwna
(biało-niebiesko-czerwona) wym. 180X144 cm. poch. pow. Mrągowo wieś Marcinkowo. Ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 36.
. Ryc. 15. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
150X182 cm poch. pow. Mrągowo wieś Marcinkowe Z¡?
zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 7.
Ryc. 16. — Tkanina dwubarwna (czerwono-biała) poch.
gmina Wyszków wieś Kręgi. Ze zbiorów C. I. K.
Ryc. 17. — Tkanina dwubarwna (czarno-pomarańezow.))
wym. 148X185 cm. poch. wojew. białostockie pow. So
kolski.
Ryc. 18. — Tkanina czterobarwna (biało-niebiesko- czer
wono-żółta) półdywan poch. pow. Pułtusk, gmina Zatory
wieś Cieńszo, wyk. E w a Jackowska 1.84
Ze zbiorów
C. I . K .
Ryc. 19. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
130X180 cm. poch. Olsztyn. Muzeum Mazurskie Olsztyn
nr. inw. 130.
!.
Ryc. 20. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
143X190 cm. poch. pow. Mrągowo w i e ś Pieczki. Ze zbio
rów T. Modzelewskiej nr. inw. 22.
Ryc. 21. — Tkanina dwubarwna (czerwono-biała, natu
ralny kolor lnu) wym 100X70 cm. poch. Podlasie, pow.
Węgrów. Wykonała Morawska Eugenia 1946 r.
Ryc. 22. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym.
140X200 cm. poch. pow. Olsztyn w. Rożniów. Muz. Ma
zurskie Olsztyn.
Ryc. 23. — Tkanina wileńska (żółto-czarna) reprodukcja
z Katalogu Sztuki Ludowej J . Orynżyny.
63
�Ryc. 24. — Dywan mazurski dwubarwny
(czerwonoczarny) wym. 130X170 cm. poch. pow. Olsztyn, gm. Dy
wity wieś Rożniów. Ze zbiorów T. Modzelewskiej.
Ryc. 25. — Piec w Muzeum Mazurskim w Szczytnie.
Ryc. 26. — Reprodukcja kafla gdańskiego, zamieszczo
na przy artykule K s . dr. T. Kruszyńskiego — Zdunowie
Gdańscy w dawnych czasach — „Przemyśl, Rzemiosło
i Sztuka" rok. I I nr. 4.
Ryc. 27. — Kafle różne zestawione razem w Muzeum
Mazurskim w Olsztynie.
Ryc. 28. — Kafle o rysunku dwubarwnym: niebieskobrązowym. wym. 22,5X17 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 29. — Kafel o rysunku dwubarwnym: niebieskobrązowym, wym. 22 5 X 1 7
- Muzeum Mazurskie O l
sztyn.
Ryc. 30. •— Kafle o rysunku trójkolorowym: brązowozielono-żółtym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum
Mazurskim w Szczytnie.
Ryc. 31. — Kafle z pieca zestawionego w Muzeum Ma
zurskim w Szczytnie.
Ryc. 32. — Kafle z Muzeum Mazurskiego w Olsztynie.
Ryc. 33. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Olsztynie.
Ryc. 34. — Kafel-narożnik o rysunku trójbarwnym:
brązowo-zielono-żółtym, wym. 20X16,5 cm. z pieca w Mu
zeum Mazurskim w Szczytnie.
Ryc. 35 — Kafel-narożnik o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym. 22 X 7 cm. Muzeum Mazur
skie Olsztyn
Ryc. 36. — Kafel o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym 22X17 cm. z pieca w Muzeum Mazurskim w Szczytnie.
Ryc. 37. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie.
Ryc. 38. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie.
Ryc. 39. — Reprodukcja kafla krakowskiego zamiesz
czona w artykule Á. Chmielą: Kafle warsztatu krakow
skiego z połowy X I X wieku — „Przemysł, Rzemiosło
i Sztuka" 1922. Rok I I Nr 1.
Ryc. 40. — Kafle o rysunku trójbarwnym: brązowoz'etono-żółtym, wym. 22X17,5 cm. Muzeum Mazurskie
Olsztyn.
Ryc. 41. — Kafle o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żółtym, wym różne. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 42. — Kafel o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żóltym, wym. 22,5X17,5 cm. Muzeum Mazurskie
Olsztyn.
Ryc. 43. — Kafel o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym. 22.5X17,5 cm. Muzeum Mazurskie
Olsztyn.
Ryc. 41. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowo- zielonym, wym. 20\П,5
cm. z pieca w Muzeum Ma
zurskim w Szczytnie.
Ryc. 45 — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur
skim w Szczytnie.
Ryc. 46. — Kafel o rysunku dwubarwnym-: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur
skim w Szczytnie.
Ryc. 47. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur
skim w Szczytnie.
Ryc. 48. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur
skim w Szczytnie.
Ryc. 49. •— Kafel o rysunku brązowym, wym. 19X16,5
cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 50. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20,5X16,5 cm. z pieca w Muzeum Ma
zurskim w Szczytnie.
Ryc. 51. — Zespól kafli reliefowych w Muzeum Ma
zurskim w Olsztynie.
c m
»
N
64
Ryc. 52. — Kafel reliefowy, trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 22X17 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 53. — Reprodukcja kafla pokuckiego z książki T.
Seweryna „Pokucka majolika ludowa".
Ryc. 54. — Kafel reliefowy, trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 22X17>5 cm. Muzeum Mazurskie w Olszty
nie.
Ryc. 55. — Kafel reliefowy trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 20X18 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 56. — Kafle reliefowe, trójbarwne: brązowo-zielono-żółte, wym. 20X18 cm. i 15,5X23 cm. z pieca w Mu
zeum Mazurskim w Szczytnie.
Ryc. 57. — Reprodukcja kafla pokuckiego z książki T.
Seweryna - „Pokucka majolika ludowa".
Ryc. 58. — Dwojaki, tło różowo-kremowe, ornamenty
brązowe i zielone, wys. 20 cm. Muzeum Mazurskie
w Szczytnie nr. inw. 218.
Ryc. 59. — Miska czarna, wym: wys. 9 cm., średnica
23 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 60. — Dzban żółty, ornament brązowy, wys. 31 cm.
Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 61. — oraz na stronie tytułowej rozdziału o rzeź
bie. — Forma do masła w drzewie, wym: średnica dna
miski 11 cm., wys. formy 7 cm. Muzeum Mazurskie O l
sztyn.
Ryc. 62. — Przęśliczka w drzewie bukowym, polichro
mowana, wys. 30. cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 63. — Przęśliczka drewniana, wałeczki z drutu,
Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 64, 65. — Ucieczka do Egiptu. Rzeźba w drzewie
sosnowym polichromowana, wys. z podstawą 57 c m ,
sama pestać 31 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw
86a.
Ryc. 66. — Święty w infule. Rzeźba w drzewie lipowym
polichromowana, wys. 72 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 67. — Ukrzyżowanie (fragment: głowa). Rzeźba
w drzewie sosnowym polichromowana, wys. 66 cm. Mu
zeum Mazurske Olsztyn.
Ryc 68. — Ukrzyżowanie, Rzeźba w drzewie jodłowym
bez polichromii, wys. 86 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc 69. — Ukrzyżowanie. Rzeźba w drzewie lipowym,
polichromowana, wys. 85 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 70. — M Boska ze Św. Anną. Płaskorzeźba w drze
wie lipowym, polichrombiwana, wym.: 75,8X55,4
cm
Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw 89.
Ryc. 71. — Kobieta z wiadrami. Rzeźba w drzewie sos nowym polichromowana, wys. 19,5 cm. poch. z pow.
szczycieńskiego. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 7.
Ryc. 72. — Szafa o> wym.: wys. 196 c m , szer. 46 cm. M u
zeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 73, 74 — Szafka wisząca, polichromowana, wyko
nana w drzewie sosnowym, wym.: wys 69 c m , dł. 57 cm.
szer. 16,5 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw.
215.
Ryc. 75. — Krzesło (siedzenie wyplatane ze słomy), wys.
85 cm. szer. siedzenia 42X40 cm. Muzeum Mazurskie
w Szczytnie, nr. inw. 186.
Ryc. 76. — Krzesło kurpiowskie, siedzenie wyplatane
ze słomy), wym : wys. 94 cm, szer. siedzenia 51 cm. poch.
wieś Kadzidło pow. Ostrołęcki.
Ryc. 77. — Czerpak, malowany, wys. 15 cm, średnica
21 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn.
Ryc. 78. — Koszyk wys. 22 cm. Muzeum Mazurskie
w Szczytnie nr. inw. 223.
Ryc 79. — Koszyk wys. 24 cm. Muzeum Mazurskie O l
sztyn nr. inw. 76.
Ryc. 80. — Lampa tłuszczowa, żelazna wys. 40 cm. Mu
zeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 72.
Ryc. 81. — Lichtarz żelazny, wys. 61 cm. Muzeum Ma
zurskie Olsztyn.
�C E N A
Z
E G Z E M P L A R Z A
P R Z E S Y Ł K A
* * »
ZŁ.
P O C Z T O W A
I S O .—
( P O D W Ó J N E G O
ZŁ. 1 0 0 . - W P Ł A T Y
N A
ZŁ.
300.-)
K O N T O
W A R U N K I
P . K . O .
N r
P R E N U M E R A T Y :
1-6939
P O L S K A
MIESIĘCZNIE
S Z T U K A
L U D O W A
B-53870
�PAŃSTWOWY
I N STYTUT
BADANIA
S Z T U K I
LUDOWEJ
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5d1f313b5eec9ae56f2766aae1a3887.pdf
50d0ff639d0a8f0992745499505d8248
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3822
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1948
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3584
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.6-8
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.6-8 ;s.1-2
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA SZTUKA LUDOWA
MIESIĘCZNIK O R G A N P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U B A D A N I A S Z T U K I
ПОЛЬСКОЕ
НАРОДНОЕ
LUDOWEJ
ИСКУССТВО
ЕЖЕМЕСЯЧНИК
L'ART P O P U L A I R E
REVUE
P O L I S H
POLONAIS
MENSUELLE
P E A S A N T
M O N T H L Y
A R T
R E V U E
NUMER POTRÓJNY POŚWIĘCONY
WYSTAWIE SZTUKI LUDOWEJ
W KRAKOWIE
T
R
E
Ś
Ć
W S T Ę P
J. G. —
Sztuka
ludowa
O M Ó W I E N I E
sztuką
ludów.
W Y S T A W Y
JÓZEF GRABOWSKI — Wystawa Krakowska Rze
źby, Malarstwa i Grafiki Ludowej.
W Y P O W I E D Z I
A R T Y S T Ó W
J E R Z Y F E D K O W I C Z — O wystawie rzeźby, malar
stwa i grafiki ludowej w Krakowie. H E L E N A BLUMOWNA — Zbigniew Pronaszko i Eugeniusz Eibisch
o sztuce ludowej. CZESŁAW RZEPIŃSKI — O sztuce
lądowej. K A S P E R P O C H W A L S K I — Artysta i świątki.
JAN HOPLIŃSKI — Ślady aureoli (pictura translucida) na pozłocie malowideł ludowych.
„Cepaiic "
W % о г с o wi
7
S
ROK
II
P
I
S
R
Y
C
I
Nr.
1Щ,
N
C Z E R W I E C L I P I E C SIERPIEŃ; 1948
Nr 6, 7, 8
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8b9089b6001e028de68f3df72eaf7f3.pdf
6ed6a48968853cef75fb5ab83a8eb4a3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:647
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1968
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:595
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.537-524
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
SYTUACJA ETNOGRAFII W POLSCE
A
1
Punktem wyjścia niniejszych rozważań jest stwierdzenie, że wszystkie dyscy
pliny naukowe, ich przedmiot, zakres badawczy i metody stanowią — jak w i a
domo — k a t e g o r i ą
historyczną,
podlegają bowiem ustawicznym prze
obrażeniom. To samo dotyczy klasyfikacji nauk, która jest odbiciem ogólnego
poziomu wiedzy, stosunku do rzeczywistości i do s y s t e m ó w aksjologicznych, jakie
w danej epoce panują. Rozwojowi nauki towarzyszą ustawiczne procesy różni
cujące dyscypliny na mniejsze całości i scalające je z powrotem w w i ę k s z e
zespoły, zmierzające do syntezy.
Etnografia wyrosła z d w ó c h źródeł: a) z pewnej odrębności chłopskich kultur
ludowych w Europie jako wytworu wielowiekowego rozwoju w określonych w a
runkach społecznych i b) z istnienia kultur egzotycznych o prymitywnym poziomie
sił wytwórczych. Około tych dwóch zasadniczych zespołów kulturowych skupiły
się w początkowej fazie zainteresowania etnograficzne i etnologiczne. Te zespoły
kulturowe podlegały w X I X i X X w. coraz głębszym i szybszym przeobrażeniom.
Już na długo przed I I wojną etnografia znalazła się wobec stale pogłębiających
się przemian kulturowych wsi. Toteż jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w y s t ą
piły dążenia do rozszerzenia zakresu badawczego tej dyscypliny i dania jej szer
szych podstaw teoretycznych. Szczególnie głęboki wstrząs przeżyła etnografia
w nowej sytuacji po I I wojnie. Weszliśmy bowiem w okres niosący najgłębsze
w historii naszego narodu zmiany. Ograniczają one wszystkie dziedziny życia,
w y k a z u j ą rytm rozwojowy najbardziej bystry i g w a ł t o w n y , najszerszy też prze
strzennie, zmiany te bowiem docierają do najbardziej ukrytych zakątków naszego
kraju.
Fakty te głęboko zaciążyły na sytuacji etnografii. Pociągnęły bowiem ko
nieczność rewolucyjnego dostosowania etnografii do nowych warunków. W grę
weszły tu przede wszystkim zmiany strukturalne społeczeństwa po wojnie jako
konsekwencja przebudowy ustrojowej, zacieranie się kontrastów społecznych, wy
równanie różnic kulturowych, wyrażające się w ż y w i o ł o w y m przyswajaniu sobie
przez w i e ś kultury miasta. Zmiany te skierowały etnografię w dużej mierze do
badań nad d y n a m i k ą
przeobrażeń,
do rozszerzenia zakresu tematycz
nego na nowe postacie kultury wsi, nie tylko na dawne tradycyjne, oraz do bu
dowania konstrukcji teoretycznych. Na rozwoju etnografii zaciążyło również
korzystnie zaznajomienie się z materializmem historycznym jako kierunkiem,
który niesie ogólne założenia w sposobie ujmowania rozwoju społecznego. Z kolei
powstała nowa konieczność, polegająca na powiązaniu etnografii z potrzebami
1
Referat przedstawiony na konferencji Zespołu Rzeczoznawców Historii Rady
G ł ó w n e j Szkolnictwa Wyższego pod przewodnictwem prof, dr Aleksandra Gieysz
tora w dniu 19 grudnia 1964 r. w Krakowie w gmachu Oddziału P A N , przy ul.
S ł a w k o w s k i e j 17.
�526
KRONIKA
życia, czyli na utworzenie teleologicznego jej działu, na wkroczeniu w dziedzinę
działania opartego na naukowych, empirycznych podstawach. W ten sposób w roz
woju naszej dyscypliny w y s t ą p i ł y wyraźnie procesy przystosowania się do nowych
w a r u n k ó w . Przybrały one kilka charakterystycznych postaci. Szereg prac powo
jennych, reprezentowanych przez różnorodne ośrodki w całym kraju, poszło po
linii wychwytywania przeobrażeń kulturowych wsi, a nie zatrzymuje się w y ł ą c z
nie na starych elementach dawniejszej kultury. Na uwagę zasługuje w związku
z tym włączenie się etnografów w badania kolektywne Komitetu Badań Rejonów
Uprzemysławianych, jak .też uczestniczenie w różnych konferencjach socjologicz
nych, poświęconych np. teorii zawodu. Poza tym badania nad k u l t u r ą
robot
n i c z ą , sięgające swymi początkami jeszcze X I X w., uległy znacznemu rozsze
rzeniu i pogłębieniu.
Manifestacją procesów przystosowawczych były też próby reorganizacji stu
diów etnograficznych. Wyrazem tego był plan prof. К. Zawistowicz-Adamskiej oraz
akcja U J , mająca na celu reorganizację studiów etnograficznych i socjologicznych
w tej uczelni. Na podstawie zarządzenia Ministerstwa z dnia 19 stycznia 1962 r.
powstała komisja międzyuczelniana, która opracowała projekt idący po linii utwo
rzenia z trzech istniejących katedr, reprezentujących dyscypliny etnograficzne i so
cjologiczne Instytutu Nauk Etnograficznych i Socjologicznych U J . Instytut ten
miał być zalążkiem większej placówki przez kreowanie szeregu nowych katedr
i umocnienie w ten sposób nauk społecznych na U J . W związku -z tym został też
wypracowany szczegółowy plan studiów w powiązaniu z odpowiednią siatką
godzin.
Wyłania się z kolei pytanie, jak w nowych warunkach należy widzieć przysz
łość naszej dyscypliny w sensie nauki zorganizowanej, o ustalonych jasno celach
i metodach. Punktem wyjścia w tej sprawie winna być jasna, zasadnicza klasy
fikacja w e w n ę t r z n a
obowiązująca w każdej nauce społecznej, której przed
miotem jest aktualne życie. Starałem się swego czasu opracować taką podstawo
w ą klasyfikację. Jako kryterium podziału można w y s u n ą ć stosunek nauki do rze
czywistości. W każdej dyscyplinie — w demografii, ekonomii, geografii społeczno-gospodarczej, pedagogice, psychologii, socjologii — mamy niewątpliwie trójzwornikowy układ. 1. P o d s t a w ę jego tworzą o p i s y konkretnej w czasie i przestrzeni
rzeczywistości, krzyżujące indywidualizujący i generalizujący kąt widzenia w róż
nym oczywiście stopniu. 2. W oparciu o wspomniane opisy powstają k o n s t r u k c j e teoretyczne o różnym zakresie czasowym i o różnym stopniu ogólności. 3.
W wyniku nowych potrzeb skrystalizował się też dział t e l e o l o g i c z n y , szcze
gólnie doniosły dla życia, zmierzając do przebudowy istniejącej rzeczywistości.
Fundamentem tego działu są plany działania i teoria środków działania. Wery
fikacja tych środków w toku kontroli praktyczno-empirycznej pozwala ustalić
czynniki w y w o ł u j ą c e określone skutki, wnosząc przez to szczególnie w a ż n y wkład
do ogólnej teorii danego zespołu zjawisk.
Wychodząc z powyższych podstawowych założeń m o ż e m y je zastosować r ó w
nież do etnografii. Na czoło w y s u w a ł y b y się o p i s y przeobrażeń kulturowych
w naszym kraju, które ogarniają nie tylko w i e ś i klasę robotniczą, ale też wszyst
kie warstwy i klasy społeczne. Opisy te kładą nacisk głównie na okres po I I
wojnie, uwzględniać mogą jednak także sytuację wyjściową, sięgającą nieraz dość
daleko wstecz, jak to uczyniła w swym studium p o ś w i ę c o n y m rodzinie we wsi
Modlnica pod Krakowem Danuta Markowska (Rodzina w środowisku
wiejskim,
1964). W szerszych bowiem ramach chronologicznych jaśniej i głębiej w y s t ę p u j e
dynamika przemian, siły, które ją kształtowały. W oparciu o tego rodzaju opisy
�KRONIKA
527
powstać mogą k o n s t r u k c j e teoretyczne, które na razie odnosiłyby się tylko
do naszego kraju, a potem drogą porównawczą mogłyby się stać w k ł a d e m do
ogólnej teorii przemian określonych zjawisk.
Nasuwa się wreszcie konieczność utworzenia trzeciego działu etnografii, działu
t e l e o l o g i c z n e g o . Dział ten zaczął kiełkować jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n
nym w sensie poradnictwa dla teatrów ludowych i ludowego przemysłu arty
stycznego. Obecnie celowe jest włączenie się etnografii do innych zespołów naukowo-organizacyjnych tworzących i budujących życie, jak np. do placówek plano
wania przestrzennego i planowania różnorodnych dziedzin kultury oraz do w s p ó ł
pracy z dyscypliną, która jest odpowiednikiem urbanistyki, a którą można nazwać
ruralistyką.
Tego rodzaju postawa wiedzie do nowego sposobu patrzenia na sens istnienia
naszej dyscypliny. Sposób ten łączyłby się w niemałej mierze z założeniami,
w myśl których obiektywne poznanie aktualnej rzeczywistości i włączenie w pla
nowanie stanowi podbudowę działania w ustroju socjalistycznym.
W ten sposób etnografia w p o w y ż s z y m ujęciu przechodziłaby w dużej mierze
na pozycje zbliżone do antropologii społecznej względnie kulturowej. Między tymi
dwoma terminami nie ma istotnej różnicy. Jest rzeczą znamienną, że antropologia
społeczna od badań nad kulturami pierwotnymi przeszła do badań zbiorowości
miejskich w coraz szerszym zakresie i do coraz intensywniejszego nacisku na
głębokie przeobrażenia kultur do niedawna prymitywnych, dokonujące się pod
w p ł y w e m impaktu europejskiej cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Podobne tendencje roz
wojowe występują m. in. we Francji, w Anglii, w Stanach Zjednoczonych. Można
tu wspomnieć przykładowo o badaniach Chombarťa de Lauwe, wybitnego etno
loga społecznego, którego przedmiotem badań są m. in. przestrzenno-społeczne
zagadnienia Paryża i wielkomiejska rodzina. W Anglii następca Bronisława M a
linowskiego — Reymond Firth, ś w i e t n y badacz kultur egzotycznych — przeszedł
do studiów nad społecznościami wielkomiejskimi Londynu, podobnie jak inny
antropolog społeczny — R. Frankenberg, autor interesującej monografii, p o ś w i ę c o
nej małej osadzie w Walii (1957). Licznych tego rodzaju przykładów dostarczają
Stany -Zjednoczone. Badania te opierają się przede wszystkim na gruntownych,
systematycznych, długotrwałych obserwacjach terenowych.
Byłoby jednak wielkim błędem, g d y b y ś m y oderwali się całkiem od minionej
naszej spuścizny i nie nawiązywali do wspaniałych osiągnięć dawniejszych, prze
kazanych nam przez m. in. L . Krzywickiego i K . Moszyńskiego. Kładąc nacisk na
dynamikę przemian, włączając się do budowy teorii kultury i rozszerzając dział
teleologiczny naszej dyscypliny należy oczywiście utrzymać te działy historyczne,
które są potrzebne i których kontynuacja musi być jak najbardziej postulowana.
W grę wchodziłyby tu trzy dziedziny badań historyczno-etnograficznych. Pierwsza
z nich łączyłaby się z zagadnieniem kształtowania się naszego narodu z różno
rodnych ugrupowań kulturowych w toku wielowiekowego rozwoju z równoczesnym
naciskiem na wykrywanie cech swoistych, nie tylko wspólnych, na chronologię
różnych ugrupowań etnograficznych. W odniesieniu do tych zagadnień etnografia
byłaby tylko jedną z dyscyplin, która włączyłaby się w pracę zespołową innych
różnorodnych nauk od antropologii, archeologii, językoznawstwa począwszy. Przy
gruntownym opanowaniu metod historycznych mogłaby ona odegrać rolę synte
tyzującą, scalającą dorobek innych dyscyplin.
Druga dziedzina to badania historyczno-etnograficzne nad kulturą wsi, w opar
ciu o dawne materiały źródłowe powstałe synchronicznie z badaną rzeczywisto
ścią (tekstowe, materialne, ikonograficzne oraz reliktowe współczesne zachowane
�528
KRONIKA
w terenie). Postulat takich powiązań źródłowych opiera się na rzeczywistych
przykładach, o czym świadczą między innymi studia prof. Т. Seweryna oraz prace
katedry prof. J . Burszty, która położyła duże zasługi w tym kierunku, podejmując
równocześnie badania nad przeobrażeniami współczesnymi.
Mamy wreszcie trzecią kategorię, którą można by określić kategorią zmierza
jącą do uchwycenia drogą badań terenowych resztek materiałów reliktowych,
jakie znajdują się w procesie zanikania. T a kategoria studiów dotyczy aktualnej
rzeczywistości, ale tylko pod kątem widzenia wychwytywania ginących e l e m e n t ó w
tradycyjnych we wszystkich dziedzinach kultury. Tego rodzaju badania ogarniają
nie tylko w i e ś , ale także miasta, o ile tu tradycyjne elementy się zachowały wobec
w ł a s n e j przeszłości. Gdybyśmy tego nie podjęli, to przeszłość ta, nieraz bardzo bo
gata, twórcza, zwłaszcza gdy chodzi o tradycje produkcyjne, o folklor muzyczny,
literacki, o sztukę, uległaby zatracie, poszłaby w niepamięć. Do tej kategorii badań
należy również ważna akcja, jaką jest Polski Atlas Etnograficzny, prowadzona
przez ośrodek wrocławski. W ten sposób dokonalibyśmy powiązania nowych
potrzeb tematycznych i metodologicznych naszej dyscypliny z najbardziej w a r
tościowymi osiągnięciami dawnymi. Powstałby złoty most między starym a no
wym, wyraźnie się już kształtującym.
Nacisk na w e w n ę t r z n o - k r a j o w ą problematykę nie oznacza, oczywiście, w y ł ą
czenia się z udziału w badaniach k u l t u r o b c y c h zarówno w Europie, jak
też w innych częściach świata. Badania te mają piękne tradycje w naszej nauce.
Nawiązanie do nich po I I wojnie niesie możność stosowania metody p o r ó w n a w
czej tak doniosłej dla teorii, umacnia ajitorytet nauki polskiej, może mieć też
aspekty praktyczne. Przykładowo biorąc wypada w s p o m n i e ć o podjęciu badań
terenowych w Mongolii przez ośrodek warszawski lub o prowadzeniu studiów
nad kulturami Afryki w oparciu o materiały terenowe w ośrodku krakowskim.
Należy wyrazić nadzieję, że ten typ badań ulegnie rozbudowie, na co wskazują
też rosnące zainteresowania młodszych pracowników
naukowych,
zwłaszcza
w ośrodku warszawskim.
Pozwolę sobie jeszcze wrócić do zagadnienia etnografii jako dyscypliny teleologicznej, której celem byłoby budowanie życia w oparciu o empiryczne, naukowe
podstawy. Czynię to zarówno z uwagi na doniosłość zagadnienia w epoce, w której
człowiek po raz pierwszy w dziejach świata podjął budowanie w ł a s n y c h losów
w oparciu o naukowe, empiryczne podwaliny, jak też z uwagi na sprawę za
trudnienia absolwentów etnografii. Na czoło w y s u n ę ł o b y się zadanie realizowane
wielokrotnie i często przypominane. Chodzi o wydobywanie z kultur ludowych
chłopskich, robotniczych, rzemieślniczych najbardziej twórczych wartości, które
winny w e j ś ć do kultury ogólnonarodowej. Wystarczy wspomnieć o roli folkloru
muzycznego wiejskiego, plastycznego, robotniczego, górniczego, literackiego. F o l
klor ten zatraca swoje dawne funkcje obrzędowe, społeczne. Staje się natomiast
własnością ogólnonarodową, propagowaną przez różnorodne zespoły pieśni i tańca,
przede wszystkim przez zespoły „Mazowsze" i „Śląsk". Pogłębiają one kulturę
artystyczną szerokich mas naszego społeczeństwa i zaznajamiają świat ze wspa
niałymi wartościami naszej kultury ludowej przez swe w y s t ę p y zagraniczne.
Włączenie wartościowych e l e m e n t ó w kultury ludowej do ogólnonarodowej
dotyczy szeregu innych dziedzin. Można tu w s p o m n i e ć o twórczych pracach zespo
ł o w y c h organizowanych przez doc. J . Klimaszewską. Celem ich było wydobywa
nie z wiedzy ludowej cennych wartości dotyczących między innymi znajomości
drewna. Praktyczne znaczenie mają też studia nad innymi dziedzinami wiedzy
ludowej, dotyczące między innymi lecznictwa ziołowego, znajomości mikroklimatu
�KRONIKA
529
i wartości użytkowej różnych roślin. Warto przypomnieć tutaj pracę Maurizia
0 odkrywczej roli ludów pierwotnych dla nauki.
Na tym się, oczywiście, nie kończy rola powiązania badań etnograficznych
z życiem. Z licznych przykładów w s p o m n ę na tym miejscu jeszcze o roli studiów
afrykanistycznych jako podbudowy stosunków naszego kraju z Afryką. W chwili
obecnej związki gospodarcze i kulturalne między Afryką a Polską stają się coraz
intensywniejsze. Umacniają się też powiązania kulturalne przez n a p ł y w młodzieży
afrykańskiej na nasze uczelnie. C i młodzi ludzie, jeżeli nie doznają urazów, lecz
z Polski wyniosą dobre wspomnienia, staną się ambasadorami naszego kraju i na
szej kultury. Studia afrykanistyczne pozwalają poznać potrzeby ludów Czarnego
Lądu w dziedzinie towarowej, w n i k n ą ć w upodobania estetyczne, w wierzenia
religijne, a przez to łatwiej dotrzeć do konsumenta. Ułatwiają też opiekę wycho
wawczą nad studentami afrykańskimi uczącymi się w Polsce.
Obok tych bezpośrednio praktycznych aspektów związanych z naszą dyscy
pliną można też wspomnieć o pewnym ogólniejszym zagadnieniu, które wiąże się
również z życiem .W grę wchodzi problem budowania ogólnej teorii kultury,
włączając w to teorię zachowań ludzkich i dynamikę rozwoju. Tego rodzaju kon
strukcje teoretyczne, które tłumaczą zachowanie się ludzkie, mogą mieć niemałą
wartość dla przewidywania, które w ustroju socjalistycznym ma podstawowe
znaczenie.
Na tym miejscu można wspomnieć również o problemie humanizacji kultury
technicznej. Wszyscy zdajemy sobie sprawę z olbrzymiej roli techniki, która za
ciążyła głęboko na życiu ludów świata. Wystarcza wspomnieć, że zjawisko tak
doniosłe, jak kultura masowa szerzona przez środki tego rodzaju, co radio i tele
wizja, jest także przejawem wzrostu techniki w naszym życiu. Rewolucja nie
siona przez wynalazki wiąże się z koniecznością humanizacji kultury technicznej
przez dążenie do uchylenia ujemnych skutków, jakie może pociągnąć jednostronny
rozwój techniki bez równoczesnej dbałości o zabezpieczenie potrzeb psychicznych
człowieka, bez równoczesnej szeroko pojętej akcji wychowawczo-moralnej. Takie
rozszerzenie zadań naszej dyscypliny stawia oczywiście w znacznie szerszym za
kresie -możliwości zatrudnienia absolwentów etnografii. Bez rozszerzenia rynku
pracy rozwój naszej dyscypliny byłby zahamowany. Do istniejących już kategorii
zawodowych (m. in. pracownicy muzealni, pracownicy naukowi na uczelniach
1 PAN) dołączyć wypada w szerszym niż dotąd zakresie pracowników kulturalno-oświatowych, instruktorów domów kultury, z kolei pracowników naukowych,
którzy pracowaliby w komórkach planowania.
Ściśle z nowym określeniem zakresu naszej dyscypliny łączy się zagadnienie
reorganizacji studiów. Jest to sprawa, która wymaga bardzo gruntownego prze
myślenia i dłuższych prac przygotowawczych. Na zebraniu 18 grudnia 1964 r.
koledzy rozwinęli twórczą m y ś l podyplomowych stażów i specjalizacji w poszcze
gólnych ośrodkach. T a k np. ośrodek toruński ma piękne tradycje muzeologiczne
i mógłby kształcić etnografów-muzeologów.
Kazimierz
Dobrowolski
O
P O S Z E R Z E N I E MIĘDZYNARODOWEJ WSPÓŁPRACY E U R O P E J S K I E J
W ZAKRESIE ETNOGRAFII ROLNICTWA
Problem międzynarodowej współpracy w zakresie różnych dyscyplin nauko
wych zyskuje coraz większą aprobatę wśród tych uczonych, którzy opracowane
przez siebie zagadnienia pragną ukazać w szerokim zasięgu przestrzennym, u ł a 34 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I
�530
KRONIKA
twiającym przeprowadzenie wszechstronnej analizy, porównań oraz wyciągnięcie
w ł a ś c i w y c h wniosków.
Zagadnieniu międzynarodowej współpracy europejskiej w dziedzinie etnografii
rolnictwa jest poświęcona w y p o w i e d ź Wolfganga Jacobeita z Berlina na K o n
gresie Etnograficznym w Budapeszcie (w czasie od 16 do 20 X 1963) i opubliko
wana następnie w wydawnictwie „Europa et Hungaria", Congressus
etnographicus
in Hungaria, Budapest 1965, s. 137—146.
W. Jacobeit, gorący rzecznik międzynarodowej współpracy n a u k o w c ó w we
wstępie swej wypowiedzi omawia dotychczasowe próby takiego współdziałania,
podejmowane przez folklorystów i etnografów, a następnie odwołuje się do
istniejącej od dawna międzynarodowej współpracy w zakresie nauk przyrodni
czych i niektórych społecznych. Rezultatem jej jest p o w o ł y w a n i e stowarzyszeń
naukowych o charakterze oficjalnym z konkretnym programem badawczym, jak
np. Międzynarodowy Rok Geofizyczny. Przykładem międzynarodowej współpracy
folklorystów i etnografów są prace zmierzające do: 1) ustalenia w s p ó l n y c h zasad
klasyfikacji i katalogowania ludowej twórczości ustnej oraz przygotowanie euro
pejskiego podręcznika ludowych instrumentów muzycznych, 2) prowadzenie m i ę
dzynarodowych badań nad karpackimi kulturami ludowymi, 3) prowadzenie m i ę
dzynarodowej współpracy w zakresie wschodnioalpejskiej sztuki ludowej, 4) zgro
madzenie i wydanie materiałów na temat hodowli bydła i pasterstwa we
wschodniej i środkowej Europie. Przykłady powyższe — jak pisze autor —•
wystarczająco dowodzą, że problem etnografii europejskiej dojrzał do tego, aby
rozpatrywać go w ścisłej i międzynarodowej współpracy specjalistów.
Analizując ten problem autor dochodzi do wniosku, że kompleks zagadnień
związanych z etnografią rolnictwa i ergologią nadaje się szczególnie do m i ę d z y
narodowego, europejskiego opracowania i zinterpretowania; kompleks tych za
gadnień bowiem stanowi istotną bazę kształtowania się struktury społecznej
ludności oraz jej ludowej kultury. Od tego zaś czasu, kiedy etnografia zmierza
do opracowania historii kultury „człowieka pracy" muszą być podjęte dokładne
i na najwyższym poziomie prowadzone studia w zakresie gospodarki chłopskiej
i pracy — określanych jako etnografia rolnictwa. Do tak szerokiego ujęcia pro
blemu można dojść jedynie poprzez badania jednolitych, a niekiedy nawet ogólno
europejskich obszarów historyczno-geograficznych.
Postulując międzynarodowy typ badań autor nie przekreśla jednak koniecz
ności prowadzenia studiów na mniejszych obszarach. Badania te posiadają r ó w
nież dużą wartość, ale jeśli badający pragną w y k r y ć przyczynę występujących
zjawisk i zapytać się „dlaczego", w ó w c z a s materiał z małych obszarów nie wy
starcza. Interpretacja tych tylko materiałów może doprowadzić do f a ł s z y w y c h
wniosków. A zatem konieczność międzynarodowej współpracy wydaje się tu bez
sporna.
Próby międzynarodowej współpracy w zakresie gospodarki chłopskiej już
istnieją. W 1954 r. na konferencji specjalistów z różnych krajów europejskich
(przede wszystkim zaś z północnej i zachodniej Europy), która odbyła się w K o
penhadze omówiono szereg podstawowych problemów z tego zakresu oraz powo
łano Międzynarodowy Sekretariat do badań historii narzędzi rolniczych pod
kierownictwem A x e l Steensberga. Jako główne zadanie w y s u n i ę t o w ó w c z a s po
trzebę nawiązania współpracy dla określenia terminologii rolniczej oraz opraco
wania atlasu rolnictwa. Autor stwierdza, że mimo olbrzymiego w y s i ł k u Steens
berga i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w (Peter Michelsena i Georga Nellemana) ośrodek
ten nie osiągnął pożądanych rezultatów. Zdaniem autora przyczyna tego stanu
rzeczy leży z jednej strony w trudnościach finansowych i personalnych, z drugiej
�KRONIKA
631
zaś w niedocenianiu zarówno międzynarodowej współpracy w tym zakresie, jak
również etnografii rolnictwa jako oddzielnej dyscypliny. Niepowodzenie ośrodka
w zakresie zgromadzenia materiałów dotyczących badań nad narzędziami rolni
czymi tłumaczy autor tym, że nie opracowano w ł a ś c i w y c h ankiet, mogących
zainteresować zagadnieniem rolnictwa wszystkich n a u k o w c ó w z poszczególnych
krajów naszego kontynentu. Nie organizowano również dla tej sprawy oddziel
nych, międzynarodowych posiedzeń naukowych, podczas których można by było
przedyskutować trudności i skierować pracę na w ł a ś c i w e tory. Jedno takie po
siedzenie odbyło się w Berlinie, ale mimo międzynarodowego charakteru i wy
sokiego poziomu naukowego nie miało ono większego znaczenia dla tej sprawy.
W 1960 r. na Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Etnografii w Paryżu
problem ten był postawiony bardzo konkretnie w sekcji agrarno-etnograficznej.
Poparcie dla niej zgłosił Międzynarodowy Związek Muzeów (ICOM). Ogłoszona
na zakończenie kongresu rezolucja została podpisana przez Branimira Bratanica
i Axela Steensberga jako wyraz poparcia ze strony międzynarodowego ośrodka
kopenhaskiego. Zwrócono się w ó w c z a s z apelem do naukowców, aby w repre
zentowanych przez siebie muzeach, które prowadzą działy narzędzi rolniczych,
ogłosili istnienie i zadania sekretariatu kopenhaskiego. Ze współpracy tej miała
powstać możliwość naukowego opracowania i udostępnienia materiałów muzeal
nych dla potrzeb międzynarodowych. W związku z tym przewidziano możliwość
publikowania opracowań narzędzi rolniczych wraz z dokumentacją rysunkową
i fotograficzną w czasopiśmie I C O M - u , pt. „Muzeum". Autor jest pewien, że udo
stępnienie takiego materiału dla badań międzynarodowych stanowić będzie dużą
pomoc dla specjalistów, ponieważ każdy zainteresowany naukowiec będzie mógł
w ł a t w y sposób uzyskać przegląd stanu narzędzi rolniczych w poszczególnych
krajach.
W swych dalszych wywodach autor zastanawia się nad tym, czy tę ogromną
pracą inwentaryzacyjną należałoby obciążyć Sekretariat kopenhaski (który nie
zależnie od koordynacji musiałby się zająć także oceną materiału ilustracyjnego
napływającego do Sekretariatu w tysiącach egzemplarzy) i czy w ogóle istnieje
możliwość rozwijania i utrwalania tej wielkiej akcji.
Możliwość taką autor widzi w poszerzeniu zakresu tych prac, a zwłaszcza
w opracowaniu w skali europejskiej problemu pracy i gospodarki (Arbeit und
Wirtschaft) jako podłoża rozwoju kulturalnego ludu pracującego. Autor postuluje
więc przejście od badań w odizolowanych środowiskach krajowych do wielkich
studiów środkowoeuropejskich lub ogólnoeuropejskich. Podjęcie tego wielkiego
przedsięwzięcia wymaga jednak powołania nadrzędnej instancji koordynującej oraz
ustalenia w s p ó l n e j drogi pracy dla wszystkich, uczestniczących w badaniach k r a
jowych. Instancja koordynująca, którą mógłby tworzyć kopenhaski Sekretariat,
powinna zwołać roboczą konferencję z udziałem specjalistów z poszczególnych
krajów. Na konferencji tej powołano by szereg komisji dla opracowania cało
kształtu problematyki badań oraz ustalenia zestawu najistotniejszych pytań (dla
potrzeb międzynarodowych). Ponadto komisje te ustaliłyby w s p ó l n y punkt widze
nia dla potrzeb wszystkich krajów. Wytyczne komisji musiałyby zawierać bardzo
szczegółowe instrukcje problemowe i techniczne (pokazując пр., z której strony
i jak powinien być sfotografowany lub narysowany pług, w jakich wymiarach
itp.). To może w y d a w a ć się proste, ale dla ergologii jest szczególnie ważne. Owe
ustalone schematy mogą znaleźć praktyczne zastosowanie, a poza tym stanowi
łyby punkt wyjścia dla ujednolicenia w skali europejskiej.
Autor sądzi, że prace w komisjach w y m a g a ł y b y na początku dużego w y s i ł k u
i czasu, ale w ciągu 1—lVs roku można by ustalić najważniejsze sprawy. N a -
�532
KRONIKA
stępnie należałoby zwołać drugą konferencję, na której poszczególne komisje
złożyłyby sprawozdanie oraz ustaliły dalsze plany swej działalności. Konferencja
ta powinna także opracować zalecenia dla wszystkich specjalistów Europy o ko
nieczności ścisłej współpracy w zakresie etnografii rolnictwa oraz wykaz tematów
do opracowania międzynarodowego (w skali europejskiej). Należałoby się przy tym
domagać, aby linie kierunkowe i . zalecenia komisji były w poszczególnych krajach
respektowane przez ogół pracujących tam etnografów rolnictwa.
Właściwą drogą do zrealizowania w y ż e j wymienionych założeń i planów by
łyby konferencje krajowe. Konferencjom tym należałoby poświęcić w y j ą t k o w o
dużo czasu tak, aby każdemu przybyłemu na konferencję pracownikowi nauko
wemu przekazać wytyczne i u c h w a ł y przyjęte na konferencji międzynarodowej
oraz przekonać go do sprawy europejskiego ujmowania tych zagadnień. Na
konferencjach tych (najlepiej 3-dniowych) należałoby w y j a ś n i ć wszelkie w ą t p l i
wości tak, aby nie było już później żadnych uchybień.
Owe konferencje i konsultacje krajowe powinny być bardzo szczegółowo
przygotowane przez nadrzędne komisje międzynarodowe. A w i ę c wszelkie usta
lenia metodyczne, problemowe, techniczne, łącznie z terminem wykonania prac,
powinny być udostępnione wszystkim pracownikom krajowym Nie trzeba do
dawać, jak ważną sprawą byłby też w ł a ś c i w y dobór i stała współpraca tych sa
mych ludzi. Przy dobrze zorganizowanej pracy już w ciągu 3 lat powinny być
osiągnięte w ł a ś c i w e rezultaty.
Autor na zakończenie swych rozważań zaznacza, że ustalenie wspólnego,
europejskiego programu badań dla etnografów rolnictwa (z wyodrębnieniem n a j
ważniejszych tematów, jak: transport, pług, zbiór zbóż, omłoty, pasterstwo i ho
dowla, leśnictwo) stanowią tylko jedną stronę międzynarodowej współpracy. Owe
stałe konferencje robocze powinny ponadto w y p r a c o w a ć jakąś jednolitą między
narodową dokumentację (której brak odczuwają wszyscy) oraz bibliografię. W za
kresie dokumentacji powinno się osiągnąć (na wzór techniki), jakiś w s p ó l n y m i ę
dzynarodowy system, który w dużym stopniu ułatwiłby dalsze badania. Jeśli zaś
chodzi o bibliografię, to autor odwołuje się do holenderskiego wydawnictwa „Hi
storia Agrieculturae", w którym biorą udział fachowcy nieomal z całego świata,
oraz do przykładów bibliografii węgierskiej zamieszczanej w zeszytach pisma
węgierskiego „Agrártortěneti". Autor proponuje, aby do bibliografii węgierskiej
wciągnąć jeszcze w i ę c e j n a u k o w c ó w (odciążając tym samym węgierskich kolegów)
i uczynić z niej zalążek europejskiej bibliografii rolnictwa. Autor dodaje, że
istnieje jeszcze wiele innych zagadnień nadających się do międzynarodowego pro
gramu badań. Wynika to stąd, że etnografia rolnictwa nabiera szczególnej wagi
w ogólnej problematyce całej etnografii. Dotychczasowa, „partyzancka" działalność
w tym zakresie już nie wystarcza. Bez europejskiej współpracy niemożliwe jest
np. wydanie planowanego w krajach socjalistycznych atlasu etnograficznego z za
kresu ludowej kultury materialnej dla wschodniej i środkowej Europy.
Wszelkie trudności, jakie niewątpliwie będą towarzyszyć tym wszystkim poczy
naniom, można będzie przezwyciężyć, jeśli do tej współpracy włączą się Akademie
Nauk poszczególnych krajów i zawrą w s p ó l n e porozumienie gwarantujące realiza
cję p o w z i ę t y c h zamierzeń.
*
Warto na zakończenie dodać, że w ciągu trzech lat, które upłynęły od buda
peszteńskiej konferencji z 1963 г., inicjatywa międzynarodowej współpracy w za
kresie rolnictwa przybiera realne kształty. Sprawy te referuje W. Jacobeit w arty-
�533
KRONIKA
kule Ziele und Aufgaben der „Ethnologischen
Kommission
für Geschichte
und
Entwicklung
der Europdischen
Landwirtschaft"
(przedruk w „Volkskunde", 1967,
nr 1, s. 68). Tak w i ę c w 1964 r. na Międzynarodowym Kongresie Antropologów
i Etnologów w Moskwie 22 etnografów i historyków podpisało i zgłosiło wniosek
dotyczący intensyfikacji europejskiej współpracy na polu etnologicznych poszuki
wań w zakresie historii i rozwoju gospodarki rolnej. Wniosek przyjęto, a dla jego
realizacji powołano specjalną Etnologiczną Komisję dla Historii i Rozwoju Euro
pejskiej Gospodarki. Równocześnie utworzono międzynarodowy Komitet Redakcyj
ny „Biuletynu Informacyjnego" dla potrzeb tejże Komisji.
Maria Biernacka
SPOŁECZNE M U Z E U M R O L N I C T W A I M . K R Z Y S Z T O F A
W CIECHANOWCU
KLUKA
Ciechanowiec to czterotysięczne miasteczko w pow. siemiatyckim, na pograni
czu w o j e w ó d z t w białostockiego i warszawskiego. Miasteczko to posiada obecnie
drugie co do wielkości w woj. białostockim (po Białymstoku) zbiory etnograficzne
znajdujące się w Społecznym Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a .
Organizatorem tej placówki jest p o w s t a ł e w roku 1962 Towarzystwo Miłośni
k ó w Miasta Ciechanowca. Grupa najbardziej aktywnych społecznie mieszkańców
miasteczka, członków T M M C , postanowiła na przełomie roku 1962/1963 uczcić pa
mięć wielkiego przyrodnika, autora pierwszych polskich prac naukowych z dziedziny
botaniki i popularyzatora postępu, ciechanowieckiego proboszcza Krzysztofa K l u
ka \ utworzeniem muzeum obrazującego rozwój rolnictwa na Podlasiu.
Muzeum tworzono w ł a ś c i w i e z niczego. Nie było lokalu ani środków ma
terialnych, organizatorom brakowało doświadczenia w gromadzeniu eksponatów
z dziedziny etnografii.
Wiosną roku 1963 Towarzystwo otrzymało od Prezydium M R N w Ciechanowcu
niewielki budynek, w którym znajdowało się kiedyś kino. Rozpoczęto wyjazdy
w teren w poszukiwaniu eksponatów. Ponieważ Towarzystwo nie posiadało ż a d
nych funduszy, zbiory p o w s t a w a ł y prawie wyłącznie z darów mieszkańców oko
licznych wsi. Gromadzenie eksponatów i związane z tym trudności to cały osobny
rozdział w kilkuletniej historii Muzeum, któremu poświęca wiele miejsca w swoim
artykule jeden z działaczy T M M C , mgr K . U s z y ń s k i .
2
Pod koniec roku 1963 władze w o j e w ó d z k i e przyznały fundusze na remont
przeznaczonego dla Muzeum budynku, a wiosną roku 1964 przystąpiono przy
pomocy etnografa z Muzeum Okręgowego w Białymstoku do organizacji pierwszej
wystawy.
Liczące w ó w c z a s około 500 eksponatów zbiory podzielone zostały na n a s t ę
pujące działy: narzędzia uprawy roli, sprzęt gospodarstwa domowego, obróbka
w ł ó k n a i tkactwo, pamiątki po Krzysztofie K l u k u oraz historia Ciechanowca.
Od czasu otwarcia Muzeum liczba eksponatów stale wzrasta wynosząc kolejno
w latach:
1964 — ok. 500 eksponatów
1965 — „ 1000
„
1
1966 — ok. 1100 eksponatów
1967 — „ 1200
Krzysztof K l u k urodził się w Ciechanowcu, w roku 1739, a od roku 1770
1796, czyli do śmierci, był proboszczem ciechanowieckiej parafii.
K . U s z y ń s k i , Otwarcie Społecznego
Muzeum Rolnictwa im.
Krzysztofa
Kluka w Ciechanowcu,
„Rocznik Białostocki", t. 6: 1965, s. 559—563.
do
2
�534
KRONIKA
Od roku 1965 Muzeum ogranicza akcję zbierania nowych eksponatów prze
prowadzając ich staranną selekcję. Zbiera się obecnie jedynie przedmioty szcze
gólnie cenne, głównie takie, których nie ma jeszcze w zbiorach. Jedyna sala w y
stawowa i niewielkie pomieszczenie spełniające rolę magazynu nie są już w stanie
pomieścić większej ilości zabytków. Sala wystawowa traci coraz bardziej cha
rakter ekspozycji, przemieniając się w magazyn.
Zgromadzone przez Muzeum eksponaty pochodzą z 72 wsi leżących w pro
mieniu 25—30 km od Ciechanowca i należących do 5 powiatów (Siemiatycze,
Bielsk Podlaski, Wysokie Mazowieckie, woj. białostockiego oraz Ostrów Mazo
wiecka i S o k o ł ó w Podlaski, woj. warszawskiego).
Ilość skatalogowanych eksponatów etnograficznych przedstawia się w poszcze
gólnych działach następująco: 1) narzędzia rolnicze — ok. 220 eksponatów (w tym
20 to eksponaty związane z hodowlą i pasterstwem, a ok. 60 z transportem); 2)
gospodarstwo domowe — ok. 360 (w tym 65 do ceramika, 90 różnego rodzaju na
czynia zasobowe z korzeni, słomy, dłubanych pni, 15 — meble); 3) obróbka
w ł ó k n a — ok. 170 eksponatów; 4) zajęcia pozarolnicze i rzemiosła — 45 ekspona
tów (związanych z następującymi gałęziami rzemiosła: kowalstwo, stolarstwo i cie
sielstwo, powroźnictwo, rymarstwo, kuśnierstwo).
Stosunkowo nieliczne są eksponaty reprezentujące ł o w i e c t w o (5), rybołów
stwo (8), pszczelarstwo (10), tkaniny (7), obrzędowość (7), elementy wystroju
architektonicznego d o m ó w (3).
W dziale rolnictwa szczególnie interesująco przedstawia się kolekcja narzędzi
uprawy roli: dwupolicowe sochy, drewniane pługi z żelaznymi częściami pracują
cymi, pługi żelazne kowalskiej roboty, starsze i nowsze pługi produkcji fabrycz
nej, radełka ziemniaczane o różnorodnej i ciekawej konstrukcji (niektóre prze
rabiane ze starych soch), różnego typu brony. Transport obrazują najstarsze typy
w o z ó w „bosych" na drewnianych osiach. Bogate tradycje miejscowego tkactwa
reprezentują różnorodne narzędzia obróbki lnu i w e ł n y (od cierlic do warsztatów
tkackich), wśród których największe zainteresowanie zwiedzających budzą „nawijarki" z licznikiem, dzielące zwijane nici na pasma po 30 nici każde.
Począwszy od roku 1964 odbywają w Muzeum praktyki studenci Sekcji Etno
grafii UW, którzy pomagają w opracowywaniu zbiorów, poszukiwaniu eksponatów
w terenie i ich konserwacji, oprowadzaniu zwiedzających.
Od dnia otwarcia zwiedziło Muzeum ok. 20 000 osób, mimo że otwarte jest ono
jedynie w sezonie letnim (maj—wrzesień). Poza mieszkańcami Ciechanowca,
w większości w y p a d k ó w są to wycieczki szkolne z okolicznych wsi, niekiedy
ze szkół specjalistycznych (np. z techników rolniczych), wycieczki związków za
wodowych z terenu całego prawie województwa, gospodarze z okolicznych wsi
(przeważnie ofiarodawcy eksponatów i ich znajomi), turyści przejeżdżający przez
Ciechanowiec.
W roku 1966 starania Towarzystwa zostały uwieńczone sukcesem i Muzeum
otrzymało od W R N w Białymstoku fundusze na rekonstrukcję XIX-wiecznego pa
ł a c y k u w dzielnicy Nowodwory. Odbudowa nowej siedziby Muzeum im. K l u k a
jest obecnie w toku.
Z przeniesieniem zbiorów muzealnych do nowego, obszernego budynku
wiążą działacze T M M C wiele planów. W ramach współpracy między Muzeum
a Katedrą Etnografii UW opracowywany jest obecnie przez adiunkta Katedry,
dr. M. Pokropka, scenariusz nowej ekspozycji zbiorów etnograficznych.
Oprócz rolnictwa tradycyjnego, które w zbiorach Muzeum im. K . K l u k a jest
bogato reprezentowane, organizatorzy mają zamiar w osobnym, stojącym obok
�KRONIKA
535
pałacu budynku pokazać początki i rozwój mechanizacji rolnictwa na terenie
Podlasia. Prowadzone są już rozmowy z władzami w sprawie przekazania do
zbiorów muzealnych najstarszych maszyn rolniczych znajdujących się w ośrodkach
maszynowych i P G R - a c h .
Oprócz etnografii z rozbudowanym działem rolnictwa i zaczątkiem skansenu
w przypałacowym parku, w planach Muzeum są również stałe wystawy p o ś w i ę
cone K . Klukowi i historii miasta. Jedną z sal przeznacza się na wystawy cza
sowe.
Poza salami wystawowymi zaplanowano w nowym budynku muzealnym część
oświatową, bibliotekę, magazyny, mieszkania dla przyszłych pracowników. Ambi
cją T M M C jest stworzenie w nowym budynku nie tylko placówki muzealnej, lecz
również ośrodka oświaty rolniczej, oddziaływującego na okolicę. Towarzystwo l i
czy tu na pomoc W S R w Olsztynie i Instytutu Zoologii P A N , z którymi utrzymuje
od dłuższego czasu ożywione kontakty.
Andrzej
Woźniak
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe796e63c2bf9bcb146ad571f5221f9b.pdf
bd3370df74cce2cb92a7d4b9c55a9f5d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:648
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1968
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:596
Title
A name given to the resource
Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.537-524
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
J
E
Z A R Y S DZIEJÓW R E L I G I I , Praca zbiorowa pod redakcją Zygmunta Poniatow
skiego, Warszawa 1964, ss. 706
Problematyka religioznawcza zajmowała dotychczas sporo miejsca w pracach
i badaniach etnograficznych względnie antropologicznych, w anglosaskim rozu
mieniu tego terminu. Etnograficzne ekspedycje prowadzone w ostatnich 150 latach
dostarczyły ogromnej ilości materiału, bez którego współczesne religioznawstwo
nie mogłoby w y p r a c o w a ć swych naukowych teorii. Materiały te wykorzystane
w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu służyły oczywiście do dalszych historyczno-porównawczych badań, których wynikiem była stosunkowo duża ilość religioznawczo-etnograficznych hipotez dotyczących genezy religii i jej poszczególnych
faz rozwojowych. Z tego też względu trudno byłoby dziś w wielu przypadkach
osądzić, czy dzieła uczonych tej miary, co E . B. Tylora, L . H . Morgana lub B. M a
linowskiego, zaliczyć należy do dorobku nauk antropologicznych, czy też religio
znawczych.
Badania nad światem religijnych wyobrażeń autochtonicznej ludności Nowego
Świata, Oceanii, Australii, Afryki, a także częściowo i Azji są płaszczyzną umożli
wiającą integrację religioznawstwa, a w jego ramach przede wszystkim historii
religii z naukami antropologicznymi. I we współczesnej nam dobie, mimo p o s t ę p u
jącej specjalizacji, wielu autorów prac mogących uchodzić za religioznawcze, rekru
tuje się z etnografii względnie archeologii. Wystarczy tu choćby w y m i e n i ć takie
znane nazwiska, jak S. A. Tokariew — radziecki etnograf — religioznawca,
L . L é v y - B r u h l i C. Lévi-Strauss, twórcy współczesnej etnografii francuskiej, czy
amerykańscy antropologowie — R. H . Lowie i О. C. Stewart.
Drugą taką płaszczyzną integrującą religioznawstwo i etnografię stanowią
badania nad ludowymi wierzeniami tzw. „warstw nieelitarnych, głównie wiejskiej
ludności poszczególnych narodów europejskich. Wierzenia tych warstw reprezen
tują jakby drugi nurt aktualnie obowiązującej na danym terenie religijnej ideologii,
są jakby jej ludową mutacją, przystosowaną do potrzeb określonego społeczeństwa
i odbiegającą z tej racji w sposób dość zasadniczy od oficjalnego, doktrynalnego
zrębu kościoła.
Odpowiednia naukowa analiza tych wierzeń, zawierających ogromną ilość ele
m e n t ó w kwalifikujących się, by dać im miano przeżytków, dostarcza materiału
umożliwiającego odtworzenie religijnych wyobrażeń określonych grup ludzkich
sprzed kilku lub nawet kilkunastu stuleci. Etnograficzne materiały uzyskane
w wyniku tych badań są niezmiernie w a ż n e również dla historyka religii i dlatego
też są one przez religioznawców obficie wykorzystywane. Ten religioznawczy
materiał etnograficzny, o ile oczywiście można użyć takiego sformułowania, jest
bowiem niezbędny do badań nad genezą religii i jej najwcześniejszymi fazami
rozwojowymi. Rezultaty etnograficznych poszukiwań zestawione z dostępnymi dotąd
�537
RECENZJE
materiałami archeologicznymi przy zastosowaniu odpowiednich założeń metodolo
gicznych służyły i służyć będą także w przyszłości dalszemu poznaniu historycznych
procesów tej specyficznej strony ludzkiej kultury, jaką jest religia. Aby integracja
była pełniejsza i dawała pozytywne dla obu stron rezultaty, konieczna jest stała
wzajemna obserwacja i znajomość aktualnego stanu badań, i to zarówno w dzie
dzinie materiałowej, jak i teoretyczno-metodologicznej. Wykorzystywanie bowiem
materiałów etnograficznych bez uwzględnienia powyższych postulatów nie zawsze
prowadzić musi do zamierzonego celu, a wyrwane często z kontekstu materiały
mające służyć za przykłady ilustrujące tezy autora tracą często s w ą uprzednią
w y m o w ę i znaczenie. Pod tym też kątem warto spojrzeć na w y d a n ą w roku 1964
zbiorową pracę pod redakcją Zygmunta Poniatowskiego, pt. Zarys dziejów
religii,
pierwszą i, jak dotychczas, jedyną polską powojenną publikację spoza kręgu kato
lickich religioznawców informującą o dziejach religii — jak zapewnia redakcja —
„w sposób możliwie wszechstronny, zwięzły, interesujący, a zarazem naukowy,
zgodny z najnowszym stanem badań i kryteriami obiektywizmu
naukowego" .
Książka ta, ciesząca się ogromnym zainteresowaniem społeczeństwa (mimo niezbyt
przystępnej ceny błyskawicznie zniknęła z księgarskich półek), musi niestety w do
ciekliwym czytelniku w y w o ł a ć pewne zastrzeżenia, które wzrastają w zestawieniu
z lekturą w s t ę p n y c h założeń pióra Z. Poniatowskiego oraz tekstu informacyjnego
umieszczonego na obwolucie. Analiza tytułu pracy, jak i treści dwóch w s t ę p n y c h
rozdziałów sugeruje, iż celem publikacji jest przedstawienie dziejów wyobrażeń
religijnych od form najbardziej pierwotnych aż do współczesnych światowych
s y s t e m ó w religijnych. Założenie takie nie zostało jednak w pełni wykorzystane,
gdyż geograficzna zasada podziału zastosowana przez redakcję w odniesieniu do
prezentacji poszczególnych religii jest niestety sprzeczna z jakimkolwiek ogólnym
historycznym spojrzeniem. Nie można przecież zestawiać ze sobą i omawiać w jed
nym rozdziale religii tak zróżnicowanych pod w z g l ę d e m społeczno-ekonomicznego
rozwoju społeczeństw, jak religie Chin, Indii, obu Ameryk i wierzenia Australii.
W ten sposób czytelnik zapoznaje się najpierw ze skomplikowanymi systemami
religijno-filozoficznymi bramanizmu i buddyzmu oraz ich drogami rozwojowymi,
aby następnie przejść do bądź co bądź innej problematyki, do jakiej należą trady
cyjne wierzenia mieszkańców Oceanii, Australii i Ameryki. Układ taki niestety
nie sprzyja metodologicznej jedności pracy, gdyż z jednej strony uniemożliwia
śledzenie poszczególnych faz rozwojowych religii na proponowanych przez redakcję
przykładach, z drugiej zaś ignoruje oczywiste związki zachodzące między ustrojami
społeczno-gospodarczymi określonego społeczeństwa a jego religią. Postulat taki
został spełniony w pracy S. A. Tokariewa, Religia w istorii narodów mira , która
jest radzieckim, marksistowskim i całościowym ujęciem dziejów religii. Tokariew
przyjął w niej układ zgodny z periodyzacją historii wprowadzoną przez marksistow
ską historiografię, stosując jako kryterium analizy zjawisk religijnych i ich uszere
gowania aktualny rozwój sił w y t w ó r c z y c h i stosunków społecznych mających
zasadniczy w p ł y w na kształtowanie się religijnych wyobrażeń. Po częściach w s t ę p
nych zawierających rozważania metodologiczno-historyczne omawia autor najpierw
religie „przedklasowego społeczeństwa", zaliczając do nich religie Australijczyków,
Tasmańczyków, ludności Oceanii, niektórych ludów południowej i p o ł u d n i o w o -wschodniej Azji, a także religie części ludności Ameryki. Następnie przechodzi on
do religii społeczeństw tzw. „okresu przejściowego", które określa mianem „kultów
l
2
1
Z. P o n i a t o w s k i , Porównawcza
historia religii — jej przedmiot, dzieje
i znaczenie, [w:] Dzieje religii świata, Warszawa 1964, s. 7.
S. A. T o k a r i e w , Religija w istorii narodów mira, Moskwa 1965, ss. 622.
2
�538
RECENZJE
plemiennych, by wreszcie omówić w dwóch grupach religie społeczeństw klaso
wych — w grupie pierwszej te religie, które zalicza do tzw. „narodowo-państwowych", w drugiej zaś takie, które dzięki swej ideologii i ekspansji stały się reli
giami ponadnarodowymi — światowymi. W ten sposób powstał schemat oczywiście
dyskusyjny, ale przejrzysty i konsekwentnie realizujący wstępne zamierzenia autora.
Układ geograficzny zastosowany w Dziejach religii świata
z metodologicznego
punktu widzenia niewiele odbiega od układu zastosowanego w encyklopedycznej
pracy H . v. Glasenappa, Religie niechrześcijańskie,
w których autor zestawia naj
różniejsze religie, kierując się w y ł ą c z n i e porządkiem alfabetycznym . Zasada
geograficznego podziału w p o w a ż n y m stopniu odbiła się także na tych rozdziałach,
których pod żadnym pozorem nie można uznać za „naukowy obraz dziejów religii
w oparciu o najnowszy stan badań w tym zakresie" . W jaskrawy sposób uwidocz
niło się to w opracowaniu religii Ameryki pióra S. Ś l i w y . Autor dosłownie .na
dwóch stronicach stara się, zresztą bez większego rezultatu, dać przegląd wierzeń
ludności całej Ameryki Północnej, nie uwzględniając absolutnie jej wielkiego zróż
nicowania kulturalnego, wtłaczając do jednego przysłowiowego worka kopieniaczą
ludność tego kontynentu wraz z tymi grupami Indian, których podstawą gospodarki
było zbieractwo, m y ś l i s t w o i rybołówstwo. Nie wspomina przy tym nawet słowem
•o ludności eskimoskiej i zapomina w dalszych rozważaniach uwzględnić religię
mieszkańców niemal całej Ameryki Południowej, poświęcając tylko nieco miejsca
na pobieżną prezentację przedkolumbijskich wierzeń Indian peruwiańskich. Z a
strzeżenia wzbudza także brak opracowania religii ludności kontynentu afrykań
skiego. Jest to strata niepowetowana i trudno wprost tłumaczyć ten fakt n i e r ó w n o
miernym rozwojem naszego religioznawstwa. Jeśli bowiem znaleźli się autorzy,
którzy podjęli się opracowania religii Australii czy Ameryki, to tym bardziej
wydaje się rzeczą prawdopodobną, iż udałoby się także skompletować specjalistów
od zagadnień Czarnego Lądu. Posiadamy przecież w kraju całkiem niebagatelną
ilość specjalistów, skupionych przy warszawskim studium afrykanistycznym,
z którego to kręgu pochodzą także autorzy kilku ostatnich religioznawczo-afrykanistycznych publikacji. P o w a ż n y m mankamentem pracy jest brak integracji poszcze
gólnych artykułów w jedną całość, co w dużej mierze przypisać należy oczywiście
zbiorowemu charakterowi dzieła. Żałować należy jednak, że zespół redakcyjny nie
czuwał nad tym, aby w granicach możliwości ujednolicić układ pracy i sposób
prezentacji materiału, co w dużej mierze wpłynęłoby na zwiększenie jej komuni
katywności: Ten brak zasadniczej jednolitości spowodował, iż poziom poszczególnych
opracowań różni się często diametralnie, i to nie tylko postawą metodologiczną.
Redaktor naczelny przyznaje we wstępie, iż „autorzy poszczególnych prac zajmują
różne stanowiska: od marksistowskiego poprzez li tylko socjologizujące ku obiektywistycznym i wreszcie określonej kanonami heroistycznej historiografii" . Trudno
jednakże byłoby określić metodologiczne pozycje w rozdziałach poświęconych reli
giom Ameryki, Australii i Oceanii. Ich autorzy ograniczyli się w zasadzie do
prostego zrelacjonowania faktów często całkowicie niereprezentatywnych dla danego
terenu i wybranych przez siebie w sposób dowolny z dostępnej im, nie zawsze
najnowszej już literatury. Omówienia tradycyjnych religii Indian Ameryki Północnej
nie można nawet nazwać encyklopedycznym opracowaniem, i to nie tylko ze
3
4
5
6
3
H . v. G l a s e n a p p , Die nichtchristlichen
Religionen, (Religie
skie), Warszawa 1967.
P o n i a t o w s k i , op. cit, s. 25.
S. Ś l i w a , Religie Ameryki, [w:] Dzieje..., s. 167—186.
P o n i a t o w s k i , op. cit.
4
5
6
niechrześcijań
�539
RECENZJE
względu na jego rozmiary. Autor bowiem ograniczył się wyłącznie do podania
kilku, zresztą bardzo chaotycznych wiadomości dotyczących tzw. koncepcji „Manitu".
Podobnie postąpił on też w podrozdziale poświęconym religiom Meksyku, w którym
skupił się wyłącznie wokół jednego, powszechnie znanego wątku mitologicznego
dotyczącego Quetzalcoatla, białego boga-herosa niosącego wybranemu przez siebie
narodowi kulturę i cywilizację. Zamiast niezbędnych a brakujących wiadomości,
czytelnik, który powinien mieć przygotowanie co najmniej na poziomie szkoły
średniej — jak głosi reklamowa obwoluta — musi zapoznać się z „rewelacyjnymi"
wprost wiadomościami geograficznymi, do których zaliczyć także należy odkrywcze
stwierdzenia w rodzaju: „Ameryka, wielka część świata na zachodniej półkuli,
składa się z dwóch kontynentów: z Ameryki Północnej i Ameryki P o ł u d n i o w e j ;
granica dzieląca dwa kontynenty przebiega po Przesmyku Panamskim" .
7
Zbyt mała objętość niektórych rozdziałów, absolutnie nieproporcjonalna do re
ligijnej mozaiki takich terenów, jak Australia czy Oceania oraz do wagi poru
szanych w tych opracowaniach problemów totemizmu, manizmu czy fetyszyzmu,
jest przyczyną ogromnych uproszczeń i często zbyt pochopnych generalizacji. Po
mijając jednak te wszystkie mankamenty uniemożliwiające niemal prawidłowe
korzystanie z kilku o m ó w i o n y c h wyżej rozdziałów diametralnie odbijających swym
poziomem od reszty opracowań (do oceny których nie czuję się absolutnie kompe
tentny) brak w nich przede wszystkim historycznego spojrzenia na religię, którą
przedstawiono statycznie i bez jakiegokolwiek tła społeczno-gospodarczego i kultu
rowego charakteryzującego określoną społeczność.
Szczególnie rzuca się w oczy brak szerszego omówienia współczesnego stanu
tradycyjnych wierzeń na obszarach tzw. trzeciego świata, co w dużej mierze przy
bliżyłoby czytelnikowi aktualną religijną rzeczywistość tych krajów. Na przemiany
tradycyjnych religii, będące skutkiem kilkusetletniego okresu kolonialnego, zwraca
jedynie uwagę w o m ó w i o n y c h przez nas partiach S. Śliwa, poświęcając nieco
miejsca ubiegłowiecznym ruchom religijnym Indian Ameryki Północnej. Całkowicie
błędne są jednakże sformułowania R. Stillera, autora opracowania religii Australii
i Oceanii , stwierdzającego, iż jedynie polinezyjskie religie w warunkach kolonial
nego ucisku przybrały n o w ą formę, a świat religijnych wyobrażeń mieszkańców
Melanezji należy już dziś do bezpowrotnej przeszłości. Sytuacja w rzeczywistości
ma się całkowicie odmiennie. Polinezyjskie ruchy religijne o charakterze synkretycznym w y s t ę p o w a ł y około 100 lat temu, a dziś wraz z postępującą depopulacją
ludności tego jednego z najpiękniejszych zakątków świata, giną na zawsze i ich
wierzenia. Podobnie sytuacja wygląda w Australii, gdzie ilość ludności autochto
nicznej umieszczonej w rezerwatach zmniejsza się w sposób katastrofalny. Jednakże
Melanezją obok Nowej Gwinei jest dziś nie tylko jedyną „oazą" tradycyjnych wie
rzeń w tej części Pacyfiku, lecz także widownią niespodziewanego renesansu tych
wierzeń, które łącząc się z adoptowanymi do nowych w a r u n k ó w elementami chrze
ścijańskiej ideologii legły u podstaw szeregu formujących się w ostatnich latach
nowych synkretycznych r u c h ó w religijnych.
8
Omówienie aktualnego stanu religii ludów Azji Centralnej i Syberii nie jest
także wystarczające w opracowaniu St. K a ł u ż y ń s k i e g o . Autor ogranicza się w za
sadzie do stereotypowego stwierdzenia, iż od czasów Rewolucji Październikowej
9
Ś l i w a , op. cit, s. 167.
R. S t i l l e r , Religie Australii i Oceanii, [w:] Dzieje.,., s. 187—195.
S. K a ł u ż y ń s k i , Religie Azji Centralnej i Syberii, [w:] Dzieje..., s. 115—130;
t e n ż e , Szamanizm, „Euhemer. Przegląd Religioznawczy", t. 7: 1963, nr 2 (33),
s. 63—82.
7
8
9
�540
RECENZJE
stare wierzenia powoli zanikają, nie poświęca jednak wcale miejsca na choćby jak
najbardziej skrótowe przedstawienie mechanizmów tych zmian. Warto byłoby prze
cież w s p o m n i e ć tylko i scharakteryzować krótko najważniejsze etapy tych zmian,
a mianowicie okres ekspansji na teren wschodniej Azji wielkich religii ś w i a t o
wych — chrześcijaństwa (prawosławia), islamu, buddyzmu (lamaizmu), w wyniku
czego od X V I do końca X I X w. dochodziło do daleko idącej synkretyzacji (np. l a maizm u Burjatów). Okres drugi, najnowszych dziejów religii na tym terenie
(schyłek X I X i początek X X w.) — to okres powstawania szeregu ruchów typu
mesjanistyczno-millenarystycznego w rodzaju „burchanizmu", kultu „Cheri-Mapa"
i innych. Wreszcie okres porewolucyjny, okres zanikania wierzeń i postępującej
laicyzacji społeczeństwa, będący dziś przedmiotem intensywnych badań radzieckich
religioznawców, starających się uchwycić zasadnicze rysy zanikania jednych,
a utrwalania innych elementów.
Pomimo silnego zaakcentowania znaczenia archeologii w badaniach nad rozwo
jem najwcześniejszych faz rozwojowych religii w rozdziale w s t ę p n o - t e o r e t y c z n y m
S w i e n k i , autorzy omawianych przez nas już w y ż e j opracowań nie oparli się na
tego typu materiałach, co w dużej mierze uniemożliwiło w pełni ukazanie dziejów
religii, a często skierowało autorów ku przedwczesnym wnioskom. Co prawda arche
ologia trzeciego świata nie jest jeszcze dyscypliną dostatecznie rozwiniętą, lecz mimo
to dostarcza ona coraz w i ę c e j interesujących religioznawcę materiałów, które zesta
wione z rezultatami badań etnograficznych mogą rzucić pewne nowe światło na
drogi rozwojowe religijnych wyobrażeń naszych przodków. Archeologia Nowego
Świata rozwija się dziś żywiołowo i ma na swoim koncie wcale niebagatelny doro
bek. Źródła pisane dotyczące wierzeń l u d ó w syberyjskich uzupełniają dziś doskonale
m. in. dane tzw. tuwińskiej ekspedycji archeologicznej, a najnowsze badania wyko
paliskowe na wyspach Pacyfiku pozwalają śledzić migracje i rozwój kultury lud
ności Oceanii od jej punktu wyjściowego w Azji Południowo-Wschodniej aż do
Wyspy Wielkanocnej na wschodzie Oceanu Spokojnego.
Oczywiście ścisłe określenie, jakie formy wierzeń na poszczególnych terenach
były pierwotne, jest w dalszym ciągu przy dzisiejszym stanie wiedzy niemożliwe.
Dlatego wydają się bezzasadne niektóre próby szeregowania tych form wierzeń
w układy rozwojowe, tym bardziej że dyskusja, co należy rozumieć np. pod poję
ciem — totemizm, animizm czy szamanizm, nie jest wcale definitywnie zakończona.
Tymczasem w recenzowanej pracy autor ogólnego omówienia religii pierwotnych
zastrzega się najpierw, że dążność do budowy uniwersalistycznych schematów roz
wojowych i mechanistyczny ewolucjonizm należą do słabych stron dotychczasowych
teorii pochodzenia wierzeń religijnych, potem zaś przedstawia w zasadzie swój
własny projekt takiej w z g l ę d n e j periodyzacji religii pierwotnych, umieszczając u jego
szczytu animizm jako formę zawierającą już elementy magii, fetyszyzmu i tote
mizmu ». Autorzy poszczególnych rozdziałów także próbują na własną rękę dokonać
pewnej chronologicznej systematyki opisywanych form wierzeń .1 tak np. Kałużyński
określa wręcz szamanizm jako najstarszą znaną religię rodzimą l u d ó w Azji, co jest
wszakże twierdzeniem dość ryzykownym. Dowiadujemy się bowiem słusznie z dal
szego tekstu, że szamanizm spleciony jest silnie z innymi zespołami wierzeń okre
ślonych jako kult przodków, kult zwierząt, totemizm i in., których wzajemny sto10
12
1 0
H. S w i e n k o ,
Wierzenia pierwotne a problem
Dzieje..., s. 27—45; t e n ż e , Religia, Warszawa 1964.
Tamże, s. 41—42.
Tamże, s. 35.
11
12
pochodzenia
religii,
[w:]
�541
RECENZJE
sunek do szamanizmu ani też w z g l ę d e m siebie nie jest dotychczas ściśle określony.
U ż y w a n i e w i ę c terminu — szamanizm dla oznaczenia całego kompleksu wierzeń
religijnych ludów Syberii jest niezbyt w ł a ś c i w e . Jest on bowiem tylko jednym,
choć zapewne najważniejszym elementem s k ł a d o w y m tych wierzeń.
Wiele można by jeszcze przytaczać podobnych przykładów i argumentów prze
ciwko często zbyt pochopnie postawionym tezom i uogólnieniom. Wszystkie te
kontrowersyjne i dyskusyjne sformułowania wydają się świadczyć, że redakcja tomu
nie przywiązywała w rzeczywistości dość dużej wagi do opracowań religijnych tych
ludów, na których podstawie w przeważającej mierze wnioskuje się o drogach
rozwojowych wierzeń religijnych naszych przodków.
W ten sposób powstała ogromna dysproporcja między częścią dzieła poświęconą
religiom narodowym i światowym, przeważnie znanym i posiadającym już w języku
polskim lepsze lub gorsze opracowania, a częścią dotyczącą pierwocin religii i dzie
jów wierzeń ludów określonych jako prymitywne, która zarówno pod w z g l ę d e m
objętości, jak i naukowego czy popularnonaukowego poziomu odbiega daleko od
w s t ę p n y c h założeń autorów.
Należy żałować, że w ten sposób polski czytelnik został pozbawiony całościowego
opracowania tej w a ż n e j i społecznie potrzebnej problematyki i że dzieło mogące stać
się rzeczywiście publikacją pionierską i opartą o najnowszy stan badań religioznaw
czych wzbudza w niektórych swych partiach poważne zastrzeżenia.
Aleksander
Posern-Zieliński
WACŁAW K O R A B I E W I C Z , Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Zdzisław Małek
fotografie, Wydawnictwo „Polonia", Warszawa 1966, redaktor Aleksander B ł a c h o w ski, opracowanie graficzne Maciej Raducki, ss. 186, w tym 135 rycin całostronicowych.
Nie trzeba podkreślać, jak zaniedbana jest w naszej nauce znajomość sztuki
ludów współcześnie zamieszkujących Afrykę. Jeśli literatura obcojęzyczna może wy
kazać się obfitym dorobkiem prac wyczerpujących rozmaite formy poznania i po
pularyzacji sztuki olbrzymiego kontynentu, to u nas istnieje konieczność rozpoczy
nania od w s t ę p n y c h rozpoznań. Z wielkim w i ę c uznaniem należy przyjąć najnow
szą pracę Wacława Korabiewicza, która znacznie rozszerza u nas orientację w nie
znanym przedmiocie . Jest ona konieczna nie tylko afrykanistom, lecz również
tym wszystkim, których interesują problemy sztuki m. in. europejskich środowisk
ludowych. Okazuje się dowodnie, że nie wystarcza już dzisiaj postawa badawcza
wyczerpująca doświadczenia artystyczne ukształtowane w Europie. Wydaje się, że
istnieje niekiedy więcej p o w o d ó w do określania np. istotnych właściwości formal
nych ludowej rzeźby europejskiej na tle sztuki dalszego jej sąsiedztwa, aniżeli w po
wiązaniu z dorobkiem sztuki wielkich stylów historycznych z tego samego obszaru.
Dla tych też p o w o d ó w chciałbym przedstawić uwagi badacza spoza kręgu nauki
o Afryce. Mając jednocześnie świadomość, że Sztuka Afryki spotka się z szerokim
zainteresowaniem, nie traktuję swych uwag jako wyczerpujących wiedzę o tej
książce.
Sztuka Afryki w ogólnych założeniach jest rodzajem katalogu poświęconego
zbiorom muzealnym z jednego kraju. Pracy tej towarzyszy zarazem obszerniejsze
1
1
Por. B. M o 1 i ń s к i, Sztuka, rytuał,
mit w afrykanistyce
amerykańskiej,
„Przegląd Socjologiczny", t. 19:1965 z. 1, s. 141—172; J . К a m о с к i, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich, „Etnografia Polska", t. 10:1966, s. 644—656.
�542
RECENZJE
omówienie samego przedmiotu tej sztuki. Albumowa postać opracowania, przede
wszystkim materiału ilustracyjnego, w y w o ł u j e niezwykle korzystne wrażenie. W ze
stawieniu z podobnymi opracowaniami bodaj najsławniejszych ośrodków nauko
wych angielskich, francuskich i niemieckich — polskie wydaje się być zdecydowanie
równorzędne, a nawet w pewnych partiach ciekawsze i pełniejsze . Podobne wra
żenie w y w o ł u j e prezentowany materiał, którego tradycje zbierackie były, jak wia
domo, o wiele bardziej ograniczone, aniżeli w krajach włączonych w systemy kolonizatorskie.
Zbiory polskie, znajdujące się przede wszystkim w P a ń s t w o w y m Muzeum Etno
graficznym w Warszawie, swoje znaczenie zawdzięczają w ogromnej mierze W. K o rabiewiczowi, niestrudzonemu od przeszło 20 lat szperaczowi kontynentu afrykań
skiego. Sztuka Afryki jest plonem tych wieloletnich kontaktów. Jest zarazem pracą
poświęconą naszym polskim zbiorom tej sztuki, jak też jej analizie. Czy spełnia ona
obydwa te zadania?
Spróbujmy zastanowić się nad pierwszym. Autor omawia w części wstępnej
m. in. dzieje kolekcjonerstwa w Polsce obiektów sztuki Afryki. Wymienia miejsca
najważniejszych kolekcji. Zgodnie z tym można by oczekiwać wskazania, w sposób
przyjęty w podobnych opracowaniach, na ilość i charakter eksponatów w poszcze
gólnych ośrodkach muzealnych. Tych danych nie ma. Podobnie zabrakło pewnej
skrupulatności w dostarczeniu danych o zbiorach warszawskich. Materiał ilustra
cyjny — ogółem 135 tablic — obejmuje tylko 5 obiektów spoza Warszawy (4 z K r a
kowa i 1 z Pabianic). Jest to zatem opracowanie materiału nie tyle pochodzącego
ze zbiorów polskich, ile warszawskich. Oczywiście nie byłoby to ujemną stroną
pracy, gdyby autor dokładniej wyznaczył jej zakres, zakres węższy, lecz kompletniejszy, obudowany określonymi wymogami dokumentacyjnymi. Warto przy tym
stwierdzić, że autor w obszernych opisach obiektów prezentowanych na zdjęciach
umie zadowolić żądania najbardziej wymagającego odbiorcy.
2
Jaki rodzaj i znaczenie przedstawia informacja poprzedzająca zestaw pięknego
materiału ilustracyjnego w tej książce? Na okładce widnieje mapa środkowej
części obszaru afrykańskiego — w ł a ś c i w e g o miejsca w y s t ę p o w a n i a sztuki, o jakiej
m ó w i autor. Na mapie oznaczone zostały poszczególne kraje i zamieszkujące w nich
grupy ludnościowe. Jest to pożyteczne wprowadzenie czytelnika w wielką złożoność
sytuacji etnicznej, geograficzno-gospodarczej, politycznej panującej na tym konty
nencie. Czy ten narzucający się fakt zróżnicowania znajdzie rozwinięcie w uwagach
autora na temat samej sztuki?
Wacław Korabiewicz w y k ł a d a swobodnie językiem barwnym i wyrazistym.
Jeśli jednak przejrzyście buduje mniejsze fragmenty, to nie dotrzymuje w pełni
tej zasady w stosunku do całości wywodu. Nie służy jego przejrzystości, poniechanie
informacji o źródłach formułowanych wniosków, informacji o stanie badań nad
poszczególnymi zagadnieniami tej sztuki. Podobnie nie służy najlepiej całości przy
jęty układ tematyczny rozdziałów. Autor rozpoczyna w y w ó d od Odkrycia sztuki
afrykańskiej. Niektóre wiadomości zawarte w tym rozdziale znajdują przedłużenie
w dalszym z a t y t u ł o w a n y m Trochę historii. Poza tym jeśli autorowi zależało na
wyprzedzeniu omówienia rodzajów sztuki Afryki i kluczowego zagadnienia warun-
2
Por. „Le Musée Vivant", R. 12:1948, nr 36—37 (specjalne wydanie poświęcone
problemom kultury Afryki); M. R a g o n, L'art negre, „Jardin des Arts", nr 126,
1965, s. 16—23; W. F a g g, The Webster Plass Collection of African Art, Britisch
Museum, London 1953; t e n ż e , Art from the Guinea Coast, University of Oxford
1965 i in.
�543-
RECENZJE
k ó w życia na tym kontynencie ogólną charakterystykę dzieł, to należało przynaj
mniej ściślej powiązać uwagi o ich formie i treści. Stwierdzenia o „kanonach piękna"
w rozdziale o takim samym tytule mają swoje przedłużenie w wiadomościach o spo
sobach budowania i rozumienia rozmaitych konwencji formalnych, kształtowania
określonych funkcji detali i całości analizowanych obiektów.
Oto przedstawiona przez autora analiza dzieł sztuk plastycznych, głównie rzeźby:
„Każde z nich [dzieł sztuki — J . O.] odznacza się świadomym wyborem, obmyślaną
strukturą, znakomitą znajomością tworzywa i mistrzowskim opanowaniem tech
niki" . W innym miejscu wskazuje Korabiewicz na pewne odmiany stylistyczne
dzieł w określonych prowincjach afrykańskiego kontynentu. Mimo to przyjmuje,
że „[...] jest w twórczości afrykańskiej jakiś wspólny, trudny do opisania ton, który
wyczuwa się tym silniej, im bliżej obcuje się z tą s z t u k ą " . Z a ó w wspólny ton
można uznać wcześniej wypowiedziany sąd o świadomości zamierzeń strukturalnych
i mistrzostwie technicznym. Zresztą nie tylko te uwagi, ale również inne, jakie
formułuje Korabiewicz, wydają się w s k a z y w a ć na poszukiwanie cech w s p ó l n y c h nie
zaś różnicujących. „Przebogata fantazja twórcza, estetyczny umiar, genialny skrót
kompozycyjny obok wyczucia harmonii barw i kształtów cechuje wszystkie gałęzie
plastycznej twórczości a f r y k a ń s k i e j " . Wydaje się, iż tych samych określeń można
by użyć dla ogólnego scharakteryzowania przykładów twórczości ludowej, czy tzw.
l u d ó w pierwotnych z innych zupełnie stron świata.
Jeśli wskazania na znakomitą znajomość tworzywa i mistrzowskie opanowanie
techniki nie budzi zastrzeżeń, to określenia świadomy wybór, obmyślana struktura
wymaga odpowiedniego potwierdzenia dowodowego. Korabiewicz wychodzi na prze
ciw tym oczekiwaniom. W rozdziale Utylitarność
i tradycja stwierdza: „Co nam
wydaje się splotem przypadkowych ornamentów, to dla Murzyna jest pełne treści
przemawiającej symbolami. Każda kreska, każde najmniejsze draśnięcie na stołku,
kiju czy tarczy ma swoje imię i uzasadnienie, a nawet magiczną s i ł ę . Autor nie
poprzestaje na tych ustaleniach. Uzupełnia je w dalszym szczegółowym wywodzie
zastanowieniami nad powstawaniem określonych rozwiązań formalnych, np. defor
macji w kierunku wyolbrzymienia detali. Poznajemy przykład wyolbrzymienia rąk
u postaci podpierającej blat stołka. O deformacjach tych zdecydowała zamierzona
użytkowność obiektu — stwierdza Korabiewicz. Można jeszcze dodać, że w innym
wypadku podobny proces zachodzi w wyolbrzymieniu głowy, jeśli tylko na niej
opiera się blat stołka . W tym miejscu autor stosuje racjonalne dowodzenie, dające
się w pełni uzasadnić i sprawdzić. Ale nie można już tego samego powiedzieć przy
jednym z dalszych określeń istoty tradycyjnej rzeźby afrykańskiej. Ma ją cechować
najważniejszy szczegół ciała „organ seksualny jako czynnik twórczy życia oraz
pępek jako wytłumaczenie łączności rodzinnej. Nie istnieje prawdziwa, oryginalna,
stara rzeźba murzyńska, stwierdza z naciskiem Wacław Korabiewicz, w której cechy
te nie pozostały podkreślone" . Wydaje się, że w wyolbrzymianiu pewnych detali
rzeźb wykonanych przez artystów tej kategorii, o jakich mówi Korabiewicz, obok
określonych przesłanek ideowych odgrywają ważną rolę inne jeszcze momenty.
Organizacja pracy tych artystów, mimo mistrzostwa opanowania techniki, nie zaw3
4
5
e
7
a
3
4
5
6
7
3
Por. K o r a b i e w i c z , Sztuka Afryki...,
Tamże, s. 12.
Tamże, s. 12.
Tamże, s. 12.
Tamże, s. 109, 112.
Tamże, s. 13.
s. 10.
�544
RECENZJE
Ryc. 1. Fragment rzeźby z terenu Afryki (reprodukcja zdjęcia na
książki Korabiewicza, Sztuka Afryki)
Fot.
obwolucie
Zdzisław
Małek
sze kontrolowana jest wizją całości dzieła. Przy wielkim zaangażowaniu emocjo
nalnym, jakie towarzyszy najczęściej pracy tych twórców, dochodzi do mimowolnego
zróżnicowania ogólnego w y s i ł k u na akty mniej lub bardziej silnych uniesień.
W chłopskiej rzeźbie z Europy odbija się to zróżnicowanie w y s i ł k u twórczego na
skomplikowanych detalach takich nawet, jak wyobrażenia guzików, nie mówiąc
o oczach, uszach, dłoniach i również organach seksualnych. Zwraca np. uwagę iden
tyczność pewnych zupełnie drobnych rozwiązań plastycznych w tych dwu różnych
światach sztuki. W ten sam sposób rzeźbi „oczy przymkniętych powiek" Jan Sęk —
rzeźbiarz z Kurpiów, jak i rzeźbiarze, których dzieło otwiera zdjęcie na obwolucie
książki (ryc. 1 i 2).
Uświadamianie sobie przez twórcę pewnych w y w o ł a n y c h w czasie pracy efek
tów plastycznych, ich akceptacja, nie oznacza, iż w procesie twórczym od początku
istniało
takie
właśnie
nastawienie.
Twórczość
jest
procesem
poszukiwań,
kształtowaniem jakiejś odrębnej rzeczywistości aniżeli realna. Na ostateczny
kształt rzeczywistości dzieła oddziaływuje wiele czynników nie mieszczących
się w pojęciu uświadomionego zamierzenia (świadomego wyboru, obmyślanej
struktury). Znajomość
struktury tworzywa, sposobów
najłatwiej
prowadzo
nych cięć i modelowania ukierunkowuje charakter uzyskiwanych efektów platycznych. Dlatego też można włączyć jedynie uświadomione dążenie do uproszczeń
dyktowanych przez samo tworzywo.
Podobnie przedstawia się problem stałych jakości ideowo formalnych, np.
rzeźby i jej nowszych przeobrażeń. Z jednej strony autor wskazuje na wielką i za
razem uświadomioną dążność do powtarzania określonych „kanonów", z drugiej zaś
�545
RECENZJE
Ryc. 2. Fragment rzeźby wykonanej w 1945 r. przez Jana Sęka z Płoszyć,
pow. Ostrołęka
Fot.
Jacek
Olędzki
strony podaje dowody „płynności" podejmowania nowych koncepcji, formułowania
rozwiązań pod w p ł y w e m wzorów narzuconych z z e w n ą t r z .
Wydaje się, iż w przypadku głównej gałęzi sztuki (jaką rozpatruje W. Korabie
wicz): rzeźby w drewnie, rzeźby figuratywnej, w której najczęstszym tematem jest
człowiek, wypadałoby powiedzieć o jego antropologii lub nawet o jego swoistym
wyglądzie ukształtowanym przez rozmaite lokalne obrzędy i sposoby noszenia się
Afrykanów. Albowiem w tych odmiennościach zawiera się w y j ś c i o w y , najbardziej
widoczny element różnicujący sztukę tej części świata od sztuk ludowych lub sztuk
społeczeństw plemiennych i innych kontynentów i krajów. W tym też powiązaniu
sztuki Afryki z jej w ł a ś c i w y m otoczeniem kulturowym, życiem określonych grup
ludnościowych wyraża się ów poszukiwany wspólny ton, który pozwolił Korabiewiczowi spojrzeć na rozmaite i bogate przejawy twórczości artystycznej w sposób
syntetyzujący.
Niemniej między p o r ó w n y w a n y m i tu doświadczeniami artystycznymi istnieje wie
le zasadniczych cech w s p ó l n y c h lub nader zbliżonych. Na przykład rzeźby w drewnie
nie wykraczają zazwyczaj poza przedstawienia pojedynczych figur. Zwielokrotnianie
postaci, jakie znamy w scenach zbiorowych ze sztuk wielkich nurtów historycznych
Europy i Azji, dokonywane jest najczęściej w granicach monolitycznej bryły. Jej
spoistość — zachowywanie w figurze kształtów klocka — częsty wypadek nie zmie
niania jego naturalnej słupkowej budowy, oto znana cecha rzeźb tych, w y d a w a ł o b y
9
9
Tamże,
s. 15, 18.
35 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I
�546
RECENZJE
się, n i e p o r ó w n y w a l n y c h kręgów sztuki. W jednym i drugim • kręgu poznajemy
owe wyraziste, lapidarne cięcia jako wynik trwania przy zasadach najporęczniejszego krojenia drewna, te same tendencje geometryzacji kubistycznej i wreszcie
owe deformacje ukształtowane pod w p ł y w e m silnego oddziaływania niekontrolo
wanych czynników procesu twórczego.
Mimo dyskusyjnych niektórych ujęć i uwag autora praca jego spełnia ważną
rolę w upewnieniu się, że sztuka, o jakiej m ó w i m y , swoimi różnicami oddziaływuje
może z mniejszą siłą aniżeli cechami powtarzającymi s i ę — wspólnymi. Jest to re
zultatem ujmującej pasji badawczej autora w odszukiwaniu wspólnego tonu sty
listyki dzieł. Należy zatem żywić wdzięczność wobec autora za jego pełny oddania
w y s i ł e k przybliżenia czytelnikowi polskiemu tajemnic sztuki kontynentu, którego
rola dziejowa w chwili obecnej nabiera coraz większego znaczenia. Sztuka
Afryki
rozbudza szerszą refleksję poznawczą, ułatwiającą pogłębienie doświadczeń zdo
bytych w izolowanych centrach kulturowych.
Jacek
Olędzki
Z E S Z Y T Y ETNOGRAFICZNE MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO
zeum Śląskiego we Wrocławiu) t. I , Wrocław 1963, s. 180, ilustr.
(Oddział M u
Problematyka procesów przeobrażeń społeczno-kulturowych w y w o ł a n y c h powo
jenną migracją na ziemie zachodnie i północne uzyskuje w coraz poważniejszym
stopniu należną jej pozycję w pracach badawczych i piśmiennictwie etnograficz
nym. Recenzowana praca stanowi godną odnotowania publikację z tej niedostatecznie
do niedawna rozwijanej dziedziny badań, dostarczając nie tylko nowych, cennych
materiałów, ale i interesujących propozycji metodycznych.
Tom przygotowany został przez grupę etnografów wrocławskich, przy czym jego
inicjatorem jest K . K w a ś n i e w s k i , autor m. in. zamieszczonego w pracy artykułu
podsumowującego, propagator przyjętej we wszystkich artykułach metody staty
stycznej.
Na treść omawianej książki składają się opracowania: Zofii Staszczak,
Kształto
wanie się współczesnej
kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przykładzie
dwu
wsi powiatu kłodzkiego
(s. 9—79), Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o , Z badan nad kulturą
ludową reemigrantów
polskich z Bośni (s. 81—104), Magdaleny Meysner-Rostworowskiej, Z badań nad kulturą
ludową reemigrantów
polskich z Rumunii na Dolnym
Śląsku
(s. 105—127), Kazimierza Pudło i Tomasza Skarżyńskiego, Z badań nad
kulturą
ludową reemigrantów
polskich z Francji (s. 129—145), Krystyny Hofman -Liandzis i Kazimierza Pudło, Z badań nad kulturą
ludową emigrantów
greckich
na Dolnym Śląsku (s. 147—162), oraz Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o , Adaptacja kultu
rowa ludności na Dolnym Śląsku po 1945 roku a etnograficzne badania
społeczności
niejednolitych kulturowo (s. 163—180).
Przedmiotem szczególnego zainteresowania autorów książki są grupy o ostro
zarysowanej specyfice kulturowej, będące nosicielami regionalnych kultur polskich
poważnie przekształconych w wyniku oddziaływania obcych grup etnicznych, czy
też jak, np. w wypadku emigrantów greckich, grupa o kulturze niepolskiej. Wybór
to niesłychanie atrakcyjny i jednocześnie uzasadniony, gdy w e ź m i e się pod uwagę
cel badań, jakim jest poznanie mechanizmu procesów adaptacyjnych i integracyjnych
w nowym środowisku oraz określenie zdolności przystosowawczych poszczególnych
grup. Wyraziście zarysowana specyfika kulturowa badanych grup, kontrastowych
w stosunku do otoczenia, stwarza dogodne warunki badań nad teorią przeobrażeń
�RECENZJE
547
kulturowych. Walor źródłowy publikacji, oczywisty już dzisiaj, tym w y ż e j oceniony
zostanie w przyszłości przez monografistów poszczególnych grup osadniczych.
Oczywiście w ó w c z a s , gdy przedmiotem obserwacji są rozproszone na nowym
terenie grupy związane w s p ó l n y m pochodzeniem, badacz w wielu wypadkach
świadomie abstrahuje od nowo ukształtowanych społeczności lokalnych, w których
podstawą tworzenia się nowych więzi jest fakt współżycia na określonym, w s p ó l n y m
terytorium, tym bardziej że przyjęto założenie koncentracji uwagi, w przypadku
grup reemigranckich, na okresie emigracji. Dlatego doskonałym uzupełnieniem tomu
jest cenne studium Z. Staszczak, dla której przedmiotem badań jest nie grupa
wspólnego pochodzenia, a społeczność wiejska. Reprezentowany w artykule Z. Stasz
czak sposób widzenia daje możliwości, których pozbawione są w dużej mierze ba
dania uprzednio przedstawione, a mianowicie pokazania procesów integracyjnych,
procesów tworzenia się coraz bardziej jednolitych kulturowo społeczności lokalnych.
Z. Staszczak wybrała do badań dwie wsie w pow. kłodzkim. Obie wsie posia
dają mniej więcej jednorodną strukturę pochodzeniową ludności. Obok autochtonów
zamieszkują je grupy repatriantów, osadników z Żywiecczyzny oraz osadników
z innych terenów Polski. Procesy integracji były w badanych wsiach (materiały
pochodzą z lat 1960—1961) dalekie od zakończenia i, jak się wydaje, opóźnione
w porównaniu z większością wsi na ziemiach zachodnich i północnych. Za przejaw
braku integracji społecznej badanych środowisk można uznać, nie generalizując
zresztą jego znaczenia, opisany przez autorkę fakt niewý1;worzenia się zwyczaju
uczestniczenia całej wsi w pogrzebach. Książka byłaby bardziej reprezentatywna
dla procesów adaptacyjnych i integracyjnych na wsi dolnośląskiej, gdyby zna
lazła się w niej również analiza wsi zamieszkałej wyłącznie przez osadników.
Na uporządkowany metodycznie i szczegółowy obraz wsi badanych przez
Z. Staszczak złożył się, zawarty w kolejnych rozdziałach artykułu, opis środowiska
geograficzno-gospodarczego, zasobów tradycyjnego inwentarza kulturowego posz
czególnych grup oraz procesu adaptacji kulturowej, przy czym ostatni ten rozdział
autorka rozbiła na podrozdziały omawiające mechanizm wzajemnych k o n t a k t ó w
kulturowych, selekcję inwentarza kulturowego oraz zmiany w wyniku konfrontacji
inwentarza kulturowego różnych grup. Uwagi końcowe, oparte w dużej mierze na
tabelach statystycznych, zawierających dane o zachowanych, utraconych i zapo
życzonych przez poszczególne grupy mieszkańców wsi faktach kulturowych, pozwa
lają przedstawić charakterystykę poszczególnych tych grup. Jako najbardziej
dynamiczną w zakresie przemian kulturowych autorka wymienia grupę repatrian
tów, przy czym pewnym brakiem wydaje się niewyodrębnienie chociażby głównych
grup wśród osadników przybyłych z różnych przecież terenów b. wschodnich
kresów Polski. Materiały o kapitalnej wartości zebrane jako dokumentacja proce
s ó w przeobrażeń kulturowych w badanych wsiach zyskałyby, gdyby zaopatrzono
je w dokładniejsze metryki chronologiczne. Można by dyskutować, czy szczęśliwe
jest określanie poszczególnych grup m i e s z k a ń c ó w badanych wiosek, takich jak
autochtoni, repatrianci i osadnicy z terenów Polski, jako grup etnicznych (por.
tabl. na s. 16—17) i pisanie o dość złożonej strukturze etnicznej w badanych wsiach
(s. 52). W innych wypadkach autorka używa zresztą terminu grupy ludnościowe.
K . K w a ś n i e w s k i za przedmiot badań obrał grupę reemigrantów polskich
z Bośni. Obiekt badania stwarza duże możliwości w zakresie podjętej przez autora
analizy kulturowych n a s t ę p s t w migracji. Interesująca go grupa przemieszczała się
przecież dwukrotnie, przy czym zmiana środowiska kulturowego była dość kon
sekwentna. Do czynników komplikujących badania w przypadku grupy bośniackiej
należy zaliczyć dość odległy okres migracji z Polski (lata 1890—1906), utrudniający
�548
RECENZJE
odtworzenie pierwotnego wyposażenia kulturowego przesiedleńców oraz mieszany
charakter grupy migrantów, pochodzących nie tylko z różnych powiatów Galicji
Wschodniej, ale również z zaboru rosyjskiego. Istniejące możliwości zostały w pełni
wykorzystane. Otrzymaliśmy cenne' studium przeobrażeń w kulturze emigrantów
polskich na terenie Bośni oraz przyczynek do perypetii kulturowych po repatriacji.
T e n ostatni powojenny okres historii badanej grupy został wyraźnie podporządko
wany zadaniom możliwie wszechstronnnego poznania okresu pobytu emigrantów
w Bośni. K . K w a ś n i e w s k i e g o nie interesuje całokształt przeobrażeń kulturowych,
jakim podlega grupa bośniacka na Dolnym Śląsku, do czego zresztą upoważnia go
tytuł opracowania i ustalony dla artykułów o grupach reemigranckich zakres,
a zachowanie się f a k t ó w kulturowych wyniesionych z terenów polskich i prze
t r w a ł y c h przez okres osadnictwa w Bośni oraz tam nabytych po przeniesieniu się
reemigrantów na Dolny Śląsk. Wnioski końcowe oparto na wynikach tabeli, w k t ó
rej ujęto 152 fakty kulturowe: polskie, utrzymane w Bośni, serbskie, przejęte
w Bośni oraz zaobserwowane u Serbów, a odczuwane jako obce.
Grupa reemigrantów polskich z Rumunii opuściła tereny pochodzenia w okresie
jeszcze bardziej odległym w porównaniu z grupą bośniacką. Pierwsi osadnicy,
górale z okolic Czacy, pojawili się na Bukowinie około 1803 г., a ruch emigracyjny
innych grup osadników polskich, przede wszystkim z Rzeszowskiego, nie był
jeszcze zakończony na początku X X w. Przedmiotem zainteresowania badaczki
grupy rumuńskiej Magdaleny Meysner-Rostworowskiej, podobnie jak w uprzednim
artykule, jest zachowanie się e l e m e n t ó w kultury w warunkach dwukrotnej m i
gracji. Autorka szuka odpowiedzi na pytanie, które elementy kulturowe stanowiące
wyposażenie grupy sprzed przesiedlenia się na teren Bukowiny były tam użytko
wane i czy zostały zachowane na Dolnym Śląsku. Druga grupa zagadnień dotyczy
e l e m e n t ó w nabytych w wyniku zmiany środowiska
geograficzno-kulturowego.
W pracy najobszerniej naświetlone zostały przeobrażenia kulturowe migrantów na
•terenie Rumunii, w związku z czym i ten artykuł nazwać można cennym opraco
waniem historii kultury jednej z grup osiedlonych na Dolnym Śląsku.
Grupa reemigrantów polskich z Francji, omówiona w kolejnym artykule
K . Pudło i T . Skarżyńskiego, różni się zdecydowanie od grup poprzednio analizo
wanych. Różnica ta polega przede wszystkim na odmienności środowiska, do
którego kierowali się migranci, środowiska rozwiniętego społecznie i gospodarczo
w porównaniu z terenami opuszczonymi. Emigranci przy tym nie objęli gospodarstw
samodzielnych, ale stali się pracownikami najemnymi. Autorzy artykułu objęli
zresztą wywiadami również ludzi, którzy we Francji pozostawali w środowiskach
miejskich i w ten sposób przedmiotem badań stało się oddziaływanie kultury
miejskiej, noszącej często walor ogólnonarodowy. Lektura tego właśnie artykułu,
bardziej niż pozostałych, rodzi odczucie braku ustalenia, jak autorzy rozumieją,
powszechnie, ale różnoznacznie stosowane pojęcie „kultura ludowa".
Grupa emigrantów greckich, będąca przedmiotem badań w artykule K . L i a n dzis i K . Pudło, to jedyny wśród opracowanych w tomie zespół różny etnicznie,
nie mający przed przybyciem w roku 1950 na Dolny Śląsk kontaktów z kulturą
polską. Charakter owej grupy, a co za tym idzie procesów adaptacyjnych i integra
cyjnych w polskim środowisku, określa nie tylko ich odmienność etniczna, ale
i fakt, że jest to grupa b. partyzantów, a więc ludzi połączonych więzami ideologiczno-politycznymi o dość swoistej strukturze wieku, płci i pochodzenia społecz
nego i regionalnego. Nie bez znaczenia dla procesów przemian kulturowych, którym
podlegali, jest sytuacja, że na Dolnym Śląsku nie stworzyli w i ę k s z y c h skupisk
i osiedli przede wszystkim w miastach. Autorzy stwierdzają w podsumowaniu, że
�RECENZJE
549
emigranci greccy zachowują w dużej mierze swą odrębność kulturową, a przeobra
żenia są raczej rezultatem samodzielnego rozwoju grupy greckiej, przystosowania
się do nowych w a r u n k ó w niż styczności ze środowiskiem polskim (s. 160).
Ostatni w tomie artykuł K . K w a ś n i e w s k i e g o , Adaptacja kulturowa ludności na
Dolnym Śląsku
a etnograficzne
badania społeczności
niejednolitych
kulturowo,
zasługuje na szczególną uwagę, zawiera on bowiem uzasadnienie przyjętej przez
wszystkich autorów książki metody, a ponadto podsumowanie artykułów s z c z e g ó
łowych. Stwierdzając nieprzydatność metody kartograficznej dla badań społeczności
osadniczych niejednolitych kulturowo, autor podkreśla wartości
zastosowanej
w tomie metody, nazwanej przezeń pośrednią metodą statystyczną. Drogi jej
udoskonalenia wiodą, zdaniem autora, poprzez poprawę metodyki badań tereno
wych (prowadzenie w y w i a d ó w z uwzględnieniem struktury płci, wieku, rozwar
stwienia społecznego itd. w ramach obserwowanej społeczności) i gromadzenie
bardziej obfitych materiałów, a z drugiej strony poprzez nowe opracowanie
systematyki kultury ludowej. Przyjęty w pracy tradycyjny podział na kulturę
materialną, społeczną i duchową nie stwarza, jak stwierdza K . K w a ś n i e w s k i ,
precyzyjnych możliwości analizy przeobrażeń we współczesnej kulturze ludowej
społeczności cywilizowanych.
Jeden z w a l o r ó w prezentowanej metody statystycznej, a mianowicie m o ż l i w o ś ć
p o r ó w n a w c z e j analizy w y n i k ó w z badań poszczególnych grup, wykorzystuje autor
dla zbiorczego przedstawienia ustaleń z poszczególnych artykułów szczegółowych.
Przy pomocy czterech tablic statystycznych i komentarza K . K w a ś n i e w s k i stara s i ę
określić stopień dynamiki kulturowej poszczególnych grup. Pierwsza tablica z a
wiera zestawienie cech środowiska geograficznego, gospodarczego i społecznego,
w których pozostawały badane grupy. Można się z niej zorientować, jak kształtuje
się u poszczególnych grup stosunek środowiska zastanego na Dolnym Śląsku do
pozostawionego. Tabela I I , o podstawowym znaczeniu dla całego tomu, zestawia
dane dotyczące inwentarza kulturowego poszczególnych grup. W jej kolejnych
rubrykach przedstawiono elementy kulturowe badanych grup utrzymane do dzisiaj,
utracone po roku 1945, odczuwane jako obce u innych oraz zapożyczone. Należy
przypomnieć, ż e w związku z ustalonym dla grup reemigrantów zakresem pracy
na ogół nie b y ł y rejestrowane zapożyczenia kulturowe z okresu powojennego.
W świetle tabeli najbardziej dynamiczną okazała się grupa grecka. Ostatnie tabele
zmierzają do ustalenia wskaźnika adaptacji zbadanych grup ludności na Dolnym
Śląsku i i c h ' wskaźnika integracji kulturowej w różnych miejscach zamieszkania.
Trzeba wyjaśnić, że pojęcia adaptacji i integracji kulturowej rozumiane są tutaj
w ę ż e j w porównaniu z innymi pracami o przeobrażeniach społeczno-kulturowych
na ziemiach zachodnich i północnych. Adaptacja kulturowa jest w artykule pojęta
jako zjawisko biernego przystosowania się do nowego środowiska i wyrażona
у
wzorem n = -> przy czym x = ilości e l e m e n t ó w utrzymanych z tradycyjnego inwen
tarza danej grupy, а у = ilości e l e m e n t ó w zarzuconych. Z tabeli wynika, że n a j
w y ż s z y , stopień tak rozumianej adaptacji kulturowej w ł a ś c i w y jest reemigrantom
z Rumunii. Przyjęty wskaźnik integracji kulturowej obliczono w e d ł u g tego samego,
co i wskaźnik adaptacji wzoru, przyjmując, że x = sumie inwentarza kulturowego
innych grup, zaobserwowanych i ocenionych jako obce, а у = sumie zapożyczeń
kulturowych. Zgodnie z przyjętym założeniem wskaźnik ó w obliczono dla terenu
Dolnego Śląska jedynie u grup, które bezpośrednio tu przybyły ze stron rodzimych
i autochtonów, natomiast u reemigrantów m ó w i on o przeobrażeniach na emigracji.
W świetle danych tabeli n a j w y ż s z y wskaźnik integracji wykazuje grupa emigrantów
greckich.
�550
RECENZJE
Przedstawiona w recenzowanej pracy metoda analizy statystycznej społecz
ności niejednolitych kulturowo na ziemiach zachodnich i północnych godna jest
stać się przedmiotem szerokiego zainteresowania i dyskusji. Zastosowanie statystyki
w badaniach etnograficznych do obserwacji dynamiki przeobrażeń kulturowych
winno przynieść szereg korzyści, takich jak m. in. możliwość analiz p o r ó w n a w
czych, dalsze uściślenie metodyki badań terenowych niezbędne przy stosowaniu
statystyki czy dyskusje metodologiczne w rodzaju podjętej przez K . Kwaśniewskiego
rewizji przydatności przyjętej systematyki kultury. Własne uwagi do zastosowanej
w recenzowanej książce metody statystycznej ograniczę do d w ó c h zagadnień:
I. Dobór jednostek statystycznych. W zabiegach statystycznych operuje się
elementami kulturowymi nierównej wartości. Obok faktu noszenia chustek wiąza
nych pod brodą mamy fakt użytkowania pługów żelaznych kowalskiej roboty, obok
faktu hodowli owiec zużytkowano do celów statystycznych fakt budowania szałasów
z trzciny lub cienkich berwion; niektóre z e l e m e n t ó w kulturowych stanowiących
jednostki statystyczne są reliktami, inne elementami kultury ż y w y m i i o dużym
znaczeniu, jedne częścią składową obrzędów, inne zespołem obrzędowym. Nie trzeba
chyba szczegółowych rozważań, aby w y k a z a ć , jak bardzo podane fakty różnią się
swoim miejscem w owej funkcjonalnej całości, którą nazywamy kulturą. Zdaniem
moim w a ż n y m warunkiem przed przystąpieniem do wykorzystania e l e m e n t ó w k u l
tury jako jednostek statystycznych jest sporządzenie choćby w s t ę p n e j ich syste
matyki z podziałem na kategorie o zbliżonej ilości powiązań i możliwościach od
działywania na kulturę. Argumentacja autorów, że różna wartość e l e m e n t ó w
kulturowych zastosowanych w celach statystycznych może się w y r ó w n a ć przy ze
stawieniu w i ę k s z e j ich ilości, zwiększa zaufanie do w y n i k ó w osiągniętych w ta
belach.
I I . Ujemne skutki, jakie pociągnęłoby postulowanie wyłącznego czy uprzywi
lejowanego stosowania metody statystycznej w badaniach nad kulturą. Nie jest to
krytyka autorów książki, realizujących przecież jasno określony cel: pokazania
przydatności metod statystycznych w badaniach na ziemiach zachodnich, tam gdzie
zawodzi metoda kartograficzna, z zamiarem zobiektywizowania ujęć porównawczych,
a raczej refleksja na marginesie książki. Podporządkowanie badań terenowych
i konstrukcji artykułów w recenzowanej książce celom statystycznym sprawiło,
że obraz kultury badanych grup pokazany został w postaci zatomizowanej, prze
kształcił się w niektórych opracowaniach nieomalże w rejestr inwentarza kultu
rowego, który jest jednocześnie wykazem jednostek statystycznych. Położenie n a
cisku na badaniach prowadzących do takich konsekwencji oddaliłoby nas od
uzyskania obrazu kultury będącej funkcjonalną całością, w której poszczególne
elementy kulturowe istnieją nie same dla siebie, a poprzez ich powiązania z i n
nymi.
Publikacja nie jest wolna od niedopatrzeń natury wydawniczej. Książka nie
ukazała się w roku 1963, jak informuje okładka i strona tytułowa, a na początku
1965. Czytelnik nie będzie mógł ustalić tego faktu, gdyż w metryce drukarskiej
brak daty zakończenia druku. Uzasadnione byłoby przy publikacji tego typu,
stanowiącej zwartą treściowo i metodycznie całość, uzupełnienie tytułu wydaw
nictwa podtytułem. Brak informacji, czy zdanie z opaski: Procesy adaptacji i in
tegracji społeczno-kulturowej
wsi dolnośląskiej,
można traktować jako ó w pod
tytuł. Wyjątkowo skomplikowana jest struktura wydawnictwa: „Zeszyty Etno
graficzne" (t. I) stanowią jednocześnie t. I I z. 2 „Roczników Etnografii Śląskiej".
Książka wartościowa zarówno, co już podkreślono, jako publikacja cennych,
niepowtarzalnych materiałów z procesów przeobrażeń kulturowych na ziemiach
�RECENZJE
551
zachodnich i północnych, a z drugiej strony jako interesująca propozycja meto
dyczna, uzyska zapewne w piśmiennictwie etnograficznym pozycję należną jej,
przede wszystkim dzięki metodycznemu nowatorstwu. Zaangażowanie autorów, pasja,
z jaką w trudnych warunkach realizowali swe ambitne zamierzenia, nadaje pracy
walor dodatkowy.
Zbigniew Jasiewicz
BIULETYN
INFORMACYJNY
MUZEUM
BUDOWNICTWA
LUDOWEGO
W S A N O K U , 1964—1966 (od 1966 r. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego
w Sanoku"), Sanok.
Pojawienie się nowego wydawnictwa muzealnego —. „Biuletynu Informacyjnego
Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" — organu przekazującego doświad
czenia i wyniki pracy skansenu sanockiego zasługuje na życzliwą uwagę.
Muzeum to jest placówką eksperymentalną wypracowującą metody w zakresie
dokumentacji naukowej, rozbiórki obiektów, metod składowania, konserwacji, ma
gazynowania, wykonawstwa.
Jak głosi karta tytułowa pierwszego numeru, g ł ó w n y m celem „Biuletynu" jest
informacja o pracy i doświadczeniach skansenu sanockiego, mająca służyć tego typu
placówkom w Polsce. Nadto redakcja zamierza publikować artykuły i opracowania
głównie w oparciu o obszarne materiały terenowe, znajdujące się w archiwum
Muzeum, a dotyczące budownictwa ludowego i w ogóle kultury ludowej połud
niowej części woj. rzeszowskiego. Poza tym „Biuletyn" będzie zamieszczał komu
nikaty -o przedsięwzięciach i imprezach kulturalnych mających związek z proble
matyką Muzeum. Tak ustalone ramy zainteresowań czasopisma były realizowane
w wydanych trzech kolejnych numerach.
Pierwszy numer ukazał się w lutym 1964 г., następny w lutym 1965 г., kolejny
w czerwcu 1966 r. pod zmienionym tytułem „Materiały Muzeum Budownictwa L u
dowego w Sanoku", ponieważ wydawnictwo nie ukazuje się jako regularnie wy
chodzące czasopismo. Ostatni zeszyt zawiera materiały z ogólnopolskiego seminarium
poświęconego problemom konserwacji drewna zabytkowego oraz wykonywaniu
inwentaryzacji b u d y n k ó w przeznaczonych do przeniesienia, odbytego w Sanoku
w dniach 6—9 V I 1965 r. Celem seminarium o charakterze roboczym i szkoleniowym
było zaznajomienie uczestników z metodami konserwacji drewna i sposobami wy
konywania inwentaryzacji budownictwa ludowego stosowanymi w M B L w Sanoku.
Tematyka artykułów zamieszczonych w „Biuletynie" koncentruje się wokół
trzech zagadnień: 1) organizacja i zagospodarowanie parku etnograficznego w S a
noku, 2) konserwacja zabytków, 3) inwentaryzacja zabytkowych obiektów. N a j w i ę
cej uwagi poświęcono dwu pierwszym zagadnieniom.
Spośród artykułów należących do pierwszej grupy zagadnień należy przede
wszystkim wymienić artykuł Ksawerego Piwockiego, pt. Parki etnograficzne i mu
zea pod otwartym niebem i , otwierający „Biuletyn". Autor kreśli w ogólnym zary
sie historię powstania skansenów na tle przemian ekonomicznych i społecznych
w Europie. Piwocki jest zdania, że M B L w Sanoku stało się wzorową placówką
przede wszystkim dzięki oparciu się jej Rady Naukowej o instrukcję I C O M - u (In
ternational Comitee of Museums przy U N E S C O ) w sprawie skansenów, uchwalonej
w 1957 r. Oczywiście wskazania tej instrukcji są realizowane w miarę możliwości
organizacyjnych i finansowych z uwzględnieniem specyfiki terenu.
1
„Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 1,
1964, s. 2—4.
�552
RECENZJE
Historię sanockiego skansenu i jego organizację szeroko omawia dyrektor Mu
zeum, Aleksander R y b i c k i . Tak więc autor przypomina, że południowa Rzeszowszczyzna znalazła się w szczególnie ciężkich warunkach w czasie I I wojny i bez
pośrednio po jej zakończeniu. Zniszczenia wojenne, migracje ludności, walki
z bandami UPA, n a p ł y w nowych e l e m e n t ó w etnicznych niosących nowe wartości
kulturowe powodowały, że niszczały często bardzo wartościowe zabytki ludowej
architektury i w ogóle kultury ludowej. W 1958 r. z inicjatywy konserwatora
wojewódzkiego, jakże cennej w tej sytuacji, powstało Muzeum Budownictwa Ludo
wego w Sanoku obejmujące swą działalnością cztery grupy etnograficzne: Pogórzan,
Dolinian, Ł e m k ó w i Bojków. Należy żałować, że pierwszy numer „Biuletynu" nie
przynosi mapy zasięgu działalności Muzeum przedstawiającej geograficzne roz
mieszczenie wymienionych grup etnograficznych. Byłoby to bardzo pożyteczne
w związku z dużym nasileniem badań regionalnych południowej części woj.
rzeszowskiego prowadzonych nie tylko przez skansen sanocki.
2
Skansen usytuowano na obszarze liczącym około 40 ha. Stanie tutaj 85 obiektów
reprezentujących architekturę świecką i sakralną wsi dziewięciu południowych po
w i a t ó w woj. rzeszowskiego. Obecnie wystawiono dziesięć obiektów. Zabudowa skan
senu przewiduje także budynki administracyjno-gospodarcze, salę odczytową, punkt
żywienia, parkingi itp. Otwarcie całkowicie gotowej ekspozycji przewiduje się na
rok 1980.
Omawiając obiekty znajdujące się w muzeum autor popełnił pewne nieścisłości.
I tak należy sprostować, że chałupa dworskiego wyrobnika z Niebocka nie jest kurna,
lecz półkurna (dym wyprowadza z pieca specjalny przewód do sieni). Nadto z wielką
ostrożnością należy odnieść się do datowania na rok 1691 części mieszkalnej chałupy
z Dąbrówki Ruskiej. Wprawdzie taka data widnieje na tragarzu, wiadomo jednak,
że zdarzało się przenoszenie tragarza do nowo wznoszonych chat z domów star
szych; w tym wypadku wskazuje na to fakt, że drewno użyte do budowy ścian
było już w tym celu wykorzystywane. Stosunkowo mało miejsca poświęcił Rybicki
zagadnieniu kryteriów doboru obiektów do skansenu, a zupełnie pominął nie mniej
istotne zagadnienie wyposażania w n ę t r z w eksponowanych obiektach budownictwa.
Stanisław Szczęk w referacie Problemy kompozycji
krajobrazu
parku etno
graficznego w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku
scharakteryzował pod
w z g l ę d e m fizjograficznym teren przyszłego skansenu. Teren ten stwarza w szero
kim zakresie szansę dla rekonstrukcji zabytkowego krajobrazu wsi polskiej p o ł u d
niowej Rzeszowszczyzny. Zakomponowanie obiektów w poszczególnych częściach
parku z uwzględnieniem pierwotnej sytuacji budynku in situ nie nastręcza większych
trudności z uwagi na duże zróżnicowanie rzeźby terenu.
Przebieg prac przy rozbiórce i przewożeniu obiektów do skansenu począwszy
od wyboru budynku, wizji lokalnej, a skończywszy na montażu obiektu w parku
i odtwarzaniu pierwotnego mikropejzażu relacjonuje w swym referacie Leszek
3
A. R y b i c k i , Początki istnienia Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku,
ibid., s. 4—7. Autor rozwinął ten temat w obszernym referacie, pt. O problemach
organizacji muzeów pod otwartym niebem na przykładzie
Muzeum
Budownictwa
Ludowego
w Sanoku, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku",
czerwiec 1966, s. 11—16, w y g ł o s z o n y m na ogólnopolskim seminarium w Sanoku.
Rybicki skoncentrował się tu przede wszystkim na dokładnym omówieniu działal
ności trzech działów Muzeum: architektury ludowej, konserwatorskiego i konserwatorsko-budowlanego.
„Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966,
s. 17—18.
2
3
�553
RECENZJE
4
Smoczkiewicz . Autor przedstawia m.in. szereg trudności w zakresie przepisów
administracyjnych i finansowych, na jakie natrafiają muzea skansenowskie, których
specyfika nie znalazła jeszcze odbicia w przepisach prawa budowlanego.
Jednym z celów omawianego wydawnictwa jest udostępnienie doświadczeń
i materiałów Muzeum w dziedzinie konserwacji zabytkowych obiektów. Drugi
zeszyt całkowicie poświęcony tym problemom otwiera artykuł A. Rybickiego
przedstawiający działalność placówki konserwatorskiej od chwili założenia skansenu.
Pracę nad zabezpieczaniem zabytkowych obiektów znacznie utrudniał skromny
zestaw metod konserwacji drewna zabytkowego, które by pozwalały uniknąć zmian
cech eksponatu zgodnie z najnowszymi założeniami muzealnictwa. Do osiągnięć tej,
placówki należy właśnie wypracowanie najwłaściwszej metody konserwacji drewna
zabytkowego. Obecnie Dział Konserwatorski Muzeum kierowany przez mgr. Woj
ciecha Kurpika posiada dwie pracownie. Jedna zajmuje się konserwacją z a b y t k ó w
ruchomych i pracą badawczą, druga bieżącą konserwacją drewna budowlanego
i eksperymentami w zakresie ochrony drewna oraz zabezpieczenia przeciwpożaro
wego. Dział konserwatorski wykonuje poza tym prace zabezpieczające w zakresie
malarstwa ściennego, sztalugowego, metalu, szkła, porcelany, tkaniny, ceramiki
i kamienia. Wart odnotowania jest też fakt, że pracownia służy pomocą i radą
innym muzeom woj. rzeszowskiego oraz instytucjom posiadającym zabytki wy
magające konserwacji. Na • taką skalę zakrojona działalność pracowni konserwa
torskiej pozwala mieć nadzieję, że wiele cennych zabytków zostanie uratowanych
od niechybnego zniszczenia.
Techniczną stroną konserwacji i zabezpieczania zabytkowego drewna, interesu
jącą dla fachowców, zajmuje się Michał Czajnik i Wojciech Kurpik.
Michał Czajnik, w referacie pt. Czynniki biologiczne powodujące
rozklad i nisz
czenie obiektów
zabytkowych oraz środki
i metody zabezpieczania,
odgrzybiania
i zwalczania owadów , przedstawia na podstawie własnych, wieloletnich doświadczeń
częściej występujące gatunki grzybów i owadów, szkodników drewna oraz charak
teryzuje metody zabezpieczania przed nimi obiektów. Referat ilustrują tablicediagnostyczne najważniejszych grzybów domowych i o w a d ó w niszczących drewno.
W. Kurpik w artykule Niektóre
problemy konserwacji
zabytkowego
drewna
budowlanego w Muzeum Budownictwa
Ludowego w Sanoku
koncentruje się na
opisie w ł a ś c i w y c h zabiegów konserwatorskich, którym poddaje się obiekt, począwszy
od rozbiórki i przewiezienia go do skansenu, a skończywszy na pracach w y k o ń c z e
niowych przy zmontowanym budynku. Zabiegi te mają na celu zniszczenie g r z y b ó w
i o w a d ó w toczących drewno, utwardzenie materiału i zachowanie autentycznej,
starej faktury.
Szczegółowy opis impregnacji, jej przebieg z wyszczególnieniem rodzajów i cech
impregnatów drewna stosowanych w M B L , plombowania i flekowania w wypadku,
w i ę k s z y c h ubytków drewna, znajdujemy w referacie W. Kurpika, Utwardzanie
E
6
7
4
L . S m o c z k i e w i c z , Metody i organizacja prac przy przenoszeniu
obiektów
zabytkowych budownictwa ludowego — na podstawie doświadczeń
Muzeum Bu
downictwa Ludowego w Sanoku, ibid., s. 46—57.
A. R y b i c k i , Organizacja pracowni konserwatorskiej
Muzeum
Budownictwa
Ludowego w Sanoku, „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego
w Sanoku", 1965, s. 1—4.
„Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966
s. 19—26.
„Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965
s. 5—11.
5
6
r
7
r
�554
RECENZJE
zniszczonego drewna przy pomocy żywic syntetycznych.
Wykonywanie plomb trocinowo-żywicznych .
Artykuł M. Czajnika i W. Kurpika, pt. Konserwacja cerkwi w Uluczu*, zawiera
sprawozdanie z przebiegu prac konserwatorskich w cerkwi w Uluczu, pow. Brzozów.
Cztery lata trwająca konserwacja przywróciła jednej z najstarszych cerkwi w Pol
sce (budowana w latach 1510—1517) jej dawny wygląd. W artykule odczuwa się
brak historii obiektu, która by m.in. uwzględniała dokonywane zmiany i przeróbki
obiektu oraz omówienie źródeł ikonograficznych, stanowiących podstawę do re
konstrukcji zniszczonych części cerkwi.
W czasie prac konserwatorskich w cerkwi przeprowadzono też konserwację
malowideł, jej przebieg relacjonuje Hanna Markowska w artykule Przeniesienie
malowideł ściennych w cerkwi drewnianej w Uluczu z zastosowaniem tzw. „suchego
montażu" (1962—1964) . Montaż ten pozwala na uniezależnienie malowideł od
ruchów nowej ściany i umożliwia oddzielne ich eksponowanie. T a ciekawa, nie
mająca u nas precedensu metoda znakomicie zdała egzamin i stanowi duży sukces
w dziedzinie konserwacji malowideł ściennych.
P e w n ą monotonię konserwatorskich opracowań przerywa interesujący artykuł
E . Dwornik-Gutowskiej pt. Polichromia cerkwi w Uluczu .
Autorka, opierając się
na w ł a s n y c h badaniach i literaturze przedmiotu, analizuje polichromię od strony
artystyczno-formalnej i warsztatowej. W konkluzji dochodzi do wniosku, że malo
w i d ł a w cerkwi powstały w drugiej ćwierci X V I I w., wykonane przez anonimowego
twórcę na zamówienie miejscowej rodziny wiejskiej. Słusznie też zauważa, że
sztuka cerkiewna tych czasów była przede wszystkim sztuką ludową, tworzyli ją
bowiem ludowi artyści środkami trafiającymi do wiejskich odbiorców. Artykuł ten
wnosi niewątpliwie wartościowy wkład do poznania ściennego malarstwa cerkiew
nego.
Zagadnieniem inwentaryzacji budownictwa ludowego, tak w a ż n y m w działal
ności naukowej Muzeum, zajmują się Leszek Smoczkiewicz i Wojciech Jankowski.
Smoczkiewicz w oparciu o doświadczenia M B L omawia trudności związane ze spo
rządzeniem tzw. inwentaryzacji skróconych budownictwa ludowego. Autor zamiesz
cza instrukcję do sporządzania tych inwentaryzacji wraz z wyczerpującym komenta
rzem. Referat opatrzono trzema tablicami przedstawiającymi poprawną inwen
taryzację skróconą, przykłady dobrych i złych r y s u n k ó w architektonicznych oraz
rodzaje budulca drewnianego.
Zagadnieniem o doniosłym znaczeniu są zasady sporządzania tzw. inwentary
zacji skansenowskich będących podstawą przy przenoszeniu obiektów do parku
etnograficznego. Obowiązują tu specjalne metody pomiaru. Wojciech Jankowski
w referacie Metody wykonywania szczegółowych inwentaryzacji pomiarowych
obiek
tów przeznaczonych do przeniesienia
proponuje specjalne metody pomiaru budyn
k ó w jako najbardziej przydatne w inwentaryzacjach skansenowskich.
Trzeci zeszyt wydawnictwa zawierający materiały seminaryjne przynosi obok
referatów i wypowiedzi poszczególnych dyskutantów także wnioski w y s u n i ę t e na
8
w
n
1 2
1 3
8
„Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", s. 27—30.
„Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965,
s. 11—14.
Ibid., s. 20—25.
и Ibid., s. 14—20.
L . S m o c z k i e w i c z , Inwentaryzacje
skrócone budownictwa ludowego, za
sady wykonywania, kontroli oraz ich znaczenie dla celów naukowych,
„Materiały
Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 30—42.
Ibid., s. 43—45.
9
10
12
13
�555
RECENZJE
zakończenie obrad. Brzmią one: „1) opracowanie projektu ramowego regulującego
sprawy finansowo-prawne w muzeach typu parków etnograficznych; 2) uregulowa
nie wszystkich problemów łączących się ze zleceniem przez muzea wykonawstwa
inwentaryzacji szczegółowych; 3) zorganizowanie centralnego zaopatrzenia pracowni
konserwatorskich w niezbędne materiały do konserwacji zabytkowego drewna; 4)
stworzenie na razie choć jednej ruchomej pracowni konserwatorskiej, która obsłu
giwałaby muzea nie posiadające dotychczas w ł a s n y c h środków w tym zakresie;
5) organizowanie praktycznych seminariów szkoleniowych muzeologów z dziedziny
konserwacji przedmiotów zabytkowych .
Na osobną w z m i a n k ę zasługuje zamieszczony w pierwszym numerze „Biuletynu"
statut Muzeum Budownictwa Ludowego w S a n o k u , pierwszy w historii skanse
nowskiego muzealnictwa polskiego. Statut określa m. in. cele i zadania Muzeum,
zakres jego terytorialnej działalności, organizację w e w n ę t r z n ą placówki, zakres dzia
łania jego poszczególnych komórek, wskazuje wreszcie nadrzędne instancje Muzeum.
Pierwszy i drugi numer „Biuletynu" zamykają krótkie komunikaty, których te
matyka jest ściśle związana z działalnością Muzeum. W drugim zeszycie zamiesz
czono Sprawozdanie z pracy MBL w roku 1964 opracowane przez A n n ę Kisielewską.
Sprawozdanie dobrze orientuje w kierunkach działalności Muzeum, wynikach prac
badawczych i konserwatorskich oraz zbiorach muzealnych.
Wszystkie numery wydawnictwa posiadają staranną szatę graficzną, na którą
składają się ciekawe fotografie i rysunki dobrze ilustrujące poszczególne artykuły.
Pożądane byłoby zamieszczanie obcojęzycznych streszczeń artykułów (tylko „Ma
teriały" zaopatrzone są w streszczenia w języku rosyjskim i niemieckim) oraz
uwzględnianie w kronice informacji o pracy innych skansenów polskich.
Trafiając do rąk muzeologów „Biuletyn" winien przyczynić się do usprawnienia
metod i organizacji pracy s k a n s e n ó w polskich, muzeów, które odegrają zasadniczą
rolę w ratowaniu zabytków kultury ludowej. Należałoby zatem wyrazić życzenie,
aby rychło ukazały się dalsze numery „Biuletynu".
Anna
Pytlińska
14
15
CZECHOSŁOWACKIE
KARPACKICH
BIBLIOGRAFIE
ETNOGRAFICZNE
D L A REGIONÓW
Wśród etnograficznych opracowań bibliograficznych, jakie w ostatnich latach
zostały ogłoszone drukiem, liczną grupę stanowią publikacje dotyczące Karpat
i sąsiednich obszarów górskich. T y m samym wiążą się one niewątpliwie z zaini
cjowaną międzynarodową akcją badania kultury ludowej w Karpatach, wokół której
powoli narastają osiągnięcia badawcze. Cennym rozszerzeniem zaplanowanych prac
bibliograficznych, prowadzonych od 1960 r. w związku z powyższą a k c j ą , są
publikowane w tym czasie, chociaż niezależnie od niej, bibliografie dotyczące etno
grafii i folkloru morawskiej części Karpat. Dotychczas ukazało się ich kilka wyda
wanych w serii Bibliografická příloha Věstníku Národopisné společnosti českoslo1
1 Ibid., s. 64.
„Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 1,
1964, s. 7—11.
Bibliografia
historii kultury ludowej Karpat, pod red. M. Gładysza, cz. I :
Materiały
do bibliografii polskiej, Warszawa 1960, ss. 115; cz. I I : Materiały
do bi
bliografii węgierskiej,
cz. I I I : Materiały
do bibliografii jugosłowiańskiej,
Wrocław
1967, ss. 80; R. Z a t к o, Výběrová
bibliografia ludovej kultury karpatskej na Slo
vensku, Bibliografická přiloha Věstníku Národopisné společnosti československé,
z. 5, Praha 1962. ss. 59.
4
15
1
�556
RECENZJE
venské. Są to pożyteczne opracowania o charakterze przyczynkarskim dające wykaz
artykułów etnograficznych i folklorystycznych w pojedynczych lub kilku razem
ekscerpowanych periodykach regionalnych Wałaszczyzny i Słowaczyzny Moraw
skiej .
Najpełniejsza z dotychczas opublikowanych dla tej części Karpat, obejmująca
częściowo również materiał uwzględniony w powyżej wspomnianych opracowaniach,
jest bibliografia Ludwika Kunza, pt. Soupis časopiseckých
prací z Valašska a Zá
hoří, 1884—1964, wydana przez Moravské museum v Brně , rozwijające intensywnie
działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą i popularyzatorską na obszarze Moraw. Praca Kunza
obejmuje najważniejsze czasopisma tyczące tego niewielkiego regionu związanego
kulturowo z K a r p a t a m i , odznaczającego się od dziesiątków lat ożywioną działal
nością poznawczą. Bibliografia ta w przeciwieństwie do w y ż e j wspomnianych opra
cowań ograniczających się do wyboru materiałów etnograficznych, wyczerpuje całą
zawartość rzeczową, i to kilkunastu czasopism regionalnych.
2
3
4
Opracowanie pełnej bibliografii szczególnie dla tego typu periodyków jest przed
sięwzięciem mozolnym, ale niezmiernie pożytecznym, gdyż uprzystępnia badaczowi
nie tylko wielką ilość materiału etnograficznego, ale także nauk pokrewnych pu
blikowanego w dużym rozproszeniu i m a ł o znanego. Dotarcie bowiem do odpowied
nich pozycji w czasopismach o charakterze regionalnym, o dużym zróżnicowaniu
rzeczowym, zarówno tematyki, jak i formy, nastręcza zazwyczaj wiele trudności.
a. Z a k r e s b i b l i o g r a f i i . Pozycje będące przedmiotem bibliografii w liczbie
2600 tytułów pochodzą z 8 czasopism i 6 publikacji o charakterze periodycznych
wydawnictw zbiorowych i komunikatów, których tematem są szeroko pojęte sprawy
omawianego regionu jako całości bądź jego części, albo nawet pojedynczych miej
scowości. Bibliografia nie obejmuje natomiast publikacji samoistnych, prasy co
dziennej i druków okolicznościowych dotyczących tego obszaru. Nie podaje również
studiów i przyczynków zawartych w czasopismach naukowych i krajoznawczych
odnoszących się do tego regionu, a wydawanych poza nim.
b. C e l b i b l i o g r a f i i . Autor dając pełną informację o zawartości czasopism
miał na celu, jak zresztą zaznaczył w przedmowie, zwrócenie uwagi nie tylko na do
robek miejscowego ruchu naukowego, ale również na kształtowanie się oblicza k u l
turalnego regionu w okresie ostatnich 80 lat. Czasopisma rozpracowane w bibliografii
w y k a z y w a ł y dużą a k t y w n o ś ć na polu badań naukowych, a zwłaszcza w dostar
czaniu materiału źródłowego dla dalszych opracowań monograficznych. Ich zawartość
rzeczowa jest bogatsza pod w z g l ę d e m naukowym niż zazwyczaj w tego rodzaju
czasopismach. Specjalnie zaś w y s t ę p u j e wielka ilość opracowań i przyczynków etno
graficznych i folklorystycznych. Współpracownikami tych czasopism byli poważni
2
V . K a r b u s i c k ý , Soupis etnografických
a folkloristických
příspěvku
v Ča
sopise Českého muzea 1827—1940, Praha 1961; A. i R. J e ř á b k o v i , Soupis etno
grafických
a folkloristických
příspěvků
v Museum Francisceum Annates 1895—1898
a v Časopise Moravského
musea zemského
1901—1938, Praha 1962; t e n ż e , Soupis
etnografických
a folkloristických
příspěvků
v Časopise Matice moravské 1869—1943,
Praha 1964, R. J e ř á b e k , Soupis etnografických
a folkloristických
příspěvků
ve
Sborníku Musejní společnosti
ve Valašskem
Meziříčí 1884—1911, Praha 1964; t e n ż e .
Bibliografie
národopisných
příspěvků
v regionálních
časopisech
Moravského
Slo
vácka, Praha 1964; t e n ż e , Soupis národopisných
příspěvků
v regionálních
časo
pisech Moravského
Valašska, Praha 1966.
L . K u n z , Soupis časopiseckých
prací z Valašska a Záhoří 1884—1964, Brno
1965, ss. 561, wyd. Moravské museum v Brně, etnografický ústav.
Por. F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie
Śląskim,
Katowice
1939, s. 43; J . M a c ů r e k , Valaši v Západních Karpatech, v 15.-18. století, Ostrava
1959, s. 47 n.
3
4
�RECENZJE
557
przedstawiciele nauk społecznych i przyrodniczych. Znajdujemy wśród nich znanych
historyków, historyków literatury i twórczości plastycznej, muzykologów oraz etno
grafów . Należy przy tym podkreślić, że redakcje tych czasopism potrafiły skupić
poza pracownikami nauki sporą grupę korespondentów spośród ludu.
c. C h a r a k t e r y s t y k a c z a s o p i s m . Autor uwzględnił w swojej biblio
grafii pełny zestaw następujących periodyków: „Dědina pod Beskydem", „Dolina
Urgatina", „Hlasy Okresního muzea ve Frenštátě pod Radhoštěm", „Lidová kultura
Východní Moravy", „Naše Valašsko", „Podřevnicko", „Sborník muzejní společnosti
ve Valašském Meziříčí", „Valašsko", „Vsetín — Velké Karlovice", „Výroční zprávy
Krajinského musea ve Vizovicích", „Záhorská kronika", „Zálhotský sborník P a
mátkového spolku v Podhradní Lhotě", „Zprávy Krajského muzea v Gottwaldově",
„Zprávy Okresního muzea ve Valašských Kloboukách". W przedmowie w sposób
zwięzły informuje czytelnika o ich wartości, nie tylko jako odzwierciedlenia życia
kulturalnego i naukowego, ale również intensywności zainteresowania społeczeństwa
w ł a s n y m regionem.
Najstarszym z podanych czasopism jest „Sborník muzejní společnosti ve V a
lašském Meziříčí" (1884—1911), który przez kilka pierwszych dziesięcioleci był jedy
nym tego rodzaju prowincjonalnym pismem popularnonaukowym wydawanym na te
renie Czech i Słowacji. Specjalnie dla nas interesująca jest „Zahorska kronika"
(1892—1950), do 1925 r. poświęcona sprawom etnograficzno-archeologicznym z prze
w a g ą materiału folklorystycznego, a w późniejszych latach przede wszystkim zagad
nieniom historyczno-krajoznawczym. Po drugiej wojnie ś w i a t o w e j wyróżnia się
wznowione „Naše Valašsko" (1929—1951) dzięki historycznym i etnograficznym
opracowaniom znanych badaczy i wysokiemu poziomowi naukowemu oraz „Dolina
Urgatina" (1946—1952) będąca przykładem czasopisma, które choć poświęcone nie
wielkiej miejscowości, dzięki szczególnie starannej oprawie graficznej i plastycznemu
wyposażeniu d o r ó w n y w a ł o nawet najlepszym czeskim czasopismom artystycznym.
Tradycję tego wysokiego poziomu poligraficznego przejęło „Valašsko", będące re
prezentacją regionalnej czeskiej prasy krajoznawczej, powstałe w 1952 r. ze złączenia
pism „Naše Valašsko" i „Dolina Urgatina".
d. U k ł a d b i b l i o g r a f i i . Publikacja Kunza ma charakter bibliografii re
trospektywnej uporządkowanej w e d ł u g grup materiałowych z w e w n ę t r z n y m układem
alfabetycznym. Jedną z podstawowych jej zalet jest zaopatrzenie tytułów biblio
graficznych, zwłaszcza dotyczących historycznych i etnograficznych studiów, w adno
tacje hasłowe w wypadkach, gdy tytuły te nie w s k a z y w a ł y dość wyraźnie na
zawartość treściową i lokalizację. Bibliografia wyczerpuje całkowicie treść rzeczową
ekscerpowanych czasopism z pominięciem jedynie niektórych drobnych wiadomości
o charakterze czysto lokalnym, a nie mających znaczenia naukowego.
Całość materiału rzeczowego podzielona jest na 11 rozdziałów, które wykazują
różnorodność tematyki opracowywanych czasopism. Najobszerniejszy z nich, bo za
wierający 812 tytułów, rozdział V I Etnografia mieści pozycje o treści czysto etno
graficznej i folklorystycznej. Jednakże ten szczególnie interesujący nas rozdział nie
obejmuje wszystkich pozycji z zakresu kultury ludowej, gdyż artykuły i przyczynki
z tematyką dotyczącą historii kultury wsi, jej stosunków społecznych i gospodar
czych, a nawet historii etnografii rozproszone są w pozostałych rozdziałach. T a k
np. w rozdziale I I Nauki przyrodnicze
mieszczą się opracowania demograficzne,
5
5
Do nich należą, jak również z tych obszarów pochodzą, badacze tej miary,
co Emanuel Baláš, Franciszek Bartoš, Dušan Jurkowie, Antonín Václavík, J a n
Vyhlídal.
�558
RECENZJE
z geografii ekonomicznej wraz z osadnictwem i nazewnictwem, choć właściwie po
winny być włączone do rozdziału zawierającego opracowania historyczne. W roz
dziale I I I Nauki stosowane m. in. obok działu opracowań dotyczących współczesnego
rolnictwa i hodowli wydzielono niewielki zespół artykułów omawiających badania
stosunków społecznych wsi. Materiały do historii rzemiosła znajdują się w rozdziale
I V Produkcja i technika, transport, komunikacja,
handel. Natomiast opracowania
odnoszące sią do dziejów rolnictwa wiejskiego, chłopskich ruchów społecznych za
mieszczono w rozdziale V Nauki społeczne, historia. Pomocniczy dla etnografii mate
riał językoznawczy znajduje się w rozdziale V I I I Język i literatura (dział „Dialekto
logia" i „Nazewnictwo"). Zagadnienia oświaty na wsi zawierają opracowania za
mieszczone w rozdziale X Szkolnictwo, praca oświatowa,
wychowanie fizyczne, sport.
Tytuły zawierające wiadomości z historii etnografii, wystaw i muzealnictwa etno
graficznego znajdują się w rozdziałach: I — Bibliografie regionalne,
regionalizm,
program czasopisma; V I I — Zabytki i muzea; I X — Sztuka; X —
Szkolnictwo,
praca oświatowa...
(dział „Wystawy"); X I — Biografie.
Sprawną orientację ogólną w obrębie materiału rzeczowego utrudnia brak dru
gorzędnego podziału w największych, bo obejmujących ponad dwie trzecie pozycji,
trzech rozdziałach bibliografii, tj. V — Nauki społeczne,
historia, V I — Etnografia,
X I — Biografie, w których zastosowano tylko układ alfabetyczny. Braki systema
tycznego podziału dla dwu pierwszych rozdziałów, który uwzględniałby poddziały
pierwszego, a nawet drugiego stopnia, w y p e ł n i a w pewnej mierze indeks przed
miotowy. Natomiast orientację w zawartości rozdziału ostatniego ułatwiają do
pewnego stopnia podawane przy końcach poprzednich rozdziałów alfabetyczne w y
kazy osób specjalnie zasłużonych w danej dziedzinie działalności z odniesieniem
do pozycji w rozdziale X I .
Wszystkie hasła indeksu przedmiotowego zostały zgrupowane w e d ł u g 11 roz
działów, na jakie podzielony jest materiał rzeczowy bibliografii. Najbardziej przy
tym zostały rozbudowane hasła w rozdziałach w y ż e j omawianych, tj. dotyczących
historii i nauk społecznych oraz etnografii.
W rozdziale Etnografia zastosowano podział przyjęty w niektórych już publiko
wanych czeskich bibliografiach etnograficznych . U k ł a d u haseł dokonano w dwu
dziestu trzech poddziałach ujętych w cztery grupy. Pierwsza obejmuje hasła doty
czące źródeł, historii i metod etnografii, a także opieki nad ludową tradycją arty
styczną. Następne to kultura materialna, kultura społeczna, do której m. in. zo
stały zaliczone: wiedza, wierzenia, wiara i plastyka, włączane zwykle do przyjętego
ogólnie działu kultury duchowej. Czwarta grupa dotycząca folkloru obejmuje r ó w
nież hasła odnoszące się do gwary, ą, także dotyczące kronikarstwa zawierającego
materiał historyczny i etnograficzny. To ostatnie hasło powinno znaleźć się raczej
w grupie pierwszej obejmującej źródła.
G
Pomimo wymienionych niekonsekwencji w układzie materiału rzeczowego bi
bliografia dobrze jest opatrzona w różnego rodzaju indeksy i wykazy. Otwiera ją
Skorowidz ekscerpowanych
periodyków,
który prócz alfabetycznego wykazu wszyst
kich roczników wykorzystanych czasopism informuje o zmianach redaktorów, insty
tucji wydawniczych i miejsca wydania, a także zawartym w podtytułach charak
terze pisma. Skorowidz ten spełnia zatem rolę krótkiej historii każdego czasopisma.
Pozostałe indeksy usprawniające posługiwanie się zestawieniem bibliograficznym,
6
Por. L . K u n z , Česká
1954, ss. 382; R. J e ř á b e k ,
pisech Moravského
Valašska,
ethnografie a folkloristika v letech 1945—1952, Praha
Soupis národopisných
příspěvků
v regionálních
časo
Praha 1966, ss. 86.
�RECENZJE
559
jak skorowidz autorów i skorowidz miejscowości, opracowane zostały z dużą sta
rannością. Posiadają bowiem odniesienia nie tylko do n u m e r ó w pozycji, lecz także
uwzględniono w nich odpowiednie hasła indeksu przedmiotowego.
Omawiane wydawnictwo daje dowód dużego w k ł a d u pracy autora. Świadczy
o tym również bardzo staranna oprawa graficzno-edytorska, cechująca zresztą
wszystkie wydawnictwa etnograficzne Morawskiego Muzeum w Brnie. Walory este
tyczne podnosi ożywiający treść (mało z natury rzeczy atrakcyjną) dobór materiału
ilustracyjnego, na który składają się rozmieszczone w tekście fotografie kart ty
t u ł o w y c h ekscerpowanych czasopism oraz zasłużonych współpracowników tych wy
dawnictw.
Maria
Gładyszowa
R U D O L F BEDNAŘÍK, Slováci
v Juhoslávii.
Materiály
к ich hmotnej a du
chovné] kultuře.
Druhé doplněné vydání. Vydatelstvo Slovenskej Akademie Vied,
Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c k é m a anglickém.
(Słowacy w Jugosławii. Materiały do kultury materialnej i duchowej. Wydanie dru
gie uzupełnione. Wydawnictwo Słowackiej Akademii Nauk, Bratysława 1966, ss. 386,
ilustracje, res. w jęz. serbo-chorwackim, niemieckim i angielskim)
Dwa wydania książki w ciągu trzech lat są oznaką, że idzie tu o pracę, która
zainteresowała społeczeństwo i okazała się potrzebna. Praca Bednaříka dotyczy
obszaru dolnego dorzecza Cisy i Dunaju, nad Drawą, S a w ą i Marusza, a w i ę c
trzech regionów Vojvodiny: Baczki, Banatu i Śremu, gdzie pomiędzy serbską więk
szością żyją — dostawszy się tutaj na skutek zmian gospodarczych i narodowo-politycznych, jakie zaistniały w ciągu ostatnich d w ó c h pokoleń — mniejszości S ł o
waków, Węgrów, R u m u n ó w , B u ł g a r ó w i Czechów.
Książka powstała na podstawie dobrze ugruntowanych badań terenowych. Pod
walinę jej stanowiły etnograficzne materiały do trzech działów kultury ludowej,
zebrane w latach 1930—1939, tj. w czasie, gdy autor prowadził dla Muzeum w Marti
nie badania nad słowacką mniejszością narodową w Jugosławii. Dalsze badania
penetracyjne przeprowadził autor w 1947 r. W ten sposób powstało dzieło oparte
w r ó w n y m stopniu na realiach kultury materialnej, jak i na systematycznych bada
niach terenowych, a w i ę c praca, na której można polegać pod w z g l ę d e m rzeczowym.
Omawiany obszar leży przy ujściu Cisy do Dunaju. Tutaj przebiegała przeciwturecka wojenna linia obronna na ziemiach nowo zasiedlonych w 1740 r. przez
w y ż e j wymienione narodowości. W odróżnieniu od „wiecznych poddanych" stali
się oni tutaj poddanymi okresowymi, co było p e w n ą ulgą. Osadnicy przybyli bowiem
do ziemi niemal wyludnionej, w której w 1720 r. przypadały 2—3 osoby na 1 km .
Ale, jak to widać na przykładzie Banatu, w czasach józefińskich kolonizacja była
już bardzo intensywna, wykazująca się liczbą 38 000 kolonistów niemieckich. Z etno
graficznego punktu widzenia obszar ten jest interesujący ze względu na strukturę
rolną. Można tu śledzić rozwój poczynając od X V I I I - w i e c z n e j dwupolówki (resp.
od dwupolowej gospodarki biedniackiej) aż po rozwinięte rolnictwo słynnej „boga
tej Baczki", a w i ę c relikty tradycyjnych technik, a obok nich najbardziej postępowe
metody pracy. Obszar zasiedlony przez S ł o w a k ó w jest w większej części terenem
zalewowym, rozciągającym się nad kanałami, zalewanym czasem na parę lat w o d ą
zaskórną, niweczącą dopiero co założone gospodarstwa i uprawioną ziemię. Duże
nawilgocenie w y s t ę p o w a ł o tu na zmianę z miesiącami letniej posuchy. Warunki
dla rolnictwa nie były w i ę c łatwe. Celem książki Bednaříka jest wykazanie sposo
bów, jakimi rolnik zwalczał naturalne przeszkody, oraz dróg wiodących do wy2
�560
RECENZJE
pracowania postępowych technik rolniczych. Pod tym względem jest to praca no
watorska.
W części agrotechnicznej autor zajmuje się w pierwszym rzędzie pasterstwem.
Różnorodnością w a r u n k ó w glebowych i klimatycznych tłumaczy autor zbieżność
pomiędzy czasowym wykorzystywaniem pastwisk naturalnych oraz ugorów porośnię
tych burzanami, a spasanych okresowo, jak również pomiędzy rozwiniętą hodowlą
bydła obok ekstensywnego owczarstwa nizinnego. Bednárik wykorzystał źródła hi
storyczne, np. dokument urbarialnej komisji rady namiestniczej miasta Zwolenia
z 1770 г., który głosi, że tamtejsi obywatele biorą na wyhodowanie i wykarmienie
owce z Banatu od osiedlonych tam w ł a ś n i e S ł o w a k ó w . Powyższe stwierdzenie jest
interesujące zarówno z punktu widzenia hodowli, terminologii, jak również dla
poznania dróg jednoczących geograficznie rozdzielone kultury ludowe. Z wielu
przykładów wybieram nazwę akov w znaczeniu lekkiej zagrody dla owiec. Na
Wielkiej Nizinie Węgierskiej w y s t ę p u j e to urządzenie pod nazwą estrenga lub akol,
co wskazuje na pierwotnie słowiański twór ofcol. Samo urządzenie uważa autor za
Telikt nomadzkiego systemu gospodarczego.
Autor śledzi formy wypasu związane z systemem rolnym. Obok stałych trawia
stych terenów wypasowych istniały pastwiska na ścierniskach, okresowe, jakie
znamy ze zbożowych równin Środkowej Europy z okresu trójpolówki. Dostrzega
jednak rozdział pomiędzy produkcją nizinnego owczarstwa a racjonalną gospodarką
zbożową. Współczesne trwanie obu kierunków produkcji tłumaczy sytuacją rolną
i klimatyczną, a także nieunormowaną gospodarką wodną do chwili, w której za
sadnicze prace melioracyjne nie w y t w o r z y ł y bardziej sprzyjających warunków.
Współistnienie starych, a obok nich postępowych technik autor stwierdził także
w zakresie hodowli bydła. Chów bydła wzniósł się na w y ż y n y już w 1880 roku,
a hodowane bydło, zwłaszcza nierogacizną, staje się przedmiotem eksportu do prze
m y s ł o w y c h części ówczesnego państwa oraz źródłem krajowego postępu ekono
micznego.
Autor zanotował typ pasterstwa bez gospodarki sianokośnej, jednakże z zimo
wym dokarmianiem w razie potrzeby, stwierdził współcześnie występujące formy
wypasu, jak np. wspólny wypas letni (od wiosny do zimy), tzw. čupov (tj. wypas
okresowy) na ścierniskach oraz wyganianie bydła do stadeł
(okresowo grodzone
miejsca przy osadach, do których zapędza się bydło z rana i gdzie przebywa do
14—17 godz. po południu). Przy czym stádia uważa za formę przejściową z okresu,
gdy odporne bydło rasy stepowej przebywało pod otwartym niebem przez cały rok.
Od tych urządzeń (stadeł) był już tylko mały krok do stawiania wspólnych stajni.
Już w 1880 r. zaczęli je budować chłopi we wsiach leżących blisko kanału. Stajnie
te były lepione z gliny, przykryte lekkim dachem, a w e w n ą t r z posiadały otwarte
ognisko. Zwykle kilku hodowców trzymało tam wspólnie swoje bydło (50—80 sztuk)
pod nadzorem jednego służącego. Podobne praktyki hodowlane stwierdza autor
u Hucułów, Łotyszów, Finów, szukając zaś interpretacji samego zjawiska dochodzi
do form jurt turkotatarskich. Ten sposób hodowli uważa za zjawisko bardzo stare,
w ł a ś c i w e gospodarce grupowej na trawiastych równinach.
Z końcem minionego stulecia poczęto na omawianym obszarze w y m i e n i a ć daw
niejsze bydło, długorogie, stepowe, bardzo wytrzymałe, na bydło rasy czerwonej,
krótkorogie, pod wieloma względami użyteczniejsze, choć mniej w y t r z y m a ł e w trud
niejszych warunkach naturalnych. W tym też czasie rozpowszechnia się intensywna
gospodarka sianokośna oraz opasowa hodowla bydła. To zasadnicze posunięcie eko
nomiczne spowodowało zaniknięcie ostatnich śladów starych technik hodowlanych.
Obie wymienione tu formy gospodarki umożliwiły przeprowadzenie studiów po-
�RECENZJE
561
r ó w n a w c z y c h także w zakresie podstawowych konstrukcji budowlanych oraz zwią
zanego z nimi nazewnictwa zdradzającego zapożyczenia na tym tak wymieszanym
etnicznie obszarze.
Na obszarze rozciągającym się między Dunajem a Cisą zboża uprawiano na
terenach gliniastych, na czarnoziemach i terenach podmokłych, a także na lek
kich glebach piaszczystych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zbiór z 1 ha nie przekraczał
11 q zboża. B y ł a to gospodarka deficytowa, ale mimo to z końcem X I X w. obsie
wało się zbożami chlebowymi 5Wo całej ziemi. Rentowność gospodarstwa zachowy
wana była jedynie dzięki hodowli, stanowiącej dopełnienie produkcji rolnej. W okre
sie przeprowadzania badań rolnictwo zachowało niewiele śladów starszych technik.
Autorowi udało się jednakże zebrać materiały terenowe dotyczące przechowywania
ziarna w podziemnych schowkach, młocki za pomocą obtłukiwania kłosów lub
wydeptywania ziarna przez bydło, ponadto też zrębowych lub plecionych przenoś
nych spichrzy o pojemności 20—30 q ziarna tzw. ambarow.
Szerokość spojrzenia autora wyraża się również w poświęceniu znacznej uwagi
zajęciom związanym z rolnictwem, ale mającym charakter przemysłowej produkcji
roślin, a zwłaszcza chmielu, kultury rynkowo ryzykownej, w y m a g a j ą c e j dobrej gleby,
dla typowego rolnika niekorzystnej ze względu na uboczne jej wykorzystanie
i wartość.
Na uwagę zasługuje fakt, że Bednárik przelicza koszty produkcji rolnej na
aktualne ceny rynkowe i biorąc pod uwagę wydajność gospodarstw, zastanawia się,
dla jakiej przyczyny rolnik jako samowystarczalny konsument i producent hodował
niektóre deficytowe rośliny. W ramach struktury produkcji autor rozpatruje roz
szerzony system sąsiedzkiej pomocy wzajemnej (tzw. móby) i trwałość tego zwyczaju,
chociaż wartość ekonomiczna tej formy pomocy staje się coraz mniejsza.
W systemie gospodarczym, w którym stale w y w a ż a ł y się proporcje pomiędzy
produkcją roślinną i zwierzęcą, ale nigdy nie osiągały równowagi, powstał (jak
zresztą na całej nizinie nad Cisą) system tzw. szałasów (salaśu), który autor określa
mianem „dwudomowy". Polega to na tym, że na ziemiach należących do jednego
gospodarstwa stawia się filialną zagrodę, oddaloną od macierzystej siedziby w obrę
bie wsi 10 i 20 km. Szałas stawiano tam, gdzie gospodarz miał ziemię w jednym
k a w a ł k u . S t a w a ł się ekonomicznym rdzeniem zagrody. W związku z jego powsta
niem nasunęło się szereg problemów z zakresu gospodarki, geografii osadnictwa, so
cjologii i etnografii. Na szałasie w y t w o r z y ł się system monokultury zarówno w pro
dukcji roślinnej, jak i zwierzęcej. Z biegiem czasu szałasy stawały się obiektami
zamieszkiwanymi na stałe, a na skutek dziedzicznego dzielenia ziemi dały początek
miniaturowym osadom, biorącym nazwy według rodów. W zasadzie młodzi m a ł
żonkowie przebywali tutaj przez cały rok. Do wsi dochodzili tylko w niedziele
lub z okazji wiejskich uroczystości. W szałasach, gdzie warunki bytowe były sto
sunkowo prymitywne, mogły się uchować dłużej niż gdzie indziej liczne prze
żytki zarówno gospodarczo-techniczne, jak i społeczne, a zarazem w y t w o r z y ć różne
formy będące wynikiem pauperyzacji. Jak w poprzednich rozdziałach, autor śledzi
genezę zjawiska i jego etymologię.
Omówione rozdziały są znakomicie podbudowane materiałem. Widać, że są
dziełem rutynowanego terenowca znającego zarówno realia, jak i ich nazwy i umie
jącego w y t y c z y ć problem. Prace badawcze z lat 1930—1939, będące podstawą oma
wianej książki, w y c i s n ę ł y na niej swoiste piętno charkterystyczne dla owego okresu,
którego nie zdołały w pełni zniwelować nowsze badania z ostatniego dwudziestolecia,
które zresztą napotykały trudności. Pozostały tu w i ę c pewne niedostatki. Można by
na przykład podać bardziej szczegółowo stan pogłowia hodowanego inwentarza na
36 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I
�RECENZJE
562
1 ha pastwiska, ująć w cyfry zmiany w ilości stad, sposób użytkowania bydła,
bliższe wiadomości o rasach i sposobach ich uszlachetniania. Pewnej korekty wymaga
również stwierdzenie, iż technikę przechowywania ziarna pod ziemią przynieśli ze
sobą słowaccy koloniści. Współczesne badania wykazują, że jest to zjawisko właści
we całemu rolniczemu obszarowi Starego Świata, w y s t ę p u j ą c e z największym na
sileniem w strefie Morza Śródziemnego, a zanikające w rejonach europejskiej
Syberii. Największe braki występują w ergologicznym przedstawieniu narzędzi
pracy i urządzeń. Byłoby również dobrze, gdyby na ilustracjach podano skalę.
Książka Bednárika ma charakter monograficzny. Dlatego zawiera również roz
działy poświęcone zwyczajom rodzinnym i dorocznym, pożywieniu (gdzie znajduje
się interesująca część związana z epidemiami głodu i specyficznymi warunkami
rzutującymi na sposób zdobywania i przechowywania wody do picia), odzieży oraz
obszerniejszą część dotyczącą domu. T u autor miał możność porównać, jakie
elementy przeniesione z dawnego kraju oparły się zmianom, a jakie się zasymi
lowały i rozwinęły w nowym środowisku, w bardziej sprzyjających warunkach k l i
matycznych. Pierwsi koloniści przejęli niezmiennie na tym terenie w y s t ę p u j ą c y typ
ziemianki i trwało dłuższy czas, zanim ich sytuacja gospodarcza pozwoliła na
wznoszenie budowli nadziemnych. Docenić należy strukturalną całość, w której autor
na podstawie p l a n ó w śledzi rozwój poszczególnych obiektów zagrody, ustala periodyzację w budownictwie, postęp urbanizacji, a na koniec zbieżność • niektórych
dróg rozwojowych prowadzących do współczesnego, jednolitego budownictwa.
Tego rodzaju publikacja, zarówno od strony materiałowej, jak i metodologicznej,
jest zasługującym na uwagę wydarzeniem i cennym w k ł a d e m do poznania m i ę d z y etnicznych stosunków w kraju Naddunajskim.
Tłum. z czeskiego Irena Nizińska
Ludwik
Kunz
Ł A R K I N W. G., Oroczi istoriko-etnograficzeskij
oczerk s sriediny XIX w. do
naszich dniej, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, s. 174, ilustr. 52, mapa 1.
Coraz częściej autorzy radzieccy dostarczają interesujących publikacji z za
kresu etnografii S y b e r i i . T y m razem etnograficzna literatura wzbogaciła się o pracę
poświęconą Oroczonom — m a ł e j grupie etnicznej z okolic górnego Amuru, której
stan liczbowy wg spisu z 1959 r. wynosił 782 osoby.
Całość opracowania pomyślana jako studium historyczno-etnograficzne dotyczy
okresu wyznaczonego przez autora na czasy od p o ł o w y X I X w. do chwili obecnej.
Stąd w ł a ś n i e w pierwszej części przedstawiona została kultura materialna, spo
łeczna i duchowa w okresie od połowy X I X stulecia do 1917 roku, tj. momentu
l
1
Na szczególne wyróżnienie zasługują następujące prace z tego zakresu, które
ukazały się w ostatnim dziesięcioleciu (1956—1966): Narody Sibiři, praca zbiorowa
pod redakcją M. G . Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa—Leningrad 1956; Istoriko-etnograficzeskij
atlas Sibiři, praca zbiorowa pod redakcją M. G . Lewina i L . P.
Potapowa, Moskwa 1961; S. W. I w a n o w , Ornamient narodów
Sibiři как istoriczeskij istocznik, Moskwa—Leningrad 1963; B . O. D o ł g i с h, Rodowoj i plemiennoj sostaw narodów
Sibiři w XVII
wiekie, Moskwa 1960; I . S. W d o w i n,
Oczerki istorii i etnografii
Czukczej,
Moskwa—Leningrad 1965. Sprawom tym
poświęcone jest również specjalne czasopismo etnograficzne w y c h o d z ą c e w Z w i ą z k u
Radzieckim — „Sibirskij Etnograficzeskij Sbornik", założone w 1952 r. jako 'nowa
seria T r u d ó w Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Sporo materiału
z zakresu etnografii Syberii znajduje się również w starszych numerach „ S o w i e t skoj Etnografii" i innych czasopismach etnograficznych, które w y c h o d z ą w Związku
Radzieckim.
�563
RECENZJE
ustanowienia na terytorium Dalekiego Wschodu władzy radzieckiej. Druga część
pracy poświęcona głównie zagadnieniu powstawania kolektywnej gospodarki po
Wielkiej Rewolucji Październikowej w mniejszym stopniu uwzględnia tradycyjną
kulturę ze wszystkimi jej przejawami w obrębie wierzeń, obrzędów i ustroju spo
łecznego.
Pierwsza część recenzowanej książki nosi tytuł Oroczoni od poi. XIX wieku do
ustanowienia władzy
radzieckiej i podzielona jest na trzy zasadnicze rozdziały,
z których pierwszy, pt. Szkic historyczny (s. 9—23), dotyczy dziejów etnograficz
nych badań na tym obszarze oraz zawiera ogólne wiadomości z dziedziny demografii.
Początek eksploracji etnograficznych na tym terytorium łączy się z nazwiskami
szeregu podróżników, którzy poczynili wiele w a r t o ś c i o w y c h spostrzeżeń nad k u l
turą mieszkających tam Ulczów, Nanajców, Giliaków i Oroczonów. Wśród plejady
mniej znanych badaczy i podróżników wymienia autor głośne autorytety na polu
etnografii Syberii — L . Szrenka i L . Szternberga . Długa lista XIX-wiecznych ba
daczy wprowadza czytelnika w zagadnienie etnograficznych eksploracji na tym
obszarze. Warto jednak zaznaczyć, że w tym dokładnym szkicu historycznym brak
jest wzmianki o Polaku Stanisławie Poniatowskim, który w roku 1914 dzięki po
parciu czeskiego antropologa A. Hrdlíčki — pracującego w ó w c z a s w U.S. National
Museum — Smithsonian Institution w Waszyngtonie odbył n a u k o w ą w y p r a w ę do
kraju Goldów i Oroczonów .
Autor monografii przebywał wśród ludów nadamurskich na przestrzeni lat
1956—1960 i zebrał tam oryginalny materiał etnograficzny, który już wcześniej częś
ciowo publikował, a ostatnio włączył do recenzowanej pracy .
Dane demograficzne zamykające pierwszy rozdział dotyczą głównie okresu X I X
oraz X X w., kiedy to rozsiedlenie Oroczonów koncentrowało się wyraźnie w pięciu
rejonach sąsiadujących z wybrzeżami Morza Japońskiego, tworząc grupy: amurską,
chungarską, nadmorską, koppińską, tumnińską. Różnice językowe zachodzące po
między niektórymi z tych grup zanikły częściowo już w końcu X I X stulecia,
kiedy to wraz z powolnym zacieraniem się świadomości plemiennej nastąpiło prze
mieszanie się poszczególnych rodów. Warto podkreślić, że drobne grupy ludności
oroczońskiej (o czym nie wspomina autor) zamieszkiwały w tym czasie w północnej
części K r a j u Zabajkalskiego w basenie górnego biegu Angary, Sziłki i W i t i m y .
Rozdział drugi, noszący tytuł — Gospodarstwo i kultura materialna
Oroczonów
(s. 24—65), poświęcony jest o m ó w i e n i u myślistwa, rybołówstwa, gospodarstwa domo
wego, transportu i komunikacji, budownictwa, pożywienia i odzieży. Rozpatrując
osobno każde z tych zagadnień wymienia autor tylko rzeczy najważniejsze, nie wda2
3
4
5
2
Autorzy ci są powszechnie cenionymi badaczami l u d ó w nadamurskich, a ich
prace nie straciły do dnia dzisiejszego swego znaczenia: L . S z r e n k , Ob innorodcach Amurskogo krają, t. 1, St. Pietiersburg 1883; t. 2, St. Pietiersburg 1899; t. 3,
St. Pietiersburg 1903; L . S z t e r n b e r g , Giljaki, oroczi, gołdy, niegidalcy, ajny,
Chabarowsk 1933.
Dokładne dane o tej wyprawie oraz jej wyniki przedstawione są w tomie
50 czasopisma etnograficznego „Lud", 1965: S. P o n i a t o w s k i , Dziennik
wy
prawy do kraju Goldów i Oroczonów
w 1914 roku, s. 7—120; F . W o k r o j , Lud
ność nadamurska w świetle
antropologicznych
materiałów
Stanisława
Poniatow
skiego, s. 121—189; J . G l i n k a , Somatoskopia i somatotypologia
(konstytucjo
nalna) grup nadamurskiej
ludności Goldów i Oroczonów,
s. 190—229.
W. G . Ł аг к i n, Sowriemiennoje
ekonomiczeskoje
położenie
ediegiejskich
artielej i pierspiektiwy ich dalniejszego rozwitja, [w:] Sborník stattej po istorii
Dalniego Wostoka, Moskwa 1958; t e n ż e , Ugiediejcy, Władywostok 1950; t e n ż e ,
K'woprosu o Tazach, „Trudy Inst. Etnogr. A. N. SSSR", t. 31: 1959.
W о к r o j , op. cit., s. 133.
3
4
5
�564
RECENZJE
jąc się w zawiłe opisy poszczególnych w y t w o r ó w kulturowych. Już w krótkim
wstępie poprzedzającym ten rozdział podkreśla autor wielkie znaczenie m y ś l i s t w a
i rybołówstwa w systemie gospodarki Oroczonów. Polowano tu przez cały rok,
jednak zasadniczy sezon łowiecki rozpoczynał się od października i trwał do marca
włącznie. Broń łowiecka prymitywna jak u innych tubylców Syberii — prosty łuk,
kopie, noże, strzały o grotach kościanych, kamiennych i metalowych. Znane też
były Oroczonom samołówki w rodzaju sideł i samostrzałów ł u k o w y c h . Broń palna
pojawiła się tam dopiero w końcu X I X w. jako rezultat kolonizacji rosyjskiej.
Prymitywne r y b o ł ó w s t w o rzeczne i morskie uprawiano za pomocą sieci zastaw
nych, niewodów, ości i w ę d o kościanym haczyku. P o ł o w y na większą skalę umoż
liwiało posiadanie łodzi, których opis podaje autor w części pracy poświęconej
środkom transportu i komunikacji. Łodzie te sprowadzają się do dwu zasadniczych
typów, z których pierwszy tworzą mniejsze lub większe dłubanki, natomiast drugi
łodzie o burtach wykonanych z desek dartych przy użyciu klinów, które poruszano
stosując wiosła. Łodzie mniejsze służyły do p o ł o w ó w rzecznych, natomiast na
wielkich — w i e l o w i o s ł o w y c h w y p ł y w a n o w morze przy polowaniu na ssaki mor
skie. Omawiając transport i komunikację, p e w n ą ilość miejsca poświęca autor
lekkim saniom zaprzężonym w psy. Sachalińsko-amurski typ zaprzęgu w ł a ś c i w y
dla Oroczonów w y s t ę p o w a ł również u sąsiednich grup etnicznych — Giliaków,
Nanajców, N e g i d a l c ó w i A j n ó w . Również i forma nart niewiele odbiegała od tych,
które w y s t ę p o w a ł y u sąsiedniego otoczenia etnicznego. Narty podbite skórą oraz
tzw. „golice", czyli narty bez skórzanego podszycia, stanowiły powszechną formę
pomocniczego środka komunikacji pieszej w okresie zimy. Cały w i ę c inwentarz
kulturowy nie w y k a z y w a ł istotnych różnic, a widać to również i na przykładzie
budownictwa, którego formy konstrukcyjne w y k a z u j ą wiele wspólnego z pomiesz
czeniami mieszkalnymi sąsiednich ludów. W przeprowadzonym przez autora prze
glądzie form oroczońskich pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych w y s u n i ę t e
zostały na czoło letnie żerdziowe szałasy o dachu dwuspadowym wspartym na
ziemi lub na pionowych ścianach bocznych. Używali też Oroczoni przenośnych
stożkowych szałasów, które pokrywano kawałkami brzozowej kory. Zimowe p ó ł ziemianki posiadały konstrukcję zrębową, na której wspierano dach dwuspadowy,
kryty kawałkami jodłowej kory. Budowle gospodarcze to przede wszystkim palowe
spichrze o konstrukcji zrębowej, w których przechowywano zapasy mięsa,
jukołę,
odzież, a także drobny sprzęt gospodarczy i narzędzia łowieckie. Przegląd form
pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych zamyka autor w z m i a n k ą o tymczaso
wych szałasach budowanych nad brzegami rzek. Służyły one za schronienia podczas
przygotowywania jukoły na zimę. W ogóle potrawy rybne stanowiły podstawowe
pożywienie Oroczonów. Zbieranie dziko rosnących jagód praktykowano tutaj
powszechnie, a nie tylko w wypadku zbliżającego się głodu, jak miało to miejsce
u innych l u d ó w Syberii, zwłaszcza na jej północno-wschodnich obszarach. Metalowe
naczynia, w których przygotowywano strawę, przyjęte zostały zdaniem autora od
kolonistów rosyjskich pod koniec X I X stulecia. Wydaje się jednak, że nie należy
tu pomijać w p ł y w ó w chińskich, które na obszarach przyamurskich były w po
c z ą t k o w y m okresie stosunkowo intensywne.
Drewniane naczynia
przetrwały
u Oroczonów do początków X X stulecia. Również tradycyjna odzież szyta począt
kowo z zamszu i rybiej skóry przetrwała w ś r ó d Oroczonów do X X w., a jej
powolny zanik następował pod w p ł y w e m pojawienia się tkanin bawełnianych,
dostarczanych początkowo przez kupców rosyjskich. Podać jednak należy, że wraz
ze zmianą materiału nie zaniknęły pierwotne wzorce krawieckie, a stary krój
w y s t ę p o w a ł często przy odzieży wykonanej z tkanin bawełnianych.
�RECENZJE
666
Rozdział trzeci, zatytułowany Kultura duchowa i ustrój społeczny
Oroczonów
(s. 66—117), poświęcony jest omówieniu szeregu zagadnień z tego zakresu. Przede
wszystkim już w samym wstępie omawia autor zwyczaje prawne i ekonomiczno-kulturalne położenie Oroczonów do czasów Rewolucji Październikowej. W dalszej
kolejności krótkie podrozdziały są o wiele konkretniejsze co do zawartych w nich
faktów natury etnograficznej, a dotyczą one: omówienia rodowej organizacji,
struktury rodziny, religijnych wierzeń i obrzędów, kultu niedźwiedzia, szamanizmu,
obrzędów pogrzebowych i literatury ludowej.
Poza ogólnymi uwagami w s t ę p n y m i poprzedzającymi każdy z tych podrozdzia
ł ó w podaje autor w skondensowanej formie najistotniejsze szczegóły łączące się
z ich tematyką. Informując o organizacji rodowej podkreśla, że jeszcze w drugiej
połowie X I X stulecia Oroczoni dzielili się na szereg rodów. Zainteresowania autora
idą na ogół w kierunku podawania samych f a k t ó w bez wchodzenia w ich syntezę.
Tak jest z wymienionymi w pracy przeżytkami ustroju rodowego — w s p ó l n e dla
rodu tereny łowieckie, kolektywne m y ś l i s t w o i rybołówstwo, równy podział upolo
wanej zwierzyny i wiele innych. Podobnie omówiona jest w książce struktura
rodziny, w której mężczyzna zobowiązany b y ł do troszczenia się o dostarczenie
pożywienia, tzn. mięsa i ryb, natomiast kobieta zajmowała się pracą w domu,
gotowaniem strawy i wychowaniem dzieci. Mężczyzna był panem i głową rodziny.
Na nim spoczywała troska o utrzymanie rodziny, zajmował się w i ę c handlem —
sprzedażą skór, za które o t r z y m y w a ł produkty ż y w n o ś c i o w e . Rola kobiety — żony
i matki — była w rodzinie oroczońskiej mniej w a ż n a jeszcze pod koniec X I X
stulecia aniżeli obecnie. Wewnątrz pomieszczenia mieszkalnego posiadała ona od
dzielne miejsce do spania, nie mogła spożywać posiłków przed nakarmieniem męża,
a podczas wizyty gościa zobowiązana była do siedzenia w kącie szałasu, obok
drzwi. Z zagadnieniem tym w i ą ż e się sprawa zawierania związku małżeńskiego,
której autor poświęca nieco uwagi w swej książce. Przede wszystkim zaznacza, że
jeszcze do początków X X w. Oroczoni surowo przestrzegali zasad egzogamii, pow
szechną formą zawarcia m a ł ż e ń s t w a b y ł tzw. wykup żony od ojca, czyli zapłata
kałymu.
Ojciec sprzedawał swe córki do innych rodów, natomiast dla swych
s y n ó w k u p o w a ł kobiety, które z tym momentem stawały się członkami jego rodu.
Kończąc ten podrozdział zestawia autor ciekawy słowniczek (33 nazwy) dotyczący
nomenklatury systemu rodowego Oroczonów.
Na podstawie dokonanej analizy wierzeń i obrzędów religijnych wymienia
autor g ł ó w n e b ó s t w a Oroczonów, których postacie wyrzeźbione w drzewie (zazwy
czaj antropomorficzne) znajdowały się w każdym mieszkaniu. Jako rozwinięcie tego
zagadnienia podaje autor szczegóły łączące się z kultem niedźwiedzia. Cechą cha
rakterystyczną tego kultu u Oroczonów b y ł jego rodowy charakter. Niedźwiedź
uważany b y ł za totemicznego przodka rodu, a poświęcone mu obrzędy posiadały
charakter kultu totemicznego. Oczywiście sprawy te przedstawione zostały przez
autora w nieco rozwlekłej formie, ale trudno było jej uniknąć skoro zebrany
w pracy zespół faktów nie jest najlepiej uporządkowany systematycznie. Widzimy
to również w części pracy poświęconej szamanizmowi, w której przedstawiony
został dokładniej ubiór szamana (płaszcz, czapka, buty, pasek) aniżeli sam obrzęd.
W pewnym stopniu czyni to autor omawiając funkcję szamana, którą stanowiło
zazwyczaj odpędzanie złych duchów, p r z y w o ł y w a n i e dobrych, leczenie chorych,
przepowiadanie w y n i k ó w ł o w ó w . Przy grzebaniu zmarłych powszechne były prak
tyki szamańskie, mające na celu nawiązanie kontaktu z duszą nieboszczyka. Spra
wom tym poświęca autor nieco uwagi w części pracy omawiającej obrzędy pogrze
bowe. Przy tej okazji podaje pewne dane o w y s t ę p u j ą c y m wśród Oroczonów
�566
RECENZJE
wyobrażeniu na temat duszy człowieka. Według ich mniemania człowiek posiada
trzy dusze — chanija omoro, chanija makky i chanija sakka. Dusze te po śmierci
człowieka rozstawały się z ciałem i żyły nadal każda oddzielnie. Zmarłego chowano
w dziuplach drzew lub w specjalnym maleńkim domku zrobionym z desek.
W ostatnim podrozdziale omawia autor szereg zagadnień, wśród których na
czoło wysuwa się wiedza ludowa, plastyka i tradycyjna literatura. W części tej
zgromadził autor wiele istotnych problemów, których wnikliwsze rozpatrzenie,
a nie tylko anonsowanie, dałoby o wiele ciekawszą monografię przedstawionych
zjawisk.
Dużo miejsca w swej pracy poświęca W. G. Łarkin omówieniu przemian
społeczno-gospodarczych, które zaszły u Oroczonów po roku 1917. Sprawom tym
przeznaczona została druga część książki zatytułowana — Oroczoni w latach władzy
radzieckiej, składająca się z dwu rozdziałów — Budowa ustroju
socjalistycznego
u Oroczonów
(s. 121—146) oraz Współczesne
gospodarstwo i kultura
materialna
Oroczonów
(s. 147—165). Pierwszy z tych rozdziałów ukazuje mechanizm przemian
gospodarczo-społecznych, które nastąpiły w wyniku Rewolucji Październikowej.
Jego treść zawiera szereg ogólnych f a k t ó w natury polityczno-społecznej, które
w większości w y p a d k ó w zainteresują raczej historyka aniżeli etnografa. Odwrotnie
sprawa wygląda w rozdziale drugim, w którym zespół nagromadzonych faktów
układa się wyraźnie wg zasad przyjętych w większości etnograficznych monografii
poszczególnych grup etnicznych. Wiadomości te zgrupowane zostały w następu
jących podrozdziałach: ekonomiczne podstawy bytu Oroczonów w dobie w s p ó ł
czesnej, budownictwo, środki transportu i komunikacji oraz drogi ich rozwoju,
odzież, pożywienie i sprzęt kuchenny, struktura rodziny i rozwój oświaty i k u l
tury. Omawiając poszczególne z tych zagadnień autor podaje szereg szczegółów,
z których wnioskujemy, że gros tradycyjnych w y t w o r ó w kultury materialnej
zanikło zupełnie, a ustrój społeczny uległ także znacznym modyfikacjom, które
w y r u g o w a ł y całkowicie tradycyjny zespół nakazów i zakazów łączących się ze
strukturą systemu społecznego.
Omówienie pracy byłoby niepełne bez podkreślenia jej szaty ilustracyjnej.
Umiejętnie dobrane rysunki w y e l i m i n o w a ł y w pewnym stopniu konieczność opisu
f a k t ó w z dziedziny kultury materialnej, ale przez to samo należało rozbudować
przynajmniej niektóre zagadnienia łączące się z kulturą duchową i społeczną.
W większości w y p a d k ó w autor hołdował zasadzie podawania samych f a k t ó w bez
wchodzenia w problem ich genezy i powiązań z sąsiednimi grupami etnicznymi.
Mając więc tak zebrany materiał można przystąpić do porównania go z zespołem
faktów kulturowych sąsiednich populacji, w wyniku czego otrzymamy jaśniejszy
obraz kształtowania się wspólnoty kulturowej ludów nadamurskich.
Antoni
Kuczyński
S I E G M U N D M U S I A T , Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen
Gesiendes in
der Oberlcwsitz, Bautzen 1964, ss. 184. nlb. 4 (Schriftenreihe des Instituís für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften
zu Berlin)
W polskiej literaturze etnograficznej, która jest w dużym stopniu odbiciem
prowadzonych prac badawczych i podejmowanych tematów, mało miejsca dotych
czas poświęcono kategorii proletariatu rolnego. Nie doczekała się ona ze strony
�567
RECENZJE
1
etnografów oddzielnych i możliwie pełnych o p r a c o w a ń , takich jakie stworzyli
ekonomiści czy historycy . We współczesnej rzeczywistości coraz słabiej jest
uchwytne zagadnienie proletariatu rolnego, który w e d ł u g obliczeń Instytutu Ekono
miki Rolnej w 1950 r. stanowił w Polsce tylko 2°/o rodzin wiejskich w skali całego
k r a j u , nie stwarzając tym samym impulsu do badań, mimo iż kryje w sobie
wiele ciekawych i złożonych problemów. Dlatego musi budzić zainteresowanie każda
na ten temat praca, tym bardziej gdy jest oparta na bardzo rozległych i starannie
zebranych źródłach. Książka S. Musiata interesuje nas również i dlatego, że wska
zuje na jeden ze sposobów — nie jedyny — przedstawienia problematyki, a wreszcie
i dlatego, iż dotyczy sąsiednich Łużyc, które ostatnio budzą wśród etnografów
polskich duże zainteresowanie. Omawiana praca zawężona jest jednak i teryto
rialnie, i czasowo, a także pod w z g l ę d e m przedmiotu badań. Tak w i ę c odnosi się
tylko do części Górnych Łużyc, tzw. ziemi budziszyńskiej, a traktuje o jednej
kategorii robotników rolnych, a mianowicie czeladzi, zatrudnionej w dobrach
szlacheckich i gospodarstwach chłopskich. Czasowo zamknięta została dwoma
datami, istotnymi dla historii omawianej kategorii robotników, a mianowicie rokiem
1835, tj. ukazaniem się pierwszej dostosowanej do stosunków kapitalistycznych
ustawy o czeladzi, oraz rokiem 1918, tj. zniesieniem w wyniku niemieckiej rewo
lucji listopadowej wszystkich obowiązujących czeladź ustaw. Tak wybrany okres,
mający logiczne wytłumaczenie, siłą rzeczy w p ł y n ą ł na dobór źródeł, wśród których
przeważają materiały archiwalne, zbiory ustaw i przepisów, policyjne akta ś w i a d
czące o wykroczeniach przeciwko tym ostatnim, ówczesne czasopisma i kalendarze
oraz literatura przedmiotu. Tylko dla okresu 1890—1918 źródła te poszerzone są
0 wypowiedzi 21 informatorów, byłych parobków i dziewek. Opierając się na tak
wszechstronnych źródłach autor zmierza do przedstawienia sposobu życia czeladzi,
rozumiejąc pod tym pojęciem mieszkanie, pożywienie, ubiór, życie towarzyskie,
sytuację zdrowotną, położenie społeczne oraz twórczość i kulturę. Dyskusyjny może
być tak ujęty zakres pojęcia „sposób życia", choć nie wydaje się konieczne posze
rzanie go lub zawężanie. Istotne bowiem jest to, czy autor potrafi na tak dobra
nych zagadnieniach przedstawić specyfikę sposobu życia czeladzi wiejskiej, w y k a
zać różnice kulturowe między nią a kapitalistami rolnymi oraz kurczenie się
tradycyjnej kultury i stosunków patriarchalnych. Trzeba stwierdzić, że autorowi
udało się to bardzo dobrze i dał nam obraz czytelny i przekonujący, choć nie
zawsze pełny. Sposób ujęcia jednak materiału w kolejnych rozdziałach: Rolnictwo
1 praca czeladzi, Położenie
społeczne,
Sprawy zdrowotne i higiena,
Mieszkanie,
Pożywienie,
Ubiór, Zycie towarzyskie, Twórczość
i kultura — uzależniony był nie
tylko od' samego tematu, ale i zakresu źródeł. T y m też należy w i ę c tłumaczyć
różną objętość rozdziałów, co zresztą nie jest istotne, a również bardziej lub mniej
pełny obraz danego zagadnienia, który jednak wystarcza autorowi do wysnucia
k o ń c o w y c h wniosków. Na u w a g ę zasługuje słuszna zasada rozpoczynania rozdzia2
3
1
Na tym miejscu można w y m i e n i ć : W. P o p i e l a , Położenie
proletariatu
wiejskiego we wsi małopolskiej
Brzeźna
od lat osiemdziesiątych
XIX wieku do
1939 roku, „Etnografia Polska", t. 8: 1964, s. 172—206.
Por. np. A. A j n e n к i e 1, Położenie
prawne robotników
rolnych w Polsce.
1918—1939, Poznań 1962, ss. 464; H . C h a m e r s k a , Warunki bytowe czeladzi
folwarcznej
w Królestwie
Polskim
w okresie pouwłaszczeniowym
(1830—1863),
„Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 9: 1961 nr 2, s. 187—211; W. G r a b
s k i , Stosunki służbowo-robotnicze
rolne w Królestwie
Polskim, Warszawa 1906,
ss. 99; A. R o s e , Kwestia robotników
rolnych ze szczególnym
uwzględnieniem
stosunków
wielkopolskich,
Poznań 1919, ss. 152, i inni.
B. G a ł ę s k i , Chłopi i zawód rolnika. Studia z socjologii wsi, Warszawa
1963, s. 31.
2
3
�568
RECENZJE
ł ó w o m ó w i e n i e m literatury uwzględniającej w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu
interesującą autora tematykę, co prowadzi nie tylko do podsumowania dotychcza
sowych w y n i k ó w badań, ale również zapoznaje z różnymi metodami pracy i spo
sobami ujęcia tematyki.
Praca S. Musiata ujęta jest w osiem rozdziałów, wymienionych już w y ż e j ,
w których problematyka badawcza omówiona została na tle ogólnej sytuacji spo
łeczno-ekonomicznej, w a r u n k ó w historycznych, geograficznych i etnicznych, co
pozwoliło na wyjaśnienie ówczesnych zjawisk kulturowych. Rozdział I (Rolnictwo
i praca czeladzi) przedstawia przedkapitalistyczne i kapitalistyczne stosunki pro
dukcyjne, zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne
gospodarstw,
technikę
upraw
i mechanizację w rolnictwie oraz formy pracy czeladzi wiejskiej. Następny rozdział,
pt. Położenie
społeczne,
porusza zagadnienie kontraktu pracy, wynagrodzenia
i walki klasowej. Po tym rozdziale znalazło się omówienie spraw zdrowotnych,
a następnie stosunków mieszkaniowych. N a j w i ę c e j materiału uzyskujemy w kolej
nym rozdziale, pt. Pożywienie.
Omówione ono zostało w przedziałach czasowych:
1835—1870, 1870—1914, 1914—1918, z uwzględnieniem zróżnicowania w y ż y w i e n i a
czeladzi zatrudnionej w dobrach szlacheckich i w gospodarstwach chłopskich. Autor
przytoczył tutaj liczne materiały oparte na wypowiedziach informatorów, zatrudnio
nych w kilku różnych majątkach ziemskich. W rozdziale tym przedstawiono również
temat: czeladź a alkohol. Ubiór czeladzi i brak w nim w z g l ę d n i e w y s t ę p o w a n i e
odrębności w porównaniu ze strojem innych mieszkańców wsi omówiono w roz
dziale szóstym, a w n a s t ę p n y m (Zycie towarzyskie) — zwyczaje rodzinne czy
doroczne oraz sposób spędzania wolnego czasu. Wreszcie w ostatnim, ó s m y m roz
dziale przedstawiono sytuację językową tego dwujęzycznego (łużycko-niemieckiego)
obszaru, folklor, udział czeladzi w życiu kulturalnym, a przede wszystkim kultu
ralną rolę zwyczajowych „prządek". Każdy z rozdziałów posiada krótkie podsu
mowanie i najważniejsze wyniki badań, a cała praca zamknięta jest wykazem
źródeł, w tym informatorów i literatury.
Książka Musiata jest tym cenniejsza, że posiada wartość nie tylko dla etno
grafa, ale dostarcza konkretnego materiału do stosunków społeczno-ekonomicznych
Górnych Łużyc w latach 1835 do 1918, który wykorzystany być może przez innych
specjalistów, służąc do szerszych uogólnień. Dlatego też z zainteresowaniem należy
odnotować wiadomość o kompleksowych
badaniach Instytutu
ludoznawstwa
serbskiego w Budziszynie , zmierzających do opracowania omawianej na tym
miejscu problematyki, kształtującej się po 1918 r.
4
Zofia
Szromba^Rysowa
N O W E S P O J R Z E N I E NA P R A C E L U C I E N LÉVY-BRUHLA (Uwagi na margi
nesie książki Jean Cazeneuve'a: Lucien Lévy-Bruhl,
sa vie, son oeuvre avec un
exposé de sa phüosophie,
Paris 1963, ss. 134).
1
Wznowienie we Francji dziel Lucien L é v y - B r u h l a oraz ukazanie s i ę książki
będącej biografią, a zarazem omówieniem p o g l ą d ó w tego filozofa, nasuwa szereg
różnych refleksji związanych z niektórymi problemami z dziedziny antropologii
4
W. J a c o b e i t , Siegmund Musiat: Zur Lebensweise des
landwirtschaftlichen
Gesindes in der Oberlausitz, „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", t. 12: 1966
cz. 1, s. 126.
1
L . L é v y - B r u h l , VAme primitive, Paris 1963; t e n ż e , La Mentalitě
tive, Paris 1960; t e n ż e , La Mythologie primitive, Paris 1963.
primi
�569-
RECENZJE
kulturalnej i społecznej, którymi przez wiele lat się zajmował. Książka ta skłania
do zastanowienia się bliżej nad ewolucją poglądów w ostatnim trzydziestoleciu
i nad ciągle prowadzoną dyskusją mającą na celu uporządkowanie dotychczas
zebranej wiedzy o życiu duchowym i poziomie u m y s ł o w y m tzw. społeczeństw
prymitywnych.
Jean Cazeneuve wielokrotnie w swej książce podkreśla, że zbyt rzadko
wspomina się zasługi L . L é v y - B r u h l a położone niegdyś w pracy nad tym zagad
nieniem, pamiętając raczej tylko jego potknięcia. Zaciążyła tutaj głównie nie
szczęśliwa teoria tzw. myślenia prelogicznego, a raczej to, co się z grubsza rozumie
pod tym pojęciem. Poglądy te były ostro zwalczane za życia filozofa, co w ó w c z a s
było zrozumiałe. Mało natomiast wiadomo o tym, że L . L é v y - B r u h l pod koniec
życia poddał krytyce swoją teorię i w dużej mierze się z niej w y c o f a ł . Świadczy
to o uzyskaniu w końcu przez autora odpowiedniego dystansu do swojej myśli, do
której był szczególnie przywiązany i której słuszności bronił przez wiele lat
pracowitego życia.
Lucien L é v y - B r u h l urodził się w roku 1857, działalność pisarską rozpoczął
w roku 1885 zajmując się początkowo głównie filozofią . Dziełem, które stało się
pomostem do przejścia od „czystej filozofii" w kierunku zagadnień socjologicznych
i etnologicznych, była książka La Morale et la science des moeurs . Od tego czasu
L . L é v y - B r u h l poświęcił się problemowi umysłowości l u d ó w prymitywnych.
W 1925 r. powołuje do życia Instytut Etnologii podejmując współpracę z Paulem
Rivetem i Marcelem Maussem. Poczynając od roku 1919 życie L . L é v y - B r u h l a
stało się bardzo ruchliwe. W latach 1919—1920 odbył podróż do S t a n ó w Zjednoczo
nych i w y z y s k a ł drogę powrotną dla zwiedzenia Chin, Japonii, Jawy i Indochin.
W 1922 r. uczestniczył w Kongresie A m e r y k a n i s t ó w w Brazylii i poznał Paragwaj,
Argentynę, Peru i Chile. W 1925 r. wziął udział w konferencji w Londynie,,
a w 1926 r. w Hadze, poświęconych interesującym go zagadnieniom. W 1925 r. zwie
dza kilka krajów w Ameryce, jak Costa Rica, Nikaragua, San Salwador, Guatemala.
Później także nie zaprzestaje podróży. W 1935 r. odbywa podróż po Europie
centralnej, stykając się w Austrii z Zygmuntem Freudem, z którym łączyły go
niektóre poglądy. Zmarł w roku 1939.
Zycie jego świadczy o ogromnej ciekawości świata, pracowitości i rozległości
horyzontów. Natomiast nie znajdujemy u L é v y - B r u h l a pasji badacza terenowego,,
weryfikującego swoje poglądy w konkretnie istniejącej rzeczywistości. Etnologiem
w tym znaczeniu L . L é v y - B r u h l nie był. Niejednokrotnie czyniono mu z tego
powodu zarzuty, dla nas szczególnie zrozumiałe ze względu na wdrożenie naszego
sposobu myślenia do pewnego porządku w postępowaniu badawczym, w którym
jednym z koniecznych w a r u n k ó w jest empiryczność poznania. L . L é v y - B r u h l był
jednak przede wszystkim filozofem, a nie etnologiem-badaczem. Dla niego zagad
nienie poziomu u m y s ł o w e g o l u d ó w prymitywnych było w dużej mierze zagadnie
niem teoretycznym — po uprzednim zresztą ogólnym poznaniu zebranego przez
innych materiału faktograficznego.
2
3
4
5
2
Les Carnets de Lévy-Bruhl,
Ouvrage posthume avec une preface de Múrice
Leenhardt, Presses Universitaires de France, 1949; J . C a z e n e u v e , Lucien
Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophic Paris 1963, s. 13.
C a z e n e u v e , op. cit., s. 1—14.
L . L é v y - B r u h l , L'Ideé de responsabilité,
Hachette 1885; t e n ż e ,
L'Allemagne depuis Leibniz, essai sur de développement
de la conscience nationale en
Allemagne, Hachette 1889; t e n ż e , La philosophic de Jacobi, Alean 1894.
L . L é v y - B r u h l , La Morale et la science des moeurs, Alean 1903.
8
4
5
�.570
RECENZJE
Istnieje w tego rodzaju podejściu do zagadnienia pewne nie dość może jasno
sformułowane intuicyjne raczej stanowisko, które wydaje się być bliskie niektórym
wypowiedziom C l a u d e L é v y - S t r a u s s a . C . L é v y - S t r a u s s uważa, że zadaniem etno
logii jest najpierw obserwacja i opis, dalej analiza i klasyfikacja faktów, następnie
wyodrębnienie e l e m e n t ó w stałych od przypadkowych i wreszcie sformułowanie
praw rozwojowych. Lecz wydobycie z badanych zwyczajów, wierzeń i instytucji
tego nieskończenie czasem drobnego czynnika stanowiącego istotę rzeczy nie jest
m o ż l i w e do przeprowadzenia w y ł ą c z n i e
na bazie r z e c z o w e j
obser
w a c j i , chociaż jest ona koniecznym punktem wyjścia.
G
7
Tzw. teoria L . L é v y - B r u h l a stanowi jednak o tyle swoisty etap w dociekaniach
nad u m y s ł o w o ś c i ą ludów prymitywnych, że niewątpliwie warto zastanowić się,
chociażby w największym skrócie, jak przedstawiał się ciąg logiczny tego rozumo
wania i co w nim było cennego, nowatorskiego czy odkrywczego — a co nie
w y t r z y m a ł o krytyki i nie znalazło potwierdzenia w rzeczywistości.
Zarys jego teorii czy m o ż e — jak sam wolał ją nazywać — hipotezy, w formie
najbardziej arbitralnej, a więc i najbardziej atakowanej znajduje się w dwóch
pracach: Les Fonctions mentales dans les sociétěs
inferientes i L'Ame
primitive .
Punktem w y j ś c i a rozważań L . L é v y - B r u h l a było założenie, że w celu usta
lenia ogólnego obrazu umysłowości prymitywnej należy badać psychikę nie posz
czególnych osobników danej społeczności, lecz całości społeczeństwa, jaką stanowi
suma wspólnych jego członków. Grupa społeczna stanowi bowiem jedność i posiada
specyficzne oblicze duchowe. Problem więc jest zbiorowy — socjologiczny. Można
uchwycić i ująć w prawa zbiorową psychologię każdego społeczeństwa. Pierwszym
etapem pracy winny stać się studia nad społeczeństwami najdalszymi od naszego
sposobu myślenia, charakteryzującymi się brakiem m y ś l e n i a abstrakcyjnego i p o j ę
ciowego. To są, en gros, w e d ł u g L é v y - B r u h l a , społeczeństwa pozbawione pisma.
Wczuć się w ich sposób m y ś l e n i a m o ż e m y wyłącznie przez poznanie ich psychiki.
Poznać ją możemy w drodze przeanalizowania materiałów zebranych nawet przez
„osoby postronne", jak np. misjonarzy czy podróżników. Zwodniczość tego rodzaju
materiału nie stanowi, zdaniem L . Lévy-Bruhla, specjalnej przeszkody dla wysnu
wania wniosków, ponieważ celem jego pracy nie jest przedstawienie kompletnego
obrazu życia archaicznego, ale uchwycenie różnic między umysłowością l u d ó w
prymitywnych a naszą.
8
Charakterystyczne dla społeczeństw prymitywnych są wyobrażenia składające
się na całokształt ich mistyki, dalekiej w rozumieniu L . L é v y - B r u h l a od tego, co
dziś podkłada się pod to pojęcie. W mistyce l u d ó w prymitywnych na ogół nie ma
prostych związków skojarzeniowych łatwo czytelnych dla badacza. Tym bardziej że
nie znajdujemy u l u d ó w prymitywnych linii demarkacyjnej między tym co natu
ralne, a tym co nadprzyrodzone. Niemniej, różnice między umysłowością ludów
prymitywnych a naszą są dla nas uchwytne, ponieważ oba typy umysłowości nie
są dla siebie nieprzenikalne. L . L é v y - B r u h l starał się sprecyzować w swoich pierw
szych dziełach to, co rozumie przez tzw. m y ś l e n i e prelogiczne. Chciał, jak się zdaje,
w tym pojęciu wyrazić przede wszystkim to, że w procesie ewolucji ukształtowała
się m y ś l poprzedzająca etap pojawienia się myśli logicznej sensu stricto, tzn. myśli
świadomie eliminującej sprzeczności. Nie sugeruje jednak, jak chcą niektórzy k r y
tycy, istnienia dwóch różnych logik, czy też jakiejś innej „antylogiki" czy „para-
6
C a z e n e u v e , Lucien Lévy-Bruhl...,
C . L é v y - S t r a u s s , Panorama de
" Alean 1910; Alean 1917.
7
s. 17—21.
1'Etnologie,
„Diogene", nr 2: 1953.
�RECENZJE
571
logiki". L . L é v y - B r u h l uważał ponadto, że byłoby błędem dopatrywanie się
w umysłowości ludów prymitywnych indywidualnej logiki u jednostek, a trakto
wanie myślenia pręlogicznego i mistycznego wyłącznie jako ogólniejszego zjawiska
społecznego. W rzeczywistości życie u m y s ł o w e człowieka prymitywnego jest zjawi
skiem całkowicie społecznym i na pewnym szczeblu rozwoju zarówno myślenie
prelogiczne, jak i logiczne pozostaje ze sobą w ścisłej koegzystencji. Przyjmując
jednak nawet istnienie operacji prelogicznych i logicznych ściśle ze sobą związa
nych, L . L é v y - B r u h l mimo to sądzi, że ludy prymitywne są w znacznie mniejszym
stopniu zdolne do tworzenia pojęć abstrakcyjnych i uogólnionych niż my. L . L é v y - B r u h l odrzuca istnienie prostej ewolucji wiodącej od myślenia pręlogicznego do
w y ż s z y c h stopni. Rozumie on świat wyobrażeń w społeczeństwach prymitywnych
jako sukcesję przeszłych w i e k ó w oraz podkreśla fakt nierównomierności przetrwa
nia bardziej lub mniej archaicznych wyobrażeń, wierzeń itp. Uważa za znajdujące
się na w y ż s z y m stopniu rozwoju to społeczeństwo, które posunęło się dalej w rozu
mowaniu od rozumowania w e d ł u g prostych praw partycypacji. I tak np. członek
społeczności w y ż e j zorganizowanej nie m ó w i już, że jest zwierzęciem — totemem,
lecz, że jego przodkowie byli zwierzętami totemicznymi. Jednakże nie zawsze
pojęcia zastępują wcześniejsze wyobrażenia, nie zawsze da się oddzielić to, co
emocjonalne i wrażeniowe od tego, co przemyślane — koncepcyjne. Niekiedy
wszystko przeplata się ze sobą w nierozerwalną całość. Jest to zresztą właściwością
i wieczną potrzebą ludzkiej natury — gdyż czysto empiryczna i racjonalistyczna
koncepcja świata nie daje człowiekowi, zdaniem L . Lévy-Bruhla, pełnej satysfakcji.
W swoich dalszych dziełach: L e Surnaturel et la nature, La Mythologie
Primi
tive, L'Expérience
mystique, L . L é v y - B r u h l sprecyzował swoją hipotezę i można
powiedzieć, że ją w pewien sposób w y c y z e l o w a ł w szczegółach, nie zmieniając tez
zasadniczych, które zmodyfikował dopiero w późniejszych notatkach, wydanych już
po śmierci autora jako: Les Carnets de Lévy-Bruhl
— Ouvrage posthume avec
une preface de Maurice
Leenhardt.
Po prześledzeniu tego toku rozumowania łatwo jest stwierdzić w y s t ę p o w a n i e
nie tylko niekonsekwencji, lecz niekiedy wręcz sprzeczności. Toteż poglądy, bardzo
sumarycznie streszczone powyżej, doczekały się już w latach 1926—1927 krytyki
ze strony autorów, takich jak: Larguier des Bancels, Edouard Leroy, Raoul Allier,
którzy postawili L . L é v y - B r u h l o w i szereg zarzutów, głównie z powodu głoszonej
tezy o różnicy w m y ś l e n i u l u d ó w prymitywnych a naszym. Również Mauss skryty
kował stawianie granicy między ludami prymitywnymi a ludami bardziej zaawan
sowanymi na drodze rozwoju kulturalnego, dzielenie kultury na odrębne, niepo
wiązane ze sobą części, jak technika czy religia, i zalecał skoncentrowanie studiów
nad całością zjawisk społecznych.
W 1912 roku E . Durkheim w Les Formes élementaires
de la vie
religieuse
poddaje w wątpliwość istnienie myślenia, które nie byłoby koncepcyjne, i zarzuca
L . L é v y - B r u h l o w i popełnienie ciężkiego błędu w identyfikacji pojęcia z ideą, ponie
waż pojmować to nie znaczy generalizować wyobrażenia. Zdaniem jednak J . Cazeneuve'a L . L é v y - B r u h l w swoich sześciu książkach, które poświęcił zagadnieniu
umysłowości prymitywnej, podaje swoją główną teorię w formie niewymuszonych
rozważań, mogących być bardzo różnie interpretowanymi. On sam sądzi, że L . L é v y -Bruhl, stwierdzając z jednej strony istnienie umysłowości prymitywnej, a z drugiej
racjonalnej, wyróżnił w gruncie rzeczy tylko dwa różne stopnie składające się
w sumie nie tylko na dwa etapy rozwoju, lecz także na całość ducha ludzkiego,
3
9
Cazeneuve,
Lucien Lévy-Bruhl...,
s. 25, 55 nn.
�572
RECENZJE
i dał w zasadzie interpretację strukturalistyczną podobną w tym do doktryny
Emila Bréhier i Van der L e e u w ' a .
Nie analizując na razie bliżej stanowiska J . Cazeneuve'a, warto zastanowić się
nad poglądami dotyczącymi tych samych zagadnień innych przedstawicieli fran
cuskiej szkoły socjologicznej, współczesnych L . L é v y - B r u h l o w i , głównie nad poglą
dami Emila Durkheima. Sam E m i l Durkheim przyznawał, że jego podstawowe
zasady były podobne do głoszonych przez L . Lévy-Bruhla, chociaż istnieją także
niebłahe różnice. Dla porównania stanowisk obu myślicieli można posłużyć się
pracą E . Davy'ego , który zestawił ich poglądy na niektóre interesujące nas
kwestie. Wynikają z tego następujące wnioski:
1. Obaj uważali za jedynie poprawną metodę socjologiczną w badaniu społe
czeństw prymitywnych, gdyż psychologiczna analiza jednostkowa (indywidualna)
niczego nie wyjaśnia. Człowiek faktycznie żyje w środowisku społecznym, które
kształtuje go jak najbardziej „ w e w n ę t r z n i e " .
2. L . L é v y - B r u h l nie uwzględniał ciągłości i łączności między doświadczeniem
a rozumowaniem. Doszedł w tym względzie do odnowienia dyspozycji niezależ
nych — co przeczy całkowicie danym psychologii współczesnej.
3. E . Durkheim w przeciwieństwie do L . L é v y - B r u h l a uznawał stały postęp racjo
nalności przechodzący jedynie przez fazę mistyczną i uważał, że chociaż myślenie
prymitywne, mistyczne, i myślenie racjonalne stanowią dwie formy umysłowości
ludzkiej bardzo różne od siebie — to powstały jedna z drugiej i stanowią dwa
okresy tej samej ewolucji. Dowodził również, że najbardziej podstawowe pojęcia
u m y s ł u ludzkiego, jak pojęcie czasu, przestrzeni, rodzaju, gatunku, siły i przyczynowości, jak również pojęcie osobowości — czyli te 'pojęcia, którym filozofowie
nadali miano kategorii i które panują w świecie logicznym, zostały wypracowane na
gruncie religijnym .
4. L . L é v y - B r u h l też starał się wykazać, że pierwotna umysłowość jest w swej
istocie religijna, lecz nie sądził, aby poza symboliką religijną mogła kryć się
jakaś rzeczywistość obiektywna, która istniała dla Durkheima.
5. L . L é v y - B r u h l sądził podobnie jak Durkheim, że początki religii są społeczne,
tzn. że są jak najściślej wytworem społecznym. Wytworem społecznym są także
pojęcia i odpowiadająca im logika. W niektórych swoich pracach L . L é v y - B r u h l
przeciwstawiał sobie jako formalne antytezy — z jednej strony myśl pierwotną
i religijną (mistyczną), z drugiej myśl n a u k o w ą i współczesną. W myśli religijnej —
pierwotnej panowałaby więc prawie zupełna obojętność na dowodzenie doświad
czalne i zasadę sprzeczności. W myśli naukowej — współczesnej niezaprzeczalna
byłaby zasada tożsamości i oparcie się na doświadczeniu.
6. Zarówno Durkheim, jak i L é v y - B r u h l uważali, że fakty moralne należą do
konkretnej rzeczywistości społecznej. Nie mogą b y ć skonstruowane, gdyż istnieją
obiektywnie i powinny b y ć badane jako fakty fizyczne. Narzucają się badaczowi
jako zewnętrzne obiektywne realności w zwyczajach, instytucjach i wierzeniach
każdego społeczeństwa. Cechy faktu społecznego, zdaniem E . Durkheima, najdobit
niej występują w religii.
10
11
n
13
1 0
Por. É. B r é h i e r , Originalitě
de Lévy-Bruhl,
„Revue Philosophique", octobre-decembre 1949, s. 385—388; Van der L e e u w, La Structure
de la
mentalitě
primitive, „Extrait de la Revue ďhistoire et de philosophie religieuse", Strasbourg
1928.
E . D a v y , Sociologues d'hier et aujourd'hui, Paris 1931, s. 278—287.
12 D a v y , op. cit., s. 105—106.
E . D u r k h e i m , Les Functions mentales dans les sociétěs inferieures, Paris
1910; t e n ż e , „L'Anneé Sociologiques", t. 12: 1909—1913.
11
1 8
�573
RECENZJE
Trzeba tutaj podkreślić z całym naciskiem ogromne zasługi Durkheima w pod
jęciu idei obiektywności f a k t ó w społecznych i zdefiniowaniu zakresu tego pojęcia,
co pozwoliło na wyodrębnienie go od wydarzeń historycznych czy zjawisk czysto
psychologicznych.
Ogólnie rzecz biorąc postawa L . L é v y - B r u h l a jest w pewien sposób wtórna
w stosunku do Durkheima. Postawa ta ponadto jest wieloznaczna, dyskusyjna
i kontrowersyjna. Trudno w i ę c jest przeprowadzić szczegółową krytykę jego poglą
dów ze względu na płynność niektórych stwierdzeń i w y s t ę p u j ą c e niekonsekwencje.
Wydaje się, że najsłuszniej będzie, podobnie jak to czyni Jean Cazeneuve, odczy
tywać L . L é v y - B r u h l a w m y ś l poglądów nam współczesnych i zapisywać na jego
korzyść to wszystko, co w jego koncepcji jest dwuznaczne — w czym widać
wahanie autora. Wydaje się to tym bardziej słuszne, że w Carnets... stanowisko
jego uległo w tak znacznym stopniu zmianie. W związku z tym można pominąć
jako nie najważniejszą tylekroć dyskutowaną kwestię myślenia pręlogicznego,
w której nie tyle sama treść pojęcia, ile niefortunne nazwanie (przedrostek „pre",
sugerujący coś poprzedzającego), było g ł ó w n ą przyczyną nieporozumień. Można
jeszcze dodać tylko, że L . L é v y - B r u h l wyróżniając ten typ myślenia rozumiał
przezeń także p e w n ą formę m y ś l e n i a irracjonalnego, stanowiącego margines czy
niekiedy integralną część myślenia w ogóle — nie tylko ludzi pierwotnych. Wyodręb
nienie tej formy myślenia okazało się celowe dla wytłumaczenia niektórych zjawisk
społecznych (np. z dziedziny patopsychologii). Pominąć można również istotnie nie
udaną tezę o psychicznej odrębności człowieka w społeczeństwach pozbawionych
pisma czy w ogóle w społecznościach prymitywnych, ponieważ sprawa ta została
dostatecznie udokumentowana przez badania etnologiczne .
Nie najmniejszym natomiast zarzutem, jaki można by postawić L . L é v y - B r u h lowi, jest zawieszenie jego koncepcji w „próżni", czyli jej odchronologizowanie
połączone z nadmierną generalizacją zjawisk przy zupełnym niemal pominięciu
ich strony relatywistycznej w różnych aspektach kulturowych. Wynika z tego m.in.
wyodrębnienie
jako najprymitywniejszych społeczeństw
pozbawionych
pisma.
L . L é v y - B r u h l nie zdawał sobie sprawy z bardzo poważnego zróżnicowania roz
wojowego tych społeczeństw. W tym przypadku obserwujemy u L . L é v y - B r u h l a t ę
samą pochopność, z jaką i dzisiaj niektórzy przedstawiciele zachodnioeuropejskiej
etnologii (czy antropologii kulturalnej) podejmują się szeregu nazbyt śmiałych
uogólnień w y w o d z ą c y c h się głównie z psychologii. Dodać jednak trzeba, że ścieranie
się różnych postaw światopoglądowych, skądinąd bardzo pożytecznych dla rozwoju
nauki, prowadzi w zachodniej Europie i w Ameryce niekiedy również do ogranicza
nia się w pracach etnologicznych do suchych opisów bez najmniejszych prób
syntezy .
14
15
Niejasność i dwuznaczność cechująca prace L . L é v y - B r u h l a powoduje, że często
także i dzisiaj badacze zajmujący się podobnymi zagadnieniami poświęcają mu
1 4
W świetle dzisiejszej wiedzy etnologicznej typowymi cechami u m y s ł u ludzi
nieoświeconych (również ludów prymitywnych) są wg K . Moszyńskiego,
Człowiek,
Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 555: 1) znaczna ujemna rola czynników psy
chicznych irracjonalnych zwłaszcza afektów i pożądań; 2) niedokładność obserwacji
w rzeczach leżących poza sferą najżywotniejszych — głównie praktycznych — zain
teresowań; 3) uogólnienie dostrzeżonych faktów bez dostatecznych podstaw; 4) bezkrytyczność i ściśle z nią związana, acz psychologicznie od niej różna, skłonność
do fantazjowania; 5) niekonsekwencja; 6) fragmentaryczność lub nieumiejętność
konstruowania s y s t e m ó w i syntez; 7) nieudolność jasnego ujmowania wiadomości
w pojęcia słowne.
is Wynika to głównie z nadmiernego relatywizmu w obliczu wielkiej różno
rodności form ludzkiej kultury.
�RECENZJE
574
wiele uwag krytycznych — nie zawsze słusznych. Tak ma się rzecz np. z A. A. Po
powem badającym przeżytki dawnych przedreligijnych wyobrażeń u Dołganów ' .
A. A. P o p ó w pisze:
przypisywanie pierwotnemu człowiekowi mistycyzmu przez
L . L é v y - B r u h l a jest wynikiem teoretyzowania gabinetowego uczonego nigdy nic
nie mającego wspólnego z badanym obiektem". Słusznie jednak B . Szarewskaja
w swoim artykule omawiającym tę pracę zwraca uwagę, że rzecz nie leży w tym,
iż L . L é v y - B r u h l przypisuje mistycyzm pierwotnemu człowiekowi (jako jeden ze
składników myślenia), lecz, że jego uczniowie rozciągają mistycyzm na całe m y ś l e
nie pierwotnego człowieka (np. Van der Leeuw).
Przy okazji warto może zwrócić u w a g ę na kilka nieporozumień w obu cyto
wanych pracach. B. Szarewskaja np. zarzuca L . L é v y - B r u h l o w i niedostateczne
stosowanie metody socjologicznej i nieuwzględnianie tła społecznego . Ależ, właśnie
L . L é v y - B r u h l posuwa bardzo daleko swoje rozumienie człowieka jako członka
społeczności, postulując wręcz badania psychologii zbiorowej i zbliżając się nieomal
do E . Durkheima, który mówił, że „jednostka nie istnieje". Tutaj raczej A. A. Po
pów jest bliski przeciwnemu stanowisku, badając przeżytki wyobrażeniowe u D o ł
ganów metodą psychoanalityczną Zygmunta Freuda, a więc metodą jednostkową.
Odnosi się wrażenie, że nie jest mu znany fakt, iż Freud, który sądził, że ma klucz
do zagadki „paleopsychologii", reprezentował stanowisko odrzucone już przez w s p ó ł
czesnych mu badaczy. Teoria F r e u d a
mimo wielkiego twórczego fermentu, jaki
niegdyś wniosła w wiele dziedzin humanistyki poprzez głębokie przekształcenie
samej treści pojęcia człowieka, przyjęła nazbyt szybko postać ortodoksji. Sam
Freud znaczną część zachowań człowieka, które są obecnie uważane za wynik
determinacji kulturowych, traktował jako wynik niezmiennych tendencji biologicz
nych, odrzucając odkrycia, które mogłyby temu przeczyć. Stosowanie metody psy
choanalitycznej ściśle tak, jak ją pojmował Freud, w badaniach nad umysłowością
ludów prymitywnych czy ich religią mogłoby sprowadzić badacza na trudne do
przewidzenia manowce. Zmodyfikowana jej postać, tak jak rozumieją ją dzisiejsi
psychoanalitycy, bardziej nadaje się do dyskusji. Można przytoczyć tutaj zdanie
Ericha Fromma, który jako psycholog i psychoanalityk interesuje się zjawiskami
kultury (a w i ę c i religią) w aspekcie ich funkcjonowania w konkretnych przeżyciach
jednostek: „Psychoanalityczne podejście do religii [...] zmierza do zrozumienia ludz
kiej rzeczywistości kryjącej się za systemami m y ś l o w y m i " . Lecz o tym A . A. Po
p ó w nic nam nie mówi. Pisze tylko, że swoją metodę opiera na założeniu, że
myślenie odbija rzeczywistość, inną na każdym stopniu rozwoju (co w końcu może
znaczyć to samo, co na ten temat napisał E . Fromm), i że przy założeniu, iż czło
wiek „pierwotny" myśli tak samo logicznie jak my, wystarczy przestawić się
w badaniach po prostu na niższy stopień odczuwania wrażeń. Nie precyzuje jednak,
jakimi metodami dokonuje tego przejścia w stosowanej przez siebie metodzie
psychoanalitycznej. Otóż, sprecyzowanie tych sposobów jest rzeczą zasadniczą i bar
dzo trudną przy braku jakichś wymiernych kryteriów. Domyślać się możemy z i n 6
1 7
18
19
20
lr
' A. A. P o p ó w , Pierieżitki
driewnych
dorieligioznych wozriennij
Dołganow
na prirodu, „Sowietskaja Etnografija", t. 6: 1958, s. 78.
B. S z a r e w s k a j a , O mietodołogiczeskoj
i tierminołogiczeskoj
putanice
w woprosach pierwobytnowo
myślenija,
„Sowietskaja Etnografija", t. 6: 1958, s.
61—75.
S z a r e w s k a j a , op, cit., s. 68.
Z. Freud dał w dziele Totem und Tabu swoją teorię wyłonienia się człowieka
ze zwierzęcsj przeszłości. Por. krytyczne uwagi C . T h o m p s o n [w:] Psychoana
liza, Warszawa 1966, s. 137 nn.
E . F r o m m , Szkice z psychologii religii, Warszawa 1966, s. 136 nn.
17
1R
1 0
2 0
�575
RECENZJE
nych jego wypowiedzi, że chce się ograniczyć do przedstawienia przede wszystkim
wiernego materiału faktograficznego. Poprawne jego przedstawienie nie jest jednak
możliwe bez uwzględnienia całokształtu danej kultury danego społeczeństwa i znów
zbliżamy się do zagadnień poruszonych w y ż e j — a w i ę c do szerokiego kontekstu
społecznego. Dotykamy również niezmiernie istotnego zagadnienia kultury jako ta
kiej, będącej „wynikiem psychiki jednostek i tę psychikę kształtującej".
Nie zajmując się dalej uwagami krytycznymi na temat koncepcji L . L é v y -Bruhla dotyczącymi na ogół tych samych z a g a d n i e ń , zastanówmy się, jakie są
jego bezsporne zasługi.
N i e w ą t p l i w y m osiągnięciem L . L é v y - B r u h l a jest podkreślenie ścisłego związku
jednostki z „podłożem społecznym", uwydatnienie specyfiki społeczeństwa w sto
sunku do poszczególnych jednostek i świadomości zbiorowej w stosunku do jedno
stkowej. Bardzo słuszne jest również spostrzeżenie ścisłego związku między wyo
brażeniami a określoną strukturą społeczną oraz dojrzenie potrzeby zastosowania
do tych badań metod socjologicznych. Myśli te otworzyły szereg perspektyw, jakie
dostrzegamy dzisiaj w możliwościach usystematyzowania wiedzy o poziomie u m y s ł o
wym, zasobie wyobrażeń, wierzeń itp. społeczeństw prymitywnych, jak również
w możliwościach zastosowania tej wiedzy dla rekonstrukcji życia duchowego ludzi
kultur minionych.
Rozważania nad częścią dorobku L . L é v y - B r u h l a doprowadziły nas dość daleko,
aby stwierdzić, że snuć je można by dłużej. Nie było jednak celem niniejszych uwag
drobiazgowe o m ó w i e n i e wszystkich jego poglądów. Zapewne, wiele można by jeszcze
wytknąć autorowi tak niepopularnemu, lecz wydaje się, że dyskusyjność jego po
glądów była i jest tym bodźcem, który skłania badaczy do ich weryfikacji w oparciu
o rzetelne i dobrze sprawdzone źródła, a w i ę c jest w gruncie rzeczy zjawiskiem
pozytywnym.
Eligía
Gąssowska
21
Zoe A. M A R S H , G. W. K I N G S N O R T H , An Introduction to the History
Africa, 3 wyd., Cambridge 1961, University Press, ss. 272, 17 map.
of East
Wśród badaczy historii afrykańskiej można dostrzec jakby dwa obozy, repre
zentujące odmienne cele, stosujące odmienne metody badawcze, a nawet reprezentu
jące zgoła różne postawy ideologiczne. Pierwszy nurt wyrasta z potrzeb budzącej
się i z dnia na dzień potęgującej afrykańskiej świadomości narodowej. Reprezentuje
ten nurt świadoma swych celów inteligencja afrykańska, ma on również licznych
s y m p a t y k ó w i sprzymierzeńców, zwłaszcza w krajach socjalistycznych, lecz także
i niekiedy w krajach kapitalistycznych. Szuka on i znajduje w przeszłości ludów
i narodów afrykańskich wszystkich tych przejawów rodzimej kultury, jakie mogły
stać się użyteczne w konsolidowaniu poczucia narodowego i afrykańskiej p a ń s t w o
wości. Rehabilituje smutne, a nawet tragiczne nieraz dzieje narodów tego konty
nentu. W metodach swych nurt ten jest śmiały, może nawet mało krytyczny.
Uwzględnia wszelkie przesłanki, jakie dać może metoda archeologiczna, fragmenta
ryczne źródło starożytne czy arabskie. W wielu wypadkach dysponuje on obfitymi
danymi o rozwiniętych formach afrykańskiej państwowości, oryginalnej i zaskaku
jącej swym urokiem afrykańskiej plastyce, tańcu czy muzyce.
21
Por. uwagi krytyczne F . S z e m j a k i n a , Tieorija Lévy-Bruhla
impierialisticzeskoj reakcji, „Fiłosofskije Zapiski", t. 3: 1950.
na
służbie
�576
RECENZJE
Drugi nurt wyrasta z innych przesłanek ideologicznych. Reprezentuje go cofa
jący się, lecz ciągle jeszcze silny, kolonizator, który chce odejść z możliwie wybielo
ną sylwetką, ale także w wielu wypadkach — bądźmy sprawiedliwi — z realnymi
zasługami w zakresie rozwoju instytucji gospodarczych i życia kulturalnego ludności
afrykańskiej. Warsztat i metody historyczne tego nurtu oparte są przede wszystkim
na źródłach pisanych. Jest on wprawdzie ściślejszy, bardziej precyzyjny, ostrożniejszy w ocenach, obejmuje jednak o wiele krótszy okres. „Prawdziwa" historia
bowiem zaczyna się w tym ujęciu z chwilą przejścia „Białego Człowieka" (naturalnie
chodzi o nowoczesnego Europejczyka), który, jak wiadomo, do wnętrza Afryki
wkroczył dopiero w drugiej połowie X I X w. Losy Afryki w tym drugim nurcie
wiąże się ściślej z losami metropolii kolonialnych, a pośrednio i z resztą świata,
zwłaszcza zaś z tymi regionami, które w X I X w. poddane zostały intensywnemu
procesowi industrializacji kapitalistycznej. Oba te nurty są równie w a ż n e dla
pełnego poznania przeszłości Afryki, a także zrozumienia współczesnych tendencji
nurtujących Czarny L ą d .
Książka, którą recenzujemy, należy wyraźnie do drugiego nurtu. Jest to ujęty
popularnie, choć bardzo treściwy i doskonale napisany podręcznik, dający początku
jącemu czytelnikowi wstępną, ogólną orientację w dziejach Afryki Wschodniej
Autorzy omawiają szczegółowo dzieje Tanganiki, Ugandy, Zanzibaru i Kenii od
czasów najdawniejszych aż po rok 1960, dając skrócony przegląd dawnych epok,
a szeroko zajmując się okresem X I X i X X w. Przedstawili zaś owe zagadnienia na
tle dziejów całego kontynentu, o tyle oczywiście, o ile w y m a g a ł tego omawiany
temat. Zasadniczo 14 rozdziałów pracy ukończono wprawdzie w marcu 1959 г.,
lecz w listopadzie 1960 r. dodano do następnego wydania uzupełnienie pt. Powojenne
zmiany w Kenii w latach 1945—1960. Książka zaopatrzona jest w indeks nazw
i nazwisk oraz bardzo pożyteczne w s k a z ó w k i bibliograficzne, pozwalające czytelni
kowi pogłębić problematykę poszczególnych rozdziałów dalszą lekturą. Troskliwość
autorów poszła tak daleko, że w wykazie proponowanej literatury omawiają krótko
przydatność i charakter każdej pozycji. Zasadniczy trzon danych do Introduction...
zaczerpnięto z prac znanego historyka angielskiego R. Couplanda, traktujących
o podboju Afryki Wschodniej i jej rozwoju kolonialnym .
г
W pierwszym rozdziale autorzy zapoznają czytelnika z najwcześniejszymi okre
sami historii Afryki Wschodniej, jej pierwotnymi plemionami, p a ń s t w a m i i pierw
szymi odkrywcami. T u także znalazły miejsce ogólne uwagi o środowisku geogra
ficznym i demograficznym tych terenów; dalej w p ł y w y arabskie, rozprzestrzenianie
się islamu i pierwsze europejskie podboje kolonialne dokonywane przez Portugal
czyków. Podobnie jak w dalszych rozdziałach, autorzy porównują tu działalność
kolonizatorską przedstawicieli poszczególnych narodów, ich cele, metody i rezultaty.
Wykazują słabość i fiasko portugalskiej akcji kolonialnej, która w samym założeniu
kryła zalążek późniejszych niepowodzeń. Dowiadujemy się o ważniejszych powsta
niach Arabów i Murzynów przeciwko dawnym kolonizatorom z Portugalii.
Rozdział Zanzibar pod władzą Seida Saida traktuje o początkach i X I X - w i e c z n y m
rozwoju sułtanatu w Zanzibarze, którego energiczny władca w porę wolał zrezygno
w a ć częściowo ze swej suwerenności na rzecz konsulów W. Brytanii, aby pod jej
1
Warto przy okazji zaznaczyć, że nakładem tegoż wydawnictwa ukazała sic
również praca J . D. F a g e, An Introduction
to the History of West
Africa,
Cambridge 1962.
R . C o u p l a n d , East Africa and its Invaders, London 1938; t e n ż e , The
Exploitation of East Africa — 1856—1890, London 1939.
e
�RECENZJE
577
opieką tym łatwiej prosperować. Poznajemy podstawy ekonomiczne egzystencji
sułtanatu oraz licznej arabskiej społeczności kupieckiej, zamieszkującej wybrzeża
Oceanu Indyjskiego — uprawą korzeni, handel kością słoniową i niewolnikami. Ten
ostatni będzie źródłem późniejszego konfliktu z Anglikami. O tym jednak dowiadu
jemy się obszerniej z trzeciego rozdziału, omawiającego dość szczegółowo handel
niewolniczy w całej Afryce. Poznajemy motywy „ideowe" i gospodarcze europej
skiego i arabskiego handlu ludźmi, g ł ó w n e obszary działania i szlaki karawan
niewolniczych, ośrodki targów, metody „polowań", a nawet ceny schwytanych
ofiar pochodzące z drugiej połowy X I X w. Autorzy porównują krótkotrwały, lecz
intensywny w y w ó z Murzynów z Afryki Zachodniej, rozwijający się od chwili
odkrycia Ameryki z trwającym co najmniej 200 lat systematycznym porywaniem
przez Arabów z Afryki Wschodniej dziesiątków tysięcy ludzi. Czytamy dalej
o warunkach, w jakich transportowano n i e w o l n i k ó w na wschód i na zachód,
0 stopniu śmiertelności, charakterze niewolniczej pracy, a przede wszystkim o kata
strofalnym wyludnieniu i anarchii, jaka zapanowała na terenach Afryki objętych
niewolniczym procederem. Autorzy potraktowali zagadnienie niewolnictwa afrykań
skiego i walki o jego zniesienie w przekroju dziesiątków lat, aż do roku 1907—1911.
Poznajemy tu dzieje idei antyniewolniczej zarówno w metropolii brytyjskiej, jak
1 w zamorskich posiadłościach, przedstawione na tle ewolucji pojęć ówczesnej
Europy. Widzimy пр., jak trudno było pozyskać dla sprawy nieszczęsnych zamorskich
„pogan" opinię publiczną Anglii X V I I I i X I X w., gdzie kilkunastogodzinna praca
dzieci w fabrykach była na porządku dziennym, nędzarzy kradnących chleb karano
szubienicą, a handel niewolniczy traktowano jako poważne źródło dochodu narodo
wego i czynnik wzrostu obronności kraju.
Osobny rozdział poświęcono burzliwemu okresowi eksploracji wnętrza afrykań
skiego kontynentu, tak charakterystycznemu dla ubiegłego stulecia. Szczególnie
dokładnie przedstawiono tu działalność Livingstone'a i Stanleya.
O ile poprzednie rozdziały w celach porównawczych omawiały także i sąsiednie
obszary Czarnej Afryki, takie jak dotzecze Konga czy rzeki Niger, to rozdział
zatytułowany Stowarzyszenia misyjne i wczesny rozwój
Afryki Wschodniej ogra
nicza się do terenów zakreślonych ogólną tematyką książki. Mamy tu w i ę c krótki
przegląd najważniejszych rodzajów pogańskich wierzeń pierwotnych na tym obsza
rze, zarys dziejów szerzenia się islamu w głębi lądu i obszerny opis akcji podejmo
wanych przez misjonarzy różnych kościołów chrześcijańskich. Autorzy przedsta
wiają główne kierunki działania misyjnego: apostolat religijny, walkę z nie
wolnictwem, działalność charytatywno-pedagogiczną i pewne formy europejskiej
penetracji zarówno handlowej, jak i politycznej. Widzimy jak pozornie religijna
rywalizacja poszczególnych misjonarzy protestanckich i katolickich w niektórych
krajach (zwłaszcza w Ugandzie) później przerodzi się w polityczny spór Europej
czyków o kolonie, Anglików, Francuzów czy Niemców. Charakterystyczne też,
że nawet autorzy tej angielskiej książki nie mogli się powstrzymać od paru
cierpkich uwag pod adresem katolickich misjonarzy, sprzyjających w p ł y w o m
Francji w Afryce. Sporo miejsca poświęcono jeszcze owej rywalizacji w rozdziałach
traktujących szczegółowo o XIX-wiecznych perypetiach Ugandy i jej „wojnach
religijnych" oraz przedstawiających działalność słynnego lorda Lugarda, jednego
z autorów doktryny o tzw. indirect rule i twórcy idei „podwójnego mandatu"
wobec krajów kolonialnych.
Osobnego natomiast omówienia w rozdziale siódmym doczekał się awanturniczy
okres podziału Afryki, jakiego dokonały mocarstwa europejskie w drugiej połowie
X I X w. Autorzy starali się możliwie obiektywnie przedstawić motywy polityki
37 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I
�578
RECENZJE
kolonialnej poszczególnych p a ń s t w w tym czasie, a w i ę c głównie W. Brytanii,
a następnie Francji, Niemiec Bismarcka i Belgii króla Leopolda. Dokładnej ana
lizie poddano ówczesną rywalizację Anglików i N i e m c ó w w Afryce Wschodniej.
Anglicy przybyli tu pierwsi po zbankrutowanych kolonizatorach portugalskich. Nie
mając poważnych konkurentów na tym terenie prowadzili spokojną politykę infil
tracji handlowej poprzez kompanie kupieckie. Można się też zgodzić z autorami
introduction..., że istotnie rząd angielski nie kwapił się do kosztownych „oficjalnych
podbojów" terytorium, uzależniwszy od siebie nominalnego władcę kraju — sułtana
Zanzibaru. Ówczesna technika nie miała jeszcze dzisiejszego zasobu doświadczeń
i umiejętności wydobywania bogactw z głębi dziewiczych obszarów tropikalnych.
Zresztą często nie zdawano sobie sprawy z potencjalnych bogactw poszczególnych
krajów afrykańskich. Stąd nieraz motorem kolonialnych ekspedycji i podbojów
w X I X w. b y w a ł a nie tyle kupiecka chęć zysku, co wybujały X I X - w i e c z n y nacjo
nalizm, imperialistyczny „dżingoizm". Ow właśnie nacjonalistyczny pęd do zwiększe
nia prestiżu mocarstwowego pchnął cesarskie Niemcy ku polityce kolonialnej,
która przynieść im miała sporo niepowodzeń i strat. W przeciwieństwie do Angli
ków Niemcy w Afryce nie interesowali się tak bardzo handlem, jak konkretnymi,
bezpośrednimi zdobyczami terytorialnymi. Przybywając późno chcieli sobie to
powetować, dążąc szybko i bezwzględnie do okrążenia i wyeliminowania brytyjskich
w p ł y w ó w we wschodniej części kontynentu. Od tej chwili obserwujemy, jak Anglicy
na tym obszarze zmieniają swoją dotychczasową wygodną, lecz p o w o l n ą politykę
infiltracji i zaczynają sobie również podporządkowywać bezpośrednio nie tylko
wybrzeże, ale i wnętrze lądu. Obie strony w przewidywaniu przyszłego starcia
nie chcą się dać okrążyć i ubiec przeciwnikowi. Stąd podboje brytyjskie, do których
musiano początkowo dopłacać; stąd również gorzkie słowa wypowiadane przez
autorów książki pod adresem zręcznych agentów niemieckich z dr. Karlem Peter
sem na czele, stosujących w głębi lądu wobec Anglików metodę faktów dokona
nych.
Przedstawione dzieje Ugandy i wojen jej „religijnych" stronnictw murzyńskich,
Fransa i Ingleza, są w istocie dalszym ciągiem historii walk Europejczyków
0 w p ł y w y w Afryce, w której po podróżniku-eksploratorze, jak piszą autorzy książki,
przybywał misjonarz, a z nim kupiec, na końcu zaś administrator z wojskiem
1 policją. Z drugiej jednak strony naiwnością byłoby mniemać, że wnętrze przedkolonialnej Afryki stanowiło obszar pierwotnej sielanki. Świadczą o tym przyto
czone relacje pierwszych podróżników.
Sam Zanzibar i jego najbliższe posiadłości tworzyły nie lada problem w X I X w.
dla „sprzymierzonych" z sułtanem Anglików. Mocarstwo oficjalnie zwalczające
niewolnictwo prędzej czy później musiało ukrócić poczynania afrykańskiego „sprzy
mierzeńca", którego g ł ó w n y m źródłem dochodów była sprzedaż Murzynów na rynki
Bliskiego Wschodu i Indii. Rozdział dziesiąty poświęcony jest właśnie tym ograniczaniom niewolniczego procederu oraz historii podporządkowania Zanzibaru rządowi
brytyjskiemu w obliczu zagrożenia ze strony niemieckich sąsiadów.
Rozwój
kolejnictwa
i gospodarki w Kenii (rozdział dziesiąty) jest ciekawą
ilustracją przebiegu sytuacji w X I X - w i e c z n e j posiadłości afrykańskiej, anektowanej
przez Anglię w obliczu niemieckiego rywala. Obawy przed agresywnością N i e m c ó w
pchnęły tu A n g l i k ó w na drogę kosztownych inwestycji. Te z kolei wprawdzie
opłaciły się w rezultacie, lecz u w i k ł a ł y na koniec kolonizatorów w p o w a ż n e trud
ności społeczno-narodowościowe. Pierwotnie bowiem budowa kolei z portu Mombassa do Kisumu nad jez. Wiktorii była przedsięwzięciem głównie strategicznym;
�579
RECENZJE
postanowiono ubiec w tym N i e m c ó w z Niemieckiej Afryki Wschodniej. Kolej była
jednak nierentowna, tubylcy bowiem rzadko nią podróżowali lub przewozili towary.
Aby więc móc ciągnąć zyski z tej drogiej inwestycji, sprowadzono początkowo
białych farmerów z Południowej Afryki, a później z samej Anglii. Istotnie, kolej
zaczęła się opłacać, lecz jednocześnie przybycie białych osadników pociągnęło za
sobą wywłaszczenie na pewnych obszarach części tubylców, a więc uwikłało władze
w rozliczne plemienne zatargi i spory. Plantacje w y m a g a ł y najemników, a tych
trudno było pozyskać spośród samowystarczalnych od w i e k ó w murzyńskich rolni
ków. Dalszych problemów dostarczyła rosnąca liczba sezonowych robotników in
dyjskich, sprowadzanych tu początkowo do budowy kolei. Zaczęli się oni teraz
masowo osiedlać w miastach, trudniąc się rzemiosłem, pośrednictwem handlowym,
lichwą itp. Na tle osadnictwa białych farmerów autorzy rysują sylwetkę lorda
Delamere, pioniera nowoczesnej gospodarki rolno-hodowlanej w Kenii i przy
wódcy białych mieszkańców tego kraju. Widzimy, jak stopniowo z deficytowego
przedsięwzięcia strategicznego Kenia zaczyna być kolonią przynoszącą coraz większe
dochody, lecz równocześnie jak wzrastają w tej wielonarodowej społeczności sprzecz
ności między czterema grupami etnicznymi: Europejczykami, Arabami, Hindusami
oraz autochtoniczną ludnością murzyńską, będącą gospodarzem kraju. Rozdział
dwunasty jest opisem ewolucji ustrojowej tej kolonii w kierunku samorządu. Nato
miast w następnym rozdziale przedstawiono burzliwe dzieje Ugandy w nowszych
czasach a więc począwszy od walk wewnętrznych, buntu sudańskich n a j e m n i k ó w
Selima Beja i powstania z lat 1897—1898 po stopniową stabilizację administracji
kolonialnej i znaczny rozwój gospodarczy w dobie dzisiejszej.
Dodatkowy rozdział o powojennych zmianach w Kenii omawia g w a ł t o w n y
rozkwit tej posiadłości, zwłaszcza po ulokowaniu w niej kapitałów wycofanych
z Indii. Bardzo ostrożnie dotyka on przyczyn niezadowolenia plemienia K i k u j u ,
które pchnęły je ku ruchowi Mau-Mau. Drugi suplement zajmuje się najnowszym
rozwojem lokalnych władz samorządowych w Kenii i usiłowaniami łagodzenia spo
rów między białymi, czarnymi i Azjatami na krótko przed uzyskaniem przez ten
kraj niepodległości.
Nie sposób nawet w obszernym streszczeniu zasygnalizować bogactwa proble
m ó w i faktów, jakie daje czytelnikowi ta skromna objętościowo książka.
Naturalnie nie ze wszystkim łatwo się tu zgodzić. Mimo dążeń do obiektywizmu
autorzy niewątpliwie w szeregu rozdziałów potraktowali np. o wiele oględniej
brytyjskie przedsięwzięcia kolonialne, ich cienie i niedociągnięcia, niż analogiczne
posunięcia Francuzów, N i e m c ó w lub Belgów. Wątpliwości budzi m.in. przedsta
wianie roli brytyjskich kompanii handlowych jako instytucji w pewnych okresach
niemal całkowicie filantropijnych!
Ostatnia z 17 map przedstawia Afrykę z zaznaczonymi na niej niepodległymi
w momencie ukończenia Introduction... państwami. Dziś mapa ta przestała być aktu
alna. Zarówno Uganda, jak Tanganika, Zanzibar i Kenia uzyskały niepodległość.
Słyszy się o projektach ściślejszej współpracy tych krajów, które od w i e k ó w pod
wieloma względami, stanowiły dość jednolity układ. Jak się rozwinie sytuacja — nie
wiadomo. Widzimy jednak choćby z omawianej publikacji, że kraje te nie zaczęły
,,z niczego" i że w stosunkowo krótkim czasie dokonały się w nich olbrzymie
przemiany. Dziś obszary Afryki Wschodniej rokują duże możliwości gospodarcze,
społeczne i polityczne, chociaż jeszcze przed stu laty kraje te należały do naj
uboższych i najbardziej spustoszonych w Czarnej Afryce.
Leszek
Dzięgiel
�580
RECENZJE
P H A N G I A B E N , La recherche historique
en République
Vietnam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, s. 98
Démocratique
du
Praca Phan G i a Ben stanowi omówienie dorobku badań historycznych w Demo
kratycznej Republice Wietnamu w ciągu pierwszej dekady od rozpoczęcia zorganizo
wanych studiów, początkowo (od 1953 r.) w ramach Komitetu Badań Literackich,
Historycznych i Geograficznych, od roku 1959 zaś pod egidą Instytutu Historii oraz
innych placówek naukowych, które stopniowo powstawały po wyzwoleniu. Wiet
namska nauka historyczna osiągnęła w tym okresie znaczny postęp, zwłaszcza jeśli
się zważy, że rozwijała się ona przy udziale nielicznej początkowo kadry pracowni
ków badawczych, często zapoznających się dopiero z metodologią marksistowską,
w trudnych warunkach budowania nowej państwowości po zakończeniu d ł u g o
trwałej wojny. W tej sytuacji na szczególną uwagę zasługuje eksperyment histo
r y k ó w wietnamskich polegający na odwołaniu się do' całego narodu o pomoc
w tworzeniu historiografii poprzez spisywanie kronik wsi, powiatów, prowincji
i zakładów przemysłowych, pod metodologicznym kierownictwem n a u k o w c ó w .
Ponieważ nasza wiedza o życiu naukowym w Wietnamie jest niepełna, przed
stawiamy poniżej omówienie wspomnianej pracy, ograniczając się jednakże do
tych zagadnień, które mogą bliżej zainteresować etnografów.
Źródła
do historii
Wietnamu
Historia niepodległego Wietnamu liczy tysiąc lat, toteż od dawna istnieją
dokumenty pisane. W X I w. powstała scentralizowana, suwerenna monarchia. Po
okresie długich walk z wrogiem zewnętrznym i z separatystycznymi tendencjami
feudałów, na początku X I I I w. w pełni umocniła się władza królewska. Wyrazem
tego były szeroko zakrojone reformy w płaszczyźnie ekonomicznej — wielkie prace
irygacyjne na nie znaną dotąd skalę, w dziedzinie zaś społecznej i politycznej
wprowadzenie systemu mandarynatu i konkursowego obsadzania stanowisk, upo
rządkowanie systemu podatkowego i organizacji wojskowej. Okres tych zmian
i towarzyszącą mu ideologię odzwierciedla ukończona w 1272 r. Historia Dat
Viet napisana przez L e Van Huu.
Rozpoczęte w ten sposób piśmiennictwo historyczne kontynuowane
było
w X V w. przez obszerne dzieła dwu pisarzy, Phan P h u Tien i Ngo S i Lien. Praca
tego ostatniego, Pełna historia Dai Viet, obejmuje 15 ksiąg. W dalszym ciągu,
zwłaszcza w X V I I w., historiografia tworzona jest na zamówienie dworu cesarskie
go i powstaje kumulatywnie wysiłkiem uczonych mandarynów. Ponieważ X V I I w.
jest okresem kryzysu i dekadencji władzy politycznej, powstałe w ten sposób
prace nie mają już charakteru postępowego, właściwego wcześniejszym dziełom
okresu reform i kształtowania systemu społeczno-politycznego. Wyjątkiem jest
tu praca L e Tung, który dokonuje oceny poszczególnych w ł a d c ó w na podstawie
ich polityki w stosunku do mas chłopskich. Interesujące, żs wyzwala się on częścio
wo od teistycznej koncepcji pochodzenia dynastii panujących i historię polityczną
widzi przez pryzmat procesów społecznych.
W wieku X V I I I , obfitującym w powstania chłopskie, historiografia była już
stosunkowo bogata i nowoczesna. "Ukazały s i ę w ó w c z a s dzieła L e Quy Don oraz
dwa wielkie opracowania zbiorowe. Pojawiają się także zbeletryzowane opowieści
historyczne informujące m.in. o nastrojach wśród ludu. Restauracja władzy cen
tralnej z początkiem X I X w. przez dynastię Nguyen przyniosła kilka opracowań obli
czonych głównie na wzmocnienie władzy tej dynastii. Pojawiają się jednak w ó w 1
Drukowane metodą ksylografu.
�RECENZJE
581
czas również dwie bardzo w a ż n e dla historiografii pozycje. Jedną z nich jest
53-tomowe dzieło zbiorowe pod redakcją Phan Thanh Gian. Drugą zaś praca
Phan Huy Chu, autora związanego z ideologią powstań chłopskich, występującego
przeciw nadużyciom feudałów oraz broniącego instytucji wspólnoty wiejskiej.
W okresie podboju Wietnamu przez kolonializm francuski historiografia prze
kształciła się w instrument nacisku, mający służyć zwalczaniu w o l n o ś c i o w y c h
dążeń narodu. W tym czasie pojawiły się dzieła autorów zarówno wietnamskich,
jak i francuskich (np. Charles Maybon, Henri Maspero). Prace wietnamskie
stanowiły mieszaninę koncepcji feudalnych i kolonialnych. Podręcznik szkolny
Kurs historii annamickiej
został zredagowany w duchu całkowitej służalczości.
W podobnym stylu utrzymane były też niektóre poważniejsze prace historyczne.
Jednakże od pierwszych lat X X w. istniał również w historiografii nurt patriotyczny.
Co prawda wiele prac powstałych w tej orientacji opublikowano dopiero po
wyzwoleniu, jak np. Studia z historii Wietnamu Phan Boi Chau. Po Rewolucji
Październikowej zaczęły rozpowszechniać się wśród historyków wietnamskich kon
cepcje naukowe oparte na materializmie dialektycznym i historycznym. Pierwszym
dziełem ujmującym historię Wietnamu w naukowych kategoriach walki klas była
praca Nguyen A i Quoc (Ho Chi Minh) Proces kolonizacji
francuskiej.
Znajomość źródeł do historii Wietnamu wzbogaciła się w ostatnim okresie
szczególnie dzięki pracy Sekcji dokumentacji w Instytucie Historii. Zgromadzono
liczne teksty oryginalne oraz odpisy wielu dokumentów znanych dotychczas tylko
częściowo lub z cytat w innych dziełach, albo nawet zupełnie nie znanych. Jedna
piąta dokumentów historycznych znajdujących się w archiwach nie była nigdy
dotychczas wydana. Znaleziono teksty odbite niegdyś w bardzo małej liczbie
egzemplarzy, jak np. praca Wskazówki
do uśmierzania
buntów
w
Tonkinic
(80 ksiąg) i podobna, odnosząca się do południa kraju (47 ksiąg). Inne opracowa
nia poświęcone likwidowaniu powstań dotyczą obszarów zagarniętych w walkach
z Syjamem oraz plemion górskich prowincji Binh Thuan. Odnaleziono również
zaginione dotychczas całkowicie kroniki pacyfikacji trzech prowincji, sporządzone
w X V I I I w.
Odkryto także stosunkowo niedawne, lecz całkowicie dotąd nie znane dzieła,
np. Historia Minh-Do (47 ksiąg), kroniki genealogiczne kilku rodzin oraz wiele in
nych tego rodzaju. Książki te są cennymi dokumentami dotyczącymi szczególnie
epoki upadku ustroju feudalnego ( X V I I I — X I X w.). Część w y s i ł k ó w Instytutu
została skierowana na przełożenie na język wietnamski dzieł historycznych napi
sanych po chińsku. Wśród nich znajdują się m. in. trzy księgi poświęcone pacy
fikacji plemion górskich ( X I X w.) oraz 9 zachowanych ksiąg (spośród całości obej
mującej 100) zawierających opis środkowej części kraju, sporządzony w X V w.
Jest również nadzieja na odzyskanie dzieł dotąd nie odnalezionych na terenie
Wietnamu, dzięki współpracy z uczonymi chińskimi.
Sekcja dokumentacji Instytutu Historii pracuje również nad monografiami
regionalnymi, kronikami wspólnot wiejskich i poszczególnych rodzin oraz doku
mentami związanymi z instytucją duchów opiekuńczych wsi.
Posiadana obecnie, stosunkowo bogata, dokumentacja archeologiczna nie jest
jeszcze wystarczająca, aby można było uzyskać jasny obraz odleglejszych okresów
historycznych — wspólnoty pierwotnej czy niewolnictwa. Archeologowie w progra
mowaniu badań opierają się m. in. na dokumentach pisanych w języku chińskim.
, . Do. historii nowożytnej zebrano ostatnio znaczną liczbę dokumentów w postaci
kronik rodzinnych, wspomnień, notatek i opowiadań. Wśród nich ważne źródło
�582
RECENZJE
stanowią również pamiętniki i poezje rewolucyjne. M. in. ukazała się materiałowa
praca Tran Huy Lieu Ruch rewolucyjny
Wietnamu w przekazach literackich obej
mująca okres 1860—1945.
Problemy
badawcze. Historia
starożytna
i średniowieczna.
Archeologia
Aczkolwiek g ł ó w n y nacisk badawczy spoczywa na historii nowożytnej, nie lekce
w a ż y się jednak problemów historii czasów dawniejszych, nawet jeżeli badań w tym
kierunku nie można uznać za wystarczająco pogłębione.
Historia starożytna Wietnamu rozpoczyna się w 208 r. p.n.e. w okresie aneksji
obszarów A u L a c przez Nam Viet. Historię epok wcześniejszych trzeba rekonstru
ować, w y d o b y w a j ą c ją z pokładów legend, którymi obrosła. W pracach rozpoczę
tych po roku 1954 g ł ó w n y m zadaniem było ustalenie periodyzacji historii staro
żytnej Wietnamu. Kiedy mianowicie przypada początek i koniec okresu komu
nizmu pierwotnego, jak można datować okres niewolnictwa i początek okresu
feudalnego. W roku 1960 przedyskutowano szczegółowo te problemy, przy czym za
rysowała się różnica stanowisk ńa temat samego istnienia okresu niewolnictwa.
W wielu innych kwestiach również nie osiągnięto zgody.
W dziedzinie archeologii odziedziczono dość liczne i wartościowe prace badaczy
cudzoziemskich. Badania własne, prowadzone systematycznie od roku 1954, do
prowadziły do odkrycia stanowiska paleolitycznego wskazując, że 200 do 300 tysięcy
lat temu znajdowała się w Wietnamie jedna z kolebek ludzkości. Odkryte zostały
również stanowiska neolityczne. Jednakże w centrum zainteresowania archeologów
w latach ostatnich pozostaje epoka brązu, do tego zresztą okresu należy większość
interesujących odkryć. W oparciu o pogłębioną dzięki odkryciom archeologicznym
znajomość starożytnej historii Wietnamu rozwija się również badania nad historią
w i e k ó w średnich. Obecnie problemem zasadniczym jest powiązanie" organizacyjne
badań archeologicznych i historycznych. Prowadzą je bowiem trzy odrębne i n
stytucje — Instytut Historii, Służba Muzealna oraz Uniwersytet w Hanoi.
W ciągu ostatnich 10 lat przedyskutowano wiele zasadniczych problemów ustroju
feudalnego. Poruszano w szczególności zagadnienia powstania narodu wietnamskiego,
praw rozwoju ustroju feudalnego w warunkach Wietnamu, zagadnienia agrarne,
gospodarki rynkowej, pracy najemnej, pieniądza, początków kapitalizmu, centra
lizacji feudalnej i in. Szczególnie szerokiej dyskusji poddane zostały kwestie doty
czące powstania narodu wietnamskiego. Zarysowały się tu trzy stanowiska. Jedno,
reprezentowane przez Tran Huy Lieu i Minh Tranh głosi, że czynniki kształtujące
jedność narodową — wg znanej definicji stalinowskiej — istniały już pod koniec
X V I I I w. (powstanie Tay Son) i stopniowo doprowadziły do pojawienia się narodu.
Z kolei Dao Duy A n h twierdzi, że naród wietnamski zaczął kształtować się już
w wieku X , a całkowicie skonsolidował się w X I V w., wiążąc ten proces z pow
staniem centralistycznego państwa i unifikującą rolą warstwy feudałów. Natomiast
Hoang Xuan Nhi sądzi, że początek historycznego istnienia narodu odnieść należy
do roku 1930, czyli daty powstania partii proletariackiej, która nadała kierownictwo
politycznej walce ludu wietnamskiego. Po dziś dzień problem ten czeka na roz
strzygnięcie. Łączy się z nim ściśle kwestia przejścia ustroju feudalnego w kapita
listyczny. Sprawa ta była przedmiotem rozlicznych dyskusji.
Badania prowadzone nad okresem feudalizmu z natury rzeczy obejmują walki
i powstania chłopskie. Czyni się więc usiłowania nad rozróżnieniem ruchów chłop
skich od ruchów narodowych. Istnieją zwłaszcza liczne prace o ruchu Tay Son
w wieku X V I I I . Opinie o pewnych wydarzeniach historycznych są często podzielone.
Przykładem takiej sytuacji może być ocena polityki cesarza Ho Quy L y (pocz.
�583
RECENZJE
X V w.), którego antyfeudalne reformy s p o w o d o w a ł y wystąpienie przeciwko niemu
podwładnych mu feudałów, a z racji swej połowiczności nie zapewniły mu popar
cia ludu. Jego przegrana w polityce w e w n ę t r z n e j była jedną z g ł ó w n y c h przyczyn
klęski poniesionej w walce z chińską interwencją Mingów.
Historia
nowożytna
i
współczesna
W w y s i ł k u badawczym historyków wietnamskich priorytet przyznany został
okresowi nowożytnemu. Kolonizacja francuska i wojna w y z w o l e ń c z a dostarczyły
najliczniejszej grupy tematów opracowywanych naukowo. Oprócz prac historycz
nych ukazywały się także studia ekonomiczne, jak np. Francuska eksploatacja kolo
nialna Wietnamu Nguyen K h a c Dam, Zarys historii rzemiosła
w Wietnamie Phan
Gia Ben, ponadto wiele artykułów w czasopiśmie Van S u Dia. Wielu badaczy zaj
m o w a ł o się problemami społecznymi, w szczególności tworzeniem się klasy robot
niczej i historią wietnamskiego ruchu robotniczego. Bada się również proces pow
stawania i cechy charakterystyczne wietnamskiej burżuazji. Ponadto powstały
też liczne studia na temat kwestii agrarnej i problemów społecznych wsi. Należy
tu w y m i e n i ć prace poświęcone udziałowi różnych warstw chłopstwa w ruchach
rewolucyjnych, sytuacji wsi w okresie feudalnym, zagadnieniom związanym z roz
działem ziemi oraz instytucją gruntów komunalnych w różnych epokach .
2
Instytut Historii obarczył pewną grupę historyków zadaniem drobiazgowego
badania dziejów walki toczonej o wyzwolenie Wietnamu Południowego. G ł ó w n y m
celem jest zbieranie dokumentów, niemniej ukazało się już kilka opracowań. Mają
one głównie charakter okolicznościowy, są jednak coraz bliższe wymogom rzeczo
wych badań naukowych.
Etnografia
Wietnam jest p a ń s t w e m wielonarodowym, toteż zainteresowanie mniejszościami
etnicznymi ma długą tradycję. Przejawem tego było utworzenie po 1946 r. De
partamentu Narodowości, Biura Mniejszości Etnicznych oraz odpowiedniej sekcji
przy ministerstwie oświaty, które prowadziły również prace badawcze. Jednakże
w ł a ś c i w a placówka naukowa powstała dopiero w 1959 r. wraz z utworzeniem
Instytutu Historii, jako sekcja tego instytutu. Jest ona stosunkowo mała i nie może
zaspokoić wszystkich potrzeb w zakresie etnografii. Przedmiotem jej zainteresowań
są g ł ó w n i e mniejszości i tak określony przedmiot wyznacza w zasadzie granice badań
etnograficznych w Wietnamie. Kultura chłopska Wietnamczyków wchodzi przede
wszystkim w zakres badań historycznych z racji całkowicie niemal chłopskiego
charakteru społeczeństwa jeszcze do początków X X w.
Sekcja przeprowadziła szereg prac terenowych i zebrała poważną dokumentację
dotyczącą takich mniejszości etnicznych, jak Muong, Man, Meo, Tai, Nung, Rue i in.
Wykonała ona również tłumaczenia pewnej liczby dokumentów, wśród których
można w y m i e n i ć pierwsze tłumaczenie tekstu historycznego Tajów — zbioru le
gend — jakie ukazało się w Wietnamie.
Trzeba jednak przyznać, ż e badania etnograficzne dalekie są jeszcze od zaspo
kojenia aktualnych potrzeb i uważa się, że brak jest dotąd p o w a ż n y c h prac w tej
2
Prace te ukazywały się, szczególnie licznie, od roku 1957 w czasopismach
„Przegląd Badań Literackich, Historycznych i Geograficznych" oraz „Przegląd B a
dań Historycznych" publikowanych w języku wietnamskim. To ostatnie wydawnic
two zastąpiło w 1959 r. wymienione poprzednio i obejmuje m. in. problematykę
etnograficzną i archeologiczną. Tytuł oryginalny miesięcznika brzmi Tap chi Nghien
cuu lich su. Nie drukuje on streszczeń obcojęzycznych.
�584
RECENZJE
dziedzinie. Na podstawie publikacji, które ukazały się w omawianym okresie,
można wyodrębnić następujące zagadnienia będące przedmiotem zainteresowania:
antykolonialny ruch oporu wśród mniejszości, organizacja społeczna (w tym takie
tematy, jak komunizm pierwotny, niewolnictwo patriarchálně, rodzina i m a ł ż e ń
stwo, elementy feudalizmu), pochodzenie i historia niektórych ludów, gospodarka,
stosunki agrarne i kultura materialna, folklor, wreszcie język i problem stworzenia
pisma dla pewnych języków. Wymienione zagadnienia podjęte zostały w stosunku
do niektórych tylko ludów i publikacje mają raczej charakter przyczynkarski. Wśród
autorów opracowań etnograficznych należy wspomnieć następujących: Mac Duong,
L a m Tam, L a Van, L o , Nguyen Van Khoa, Nong Trung, Nguyen Tuan Lieu,
Nguyen Luong Bich, Dan Due L o i i Nguyen The Phuong.
Nie udało się jeszcze zróżnicować poszczególnych mniejszości etnicznych według
naukowych kryteriów. Dotychczas jedynym oparciem w tej mierze była s ł o w n a de
klaracja przynależności do grupy. Nie prowadzono też należycie pogłębionych badań
nad Wietnamczykami. Jak dotąd nieliczne publikowane materiały dotyczą fol
kloru — legend, przypowieści i pieśni. Ukazało się również kilka artykułów doty
czących tradycyjnej wspólnoty wiejskiej.
Odczuwa się brak poważniejszego studium na temat życia poszczególnych klas
czy warstw społecznych. Nie szukano jeszcze naukowej odpowiedzi na takie pytania,
jak różnice w życiu klasy robotniczej przed i po roku 1954, konsekwencje budowy
socjalizmu w Wietnamie Północnym w ewentualnych przemianach trybu życia
jego mieszkańców, wreszcie zmiany na wsi wietnamskiej po Rewolucji Sierpniowej
1945 r. oraz w wyniku reformy rolnej. Przed etnografami stoją niezmiernie trudne
zadania, a wielka liczba problemów pozostaje dotychczas nie tknięta i oczekuje
na rozwiązanie.
Pomijamy w tym omówieniu badania w dziedzinie historii powszechnej oraz
sprawę międzynarodowej współpracy naukowej ze względu na ich odleglejszy
związek z problematyką bezpośrednio interesującą środowisko etnograficzne. Na
zakończenie należy wskazać, że stopniowo umacnia się w badaniach historycznych
w D R W tendencja do rozwijania analizy naukowej przy systematycznym podnoszeniu
jej poziomu, nie zaniedbując przy tym gromadzenia dokumentacji źródłowej.
Anna
Rudzińska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e8cb3c3c0117b5644b861c88c2cd0a6.pdf
a4b9774eeb9a20fee6aeadef31eeaebd
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:651
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:598
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.5-10
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INSTYTUT
HISTORII
P O L S K I E J
K U L T U R Y
AKADEMII
M A T E R I A L N E J
NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
XIII
Zeszyt 1
WROCŁAW ZAKŁAD
WARSZAWA -
NARODOWY
WYDAWNICTWO
IMIENIA
POLSKIEJ
1969
KRAKÓW
OSSOLIŃSKICH
AKADEMII
NAUK
�REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI
S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA
Adres Redakcji: Warszawa,
Hoża
74
Okładką projektował
ZBIGNIEW K L I M C Z Y K
Redaktor Zyta
Kwiecińska
Redaktor techniczny Marian
Printed
in
Łukaniec
Poland
Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1969.
Nakład 500 + 130 egz. Objętość ark. wyd. 24,70, ark. druk. 19,63.
Ark. A l 26. Papier ilustr. K I . V , 70 g, 70 X 100. Oddano do skła
dania 1 X 1968, podpisano do druku 14 I I I 1969. Druk u k o ń c z o n o
w
marcu
1969
roku.
Wrocławska
Drukarnia
Naukowa.
Nr
zam. 779/68. R-9. Cena zł 60.—
�SPIS TREŚCI
Część I
ARTYKUŁY
K r y s t y n a M a ł k o w s k a — U w a g i o modelu
Streszczenie w j . angielskim
Zofia S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z — O n i e k t ó r y c h
cjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu
STUDIA
I
11
22
ograniczeniach
zmiany kulturowej .
funk.
.
25
MATERIAŁY
Grażyna U n g e h e u e r — Czynniki kształtujące współczesną
jęć r z e m i e ś l n i c z y c h we w s i Zawoja w powiecie Sucha
Maria W i e r u s z e w s k a — Sankcja
i zwyczajach ludowych
.
strukturę
za
43
opinii publicznej w polskich
obrzędach
63
H e n r y k S w i e n к o — H i s t o r i a zaginionego r ę k o p i s u W a c ł a w a S i e r o s z e w s k i e g o
Antoni K u c z y ń s k i
— W k ł a d polskich p o d r ó ż n i k ó w
do h i s t o r i i
Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii
Tadeusz W r ó b l e w s k i — Katedra Etnografii U A M w
13
etnografii.
87
Poznaniu w
latach
1945—1967
129
Jadwiga K u c h a r s k a
— Etnografia w
Szwecji
145
Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Obraz tradycyjnej kultury materialnej
Danii w muzeach na wolnym powietrzu
151
Marek Arpad
w Danii
171
K o w a l s k i
— Z problematyki muzealnictwa
etnograficznego
Część II
ARTYKUŁY
Krzysztof
M а к u 1 s к i — „ N é g r i t u d e " w kategoriach antropologu
Streszczenie
Zygmunt
nych
w
K o m o r o w s k i
w Senegalu
Streszczenie
w
—
w
i etniczne
tło przemian
społecz
199
j . francuskim
219
rybołówstwo
w
łuku Nigru .
w
.
.
j . francuskim
M i r o s ł a w a P o s e r n - Z i e l i ń s k a — W k ł a d i n d i a ń s k i e j historiografii w
znanie d z i e j ó w podboju A m e r y k i
Streszczenie
j . angielskim
183
197
Historyczne
Michał T y m o w s k i — Średniowieczne
Streszczenie
kulturowej
j . francuskim
221
240
po
243
262
�6
SPIS THESCI
KRONIKA
I I O g ó l n o p o l s k a K o n f e r e n c j a E t n o g r a f i c z n a — Anna
Marian
Sobieski
—
Jan
Wolfgang
Steinitz
Wystawa
„Arts primitifs
Kowalska-Lewicka
.
265
Staszewski
267
i jego d z i e ł o — Anna
dans
les
Kutrzeba-Pojnarowa
ateliers
ďartistes" w
274
Paryżu —
Barbara
Kohutnicka
277
RECENZJE
Alfred
Métraux,
Andrzej
Inkowie,
PWN, Warszawa
1968,
Seria
„Omega",
nr
99
—
Woźniak
279
J u a n C o m a s , L a antropologia social aplicada en M é x i c o . T r a y e c t o r i a y anto
l o g í a , Instituto Indigenista Interamericano, Serie: A n t r o p o l o g í a social I ,
M é x i c o 1964 — Maciej
Krukowski
281
Jacek Machowski, Wyspa tajemnic. Historia odkryć i badań Wyspy W i e l k a
n o c n e j , ' W a r s z a w a Ш56; A l e k s a n d e r M i c h a j ł o w i c z K o n d r a t e w , W i e l i k a n y
O s t r o w a P a s c h i , M o s k w a 1966 — Aleksander
Posern-Zieliński
. . . .
285
J . Geraint Jenkinson, Traditional Country Craftsmen, London
da Paprocka
291
Revista
de
Etnografie
si F o l c l o r , B u c u r e s t i ,
t.
11:
1966,
nr
1965 —
1—6
—
Wan
Maria
Misińska
294
B é l a Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest
Eugenia
Nagy,
Bronisława
1966,
Akadémiai Kiádo
—
Jaworska
296
Cz.
M . T a k s a m i , N i w c h i . S o w r i e m i e n n o j e c h o z j a j s t w o , k u l t u r a i byt,
t i e l s t w o N a u k a " , L e n i n g r a d s k o j e otdielenie, L e n i n g r a d 1967 —
Kuczyński
„IzdaAntoni
A.
F . Jefimow, M. I . B i e ł o w , O. M . Mieduszewskaja, Atios
gieograjiczeskich
otkritij w S i b i ř i i w siewiero-zapadnoj A m i e r i k i e X V I I — X V I I I w. Pod
riedakcijej i s wwiedieniem człina-korriespondienta Akadiemii Nauk S S S R
A . W . J e f i m o w a , M o s k w a 1964 — Antoni
Kuczyński
305
Derk Kinnane, The K u r d s and Kurdistan, Oxford University Press, London—
N e w Y o r k 1964; A b d u l R a h m a n G h a s s e m l o u , K u r d i s t a n a n d the K u r d s ,
C z e c h o s l o v a k A c a d e m y of S c i e n c e s , P r a g u e 1965 — Maria
Paradowska
310
Paolo Toschi, I I F o l k l o r e (Tradizioni, Vita e A r t i Populari), Conosci L ' l t a l i a n a ,
t. 11, M i l a n o 1967, T o u r i n g C l u b I t a l i a n o — Anna Koziell
312
300
�СОДЕРЖАНИЕ
Часть I
СТАТЬИ
Крыстына М а л к о в с к а — Замечания о м о д е л и
11
Р е з ю м е н а английском языке
22
С о ф и я Ш и ф е л ь б е й н - С о к о л е в и ч — О некоторых ограничениях функционализмаструктурализма в толковании культурной смены
ИССЛЕДОВАНИЯ И
Гражина У н г е х о е р
25
МАТЕРИАЛЫ
— Факторы, ф о р м и р у ю щ и е культуру ремесленных занятий в д е
ревне Завоя в районе Суха
43
М а р и я В е р у ш е в с к а — Санкция о б щ е с т в е н н о г о мнения в польских н а р о д н ы х о б р я д а х
и обычаях
63
Хенрык С в е н к о — И с т о р и я потерянной рукописи Вацлава С е р о ш е в с к о г о
73
А н т о н и К у ч и н ь с к и — В к л а д польских путешественников в и с т о р и ю этнографии.
Отчёты Ю з е ф а К о п е ц я о н а р о д а х С и б и р и
Тадеуш В р у б л е в с к и
87
— К а ф е д р а Э т н о г р а ф и и Университета и м . А д а м а
Мицкевича
в П о з н а н и в 1945—1967 гг
129
Ядвига К у х а р с к а — Э т н о г р а ф и я в Швеции
Мирослава П о с е р н - З е л и н ь с к а
— Образ
145
традиционной
материальной
культуры
Д а н и и в музеях п о д открытым н е б о м
151
Марек А р п а д К о в а л ь с к и — Н е к о т о р ы е п р о б л е м ы этнографического м у з е й н о г о д е л а
в Дании
171
Часть II
СТАТЬИ
К ш и ш т о ф М а к у л ь с к и — „ N é g r i t u d e " в категориях культурной а н т р о п о л о г и и
. . .
Р е з ю м е на французском языке
183
197
Зыгмунт К о м о р о в с к и — Исторический и этнический ф о н социальных п р е о б р а з о в а н и й
в Сенегале
199
Р е з ю м е н а французском языке
219
М и х а л Т ы м о в с к и — Средневековое р ы б о л о в с т в о в излучине Н и г р а
Р е з ю м е на ф р а н ц у з с к о м языке
221
240
М и р о с л а в а П о с е р н - З е л и н ь с к а — В к л а д индейской и с т о р и о г р а ф и и в изучение истории
завоевания А м е р и к и
243
Р е з ю м е на английском языке
262
�8
S P I S TREŚCI
ХРОНИКА
I I Всепольская этнографическая конференция
— Анна Ковалъска-Левицка
265
М а р и а к С о б е с к и — Ян Стеншевски
Вольфганг Штейнитц и е г о т р у д ы — Анна Кутжеба-Пойнарова
Выставка „Arts primitifs dans les ateliers d'artistes" в П а р и ж е — Барбара
267
274
Ко гутницка
.
277
РЕЦЕНЗИИ
А л ь ф р е д М е т р о , Инки, Г о с у д а р с т в е н н о е Н а у ч н о е И з д а т е л ь с т в о , Варшава
„ О м е г а " , № 99 — Анджей Возьняк
1968, Серия
Х у а н К о м а с , L a antropologia social aplicada en Mexico. Trayectoria y antologia
Instituto Indigenista Interamericano, Serie: Antropologia social I , Mexico 1964 —
Мацей Круковски
М а х о в с к и Яцек, О с т р о в тайн. И с т о р и я открытий и исследований Острова Пасхи,
В а р ш а в а 1966; КондратьЭв А л е к с а н д р Михайлович, Великаны Острова П а с х и , М о
сква 1966 — Александр Посерн-Зелинъски
Д ж . Д ж е р е й н т Д ж е н к и н с о н , Traditional Country Craftsmen, Л о н д о н 1965 — Ванда
Папроцка
[Revista de Etnografie si Folclor, Bucuresti, t. 11 1966, nr 1—6] — Мария Мисинъска
Беля Г у н д а , [Ethnographica Carpathica, Budapest 1966, Akademiai Kiado] — Евгения
Наги, Бронислава Яворска
Т а к с а м и Ч. М . , Н и в х и ( С о в р е м е н н о е х о з я й с т в о , культура и быт), „ И з д а т е л ь с т в о Наука",
Ленинградское отделение, Л е н и н г р а д 1967 — Антони Кучиньски
279
281
285
291
294
296
300
А . Ф. Е ф и м о в , М . И . Белов, О . М . Медушевская, А т л а с географических открытий
в С и б и р и и в северо-западной А м е р и к е X V I I — X V I I I в. П о д редакцией и с вве
д е н и е м члена-корреспондента А к а д е м и и Н а у к С С С Р А . В . Е ф и м о в а , Москва 1964 —
Антони Кучиньски
Д е р к Киннане, The Kurds and Kurdistan, Oxford University Press, London—New Y o r k
1964, Abdul R a h m a n Ghassemlou, Kurdistan and the K u r d s , Czechoslovak Academy
of Sciences, Prague 1965 — Мария Парадовска
310
П а о л о Т о с х и , [II Folklore (Tradizioni, Vita e Arti Populan), Conosci L'ltaliana, Т. X I ,
Milano 1967, Touring Club Italiono] — Анна Козелл
312
305
�CONTENTS
Part I
ARTICLES
Krystyna M a ł k o w s k a
— S o m e r e m a r k s on m o d e l s
Summary in English
Zofia
S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z
11
22
— Some'
limitations
of
functiona-
lism-structuralism in explaining cultural change
STUDIES AND
Grażyna
Ungeheuer
—
Factors
23
MATERIALS
affecting
the
present-day
structure
of
h a n d i c r a f t s i n the v i l l a g e of Z a w o j a i n the c o u n t y of S u c h a . . . .
M a r i a W i e r u s z e w s k a — T h e s a n c t i o n of p u b l i c o p i n i o n i n P o l i s h folk
43
rituals and customs
H e n r y k S w i e n к о — T h e history
szewski
63
Antoni
K u c z y ń s k i
ethnography.
—
Polish
of a lost m a n u s c r i p t
by
Wacław
to
the
Siero
73
travellers'
contribution
history
J ó z e f K o p e c ' s a c c o u n t s of t h e peoples of S i b e r i a .
Tadeusz W r ó b l e w s k i — The Ethnography Department
k i e w i c z U n i v e r s i t y i n P o z n a ń , 1945—1967
.
.
of
.
129
Jadwiga K u c h a r s k a — Ethnography in Sweden
Mirosława
P o s e r n - Z i e l i ń s k a
— A picture
of the
87
at the A d a m M i c
145
traditional
material
c u l t u r e of D e n m a r k i n o p e n - a i r m u s e u m s
Marek Arpad K o w a l s k i — Ethnographic museums in Denmark .
151
.
.
.
171
Part ÍÍ
ARTICLES
K r z y s z t o f M a k u l s k i — „ N é g r í t u d e " as a p r o b l e m i n c u l t u r a l a n t h r o p o l o g y
Summary in French
Zygmunt K o m o r o w s k i
changes i n Senegal
— T h e historical and ethnic background
of
social
.
S u m m a r y in F r e n c h
M i c h a ł T y m o w s k i — M e d i a e v a l f i s h i n g i n the b e n d of t h e N i g e r
Summary in French
M i r o s ł a w a P o s e r n - Z i e l i ń s k a — A m e r i c a n I n d i a n historians'
t i o n to our k n o w l e d g e of t h e c o n q u e s t of A m e r i c a
Summary
in English
183
197
199
219
.
.
.
221
240
contribu
243
262
�10
SPIS
TREŚCI
CHRONICLE
S e c o n d P o l i s h E t h n o g r a p h i c a l C o n f e r e n c e — Anna
M a r i a n S o b i e s k i — Jan
.
265
267
W o l f g a n g S t e i n i t z a n d bis w o r k s — Anna
Exhibition „Arts
Kohutnicka
Kowalska-Lewicka
Staszewski
primitifs
dans
les
Kutrzeba-Pojnarowa
ateliers
d'artistes"
274
in Paris —
Barbara
277
REVIEWS
A l f r e d M é t r a u x , I n k o w i e ( T h e I n c a s ) , P W N , W a r s z a w a 1968, „ O m e g a " S e r i e s ,
No. 99 — Andrzej
Woźniak
279
J u a n C o m a s , L a antropologia s o c i a l a p l i c a d a en M é x i c o . T r a y e c t o r i a y a n t o
logía, Instituto Indigenista Interamericano, Series: A n t r o p o l o g í a social I ,
M é x i c o 1964 — Maciej
Krukowski
281
Machowski Jacek, Wyspa tajemnic, Historia o d k r y ć i b a d a ń Wyspy W i e l k a
n o c n e j ( T h e I s l a n d of M y s t e r y . H i s t o r y of the D i s c o v e r y a n d E x p l o r a t i o n
of E a s t e r I s l a n d ) , W a r s z a w a 1966; K o n d r a t e v A l e k s a n d r M i c h a j l o w i č ,
V e l i k á n y O s t r o v a P a s c h i , M o s c o w 1966 — Aleksander
Posern-Zieliński
285
J . G e r a i n t J e n k i n s o n , T r a d i t i o n a l C o u n t r y C r a f t s m e n , L o n d o n 1965 —
da Paprocka
Wan
291
R e v i s t a de E t n o g r a f i e
Misińska
Maria
Béla
si F o l c o l r , B u c u r e s t i , V o l . 11: 1966,
Nagy,
Bronisława
1966,
Akadémiai
Kiádo
—
Jaworska
T a k s a m i C . M., N i v c h i (Sovremennoe chozjajstvo,
A.
—
294
Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest
Eugenia
n r 1—6
296
k u l t u r a i byt),
„Izdatelstvo
N a u k a " , L e n i n g r a d s k o e otdelene, L e n i n g r a d 1967 — Antoni
Kuczyński
F . Y e f i m o v , M . I . B e l o v , O . M . M e d u š e v s k a j a , A t l a s g e o g r a f i č e s k i c h otk r i t i j v S i b i ř i i v s e v e r o - z a p a d n o j A m e r i k e X V I I — X V I I I v. P o d r e d a k c e j
i s vvedenem člona-korrespondenta Akademii Nauk S S S R A. A. Yefimow,
M o s c o v 1964 — Antoni
Kuczyński
300
305
Derk Kinnane, The K u r d s and Kurdistan, Oxford University Press, London—
N e w Y o r k 1964; A b d u l R a h m a n G h a s s e m l o u , K u r d i s t a n a n d the K u r d s ,
C z e c h o s l o v a k A c a d e m y of S c i e n c e s , P r a g u e 1965 — Maria
Paradowska
310
Paolo Toschi, I I F o l k l o r e (Tradizioni, V i t a e A r t i Popular!), Conosci L ' l t a l i a n a ,
V o l . X I , M i l a n o 1967, T o u r i n g C l u b I t a l i a n o — Anna Koziett
. . . .
312
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31ebd6bf2d723c89746f66da07c210cd.pdf
07ba588ec5c2377268aef82a8800572b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3255
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1986
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3051
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.124-128
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S
U
M
M
A
R
I
E
S
#
S U M M A R Y OF
The general subject of the present issue is bost expressed
i n the t i t l e o f P. A r i e s ' book „Man i n the A r t i c l e of D e a t h " .
T h i s s i t u a t i o n , as w e l l as b u r i a l customs are presented i n v i e w
of different f o l k a n d non-folk cultures. A. Jackowski's i n t r o
d u c t o r y essay ,,Several t r u i s m s a n d reflexions on d e a t h , f o l k
c u l t u r e , a n d the w a y of considering its p r o d u c t s " stresses t h e
i m p o r t a n c e o f eschatological problems. A l t h o u g h n o t always
t a l k e d a b o u t , death is b o u n d t o have somo influence on people's
behaviour. Рог those who believo death is b u t the v e r i f i c a t i o n
o f t h e i r life. The d e a t h topos is present i n f o l k l o r , f o l k a r t ; the
w o r k s of t h i s a r t , however, have never been described w i t h
the reference t o the b a c k g r o u n d of ideas w h i c h b r o u g h t t h e m
i n t o being. The range o f subjects m a y be seen, for instance, i n
the l i s t of problems t h a t c o u l d have been presented i n t h i s issue.
The f r a g m e n t of Aries' book shows the , , r e j e c t i o n " of death i n
the Wostern bourgeois c u l t u r e i n the second h a l f of the 19th
and the 2 0 t h c e n t u r y .
D y i n g , death, become shameful subjects, t h a t are n o t spoken
of a n d discussed i n f r o n t o f the d y i n g person. D e a t h is h a n d e d
over t o doctors a n d is seen as a , , d i r t y " m a t t e r . People die i n
solitude a n d i t is o n l y statesmen a n d o u t s t a n d i n g personages
t h a t have solemn funerals w i t h the crowds o f people present. The
solitude of one's d y i n g i n h o s p i t a l , p a r t i c u l a r l y of people w h o
do n o t believe i n life after life, is discussed b y K . Gebert, a psy
chologist, i n the article ,,To bo before d e a t h " . The t w o texts
are c o u n t e r p o i n t e d b y consecutive articles; J . T w a r d o w s k i ,
a priest a n d poet, i n the paper , , W r i t t e n i n a n o t e - b o o k " presents
his reflexions o n the p r e p a r a t i o n for death b y people w h o believe
i n God, he discusses t h e i r a t t i t u d e , d i g n i t y , and readiness for
death. Aries' t e x t is counterpoised b y the texts of the peasants:
t h a t o f T . Gajda and J . M i t e r a w h o present behaviour of d y i n g
people, t h e i r relatives a n d neighbours, as w e l l as funeral customs
t h a t t h e y came t o k n o w , b o t h d i r e c t l y a n d i n d i r e c t l y . The
a c c o m p a n y i n g photographs show t h a t the whole of the village
c o m m u n i t y takes p a r t i n these events, i n the funeral, i n the
f i n a l p a r t i n g w i t h the dead. W . Sadowski, i n t u r n , speaks about
funerals i n the O r t h o d o x Church on the example of the Gorzów
Wielkopolski.
I n her article „ F o l k images of d e a t h " A . K o w a l s k a - L e w i c k a
points o u t t h a t i n the c o u n t r y death never evoked fear. D y i n g
was a n a t u r a l sequence t o life, t h u s one always h a d t o be ready
for i t . E v e r y member of peasants' c o m m u n i t y was f a m i l i a r w i t h
d e a t h , since a l l the village p a r t i c i p a t e d i n funerals. Religious
beliefs contained some elements f r o m the p r e - c h r i s t i a n era
a n d t h e y referred t o the soul t h a t showed the same features,
needs a n d emotions as the deceased. The soul's life after life
was i m a g i n e d i n the e a r t h l y w a y (heaven as a b i g r o y a l c o u r t ,
h e l l as t o r t u r e chambers). D e a t h was personified a n d i m a g i n e d
as a creature w h o comes t o c u t the t h r e a d o f one's e a r t h l y life
on God's order. She used t o appear a t the bed of the d y i n g
together w i t h a d e v i l a n d an angel f i g h t i n g for his soul. She
c u t the t h r e a d of the dying's life w i t h a scythe (or sickle), freed
the soul f r o m the b o d y a n d l e d i t t o God's J u d g e m e n t i n the
c o u n t r y o f the dead. A c c o r d i n g t o other beliefs, the soul h a d to
f i n d i t s w a y t o the a f t e r w o r l d o n i t s o w n , overcoming a l l the
arising obstacles. D e a t h was i m a g i n e d as a skeleton dressed
i n a w h i t e sheet, w i t h a scythe i n h a n d (folk t r a d i t i o n , stories,
N a t i v i t y plays, w a i t s , the so-called herods). I n Southern P o l a n d
death, even i n greatest colds, was bare-footed a n d was carried
f r o m house t o house on people's backs. There also exists another
image of death (it is n o t to be f o u n d i n the C h u r c h i c o n o g r a p h y ) ;
she is personified b y a strange w o m a n , f r e q u e n t l y i n a w h i t e
shawl, w h o appears unexpectedly a n d sometimes grows to u n
n a t u r a l size. Such a h u m a n - l i k e death also showed some h u m a n
features, for instance s y m p a t h y ; she w o u l d , for example, let
a m o t h e r o f l i t t l e c h i l d r e n live. She k n e w h o w to show g r a t i t u d e .
D e a t h - w o m a n d i d n o t c u t off her v i c t i m s ' heads, b u t strangled
t h e m . Since plague was i m a g i n e d s i m i l a r l y , the a u t h o r supposed
t h a t death-skeleton w i t h scythe is a later presentation. I n f i n e
arts i t is o n l y death-skeleton t h a t we come across. The approach
o f d e a t h was sometimes portended b y strange figures, a b l a c k
cat or dog.
K . R e n i k , i n t u r n , discusses the c o n t a c t between the w o r l d
o f the l i v i n g a n d of the doad (,.Contacts w i t h the doad. F o l k
imagines"). I n the f o l k vision of the w o r l d such contacts were
expectod and desired when t h e y occurred i n proper t i m e a u d
place, a n d u n w a n t e d w h e n t h e y passed b e y o n d these l i m i t s .
124
P
E
3
Ю
M
E
ARTICLES
On the A l l Souls' D a y , for instance, the souls o f the dead h a d
food prepared a n d baths ready for t h e m t o clean themselves.
The souls were also a d m i t t e d t o appear o n St J o h n ' s n i g h t , St
A n d r e w ' s n i g h t , a n d Christmas E v e . O n those occasions i t was
forbidden t o sweep the house so as n o t t o sweep away the soul
of an ancestor. I n some cases c e r t a i n rites h a d t o be f u l f i l l e d
i n order t o let the soul go a w a y i n peace a n d , leaving for good
the c o m m u n i t y of the l i v i n g , bo accepted i n the a f t e r w o r l d .
The d e a t h sometimes r e t u r n e d as ghosts t o d e m a n d t h e f u l
f i l l m e n t o f a r i t e (for instance p u t t i n g essential objects i n t o the
coffin). H o r r y f y i n g were r e t u r n s of people who h a d died v i o
l e n t l y : t h e y became demons, ghosts, d r o w n e d m e n . T h e y c o u l d
be d r i v e n a w a y b y a c e r t a i n magic f o r m u l a or a sign. There
also existed magic rites w h i c h were t o ensure t h e p r o s p e r i t y
of t h o dead a n d were connected w i t h t h e i r , , p l a n n e d " r e t u r n .
Z o f i a Szromba-Rysowa i n article , , F u n e r a l feast i n f o l k
customs a n d beliefs" based o n the materials f r o m t h e selected
regions of the Polish Carpathians, m a i n l y the Sącz a n d Żywiec
B e s k i d M o u n t a i n s . F o r c o m p a r a t i v e reasons she u t i l i z e d the
19th c e n t u r y records as w e l l as those f r o m the i n t e r w a r period.
Tho a u t h o r was p a r t i c u l a r l y interested i n character o f the
f u n e r a l feast, its place and composition o f p a r t i c i p a n t s . She
also t o o k a keen interest i n the list of served dishes a n d alco
hols as w e l l as i n the f o r m o f e v o k i n g the memories o f the
dead. She analysed food offered t o w a n d e r i n g beggers a n d t h e i r
f u n c t i o n i n funeral ceremony. These problems were seen i n the
c o n t e x t o f feasting i n general. Szromba-Rysowa was also interes
t e d i n the transformations of t r a d i t i o n a l f u n e r a l feast i n the
Polish country.
The a u t h o r came to the conclusion t h a t funeral feast is
a conscious a p p r o v a l of life i n the article of d e a t h ; i t is an evidonco of the t r i u m p h o f life over death a n d f i n a l l y an expression
o f one's f a i t h i n the u n i o n o f the w o r l d of the l i v i n g a n d o f the
dead.
Jacek K o l b u s z e w s k i i n article ,,Polish f u n e r a l h y m n s " de
als w i t h the h y m n s sung f r o m the v e r y m o m e n t of t h e body's
p r e p a r a t i o n for f u n e r a l ceremony t i l l the v e r y end of the b u r i a l
or the funeral feast. The c u s t o m to sing f u n e r a l h y m n s , w h i c h
was once popular, is obsolescent n o w .
The o l d repertoire of funeral h y m n s comprised the t e x t s
sung i n p a r t i c u l a r phases o f the ceremony, whose d i f f e r e n t a t i o n
depended on social g r o u p , age o f p a r t i c i p a n t s a n d region. I t is
surely n o t e w o r t h y t h a t they a i m e d n o t o n l y a t m o u r n i n g over
tho deceased. T h e y wero also to p r o t e c t m a g i c a l l y the l i v i n g
against the s p i r i t o f the dead a n d t o praise God.
Polish funeral h y m n s are m a r k e d b y t h e i r religiousness
merged w i t h the f o l k weltanschuung whose characteristic feature
is t o t r e a t d e a t h as sommething n a t u r a l a n d obvious. F o l k songs
arc distinguished f r o m among the preserved h y m n s : t h e y are
relicts o f ancient pagan songs, christianized i n the course o f
time.
Sławomir Sikora i n article ,,Churchyard. A n t h r o p h o l o g y
of M e m o r y " deals w i t h the c h u r c h y a r d space (together w i t h
a church for b o t h spacos are h i s t o r i c a l l y related) i n the
c o n t e x t of m e m o r y . Space is of dichotomic character since one
o f its parts is evaluated p o s i t i v e l y (church, chapel, m a i n alley,
tombstones of eminent personages), whereas the other negatively
(corner, w a l l , space reserved for the graves of the suicide a n d
non-baptized children).
I t is prestige, sacral character a n d m e m o r y t h a t were re
garded t o be t h o rules organizing the above space. I t m u s t be
n o t e d t h a t these rules overlap a n d are complementary.
A f t e r w a r d s t h e a u t h o r proceeds t o the p r o b l e m of a , , r e l i c "
w h i c h has a double m e a n i n g : the grave cross reminds one n o t
o n l y o f the dead b u t also o f the Passion. I n the a u t h o r ' s o p i n i o n
i t is b u t a symbolic i d e n t i f i c a t i o n o f b o t h events, the over
c o m i n g o f tho t i m e w h i c h separates t h e t w o deaths.
The r e l a t i o n between m e m o r y a n d place was also t a k e n
i n t o account. M e m o r y concerns b o t h the l i v i n g and the d e a d ;
i t u n i t e s t h e m t h r o u g h places where t h e y can meet.
O n the oxamplo o f t h e W h i t e R u s s i a n r i t e o f the ,,forefa
t h e r s ' e v e " t h e a u t h o r proves t h a t the c o n t a c t w i t h the dead
h a d f o r m e r l y t h e character o f a n anonimous m e m o r y a b o u t the
�other side (the contact w i t h the former i n h a b i t a n t s o f a g i v e n
place was o b l i g a t o r y irrespective of the degree of k i n s h i p ) , whe
reas presently i t f u n c t i o n s as a m e m o r y about relatives or close
friends.
K r z y s z t o f K u b i a k i n article „Photographs of The Deceased"
based o n the m a t e r i a l s collected a t eight cemeteries, w h i c h are
s i t u a t e d i n l i t t l e t o w n s a n d villages. The m a t e r i a l s were gathe
r e d i n 1983-84 b y the a u t h o r a n d his s t u d e n t s , p a r t i c i p a n t s
o f the seminar o n a n t h r o p o l o g y o f p h o t o g r a p h y , w h i c h was
headed b y the a u t h o r himself.
F o r comparative
reasons
s i m i l a r 19th c e n t u r y effigies f r o m other cemeteries wero refe
rred to.
The c u s t o m t o place a p h o t o g r a p h of the deceased o n a t o m b
stone became p o p u l a r i n the I 9 6 0 ' s a n d 1970' s, b o t h i n t o w n s
a n d tho eonutryside. I t became so c o m m o n t h a t such p h o t o
graphs were even placed on tombstones whose f o r m was com
p l e t e l y inadoquato. The t r a d i t i o n o f t o m b p h o t o g r a p h y c a n be
s t r u c t u r a l l y d e r i v e d f r o m t h e c o f f i n p o r t r a i t . K u b i a k also shows
c o n t e m p o r a r y f o r m a l i n n o v a t i o n s a n d m o d i f i c a t i o n s of those
effigies; f u r t h e r m o r e , the differences i n presenting the deceased
on t o w n a n d v i l l a g e tombstones are p o i n t e d o u t .
T w o opposite tendencies of the development o f t o m b p h o t o
g r a p h y can be read o u t f r o m the i n t e r l o c u t o r s ' statements quoted
i n tho a r t i c l e . T h e y are as f o l l o w s : the i d e a l i s t i c tendency (i.e.
a n x i e t y t o present the dead i n a solemn w a y a p p r o p r i a t e t o the
d i g n i t y of the place) a n d realistic one, w h e n the doad is presented
i n t h e way he looked d u r i n g h i s l i f e t i m e . Tho above o p p o s i t i o n
falls i n t o l i n o w i t h the f o l l o w i n g ones: h i e r a t i c expression — na
t u r a l one, seriousness — smile, u n i f o r m or d a r k s u i t (frequently
w i t h the , . r e t o u c h e d " medals) — , , c a s u a l " dress, face o n l y — tho
whole f i g u r e , l a c k of b a c k g r o u n d — d i s t i n c t b a c k g r o u n d .
The a r t i c l e is a sketch o n l y , a n d therefore the presented
m a t e r i a l s do n o t q u a l i f y for a t h e o r e t i c a l generalisation.
Jacek K o l b u s z e w s k i i n a r t i c l e ,,Tomb poems f r o m p o l i s h
cemeteries"
signalls o n l y p r o b l e m developed i n t h e b o o k
,,Graveyard P o e m s " W r o c l a w
1985 b y the same a u t h o r ,
t h a t was p u b l i s h e d i n 1985. The poems, w h i c h are v a r i a n t s o f
one p a t t e r n , represent t y p i c a l w o r k s of t h i s k i n d , f r o m a l l over
P o l a n d . I t is p o e t r y o f k n o w n a n d famous authors t h a t was
sometimes followed i n g r a v e y a r d poems.
The a r t i c l e ,,Baroque a r t of good d y i n g " b y Tadeusz
P i e r s i a k a i m s a t p r e s e n t i n g the P o l i s h B a r o q u e a r t o f
good d y i n g . The m o d o l o f good death was reconstructed o n the
basis o f f u n e r a l sermons, as w e l l as ascetic a n d hagiographic
w r i t i n g s . Tho whole o f the p e r i o d was t a k e n i n t o account a n d
the most representative m i l i e u s (Barefooted Carmelites, D o m i
nicans, R e f o r m a t i ) a n d authors chosen. The analysis o f such
m a t o r i a l proves the S a r m a t i a n character o f the a r t of good
d y i n g . E l e m e n t s o f good d e a t h closoly connected w i t h the Sar
m a t i a n c u l t u r e are as f o l l o w s : a d j u s t m e n t of the p o s t - T r i d e n t i n e
principles of aseetism to the Polish m e n t a l i t y , no or l i t t l e fear
shown i n the face of d e a t h , submission of the a r t of good d y i n g
t o the ideals o f the k n i g h t h o o d a n d g e n t r y , s y m p t o m s of c e r t a i n
Messianism, megalomania, c t d t o f coat o f arms a,nd of the V i r g i n .
I n regard t o the whole of the p e r i o d one can notice a sig
n i f i c a n t e v o l u t i o n o f the m o d e l o f good d e a t h : f r o m tho propa g a t i o n of a p a t e t i e , m o n u m e n t a l heroism, t o tho p o p u l a r i z a t i o n
of c o m m o n models a d j u s t e d t o comprehension p o s s i b i l i t i e s of
vast social circles. Pathos was replaced b y miraculousness,
personal effort b y t h o i n t e r v e n t i o n o f s u p e r n a t u r a l foroos. I t
is t h u s possible t h a t such a t r a n s f o r m a t i o n enabled tho Sar
m a t i a n a r t o f good d y i n g t o s u r v i v e i n monastic f o l k l o r e o n
t h e one h a n d , a n d c o u n t r y f o l k l o r e o n the other. T h e second
p a r t of the above s t a t e m e n t is m e r e l y a hypothesis t h a t can
be v e r i f i e d i n the course of f u t h e r i n v e s t i g a t i o n .
Stanisław B y l i n a i n article „ I m a g e of h e l l i n m e d i e v a l
P o l a n d " based his reasoning o n the w r i t i n g s of the Fathers
of the C h u r c h , sermons, religious l i t e r a t u r e , c h u r c h p a i n t i n g s
as w e l l as on p o p u l a r images a n d practises.
H a v i n g r e p u d i a t e d t o foretell one's fate i n tho a f t e r w o r l d ,
C h u r c h didactics was anxious t o present m a n w i t h the descript
ions of the b e y o n d , p a r t i c u l a r l y o f the place of the everlasting
p u n i s h e m e n t . A c c o r d i n g t o the a u t h o r , i t was scholarly and
popular knowledge confronted w i t h t r a d i t i o n a l c u l t u r e t h a t
shaped oschatological collective i m a g i n a t i o n . T h i s c o n t r i b u t e d
t o the development o f f o l k demonology a n d , i n spite o f the
preachers' c a u t i o n , also l e d t o p o p u l a r i t y i n P o l a n d o f the images
o f i n f e r n a l t o r t u r e s a n d t o r m e n t s , w h i c h B y l i n a is p a r t i c u l a r l y
interested i n . W h e n compared to tho pictures o f t o r t u r e s i n Wes
t e r n E u r o p e , those images were, i n B y l i n a ' s o p i n i o n , m u c h less
severe. L e t us note t h a t t h e y d i d n o t go b e y o n d the practises
applied i n judiciary.
The o r g a n i s a t i o n o f h e l l , w h i c h was also referred t o as a
k i n g d o m , was r e l a t e d t o t h a t o f a state r u l e d b y a cruel despot
w h o m L u c i f e r was i d e n t i f i e d w i t h . I t is surely n o t e w o r t h y t h a t
the society consequently preserved i t s double s t r u c t u r e , i.e.
clerical a n d secular. I n P o l i s h a r t h e l l was often associated w i t h
a t o r t u r e chamber or p r i s o n . The l o c a l i s a t i o n o f h e l l was e q u a l l y
d e f i n i t e . C o n t r a r y t o heaven, h e l l was n o t s i t u a t e d „somewhere
f a r " b u t i n a g i v e n place. I n f o l k t r a d i t i o n c e r t a i n places were
regarded as the e n t r y t o h e l l . L o c a l infernos are also k n o w n ;
t h i s is evidenced a t least b y local names „ P i e k ł o " (hell) a n d
„Piekiełko" ( a l i t t l e hell).
A c c o r d i n g t o tho a u t h o r , P o l i s h m e d i e v a l h e l l was n o t v o r y
cruel. I n s t e a d , i t r e m i n d e d the f a i t h f u l of i t s existence o n l y
w h e n t h e y considered deeper layers o f P o l i s h syncretic C h r i s t i a
nity.
I n Jewish t r a d i t i o n the ceremonies associated w i t h death,
funeral a n d m o u r n i n g are secured b y the rules i m p o s i n g a s t r i c t l y
d e f i n i t e w a y o f behaviour.
Olga G o l d b e r g - M u l k i e w i c z i n articlo ,,Jewish m o u r n i n g
a n d f u n e r a l ceremonies"
based on philosophical
tenets
o f J e w i s h r e l i g i o n , merged w i t h beliefs a n d s u p e r s t i t i o n
of p a r t i c u l a r J e w i s h c o m m u n i t i e s . Therefore, the funerals of
the H a s i d i m had a completely different f o r m i n P o l a n d ;
hence the zaddick's b u r i a l was d i f f e r e n t f r o m t h a t of o r d i n a r y
people. H o w e v e r , a l l the J e w i s h funerals were p a r t i c i p a t e d
i n by the whole f a m i l y of the deceased as w e l l as b y a l l members
of the c o m m u n i t y . The f u n e r a l ceremony s t a r t e d w i t h the com
m o n prayers said a t the bed o f the d y i n g a n d ended w i t h the
ones offered o n the anniversary o f his death. The deceased was
b u r i e d as q u i c k l y as possible; i t is surely n o t e w o r t h y t h a t no
c o f f i n was used. Tho b o d y , w r a p p e d i n a w h i t e sheet, was car
r i e d on a b o a r d ; a p i l l o w was placed u n d e r the head o f the dead.
A f t e r t h e body was t a k e n o u t o f t h e house, a n u m b e r of m a g i c a l
r i t e s were performed t o help the soul leave the house. A l l those
ceremonies made u p the f i r s t phase o f the m o u r n i n g , w h i c h lasted
a few hours a n d w h i c h preceded tho proper f u n e r a l . Since s t a m i n a
was c o m m o n l y believed t o leave the b o d y g r a d u a l l y the whole
m o u r n i n g lasted a year. W h a t I m e a n here is t h a t neszama l e f t
the b o d y a t once, nefesz — after 30 days a n d ruach — after
a year. The f a m i l y o f the deceased spent the f i r s t phase o f tho
m o u r n i n g , w h i c h lasted 7 days, a t home. T h e y sat o n l o w stools
and ate w h a t t h e y were g i v e n b y t h o r neighbours. N o b o d y l e f t
the house and no food was prepared. Tho f a m i l y p r a y e d for
tho deceased. The n e x t phase w h e n no e n t e r t a i n t m e n t s were
allowed lasted 30 days. N e i t h e r marriages were contracted
nor new t h i n g s b o u g h t . The m o u r n i n g ended f i n a l l y o n the
anniversary of d e a t h . L e t us n o t e t h a t d u r i n g the whole m o u r n i n g
s t r i c t l y d e f i n i t e prayers were said b y a l l members o f tho com
munity.
Ryszard T o m i c k i i n s u b s t a n t i a l article „ T h e w a y to the
a f t e r w o r l d . Some r e m a r k s a b a u t the a Aztec eschatology" based
m a i n l y o n h i s t o r i c a l sources, w h i c h were w r i t t e n d o w n i n tho
Spanish-conquered Central Mexico since tho second decade o f
the 1 6 t h c e n t u r y . F i r s t of a l l , the a u t h o r referred t o
Historia
general cle las cosas de Nueva Espana b y B e r n a r d i n o de Sahagun,
a F r a n c i s c a n missionary a n d precursor of etnology a n d M e x i c a n
studies.
The a r t i s l e is d i v i d e d i n t o three p a r t s corresponding to
throe categories o f u n d e r s t a n d i n g the a f t e r w o r l d i n the Aztec
r e l i g i o n . The f i r s t p a r t deals w i t h those w h o w e n t t o h e l l a n d
describes the m a n n e r t h e y were t r e a t e d ; the second one concerns
those w h o w e n t t o the E a r t h l y paradise; whereas, tho t h i r d
p a r t speaks a b o u t those w h o w e n t t o heaven.
W o m e n , c h i l d r e n as w e l l as those who d i e d of a disease
w e n t t o h e l l , r u l e d b y the d e v i l M i t c l a n t e e u t l i , called also Tzontenoe, a n d his wife, tho goddess M i c t e c a c i h u a l t . I t was the
o l d m e n , specialists i n c u t t i n g paper, w h o prepared the dead
for t h e i r w a y t o h e l l , The dead were p r o v i d e d w i t h proper papers
a n d a j u g f u l o f water. T h e y were also p r o t e c t e d against t h e
c o l d i n h e l l b y means of the f i r e made after 80 d a y s ; a l l the
clothes, arms a n d articles t h e y used d u r i n g t h e i r l i f e t i m e were
b u r n t d o w n . Those fires were set u p m a n y t i m e s , the l a s t one
after 4 years. I t was o n l y after t h a t p e r i o d t h a t the dead were
125
1
�beHeved t o go t o 0 hells. They were also supposed t o cross t h e
r i v e r s , w h i o h separated p a r t i c u l a r spheres o f h e l l , o n a dog's
b a c k ; therefore, a d o g o f l i g h r e d f u r was k i l l e d d u r i n g funeral
ceremonies.
T l a l o c a n , t h e E a r t h l y paradise a n d l a n d o f ever-lasting
j o y a n d happiness, w h i c h was i n h a b i t e d b y t h e Tlaloque gods,
was destined for s y p h y i l i t i c s , lepers, t h e sick suffering f r o m
i t c h , g o u t a n d dropsy as w e l l as for those w h o d i e d i n water
or were k i l l e d b y t h u n d e r b o l t . T h e i r bodies were n o t b u r n t d o w n
but buried.
H e a v e n , t h e l a n d o f t h e S u n , was destined for those w h o
were k i l l e d i n w a r or were prisoners i n the service o f t h e i r enemies.
A f t e r 4 years t h e y transformed i n t o b e a u t i f u l b i r d s w h i c h d r a n k
nectar o f t h e flowers g r o w i n g o n t h e p l a i n (heaven).
D i f f e r e n t approaches t o w a r d s death a n d d y i n g i n the c u l
tures o f t h e E a s t a n d West are analysed b y Jacek K r y g i n a r t i c l e
„ D y i n g a n d death i n t h e t h o u g h t o f t h e F a r E a s t " o n t h e
basis o f philosophical-religious systems o f I n d i a ( H i n d u i s m )
a n d China (Taoism, Confucianism). A n u m b e r o f oppositions are
i n t r o d u c e d o n t h e g r o u n d o f t h e clifferentation between d e a t h
(event w h i c h is characteristic o f the Western c t l t u r e a n d dying)
process w h i c h , i n t u r n , is t y p i c a l o f t h e E a s t .
The f i r s t opposition concerns the a t t i t u d e of a d y i n g person.
I t is passiveness, passive r e s i g n a t i o n t o t h e course o f events
t h a t is characteristic o f the W e s t e r n c u l t u r e . O n t h e c o n t r a r y ,
Man's s t a n d i n t h e East is active. T h i s results f r o m t h e con
v i c t i o n t h a t death is b u t one o f t h e l i f e ' s phases, e q u a l l y i m
p o r t a n t as t h e others. Therefore, d y i n g is one o f t h e phases
o n t h e w a y t o s p i r i t u a l perfection, t o t h e absolute, a n d f i n a l l y
t o freedom f r o m l i f e a n d d e a t h s i m u l t a n e o u s l y .
The above a t t i t u d e results f r o m t h e basic o n t o l o g i c a l p r i n
ciple o f the p h i l o s o p h y o f t h e East, i.e. p e r i o d i c i t y . T h e l a t t e r
gives rise t o the idea o f r e i n c a r n a t i o n according t o w h i c h , t h e
i n d i v i d u a l lives several t i m e s a n d also several t i m e s experiences
death. C o n t r a r y t o t h e W e s t e r n c u l t u r e , death is n o t s y n o n y m o u s
w i t h departure b u t foretells t h e i n d i v i d u a l ' s reappearce. H o
wever, t o appear once a g a i n one has t o experience life f u l l y .
Hence t h e differences i n c o n t e m p l a t i n g death. I n t h e W e s t
memento means asceticism a n d resignation f r o m t h e w o r d l y
l i f e , whereas i n t h e East r e c o n c i l i a t i o n a n d u n d e r s t a n d i n g fo
the laws governing death as w e l l as p r o f i t i n g from w h a t Ifie
b r i n g s , d e a t h being o n l y life's stage.
РЕЗЮМЕ
Т е м а т и к у н а с т о я щ е г о номера л у ч ш е всего о п р е д е
л я е т з а г л а в и е к н и г и П . А р и е с а „ Ч е л о в е к перед л и ц о м
с м е р т и " . Эта тематика, к а к и о б ы ч а и , с в я з а н н ы е
с п о х о р о н а м и , рассматриваются на ф о н е ряда н а р о д
н ы х , но и не т о л ь к о н а р о д н ы х к у л ь т у р . А л е к с а н д р
Я ц к о в с к и во в с т у п и т е л ь н о м эссе „ Н е с к о л ь к о т р ю и з
мов и р а з м ы ш л е н и й на тему смерти, народной к у л ь
т у р ы и ф о р м о ц е н к и ее п р о я в л е н и й " подчеркивает
значение
эсхатологической
проблематики.
Можно
о ней не у п о м и н а т ь , но она б о з у с л о в н о в л и я е т на
поведение л ю д е й . Д л я в е р ю щ и х
смерть я в л я е т с я
к р и т е р и е м о ц е н к и их ж и з н и . Т о п о с смерти в ы с т у
пает в ф о л ь к л о р е , народном
искусстве,
однако
и с с л е д о в а т е л и этого искусства о п и с ы в а л и п р о и з в е д е
ния, не в н и к а я в с у щ н о с т ь идей, на основе к о т о р ы х
они в о з н и к л и . О богатой, з а с л у ж и в а ю щ е й б о л ь ш о г о
внимания тематике, с в и д е т е л ь с т в у е т х о т я б ы п е р е ч е н ь
тем, к о т о р ы е с л е д о в а л о б ы з а т р о н у т ь в н а с т о я щ е м
номере, но к о т о р ы е в нем не рассматриваются. В о
ф р а г м е н т е книги А р и е с а отмечается, что во второй
п о л о в и н е X I X и X X вв. в м е щ а н с к о й к у л ь т у р е З а п а
да вопрос смерти и з б е г а л с я . У м и р а н и е , смерть с т а л и
с т е с н и т е л ь н ы м и темами, о к о т о р ы х не говорится, к о
т о р ы е с к р ы в а ю т перед у м и р а ю щ и м и . В о п р о с смерти
п о р у ч а е т с я врачам, рассматривается как ч т о - т о „ н е
ч и с т о е " , л ю д и у м и р а ю т одиноко, т о л ь к о г о с у д а р с т в е н
н ы м д е я т е л я м и в ы д а ю щ и м с я л и ц а м устраивают т о р
жественные
многолюдные
похороны. Об одинокой
смерти в б о л ь н и ц е , особенно смерти н е в е р у ю щ и х в з а
г р о б н у ю ж и з н ь л ю д е й п и ш е т в своей статье п с и х о л о г
К . Г е б е р т „ С к о н ч а т ь с я до с м е р т и " . С д в у м я этими
текстами
перекливаются
следующие
статьи:
поэт
к с е н д з Я н Т в а р д о в с к и — в своих ч е р н о в ы х з а п и с я х
д е л и т с я р а з м ы ш л е н и я м и на т е м у подготовки в е р у
ю щ и х к смерти. Т в а р д о в с к и п и ш е т об их и с п о л н е н
ной достоинства готовности п р и н я т ь смерть. К о н т р а
п у н к т о м к к н и г е А р и е с а я в л я ю т с я дпа текста к р е
с т ь я н Т . Г а й д ы и Я н а М и т е р ы , к о т о р ы е на основании
л и ч н ы х наблюдений и получаемых сообщений пишут
о поведении у м и р а ю щ е г о , его семьи, соседей а т а к ж е
об обычаяах, связанных с похоронами. П р и л о ж е н н ы е
снимки о т о б р а ж а ю т у ч а с т и е всей
сельской обще
ственности Б о п и с ы в а е м ы х с о б ы т и я х , в п о х о р о н а х
и прощании с покойником.
О п о х о р о н а х п р а в о с л а в н ы х п и ш е т В. С а д о в с к я
„Погребальные обряды у православных
Гожовского
воеводства:".
В статье „ Н а р о д н о е
представление о
смерти"
А . К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а отмечает, что в деревне смерть
не в ы з ы в а е т чувства страха. С м е р т ь б ы л а е с т е с т в е н
ным р е з у л ь т а т о м ж и з н и , ввиду чего н а д л е ж а л о всегда
б ы т ь к ней готовым. К а ж д ы й ч л е н с е л ь с к о й о б щ е
ственности часто с т а л к и в а л с я со с м е р т ь ю , ибо в п о
х о р о н а х у ч а с т в о в а л а вся деревня. Р е л и г и о з н ы е в е р о
126
вания с о д е р ж а л и э л е м е н т ы д о х р и с т и а н с к о г о периода.
Они к а с а л и с ь д у ш и , к о т о р а я о т л и ч а л а с ь качествами,
потребностями и чувствами, свойственными при ж и з
ни покойному. И с т о р и ю д у ш и п о с л е смерти вообра
ж а л и себе на подобие земной ж и з н и (небо к а к б о л ь
ш о е имение, ад — как з а с т е н о к ) . С м е р т ь о л и ц е т в о
р я л и с с у щ е с т в о м , к о т о р о е по в е л е и ю Господа Бога
п р и х о д и т оборвать нить земной ж и з н и . С м е р т ь п о
я в л я л а с ь у л о ж а у м и р а ю щ е г о вместе с д ъ я в о л о м
и ангелом, б о р ю щ и м и с я за его д у ш у . С м е р т ь п е р е с е
к а л а к о с о й (иногда серпом) нить ж и з н и , о с в о б о ж д а л а
д у ш у от т е л а и в е л а ее на суд Б о ж и й в царство
у м е р ш и х . С о г л а с н о и н ы м верования д у ш а д о л ж н а б ы
л а сама найти п у т ь на тот
свет, п р е о д о л е в а я г р о з я
щ и е ей п р е п я т с т в и я . С м е р т ь в о о б р а ж а л и т а к ж е в ви
де с к е л е т а в б е л о м п о к р ы в а л е с косой в р у к а х
(фольклорные
повествования,
рассказы,
вертепы,
г р у п п ы к о л я д о в щ и к о в , так наз. И р о д ы ) . Н а юге П о л ь
ш и смерть д а ж е в мороз п о я в л я л а с ь босиком, ее н е с л и
из дома в дом на спине. В н а с т о я щ е е время с у щ е
ствует т а к ж е иное в о о б р а ж е н и е смерти, которое не
выступает в к о с т е л ь н о й и к о н о г р а ф и и — п о я в л я ю щ а
яся вдруг н е з н а к о м а я ж е н щ и н а часто в б е л о м п л а т к е ,
приобретающая неожиданно сверхестественные раз
м е р ы . Т а к а я смерть с ч е л о в е ч е с к и м о б л и к о м о т л и ч а
л а с ь т а к ж е ч е л о в е ч е с к и м и качествами, в ы р а ж а л а ж а
л о с т ь , о с т а в л я я , на пример, п р и ж и з н и мать ма
л е н ь к и х детей, у м е л а б ы т ь б л а г о д а р н о й . С м е р т ь - ж е н
щина не р е з а л а своих ж е р т в . Она и х д у ш и л а . П о
скольку
подобным образом в о о б р а ж а л и
себе мор,
автор полагает, ч т о с м е р т ь - с к е л е т с косой в р у к а х
в ы с т у п а л а в б о л е е поздном периоде. В п л а с т и к е в ы
ступает т о л ь к о с м е р т - с к е л е т . П р е д в е с т н и к о м смерти
и д а ж е е ю самой м о г л и б ы т ь с т р а н н ы е с у щ е с т в а —
ч е р н а я к о ш к а л и б о собака.
О к о н т а к т а х м е ж д у миром ж и в ы х
и умерших
пишет К ш и ш т о ф
Р е н и к в статье „ О
контактах
с у м е р ш и м и . Н а р о д н ы е в о о р а ж е н и я " . В народном в о
о б р а ж е н и и мира э т и х к о н т а к т о в о ж и д а л и , они б ы л и
желанными, если появлялись в соответствующие пе
р и о д ы времени и о п р е д е л е н н ы х м е с т а х ; б ы л и и е ж е
д а н н ы м и , е с л и п е р е с т у п а л и эти г р а н и ц ы . Т а к , н а п р и
мер в день поминовения у с о п ш и х г о т о в и л и на с т о л е
еду д л я д у ш у м е р ш и х и т о п и л и бани, ч т о б ы они
могли помыться. В пределах ритуала, души умерших
п о я в л я л и с ь т а к ж е напр. в н о ч ь Ивана К у п а л ы , в д е н ь
св. А н д р е я , в р о ж д е с т в е н с к у ю н о ч ь . Т о г д а н е л ь з я б ы
л о подметать избу, ч т о б ы с л у ч а й н о не вымести д у ш у
предка. В н е к о т о р ы х с л у ч а я х с л е д о в а л о о б я з а т е л ь н о
с о в е р ш а т ь о б р я д ы , ч т о б ы д у ш а м о г л а спрокойно у д а
литься, выключиться из числа ж и в ы х и быть при
н я т о й в мир у м е р ш и х . П о р о й м е р т в ы е п о я в л я л и с как
привидения, иногда с ц е л ь ю потребовать в ы п о л н е н и я
известного р и т у а л а (нап. в л о ж и т ь в гроб н е о б х о д и м ы е
�п р е д м е т ы ) . У ж а с в ы з ы в а л о возвращение л ю д е й , к о т о
р ы е п о г и б л и н а с и л ь с т в е н н о й с м е р т ь ю . Они станови
л и с ь демонами, привидениями, у т о п л е н н и к а м и . П р е д о тварить и х п о я в л е н и е м о ж н о б ы л о произнося м а г и
ч е с к у ю ф о р м у л у л и б о д е л а я с о о т в е т с т в у ю щ и й знак.
Одновременно существовали
магические
процедуры,
гарантирующие благополучие
умерших,
связанные
с их „ п л а н и р у е м ы м " в о з в р а щ е н и е м .
В статье „ П о х о р о н н а я трапеза в н а р о д н ы х о б ы чаяах и верованцях" Зофия Шромба-Рысова анали
зирует х а р а к т е р п о х о р о н н о й т р а п е з ы , состав у ч а с т
в у ю щ и х в ней лиц,
приготовленные блюда,
род
а л к о г о л я , место, где поминки с п р а в л я ю т с я и ф о р м а
воспоминаний об у м е р ш е м . К р о м е того, а н а л и з и р у е т с я
способ у г о щ е н и я н и щ и х и и х ф у н к ц и и в п о г р е б а л ь
ном обряде. В о п р о с поминок п р е д с т а в л е н на ф о н е
п р о б л е м а т и к и п и р ш е с т в вообще. А в т о р а интересуют
также преображения, которым подвергаются тради
ц и о н н ы е п о м и н к и в п о л ь с к о й деревне.
П о м н е н и ю автора, поминки
ным в о с х в а л е н и е м ж и з н и перед
детельством восторжествования
и в ы р а ж е н и е м в е р ы в единство
твых.
являются сознатель
л и ц о м смерти,
сви
ж и з н и над с м е р т ь ю
мира ж и в ы х и м е р
Я ц е к К о л ь б у ш е в с к и пишет в статье „ П о л ь с к а я
п о х о р о н н а я п е с н я " о п е с н я х , и с п о л н я е м ы х с момента
п о д г о т о в л е н и я т е л а к с л о ж е н и ю в гроб до момента
у х о д а у ч а с т н и к о в п о х о р о н (с к л а д б и щ а л и б о п о с л е
поминок). Н е к о г д а в с е о б щ и й о б ы ч а й и с п о л н е н и я этих
песен сейчас отмирает. С т а р ы й р е п е р т у а р п о г р е б а л ь
н ы х песен о х в а т ы в а л т е к с т ы , к о т о р ы е п е л и в о т д е л ь
н ы х ф а з а х о б р я д а ; они б ы л и р а з л и ч н ы в зависимости
от общественной г р у п п ы , возраста, у ч а с т н и к о в о б р я
да, региона. Ц е л ь ю отпевания б ы л о не т о л ь к о о п л а
кивание
у с о п ш е г о , но
также
магическая
охрана
ж и в ы х перед д у х а м и у м е р ш и х , а т а к ж е в о с х в а л е н и е
Господа Б о г а .
В п о л ь с к и х п о г р е б а л ь н ы х п е с н я х заметна с в я з ь
р е л и г и о з н ы х к о н ц е п ц и й с народным мировоззрением,
х а р а к т е р н о й чертой которого я в л я е т с я п о д х о д к с м е р
ти, как к естественному бесспорному я в л е н и ю . С р е д и
с о х р а н и в ш и х с я песен автор в ы д е л я е т народные п р о
изведения, я в л я ю щ и е с я р е л и к т а м и давней я з ы ч е с к о й
п о г р е б а л ь н о й песни, к о т о р а я
с т е ч е н и е м времени
п р и о б р е л а ч е р т ы христианства.
В статье „ К л а д б и щ е . А н т р о п о л о г и я п а м я т и " С л а вомир Сикора рассматривает вопрос к л а д б и щ е н с к о г о
пространства (вместе с к о с т е л о м ввиду исторической
связи м е ж д у обоими пространствами) в аспекте л ю д
ской памяти. П р о с т р а н с т в о это о т л и ч а е т с я д и х о т о м и
ческим х а р а к т е р о м : часть его оценивается п о л о ж и
т е л ь н о , а именно: к о с т е л , часовня, дорога
(главная
а л л е я ) , м о г и л ы у в а ж а е м ы х л и ц , а часть оценивается
о т р и ц а т е л ь н о — у г л о в а я часть, места, в ы д е л е н н ы е д л я
м о г и л самоубийц, н е к р е щ е н ы х детей и т.п.
П р а в и л а отбора этих п о в е р х н о с т е й : престиж, о с в я
щ е н и е и память. П р а в и л а п е р е п л е т а ю т с я и взаимно
дополяются.
Д а л е е автор а н а л и з и р у е т вопрос „ п а м я т н о г о м е
с т а " — о п р е д е л е н и я двойного з н а ч е н и я ' н а д г р о б н ы й
крест я в л я е т с я п а м я т ь ю об у м е р ш е м и в то ж е врем?т
напоминает о С т р а с т я х Господних. П о мнению автора,
это я в л я е т с я с и м в о л о м обоих событий, п р е о д о л е н и е м
времени, р а з д е л я ю щ е м оба эти смерти.
К р о м е того, в статье затрагивается вопрос
связи
памяти с местом: память к а с а е т с я равно ж и в ы х , как
и м е р т в ы х , о б ъ е д и н я е т и х б л а г о д а р я месту, где в о з
м о ж н ы встречи одних и д р у г и х .
Н а примере б е л о р у с с к о г о обряда
„ д е д о в " автор
отмечает, ч т о в п р е ж н е е время к о н т а к т с у м е р ш и м и
отличался
скорее
характером
анонимной
памяти
о другой стороне ( о б я з ы в а л контакт с б ы в ш и м и ж и
т е л я м и данной местности независимо от степени р о д
ства), в н а с т о я щ е е ж е время я в л я е т с я
памятью
о близких людях.
О фотографиях
покойников
пишет
Кшиштоф
К у б я к . Основой эго статьи я в л я ю т с я
материалы,
касающиеся
восьми
местечковых
и
деревенских
к л а д б и щ , к о т о р ы е в 1983—1984 гг. собрал автор вместе
со своими студентами, п о с е щ а в ш и м и его л е к ц и и по
антропологии фотографии. В качестве сравнительного
материала б ы л и и с п о л ь з о в а н ы подобные снимки д р у
г и х к л а д б и щ X I X в.
О б ы ч а й п о м е щ а т ь ф о т о г р а ф и ю у м е р ш е г о на п а
м я т н и к е р а с п р о с т р а н и л с я в 60-х и 70-х г о д а х (как
в городе, так и в д е р е в н е ) . Он п р и о б р е л т а к у ю п о п у
л я р н о с т ь , что ф о т о г р а ф и и с т а л и п о м е щ а т ь д а ж е на
тех
могилях, формы
к о т о р ы х не
приспособлены
к этому.
В ф о р м а л ь н о м о т н о ш е н и и традиция надгробного
снимка берет свое н а ч а л о с портрета покойника, з а
снятого в г р о б у . А в т о р д о к у м е н т и р у е т т а к ж е с о в р е
м е н н ы е ф о р м а л ь н ы е нововведения
и
модификации
такого рода и з о б р е ж е н и й , а т а к ж е разницу в манере
и з о б р а ж е н и я п о к о й н ы х на д е р е в е н с к и х и городских
кладбищах.
И з п р и в е д е н н ы х в статье в ы с к а з ы в а н и й м о ж н о
б ы л о б ы установить две п р о т и в о п о л о ж н ы е тенденции
р а з в и т и я надгоробной ф о т о г р а ф и и :
идеалистической
( с т р е м л е н и е , ч т о б ы п р е д с т а в л е н н а я л и ч н о с т ь б ы л а та
кой, как „ п о д о б а е т " , т.е. как этого т р е б у е т святость
места) и
реалистической
(стремление
представить
у м е р ш е г о таким как он б ы л при ж и з н и ) . П р о т и в о п о
л о ж н о с т ь эту м о ж н о соотнести: и е р а р х и я — е с т е
ственность, с е р ь е з н о с т ь — у л ы б к а , м у н д и р и л и т е м
ный костюм с „подрисовкой"
знаков отличия
-„ л ю б о й " наряд, т о л ь к о л и ц о - вся ф и г у р а , отсутствие
ф о н а •— о т ч е т л и в ы й ф о н .
С т а т ь я я в л я е т с я своего рода о ч е р к о м , а предста
в л е н н ы й в ней материал не у п о л н о м а ч и в а е т к б о л е е
широким теоретическим обобщениям.
Я . К о л ь б у ш е в с к и в статье „ Н а д г р о б н ы е
стихи
на п о л ь с к и х к л а д б и щ а х " с и г н а л и з у р у е т п р о б л е м а т и к у ,
подробно п р е д с т а в л е н н у ю в эго книге, „ К л а д б и щ е н
ские с т и х и " , В р о ц л а в
1985 г. И з д а н н ы е н а д г р о б
ные стихотворения являются типичными произведе
ниями этого рода, собранными с территории всей
П о л ь ш и . Б о л ь ш и н с т в о из них это т и п и ч н ы е варианты
одного образца. Иногда этим о б р а з ц о м я в л я ю т с я с т и
х о т в о р е н и я и з в е с т н ы х поэтов.
Статья Тадеуша
Персяка
„Барочное
искусство
достойного у м и р а н и я " я в л я е т с я п о п ы т к о й
предста
вит п о л ь с к о е барочное и с к у с с т в о достойного у м и р а
ния. Образец достойной смерти о т о б р а ж е н на основе
анализа
поминальных
проповедей,
аскетической
и а г и о г р а ф и ч е с к о й письменности. Своими и с с л е д о в а
ниями автор охватывает всю эпоху, п р и м е н я я метод
отбора
самых
презентабельных
авторских
групп
(босье
кармелиты,
доминиканцы,
францисканцы)
и о т д е л ь н ы х авторов. Н а основе подобранного м а
т е р и а л а м о ж н о у с т а н о в и т ь сарматский идеал достой
ного у м и р а н и я . Э л е м е н т а м и достойной смерти, тесно
связанными с сарматской к у л ь т у р о й , я в л я ю т с я со
г л а с о в а н и е п о л ь с к о й п с и х и к и с потридентскими н о р
мами аскетизма, б е з о б о я з н е н н о е отношение к смерти
л и б о смягчение боязни, подчинение достойной смерти
р ы ц а р с к и м и п о м е щ и ч ь и м идеалам, п р о я в л е н и е свое
образного
мессианства,
мегаломания, к у л ь т
герба,
культ Божьей Матери.
И с с л е д о в а н и е всей э п о х и
предоставило
автору
в о з м о ж н о с т ь отметить х а р а к т е р н у ю э в о л ю ц и ю м о д е л и
достойной смерти, к а к : в о с х в а л е н и е
патетического
подхода, м о н у м е н т а л ь н о г о героизма, распространения
популярных
образцов
поведения,
способствующих
присвоению
их
самыми ш и р о к и м и
общественными
кругами. П а ф о с б ы л заменен
чудодейственностью,
личные усилия — вмешательством
сверхестественн ы х сил. М о ж н о п о л а г а т ь , что такого рода п р е о б р а
зование п о з в о л и л о сарматскому и с к у с с т в у достойного
умирания, с одной с т о р о н ы , с о х р а н и т ь с я в м о н а ш е с
ком ф о л ь к л о р е , а с д р у г о й — в народной к у л ь т у р е .
В т о р а я ч а с т ь этого с у ж д е н и я гипотетична. П р о в е р и т ь
ее м о ж н о п у т е м д а л ь н е й ш и х исследований.
127
�П р е д с т а в л е н и е ада в средневековой П о л ь ш е " это
З а г л а б е статьи С т а н и с л а в а Б ы л и н ы . А в т о р опирается
на с о ч и н е н и я Отцов Ц е р к в и , собрания проповедей,
литературные
произведения
р е л и г и о з н о г о харатера,
а т а к ж е па с о х р а н и в ш у ю с я в к о с т е л а х ж и в о п и с ь
воображения
и церковные
обряды,
выступающие
в популярной культуре.
К о с т е л ь н а я дидактика, о т к а з ы в а я с ь от п р е д с к а з ы
вания посмертной с у д ь б ы ч е л о в е к а , не
скупилась
в то ж е время описывать потусторонний мир, о с о
бенно ч и с т и л и щ е . И т а к — пишет автор — к о л л е к т и в
ное э с х а т о л о г и ч е с к о е
воображение
формировалось
в плоскости сопоставления научных и п о л у л я р н ы х
знаний, а т а к ж е т р а д и ц и о н н о й к у л ь т у р ы . Т а к о е с о п о
с т а в л е н и е способствовало р а з в и т и ю народной д е м о н о
л о г и и и — несмотря на с д е р ж а н н о с т ь проповедников
— в о о б р а ж е н и ю а д с к и х м у к и п ы т о к . Эти п о с л е д н и е
я в л я ю т с я г л а в н ы м предметом и с с л е д о в а н и й
автора.
Б ы л и н а коистатирует, что эти в о о б р а ж е н и я б ы л и зна
ч и т е л ь н о мягче, ч е м подобные к а р т и н ы пыток в З а
падной Европе и, к р о м е того, не п е р е с т у п а л и границ
пыток, п р и м е н я е м ы х в то вермя правосудием.
О р г а н и з а ц и я ада, н а з ы в а е м о г о т а к ж е царством
ада,
сопоставлялась
с
организацией
государства,
у п р а в л я е м о г о с у р о в ы м деспотом, к о т о р о г о о т о ж д е с т
в л я л и с д ь я в о л о м . Х а р а к т е р н о , что о б щ е с т в е н н о с т ь
п о с л е д о в а т е л ь н о с о х р а н я л а свою д в о й с т в е н н у ю с т р у к
туру: к л е р и к а л ь н у ю и мирскую. Известные в П о л ь ш е
пластические
представления
ада
часто
сочетались
с застенком л и б о т ю р ь м о й . П о д о б н о тому, как к а р
тины пыток б ы л и конкретны и сочетались с тог
дашней реальной действительностью, местоположение
застенка п о д л е ж а л о таким ж е законам. В п р о т и в о
п о л о ж н о с т ь небесам ад не н а х о д и л с я „ г д е то д а л е к о " ,
но и м е л к о н к р е т н о е место. И з в е с т н ы в народной тра
диции места, к о т о р ы е с ч и т а л и с ь в х о д о м в ад; и з
вестны т а к ж е местные ады, о ч е м с в и д е т е л ь с т в у ю т
с р а в н и т е л ь н о часто в с т р е ч а ю щ и е с я в П о л ь ш е местные
названия, так наз. „ П е к л о " и л и „ П е к е л к о " .
П о л ь с к и й с р е д н е в е к о в ы й ад — у т в е р ж д а е т автор
— не б ы л с л и ш к о м ж е с т о к и м , но напоминал о
своем
с у щ е с т в о в а н и и тогда, когда р е ч ь к а с а л а с ь г л у б о к и х
недр п о л ь с к о г о с и н к р е т и ч е с к о г о христианства.
Ольга
Гольдберг
— М у л ь к е в и ч
в статье
„Траурные и поргебальные обряды польских евреев"
В
еврейской
традиции
обряды,
связанные
со
с м е р т ь ю , п о х о р о н а м и и т р а у р о м , с о д е р ж а л и ряд п р е д
писаний, о т н о с и т е л ь н о о п р е д е л е н н о г о образа действий
и поведения семьи у м е р ш е г о , а т а к ж е всей о б щ е
ственности. У к а з а н и я эти о т р а ж а ю т с я на
философ
ские о с н о в ы е в р е й с к о й р е л и г и и , на к о т о р ы х сказа
л и с ь верования и п р е д р а з с с у д к и , в о з н и к ш и е в у с л о
в и я х ж и з н и о т д е л ь н ы х е в р е й с к и х г р у п п . Т а к на
пример, па территории П о л ь ш и р а з н и л и с ь п о г р е б а л ь
ные обряды хасидов и „митаигов". Иначе совершался
обряд п о х о р о н цадика, иначе о б ы к н о в е н н о г о смерт
ного. О б щ е й ч е р т о й е в р е й с к и х п о х о р о н б ы л о у ч а с т и е
в о б р я д а х не т о л ь к о всей семьи у м е р ш е г о , но и д р у
гих членов общины. Обряды начинались с совместных
молитв у ложа умирающего и кончались общей мо
л и т в о й в г о д о в щ и н у смерти.
В е з д е у м е р ш е г о х о р о н и л и без гроба, по в о з м о ж
ности быстро. П о к о й н и к а п р и н о с и л и на доске, з а в е р
нутого в б е л ы й саван. П о д г о л о в у к л а л и п о д у ш к у .
П о с л е выноса т е л а из дому в ы п о л н я л с я ряд м а г и ч е с
к и х действий, к о т о р ы е д о л ж н ы б ы л и п о м о ч ь д у ш е п о
к и н у т ь дом. Э т о б ы л первый, д л я щ и й с я н е с к о л ь к о ч а с о з период траура, п р е д в а р я в ш и й п о х о р о н ы . Т р а у р
д л и л с я год времени, так — как в е р и л и , что ж и з н е н
н ы е с и л ы покидают т е л о ч е л о в е к а постепенно: „ н е шама" — сразу же, „ н е ф е ш "
— с п у с т я 30 дней
и „ р у а х " — спустя год. П е р в ы й период траура п р о
д о л ж а л с я 7 дней, к о т о р ы е с е м ь я покойного проводила
дома, сидя на н и з е н ь к и х с к а м е е ч к а х , питаясь тем,
что п р и н о с и л и соседи. В т е ч е н и е этого времени пищу
не в а р и л и , не п о к и д а л и дома, м о л и л и с ь . Затем в т е
чение 30 дней з а п р е щ а л и с ь какие л и б о р а з в л е ч е н и я ,
с в а д ь б ы , п о к у п к и н о в ы х вещей. Т р а у р к о н ч а л с я в г о
довщину
смерти. В п р о д о л ж е н и е всего
траурного
периода ч и т а л и с ь о п р е д е л е н н ы е м о л и т в ы , в к о т о р ы х
у ч а с т в о в а л и все ч л е н ы о б щ и н ы .
228
Р ы ш а р д Т о м и ц к и в статье „ П у т и в з а г о р о б н ы й
мир. М а т е р и а л ы к а с а ю щ е с я Э с х а т о л о г и и А ц т е к о в "
с п и р а е т с я г л а в н ы м образов на и с т о р и ч е с к и е и с т о ч
ники со второй д е к а д ы
X V I в., к о т о р ы е к а с а ю т с я
завоеванной испанцами Ц е н т р а л ь н о й М е к с и к и . О с н о
вой м а т е р и а л о в я в л я е т с я п р е ж д е всего
H i s t o r i a ge
n e r a l Йе l a s cosas de N u e v a E s p a n a , написанная п р е д
вестником э т н о л о г и и и мексиканистики, миссионером
— ф р а н ц и с к а н ц е м О. B e r n a r d i n o de S a h a g u n .
С о д е р ж а щ и й с я в статье м а т е р и а л д е л и т с я на три
части
соответственно
трем
категориям
мышления
о п о т у с т о р о н н е м мире в р е л и г и и ацтеков.
Первая
часть •— О тех, к т о п о п а л в ад и о том, как к ним
о т н о с и л и с ь , вторая — О тех, к т о ш е л в земной рай
и т р е т ь я часть — О т е х , к т о ш е л в небо.
В ад, где ж и л д ь я в о л по имении М и т ц л а н т е ц у т л и
н а з ы в а е м ы й т а к ж е Т з о н т е н о ц и его ж е н а , богиня
М и ц т е ц а ц и х и а л ь т ш л и все те, к т о у м и р а л по п р и
чине б о л е з н и , среди них т а к ж е ж е н щ и н ы и дети.
П о к о й н и к а , к о т о р ы й ш е л в ад, г о т о в и л и в п у т ь , ве
д у щ и й в потусторонний мир, с т а р ц ы — с п е ц и а л и с т ы
по р е з к е бумаги. Н а дорогу покойник п о л у ч а л соот
в е т с т в у ю щ и е бумаги и к у в ш и н ч и к с водой. П о к о й н и к а
о б е р е г а л и т а к ж е от ц а р я щ е г о в потустороннем мире
х о л о д а . С этой ц е л ь ю р а з в о д и л и спустя
80 дней о г о н ь
и с ж и г а л и о д е ж д у , о р у ж и е и все предметы, к о т о р ы м и
покойник п о л ь з о в а л с я при ж и з н и . О г о н ь р а з в о д и л и
многократно — в п о с л е д н и й р а з спустя 4 года, ибо в е
р и л и , что п о с л е такого срока покойник о т п р а в л я е т с я
в 9 адов. П о с к о л ь к у ч е р е з реки, р а з д е л я ю щ и е ад на
ряд сфер, покойник п е р е п р а в л я л с я на х р е б т е собаки
E O время п о г р е б а л ь н о й церемонии, у б и в а л и т а к ж е с о
баку со с в е т л о к р а с н о й ш е р с т ь ю .
В земной р а й страну Е е ч н о й радости и в е с е л ь я ,
где п р о ж и в а л и боги п о п а д а л и те, к т о погиб в воде
и л и от м о л н и и , а т а к ж е с и ф и л и т и к и , п р о к а ж е н н ы е ,
с т р а д а ю щ и е часоткой, подагрой, водянкой. И х т е л не
сжигали, а закапывали.
В небо, страну, где проживает с о л н ц е , п о п а д а л и
погибшие на войне л и б о у м е р ш и е в п л е н у , к о т о р ы м
п р и х о д и л о с ь нести с л у ж б у у своих врагов. С п у с т я ч е
т ы р е года они п р е в р а щ а л и с ь в п р е к р а с н ы х птиц, к о
т о р ы е с о б и р а л и н е к т а р с цветов, р а с т у щ и х на рав
нине (в н е б е с а х ) .
Я . К р ы т в статье „ У м и р а н и е и смерть в п о н я т я х
Д а л ь н е г о В о с т о к а " на основе а н а л и з а ф и л о с о ф с к о - р е
л и г и о з н ы х систем И н д и и ( и н д у и з м ) и К и т а я (таоизм,
к о н ф у ц и а н с т в о ) рассматривает разницу м е ж д у п о н я
тием смерти и у м и р а н и я в к у л ь т у р а х В о с т о к а и З а
пада. Н а базе р а з л и ч е н и я м е ж д у смертно (событие —
т и п и ч н ы й п о д х о д д л я Запада) и умиранием (процесс
— типичный подход д л я к у л ь т у р ы Востока) К р ы г
вводит
ряд
противопоставлений,
характеризующих
ото р а з л и ч е н и е .
П е р в о е из н и х касается п о в е д е н и я у м и р а ю щ е г о .
В к у л ь т у р е Запада т и п и ч н о й я в л я е т с я пассивность,
пассивное подчинение х о д у событий. В к у л ь т у р е В о
стока у м и р а ю щ и й активен. Э т о в ы т е к а е т и з у б е ж д е
ния, что смерть я в л я е т с я л и ш ь одним и з этапов ж и з
ни, притом не менее в а ж н ы м чем д р у г и е . П р о ц е с с
у м и р а н и я — это один и з этапов д о с т и ж е н и я д у х о в
ного совершенства в ж и з н и ч е л о в е к а , п р и б л и ж е н и е м
к а б с о л ю т у , о д н о в р е м е н н ы м о с в о б о ж д е н и е м и от ж и з
ни, и от смерти.
Т а к о й п о д х о д о б ъ я с н я е т с я основным о н т о л о г и ч е с
к и м принципом ф и л о с о ф и и В о с т о к а — ц и к л и ч н о с т ь ю .
Отсюда у б е ж д е н и е — с ним в я ж е т с я
идея перево
п л о щ е н и я — что ч е л о в е к многократно живет и у м и
рает. С л е д о в а т е л ь н о
смерть не я в л я е т с я
—
как
в к у л ь т у р е Запада — о к о н ч а т е л ь н ы м у х о д о м из ж и з
ни, но л и ш ь и з в е щ е н и е м о п р е д с т о я щ е м вторичном
п о я в л е н и и на свет. О д н а к о д л я того, ч т о б ы вновь
родиться, надо
п о л н о с т ь ю познать ж и з н ь . Отсюда
разница в р а з м ы ш л е н и я х о смерти. В к у л ь т у р е З а
пада m e m e n t o обозначает аскетизм, о т р е ч е н и е от б р е н
ной ж и з н и , в ф и л о с о ф и и ж е Востока •— примирение,
понимание законов смерти и п о л ь з о в а н и е тем, что н е
сет нам ж и з н ь , о ч е р е д н ы м этапом к о т о р о й я в л я е т с я
смерть.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fec05d87cd09e29c5d94c1ef074c556.pdf
e36968ce715a94645963a6ec29890c68
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3257
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1986
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3052
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.130
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
©
ROK
XL
в
•
1 986
Nr
3
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
Ł
A
W
-
N A R O D O W Y
W
A
R
S
IMIENIA
Z
A
W
A
-
K
OSSOLIŃSKICH,
R
A
K
Ó
W
-
G
D
A
N
W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ
S
K
-
Ł Ó D Ź
AKADEMII
NAUK
�C O N T E N T S
Aleksander J a c k o w s k i
Farewells
Antoni Kroh
Cracow F r a t e r n i t y o f Grave A r t i s t s
L u d w i k Stomma
French Kings' Galaxy.
L o u i s X V I I and P h a n t o m s
145
Charles V I ' s mudnoss
146
Dariusz Czaja, C z e s ł a w R o b o t y c k i
131
.
.
.
.
135
The peasant f a m i l y i n t h e Podlasie region according
t o the w e a k l y „ P r z y j a c i ó ł k a "
149
Zdzisław Mach
E d m u n d R o n a l d Leach
157
E d m u n d Leach
Levels o f c o m m u n i c a t i o n and problemu of taboo
i n an appreciation o f p r i m i t i v e a r t
.
.
.
.
150
E d m u n d Leach
A T r i o b r a n d Medusa?
165
B o r i s Aleksandrowicz R y b a k ó w
Maorounivorse i n the m i c r o m i i v e r s o o f folk a r t
1G7
Wojciech B i a l o p i o t r o w i c z
Problems o f folk a r t i n the O r t h o d o x p a i n i t i n g
Zofia Szanter
i n v i e w o f some examples f r o m the Carpathians
171
17th C e n t u r y icons i n the M u s z y n a region
17У
Tadeusz Chrzanowski
The tree o f d e a t h
Marian Kornecki
The B o c h n i a cycle o f dance macabre
.
.
197
presentation.
M a r g i n a l note o n the c o n t i n u i t y o f the
memento
mori m o r i l i z i n g m o t i f i n the Provinces i n the 19tli
century
Granite f o l k sculpture i n E a s t e r n Podlasie
Alicja Małeta
Wojciech Krasuski
.
.
207
221
Crosses a n d way-side shrines as signs o f space
division
Aleksander J a c k o w s k i
225
A n d r z e j Grzelachowski a n d
his B l a c k
African
Sculpture
Zofia G r ó d e c k a
233
Many-generation t r a d i t i o n i n f o l k e m b r o i d e r y
Halina Kenarowa
.
239
>,It's never t o o l a t e ! " . The p a i n t i n g o f J a n i n a
Orynżyna
249
Aleksander J a c k o w s k i
Janina O r y n ż y n a
252
Aleksander J a c k o w s k i
J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa
253
REDAGUJE
ZESPÓŁ:
der J a c k o w s k i
czyńska-Iracka,
redaktora
Zbigniew Benedyktowicz, Ewa
(redaktor
Jan
naczelny), E w a
Krzysztof
naczelnego)
oraz:
Makulski,
Zofia
Jerzy
Bisiak,
Aleksan
redakcji), Anna K u n Roman
Reinfuss
Jarnuszkiewiczowa,|
Redakcji:
Iwińska
(z-ca
Hanna
Swiderski.
techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz,
lena
Adres
Łoziński,
j Jadwiga
Szewczyk-Wierzbicka, Jan
Redaktor
Fryś^Pietraszkowa,
K o r u l s k a (sekretarz
(ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a
I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a ,
994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229.
Rękopisów nie zamówionych redakcja nie zwraca.
Magda
(ros.).
skr.
poczt.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de7f29b18395bad3e0a3f9becd65892c.pdf
3038208a076f4edde42ae8b8cb09691b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:682
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:628
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.247-266
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
к
N
О
R
I
K
A
„Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2
UCZCZENIE
ZASŁUG
NAUKOWYCH
PROFESORA KAZIMIERZA
(Posiedzenie
Komisji
Etnograficznej
DOBROWOLSKIEGO
Komitetu
Nauk
Historycznych
PAN)
D n i a 25 m a j a 1968 r. odbyła się w K r a k o w i e uroczystość poświęcona u c z c z e n i u
zasług n a u k o w y c h
stości było
prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o .
wręczenie
zawierającego
prace
profesorowi
poświęcone
w a n o prof. D o b r o w o l s k i e m u
w
zakresie
badania
kulturze
jako wyraz
przeszłości
ósmy t o m tego w y d a w n i c t w a
święconych p r o b l e m a t y c e
zbiorowego
ludności
Pasterstwo
góralskiej .
1
uznania za wybitne
Podhala
m a objąć
Punktem centralnym
dzieła
i
kultury
reedycje
uroczy
i
Podhala,
T o m ten
dedyko
zasługi, j a k i e położył
ludności
prac
Tatr
góralskiej.
Kolejny,
prof. D o b r o w o l s k i e g o ,
po
j a k o k a m e r a l n a , zgromadziła w a u l i Oddziału
Pol
góralskiej .
2
Uroczystość, p r z e w i d y w a n a
s k i e j A k a d e m i i N a u k w K r a k o w i e l i c z n e grono przyjaciół, uczniów i w s p ó ł p r a c o w
ników P r o f e s o r a . P r e z e s Oddziału P A N w K r a k o w i e , prof, dr Z e n o n K l e m e n s i e w i c z ,
dokonując
aktu
wręczenia
pierwszego
egzemplarza
s a n e p r z e z j u b i l a t a rozważania, poświęcone p o s t a w i e
pracy
uczonego
podkreślając,
że
przytoczony
też c h a r a k t e r y z u j e osobowość naukową prof.
„U wielu
tego t o m u , przypomniał
uczonego
fragment
napi
w o b e c życia i dobrej
tych
rozważań
najlepiej
Dobrowolskiego:
u c z o n y c h , którzy wnieśli do n a u k i istotne wartości, p r a c a
badawcza
stała się siłą wiodącą, j a k a wysunęła się n a czoło w s z y s t k i c h i c h dążeń. W e w n ę t r z
nej
pasji
ludzi
poznawczej
odgrywają
podporządkowane
dominującą
rolę.
zostały
Uczeni,
czynności, które
o których
mówię,
w
życiu i n n y c h
rezygnują
z
wielu
dążeń i przyjemności, t a k częstych w i n n y c h środowiskach społecznych, j a k z b o
gactw,
władzy,
intensywnego
życia
towarzyskiego,
zabaw.
Starają
się
organizm
swój utrzymać w sprawności f i z y c z n e j po to przede w s z y s t k i m , a b y móc pracować,
działać.
Płonie
Przyświeca
w
i m dewiza
n i c h niepokój
Flauberta:
poznawczy,
pogoń
L'homme
n'est
rien, l'oevre
za doskonaleniem
daleka, od k r e s u , który c h c i e l i b y osiągnąć. Wyróżniając
się ogromną
w
się
dochodzeniu
do podjętego
K r a s z e w s k i e g o : nulla
dies abeat,
celu
naukowego
ąuin linea ducia
starają
supersit"
3
est tout.
poznawania
zawsze
wytrwałością
urzeczywistnić
zasadę
.
P a s t e r s t w o T a t r P o l s k i c h , i P o d h a l a , t. 7: Zycie i folklor pasterzy
Tatr
Pol
i Podhala,
W. A n t o n i e w i c z [red.], W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1967.
M.in. Przeszłość
Podhala,
Dzieje
wsi Niedźwiedzia,
Najstarsze
osadnictwo.
Podhala, Migracje
wołoskie.
K. D o b r o w o l s k i ,
Studia
nad życiem społecznym
i kulturą, Wrocław—•
— W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 38.
1
skich
2
3
�248
KRONIKA
Tej
właśnie
pasji
poznawczej
i
gorącemu
umiłowaniu
prawdy
naukowej
prof. D o b r o w o l s k i e g o złożyli u z n a n i e z e b r a n i p r z e d s t a w i c i e l e władz A k a d e m i i , p r z y
jaciele i uczniowie.
Odpowiadając
do
początków
na
swej
słowa
pracy
prezesa
Oddziału
naukowej
PAN
prof.
i zainteresowań
Dobrowolski
Podhalem
i
nawiązał
Góralszczyzną.
Wiążą się one j e s z c z e z jego c z a s a m i s t u d e n c k i m i , gdy n a s e m i n a r i u m prof. F r a n
ciszka
Bujaka
podjął
badania
nad dziejami
w s i Niedźwiedź,
które
kontynuował
j e s z c z e w l a t a c h późniejszych, a monografię tej w s i ogłosił w 1931 r. Później
przy
szedł o k r e s bezpośredniego związania z r e j o n e m T a t r p o p r z e z działalność polityczną
w okresie plebiscytu i obejmowania
wy.
p r z e z państwo p o l s k i e obszarów Spiszą i O r a
O k r e s t e n wykorzystał P r o f e s o r
d l a l i c z n y c h badań t e r e n o w y c h , które k o n t y
nuował również później, a w y n i k i i c h przedstawiał w l i c z n y c h , z n a n y c h
cjach. Zainteresowanie
zainteresowaniami
go
wcześnie
do
ludnością góralską łączyło się u P r o f e s o r a
położeniem
ruchu
ludności
chłopskiej
socjalistycznego,
jeszcze
oraz robotniczej,
w
okresie
publika
także z s z e r s z y m i
które
zbliżyły
gimnazjalnym.
w y p ł y w a ł o dążenie do p o z n a n i a w a r u n k ó w życia ludności chłopskiej, j e j
Stąd
gospodarki
i k u l t u r y , j e j przeszłości oraz d n i a dzisiejszego. T o łączenie badań n a d Współczes
nością z równoczesnym
wistości,
doprowadziło
gralnego
ujmowania
głębokim
wcześnie
badanej
sięganiem w s t e c z , do podłoży a k t u a l n e j
do
zarysowania
się
koncepcji
rzeczywistości, p r z e d s t a w i o n e j
w
rzeczy
genetycznie-intepierwszym
zarysie
już w 1919 r.
Wstępem
naukowe,
niejako
do
zorganizowane
tego
uroczystego
p r z e z Komisję
i licznego
spotkania
było
posiedzenie
Etnograficzną
Komitetu
Nauk
Historycz
n y c h P A N , poświęcone niektórym, p o d s t a w o w y m a k t u a l n y m p r o b l e m o m t e o r e t y c z
n y m i metodologicznym
etnografii. Z a g a j e n i e
doc. dr. A n d r z e j a Waligórskiego
poświęcone t e o r e t y c z n y m i m p l i k a c j o m e t n o g r a f i c z n y c h
rozwój
zapoczątkował
i
uwarunkował
j a k o n a u k i . Z k o l e i doc. d r Z o f i a
lizmu-strukturalizmu
konkretnych
dysław
i
do badań
ugruntowanie
zmiany
założenia
metody
przedstawił
się
fundamentów
kulturowej,
w
następnie
w
genetyczno-integralnej
Dobrowolskiego, a n a koniec s a m Profesor
charakteryzując
etnografii
jasnym
funkcjona-
m.in. w y n i k i
światowej. Doc. dr
wykładzie
opracowanej
przez
było
których
etnografii
S o k o l e w i c z mówiła o z a s t o s o w a n i a c h
badań n a d t y m z a g a d n i e n i e m
Kwaśniewicz
badań t e r e n o w y c h ,
Wła
zasadniczą
prof.
ideę
Kazimierza
zarysował ogólne założenia teorii
pro
cesów żywiołowych, będącej p r z e d m i o t e m jego szczególnego z a i n t e r e s o w a n i a w o s t a t
nich
latach .
4
osadnictwem
Do
jej opracowania
terenów
beskidzkich,
posłużyły
nad
m.in. w y n i k i
organizacją
badań
gospodarki
Profesora
i
nad
współżyciem
w różnego t y p u j e d n o s t k a c h o s a d n i c z y c h , n a d kształtowaniem się s y s t e m u wartości
w
określonych
warunkach
bytu. T e o r i a
ta, dając
podstawę
do właściwego
m i e n i a podłoży i przebiegów procesów żywiołowych, s t a n o w i ważny p u n k t
dla
teorii p l a n o w e g o kształtowania życia, t a k ważnego w
Konferencja
wowych
założeń
dała
j e s z c z e r a z możność
metodologicznych
stwierdzenia
wiążących
rozu
wyjścia
ustroju socjalistycznym.
istotnej
wartości
podsta
się z g e n e t y c z n o - i n t e g r a l n y m
spoj
r z e n i e m n a rzeczywistość społeczną, które daje możność z r o z u m i e n i a teraźniejszości
i w y b o r u właściwych środków działania n a przyszłość drogą dokładnego
poznania
podłoży, które tę rzeczywistość ukształtowały w przeszłości.
Edward
Pietraszek
W y m i e n i o n e powyżej r e f e r a t y zostały o p u b l i k o w a n e w n i e c o z m i e n i o n e j
m i e w o b e c n y m i p o p r z e d n i m z e s z y c i e „Etnografii P o l s k i e j " .
4
for
�249
KRONIKA
Przemówienie
К.
Dobrowolskiego
Muszę przyznać się, że miałem p e w n e o p o r y p r z e c i w z o r g a n i z o w a n i u
uroczystości.
Krakowa
Wynikały
poświęcają
pełnego obciążeń
one
ze
świadomości,
dla mnie
czas
zawodowych,
K l e m e n s i e w i c z , który w
i koszty
naukowych,
że
Koledzy
w
warunkach
społecznych
sposób h a r m o n i j n y
moi
dzisiejszej
przyjeżdżając
życia
do
współczesnego
i innych. Ale P a n Prezes
łączy w i e l k i t a l e n t n a u k o w y
i
orga
n i z a c y j n y n i e t y l k o z praktyczną mądrością życiową, ale też z szeroką działalnością
społeczną, przekonał m n i e , że o r g a n i z o w a n i e
głębszy s e n s społeczny, n i e p o z b a w i o n y
podobnych
zebrań, j a k d z i s i e j s z e , m a
a s p e k t u w y c h o w a w c z e g o . Sądzę, że z j a w i s k o
społecznego u z n a n i a i ściśle z n i m powiązana życzliwość otoczenia w o b e c drugiego
człowieka
stanowią
zasadnicze
wartości,
które
sprzyjają
konstruktywnym,
t e c z n y m osiągnięciom j e d n o s t e k i zbiorowości w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h
działania.
Wartości
te z n a t u r y
r z e c z y wchodzą
w
skład
poży
ludzkiego
obowiązujących
zasad
wychowawczych.
Pragnę
przede
Antoniewiczowi,
wszystkim
memu
podziękować
drogiemu
k o w a ł m i V I I t o m Pasterstwa
z całego
przyjacielowi
Tatr
serca
prof.
Włodzimierzowi
od l a t a k a d e m i c k i c h , który
Polskich, i Podhala, monumentalnego
n i c t w a j e d y n e g o tego t y p u w świecie, i był i n i c j a t o r e m dzisiejszego
wielu
i
l a t wiążą
jego
mnie
kultury,
z n i m : głębokie
wspólne
ukochanie
zainteresowania
etnograficzne,
w y r a z w jego świetnych p r a c a c h e t n o g r a f i c z n y c h
stwa
Tatr
i
Tatr
zebrania. O d
ludu
które
góralskiego
ostatnio
znalazły
Paster
ogłoszonych w V I tomie
Podhala.
Jestem
Annie
wspaniałego
dedy
wydaw
winien
również
najgłębszą
Kutrzeba-Pojnarowej,
Polskich
i Podhala,
wdzięczność
za tak gruntowny
mej
artykuł
drogiej
w
u c z e n n i c y , doc.
Pasterstwa
V I I tomie
poświęcony m y m s t u d i o m n a d kulturą ludową w
t a c h o r a z za j e j z a w s z e chętną, szlachetną pomoc
w
sprawach
Karpa
naukowo-organiza-
cyjnych.
Z całego s e r c a dziękuję też P a n u P r e z e s o w i , prof. Z . K l e m e n s i e w i c z o w i , i s e
kretarzowi
się
do
naukowemu,
dzisiejszej
prof.
J . L i t w i n i s z y n o w i , za i c h życzliwe
uroczystości,
j a k również
innym
członkom
ustosunkowanie
Prezydium,
którzy
b y l i t a k u p r z e j m i przybyć n a z e b r a n i e .
Najserdeczniejsze
i
uczniów
przyjechali
J.
podziękowanie kieruję też do w s z y s t k i c h Kolegów,
za p r z y b y c i e
z
innych
B u r s z c i e , prof.
W.
ośrodków
zebranie.
naukowych
Dziękuję
nie
zwłaszcza
szczędząc
doc. M . F r a n k o w s k i e j ,
doc. Z . S o k o l e w i c z o w e j ,
prof. К.
trudów,
prof.
przyjaciół
t y m , którzy
m . i n . prof.
J . Klimaszew
Zawistowicz-Adamskiej,
Znamierowskiej-Prüfferowej.
Przejdę
zjalne
dzisiejsze
Dynowskiemu,
s k i e j , prof. J . P a z d u r o w i ,
prof. M.
na
z k o l e i do k i l k u r e f l e k s j i . Życie było m i życzliwe, m o j e
i u n i w e r s y t e c k i e przebiegały
bowiem w
epoce,
w a l k i o niepodległość P o l s k i , stopiona z w a l k ą
o przebudowę u s t r o j u
o radykalną reformę rolną. Dołączała się do n i e j w a l k a
moralnych
głoszących
przekreślenie
lata
którą przenikała
antagonizmów
gimna
atmosfera
społecznego,
o urzeczywistnienie zasad
wynikłych
z różnic
rasowych,
narodowościowych i r e l i g i j n y c h .
Pewna
część młodzieży g i m n a z j a l n e j
kółkach s o c j a l i s t y c z n y c h . Atmosferę
kajdan
ciowy
niewoli, wiara
przeciw
gimnazjalna
i
w
poniżeniu
akademicka
możność
w t y c h c z a s a c h g r u p o w a ł a się w t a j n y c h
tych
kółek
podniesienia
społecznemu
klas
inteligenckiego
i
charakteryzowała
i doskonalenia
warstw
pochodzenia
robotników i chłopów. Działo się to różnymi d r o g a m i :
b y t u robotników, p r z e z pracę fizyczną, p r z e z w y p r a w y
wola. z r z u c e n i a
życia, b u n t
upośledzonych.
starała
się
poznać
przez poznawanie
krajoznawcze.
uczu
Młodzież
życie
Warunków
Jedną z p o -
�250
KRONIKA
staci tej a k c j i było z w i e d z a n i e mieszkań s u t e r e n o w y c h n a przedmieściach
Przynosiło
ono
(przy d a w n e j
piecykiem
często
u l . Kołłątaja
kuchennym.
dzieci, robotnik
wstrząs
obrazy.
Nie
na Ludwinowie)
Zamieszkiwały
wyrobnica
bunt
przeciw
nigdy
z
izby
Krakowa.
piwnicznej
b e z podłogi z małym
trojgiem
rachitycznych
s t o l a r z a z siostrą. T e t r z y p a r t i e
sznurami. Tego rodzaju
moralny,
zapomnę
nietynkowanej,
ją:
z żoną i młody p o m o c n i k
lały s w e części i z b y
boki
wstrząsające
sceny wywoływały
nędzy, p r z e c i w
oddzie
u młodzieży
istniejącym
głę
potwornym
kon
t r a s t o m społecznym.
Charakterystyczną
cechą p e w n e j części młodzieży g i m n a z j a l n e j
i uniwersytec
k i e j był k u l t p r a c y f i z y c z n e j . Gimnazjaliści i a k a d e m i c y p r a c o w a l i w o k r e s i e w a
k a c j i j a k o siły n i e k w a l i f i k o w a n e
poznać ciężki t r u d
n a różnych s t a n o w i s k a c h p r a c y . Pozwalało i m to
robotników, wiodło
nimi a robotnikami,
do t w o r z e n i a
się więzi u c z u c i o w e j
między
niosło p o z a t y m dumę z g r o s z a z a r o b i o n e g o t w a r d y m
k i e m . D l a m n i e osobiście p r a c a w w a p i e n n i k u , n a b u d o w i e w c h a r a k t e r z e
nika
murarskiego
i
przy
regulacji
Dunajca
stały
się
źródłem
wysił
pomoc
apoteozy
pracy
f i z y c z n e j j a k o siły w y c h o w a w c z e j , zacierającej różnicę k l a s o w e .
Zapoznawanie
się
było s t o s u n k o w o
syteckich.
z życiem
słabsze wśród
Dwutygodniowa
chłopskim
wycieczka
n y c h z kolegą góralem n a P o d h a l e
w
ramach
cudnej
charakterami
przyrody,
świat
ludzi. Wycieczka
przez
piesze
m y c h równieśników
krajoznawcza
wycieczki
krajoznawcze
lat gimnazjalnych
i
odbyta
gimnazjal
w
latach
i S p i s z ukazała m i świat t w a r d e j
przenikły
wspaniałym
folklorem
ta zetknęła m n i e po r a z p i e r w s z y
w a l k i o byt
i
swoistymi
ze starą c z y s t o
polską mową l u d u s p i s k i e g o . Stała się też ożywczym źródłem, z którego
nie tylko
ukochanie
góralszczyzny, ale też z b i e g i e m
uniwer
wytrysło
c z a s u wola. i c h n a u k o w e g o
poznania.
Życie było m i życzliwe, gdyż miałem sposobność poznać w i e l u
wewnętrznie,
celom
w
których
pozaosobistym.
samą świadomość
palił
się płomień
Poznanie
takich
dążeń
ludzi
l u d z i pięknych
szlachetnych skierowanych
niesie
wiarę
i c h i s t n i e n i a . B e z n i c h najwznioślejsze
w
człowieka
zasady
ku
poprzez
stałyby się
pus
t y m i dźwiękami.
I j e s z c z e j e d n a r e f l e k s j a ogólniejszej n a t u r y . P o doświadczeniach długiego życia
myślę,, że w każdej l u d z k i e j
tości:
dobra,
rzetelna
praca
człowieka. P r z e s t r z e g a n i e
który
zbiorowości obowiązują
w
każdym
zawodzie
t y c h wartości w i e d z i e
pozwala
wydobyć
się z n a j t r u d n i e j s z y c h
stopę życiową
i zdobyć
bezcenny
MIĘDZYNARODOWA
KULTURY LUDOWEJ
skarb,
jakim
życzliwość
do zwartego,
wobec
war
drugiego
zbiorowego
wysiłku,
sytuacji ekonomicznych,
podnieść
jest
KONFERENCJA W
W KARPATACH
d w i e szczególnie ważne
i
zbiorowe
poczucie
SPRAWIE
BADAŃ
wartości.
( S M O L E N I C E 11—18 I X 1967 R.)
W l a t a c h 1959—1962 odbyło się k i l k a k o n f e r e n c j i związanych z u t w o r z e n i e m
Międzynarodowej K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h . Miały one
c h a r a k t e r p r z e d e w s z y s t k i m o r g a n i z a c y j n y i p l a n u j ą c y . P i e r w s z a Międzynarodo1
Zob. M. G ł a d у s z, Konferencja
w sprawie utworzenia
Międzynarodowej
Ko
misji Badań Kultury
Ludowej
w Karpatach,
„Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 3 3 9 —
— 3 4 3 ; t e n ż e , Zarys
planu
działalności i organizacji
Międzynarodowej
Komisji
do Badania Kultury
Ludowej
w Karpatach,
„Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 15—40;
A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
V konferencja
Międzynarodowej
Komisji
do Ba
dań Kultury
Ludowej
w Karpatach,
„Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 492—495.
1
�261
KRONIKA
w a K o n f e r e n c j a , podsumowująca n a większą skalę w y n i k i b a d a w c z e ,
nizowana w K r a k o w i e w
11—13
września
1964 r .
1967 r.
w
2
Druga
tego r o d z a j u
Czechosłowacji,
zastała
zorga
n a r a d a odbyła się w d n i a c h
gromadząc
również
przedstawicieli
w s z y s t k i c h k r a j ó w z a i n t e r e s o w a n y c h problematyką karpacką .
3
akademie
vied
w Bratysławie, który pozyskał do współpracy następujące i n s t y t u c j e : K a t e d r a
Organizatorem
etno
grafie
Konferencji
a folkloristiky
był
University
Komenského
pisná
spoločnost
grafii
a f o l k l o r i s t i k u Československé]
a folkloristiky
tinie.
w
Na
pri Slovenskej
Národopisný
akademie
U n i v e r s i t y Purkyně w
obradach,
które
odbywały
w
vied
akademie
ústav
Slovenskej
Bratysławie,
w
Slovenska
Bratysławie,
Üstav
věd w P r a d z e , K a t e d r a
w
„Domove
S m o l e n i c a c h odległych około 60 k m od B r a t y s ł a w y
vědeckých
etno
etnografie
B r n i e , Slovenské národně m u z e u m
się
národo
pro
w
Mar
pracovnikov"
było o b e c n y c h
82 u c z e s t n i
ków. Z P o l s k i przybyło 10 etnografów i folklorystów , a 14 z Bułgarii, Jugosławii,
4
R u m u n i i , Węgier i Z S S R .
5
Otwarcia Konferencji
dr
nauk
J . M j a r t a n,
wszystkich
narodów
jako
przewodniczący K o m i t e t u O r g a n i z a c y j n e g o
powołując
biorących
prezydium,
udział
w
do którego w e s z l i
obradach .
6
Na
dokonał
przedstawiciele
posiedzeniu
plenarnym
p i e r w s z e g o d n i a o b r a d zostały wygłoszone r e f e r a t y dotyczące p r o b l e m a t y k i i z a g a d -
Zob. M. G ł a d у s z, Międzynarodowa
Konferencja
poświęcona badaniom
kul
ludowej
w Karpatach,
„Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 440—457.
O K o n f e r e n c j i tej ukazało się już k i l k a i n f o r m a c j i : S . S v e h l á k ,
Medzinárodná konferencia
o studiu l'udovej
kultury
v Karpatech,
„Slovenský národopis",
t. 16: 1968 z. 1, s. 123—¡125; J . P o d o 1 á k, Medzinárodná
konferencia
o
studiu
l'udovej
kultury
v Karpatoch
(Smolenice
1967), „Slovenský národopis", t. 16: 1968
z. 2, s. 279—286; V . F r o 1 e c, Sendung
und Aufgabe
der Subkomission
fůr das
Studium
der Siedlungen
und der volkstümlichen
Baukunst
bei der
Internationalen
Kommission
für das Studium
der Volkskultur
in den Karpaten,
„Zpravodaj", M e z i
národní k o m i s e p r o s t u d i u m lidové k u l t u r y v K a r p a t e c h , s u b k o m i s e p r o s t u d i u m
sídel a lidového stavitelství, B r n o 1968, z. 1, s. 1—5; R e c . J . T o m e š , „Národopisné
a k t u a l i t y " , t. 5: 1968 z. 2, s. 145—'146; N . N . G r a c j a n c k a j a , Konfieriencija
po
izuczeniju
kultury
i byta nasielenija
Karpat,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1968, z. 3,
s. 128—130.
Der T . Brzozowska ( I B L P A N , Warszawa), mgr E . Dorywalska (Muzeum A r
cheologiczne i E t n o g r a f i c z n e w Łodzi), prof, dr M . Gładysz ( K a t e d r a E t n o g r a f i i
Słowian U J w K r a k o w i e ) , dr M . Gładyszowa (Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a
k o w i e ) , dr H . Kapełuś ( I B Ł P A N w W a r s z a w i e ) , doc. dr B . Kopczyńska-Jaworska
( K a t e d r a E t n o g r a f i i U Ł w Łodzi), d r A . K o w a l s k a - L e w i c k a (Zakład E t n o g r a f i i
P o l s k i I H K M P A N w Łodzi), prof, d r J . Krzyżanowski ( I B L P A N w
Warszawie),
doc. dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a
(Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w
Warszawie),
prof, d r R . R e i n f u s s ( I n s t y t u t S z t u k i P A N w K r a k o w i e ) .
Z Bułgarii p r z y b y l i : d r V . D e n c z e w , d r V . M a r i n o w i dr S . S t o i k o w a ( E t n o g r a f s k i i n s t i t u t i m u z e j B A N w Sofii) o r a z d y r . C h r . W a k a r e l s k i i d r D . W a k a r e l s k a - N e m o w a ( I n s t i t u t z a b a l g a r s k i jeżik B A N w S o f i i ) . Z Jugosławii: prof, dr M . G a v a z z i ( J u g o s l o v e n s k a a k a d e m i a z n a n o s t i , Z a g r e b ) i dr P. Tomic ( E t n o g r a f s k i m u z e j ,
B e o g r a d ) . Z R u m u n i i : d r P. Stáhl ( I n s t i t u t u l de S t u d i i S u d - E s t E u r o p e n e A R S R ) ,
dr I . V l a d u t i u ( I n s t i t u t u l de E t n o g r a f i e s i F o l c l a r A R S R , B u k a r e s z t ) . Z W ę g i e r :
prof, d r B . G u n d a ( E g y e t e m i Néprajzi Intézet, D e b r e c z y n ) . Z Z S S R :
akade
m i k J . V . B r o m l e j ( d y r e k t o r Instituía E t n o g r a f i i A N S S S R , M o s k w a ) d r N. N . G r a cjanskaja
(Institut Etnografii A N
S S S R , M o s k w a ) , dr J . G . H o s z k o
(Etnog r a f i c z e s k i j M u z e j , L w ó w ) i d r J . P. P r i l i p k o ( I n s t i t u t M i s t e c t w o z n a w s t w a , F o l k
l o r u ta E t n o g r a f i i A N U R S R , Kijów).
D o p r e z y d i u m w e s z l i : j a k o przewodniczący prof, d r Jiří H o r á k
(Czecho
słowacja) a następnie a k a d e m i k J . V . B r o m l e j ( Z S R R ) , prof, dr M . G a v a z z i
(Jugosławia), prof, dr M . G ł a d y s z ( P o l s k a ) , prof, d r B . G u n d a
( W ę g r y ) doc.
dr J . P o d o l á k (Czechosłowacja), d r P. S t a h 1 ( R u m u n i a ) , d y r . C h r . W a k a r e l s к i (Bułgaria).
2
tury
3
4
5
6
�252
KRONIKA
nień m e t o d y c z n y c h w p r z e p r o w a d z a n y c h
aktualnie badaniach
nawczych
kulturowych
z zakresu
morfologii
zjawisk
oraz studiów
ogólnokarpackich
porów
i
bałkań
s k i c h . R e f e r a t y te, mające umożliwić z e b r a n y m z o r i e n t o w a n i e się w s u m a r y c z n y c h
wynikach
ostatnio
dokonanych
badań,
posiadały
różnorodny
charakter.
z n i c h dotyczyły rezultatów i n d y w i d u a l n y c h studiów n a d w y b r a n y m i
o s z e r s z y m l u b węższym
n y c h o ujednoliconej
z a k r e s i e , i n n e stanowiły
problematyce.
Do tych
podsumowania
Niektóre
zagadnieniami
prac
kolektyw
o s t a t n i c h należały p r z e d e
wszystkim
w y p o w i e d z i referentów p o l s k i c h .
Założeniem dwóch p i e r w s z y c h referatów było w y k a z a n i e c e c h ogólnokarpackich
w z j a w i s k a c h k u l t u r o w y c h , j a k również r e g i o n a l n y c h zróżnicowań. Prof. d r B . G u n da w
Zur
referacie
Kulturmorphologie
in den Karpaten
przedstawił próbę s c h a
r a k t e r y z o w a n i a właściwości k u l t u r o w y c h n a obszarze K a r p a t p o p r z e z analizę
uwa
runkowań kształtowania się l u b występowania niektórych zespołów z j a w i s k i form.
Autor
n a wstępie przypomniał, że b a d a n i a
kalnego
i narodowego
charakteru
wiążące różne n a r o d y
oraz
szczególnych narodów. W
działających
na
etnologiczne
kultur,
do
dążą
wskazania
do w y k r y w a n i a
na
elementy
do w y k a z a n i a h i s t o r y c z n e j ciągłości k u l t u r o w e j
związku z t y m r e f e r e n t
zróżnicowania
kulturowe
w
rozważał z a g a d n i e n i e
Karpatach
przed
lo
kulturowe
u po
czynników
obecnym
okresem
n a s i l e n i a procesów integrujących.
Na
licznych
przykładach
pasterskiej referent
naturalnego,
od
historycznie uwarunkowanej
dyspozycji
przedstawił
przede
w s z y s t k i m z zespołu
s t r u k t u r y gospodarczej
p s y c h i c z n y c h , a także p o s t a w
jednostek
rozpowszechnianiu
utrzymywania
się w y t w o r ó w
się f o r m
kultury
środowiska
i społecznej
oraz
Następnie
z powyższych
kulturowych,
tradycyjnych w
od
i społeczeństw.
z n a c z e n i e kontaktów zewnętrznych, wynikających
runkowań, w
przykłady
zaczerpniętych
starał się wykazać zależności różnych z j a w i s k
dając
uwa
równocześnie
społecznościach l o k a l n y c h p o
z b a w i o n y c h t y c h kontaktów.
Szczególny
n a c i s k położył
niektórych w y t w o r ó w
tach
prof.
Gunda
n a zagadnienie
k u l t u r o w y c h , wskazując
historycznej
przetrwałe w
Karpa
z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h albo o c h a r a k t e r z e p r a h i s t o r y c z n y m oraz
nawią
zujące do t e c h n o l o g i i średniowiecznej. W w y w o d a c h
g r u p y elementów różnicujących o b s z a r y
do
ciągłości
na elementy
kultury
s w o i c h zwrócił u w a g ę n a t r z y
k a r p a c k i e : 1) zespół w y t w o r ó w należących
bałkańsko-śródziemnomorskiej,
2)
wykazujących
związki
z
Alpami,
3) właściwych t y l k o K a r p a t o m . Opierał się p r z y t y m n a b o g a t y m m a t e r i a l e
przy
k ł a d o w y m p o z y s k a n y m w c z a s i e l i c z n y c h badań t e r e n o w y c h .
Drugi z kolei referat
vacieho
w
dotychczasowych
kultur
badaniach
środowiskiem, p o d e j m o w a n y c h
wiała
sobie
odrębne c e l e —
było w y k a z a n i e
karpatskej
nad
przez
c e c h posiadających
zróżnicowania
wiązywanie
inne
życiem
różne
i
Na
kulturą
regionalne.
ludności
dyscypliny —
jednolity
Karpat
choć każda
jaki
porovná-
przypomniał,
starano
oraz
z nich
badań
we
Głównym
wspólnej
Karpat,
pierwszym
a
zadaniem
etnografów
i wykrycie,
j e s t właśnie
stadium
przypisuje
skoordynowanych
się
Przy
wyborze
z teoretycznego
które r o z p o w s z e c h n i o n e
jednorodne
przez
roz
przez
tego względu k o n i e c z n a jest
akcji.
pod u w a g ę
kultury ludowej,
którym
sta
się rozwiązać,
l u b podobny c h a r a k t e r
międzynarodowej
dla studiów porównawczych należy brać
nego względu t e z j a w i s k a
że
jej
zaś s t r o n y chodziło o wyjaśnienie, c o s p o w o d o
d y s c y p l i n y , j a k h i s t o r i a c z y językoznawstwo. Z
obszarze
wstępie
t y c h problemów, choć częściowo są one także r o z p r a c o w y w a n e
koordynacja
w
oblasti.
zasadniczym problemem,
j a k i e są tego p r z y c z y n y , z drugiej
wało
ÍViefctoré problemy
wygłosił doc. d r J . P o d o l a k ,
Tudových
Studia
MKKK
pochodzenie.
badań
i
tematów
metodycz
są n a całym
Dlatego
zajęto .się
to
paster-
�253
KRONIKA
stwem,
które
społecznej
swojego
daje
wiele
grupy.
rozwoju
całym obszarze
Po
tych
możliwości
Ponadto
mniej
śledzenia
t e n właśnie
więcej
sposobów
dział
życia
gospodarki
jednakowe
warunki
referent
przystąpił
i kultury
chłopskiej
środowiska
jednej
posiada
dla
naturalnego
na
Karpat.
wstępnych
uwagach
do
charakterystyki
kultury
p a s t e r s k i e j n a Słowacji, ujmując
ją w t r z e c h rozdziałach: 1) r o z p r z e s t r z e n i e n i e
pasterzy
od X V / X V I
skiej
wołoskich
określonej
Słowacji.
W
n a Słowacji
mianem
ostatnim
„wałasi";
w.; 2) pochodzenie
3) e t n i c z n y
z t y c h rozdziałów
charakter
zwrócił
p a c k i e oraz n a drogi i c h p r z e n i k a n i a . Z drugiej
tów
odbiegających
od ogólnokarpackiego
ludności
kultury
uwagę
pasterskiej
na elementy
specyficznych
na
ogólnokar-
s t r o n y wskazał n a rozwój
charakteru,
się
paster
elemen
dla
Słowacji,
uzależnionych od środowiska, a szczególnie w a r u n k ó w e k o n o m i c z n y c h .
Zagadnienie
związków
bałkańsko-karpackich
stępnych c z t e r e c h r e f e r a t a c h .
v
oblasti
Karpat
W
pierwszym
prof, d r M. G a v a z z i omówił
bałkańsko-karpackich. N a
zostało
wyeksponowane
z n i c h , P o stopách
zagadnienie
wpływów
i drogi r o z p r z e s t r z e n i a n i a
na
proudu
kulturowych
przykładzie t e c h n i k t k a c k i c h i n a z e w n i c t w a
k r e s u wskazał n a m e c h a n i z m y
w
kulturních
z tego z a
się w y t w o r ó w
ze środo
w i s k a bałkańskiego n a zachodnią Słowację.
Następnie
ręcznik
gólną
dyr.
dr
C h . Wakarelski
na wisokoplaninskata
uwagę
poświęcił
narodna
sprawie
w
badań
Izrabotwane
referacie
kultura
w Karpatite
porównawczych
na
talkowem
i na Balkanite
dotyczących
szcze
nazewnictwa
ludowego, dając l i c z n e przykłady ilustrujące s t o s u n e k w y t w o r ó w i z j a w i s k
do i c h
n a z w . W k o n k l u z j i przedstawił propozycję podjęcia w s k a l i międzynarodowej
cowania
słownika
w
zakresie
nazewnictwa
występującego
w
kulturach
opra
ludowych
k a r p a c k i c h i bałkańskich.
W
trzecim
v lidovém
z kolei
stavitelství
wadził n a p o d s t a w i e
nych
elementów
pt. Kulturní
referacie,
společenství
karpatsko-balkánského
wyników
budownictwa
prostoru,
własnych badań
ludowego
a interetnické
terenowych
regionów
vstahy
doc. dr V . F r o l e c
przepro
analizę k i l k u
Karpat
i Bałkanów,
wspól
tj.
Buł
g a r i i i Jugosławii.
W
auf einige
wakischen
wów
z tej grupy, pt. Die
ostatnim referacie
nisation
wichtigere
volkstümlichen
kulturowych
Kultur,
działających
podział tego o b s z a r u
ników
t e n podział
warunkujących
planowania
dziedzin
wnętrza
poruszył
zagadnienie
O n e to
wpływy
referent
specjalnie
wschodnie.
Wśród
wyeksponował
znaczenie osadnictwa
kultury
ludowej
mieszkalnego
wskazał
i
wołoskiego
dla kształtowania
n p . n a rozwój
tradycyjnych
w
urządzeń
pewnych
form
wystę
Równo
Dalsze
które
z Bałkanów
przykłady
zostały
się
roz
ogniowych
d o w o d y poglądom o w p ł y w i e w z o r ó w d o m u
n a Słowiańszczyznę.
Cze
Polsce i na Ukrainie.
skiego
Czechosłowacji
czytel
znaczenie
cześnie przeciwstawił s w o j e
ludowej,
wpły
spowodowały
p i e r w s z y — związany z prądami
wykazujący
pujących w Czechosłowacji, które mają analogie
kultury
Kolo-
tschechoslo-
na, kształtowanie się k u l t u r y w e w s c h o d n i c h o b s z a r a c h
chosłowacji. Udowadniając
niektórych
—
in der
Czechosłowacji.
n a d w a zasadnicze regiony:
i drugi
der walachischen
Erscheinungen
doc. dr V . Pražák
na terenie
zachodnioeuropejskimi,
k o l o n i z a c j i wołoskiej
Einwirkung
ethnographische
dotyczyły
przyniesione
szeregu
na obszary
za pośrednictwem Wołochów, n p . o r n a m e n t y k a
germań
innych
zjawisk
wschodniej
zdobnictwa
drzew
nego i h a f t u oraz f o r m y naczyń p a s t e r s k i c h .
Odmienny
charakter
posiadały
dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j ' ,
diów porównawczych
dwa
referaty
p t . Z zagadnień
nad kształtowaniem
polskie.
teoretycznych
się współczesnej
Pierwszy
z nich,
i metodologicznych
kultury
wsi
doc
stu
karpackiej,
�254
KRONIKA
dotyczył
niektórych
oceniającym
wania
prac
badawczych
stan obecnych
wyników
zakończonych
t a c h , właściwie j e d y n e j
narodowej
prac,
przeprowadzanych
prelegentka
już badań
w
Polsce .
terenowych
należycie s k o o r d y n o w a n e j
We
7
zwróciła u w a g ę
wstępie,
na brak
opubliko
nad pasterstwem
w
[Karpa
akcji w dotychczasowej
działalności. Nadto stwierdziła, że w o b e c
zwiększania
między
się ilości
publi
k a c j i j a k o r e z u l t a t u wzrastającej l i c z b y p o d e j m o w a n y c h
zbiorowo lub i n d y w i d u a l n i e
różnych
i
tematów,
odczuwa
się
przy
opracowywaniu
innych
dziedzin
kultury
większą potrzebę ściślejszego p o r o z u m i e n i a b a d a c z y w s k a l i międzynarodowej. K o n
t a k t y te n i e zostały d o t y c h c z a s o d p o w i e d n i o z o r g a n i z o w a n e
od 1959 r. d y s k u s j i r o b o c z y c h dotyczących p r o g r a m u
mimo
kontynuowanych
i ocen w y n i k ó w
prowadzonych
badań. N a r a d y te wpłynęły j e d y n i e — obok uporządkowania i p o d s u m o w a n i a
prac
wcześniejszych — n a p e w n e u k i e r u n k o w a n i a niektórych poszukiwań.
Doc. K u t r z e b a - P o j n a r o w a
w
P o l s c e badań
kultury
i
wyodrębniła trzy k i e r u n k i obecnie
terenowych.
materialnej
transporcie, przy
w
Pierwszy
szeroko
dotyczy
pojętej
przeprowadzanych
inwentaryzacji
gospodarce
c z y m dąży się do określania
archaicznych
chłopskiej
oraz
podobieństw
i różnic t e r y t o r i a l
n y c h . W y k o r z y s t a n i e materiałów stąd u z y s k a n y c h d l a o d t w o r z e n i a
rycznych
winno
odpowiednich
i
jeszcze
poprzedzić
elementów.
współczesnych
form
Drugi
kierunek
organizacji
o r a z powiązań z i n n y m i f o r m a m i
prace
nad
wykazać
skiej
jak
[...]
powiązań h i s t o
atlasową
występowania
się do opisów
z tendencją
tradycyjnych
ustalenia
typologii
wiejskiej. Ostatni kierunek
obejmuje
regionów
tradycyjnej
do
lub
wsi karpackich
kultury
góralskiej. W
mające
konkluzji
wysunęła postulat w y k o r z y s t a n i a w y n i k ó w badań d w u p i e r w s z y c h
do
„skonstruowania
teoretycznego
j a k o p u n k t u wyjścia
i d l a oceny
zarówno
modelu
kultury
tradycyjnej
d l a h i s t o r y c z n y c h badań
wsi
monograficznych,
ków
przemian
współczesnych.
cych
podstawy
do określenia
X¡IX
i X X
wieku",
Po
przeglądzie
„modelu
referentka
wszy
d l a w y z n a c z a n i a etapów i k i e r u n
dotychczasowych
kultury tradycyjnej
stwierdziła
kie
gór
porównawczych,
k i e r u n k u z m i a n współczesnych". M o d e l t a k i byłby p r z e d e
s t k i m użyteczny w b a d a n i a c h
modelu
gospodarki
etnograficznymi
metodą
sprowadza
pasterstwa
współczesne przekształcenia
referentka
runków
monografiami
sprawdzenie
form
budownictwie
konieczność
opracowań,
dają
w s i polskiej
przełomu
wypracowania
wariantu
u r b a n i z a c j i w s i k a r p a c k i c h , opartego n a zróżnicowaniu
form
kultury tra
d y c y j n e j w s t o s u n k u do w s i n i z i n n y c h .
W
ostatniej
prowadzonych
części r e f e r a t u
p r z e z Zakład
omówiona została p r o b l e m a t y k a
Etnografii
Polski I H K M
PAN w
prac
badawczych
Warszawie.
Dotyczy
ona kształtowania się w e w s i a c h b i e s z c z a d z k i c h k u l t u r y współczesnej j a k o
powstawania
nowych
wartości
w
zmienionych
warunkach
procesu
geograficznych,
d a r c z y c h , społecznych i k u l t u r a l n y c h u ludności składającej się obecnie w
gospo
znacznej
p r z e w a d z e z przesiedleńców z obszarów n i z i n n y c h ,
P r o f . d r M . Gładysz w r e f e r a c i e Z problematyki
skich
badawczej
w Karpatach
omówił główne k i e r u n k i i problematykę badań p r z e p r o w a d z a n y c h
r z e K a r p a t P o l s k i c h p r z e z niektóre ośrodki k r a j o w e .
cele i w y n i k i opracowań
monografii
etnograficznych
S z e r o k o zostały
potraktowane
w s i i regionów.
t y c h kładzie się szczególny n a c i s k n a u c h w y c e n i e s p e c y f i k i p r o c e s u
Pol
na obsza
W
pracach
dokonujących
się o b e c n i e p r z e m i a n w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h k u l t u r y w s i . B a d a n i a tego r o d z a j u
koncentrują
Etnografii
się
przede
IHKM
PAN
w Krakowie)
i w
wszystkim
w
w
Krakowie),
Beskidzie
Śląskim
na. S p i s z u ( K a t e d r a
(podjęte
Etnografii
przez
Zakład
Słowian U J
B i e s z c z a d a c h (Zakład E t n o g r a f i i P o l s k i I H K M P A N w
Warsza-
R e f e r a t t e n ze względu n a opóźniony p r z y j a z d p r e l e g e n t k i został wygłoszony
n a p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m trzeciego d n i a obrad.
7
�255
KRONIKA
wie).
Wybór
ków
historycznych
tych
rodzaju badania
nograficzne
regionów
i
został
podyktowany
specyfiką
społeczno-gospodarczych.
W
miejscowych
ograniczonym
warun
zakresie
tego
p r o w a d z o n e są i w i n n y c h r e g i o n a c h K a r p a t P o l s k i c h . P r a c e m o
mają
stanowić
niezbędną
podstawę
do s z e r s z y c h uogólnień
na
temat
rozwoju kultury ludowej w K a r p a t a c h .
Referent
które
omówił
zmierzają
następnie drugą grupę rozpoczętych poszukiwań
do opracowań
tematycznych. W
różnych działów k u l t u r y m a t e r i a l n e j
cyjną
w s i i obecne
pierwszym
terenowych,
rzędzie
dotyczą
z położeniem n a c i s k u n a działalność
jej ukierunkowania.
Mniej
liczne natomiast
one
produk
są p r a c e
podjęte
z z a k r e s u niektórych p r z e j a w ó w p l a s t y k i l u d o w e j i f o l k l o r u , w i e d z y i wierzeń oraz
zagadnień społecznych. P r a c e tej g r u p y odznaczają się p r z y t y m dużą
dowolnością
w
poszukiwań
doborze z a k r e s u t e m a t y c z n e g o
terenowych.
Niekorzystne
to
i problematyki,
zjawisko
jest
j a k również o b s z a r u
wywołane
brakiem
między różnymi placówkami prowadzącymi te b a d a n i a ,
koordynacji
posiadającymi
po
niejednolity
p r o f i l i różnorodne potrzeby.
W
dalszej
części
referatu
zostały
omówione
kolektywne
prace
gabinetowe
zmierzające do określenia s t a n u d o t y c h c z a s o w y c h w y n i k ó w badań k u l t u r y
ludowej
w K a r p a t a c h . D o n i c h p r z e d e wszystkim-należą p o s z u k i w a n i a b i b l i o g r a f i c z n e ,
mujące o z b i o r a c h m u z e a l n y c h oraz działalności b a d a w c z e j
Dyskusja
nym
przeprowadzona
dotyczyła
do potrzeb
zarówno
po r e f e r a t a c h
zagadnień
których czynników, t j . środowiska
wających
na formowanie
wygłoszonych
teoretycznych,
i sposobów b a d a w c z y c h .
Przede
jak
infor
instytucji.
na posiedzeniu
i
spraw
plenar
odnoszących
geograficznego
w
i warunków
społecznych
iKarpa,ta*ch. P r z y
zachowywaniu
tym
wpły
zwracano
n a t y m obszarze a r c h a i c z
nych form
k u l t u r o w y c h . Z zagadnień ogólnych o m a w i a n o z n a c z e n i e różnych
kolonizacji
d l a przeobrażeń
nych
kulturowych
oraz problem
słowackich
i p o l s k i c h . Podkreślano
bałkańskich,
również
współzależ
ności między różnymi d z i e d z i n a m i k u l t u r y , szczególnie między p a s t e r s t w e m
nictwem. Dyskutowano
form
r o z p r z e s t r z e n i a n i a się róż
elementów k u l t u r y n a obszarze K a r p a t j a k o r e z u l t a t w p ł y w ó w
rumuńskich, ukraińskich,
się
w s z y s t k i m podkreślano z n a c z e n i e n i e
się k u l t u r y l u d o w e j
u w a g ę n a w a r u n k i s p e c j a l n e sprzyjające
różnych
a rol
w karpackich
badaniach
t e r e n o w y c h , podnosząc obok i n n y c h z n a c z e n i e m e t o d y p s y c h o l o g i c z n e j . W
końcowej
fazie
dyskusji
wowych,
nictwa
także n a d m e t o d a m i s t o s o w a n y m i
stwierdzono
potrzebę
j a k np. opracowań
wybranych
dziedzin
szybszej
kartograficznych
kultury,
a
także
realizacji
niektórych
wytypowanych
szerszego
prac
zjawisk
uwzględnienia
podsta
oraz
słow
zagadnień
• toponomastycznych.
W
drugim
przewodniczyli
dniu
konferencji
etnografowie
obrady
odbywały
i folkloryści
się w
pięciu s e k c j a c h , którym
c z e s c y i słowaccy. Poszczególne
zgromadziły po k i l k u n a s t u uczestników, którzy p r z e d s t a w i l i
i
zajęli
się
nakreśleniem
planów
dalszej
pracy
badawczej
dotychczasowe
w
zakresie
sekcje
wyniki
swoich
specjalności.
Najbardziej
skoncentrowaną
pasterstwa
i rolnictwa
pasterstwa
jako
oraz
problematykę
sekcji
najwcześniej
przedstawiono, na obradach
budownictwa
utworzona
i form
dysponowała
odpowiednim
czasem
rozwinięcie w pełni p o s z u k i w a w c z y c h p r a c t e r e n o w y c h , miała też możność
łowania założeń i w y p r a c o w a n i a
metod
badawczych
sekcji
osadniczych.' Podkomisja
niejednokrotnie
na
sformu
uzgadnianych
w k r a j o w y c h i międzynarodowych o b r a d a c h .
8
N a p o s i e d z e n i u s e k c j i p a s t e r s t w a i r o l n i c t w a (przewodniczył doc. dr J . Podolák)
* B a d a n i a t e r e n o w e rozpoczęto w 1960 r. w P o l s c e i n a p o d s t a w i e tego s a m e g o
k w e s t i o n a r i u s z a n a Słowacji. Zob. K u t r z e b a - P o j ' n a r ó w a, op. cit., s . 493.
�256
KRONIKA
na p i e r w s z y m
m i e j s c u poruszono
tematyką,
ponadto
dawczych
nad
zagadnienia
przedstawiono
niektórymi
w
metodyczne
formie
szczegółowymi
związane z realizowaną
usystematyzowanej
zagadnieniami
wyniki
pasterstwa
prac
ba
określonych
regionów. Powyższe ujęcia zastały z a w a r t e w s i e d m i u r e f e r a t a c h : doc. dr B . K o p Przydatność
czyńska-Jaworska,
karpackiej;
cyjnej
kultury
wáw
wrazka
pastirskata
slavije
karpackiej
w Polsce;
s rabotite
terminolog
bit i materialnata
kultura
a její
koliba
Karpatech;
referatów,
związanych
z pasterstwem.
mie
pracami
sekcji
dyskusji stwierdzano
w
atlas
problematyce
z elementów
(sos s p e c j a l e n ogled na
u karpatskoj
uspoř edici
oblasti
w
Sekcji
v
rajon;
okoli
skoncentrowały
Nie zajmowano
d r J . Štika,
v
města
rolnej
konieczność powiązania
na
západních
Sumen.
się wokół
się n a t o m i a s t figurującymi
produkcji
Jugo-
proizwodstwenja
a místo pro ukládání sýre)
ovčiarstva
trady
metod
Probierni i
w karpato-balkanskija
formy
obrady
dotyczącymi
jeden
bačija
Etnografski
(ohniště
Nižinne
dr V . Denczew,
tematy
dialektolożski
na owcewastroto
wybavení
badawczych
kóz jako
dr P . T o m i c , Ustanova
dr V . M a r i n o w ,
Salašnická
w
metod
d r D. W a k a r e l s k a - N e m o w a ,
nad bałgarskija
ja);
(južno od Dunava);
wskazują
określonych
dr A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Hodowla
obszarze
Jak
zagadnień
w
progra
Karpat,
chociaż
prac badawczych
nad tymi dzia
łami p r o d u k c y j n y m i w s i .
9
W
szej
podsumowaniu
o b r a d wysunięto s z e r e g wniosków postulujących f o r m y
współpracy. Dotyczyły
one głównie
zaleceń r o z s z e r z e n i a t e m a t y k i
n a d p a s t e r s t w e m p r z e z włączenie k u l t u r y d u c h o w e j ,
o r a z powiązanie z p o k r e w n y m i
dzono
potrzebę w y k o n a n i a
k r e s u p a s t e r s t w a oraz p r z y g o t o w a n i a
południowo-wschodniej
struowania
kartograficznych
E u r o p y . T e uzupełniające
nego p r z e z uczestników o b r a d n a g r o m a d z e n i a
założeniami
karpackiego,
Wysunięto
również
wnioski
materiałów
zostało już u c h w a l o n e
prace
byłyby
pomocne
już rozpocząć w o b e c
dużej ilości materiałów
z b i e r a n y c h zgodnie
w
dotyczące
formie
do
MKKK
działalności
zalecenie
Drugą
nizacyjną
wprawdzie
kowie
spraw
n a Międzynarodowej
na podstawie
badawczej
wydawniczych.
terenowych
sekcję
Konferencji
materiałów
różnych
w
Zaprojektowano
Komisji,
co
ściślejszej
współpracy
już obecnie p r a c
kultury
ludowej
z k o l e i cechującą
okazała
na wniosek
się dużą operatywnością, a nadto
się p o d k o m i s j a
utworzona
dopiero
poszczególnymi
w
budownictwa
i form
w
zespołowe p r a c e
w
na terenie K a r p a t
daczy, a także r o z b u d o w y w a n a
ośmio
uchwa
podkomisjami.
dojrzałością
o s a d n i c z y c h . Została
jej ramach
słowackich odnoszących się do t r a d y c y j n e g o
t r a d y c j a t y c h badań p o d t r z y m y w a n a
.
Karpatach.
1964 r. n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w
polskijednak
10
monograficznych
u z y s k a n y c h z dotychczasowej
dziedzin
między
zresztą
1964 r. w K r a k o w i e
najlepiej
winęły się w Czechosłowacji. Przyczyniło się do tego i s t n i e n i e bogatych
wieloletnia
kon
stwierdzo
W związku z t y m , c e l e m uniknięcia rozbieżności w dalszej a k c j i b a d a w c z e j ,
lono
z za
z wytyczonymi przez
osobnego w y d a w n i c t w a
Zwłaszcza, że istnieją możliwości p r z y g o t o w a n i a
w ramach
stwier
zjawisk
problemowymi.
publikowanie
letniej
niektórych
słownika t e r m i n o l o g i i p a s t e r s k i e j n a obszarze
ujęć s y n t e t y c z n y c h , które p o s t u l o w a n o
z zakresu pasterstwa
zagadnień społecznych i s z t u k i
działami, j a k n p . u p r a w ą roślin. P o n a d t o
opracowań
dal
badawczej
orga
ona
Kra
roz
materiałów
budownictwa
p r z e z s t a r s z y c h i młodszych
oraz
ba
obecnie a k c j a s k a n s e n o w s k a .
N a konieczność t y c h powiązań w s k a z a n o n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i
w K r a k o w i e w 1964 r„ uchwalając w n i o s e k o r o z s z e r z e n i u p r a c p o d k o m i s j i p a s
terskiej na zagadnienia rolnicze i o utworzeniu samodzielnej podkomisji rolnictwa.
P o r . G ł a d у s z, Międzynarodowa
Konferencja...,
s. 451.
Zob. G ł a d у s z, Międzynarodowa
Konferencja...,
s. 451—452.
Zob. G l a d y s z, Międzynarodowa
Konferencja...,
s. 451.
9
10
1 1
�257
KRONIKA
Na
zebraniu
sekcji
budownictwa
i
form
o s a d n i c z y c h , której
przewodniczył
doc. d r V . F r o l e c w zastępstwie dr. n a u k J . M j a r t a n a , czechosłowaccy
przedstawili
się
wokół
najobfitsze
zagadnień
rezultaty
prac
terenowych.
historyczno-typologicznych
Tematyka
oraz
etnografowie
referatów
współczesnych
skupiła
przeobrażeń
w b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , a także dotyczyła m e t o d y c z n y c h p r a c związanych z p r z y
gotowaniem
materiałów d l a s k a n s e n u . R e f e r a t y , zresztą n a j l i c z n i e j s z e w tej s e k c j i
dr J . Hoško, Národně
wygłosili:
materjaloch
Sambirskej
downictwie
ludowym
Beskidu
a
w
Śląskiego;
triedenia
Karpat
Ludové
formy
půdorysného
latach
na
stavitel'stve;
ohnišť
na Oravě;
w
Návrh
S . Mruškovič,
o Vudovom
st. w
Karpatach
1945—1967
jednotný
dr
na juhozápadnom
formy
v
(Na
w
bu
przykładzie
dokumentácie
Význam
Slovensku;
otázke
Karpatech;
na
systém
S . Švecová,
dr n a u k J . M j a r t a n , К
Sídelné
dr S . Kovačevičová,
XVI—XVII.
dr M . Gładyszowa, Przeobrażenia
Polskich
a názvoslovie
stavitel'stvo
domu;
Karpatach
dr
poznatkov
pre
budywnictwo
koroliwszczini);
Malých
J . Kantár,
východokarpatského
Otázky
doc. V . Pražák,
vývoja.
Zarówno
referaty,
jak i
wypowiedzi
dyskusyjne
stanowiące
nieraz
obszerne
p r z y c z y n k i do p o r u s z o n y c h tematów i wnoszące i n f o r m a c j e o p r o w a d z o n y c h p r a c a c h
(np. wypowiedź dr. P. S t a h l a ) wykazały duże z a a w a n s o w a n i e
nad budownictwem
w
ludowym
t y m z a k r e s i e , dające
podstawy
do opracowań
dowego
dalszą pracę p r z e z p r z y g o t o w a n i e
i osadnictwa
cych
wiadomości
prac
pomocniczych
gicznego
i
w
K a r p a t a c h , a także
o postępach
badawczych
postanowiono
z zakresu budownictwa
językoznawców.
Wobec
coraz
bibliografii
rotaprintowych
zespół
rozwijającego
sprawozdań
i
rozesłania
odpowiednim
instytucjom
architektów
zainteresowania
projektu
sposobów
postanowiono
włączyć
w program
p o d k o m i s j i p r a c e n a d k o n c e p c j a m i skansenów k a r p a c k i c h . W
związku
zaplanowanym
temat
i urządzeń
t e r m i n e m posiedzenia
o b r a d wziąć
pod uwagę
Ponadto
dokumentacji
dotyczących
główny
ludowego.
wokół
przygoto
materiałów
z
budownictwa
zakresie
terminolo
b u d o w y skansenów, Slovenské narodné m u z e u m w M a r t i n i e podjęło się
wania
lu
podają
W
słownika
etnografów,
się
infor
budownictwa
ośrodków.
opracowywanie
l u d o w e g o przez
żywiej
z posie
o zorganizowanie
poszczególnych
rozpocząć
badań
problematyki
syntetycznych. Wnioski
d z e n i a tej s e k c j i dotyczyły a p e l u do k i e r o w n i c t w a M K K K
m a c j i ułatwiającej
prowadzonych
w K a r p a t a c h oraz p e w n e u j e d n o l i c e n i e
podkomisji
n a r o k 1969 u c h w a l o n o
zagadnienie
rozwoju
rozplanowania
jako
domu
ogniowych.
P r o g r a m s e k c j i s z t u k i l u d o w e j z podsekcją rzemiosła l u d o w e g o wypełniony
został pięcioma r e f e r a t a m i i ożywioną dyskusją (przewodniczył prof, d r R . Jeřábek).
C z t e r y p i e r w s z e r e f e r a t y dotyczyły zagadnień s z t u k i l u d o w e j : prof, d r R . R e i n f u s s ,
Podstawowe
zagadnienia
w badaniach sztuki ludowej
na terenie Karpat;
dr H . J o h nová, Slovenské
l'udové šperk; dr S . Kovačevičová, L'udové
náhrobníky
na
Slo
vensku;
prof, d r R. Jeřábek, Pastierské motivy
po valaských mal'ovanych
betlehemoch.
O s t a t n i r e f e r a t I. Krištka odnosił się do p r o g r a m u p o d s e k c j i rzemiosła
i wytwórczości l u d o w e j .
Dyskusja
w
tej s e k c j i
toczyła się głównie
wokół
zagadnień
organizacyjnych.
N a w n i o s e k prof. dr. M . Gładysza określono f o r m y współpracy i kontaktów
wych
na
podkomisji.
Stwierdzono
d w a l a t a , a następnie
konieczność spotkań j e j członków
wysunięto
potrzebę
opracowania
nauko
co n a j m n i e j r a z
bibliografii
działowej
oraz i n f o r m a c j i o bieżących r e z u l t a t a c h poszukiwań t e r e n o w y c h w f o r m i e
powie
l o n y c h komunikatów. O r g a n i z a c j i tej służby podjęło się Slovenské národně m u z e u m
w
Martinie
postulowano,
17 —
i Národní
aby przez
muzeum
członków
E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2
w
Pradze.
podkomisji
Celem
rozszerzenia
zainteresować
akcji
odpowiednie
terenowej
ośrodki
�258
KRONIKA
badawcze
i
pozyskać
je
do
współpracy,
której
koordynatorem
D a l s z e w n i o s k i miały c h a r a k t e r ogólny. P o d n i e s i o n o
edycji
pisma
„Carpatica"
nad zagadnieniami
patach .
Innego
12
w
zakresie
o postępach
prac
Kar
rodzaju
rękopiśmienne
organu
braki
utrudniające
o stanie
katalogi
MKKK
informującego
MKKK.
kontynuowania
związanymi z problematyką badawczą k u l t u r y l u d o w e j w
informacji
jako
byłaby
konieczność
rozwój
systematycznych
zbiorów, p r o p o n o w a n o usunąć p r z e z
zasobów
muzealnych
z
obszaru
Karpat,
badań, t j .
co
najmniej
przygotowywane
w k i l k u e g z e m p l a r z a c h , z możliwością wysyłania n a w e t za granicę .
13
Sekcja
folkloru
wackich ,
a
14
słownego
obradom
skupiła
jedynie
przewodniczyła
dr
wątków historycznych i demonologicznych
folklorystów
V.
polskich
Gašparíková.
i
czechosło
Referaty
na,
temat
w l u d o w e j l i t e r a t u r z e o b s z a r u K a r p a t oraz
niektórych zagadnień t e o r e t y c z n y c h , wygłosili folkloryści czechosłowaccy: d r V . G a š
paríková, Adaptada
látok z historickou
dr R . Žatko, Prvky
ských
dr
hrách;
D.
zbojníckej
oblasti
Z
zbojnické
povídek
dyskusji prowadzonej
oblasti
o Taterech
z Bílých
pověsti
problemy
Theoreíicfcé
v materiálech
analýza pověrečnych
v
slovenských
Karpat;
t r a d i c i e v slovenských, Vudových
doc. d r O. Sirovátka, К
Klímová-Rychnová,
karpatské
tematikou
folklórně]
na Moravě
studia
a Turcích;
lidové
betlehem-
a v
Slezsku;
pověsti
zapadni
Morfologická
d r B . Beneš,
Karpat.
p r z e z prof. dr. J . Krzyżanowskiego
wyłoniło się k i l k a
postulatów, mających n a c e l u zacieśnienie współpracy pomiędzy I n s t y t u t e m Badań
Literackich
PAN
terenowych,
zaprojektowano
reedycję
a folklorystami
jak i w
czechosłowackimi,
przygotowanie
klasycznych
między
skej akademie
odpowiednimi
prac
pracowniami
a
szczególnie
poszukiwania
„szopki"
oraz
materiałów
humoru
dotyczących
Polskiej
v i e d oraz usprawnić w z a j e m n e
poszerzyć
badań
wydawniczej
twórczości
ludowej
zorganizować wymianę l i t e r a t u r y
się do f o l k l o r y s t y k i k a r p a c k i e j . N a t o m i a s t
wano
n a polu
działalności
antologii opowieści o zbójnikach w T a t r a c h , a także
folklorystycznych
obszarze K a r p a t . P o n a d t o postanowiono
stycznej
i to zarówno
z a k r e s i e opracowań e d y t o r s k i c h . W
Akademii
recenzowanie
Nauk
publikacji
i
ludowego
na
się
do
obszarze
teatru
Karpat
Sloven
odnoszących
w d z i e d z i n i e badań t e r e n o w y c h
odnoszących
na
folklory
postulo
ludowego,
zapraszając
również folklorystów ukraińskich.
Tak
pod
względem
programu,
stawiały się o b r a d y s e k c j i f o l k l o r u
j a k i ilości
uczestników
muzycznego,
którym przewodniczył
najskromniej
przed
dr K . O n -
d r e j k a . P o j e d y n y m r e f e r a c i e , wygłoszonym p r z e z doc. dr. D. Hollý, К otázce
lidových
ansámblových
nara nagrania
hudeb,
vývoje
z e b r a n i wysłuchali o p r a c o w a n e g o p r z e z dr. J . G e l -
magnetofonowego wesela
z Suchej Hory
na Orawie
przeznaczonego
do w y d a n i a w f o r m i e płyty. D y s k u s j a toczyła się wokół u s t a l e n i a k i e r u n k u i t e m a
tyki badawczej
wania
temat
d l a studiów porównawczych. Między i n n y m i wysunięto do
dotyczący m u z y c z n e j
i choreograficznej
formy
tańca
W t r z e c i m d n i u k o n f e r e n c j i odbyło się s p e c j a l n e posiedzenie p r e z y d i u m
w
którym
poza
zainteresowanych
jej
członkami
badaniami
15
uczestniczyli przedstawiciele
kultury
ludowej
w
Karpatach,
opraco
odzemok.
MKKK,
wszystkich
co umożliwiło
krajów
prze-
D o t y c h c z a s ukazały się t r z y n u m e r y b i u l e t y n u „Carpatica" w y d a n e
przez.
S A V w Bratysławie w l a t a c h 1960, 1961, 1963.
N a potrzebę opracowań d o k u m e n t a c y j n y c h zbiorów m u z e a l n y c h
zwracano
już ze s t r o n y p o l s k i e j u w a g ę organizując akcję badawczą w K a r p a t a c h w 1959 r.
Zob. G ł a d y s z , Konferencja...,
s. 341; t e n ż e , Zarys planu..., s. 33.
O początkach działania p o d k o m i s j i f o l k l o r y s t y c z n y c h w Czechosłowacji zob.
K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
op. cit, s. 495.
Z P o l s k i wzięli udział: prof, dr M . Gładysz, doc. dr B . Kopczyńska-Jaworska,
doc. dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , prof, dr R . R e i n f u s s .
12
13
14
15
�259
KRONIKA
dyskutowanie
koordynacji
wielu spraw
dalszych
związanych z p o s z e r z e n i e m
prac. Posiedzeniu
składu K o m i s j i i
przewodniczył
przewodniczący czechosłowackiej K o m i s j i K r a j o w e j
Podstawą d y s k u s j i było s p r a w o z d a n i e
dr
nauk
rozwojem
J . Mjartan
jako
MKKK.
z działalności M K K K
za l a t a 1965—1967,
które przedstawił s e k r e t a r z g e n e r a l n y , doc. dr J . P o d o l a k . R e f e r e n t m . i n . stwierdził,
że
prace
naukowo-badawcze
rozwinięte
zostały
specjalistyczne.
W
w
skoncentrowane
Czechosłowacji
najżywszych
zaawansowanie
w K a r p a t a c h , które p o z w a l a
s y n t e t y c z n e j , po u p r z e d n i m
najlepsze
rozwinięcie
akcji
w
komisjach
Polsce,
gdzie
naukowych
krajowych
najlepiej
utworzono
podkomisje
pozostawały
podkomisje
Bułgarii, Jugosławii i R u m u n i i , a o b e c n i e
nawiązana współpraca z Z S R R . W
największe
w
kontaktach
ze s p e c j a l i s t a m i Węgier, a dalej
pięciu istniejących p o d k o m i s j i
i
c h a r a k t e r y s t y c e osiągnięć
w obrębie K o m i s j i N a r o d o w y c h ,
prac
nad
zagadnieniami
referent
związanymi
n a przystąpienie do o p r a c o w a n i a
z
koordynacyjnej
w
podkomisji
wysuniętą
podkreślił
pasterstwem
wspólnej
ustaleniu jednolitych wytycznych. Poza
o s a d n i c z y c h . Z k o l e i przypomniał inicjatywę
została
naukowo-badawczych
publikacji
t y m podkreślił
budownictwa,
na poprzednich
i
form
obradach,
o u t w o r z e n i u s p e c j a l n y c h zespołów, które koordynowałyby p r a c e w z a k r e s i e m u z e
alnictwa
i filmu
etnograficznego
Przystępując
ralny
do omówienia
przedstawił
plan
„Studia e t h n o g r a p h i c a
kowanie
materiały
materiałów
oraz
zaprojektowanego
cyjną,
w
z
obecnej
wanych. Ponadto
swoim
Karpatach.
gene
ciągłego
na
tomy
mogą
obejmować
albo stanowić
zbiory
jednotema-
kierowane
przedstawiciele
poszczególne t o m y
w
sekretarz
p r z e z poszczególne p o d k o m i s j e .
powyższe
wchodziliby
MKKK
przeznaczony
Następne
i sympozjów
ludowym
czasie w y d a w n i c t w a
t o m byłby
Konferencji.
to w y d a w n i c t w o
której
w
1 6
z przyszłych k o n f e r e n c j i
skład
wydawniczej
Carpatica" . Pierwszy
t y c z n y c h opracowań p r z y g o t o w a n y c h
organizacyjnego,
n a d pożywieniem
działalności
byłoby
C o do p r o f i l u
p r z e z radę
w s z y s t k i c h krajów
miałyby s w o i c h redaktorów
opubli
redak
zaintereso
i wydawane
by
łyby w miarę możliwości e d y t o r s k i c h p r z e z poszczególne współpracujące z Komisją
i n s t y t u c j e różnych krajów.
Sekretarz
poinformował
również o w z n o w i e n i u
wydawania
t i c a " j a k o r o c z n i k a . Prócz c h a r a k t e r u i n f o r m a c y j n e g o
funkcję o r g a n u
biuletynu
„Carpa
mógłby on spełniać
również
bibliograficznego
Kończąc swoje s p r a w o z d a n i e
s e k r e t a r z g e n e r a l n y poddał pod dyskusję kwestię,
czy M K K K m a stanowić samoistną organizację, c z y też p o w i n n a b y
z istniejących
m a pozostać w
międzynarodowych
instytucji oraz
c z y główny
Bratysławie, c z y też przenieść się do innego
wejść do j e d n e j
sekretariat
ze
Komisji
współpracujących
państw.
J e d n y m z wniosków u c h w a l o n y c h n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w K r a
k o w i e w 1964 r. było podjęcie starań o zapoczątkowanie międzynarodowego c y k l u
w y d a w n i c z e g o pod wspólnym tytułem „Acta e t h n o g r a p h i c a C a r p a t i c a " , zob. G ł a d у s z, Międzynarodowa
Konferencja...,
s. 4511.
N a konieczność opracowań b i b l i o g r a f i c z n y c h z w r a c a n o u w a g ę n a w s z y s t k i c h
n i e m a l d o t y c h c z a s o w y c h k o n f e r e n c j a c h (zob. p r z y p i s 5). P r a c e n a d polską b i b l i o
grafią h i s t o r i i k u l t u r y l u d o w e j K a r p a t p r o w a d z i s y s t e m a t y c z n i e Z a k l a d E t n o g r a f i i
I H K M P A N w K r a k o w i e . O p u b l i k o w a n o d o t y c h c z a s bibliografię do 1959 г., a także
w 1968 r. złożono do d r u k u w N U S A V w Bratysławie bibliografię z a l a t a I 9 6 0 —
—1967 (w w y b o r z e ) . P o n a d t o s t a r a n i e m tegoż Zakładu została w y d a n a
bibliografia
węgierska i jugosłowiańska (por. Bibliografia
historii
kultury
l u d o w e j K a r p a t , cz.
I : Materiały do bibliografii
polskiej,
W a r s z a w a 1960; cz. I I : Materiały do
bibliografii
węgierskiej,
cz. I I I : Materiały do bibliografii
jugosłowiańskiej,
W r o c ł a w 1967). I n
f o r m a c j e o p r a c a c h b i b l i o g r a f i c z n y c h ' w Czechosłowacji zob. M. G ł a d y s z o w a ,
Czechosłowackie
bibliografie
etnograficzne
dla regionów
karpackich,
„Etnografia
P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 759—766.
16
17
�260
KRONIKA
W
w
d y s k u s j i , j a k a rozwinęła
Moskwie,
grafów
akademik
sowieckich
się następnie, d y r e k t o r
J . V . B r o m l e j , zadeklarował
do
współpracy
z
MJKKK.
Instytutu
oficjalnie
Prof.
M.
Gładysz
r o z s z e r z e n i a działalności K o m i s j i , zwłaszcza n a u k o w o - b a d a w c z e j
skie
obszary
riatu
Europy,
generalnego
biuletynu
MKKK
opowiadając
w
Bratysławie
oraz
„Carpatica", który
zaspokajałby
brak
charakteryzujące
postawiła
równocześnie
dotychczasowe
wniosek
o
osiągnięcia. W
ustalenie
terminów
się
worska
podniosła
poddał
informacji
związku
składania
etno
projekt
n a w s z y s t k i e gór
za p o z o s t a w i e n i e m
za j a k najszybszym
n a m a r z e c każdego r o k u , a następnie o o d b y w a n i e
o r a z międzynarodowych
Etnograficznego
przystąpienie
Sekreta
wznowieniem
publikując
bibliografie
z t y m d y r . dr B . F i l o v a
materiałów
do
„Carpatica"
posiedzeń K o m i s j i r a z w
roku
k o n f e r e n c j i r a z n a t r z y l a t a . D o c . dr B . Kopczyńska-Ja-
konieczność
sprawniejszej
informacji
współpracowników
w
ra
m a c h M K K K z a pośrednictwem „Carpatica". Dotyczyć ona p o w i n n a planów i w y n i
ków
indywidualnych
i zbiorowych
prac
badawczych,
a
także
adresów
pracowni
i osób związanych z działalnością naukową interesującą Komisję. D o c . dr R . Jeřá
bek,
popierając
wniosek
o wydawaniu
„Studia
ethnographica
Carpatica",
zapro
ponował jego wielojęzyczną wersję. Prof. d r M . G a v a z z i zwrócił uwagę n a zasadę
dobrowolności
w
przy
tego r o d z a j u
czasowych
organizowaniu
współpracy
prac
koordynacyjnych
K o m i s j i oraz
z a u f a n i a , j a k i e towarzyszą o p r a c o w y w a n i u
zostały sformułowane
Na
z Komisją
jako
i n s t y t u c j a c h . D y s k u t a n c i podkreślali ponadto
realność
i atmosferę
przyjętą
dotych
wzajemnego
wspólnych planów r o b o c z y c h . Następnie
w n i o s k i K o m i s j i , które przedłożono
p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m trzeciego d n i a k o n f e r e n c j i
wygłosił r e f e r a t Za stratigrafiata
ogólnie
pozytywność
w balgarskata
narodna
na plenum
Konferencji.
d y r . dr C h r . W a k a r e l s k i
kultura,
w którym p r z e d
stawił z a g a d n i e n i e nawarstwień h i s t o r y c z n y c h w k u l t u r z e l u d o w e j
Bułgarii.
Wska
zał n a e l e m e n t y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a e p o k i przedchrześcijańskiej, f e u d a l n e j
i ka
p i t a l i s t y c z n e j znajdujące się w e współczesnym zespole k u l t u r o w y m .
Dalszą
część p r o g r a m u
p o s i e d z e n i a wypełniły krótkie s p r a w o z d a n i a
podsumo
wujące o b r a d y w pięciu s e k c j a c h oraz o d c z y t a n i e wniosków z p o s i e d z e n i a
MKKK.
Ponadto
wniosek
przyjęto
i przekazano
do r e a l i z a c j i p o d k o m i s j i
dr. M . M a r k u s a o z o r g a n i z o w a n i e
specjalnego
czechosłowackiej
zespołu b a d a w c z e g o d l a studiów p o
równawczych ,nad pożywieniem l u d o w y m .
P o s i e d z e n i e p l e n a r n e zostało zamknięte w z a j e m n y m i podziękowaniami złożonymi
p r z e z organizatorów K o n f e r e n c j i i j e j uczestników. P r z e d s t a w i c i e l e
poszczególnych
g r u p uczestników z a g r a n i c z n y c h w gorących słowach dziękowali za gościnne p r z y
jęcie
oraz
owocną
czymi
podkreślali
wysiłek
i wzorową
wymianę p o g l ą d ó w i z a p o z n a n i e
n a d kulturą
organizację K o n f e r e n c j i , co umożliwiło
się z d o k o n a n y m i
ludową w K a r p a t a c h , a ponadto
z o w a n i a d a l s z y c h planów współpracy n a u k o w e j
osiągnięciami
badaw
przyczyniło się do s k r y s t a l i
na t y m odcinku. Konferencja
poza
t y m stanowiła okazję do bliższego z a p o z n a n i a się z a g r a n i c z n y c h uczestników z b o
g a t y m i r e z u l t a t a m i badań t e r e n o w y c h , z a m b i t n y m i p l a n a m i i sprawną
organizacją
etnografii czechosłowackiej.
N a zakończenie p i e r w s z e g o d n i a K o n f e r e n c j i z o r g a n i z o w a n y
e t n o g r a f i c z n y c h . Wyświetlono f i l m o s z t u c e l u d o w e j
został p o k a z filmów
reżyserowany p r z e z M . Śliwkę
oraz d o k u m e n t a l n y f i l m J . P o d o l a k a z badań n a d p a s t e r s t w e m w Bułgarii. P o n a d t o
urządzona
została w y s t a w a
obrazująca
prace
przygotowawcze
do s k a n s e n u
budo
w a n e g o przez S N M w M a r t i n i e .
Po
zakończeniu k o n f e r e n c j i w
wycieczka autobusowa
S m o l e n i c a c h (od 44 do <18 września) odbyła się
do północno-zachodniej i środkowej Słowacji, podczas
u c z e s t n i c y z a p o z n a l i się z t e r e n e m , zwłaszcza z b u d o w n i c t w e m
i strojem
której
ludowym,
�261
KRONIKA
a
także z k i l k o m a e k s p o z y c j a m i m u z e a l n y m i . Szczególnie interesujące
dzenie m u z e u m w
M a r t i n i e , gdzie
bylo
zwie
d y r . d r Š. Mruškovič przedstawił m . i n . p l a n y
s k a n s e n u oraz zapoznał z p r a c a m i wstępnymi n a d jego budową.
U C H W A Ł Y
1. K o m i s j a p r z y j m u j e
sprawozdanie
dalszej p r a c y s e k r e t a r i a t u i p o d k o m i s j i
generalnego
sekretarza M K K K
oraz
plan
narodowych.
2. K o m i s j a zgadza się n a p o z o s t a w i e n i e s i e d z i b y S e k r e t a r i a t u p r z y S A V w B r a
tysławie i p o w i e r z a
n a d a l funkcję
3. K o m i s j a p r z y j m u j e
graficznego
do
AN w
s e k r e t a r z a generalnego
z zadowoleniem
Moskwie,
a k a d e m i k a J . V.. B r o m l e j a , o o f i c j a l n y m
współpracy s o w i e c k i c h etnografów
tariatowi
Generalnemu
doc. dr. J . P o d o l a k o w i .
oświadczenie d y r e k t o r a I n s t y t u t u E t n o
szukanie
przystąpieniu
i folklorystów. Równocześnie z a l e c a
możliwości
rozszerzenia
współpracy
Sekre
przez
pozy
s k a n i e d a l s z y c h i n s t y t u c j i i specjalistów.
4. S e k r e t a r i a t g e n e r a l n y
MK¡KK zobowiązuje się do o r g a n i z o w a n i a
n a r a d r o b o c z y c h K o m i s j i oraz międzynarodowych k o n f e r e n c j i
t r z y l a t a . P r z y t y m z e b r a n i a te odbywać się będą kolejno
corocznych
i sympozjów
raz na
we wszystkich krajach
członkowskich.
5. K o m i s j a zobowiązuje się do podjęcia
graphica
Carpatica", przy
czym
pierwszy
wydawnictwa
ciągłego „Studia
t o m ¡zawierajacy
materiały
z
ethnoobecnej
k o n f e r e n c j i zostanie w y d a n y p r z e z S A V .
6. K o m i s j a
wydawania
z wdzięcznością
własnymi
przyjmuje
środkami
organu
obietnicę
Narodopisnego
informacyjnego
Ústavu
„Carpatica"
SAV
(jednego z e
s z y t u rocznie).
7.
sekcji
Komisja
przychyla
koordynowania
się
prac
do
szczególnym zwróceniem u w a g i
8. K o m i s j a p o p i e r a
możliwości
9.
Komisja
l s
o
rozszerzenie
n a obszary
poza
Komisji
jako
terytorialnego
karpackie
Unii
(ze
i Jugosławii).
dyr. , J . V. Bromleja
członka
o szukaniu
nauk
antropologicznych
obecnej
Międzynarodowej
.
wyraża
podziękowanie
organizatorom
K o n f e r e n c j i w Smolenicach za materialne zabezpieczenie
o b r a d podkreślając,
że większość referatów
z i o m świadczący p o z y t y w n i e
ilO. O r g a n i z a t o r z y
obecnej
zasięgu
obszary
Węgier, Bułgarii
z całą gotowością w n i o s e k
wprowadzenia
i etnograficznych
wniosku
naukowo-badawczych
i obrady
i naukowe
o rezultatach dotychczasowych
Konferencji
przygotowanie
miały w y s o k i n a u k o w y
prac
opracują zwięzłe i n f o r m a c j e
po
badawczych.
o r e z u l t a t a c h obrad
K o n f e r e n c j i i roześlą j e do w g l ą d u w s z y s t k i m u c z e s t n i k o m .
Maria
MIĘDZYNARODOWA
RZYSTWA
KONFERENCJA NAUKOWA
JUGOSŁOWIAŃSKIEGO
ORAZ
ETNOLOGICZNEGO
JUGOSŁOWIAŃSKA
MIĘDZYNARODOWA R E D A K C J I CZASOPISMA
W e wrześniu i w g r u d n i u
odbywających
zorganizowanej
Gładyszowa
„DEMOS"
1967 uczestniczyłam w d w u k o l e j n y c h
się n a t e r e n i e Jugosławii: I — w
TOWA
KONFERENCJA
konferencjach,
d n i a c h ¡16—20 I X w
konferencji
p r z e z T o w a r z y s t w o E t n o l o g i c z n e Jugosławii w 10 rocznicę p o w s t a n i a
W n i o s e k o podobnej treści został już u c h w a l o n y n a Międzynarodowej K o n
f e r e n c j i w K r a k o w i e w 1964 r. Zob. G ł a d y s z , Międzynarodowa
Konferencja...,
s. 450.
18
�262
KRONIKA
Towarzystwa; И
czasopisma
— w d n i a c h 19—22 X I I w p o s i e d z e n i u międzynarodowej
„Demos",
wydawanego
przez
Instytut
Ludoznawstwa
redakcji
Niemieckiego
A k a d e m i i N a u k N R D p r z y współpracy i n s t y t u c j i e t n o g r a f i c z n y c h i n n y c h krajów d e
m o k r a c j i l u d o w y c h , od 1964 r. również w
spoczywała
zakładów
w
rękach
etnografii
akademika,
i etnologii
Jugosławii . Organizacja tej konferencji
1
prof. D u s z a n a
Serbskiej
Nedeljkoviéa,
Akademii
Nauk
oraz
pracowników
i Uniwersytetu
w
Bel
gradzie. O b i e k o n f e r e n c j e o d b y w a ł y się w miejscowościach o d d a l o n y c h o ok. 80 k m
od B e l g r a d u : p i e r w s z a n a północny wschód w Vršac w V o j v o d i n i e n i e o p o d a l
jugosłowiańsko-rumuńskiej,
Arandželovač w
nych
krajów
druga
Szumadii. W
środkowej,
na
południe,
w
obu k o n f e r e n c j a c h
południowej
miejscowości
granicy
uzdrowiskowej
uczestniczyli przedstawiciele i n
i wschodniej
Europy:
Bułgarii
(w
I
f e r e n c j i ) , Czechosłowacji, N R D , P o l s k i , R u m u n i i , Węgier (w I I k o n f e r e n c j i ) ,
Ze
strony
jugosłowiańskiej
w
konferencjach
brali
udział
przedstawiciele
kon
ZSRR.
różnych
i n s t y t u c j i ; k a t e d r u n i w e r s y t e c k i c h , A k a d e m i i i muzeów z całego t e r e n u Jugosławii,
j a k również w I k o n f e r e n c j i
w
Belgradzie.
składu
personalnego
aktualnego
rencja
Mimo
dla przybysza
stanu prac
naukowa
centralnego
Instytutu Opieki nad Zabytkami
różnego c h a r a k t e r u
etnografów
obu t y c h k o n f e r e n c j i
z innego
k r a j u , zainteresowanego
jugosłowiańskich,
(połączona z W a l n y m
Zebraniem
zarówno
i wielostronnie
rozwijającej
przeglądem
wielodniowa
Towarzystwa),
g e n e r a c j i etnografów jugosłowiańskich, j a k i k i l k u n a s t o o s o b o w a
f e r e n c j a r e d a k c y j n a były okazją
Kultury
i odmiennego i c h
konfe
grupująca
organizacyjna
kilka
kon
do z a p o z n a n i a się z niektórymi k i e r u n k a m i żywo
się etnografii
jugosłowiańskiej
i niektórych
nauk
jej
p o k r e w n y c h . Z e s t a w i e n i e u z y s k a n y c h n a tej drodze i n f o r m a c j i oczywiście n i e może
j e d n a k zastąpić wyczerpującego nowego przeglądu osiągnięć e t n o g r a f i i
s k i e j , j a k i chętnie widzielibyśmy z n o w u
i k i l k u n a s t u l a t a c h od przeglądów
n a łamach „Etnografii
drukowanych
po I I w o j n i e
jugosłowiań
P o l s k i e j " po k i l k u
w
„Etnografii
Pol
s k i e j " i „Ludzie" .
2
Konferencja
1) z a g a d n i e n i o m
graficznych
w
Vršac
etnogenezy
poświęcona
została
i zróżnicowania
n a t e r e n a c h zagrożonych
w
zasadzie
etnicznego,
i wynikom
tylko
dwu
2) m e t o d y c e
problemom:
badań
etno
t y c h badań. T r z e c i t e m a t
łączył
z a g a d n i e n i a d w u p o p r z e d n i c h . O b e j m o w a ł problematykę badań mniejszości
narodo
w y c h : jugosłowiańskiej w R u m u n i i i rumuńskiej w Jugosławii, w t y m p r z e d e w s z y s t
k i m n a t e r e n a c h zagrożonych p r z e s i e d l e n i a m i w związku z b u d o w ą z a p o r y
i
elektrowni
w
rejonie
z tymi badaniami
Żelaznych
pozostawał
Wrót
nad Dunajem.
l i c z n y udział w
Niewątpliwie
konfrontacji
Większość referatów została w s t r e s z c z e n i u o p u b l i k o w a n a
d o w y c h . I c h dokładniejsze
3
omówienie
przekracza
ramy
delegacji
w
wodnej
związku
rumuńskiej.
w materiałach
obecnego
zjaz
sprawozdania.
P o s t a r a m y się zwrócić j e d y n i e uwagę n a niektóre k i e r u n k i badań oraz udział w n i c h
różnych specjalności. I t a k w grupie p i e r w s z e j
dyskusję w y w o ł a ł inaugurujący
sesję r e f e r a t
duże z a i n t e r e s o w a n i e
i aprobującą
j e d n e g o z nestorów, a z a r a z e m p i o -
Por. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
T r z e c i o konferencja
Komitetu
Redak
cyjnego
międzynarodowego
czasopisma
etnograficznego
krajów
demokracji
ludo
wych
„Demos",
„Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 342—344; t e j ż e ,
Informacja
etnograficzna
krajów demokracji
•— nowy profil czasopisma
„Demos",
tamże, t. 11:
1967, s. 504—505.
P o r . M . G a v a z z i , Ludoznawstwo
w Jugosławii 1939—1947, „Lud", t. 3 7 :
1947, s. 426—438; D. P a l o s i j a , Etnologia
w Jugosławii w latach
1958 i 1959,
„Etnografia P o l s k a " , t. 4 : il96Í s. 372—376. N a j o b s z e r n i e j s z y przegląd etnografii
jugosłowiańskiej p r z e d I I wojną pióra M . G a v a z z i e g o zamieścił „Lud Słowiański",
t. I B : 1930, s. 266—296; t. 2 B : 1931, s. 72—106.
R e z i m e i r e f e r a t a , I X S a v e t o v a n j e E t n o l o g a J u g o s l a v i j e Vršac 16—20 I X 1967,
ss. 45.
1
2
3
�263
KRONIKA
nierów etnografii
pokrewieństwa
storycznych
krajów bałkańskich, C h r i s t o W a k a r e l s k i e g o
i różnic
w
zapożyczeń
terminologii
kulturalnych. Do
źródeł p i s a n y c h , a n t r o p o l o g i i
zywał J . V . B r o m l e j
kultur narodowych
materiałów
i współczesnych
z Moskwy
w
z Bułgarii
jako
na temat
sprawdzianu h i
językowych, h i s t o r y c z n y c h
materiałów
etnograficznych
r e f e r a c i e rozpatrującym
nawią
n a przykładach h i s t o
r y c z n y c h t e o r e t y c z n e z a g a d n i e n i a procesów przekształcania się wspólnot e t n i c z n y c h
w
narodowości
mowania
matyki
i narody.
Dalsze
referaty
tej
grupy
dotyczyły:
dynamiki
przej
f o l k l o r u ustnego n a t e r e n a c h dwujęzycznych (D. P o p z R u m u n i i ) ,
i
metody
współczesnych
polskich
badań
tradycyjnym
i współczesnym
zróżnicowaniom
-Pojnarowa,
Warszawa)
zagadnień
oraz
etnograficznych
poświęconych
k u l t u r y w s i polskiej
zmian
proble
(A.
p o c z u c i a etnicznego
i
Kutrzebanarodowego
u b a d a n y c h współcześnie różnych g r u p ludności jugosłowiańskiej n a t e r e n a c h m i e
s z a n y c h w nawiązaniu
do p o c h o d z e n i a t y c h g r u p i i c h h i s t o r i i , i c h przynależności
p o l i t y c z n e j , r e l i g i i itp. (M. Barjaktarovič, B e l g r a d ; J . H u r s k i , P r a g a ; J . Vukmanovič,
Cetinje;
G . Palikruševa,
Skopje).
Żywą
polemikę
wywołał
z B e l g r a d u , wiążący z a g a d n i e n i a e n d o g a m i i , występującej
nych
grup
ludności
Jugosławii,
z problematyką
referat
P.
Vlahoviéa
w różnym c z a s i e u róż
kształtowania
się
narodu
chor
wackiego.
Część drugą s e s j i rozpoczął p r z e d s t a w i c i e l Rumuńskiej A k a d e m i i N a u k , R . V u l canescu z Bukaresztu, przedstawieniem
przez
u c z o n y c h rumuńskich
w
rejonie
długofalowego
budowy
programu
naddunajskiej
badań
podjętych
elektrowni
wodnej.
Sąsiednich również zagrożonych w y s i e d l e n i e m terenów w obrębie Jugosławii
czyły
referaty
D.
Drjaćy
i
S.
porównawcze p r a c e etnograficzne
Zecevica
z
Belgradu,
prowadzone
omawiające:
w starej i nowej
tych
zmian;
drugi
—
rekonstrukcje
występującego
z w y c z a j u składania d a r ó w zmarłym (sarandar)
tradycyjnego
cowane
w
Instytucie
Opieki
nad
Zabytkami
Kultury
ludności w
na
tych
sto
terenach
i jego genezę. W
n i e s i e n i u do i n n y c h terenów N. P e s i c - M a k s i m o v i c z B e l g r a d u
—
siedzibie przesied
l a n y c h w s i , poświęcone z m i a n o m k u l t u r y m a t e r i a l n e j i p o s t a w o m
s u n k u . do
doty
pierwszy
przedstawiła
metody
od
wypra
przeprowadzania
e w i d e n c j i i i n w e n t a r y z a c j i zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h oraz o d t w a r z a n i a
pierwot
n y c h f u n k c j i osad średniowiecznych i nowożytnych p r z e z e k i p y złożone w
pierwszej
fazie badań p r z e z etnografa i a r c h i t e k t a , w d r u g i e j ponadto geografa, h i s t o r y k a , e k o
nomistę, socjologa, d e m o g r a f a
przeprowadzonej
i i n n y c h . V . H u s j e k z V . G o r i c y zreferowała
przebieg
d o k u m e n t a c j i zagrożonych z n i s z c z e n i e m zabytków a r c h i t e k t o n i c z
n y c h t y p o w e j w s i p o d m i e j s k i e j Z a g r z e b i a , a J . V a ř e k a z P r a g i m e t o d y badań e t n o
g r a f i c z n y c h osad zagrożonych, w y p r a c o w a n e
Temat
ności
t r z e c i objął
serbo-chorwackiej
nicowane
gwary
w
Rumunii
Rumunów
(R. F l o r a , Z r e n j a n i n ) .
p r z e z etnografów czechosłowackich.
zarówno w y n i k i studiów e t n o l i n g w i s t y c z n y c h e n k l a w
(E. Petrovicz
zamieszkałych
M. Boškovic-Matic
na
z Bukaresztu),
terenie
z Belgradu
Banatu
j a k też
w
przeprowadziła
lud
zróż
Jugosławii
badania
d o m e m u R u m u n ó w w B a n a c i e , w o k o l i c a c h Vršacu. E t n o g r a f pracujący w
nad
Vršacu,
Т. Milován, badał o s a d n i c t w o rumuńskie w d o l i n i e K a r a š a , a B . V l a h o v i c z B e l g r a d u
R u m u n ó w w Vršacu. E t n o g r a f i socjolog rumuński M . L i v i u zajął się z a g a d n i e n i e m
s t r u k t u r y r o d z i n y i z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i . N a zakończenie k o n f e r e n c j i
zorganizo
wano
mieszanej,
wyjazd
j e j uczestników
do n i e d a l e k i e j
wsi Alibunar
o ludności
w t y m dużym p r o c e n c i e ludności rumuńskiiejj
J a k w y n i k a z przedstawionego
omawianej
konferencji
(mimo
w w i e l k i m skrócie s p r a w o z d a n i a , n a przykładzie
j e j zacieśnienia
do d w u t y l k o tematów)
zaznaczyły
się wyraźnie powiązania t e m a t y c z n e i zbieżności założeń m e t o d o l o g i c z n y c h
dzy
etnografią
jugosłowiańską
a etnografiami
innych, reprezentowanych
pomię
na kon-
�264
KRONIKA
f e r e n c j i krajów, j a k również wielokierunkowości zainteresowań współczesnej
grafii
jugosłowiańskiej,
tradycyjne
obejmujących
zagadnienia
Podejmowanie
tych
zarówno
etnogenetyczne),
o s t a t n i c h badań
stości k u l t u r a l n e j n a w s i , m . i n . w
jak
zagadnienia
i
procesy
historyczne
przemian
wiąże się z p o w s t a w a n i e m
nowej
tradycyjnych,
ginących f o r m
inwentaryzacji
badań
budownictwa
wykracza
poza
przedmiot
wypracowanie
do nowo podjętych
inwentaryzacji
ludowego i podmiejskiego,
i r e k o n s t r u k c j i s t a r y c h osad
miejskich. Ten zakres
tradycyjnej
etnografii,
rzeczywi
o charakterze
międzynarodowym. Duży n a c i s k położony j e s t n a b a d a n i a t e r e n o w e i
odniesieniu
tym
współczesnych.
w y n i k u inwestycji gospodarczych
m e t o d y k i t y c h badań, zwłaszcza w
etno
(w
j a k również
współczesnych
zajmującej
się
przede
w s z y s t k i m tradycyjną kulturą w s i regionów opóźnionych w r o z w o j u
gospodarczym
i
regionów
kulturalnym
i rekonstrukcją
procesów
minionych. Badania
tych
nie
zanikają j e d n a k . K o n t y n u o w a n e są n a d a l w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h i A k a d e m i i ,
j a k również p r z e z niektóre m u z e a .
Z m i e n i a się j e d n a k
genetycznych
i
znacznie problematyka
prowadzących
do
nich
t y c h badań. O b o k zagadnień
inwentaryzacji
o charakterze
występuje ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e problematyką d y n a m i k i p r z e m i a n
etno-
atlasowym
obserwowanych,
m.in. n a r e f e r o w a n y c h
n a k o n f e r e n c j i z a g a d n i e n i a c h z m i a n świadomości społecznej,
poczucia
narodowego.
przez
etnicznego
etnografię
pasjonujące
i
jugosłowiańską,
ze względu
J a k wiele
i n n y c h zagadnień
podejmowanych
są to n a t y c h t e r e n a c h t e m a t y s p e c j a l n i e
n a specyfikę
etniczną
Bałkanów,
dostarczające
żywe,
bogatego
materiału n i e t y l k o d l a z a w s z e c i e k a w y c h i n o w y c h wniosków h i s t o r y c z n y c h l e c z
również dla s z e r s z y c h uogólnień teoretycznych.!
Jubileuszowa
konferencja
Towarzystwa
Etnologicznego
Jugosławii
zakończona
w y b o r e m jego przewodniczącego, prof. Milovaná G a v a z z i e g o z Z a g r z e b i a , d o t y c h c z a
sowego p r e z e s a T o w a r z y s t w a , n i e była jedyną dużą konferencją
wianym
okresie.
zorganizowana
sławii,
Poprzedziła
naukową w
j e s z c z e l i c z n i e j s z a międzynarodowa
przez
po k o n f e r e n c j i
z organizowanych
prof.
Duszana
Nedeljkovica
z
Belgradu.
Bezpośrednio
w Vršac część j e j uczestników wzięło udział w
w Jugosławii f e s t i w a l i s z t u k i l u d o w e j ,
sesją etnograficzną. N i e s t e t y
n i e o w s z y s t k i c h tego t y p u k o n f e r e n c j a c h
zespołowych i
nych
dowiedzieć
terenowych
prac
etnograficznych
do n a s w y d a w n i c t w
możemy
etnograficznych
się
jednym
połączonym z popularną
w i o n y c h n a n i c h w y n i k a c h l i c z n y c h w c h w i l i obecnej
dochodzących
oma
konferencja,
n a k i l k a tygodni wcześniej p r z e z T o w a r z y s t w o F o l k l o r y s t y c z n e J u g o
kierowane
natomiast
ją
z
i przedsta
indywidual
nieregularnie
jugosłowiańskich. Toteż należy
z u z n a n i e m podkreślić duży wysiłek etnografów jugosłowiańskich włożony w p r z e d
stawianie
pierwszym
przeglądu
najważniejszych
rzędzie p r a c
prac
folklorystycznych)
formacyjno-bibliograficznym
czasopiśmie
etnograficznych
okresu
krajów
tego
po I I w o j n i e
demokracji
kraju
(w
światowej
ludowych
tym
w in-
„Demos".
Z w o ł a n a n a grudzień 1967 r. i korzystająca z gościny kolegów jugosłowiańskich
konferencja
r e d a k c j i międzynarodowej
tego c z a s o p i s m a podkreśliła m . i n . bogactwo
nadsyłanych sprawozdań i l i t e r a t u r y etnograficznej
Jugosławii, a z a r a z e m zobowią
zała zarówno etnografów Jugosławii, j a k i p r z e d s t a w i c i e l i i n n y c h k r a j ó w
rządzenia kolejnego
z e s t a w i e n i a działających w każdym z t y c h k r a j ó w
do s p o
ważniejszych
instytucji etnograficznych dla zamieszczenia tych wykazów w zeszycie specjalnym,
przeznaczonym
dla uczestników V T I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k
l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h w T o k i o w 1968 r.
Antropo
4
„Demos. I n t e r n a t i o n a l e e t h n o g r a p h i s c h e u n d f o l k l o r i s t s c h e
informationen".
S o n d e r d r u c k z u m V I I I . I n t e r n a t i o n a l e n K o n g r e s s der a n t h r o p o l o g i s c h e n u n d e t h n o l o g i s c h e n W i s s e n s c h a f t e n T o k i o , 3,—10. S e p t e m b e r 1968, R . 9 :1968 z. 1.
4
�265
KRONIKA
Przygotowanie
wywania
z e s z y t u specjalnego,
j a k również
omówienie
indeksów p i e r w s z y c h 10 roczników w y d a w n i c t w a ,
syłanych tekstów o r a z zwiększania l i c z b y prenumeratorów
jach
były
podpisanej
głównymi
tematami
konferencji,
uczestniczyła z r a m i e n i a I H K M
w
której
ze
zasady
sprawy
nad
w poszczególnych
strony
P A N również dr W a n d a
Anna
przygoto
tłumaczeń
polskiej
kra
obok
Paprocka.
Kutrzeba-Pojnarowa
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d72fe8e05fb505d6ea1eb8abe03027.pdf
de6c37fc20c624016d8a8871a7d7ad63
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:683
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:629
Title
A name given to the resource
Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.267-285
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
J
„Etnografia
I Á N P O D O L Á K , Pastierstvo
v oblasti
Vysokých
E
P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2
Tatier,
Klenotnica
Slovenskej
L u d o v e j K u l t u r y , zv. I . B r a t i s l a v a 1967, ss. 207, fot. 128,
Instytut
Etnografii
wydawania
Ludowej
nowej
Kultury.
czytelników
dycyjnej
też
Słowackiej
Akademii
Celem
słowackich
tej
i
serii
jest
wybranych
regionów.
w
Bratysławie
zatytułowanej
„najbardziej
i folkloru
„W
każdym
przystąpił
Klenotnica
rozpropagowanie
zagranicznych
kultury materialnej, duchowej
pewnych
Nauk
serii popularnonaukowej
wśród
do
Slovenskej
szerokich
rzesz
typowych • przejawów
tra
słowackiego" całej Słowacji l u b
takim
studium
poda
się
genezę
z j a w i s k a i jego rozwój aż do czasów współczesnych. O p i s i a n a l i z a danego z j a w i s k a
pozwoli
listyczną
tej
na wskazanie
jego
przydatności
i
możliwości
kulturę współczesną". T a k oto b r z m i
serii. M a
ona. być bogato i l u s t r o w a n a ,
z języków k o n g r e s o w y c h .
W
druku
jego
program
włączenia
inicjatorów
z obszernym
w
socja
i redaktorów
streszczeniem w
jednym
j e s t już k i l k a tomów, w p r z y g o t o w a n i u
kilka
następnych. P i e r w s z y tom s e r i i , j a k i ukazał się w początku 11968 r. (z datą 1967 г.),
to p r a c a J a n a P o d o l a k a , Pastierstvo
Docent
tury
dr J a n P o d o l a k
pasterskiej
opartych
książka
Karpat.
przede
jest
Ma
wszystkim
obszerną,
a
v oblasti
Vysokých
jest n a j l e p s z y m
on za sobą
na
T a t r (zostało ono z l i k w i d o w a n e
cały
własnych
zarazem
Tatier.
dziś n a t e r e n i e Słowacji
szereg
badaniach
szczegółową
znawcą
z tego
terenowych.
monografią
Omawiana
pasterstwa
kul
zakresu,
tu
Wysokich
około 20 l a t t e m u , z chwilą założenia Tatrzańskiego
P a r k u N a r o d o w e g o ) i porównawczo p o t r a k t o w a n y c h
gury
publikacji
S p i s k i e j i T a t r L i p t o w s k i c h , gdzie
obszarów T a t r B i e l s k i c h , M a
(zwłaszcza w
t y c h ostatnich)
pasterstwo
k w i t n i e po dziś dzień i gdzie żyją j e s z c z e pełnym życiem stare t r a d y c j e
pasterstwa
t y p u wysokotatrzańskiego.
P r a c a podzielona
sterstwa
j e s t n a c z t e r y części. P i e r w s z a
na tych terenach, o w a r u n k a c h
o letnich pastwiskach, przygotowywaniu
bydła i owiec.
W
części d r u g i e j
bydła
i owiec;
w
części t r z e c i e j m o w a
część
czwarta,
najobszerniejsza,
szałasie od c h w i l i o p u s z c z e n i a
hodowli
n a okres z i m o w y
autor o m a w i a
jest
formy
stado
tego
owiec,
s i a n a i i n n y c h p a s z dla
organizacji
jest o budownictwie
opisem
przez
mówi pokrótce o h i s t o r i i p a
dużego b y d ł a rogatego i
letniego
pasterskim,
wszystkiego,
w s i do jesiennego
co dzieje
wypasu
wreszcie
się
zakończenia
na
sezonu
w y p a s o w e g o . Uwzględniono tu zresztą także życie p a s t e r z y w z i m i e . W tej właśnie
ostatniej części mieści się w s z y s t k o , co poza
życia p a s t e r s k i e g o .
Prócz c y k l u zajęć
d n i a j e s t tu obszerny
w
organizacją
rozdział poświęcony p r o d u k c j i
nościom w e t e r y n a r y j n y m
i magicznym
przedmiotu.
wości, gdzie m i e s z k a l i
urodzenia
i
daty
Jest
też w y k a z
c z y też
paśli
przeprowadzenia
mlecznej
baców, pożywieniu
zajęciom nie związanym bezpośrednio z w y p a s e m .
bliografia
i budownictwem
obrębie sezonu w y p a s o w e g o i w
stada,
wywiadu;
obrębie
n a szałasie, umiejęt
i odzieży p a s t e r z y , i c h
Pracę uzupełniają p r z y p i s y i b i
informatorów
swoje
dotyczy
w
układzie
z podaniem
wreszcie
jest
wedle
miejsco
ich zawodu,
słownik
daty
pasterskich
�268
RECENZJE
wyrażeń g w a r o w y c h .
na
rozdziały, t a k i m
Całość z a m y k a o b s z e r n e
jak w
f r a n c u s k i e s t r e s z c z e n i e z podziałem
tekście słowackim. T u t r z e b a
wspomnieć, że
podpisy
pod i l u s t r a c j a m i są również dwujęzyczne.
J a k w i d z i m y z podanego wyżej układu p r a c y P o d o l a k a
sowy
i obejmuje
skich
regionów
i
d l a przeciętnego
wierności
opisu
i
potoczyście
czytelnika obraz
dobrej
z j a w i s k , i c h l o k a l i z a c j a ) , które decydują
mentu
naukowego.
nym,
jest
brak
Wysokich
i łatwym
życia
dokumentacji
wania
Pewnym
m a ona c h a r a k t e r
związanych z p a s t e r s t w e m
przyległych. N a p i s a n a
interesujący
czesnej
całość z j a w i s k
podany
mieszkającego
dalej
takich
mapy.
od K a r p a t
jak Spisz
Czytelnik
narodu.
c z y Liptów,
dla c u d z o z i e m c a są z a w i e s z o n e
nawet
słowacki
może
k i l k u m a p ) jest dużą
Autor
operuje
wreszcie
pracy,
tomach
dawali
mapy
tej
serii
nie
regionów,
popełniali
utrudnia
o których
tego
mówią
występo
dość
pasm
j e j czytelność
górskich,
ich publikacje,
które
umieszczenie
i chyba
wolno
K u l t u r y , aby w
błędu
i
i
by
jej
innego,
w s i i miasteczek,
(byłoby c e l o w e
samego
doku
poważ
nie odczuwa
nazwami
nazwami
w próżni. B r a k m a p y
wadą
jasny
równo
przedstawiciel
n a m apelować do w y d a w c ó w K l e n o t n i c y S l o v e n s k e j L u d o v e j
szych
czas
niedociągnięciem, i to niedociągnięciem
jakiejkolwiek
daje
przy
o wartości tej książki j a k o
b r a k u w t a k i m stopniu, j a k c z y t e l n i k p o l s k i , a t y m b a r d z i e j
krain,
językiem
pasterskiego,
(wszędzie
opi
T a t r i gór
w
dal
przyszłości
usytuowania
tychże
regionów n a t e r e n i e C S R S .
Niewątpliwie walor
książki, zarówno
dla c z y t e l n i k a a m a t o r a ,
jak i
etnografa,
s t a n o w i doskonały dobór i l u s t r a c j i i właściwe i c h r o z m i e s z c z e n i e w tekście. Oddają
one
nie tylko
charakter
krainy,
o której
mówi
u c h w y c o n e n a żywo czynności gospodarcze
t a k częstego w p r a c a c h e t n o g r a f i c z n y c h
zowanego"
obrazu
opisywanej
praca
J . Podolaka,
ale
również
i sceny z życia p a s t e r s k i e g o . N i e m a t u ,
dawniejszego
rzeczywistości,
typu, u k a z y w a n i a
wyreżyserowanych
„wyideali
scen,
sztucznie
a r c h a i z o w a n y c h strojów, wnętrz i t d . I l u s t r a c j e są tu uzupełnieniem, a r a c z e j
giem
d a l s z y m t e k s t u i dlatego trzeba
j e omawiać łącznie z t e k s t e m . Dużą
cią
zaletą
książki — u w a g a t a odnosi się zarówno do t e k s t u , j a k i materiału i l u s t r a c y j n e g o
jest łączenie s p o j r z e n i a
listycznej
kultury
h i s t o r y k a ze s p o j r z e n i e m
w s i słowackiej.
Autor
daje
obserwatora
współczesnej
n a m przegląd
życia
w jego t r a d y c y j n y c h j e s z c z e f o r m a c h , w j a k i c h istniało ono p r z e d
a
równocześnie u k a z u j e , co z t y c h d a w n y c h
form
stało przejęte p r z e z spółdzielnie p r o d u k c y j n e
przetworzone
i
dostosowane
do n o w y c h
dy
istniejącej
podlegającą
pasterskiego
kolektywizacją,
przeszło do współczesności, z o
i spółki p a s t e r s k i e , j a k dalece zostało
form
ustrojowych
e k o n o m i c z n y c h . T o właśnie ujęcie s p r a w i a , że p a s t e r s t w o
sąsiednich) poznaje
i
nowych
warunków
tatrzańskie (czy też gór
c z y t e l n i k nie j a k o coś należącego już do h i s t o r i i , rodzaj
tylko w
pamięci s t a r y c h informatorów,
ciągłym z m i a n o m
—
socja
ale jako
legen
instytucję
żywą,
i przeobrażeniom, która n a d a l o d g r y w a istotną rolę
w życiu górskich w s i , np. L i p t o w a . Równocześnie autor u k a z u j e , j a k n i e k o r z y s t n i e
wpłynął
n a ludność, która
wypasała
zakaz wypasu i t y m samym oderwanie
swe stada
w
Wysokich
Tatrach,
całkowity
od s t a r y c h t r a d y c j i , które stanowiły o s p o
sobie i c h życia i c h a r a k t e r z e k u l t u r y .
Książka
J . Podolaka
szczególnie
jest
interesująca
J e s t ona doskonałym uzupełnieniem m o n u m e n t a l n e g o
wychodzi
pod redakcją
prof. Włodzimierza
skich
i Podhala.
stwo
wysokogórskie, u k a z u j e ,
Daje
Antoniewicza
n a m możność szerszego
j a k bardzo
dla
czytelnika
wydawnictwa
—
polskiego.
polskiego,
Pasterstwo
s p o j r z e n i a n a nasze, p o l s k i e
b l i s k i e sobie były k u l t u r y
jakie
Tatr
Pol
paster
pasterzy
po
łudniowych i północnych stoków T a t r .
I
j e s z c z e parę
uwag
n a zakończenie. Chciałabym
tu podkreślić
kilka,
moim
�269
RECENZJE
zdaniem
przez
b a r d z o k o r z y s t n y c h d l a całości w y d a w n i c t w a ,
redakcje,
oszczędności
szczegółów.
miejsca,
Pierwsza
skreśla
się
u
to
sprawa,
a nie zawsze
bibliografii.
n a s bibliografię
c z y artykuł, pod p o z o r e m , że noty b i b l i o g r a f i c z n e
uzupełniającą
m a wartość
sama
dla tych,
którzy
twieniem
choć już z innego
torów.
Historyk
dokładnie
Sprawa
w
sobie,
zajmują
doskonałym
się p o d o b n y m
punktu widzenia, wydaje
nie odważyłby
n i e określa
ta m a
jest
—
jeszcze
są n a s z y m i ścisłymi
się
naszym
inny
zagadnieniem.
n a źródło,
zaś źródłem
natury
jest
rzec
którego
przecież
można
współpracownikami, poświęcają
i c h nazwislk
wydaje
mi
się
pracy
więc
gestem
n a m nierzadko
uła
celowe,
informa
proweniencji
właśnie
moralnej.
lojalności,
i
Równie
oddając z pełnym z a u f a n i e m w n a s z e ręce cały zasób p o s i a d a n e j
czenie
dla
pracę
jednego z a g a d n i e n i a c z y
uzupełnieniem
m i się u m i e s z c z e n i e w y k a z u
powoływać
aspekt,
często,
jakąś
znajdują się w p r z y p i s a c h . T y m
c z a s e m t a k a wyodrębniona, dobrze z e s t a w i o n a b i b l i o g r a f i a
regionu
docenianych
Jakże
informator.
Informatorzy
wiele
godzin,
wiedzy.
Umiesz
przyznania
niejako
współautorstwa t y m , bez współpracy których nie mogłaby istnieć n a s z a p r a c a .
Powróćmy
jeszcze
do
resume
francuskiego
i
dwujęzycznych
podpisów
i l u s t r a c j a m i . N i e s t e t y n a s z e języki zrozumiałe są t y l k o wśród Słowian i
prace w nich publikowane
wym.
Nie
rozwiązują
lizują
poruszane
w
mijają
sprawy
pracy
b e z żadnego e c h a n a światowym r y n k u
parustronicowe
zagadnienia.
osiągnięcia znalazły s w o j e m i e j s c e w
na
t y m , żeby
poznano
naszą
nauce
kulturę
nauko
s t r e s z c z e n i a , które z a l e d w i e
Jeżeli więc
c h c e m y , żeby
pod
najlepsze
sygna
nasze
naukowe
światowej, jeżeli istotnie zależy n a m
ludową
i n a s z dorobek
naukowy,
musimy
zdobyć się n a obszerne s t r e s z c z e n i a obcojęzyczne. Słowacy z r o z u m i e l i tę sytuację
czego
dowodem
praca
Podolaka
—
(na 151 s. t e k s t u słowackiego, 23 s. s t r e s z c z e n i a
francuskiego!).
I w r e s z c i e ostatnia u w a g a — książka, o której mówimy, j e s t ładnie, e s t e t y c z
nie w y d a n a ,
z barwną
okładką, w
przyjemnym,
istotne dla dzieła, które chcielibyśmy widzieć w
tujących się n i e t y l k o z g r o n a z a w o d o w y c h
poręcznym
formacie,
rękach w i e l u
etnografów,
Anna
LENG,
Slovenské
Vúdové
Slovenskej
Akademie
Vied,
LADISLAV
davatelstvo
Zusammenfassung,
Pod
hudobné
Kowalska-Lewicka
nástroje,
B r a t i s l a v a 1967, V y
ss. 301 n l b . 3, fot. 117, m a p y
3, r y s . 26,
Rezjume.
k o n i e c 1967 r. A k a d e m i a
kację, pt. Ludowe
co b a r d z o
czytelników r e k r u
instrumenty
L e n g , który p r z e d
kilkoma
N a u k w Bratysławie wydała interesującą
muzyczne
laty
wydał
na Słowacji.
pierwszy
Autorem
podręcznik
publi
jej jest dr L a d i s l a v
d l a szkół
wyższych,
traktujący o słowackim folklorze w o k a l n y m i i n s t r u m e n t a l n y m .
1
W
recenzowanej
pracy L . Leng
organologii oraz o m a w i a
rem
instrumentalnym
Słowacji,
ze względu
przedstawia
jej zastosowanie
Słowacji .
2
n a wagę
Mimo
i ocenia
w
badaniach
że
publikacja
poruszanych
dotychczasowy
dorobek
n a d współczesnym
problemów,
dotyczy
głównie
wykorzystanie
folklo
obszaru
bogatych
L. L e n g ,
Slovenský
hudobný
folklor
(dočasná vysokoškolská
učebnica),
B r a t i s l a v a 1961.
P i e r w s z e w E u r o p i e k o m p l e t n e o p r a c o w a n i e l u d o w y c h instrumentów m u z y c z
n y c h wydała dotychczas tylko R u m u n i a , a mianowicie: T . A l e x a n d r u ,
Instru
méntele muzicale
ole p o p o r u l u i K o m i n , E d i t u r a de stat p e n t r u l i t e r a t u r a s i a r t a ,
B u c u r e s t i , s s . 386.
1
2
�270
RECENZJE
materiałów
porównawczych
i duże w a l o r y
poznawcze,
przypisać
j e j można
ogól
niejsze z n a c z e n i e .
3
Pracę podzielono
n a t r z y obszerne
rozdziały poprzedzone
c y m przegląd osiągnięć c z e s k i e j i słowackiej
wstępem,
zawierają
etnomuzykologa
P i e r w s z y rozdział, zatytułowany „Organografia a s y s t e m a t y k a " , poświęcony jest
jednej
z najmłodszych
wiera
dziedzin
etnomuzykologu,
on systematykę l u d o w y c h
instrumentów
a
mianowicie
około 90 obiektów. Zaznaczyć należy, że autor r o z p a t r u j e
instrumentów m u z y c z n y c h , których p i e r w o t n a
c z y obrzędowa. Należą do n i c h np. ostrohy
bunkoś
laski
organografii.
Za
szczegółowy
opis
m u z y c z n y c h oraz
funkcja
(ostrogi),
również szereg
była głównie
fcíepóče
(klekotka
wania
naciągniętego
szczegółowe
opisy
dla etnologa
drutu),
zvony
instrumentów
młotkowa),
kulaga
(kostur n a b i j a n y mosiężnymi kołeczkami), rapfcóč (terkotka),
z nanizanymi na zakrzywionej
części kołeczkami, służącymi do
(dzwony),
autor
krahulce
uwzględnia
(janczary)
także
wiele
ludowych
sygnalizacyjna
(rodzaj
podtrzymy
itd.
Podając
i n n y c h istotnych
d a n y c h , j a k np. sposób p r o d u k c j i , k o n s e r w a c j i , zasięg
występowania,
m i e j s c e n a b y c i a , charakterystykę w y t w ó r c y itp.
L. Leng
np. rifová
zwraca
forma
wej.
Do
žliabkova
zlobcoky
fujara
t z w . trojdierková
fujary
(detwiańska
(piszczałka jednoręczna
rzadko
szczególnie
muzyczno-dialektowego),
pistolka
(z t r z e m a
otworami)
fujara).
t e r e n i e Górnej N i t r y występuje handrárska
m e n t , bardzo
i n s t r u m e n t y słowackie, j a k
jednoručka
pochodząca z trenczańskiego o b s z a r u
rozwojowa
oraz detvianska
Na
uwagę, n a s p e c y f i c z n e
4
z trzema otworami,
młodsza
szczególną
pístala (róg s y g n a ł o w y ) , trojdierková
występujący
w
interesujących
pístala. J e s t to c i e k a w y i n s t r u
Europie, wykonany
ze względu
na
ze świńskiej
osobliwą
kości
konstrukcję
basa (małe b a s y żłobione w j e d n y m kawałku d r e w n a ) , optávky
(rodzaj
udo
należą:
(oktawka),
s k r z y p i e c górali tatrzańskich t z w . złóbcoki). Podkreślić p r z y t y m
należy, że autor podaje h i s t o r y c z n e n a z w y
nologię, uzupełniając
instrumentów i związaną z n i m i t e r m i
j e nomenklaturą czeską, polską, rosyjską, węgierską, r u m u ń
ską, niemiecką i chorwacką.
Rozdział
pištal",
drugi,
zawiera
i bezstroikowych
zatytułowany
analizę
z
i
a
prawidłowości
lub
rozważań t e o r e t y c z n y c h , p o d e j m u j e
stroikowatym
wierceniem
grupy,
się więc s p e c j a l n i e
„hranowych" piszczałek z o t w a r t y m
cylindrycznym
jazyčkových
stroikowych
i n s t r u m e n t y d z i e l i autor n a d w i e
zasadniczą rolę odegrał budič. L e n g z a j m u j e
a k u s t y c z n y m i prawidłowościami
końcem,
v l a s t n o s t i hranových
właściwości
piszczałek. A e r o f o n i c z n e
w których r o z w o j u
tym
„Akustické
akustycznych
l u b zamknię
piszczałki.
też autor próby s p r e c y z o w a n i a
i
Obok
ujednolicenia
t e r m i n o l o g i i poszczególnych g r u p instrumentów.
T r z e c i rozdział, pt. „Slovenské
ludové
hudobné nástroje a i c h vztah
к tonalitám
hudobných d i a l e k t o v " , m a również c h a r a k t e r t e o r e t y c z n y . A u t o r s t w i e r d z a , że moż
liwości
harmoniczne
muzycznych
mierze
n a tonalność
melodii
w
dziedzinie
teorii
m u z y k i , j a k również
Następnie L e n g w s k a z u j e
i
tonalnymi
instrumentów
możliwościami
ludowych
i pieśni. Powiązania
wpływały, w
te stanowią
estetyki i
poważny
znacznej
problem
fizjologiczno-psychologicznej.
n a powiązania między a k u s t y c z n y m i właściwościami
ludowych
instrumentów m u z y c z n y c h a f o l k l o r e m
wo
k a l n y m oraz p r z e d s t a w i a prawidłowości mające decydujący w p ł y w n a w y t w a r z a n i e
P o r . r e c . D . H o l ý , „Národopisné a k t u a l i t y " , R.5:1968 z. 1, s . 47—49. Obecną
recenzję p r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e
(przyp. R e d a k c j i ) .
N a z w a tego rogu pochodzi od m i a r y rifu,
używanej p r z y p r o d u k c j i tego
instrumentu.
3
4
�271
RECENZJE
się i o r g a n i z o w a n i e
proces poznania
t o n a l n y c h stosunków i i c h systemów. A u t o r
oraz
powstawania
muzycznego
myślenia
omawia
człowieka
również
i ogólnej
nezy m u z y c z n e j wyobraźni. W związku z t y m z a j m u j e się też z j a w i s k a m i
jącymi
na utrwalenie
czynnika
wają
lub
zachowawczego
przede
niwelację
w
wyobraźni
słowackim
muzycznej. L e n g
folklorze
Słowacji
hranové,
występowały
uważa,
m u z y c z n y m odgrywały
w s z y s t k i m tradycyjne instrumenty ludowe.
nocno-zachodniej
się t a m t e j s z y c h stylów m u z y k i l u d o w e j .
szczałka
tonalności.
pasterska)
Spotykane
wywarły
t u t a j : fujara
zdaniem
pół
których
wpływ na
I n n y m przykładem może słu
wpływ
materiału pod
i pastierska
pištalka
(pi
n a smyczkową
muzykę
de-
(fujara)
autora
rolę
odgry
T a k np. n a o b s z a r z e
żyć górski obszar środkowej Słowacji dostarczający n a j r o z m a i t s z e g o
względem
że
i
piszczałki b e z d z i u r k o w e ,
j e d n o s t r o n n e w y k o r z y s t a n i e a k u s t y c z n y c h możliwości miało decydujący
formowanie
ge
wpływa
twiańską, przejawiający się zwłaszcza w m e l o d i i głosu prowadzącego, t z w . „prednika".
Za
cel omawianego
opracowania
postawił
sobie
autor
wykazanie
związków
p r z y c z y n o w y c h między źródłami t o n a l n y m i i i n s t r u m e n t a m i m u z y c z n y m i a ludzką
świadomością, które to związki stały się w z o r e m
nianiu tonalno-melodycznej
,W
nych
końcowej
części rozdziału
instrumentów
ludowych,
w a c k i c h , wskazując
pracy
i
stanowi
autor
przeglądu
europejskich
uwzględnieniem
muzycz
rumuńskich
i sło
n a s i l n e powiązania między t y m i o s t a t n i m i . Organiczną
płyta
gramofonowa
uzupełniona
poszczególnych
dokonuje
ze szczególnym
zawierająca
d w u c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zespołów
Książka
i normą w w y t w a r z a n i u i u m a c
bazy.
jest
instrumentów
typowych
instrumentalnych z Terchova i
obfitymi
oraz
nagrania
przypisami, indeksem,
systematyką
ludowych
część
instrumentów
Hrochot.
mapkami
zasięgów
instrumentów
według
F . A . G e v a e r t a , С. S a c h s a , A . B u c h n e r a i L . L e n g a .
Przy
studiowaniu
nawet
najlepszych
się p e w n e zastrzeżenia. N a s z y m
opracowań
c z y t e l n i k o w i mogą
z d a n i e m autor z b y t mało u w a g i
nasunąć
poświęca i n s t r u
m e n t o m n i e w y r a b i a n y m p r z e z twórców l u d o w y c h , a także różnym sposobom
prze-
s t r a j a n i a s k r z y p i e c (przez podwiązywanie s t r u n ) itd. B r a k również w y k a z u w a ż n i e j
szych
publikacji
i artykułów
omawiających
ludowymi na pobliskich Morawach,
wcześniejszych
p r a c . Sądzimy
problemy
związane
z instrumentami
a także nie podaje a u t o r w b i b l i o g r a f i i
bowiem,
że o p r a c o w a n i e
tego t y p u , j a k
swych
omawiane,
p o w i n n o udostępnić c z y t e l n i k o w i pełną literaturę p r z e d m i o t u .
Praca
Ladislava Lenga
m a duże z n a c z e n i e w
etnomuzykologu,
i choć
wielu
problemów n i e r o z s t r z y g a d e f i n i t y w n i e , w y z n a c z a j e d n a k k i e r u n k i d a l s z y c h badań
w tej ważnej d z i e d z i n i e k u l t u r y l u d o w e j .
Andrej
NAUTOLOGIA
I „ETHNOLOGIA
Sulitka
(Brno)
MARÍTIMA"
R o l a i z n a c z e n i e w s z e c h s t r o n n y c h badań k o m p l e k s o w y c h j e s t dziś ogólnie
z n a n a i d o c e n i a n a . N a s t a r e , n i e w y e k s p l o a t o w a n e jeszcze, j a k i n a nowo o d k r y t e
„obszary b a d a w c z e " n i e należy spoglądać pod kątem w i d z e n i a j e d n e j , wąskiej
z w y k l e d y s c y p l i n y , l e c z p o p r z e z wspólny p r y z m a t s z e r e g u n a u k o w y c h specjalności,
realizując t y m s a m y m p o s t u l a t integralności n a u k i . T ą drogą zwiększyć dziś m o
żemy głównie stopień prawdopodobieństwa w miarę o b i e k t y w n e g o p o z n a n i a o t a
czającej n a s rzeczywistości, co z j e d n e j s t r o n y s t w a r z a okazję formułowania i r o z
wiązywania n o w y c h problemów b a d a w c z y c h , a z d r u g i e j — umożliwia d o k o n a n i e
j e s z c z e j e d n e j w e r y f i k a c j i poglądów, t a k n i e r a z u t a r t y c h i u g r u n t o w a n y c h , iż
t r a d y c y j n e metody n i c by t u wnieść nowego n i e mogły..
�272
RECENZJE
Polska
etnografia
z pozostałymi
i
nie jest
jak
dotychczas
w
należytym
d z i e d z i n a m i h u m a n i s t y k i , n i e wspominając
technicznych. Tymczasem
powojenny
okres
rozwoju
stopniu
już
sprzęgnięta
o naukach
europejskiej
ścisłych
etnografii
to p r z e d e w s z y s t k i m e p o k a kształtowania się s z e r e g u n o w y c h , szczegółowych
c y p l i n zajmujących
—
dys
pograniczne miejsca n a s t y k a c h wielu najrozmaitszych dziedzin
n a u k o w y c h . To powstanie
wąskich
nieraz specjalizacji w
r a m a c h procesów
inte
g r a c y j n y c h pociągnęło za sobą rewolucję w d o t y c h c z a s o w y c h m e t o d a c h b a d a w c z y c h .
Nowe,
szczegółowe, ściśle w y s p e c j a l i z o w a n e
twórczym w k ł a d e m i korzystające
d y s c y p l i n y etnograficzne,
wzbogacone
z doświadczeń i n n y c h , zbliżonych c z y p o k r e w
n y c h d z i e d z i n , z własnymi c h a r a k t e r y s t y c z n y m i t y l k o d l a n i c h zespołami
aparatury
pojęciowej, n a j l e p i e j i n a j e f e k t y w n i e j
badawcze.
Przykładem
tego r o d z a j u
rozpracowują określone d y r e k t y w y
d y s c y p l i n c z y kierunków
etnolingwistyka,
etnosocjologia,
etnomuzykologia
czy wiele
etnomorfologia,
innych
jeszcze,
a
w
etnografii
etnobotanika,
z braku
służyć
mogą
etnopsychologia,
miejsca
tu
nie
wymie
nionych.
Wśród
tych
wyspecjalizowanych,
lecz
daleko
wykraczających
przecież
poza
r a m y t r a d y c y j n e j etnografii d y s c y p l i n z n a j d u j e się j e d n a , n a którą również zwrócić
należy
nieco
większą
uwagę.
Specjalność
czy —• w s z e r s z y m sensie — a n t r o p o l o g i i
i
ścisłych
gałęzi
problematyka
już pojęcie
logia
wiedzy,
określające
dzaju
w
szybko
taką właśnie
wynikiem
zbliżenia
etnografii
z szeregiem humanistycznych
badań
swej
pisano
większości p u b l i k a c j e
rozrzucone
historycznych czy
z pola
specjalność
też n a t e n t e m a t
problematykę,
gicznych,
przedmiotem
to j a k d o t y c h c z a s n i e w i e l e
niewiele
czynkarskie
jest
jest
j a k najszerzej
pojęta
m o r s k a , a w ogólniejszym z a k r e s i e i nautologiczna. M i m o że u k u t o
marítima",
zrobiono,
których
ta
kulturowej
widzenia
były
ściśle
w
w
—
„ethno
t y m zakresie na naszym
r a m a c h etnografii
gruncie
i dyskutowano.
i opracowania,
po różnorodnych
regionalnych
i n i e stwarzając
Dotychczasowe
zahaczające
etnograficznych,
periodykach,
tym samym
przy-
o tego r o
archeolo
niknąc
zazwyczaj
rzetelnych podstaw
jakiej
k o l w i e k k o o r d y n a c j i d a l s z y c h badań. S y t u a c j a t a k a uniemożliwia również w
nej
m i e r z e orientację w
które w y m a g a ł y b y
również
fachowa
całokształcie p r z e b a d a n y c h
dopiero dokładniejszego
wymiana
Wkład w s f o r m o w a n i e
opinii
i
naświetlenia. Z n a c z n i e u t r u d n i o n a
poglądów,
metodologicznych
pew
dotąd problemów, j a k i t y c h ,
która
stanowić
mogłaby
jest
realny
i t e o r e t y c z n y c h p o d s t a w tej szczegółowej
d z i e d z i n y etnografii.
Sytuacja
taka ulec powinna
z a s a d n i c z e j z m i a n i e , gdyż powrót P o l s k i n a s w e
p r a s t a r e z i e m i e nadbałtyckie zobowiązuje
problematyką
przecież
do w s z e c h s t r o n n e g o
zajęcia
się
morską, a w a r u n k i do badań tego r o d z a j u są dziś ze zrozumiałych
w z g l ę d ó w k o r z y s t n i e j s z e niż k i e d y k o l w i e k w przeszłości.
Jeśli c h o d z i o b a d a n i a
sunięte p o w i n n y
nictwa
w
ich ludowym,
zakrojone
prace
rozpatrywanej
w
z a k r e s i e etnografii, to w y d a j e
się, że n a czoło w y
być s t u d i a n a d d z i e j a m i naszego żeglarstwa, rybołówstwa i s z k u t oczywiście
poświęcone s p e c y f i c e
n a ogólnym
aspekcie.
Nie
kulturowej
tle etnograficznej
mniej
ważne
byłyby
naszych nadmorskich
c h a r a k t e r y s t y k i terenów
szerzej
obszarów
znajdują
c y c h się w zasięgu oddziaływania a k w e n u bałtyckiego.
Dawny
ze w s z e c h
i współczesny
miar
folklor
zasługujące
żeglarski
i
rybacki —
n a uwagę. Szczególnie
to również
interesujące
zagadnienie
byłyby
zapewne
b a d a n i a n a d t y m f o l k l o r e m uwzględniające także w większym z a k r e s i e niż d o t y c h
czas
rolę
morza
i
Bałtyku
nie jako
umożliwiającego
treści k u l t u r o w y c h .
bariery,
stosunkowo
lecz
pomostu
swobodną
kulturowego
interetniczną
łączącego
wymianę
ludzi
szeregu
�273
RECENZJE
Nieodzowna
byłaby
także
syntezy dotychczasowego
śródlądowej p r o b l e m a t y k i
zapewne
próba
c z y próby
etnograficznej.
podstawą do p r z e p r o w a d z e n i a
dokonane,
a także
Niepoślednią
a
pozwoliłoby
ustalić
Takie inicjatywy badawcze
dalsze
rolę spełnić p o w i n n a
przede
przeglądu
lub
nawet
wszystkim
mogłyby
być
o c e n y tego, co w t y m z a k r e s i e już zostało
tości zagadnień wymagających pogłębionego
powszechna,
dokonania
d o r o b k u n a u k o w e g o w z a k r e s i e m o r s k i e j i zbliżonej do niej
w
dyrektywy
badawcze
i skalę
war
opracowania.
omawianym
wyodrębniona
z a k r e s i e także i
na zasadach
etnografia
etniczno-terytorial-
n y c h j e j s u b d y s c y p l i n a , jaką bez wątpienia jest o c e a n i s t y k a . T o włączenie się e t n o
grafii
powszechnej
w
badania
n a d rolą m o r z a
i środowiska w o d n e g o w
k u l t u r y , p r z y w y k o r z y s t a n i u w y n i k ó w a n a l i z y społeczeństw często w
walnie
większym
zachodzi
w
stopniu
krajach
zdeterminowanych
europejskich,
dałoby
przez
geograficzne
być może
również
rozwoju
nieporówny
warunki
efektywne
niż
to
rezultaty
odnośnie do p e w n y c h uściśleń c z y w e r y f i k a c j i n a t u r y t e o r e t y c z n e j .
Z intensyfikacją badań w z a k r e s i e p r o b l e m a t y k i m o r s k i e j p o w i n i e n iść w
dalszy
rozwój
w
dziedzinie
poznania
kompleksu
zagadnień
s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m śródlądowym. D o r o b e k etnografii
nie jest bynajmniej
znajomości
zadowalający
najbardziej
może
w rodzaju budownictwa
Włączenie
tych
dotychczas
wego
zagadnień
zakresu problematyki
rezygnacja
jako
w
sferę
stron
zainteresowania
się z w i e l u w z g l ę d ó w
badawczej
określającej
ze starego
parze
żeglar
p o l s k i e j w tej d z i e d z i n i e
by go było porównywać
eksploatowanych
t a k a pociągnąć musiałaby
nieadekwatność
z
ze s t o p n i e m
kultury
ludowej,
czy rolnictwa.
„ethnologia marítima" w y d a j e
nakże o p e r a c j a
i trudno
związanych
ją
pojęcia w
który proponowałbym
—
w
Z
tego
etnografii",
też
względu
zakresie
koniecznym.
za sobą n i e t y l k o zmianę
„morskiej
nazwy.
specjalisty
zabiegiem
lecz wpłynęłaby
nieodzowna
formie
na
byłaby
c e l u a k c e p t a c j i nowego, odpowiedniego
„etnonautologię", oczywiście w
Jed
dotychczaso
terminu,
jak
najbar
dziej d y s k u s y j n e j .
Uzasadnieniem
sformułowania
w s z y s t k i m ogólny e t y m o l o g i c z n y
takiego
właśnie
neologizmu
wydaje
się
przede
c h a r a k t e r pojęcia „nautologia" najbliższego
raczej
„żeglarstwu", a p r z y t y m niezwiązanego w sposób j e d n o z n a c z n y z m o r z e m . N a u t o
logia — d y s c y p l i n a n a u k i , której p o d s t a w y
sce, jest również t y m s e k t o r e m w
sieniu
do w y m i e n i o n y c h
wyżej
problemów
Związek t e n polegałby n a w z a j e m n e j
niu
metod
badawczych
i
żeglugi, h i s t o r i i r o z w o j u
zaplecza
w
morskiej
wiedzy,
czy
zadzierzgnąć p o w i n n i
dorobku
w
w
bliższy
Pol
odnie
kontakt.
doświadczeń oraz n a w y k o r z y s t a
nautologii,
a
więc
m . i n . dziejów
środków w o d n e g o t r a n s p o r t u o r a z i c h lądowego
p o s t a c i p r z y s t a n i i portów,
a także
t a k i c h j a k np. n a w i g a c j a ,
i szeregu
astronomia
technicznych dziedzin
i meteorologia
nautyczna
oceanografia.
Naukowe
zbliżenie
„etnonautologii",
rejonu
Bałtyku
etnografów
c z y to w
terenów
dziedzin wydaje
skiego T o w a r z y s t w a Nautologicznego.
tego
typu
zadanie
dzaju
stowarzyszenie,
z jednej
badań
szeroką
strony
zamierzających
odniesieniu
czy wreszcie
„nautologicznych"
na
znacznej mierze opracowano
wymianie
znajomości
ludowych
w
n a s z e j n a u c e , z którym etnografowie
powstałe
popieranie,
wnieść
do śródlądowych
pozaeuropejskich,
wkład
w
rozwój
naszego
ze s p e c j a l i s t a m i
się możliwe do z r e a l i z o w a n i a
w
kraju,
innych
ramach
Pol
T o „młode" w s t o s u n k u do i n n y c h o r g a n i z a c j i
w
okresie
powojennym,
koordynowanie
o charakterze nautologicznym,
w
s k i c h n a s z e m u z a s a d n i c z o „ l ą d o w e m u " społeczeństwu.
postawiło
i inicjowanie
z drugiej
skalę działalności p o p u l a r y z a t o r s k i e j
18 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2
swój
obszarów
sobie
wszelkiego
zaś s t r o n y —
c e l u przybliżenia
za
ro
prowadzenie
spraw
mor
�274
RECENZJE
Polskie Towarzystwo
w
statucie)
także
swe
wybitnie
Nautologiczne,
z siedzibą w G d y n i , p o s i a d a (i to n i e t y l k o
interdyscyplinarny
odzwierciedlenie
w
charakter.
profesjonalnej
Fakt
specyfice
t e n znalazł
struktury
O b o k p r z e d s t a w i c i e l i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h — filologów, historyków,
czy
etnografów
w
szeregach
Towarzystwa
silnie
reprezentowani
w i e l u d y s c y p l i n ścisłych, a obok n i c h również p r a k t y c y — l u d z i e
związani swą codzienną pracą z m o r z e m
i jego j a k n a j s z e r z e j
oczywiście
jego
członków.
archeologów
są
specjaliści
instytucjonalnie
rozumianą
proble
matyką.
Z wynikami naukowych
poznać
może
Warto
i
organ
poświęcić
nader
tego
m u nieco
odpowiednim
płaszczyzną
poczynań P o l s k i e g o
stowarzyszenia,
więcej
forum
prawdziwej
uwagi,
wymiany
współpracy
Towarzystwa
naukowy
gdyż
periodyk
doświadczeń,
wielu
Nautologicznego
kwartalnik
•—
1
ten jest
a jego łamy
d y s c y p l i n , wśród
za
„Nautologia" .
potencjalnym
winny
których
stać się
swój
wkład
wnieść by mogła i etnografia.
Niejako
letyn
prekursorem
Nautologiczny"
jednak
funkcji
problematyki
—
pisma
wydawany
przez
specjalistycznego;
morskiej
i wodnych
aspekcie. R e a l i z a c j a tych
Polskie
„Nautologii" był ukazujący się w l a t a c h 1958—1965 „ B i u
Towarzystwo
dróg
tę samą
zatem
śródlądowych
zadań stała się b a r d z i e j
Nautologiczne
naukowego periodyku. D r u k o w a n y
organizację.
n i e mógł
zainicjowało
Nie
w
on
naukowej
ich interdyscyplinarnym
prawdopodobna
w
spełniał
prezentować
1966 r.
z chwilą,
wydawanie
początkowo w dość s k r o m n e j
gdy
nowego
ilości 600 e g z e m
p l a r z y , dziś d o c i e r a on już do z n a c z n i e szerszego kręgu odbiorców (1500 egz.) w y
kazując p r z y t y m n a d a l stałą tendencję w z r o s t u nakładu.
Podstawowym
c e l e m „Nautologii" w g p r o g r a m o w y c h
założeń
Zarządu Głównego P T N , prof. dr. L u d w i k a Z a b r o c k i e g o ,
dorobku
„polskiej
nautologii"
przy
zachowaniu
Przewodniczącego
w i n n a stać się p u b l i k a c j a
jednak
odpowiednich
proporcji
i usunięciu j a k i e j k o l w i e k d y s k r y m i n a c j i t e m a t y k i s z e r s z e j — „nautologicznej i ogólnobałtyckiej", c z y w r e s z c i e n a w e t i „ogólnoświatowej", w z a k r e s i e której
opracowania
nautologicznej
wyeksponowane
2
problematyki
Morza
Śródziemnego
doceniane
przez
większość
specjalistycznego
zostało również należycie u w y p u k l o n e
talnika, w
stęp
którym
badań
w
kraju
niezbędne d l a ogólnej
j e s t dziś
czasopiśmiennictwa.
p r z e z zespół r e d a k c y j n y
c z y t e l n i k znaleźć p o w i n i e n
nautologicznych
bibliograficzne
naukowe
szczególnie
.
Z n a c z e n i e r z e t e l n e j i w miarę pełnej i n f o r m a c j i n a u k o w e j
nie
będą
wiadomości
i z a granicą,
a
o r i e n t a c j i i dalszego
omawianego
określające
także
powszech
Zadanie
rzetelne
to
kwar
stan i po
informacje
postępu badań w t y m
zakresie.
Czasopismo
z tak sprecyzowanymi
założeniami m a w s z e l k i e
dane, by stać się
wkrótce w w y n i k u r e a l i z a c j i s w y c h p e r s p e k t y w i c z n y c h planów wiodącym
w
dziedzinie
badań
nautologicznych,
jednocześnie
ożywiającym
s z e r e g d z i e d z i n p o k r e w n y c h , oraz stwarzającym p o d s t a w y
procesów
i n t e g r a c j i n a u k i . Zastanawiając
pożytecznych
kiego,
inicjatyw
warto
który sądził, „[...] że w
nieliczną
kadrą
pracowników
badania nautologiczne
[...]
a [...]
i
k u dalszej intensyfikacji
się n a d f u t u r o l o g i c z n y m
aspektem
r a z j e s z c z e powołać się n a wypowiedź
c h w i l i obecnej
naukowych,
dysponujemy
mogących
Towarzystwo
[...]
już w
podejmować
L.
Polsce
i
2
tych
Zabroc
pewną,
kontynuować
m a również nadzieję, że » N a u t o -
„Nautologia". K w a r t a l n i k , S z c z e c i n — G d y n i a — W a r s z a w a , W y d a w c a :
T o w a r z y s t w o Nautologiczne, R e d . N a c z . W. A . D r a p e l l a .
L . Z a b r o c k i , Nautologia,
„Nautologia", t. 1: 1966 n r 1, s. 3.
1
organem
inspirującym
Polskie
�275
RECENZJE
logia« będzie f o r u m
wymiany
myśli i źródłem i n s p i r a c j i w i e l u badań dotąd u n a s
nie p r o w a d z o n y c h " .
3
Włączenie się etnografów
ale
współdziałania
to
dotychczasowe
w
możliwości
ramach
się n i e t y l k o
pożyteczne,
z tego r o d z a j u
naukowego
miałyby p r a w d o p o d o b n i e z n a c z n i e większe z n a c z e n i e niż
etnograficznego
i
do tej współpracy w y d a j e
i szczególnie k o n i e c z n e . Korzyści płynące b o w i e m
założenia.
dorobku
byłoby
innym naukowym
samookreślenia
kompleksu
Efektem
przecież
środowiskom
się etnonautologii
etnograficznych
bezsprzeczne
jako
oraz
powstanie
autonomicznej
czy antropologicznych
precyzują
przybliżenie
podstaw
subdyscypliny
nauk. W
t e n sposób
p e w n e rzucające się w oczy białe p l a m y w i n d e k s i e m o r s k i c h l u b s z e r z e j
ujętych
n a u t o l o g i c z n y c h problemów mogłyby doczekać się o d d z i e l n y c h opracowań, a r ó w n o
cześnie można
by s k u t e c z n i e przeciwdziałać
„etnograficzne
obszary"
niekompetentnych
nego r o d z a j u amatorów c z y w r e s z c i e n a w e t
Godna
uwagi
wydaje
wkraczaniu
n a n i e obsadzone
przedstawicieli
innych
potrzeby
róż
dyletantów.
się i n i c j a t y w a zespołu r e d a k c y j n e g o
nięcia n a p l a n p i e r w s z y
dotąd
dyscyplin,
„Nautologii"
rozpoczęcia badań i s z e r o k i e j
wysu
dyskusji nad do
tychczasową polską leksykografią nautologiczną. C h a o s , j a k i w t y m z a k r e s i e p a n u j e ,
i b r a k j a k i e j k o l w i e k jednomyślności m u s i przecież być przezwyciężony, b y tą drogą
wprowadzić
do
szeregu
a więc i do etnografii,
nych kryteriach —
wniosków
jednym
dyscyplin
zajmujących
się
nautologiczną
problematyką,
jednolitą, opartą n a e t y m o l o g i c z n y c h i l o g i c z n o - s e m a n t y c z -
terminologię. J e j niezbędność b o w i e m
i twierdzeń,
stawiania
z podstawowych
hipotez
warunków
i
w t r a k c i e formułowania
dokonywania
i c h adekwatności,
opisu
naukowego
komunikatywności
i
jest
jas
ności.
Dotychczas
jednakże
odzwierciedlenia
w
t a pożyteczna
inicjatywa
poszczególnych n u m e r a c h
k w a r t a l n i k u artykuły, s t u d i a , materiały i i n f o r m a c j e
rystyce historii polskiej
myśli n a u t o l o g i c z n e j
n i e znalazła
swego
większego
„Nautologii", a p u b l i k o w a n e
w tym
koncentrują się n a c h a r a k t e
i narodowej
tradycji marynistycznej
twórczości. Stąd też obfitość cytatów i przedruków o b s z e r n y c h n i e r a z
fragmentów
z dzieł d a w n y c h p o l s k i c h u c z o n y c h i p i s a r z y , ilustrujących d o s k o n a l e n a s z s k r o m n y ,
l e c z n i e m n i e j wartościowy dorobek w t y m z a k r e s i e .
Znaczenie, jakie redakcja
zgodnie
ze s w y m i
wstępnymi
zuje do d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j ,
ukazuje
założeniami
dobitnie
p a r t i i „Nautologii", które poświęcone są p r e z e n t a c j i p o d s t a w o w y c h
g r a n i c z n y c h p u b l i k a c j i n a u t o l o g i c z n y c h . T a część, zajmująca
n u m e r u i podzielona
logia,
pleiologia,
marynistyka, muzealnictwo
omówienia
i
niemal
całkowity b r a k
prac
zawiera
z
nautologicznej.
z ubolewaniem
sensu, stricto e t n o g r a f i c z n y c h ,
pominięciu
dorobku
przez
S z e r s z e włączenie się w
jedyne
w badaniach
w
Polsce
nad ludowymi
wśród
t y m z a k r e s i e etnografów
naukowe
formami
czasopismo
odno
których
zbliżonej
zapobiegłoby
nautologiczne
rybołówstwa
reguły
zwięźle
spora przecież ilość poświęcona jest całkowicie l u b w części p r o b l e m a t y c e
do
całego
naupegio-
informujących
o zawartości poszczególnych opracowań. I t u należy j e d n a k
tować
b l i s k o połowę
leksykografia),
nowości w y d a w n i c z y c h ,
tych
polskich i z a
n a k i l k a działów (bibliografie, czasopiśmiennictwo,
krótkie, s p r a w o z d a w c z e
przywią
objętość
polskiego
c z y środków w o d n e g o
transportu.
Każdy kolejny
skiego
tralnego
3
numer
Towarzystwa
zamyka serwis informacyjny
Nautologicznego
oraz
prowadzone
z życia i działalności
n a bieżąco w y p i s y
Pol
z cen
r e j e s t r u członków. Są one świadectwem stałego ilościowego w z r o s t u s t o -
Tamże, s. 4.
�276
RECENZJE
warzyszenia,
w
którym
obok
krajowych
i z a g r a n i c z n y c h członków r z e c z y w i s t y c h
zwiększa się również l i c z b a t z w . członków wspierających, w p o s t a c i s z e r e g u
orga
nizacji
zwią
społecznych oraz i n s t y t u c j i państwowych
i spółdzielczych, branżowo
z a n y c h z m o r z e m , żeglugą c z y rybołówstwem.
problematyce
poruszanej
n a łamach k w a r t a l n i k a „Nautologia", a także, by móc „odkryć" n o w e
W
celu gruntowniejszej
możliwości
włączenia
wego
się etnografii
przeglądu
tych
orientacji w
do tego r o d z a j u
artykułów, których
dotychczasowej
badań, w a r t o
treść
dokonać p e w n e g o ,
mniej
lub bardziej
skróto
związana
jest
'z z a g a d n i e n i a m i określonymi wyżej j a k o „etnonautologiczne".
,Szczególnie wyraziście wyodrębnia
zentujących
współczesnemu
nomorskiego
rejonu
się p e w i e n
c z y t e l n i k o w i świat
kręgu c y w i l i z a c y j n e g o . Z b y t
południowej
blok
l u b s e r i a artykułów
starożytnego
silne jednak
E u r o p y zostało oczywiście
żeglarstwa
pre
śródziem
zawężenie p r o b l e m a t y k i
dokonane
k o s z t e m słabej
do
reprezen
t a c j i l u b n a w e t nieobecności opracowań „kultury n a u t o l o g i c z n e j " i n n y c h regionów,
przede
w s z y s t k i m słowiańskiego
w i s k o to nie zdaje
szej w i e d z y w
i germańskiego
się wyłącznie tłumaczyć
obszaru
pobrzeża
ani ogromnym
d z i e j a c h m a t e r i a l n e j k u l t u r y śródziemnomorskiej
też p e w n y m i c e c h a m i n a s z e j
europejskiej
Bałtyku.
Zja
zaawansowaniem
na
„oikoumene", a n i
h u m a n i s t y k i , ukształtowanej
w
oparciu
o t r a d y c j e twórczej myśli k u l t u r k l a s y c z n y c h . Wytłumaczenia szukać b o w i e m
należy
p r z e d e w s z y s t k i m w b r a k u a k t y w n e j współpracy archeologów, etnografów i słowianoznawców,
mujących
wśród
się
których
nie brak
niejednokrotnie
przecież
sporym
odpowiednich
dorobkiem
specjalistów
naukowym
o
legity
„nautologicznym"
często c h a r a k t e r z e .
T y p o l o g i i e g i p s k i c h łodzi i i c h f u n k c j o n a l n e j
artykuł
pióra
między
środowiskiem
a rozwojem
Z. D r a p e l l i .
W
4
geograficznym
i
zdobnictwo
okrętów
formie
specyfiką
środków rzecznego i m o r s k i e g o
znalazło się j e d n a k
c h a r a k t e r y s t y c e poświęcony został
dosyć skrótowej
ukazała
warunków
transportu. W
autorka
związek
komunikacyjnych,
centrum
zainteresowań
i jego związek z a r t y s t y c z n y m i k o n w e n
c j a m i e g i p s k i e j s z t u k i o r a z trwałość i żywotność p e w n y c h t r a d y c y j n y c h f o r m
niczych,
których
występowanie
lokalizowano
nawet
w
najodleglejszych
zdob
rejonach
śródziemnomorskiego a k w e n u .
Charakterystykę statków c y w i l i z a c j i cykladzko-kreteńskiej
niku lektury opracowania
rozkwitu
w
kulturowego
sprzyjających
J . Śliwy . Stwierdza
5
Krety
warunkach
w
II
tys. p.n.e.
gospodarczych
dopatrywać
i dobrym
również w r o l i , jaką spełniała r o z b u d o w a n a
uzyskujemy w
on m.in., iż p o d s t a w
się
wy
wspaniałego
należy
nie
tylko
systemie administracji, lecz
flota h a n d l o w a
utrzymująca
kontakty
ze w s z y s t k i m i n i e m a l r e g i o n a m i M o r z a Śródziemnego.
Na
znaczenie k o r s a r s t w a w
podkreślając przede
rozwój
na
t e c h n i c z n y c h umiejętności
związek,
jaki
istniał
śródziemnomorskim,
żegludze
a n t y c z n e j zwrócił u w a g ę
w s z y s t k i m w k ł a d tej z a w o d o w e j
między
które
w
i fachowej
morskiej
m o r s k i m rozbojem
obawie
przed
grupy
wiedzy.
5
Wskazał
a nadbrzeżnym
częstymi
J . Korpanty ,
ludzi morza w
napadami
dalszy
on także
osadnictwem
lokalizowało
się
z a z w y c z a j w m i e j s c a c h mało dogodnych do lądowania.
P r z y t o c z o n e powyżej artykuły j a k i s z e r e g i m p o d o b n y c h , z r a c j i s w e j
Z . D r a p e l l a , Egipskie
t. 1: 1966 n r 2 — 3 , s. 29—40.
J . Ś l i w a , O statkach
1966 n r ,1, s. 32—36.
J . K o r p a n t y , Rozbój
s. 5—14.
4
zdobnictwo
okrętów
w dobie
5
i micie
thalassokracji
6
morski
w starożytności,
faraonów,
minojskiej,
proble-
„Nautologia",
„Nautologia", t. 1:
„Nautologia", t. 1, 1966 n r 4,
�277
RECENZJE
matyki
należą
dostarczając
już
raczej
charakterze.
dotąd w
sami
materiału
pożyteczne
h i s t o r y k a , archeologa
porównawczego
byłyby, w y d a j e
lub
filologa,
do studiów
się, b a d a n i a
o
innym
nad
współ
żeglarstwem i rybołówstwem Šródziemnomorza, n i e posiadające
literaturze
próby d o k o n a n i a
zainteresowań
jedynie
Szczególnie
czesnym ludowym
jak
do kręgu
etnografowi
polskiej
większych
i obszerniejszych
opracowań, a także
c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w y c h związków o k r e s u starożytnego z c z a
współczesnymi,
wyrażających
się
niejednokrotnie
w
wyraźnej
kontynuacji
szeregu f o r m i żeglarskiej t r a d y c j i .
Ludowa
kultura
reprezentowana
grupy
słowiańska
również n a d e r
tematycznej
oraz
tyckiego. P r o b l e m a t y k a
logii" —
roli
w
jej
„nautologicznym"
aspekcie
skąpo i niewystarczająco
i miejsca
tego r o d z a j u
artykułem nieżyjącego
Słowian
w
jest
w stosunku
dziejach
j a k dotąd
do w a g i tej
basenu
Morza
w p r o w a d z o n a do p i e r w s z e g o n u m e r u
Bał
„Nauto
już dziś prof. dr. W ł a d y s ł a w a K o w a l e n k i
nie do
czekała się niestety w następnych z e s z y t a c h .należytej k o n t y n u a c j i . A u t o r
zamierzał
bowiem
wczesnego
swym
artykułem
omawiającym
słowiańskie
łodzie
w
okresie
średniowiecza zapoczątkować szczegółowe „badania działalności l u d ó w
na
w
morzach"
oraz
wyjaśnić
trwałość
c e l u pełnego u k a z a n i a r o z w o j u
korzystując
obok
materiałów
storyczne, ikonograficzne
szczególnych
jednostek
form
oraz
związków
Słowian
słowiańskich
z morskim
elementów r o d z i m e j
środowiskiem
„kultury
morskiej" .
źródła
etnograficzne,
hi
dane językoznawcze, przedstawił o b r a z r o z w o j u
po
archeologicznych
słowiańskiej
łodzi
również
od p r y m i t y w n e j
Wy
7
dłubanki
aż
do
morskich
klepkowych.
Terenom
szczególnie
p o l s k i m poświęcony był d o t y c h c z a s j e d e n t y l k o artykuł, co w
jaskrawy
stawia
problem
szerszego
udziału
etnografów
n a u k p o k r e w n y c h w a k c j i mającej n a /celu zarówno popularyzację
dorobku
polskiej
etnografii,
j a k i intensyfikację
i
sposób
specjalistów
dotychczasowego
d a l s z y c h badań t e r e n o w y c h
i stu
diów porównawczych w interesującej nas t u dziedzinie.
H. Wilczewski
kultury
Pomorza
wynikających
mierze
snuje
dosyć d y s k u s y j n e
Gdańskiego
z bliskiego
omawia
Zalewu
8
celu
sąsiedztwa
problem
Wiślanego,
w
rozważania n a d specyfiką
uchwycenia
środowiska
t e n n a przykładzie
wykorzystując
przy
zasadniczych
morskiego.
pomorskiego
t y m również
W
cech
głównej
szkutnictwa
materiały
materialnej
tej
w
uzyskane
kultury
jednak
rejonie
drogą
własnych badań t e r e n o w y c h .
S k r o m n y ten i w 'Znacznym stopniu p r z y c z y n k a r s k i j e s z c z e dorobek „Nautologii"
w
zakresie szeroko
nie
tylko
ujętej
wynikiem
odpowiednich
problematyki
słabego
kulturowej
zaawansowania
nautologicznym"
szukać w
t y m , iż „Nautologia" j a k o p e r i o d y k
innych
ośrodków
do i n t e r d y s c y p l i n a r n e j
w stadium organizacyjnych
też
jednak,
j a k się
t y m zakresie,
podniesienie
naukowych.
dyskusji
braku
o niewątpliwie
„etno-
P r z y c z y n tego niedowładu
o aspiracjach stworzenia
naukowej
znajduje
się
trudności i kłopotów,, n i e t y l k o n a t u r y
rangi
tego
wydawnictwa
w
polskim
grup
specjalistów,
wśród
których
specja
należy
dogodnych
nadal
jeszcze
metodologicznej.
czasopiśmiennictwie
n a u k o w y m nastąpić może t y l k o p r z e z a k t y w n e włączenie się do współpracy
kompetentnych
wydaje,
czy
c h a r a k t e r z e , ukazujące się przecież od c z a s u do c z a s u w
prasie
Stąd
w
specjalistów; przeczą t e m u b o w i e m p u b l i k a c j e
listycznej
warunków
jest
badań
nie powinno
zabraknąć
szeregu
także
W. K o w a l e n k o , Slavia marítima. Łodzie Słowian
wczesnośredniowiecznych,
„Nautologia", t. 1: 1966 nr 1, s. 5—21.
H . W i l c z e w s k i , O niektórych cechach
specyficznych
kultury
materialnej
Pomorza
Gdańskiego, „Nautologia", t. 2: 1967 n r 1—2, s. 59—65.
7
8
t
�278
RECENZJE
reprezentantów
oparty
naszej
na p e w n y c h
punktem
wyjścia
dyscypliny. Tylko
istniejących
dla rozwoju
już
tego
rodzaju
organizacyjnych
polskiej
sojusz
interdyscyplinarny,
podstawach,
Aleksander
AFRICAN
ARTS
Niepokojące
i
/ ARTS
jest
jej problemach
że
wśród
n i e m a l zupełnie
b o w i e m t r z y obcojęzyczne w e r s j e
zabytków
sztuki
publikacji
j e s t t y m większa,
wartościowych
afrykańskiej
i interesujących,
cza
sztuki rzadko
pewnych
nego n i e m a l
XIX-wiecznych
zbioru
zainteresowanych
masek
Afryce
afry
(opublikowano
tego a l b u m u ) s z e r e g r e p r o d u k c j i
najcenniejszych
zbiory
się
nasze
jak wynika
w
w
zbiorach
z tego
bowiem
muzeach
dzieł
z Afryki
reprodukcji
o
odbiorcom
polskich.
zakresu
Wschodniej.
Dotyczy
Udostępnienie
n i e t y l k o zwiększa
tej
bardzo
zagranicznych
zachodnioafrykańskiej
t y c h zabytków
Waga
do
k o l e k c j e polskie
i n n y c h krajów.
sztuki
należą
z wypowiedzi
(m.in. z F r a n c j i i Z S R R )
spotykane
publikacji
s z t u k i tego k o n t y n e n t u .
W a c ł a w a K o r a b i e w i c z a , pt. Sztuka
znajdujących
że
znawców s z t u k i afrykańskiej
dzieła
dotyczących
p o l s k i m i nie t y l k o p o l s k i m
1
się
Posern-Zieliński
licznych polskich
prac
C h l u b n y m wyjątkiem jest j e d y n i e a l b u m
kańska , który udostępnia
stać
maritimae".
D ' A R F I Q U E , k w a r t a l n i k , t. I : 1967 n r 1.
zjawisko,
brak
może
„etnonautologii" i „ethnologiae
posiadają
to
zwłasz
oraz
unikal
szerszemu
gronu
zaciekawienie
tą
dziedziną k u l t u r y ludów afrykańskich, lecz równocześnie w s k a z u j e n a stojące p r z e d
przyszłymi
specjalistami polskimi w
U k a z a n i e się a l b u m u
z n a n i a p o l s k i c h czytelników
oraz z p r o b l e m e m
wstępny
tekst
stulatu
możliwości
badawcze.
z wieloma
zagadnieniami
historii sztuki
afrykańskiej
szczególnie silnego powiązania j e j z życiem c o d z i e n n y m , n i e s t e t y
pióra
aspekt technologiczny
cjonowania,
tej d z i e d z i n i e s z e r o k i e
K o r a b i e w i c z a mogłoby stać się jednocześnie okazją do z a p o
W.
Korabiewicza,
zwracając
przede
tej s z t u k i oraz n a opis w a r u n k ó w
n i e spełnia w
wszystkim
uwagę
jej zachowania
i
sposób dostatecznie s z e r o k i w s p o m n i a n e g o powyżej
popularyzacji. Zadanie
to pozostaje
więc n a d a l
na
kolek
po
do spełnienia, a staje
się
to t y m b a r d z i e j palące, że z a i n t e r e s o w a n i e sztuką afrykańską stale w z r a s t a . Ś w i a d
czy o t y m chociażby s z y b k i e r o z c h o d z e n i e
wydawnictw
się w n a s z y c h księgarniach r a d z i e c k i c h
n a t e n t e m a t , do których omówienia wrócę w i n n e j r e c e n z j i .
2
Wyciągając
odpowiednie wnioski
należałoby stwierdzić, że jeśli w
przyszłości
znajomość s z t u k i afrykańskiej m a być b a r d z i e j p o w s z e c h n a
i bardziej
już w
do kształcenia
tej c h w i l i w i n n o
specjalistów
w
się
przywiązywać
więcej
tej d z i e d z i n i e i do p u b l i k a c j i
uwagi
przekładów
kompetentna,
polskich
najcenniejszych
pozycji
z tego z a k r e s u z l i t e r a t u r y z a g r a n i c z n e j , zwłaszcza amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i f r a n
c u s k i e j . L i t e r a t u r a t a , już w
się z r o k u
cowych
na rok. Obok
monografii
drobniejszych
tej c h w i l i b a r d z o bogata i w s z e c h s t r o n n a ,
obszernych
szczegółowych
publikacji,
które
o sztuce afrykańskiej. N a j l e p i e j
Badań Afrykańskich
albumów
ukazuje
mają
się
wielkie
o treści ogólnej
corocznie
znaczenie
o t y m przekonuje
Uniwersytetu Kalifornijskiego
w
dla
tych
zwiększa
i wielusetstronijęzykach
pogłębiania
wiele
wiedzy
nas chociażby fakt, że Ośrodek
w L o s Angeles
zdecydował
się
n a założenie k w a r t a l n i k a poświęconego wyłącznie z a g a d n i e n i o m s z t u k i afrykańskiej.
W. K o r a b i e w i c z , Sztuka
Afryki
w zbiorach
polskich,
W a r s z a w a 1966.
N p . N. G r i g o r o w i c z , A . S t i e r l i g o w , Iskusstwo
Afriki,
M o s k w a 1962;
p r a c a z b i o r o w a , Iskusstwo
Afriki,
M o s k w a 1967; W, B . M i r i m a n o w ,
Afrika
iskusstwo,
M o s k w a 1967, i i n .
1
2
�279
RECENZJE
Jego
pierwszy
numer
z j e s i e n i 1967 r. c z y n i b a r d z o
dodatnie
wrażenie
zarówno
swoją treścią, j a k i efektowną szatą graficzną.
„Afričan
Ants / A r t s
dwujęzycznym
d'Afrique",
z tekstami
j a k s a m tytuł w s k a z u j e ,
angielskimi
z omawianego czasopisma periodyk,
fachowców
z całego
kańskich. W
jest
i francuskimi. Niechybnie
który mógłby
świata, lecz również p r z e z
być o d b i e r a n y
s z e r o k i e kręgi
t y m też c e l u s t a r a n o się o s k a l k u l o w a n i e
kwartalnikiem
ma
to
uczynić
nie tylko
przez
czytelników
afry
najniższej
ceny
prenume
r a t y , która w tej c h w i l i w y n o s i w w y m i a r z e r o c z n y m 10 dolarów. T a k zarysowujące
się p l a n y w y d a w c ó w
czynią z „Afričan A r t s " publikację godną szczególnego z a i n
teresowania
i to n i e t y l k o ze względu n a możność pogłębiania studiów n a d sztuką
afrykańską,
l e c z również
ze względu
n a przykład
wysiłków
niektórych
w k i e r u n k u p e n e t r a c j i k o n t y n e n t u afrykańskiego n i e t y l k o od s t r o n y
krajów
ekonomicznej
i politycznej.
% informacji
wstępnej
wynika,
że m a g a z y n
t e n m a być
poświęcony
grafice,
p l a s t y c e , t e a t r o w i , tańcowi oraz l i t e r a t u r z e afrykańskiej w j e j t r a d y c y j n y m i w s p ó ł
c z e s n y m w y d a n i u . Jego c e l e m m a być i n f o r m o w a n i e
upowszechnianie
lowanie
sztuki
o dawnej
s z t u c e afrykańskiej,
osiągnięć współczesnych artystów afrykańskich i w r e s z c i e s t y m u
twórczej w
samej
Afryce.
D l a pełniejszego
efektu
publikowanych
materiałów r e d a k c j a pod k i e r o w n i c t w e m P a u l a O. P r o e h l a postanowiła każdy n u m e r
jesienny
poświęcać
ogólnym
grafice i plastyce (redakcja
Altmana),
każdy
Wasehmann,
numer
Collin
problemom
sztuki,
wiosenny
Young),
muzyce,
będzie przyznawała
plastyki, teatru, f i l m u
dań i m i s j i
wydawców
się z p i e r w s z y m
tańcowi
W
w
zimowy
i kinu
Afryce.
wyłącznie
jego n u m e r e m
Klaus
(Collin Young,
Daniel
sztuki
z tych
afrykańskiej
prace
również w s p i e r a n i e
J a k więc w y n i k a
z dziedziny
przyszłych b a
zapowiedzi,
zainteresowaniem
( j e s i e n n y m ) , który o t w i e r a
Ralpha
Hood,
za oryginalne
duże, z t y m większym więc
wybitniejszych przedstawicieli nowoczesnej
(Mantle
celu rozwijania
rocznie 4 nagrody
i literatury. Przewiduje
naukowych
p i s m a są
numer
l e t n i zaś l i t e r a t u r z e i t e a t r o w i
P. K u n e n e , H a s s a n el Nouty, John Povey).
redakcja
każdy
t y c h numerów będzie leżała w k o m p e t e n c j a c h
ambicje
zapoznajemy
artykuł jednego z n a j
k u l t u r y afrykańskiej, L e o p o l d a
Sedara
Senghora.
Już s a m fakt, że S e n g h o r ,
tyczno-kulturalnego
Murzynów
łamach nowo l a n s o w a n e g o
kańskiej, w s k a z u j e
kańskich
wiedzy
1'art
to przedsięwzięcie
a także r o z w o j u
t z n . „Wzorce
africain"),
krytyczne
jest zresztą
nowego p a n a f r y k a n i z m u
czas
czy raczej
sztuką
ska
siły
samej
„négritude",
zabiera
głos
kulturowego
w
na
afry
określone kręgi intelektualistów
poprzeć, widząc
afry
nim czynnik
rozwoju
s z t u k i afrykańskiej. Temat,, j a k i
porusza
sztuki
najlepszym
nieadekwatnie
znaczącą.
przynosi
francuskojęzycznych
k w a r t a l n i k a amerykańskiego poświęconego sztuce
n a to, że p r z y n a j m n i e j
zamierzają
o Afryce,
Senghor,
prezydent Senegalu, a zarazem pionier r u c h u poli-
afrykańskiej"
(„Standards
tego d o w o d e m ,
wprowadza
rozumiany
gdyż
czytelnika w
świat
sztuki
critiques
t e n poeta
i
nie znany
afrykańskiej,
de
ideolog
dotych
która
jest
Motto artykułu s t a n o w i jego kwintesencję: „Muzyka murzyń
żywotne
niezbędne
muzyce
zachodniej
[europejskiej
—
K.M.],
gdyż zasługą s z t u k i murzyńskiej jest to, że n i e będąc a n i grą, a n i czystą radością
estetyczną jest sztuką
z n a c z e n i a " . J e s z c z e dobitniej
wypowiada
hor pisząc, że „Sztuka każdego zespołu l u d z k i e g o Otoczonego
tę myśl
Seng
granicami naturalnymi
j e s t historią i n t y m n e g o związku między myślą i rękoma. Właśnie dlatego t y l k o ona
w y r a ż a głębię świadomości l u d z k i e j , rozświetla k o s z m a r y j e j wewnętrznych
ności, daje m a r z e n i u w y m i a r y z i e m s k i e i p o z a z i e m s k i e i p o n o w n i e
życia,
zasilając
je
z
niewyczerpanego
źródła
trzech
królestw:
ciem
wzbogaca barwy
zwierząt,
roślin
�280
i
RECENZJE
minerałów". I d a l e j :
nych
wśród
formuł
tością,
„Tak j a k s u r r e a l i z m zrodził się z c h a o s u czasów
zespołów
życia
ludzi
i wyrazu
sztuka
wyrwanych
[...], którzy
murzyńska
»proponowali
—izrodzone
wyszła ze swoją prostotą l i n i i spo,d rąk
kować swój chaos wewnętrzny w
razem
z
niebem
i
ziemią".
zarazem
totalną
w spokoju
rewizję
nowych
wszelkich
odbicie d a w n e j
war
kultury —
człowieka, który także próbował
porząd
o b l i c z u n i e b a , żywiołów, p u s z c z y a jednocześnie
Poetyckość
i
powojen
z rzeczywistości, poszukujących
języka
ułatwieniem
Senghora
,w p o z n a n i u
jest
Utrudnieniem,
bo niełatwo jest śledzić przenośnie i skróty myślowe tego p i s a r z a ;
zumieć najważniejszą
znawców
prymitywną.
Jest
o tyle
prymitywna,
to p r a w d a ,
mówi
Senghor,
będzie miało tu łaciński wydźwięk
będzie oznaczać „to, co narodziło
wówczas
pozwala
zro
i bezpośredniość.
się również n a t e m a t n a z y w a n i a s z t u k i afrykańskiej
sztuką
w a r u n k i e m , że słowo p r y m i t y w n y
czyli
afrykańskiej.
w niej z a w a r t a
cechę tej s z t u k i : j e j ekspresyjność
Senghor wypowiada
pewnych
i emocja
sztuki
rodzaju
a
ułatwieniem, bo już s a m s t y l w y p o w i e d z i
istoty
pewnego
utrudnieniem,
(primitivus),
się wcześniej". S z t u k a afrykańska
o i l e bliższa
jest
ona k o r z e n i a m i
przez
ale pod
życiu
byłaby
i
bliższa
„witalnym źródłom e m o c j i " .
W
dalszej p a r t i i artykułu S e n g h o r
kańskiej
poprzez
dłom podlegał
sposób
rozwój
rzecz,
przepojona
porównanie
jego
s t a r a się przybliżyć znajomość s z t u k i
j e j do s z t u k i e u r o p e j s k i e j ,
sztuki na jednym
zdaniem,
i drugim
najważniejszą,
prawi
kontynencie. U w y p u k l a
w ten
to, że s z t u k a
afrykańska
jest szczególnym r y t m e m , r y t m e m życia afrykańskiego. R y t m t e n daje
się odczuć t a k dobrze w m u z y c e , j a k w
j e s t już obcy
z a c h o d n i m odbiorcom,
n y m s t o p n i u n a rozwój
skich
afry
jakim
mianowicie
ukazując,
tańcu c z y rzeźbie. Zresztą ó w r y t m n i e
gdyż m u z y k a afrykańska
m u z y k i zachodniej
(jazz). T a u w a g a
pozwala
m e n t y k u l t u r y afrykańskiej
autorowi
poprzez
n a podkreślenie w
koncepcji
zakończeniu, że e l e
kultury bardziej
o całe pokłady „emocji" afrykańskich. N i e potrzeba
minać, j a k b a r d z o
senghorowskie
„négritude",
poważ
amerykań
w p r o w a d z o n e do obiegu z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e g o
wić mogą początek b a r d z o ważnej e r y t w o r z e n i a n o w e j
bo bogatszej
wpłynęła w
muzykę Murzynów
o której
stano
„ludzkiej",
tu chyba
są te spostrzeżenia i j a k dobrze pasują
pisałem
w
poprzednim
wspo
one do
z e s z y c i e „Etnografii
Pol
skiej".
K o n s e k w e n t n y m uzupełnieniem tez S e n g h o r a
afrykańskiej, a w
H a r p e r a , pt. Taniec
wyróżnia
dwie
o wartościach społecznych s z t u k i
j e j r a m a c h m u z y k i i tańca, jest następny artykuł pióra P e g g y
w ramach
społeczeństwa
zasadnicze kategorie
będącego
formą kolektywną, s w o i s t y m przeżywaniem p e w n y c h
uczestniczącą
prezentację
w
tańcu),
oraz
„taniec
teatralny"
o charakterze rozrywkowym).
publiczność,
która
wykonawcy,
nawet
nie
musi
gdyby
przeżywać
oglądany
w trakcie
tańca, t z w . „taniec
W
tańca
przez
spraw
nich
w
Autor
tańca
był
mający
na
teatralnego
identyczny
taniec
był
p r z e z całą społeczność
(spektakularny,
wypadku
przemian.
e t n i c z n y " (ten, który
sposób,
tańcem
celu
istnieje
jak
jego
etnicznym.
S z y b k i e p r o c e s y u r b a n i z a c j i , w y m i e s z a n i e się ludności m i a s t , doprowadziło do tego,
że zespoły
widzów
reprezentują
odmienne
k u l t u r y , a więc
nie byłyby
przeżywać „obcych wartości". N a szczęście, j a k t w i e r d z i H a r p e r ,
siebie, że e w o l u u j e
sposób, co d a w n e m u .
stąd
wypływa
by
Niemniej
konieczność
w
stanie
r a z e m z kulturą, a więc z d o l n y j e s t podlegać z m i a n o m w k i e
r u n k u wchłaniania n o w y c h wartości, by służyć n o w e m u
tanecznego,
w
t a n i e c m a to do
ten
badań n a d r o z w o j e m
jak
sposób
społeczeństwu w t e n s a m
z a t r a c a on c h a r a k t e r e t n i c z n y n a r z e c z t e a t r a l n e g o ,
najszybszego
uzyskać
zanotowania
imateriał
zanikającego
historyczny
i
folkloru
etnograficzny
tańca afrykańskiego. Można b y więc r z e c , że A f r y k a
do
zaczyna
�281
RECENZJE
przeżywać te s a m e
o b a w y , co folkloryści
europejscy,
o b a w y o spuściznę po
daw
n y c h , „etnicznych" c z a s a c h .
Odmienny
już w y s t a w y
malarzy
c h a r a k t e r m a artykuł o m a l a r z u sudańskim E l S a l a h i m , który miał
w A f r y c e , w E u r o p i e , w A m e r y c e i jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h
współczesnej
jego m a l a r s t w o .
Afryki.
Można
Trudno
jednak
jest w
wyrobić
krótkich
sobie
wielu reprodukcji kolorowych i dwubarwnych,
Frapująca
j e s t „europejskość"
wpływach
elementów m a l a r s t w a
swoich
płócien
stylizowane
charakterystyczne
jest
afrykańską,
swoistej
scharakteryzować
o nim na
z n a k i alfabetu
arabskiego
arabskiego.
W
s i l n i e zaznaczających
oraz
efekcie
akulturacji,
zachodnią. P r o c e s
podstawie
j a k i m i i l u s t r o w a n y jest t e n artykuł.
kręgu i s l a m u . E l S a l a h i w p r o w a d z i ł
twórczej
j a k i sztukę
słowach
zdanie
tego m a l a r z a p r z y b a r d z o
d l a rzemiosła
przykładem
pewne
która
elementy
się
do
dekoracyjne
malarstwo
wzbogaca
„przenikania
bowiem
tego
artysty
zarówno
się" s z t u k
sztukę
kontynental
n y c h (jeśli t a k j e można nazwać) jest p r o c e s e m przybierającym s t a l e n a s i l e i n a j
bliższe l a t a mogą przynieść r e w e l a c y j n e
czy
a
z Londynu
o tym List
będący
omówieniem
wartości w t y m z a k r e s i e . N a j l e p i e j
stanowiący
londyńskiej
kontynuację
wystawy
niejako
świad
tego samego
współczesnej
sztuki
wątku,
afrykańskiej.
A u t o r l i s t u , D e n n i s D u e r d e n , wyraźnie s t w i e r d z a , że i d e a tego, co można b y nazwać
etnocentryzmem
kulturowym,
k a n i e porzucają już sposoby
bowości
afrykańskiej".
zaczyna
gasnąć
pod n a p o r e m
autoafirmacji poprzez
Świat
zachodni coraz
bardziej
dzynarodową , b e z względu n a to, czy p o c h o d z i
postawy
sposób
n a artystów
w
stosunku
do s z t u k i afrykańskiej
afrykańskich,
którzy
łatwiej
„etnocentrycznego r a j u " (Określenie D u e r d e n a ) ,
N a k ł a d a to j e d n a k
zbyć
się
Duerden
interesuje
się sztuką
mię
wpłynie
będą
zapewne
mogli
wyjść
Taka
w
dodatni
ze
swojego
by wejść w świat międzynarodowy.
ważny obowiązek n a krytyków z a c h o d n i c h , którzy muszą
mentorskiego
w
Afry
ona z J a p o n i i , c z y A f r y k i .
3
zmiana
rzeczywistości.
głoszenie „négritude" l u b „oso
tonu
zakończeniu
w
ocenie
sztuk
listu, pozwoli
innych
to n a lepsze
kontynentów.
zrozumienie
wy
J a k twierdzi
charakteru
oraz
wartości s z t u k i afrykańskiej.
W
tym samym
pewnych
numerze
mód trwających
„Afričan
Arts"
i B e n i n u . S a m artykuł nosi tytuł I f e ty sztuce
do
pokazania
potwierdzenie
istnienia
nigeryjskiej.
nadmienię,
angielskich
wspominać,
bo
w s z y s t k i e n i e m a l kręgi
(Fagg),
stanowi
niemieckich
w
historyków s z t u k i . O
(Frobenius)
to „klasykę" t e m a t u ,
postaci
pretekst
i t e r a k o t pochodzących z t y c h d w u m i a s t n i g e r y j s k i c h . N a m a r g i n e s i e
niach
zabytków
J e s t to c h y b a
brązowych
ta obejmuje
wspaniałych
sztuki Ife
odlewów
że m o d a
reprodukcji
znajdujemy
n i e k i e d y dziesiątki l a t . T a k jest w w y p a d k u
i
zainteresowa
amerykańskich
a l e ostatnio
wydano
nie
s z t u k i w i e l e a l b u m ó w i p r a c k r y t y c z n y c h również w N E D , Czechosłowacji
ku Radzieckim. W
jące
byłoby
w rozwoju
t y m o s t a t n i m jest to t e m a t szczególnie m o d n y .
zastanowić się kiedyś, skąd
bierze
się t a m o d a
4
tej
i Związ
Może i n t e r e s u
i jaką
spełnia
rolę
a f r y k a n i s t y k i w r a m a c h obozu s o c j a l i s t y c z n e g o . Już w tej c h w i l i można
by j e d n a k zaryzykować t w i e r d z e n i e , że wiąże się to z „historyzującymi"
ciami
warto
na temat
etnografów
r a d z i e c k i c h , którzy
każde s t u d i u m
współczesnego
skłonnoś
życia
kultu
r o w e g o jakiegoś l u d u rozpoczynają od dokładnego z a p o z n a n i a się z historią i e w o
lucją, jaką b a d a n a k u l t u r a przebyła.
Spośród
innych
artykułów
zawartych
w
numerze
1 „Afričan
Arts"
należy
Określenie a u t o r a artykułu.
N p . W. F o r m a n , В. В r e n t j e s , Alte afrikanische
Plastik,
L e i p z i g 1967;
L . H o l ý , A f r i k a n i s c h e P l a s t i k , P r a h a 1967. W y d a w n i c t w a r a d z i e c k i e n a t e m a t
s z t u k i afrykańskiej cytowałem w p r z y p i s i e 2.
3
4
�282
RECENZJE
wspomnieć o a r t y k u l e J . D e c o c k a , Czy
należy
refleksji
d w u o s t a t n i c h s z t u k a c h tego
n a temat elementu
szego d r a m a t u r g a
z j e j głównych
omawiający
tragedii w
grać Cesaire'a,
który s t a n o w i
sumę
najwybitniej
n i e pochodzącego wszakże z A f r y k i , ale u z n a w a n e g o z a jednego
intelektualistów, o r a z
Afrykański
artykuł L . A n d e r s o n a ,
dokładnie zasięg geograficzny
ksylofonu
i opisujący
ksylofon,
podstawowe
jego
typy.
Oprócz artykułów k r y t y c z n y c h „Afričan A r t s " p r e z e n t u j e
wiadania
i poezje
afrykańskie.
wiele
autorów afrykańskich
Reportaż
twarzy
t e n słusznie
oraz s e r w i s
Afrykańska
nosi tytuł
również krótkie opo
zdjęć przedstawiający
i składa się nań 14 zdjęć rzeźb i m a s e k
rzeźba
rzeźby
murzyńska
ze zbiorów M u z e u m
ma
Sztuki
Etnicznej Uniwersytetu Kalifornijskiego w L o s Angeles.
Kończąc prezentację
się
n a d korzyściami,
afrykańską
(i c h y b a
i którym
będzie w
p i e r w s z e g o z e s z y t u tego p e r i o d y k u
jakie
może
on przynieść
n a s e r c u leży rozwój
przyszłości) c z a s o p i s m o
dziej
jest
to, co mają
autentyczne, mniej
wydawnictwo,
sztuki,
Poza
jest
gwarantują
to r z e c z
t y m szerokość
godna
idealny
przekaz
niejako.
No
i r z e c z bodaj
dząca k w a r t a l n i e , może stać się f o r u m
jakich
wartości
duży
afrykańską
dopiero
rodzącą
twierdzają te możliwości. P o z o s t a j e
Arts".
że
szereg
w sposób i n t e g r a l n y ,
równie ważna —
„Afričan
aktualnych obserwacji
się. P e w n e
„Afričan
sprawia,
artykuły
Arts",
„pa
wycho
dotyczących n i e t y l k o
d a w n e j s z t u k i afrykańskiej, ale, co z n a c z n i e c i e k a w s z e , f o r u m
sztuką
bar
publikowane
kolorystycznych
walor
tego p e r i o d y k u
zagadnień z d z i e d z i n y s z t u k i może być p o t r a k t o w a n y c h
noramiczny"
twórczością.
o t e j sztuce, j e s t z n a c z n i e
stanowi
zainteresowań redaktorów
sztuką
jest to
l u d z i związanych ze
techniczne, w
wprost
i
wszystkim
l e c z również i własną
Warunki
podkreślenia
się
redagowane przez
do p o w i e d z e n i a
akademickie.
zastanowić
interesują
tej s z t u k i . P r z e d e
sztuką afrykańską n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i a m i ,
Dzięki t e m u f a k t o w i
należałoby
t y m którzy
d y s k u s j i n a d nową
pierwszego
t y l k o życzyć, by r o z w i j a n e
numeru
po
o n e były w następ
nych numerach.
Krzysztof
HANNA
SZUMAÑSKA-GROSSOWA,
W a r s z a w a 1967.
Historia polskiej
ważniejszych
osiągnięć
Podróże
Stefana
Szolc-Rogozińskiego,
a f r y k a n i s t y k i n i e została j e s z c z e n a p i s a n a . B r a k
publikowanych
afrykanistyeznych
przyczynków
nie brak,
do tej h i s t o r i i , m i m o
a n i materiałów,
s t u d i a można b y oprzeć też n i e j e s t mało. A
na
że
których
historia polskiej
w
afrykanistyki
rozwoju
polscy
uczeni
i
tej d y s c y p l i n y , wskazując
badacze
już
również p o
ani polskich
tego
tego, co w
u c z y n i l i . Pomogłoby
n a te d z i e d z i n y
rodzaju
afrykanistyki mo
głaby s z y b k o ostać się c i e k a w y m i wartościowym p o d s u m o w a n i e m
dzinie
Makulski
to
dzie
chyba
badań, które posiadają
już
t r a d y c j e oraz uwypukliłyby b r a k i , j a k i e należałoby nadrobić.
Jedną z dziedzin, w której sporo już zrobiono,
i dyscypliny jej pokrewne.
nie byłoby
kowy.
może z b y t
obszerne,
niemniej
miałoby j e d n a k
Zapisaliśmy się b o w i e m n a trwałe w
XIX
wieku, kiedy wiedza
jać.
Wystarczy
Stefan
wspomnieć
i to dość d a w n o , jest
etnografia
S t u d i u m h i s t o r i i p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h
poważny
tej d z i e d z i n i e już w
ciężar
drugiej
tylko
nazwisk:
Ignacy
Żagiel,
Antoni
gatun
połowie
a f r y k a n i s t y c z n a w E u r o p i e dopiero zaczynała się
kilka
Afryki
rozwi
Rehman,
Szolc-Rogoziński.
Jeśli któryś z n a s z y c h etnografów miałby napisać historię t y c h badań, mógłby —
i
nawet
powinien
—
rozpocząć
swą
pracę
od z a p o z n a n i a
się
z książką
Hanny
�283
RECENZJE
Szumańskiej-Grossowej, i to z w i e l u względów. P o d s t a w o w y m
p o w o d e m j e s t skrzęt
n i e p r z e z autorkę z e b r a n y materiał dotyczący p o s t a c i S t e f a n a
a
zwłaszcza
ubiegłego
jego
afrykańskich
wieku,
dostarczyły
materiału
go n i e t y l k o
peregrynacji
rozsypanego
odnośne
po
artykuły
towarzyskie, a nawet publikowane
w
Szolc-Rogozińskiego,
początkach
dziesiątkach
lat
osiemdziesiątych
czasopism,
i sprawozdania,
przy
l e c z również
czym
kroniki
l i s t y do r e d a k c j i . W y k o r z y s t a n i e tego t y p u m a
teriałów, i to w t a k interesujący sposób z e s t a w i o n y c h , pozwoliło a u t o r c e n a u c h w y
c e n i e w i e l u ważnych w ą t k ó w wiążących się z w y p r a w ą
chybnie
na
umknęłyby
t y m fakt,
iż
uwagi
z a w o d o w e g o etnografa.
autorka
szczególnie
dobrze
Rogozińskiego, które n i e
Sądzę, że
orientuje
się
zbawiennie
w
naszej
pięknej X I X w i e k u , której w y k w i t y znalazły swą postać n i e t y l k o w
renomowanych
dziełach l i t e r a c k i c h , l e c z również w s p e c y f i c z n e j l i t e r a c k o - p a t r i o t y c z n e j
ówczesnych
i gusty
czasopism
p o l s k i c h , które
kształtowały
intelektualne
decydowały
o powodzeniu
w y c h mających
warszawskiej
Świetna
t a k i c h c z y i n n y c h przedsięwzięć
badawczych
i
nauko
dostarczyłaby
Szolc-Rogozińskiego
n a m każda
poznajemy
dokładniejsza
polskiej
nauki-
n i e t y l k o gołe
encyklopedia
fakty,
c z y słownik
g r a f i c z n y , l e c z możemy wejść w gąszcz ówczesnej rzeczywistości, w której
wienie
zna
i l i c z n y c h powiązań t o w a r z y s k i c h , które
w przyszłości odegrać niebagatelną rolę w h i s t o r i i p o l s k i e j
sprawiło, że czytając Podróże
których
zawartości
zainteresowania
i n t e l i g e n c k i c h odbiorców w a r s z a w s k i c h i p o z a w a r s z a w s k i c h .
jomość ówczesnej a t m o s f e r y
zaważył
literaturze
e k s p e d y c j i do A f r y k i było dziełem wymagającym
bio
wypra
„ideologicznego"
współuczestnictwa t e j m i a r y l u d z i , co S u l i m i e r s k i , P r u s , S i e n k i e w i c z c z y Ś w i ę t o
c h o w s k i . W s k o m p l i k o w a n y m w t y c h c z a s a c h kontekście p o l i t y c z n y m i społecznym
Kongresówki w y p r a w a
rym
Rogozińskiego urastała do p r o b l e m u
polskiego. I c h z d a n i e m , tego r o d z a j u m i s j e b a d a w c z e
Polski w
to
podstawowego, w
z a c y t o w a n i powyżej publicyści i p i s a r z e w i d z i e l i prężność kulturową
dzieło c y w i l i z a c y j n e g o
czasy pozytywizmu
rozwoju
postulującego
miały zadokumentować w k ł a d
świata. N i e z a p o m n i j m y
wysiłki
n a miarę
noszące doraźne korzyści k r a j o w i . N i c więc dziwnego,
wanie
drogi
zorycznej
Świętochowski g r z m i , że lepiej
j e d n a k , że były
możliwości, wysiłki
że w
t y c z n y m z a l e c e n i o m P r u s a i S i e n k i e w i c z a nawołujących
szłej w y p r a w y ,
odpowiedzi
wyprawy
do k r a j ó w ,
Opozycja
organizatorom
wyprawy
do zbiórki n a r z e c z p r z y
obrócić t e pieniądze n a
gdzie
Polaków
n i e posiano
tego uznanego
autorytetu w
jej właściwe
przygotowanie
i gdzie
te
Obok
postacie
—
przewija
i wyposażenie
się zresztą cała p l e j a d a
Conrada-Korzeniowskiego,
Stanley,
sprawy
wybudo
Brazza
stanowią
podróży
i wielu
elementy
młodego
wtedy
wielkiego
układu
chciałoby się powiedzieć, że książka G r o s s o w e j
w
utrudniła
niezbędne
funduszy.
Na
w y b i t n y c h n a z w i s k nie t y l k o
już
i n n y c h pionierów
Rogozińskiego.
i c h zupełnie
poważnym s t o p n i u
i n s t r u m e n t y , które zakupić m u s i e l i z własnych, niewystarczających
s t r o n i c a c h Podróży
stępuje
przy
entuzjas
z Małej W ó l k i do Dużej, too będzie z tego większa korzyść niż z i l u
n i e potrzeba.
polskich.
któ
narodu
bardzo
„angielskiego",
eksploracji
Afryki.
ześrodkowanego
Dzięki
takiemu
wokół
ujęciu
stanowi bezwiednie
wy
Wszystkie
jednej
przedmiotu
może, l e c z n i e
mniej udane studium synchroniczne pierwocin polskiej afrykanistyki.
Wracając
jednak
do -podstawowego założenia książki, c z y l i z a p o z n a n i a
n i k a z historią przygotowań tej w y p r a w y
i jej przebiegiem,
p e s y m i z m Świętochowskiego n i e był j e d n a k p o z b a w i o n y
która dotarła
do wybrzeży K a m e r u n u
w y c h o b s e r w a c j i n a t u r y geograficznej
powodzeń. N i e z a p o m i n a j m y ,
regionem
ze strony
Anglii,
i poczyniła
podstaw. H i s t o r i a
szereg
czytel
należy stwierdzić, że
ciekawych i
wyprawy,
wartościo
i e t n o g r a f i c z n e j , była. historią trudności i n i e
że był to o k r e s wzmożonego z a i n t e r e s o w a n i a się t y m
a
przede
wszystkim Niemiec.
W
wyścigu
tych
dwu
�284
RECENZJE
potęg działalność Rogozińskiego nosząca z n a m i o n a
ności była
lądu
w
z góry
Rogoziński
skazana
świetnie
sposób dodatni
n a klęskę. Już w
zdał
sobie
z tego
humanitaryzmu
czasie p i e r w s z y c h
sprawę,
oczywiście
n a dalsze losy przedsięwzięcia. D o d a t k o w y m
i
bezinteresow
wypraw
w
głąb
nie wpłynęło
czynnikiem
niającym pracę Rogozińskiego były n i e s n a s k i w s a m e j e k i p i e b a d a w c z e j
to
utrud
składającej
się z l u d z i o różnych c h a r a k t e r a c h i, co ważniejsze, o różnym n a s t a w i e n i u
do c e l u
swego p o b y t u n a k o n t y n e n c i e afrykańskim. Jedyną pociechą d l a i n i c j a t o r a w y p r a w y
był
fakt,
że p e w n e
obserwacje
i pewne
zbiory
niezawodnie
staną
się
udziałem
ojczyzny.
Sama
„warstwa"
jej w a l o r e m ,
afrykanistyczna
gdyż z f a k t a m i
omawianej
książki
nie jest
odnoszącymi się do etnograficznej
najważniejszym
obserwacji
K a m e r u n u można zapoznać się bezpośrednio dzięki o p u b l i k o w a n e m u
skiego
sprawozdaniu
kawszych
jego
z wyprawy,
które wyszło w
spostrzeżeń zaliczyć należy c h y b a
pobytu
w
Afryce
na wyspie
wydaniu
książkowym. D o
z a p i s k i Rogozińskiego
Fernando-Poo,
gdzie
ludów
p r z e z Rogoziń
cie
z drugiej
próbował
fazy
przedzierzgnąć
się w p l a n t a t o r a z n i e n a j l e p s z y m i zresztą w y n i k a m i . J e s t to też o k r e s jego r o m a n s u ,
a potem
i małżeństwa z poetką i pisarką Heleną Boguską (Hajotą), która w
tego ambitnego i niewątpliwie zdolnego e k s p l o r a t o r a
n i e odegrała p o z y t y w n e j
stając
Smutne
się
przeszkodą
w
książki, które obrazują
realizacji
jego
zamierzeń.
l a t a po p o w r o c i e
Rogozińskiego
wymarzonego
w pierwszym
afrykanisty
Nie
dzieła. N i e m n i e j
to, co uczynił w
stosunkowo
wyko
krótkim
czasie
polskiego.
stosunek. Najważniejszy
ujęcie t e m a t u
wypływa
literaturze
dorobek
opiera na
jest d l a niej człowiek i jego pasje, b a d a c z
z osobistym,
z bezpośrednich
pamiętnikarskiej
polskiego
Grossowa
jego d z i e n n i k u i l i s t a c h . M a do n i c h b a r d z o
afrykanisty,
Polak
na innym
zainteresowań
(m.in.
otrzymaliśmy pozycję r a c z e j wyjątkową,
dawczy
jest to o b r a z
m i e j s c e tutaj n a s t r e s z c z a n i e w s z y s t k i c h p e r y p e t i i Rogozińskiego i w s z y s t
wiązanie jego życia n a u k o w e g o
w
roli,
strony
o k r e s i e życia, starczyło, b y zapewnić m u sławę i pozycję p i e r w s z e g o
autentycznych zapiskach eksploratora,
się
te
uniemożliwiły m u
k i c h szczegółów k o l e j n y c h w y p r a w . I c h dokładny opis H a n n a
osobisty
wręcz
do E u r o p y ,
losów człowieka, który mógł uczynić w i e l e , l e c z w a r u n k i
nanie
są
życiu
jako
kontynencie.
a u t o r k i , która
tłumaczka).
która p o z w a l a
Dzięki
spojrzeć
a l e i n a drogę
i po
Takie
specjalizuje
temu
właśnie
nie t y l k o n a b a
jego życia
wewnętrznego,
która doprowadziła go do podjęcia w y p r a w y , a potem do w i e l u niepowodzeń, które
zwichnęły osobowość
Grossowej
budzi
badacza.
wiele
Można
refleksji,
by więc
może
niezbyt
w
konkluzji
ściśle
zauważyć, że książka
etnograficznych,
ale b a r d z o
o w o c n y c h d l a t y c h , którzy pragną spojrzeć n a historię etnografii n i e t y l k o od s t r o n y
materiałów, hipotez
i teorii, ale również od s t r o n y substrátu l u d z k i e g o
etnografii,
bez p o z n a n i a którego h i s t o r i a d y s c y p l i n y byłaby m a r t w ą literą, a n i e historią p a s j i
p o z n a n i a k u l t u r y własnego n a r o d u l u b k u l t u r y i n n y c h ludów.
Idąc w
Grossowej,
ślad z a r e f l e k s j a m i ,
chciałbym
zwrócić
j a k i e nasunęły m i się w t r a k c i e l e k t u r y
uwagę
n a dwa, k i e r u n k i
książki
studiów, które w a r t o
by
kiedyś podjąć z myślą o h i s t o r i i już n i e t y l k o p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i , ale i p o l s k i e j
etnografii.
T a k więc
sądzę,
polskie
z końca X I X w i e k u ,
historii
zainteresowań
że
bardzo
pożyteczne
byłoby
przejrzeć
które stanowią, j a k się w y d a j e ,
polskich
problematyką
afrykańską.
Był
czasopisma
bezcenne
źródło do
to przecież
okres
najważniejszych w y p r a w e k s p l o r a c y j n y c h o r a z podbojów k o n t y n e n t u , które n i e mogły
przejść bez e c h a w
P o l s c e , czułej z a w s z e
głość. N i e należy przecież sugerować
czy,
której
wydźwięk
pod
n a wieści o słusznej w a l c e
się Sienkiewiczowską
t y m względem
wydaje
się
W
mało
pustyni
za
niepodle
i w
pusz
reprezentatywnym.
�285
RECENZJE
Właśnie
wyprawa
znajdowali
żywa
Szolc-Rogozińskiego
świadczy
najlepiej
o
t y m , że
w
Polsce
się l u d z i e , którzy świetnie z d a w a l i sobie s p r a w ę z d r a m a t u , j a k i
Afryka.
uchwycenie
Prześledzenie
warunków
odpowiednich
polaryzacji
materiałów
s t o s u n k u do s p r a w
pozwoliłoby
być
afrykańskich
prze
może
na
i w p ł y w u tej
p o l a r y z a c j i n a rozwój p o l s k i e j w i e d z y o A f r y c e .
O
t y m , że
polskich
wiedza
ta rozwijała
Afrykanistów
Ciekawy,
a zarazem
które
w
sposób
wspomniałem
widoczny
n a wstępie
s m u t n y j e s t fakt, że książka G r o s s o w e j
m i wiadomo,
obszerniejszą biografią
kowo
ale brak
sporo,
się, świadczą
X I X wieku,
jest
nazwiska
tej r e c e n z j i .
jest pierwszą, o i l e
jednego z n i c h . O pozostałych w i e m y
dokładniejszych
opracowań,
które
mogłyby
stosun
stanowić
bazę do n a p i s a n i a h i s t o r i p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i t a m t y c h czasów. A przecież możli
wości istnieją. W i a d o m o j e s t b o w i e m ,
że w r a m a c h seminariów a f r y k a n i s t y c z n y c h
oraz seminariów poświęconych h i s t o r i i p o l s k i e j
szereg p r a c dyplomowych,
n a r i u m prof. К.
letnim
już
etnografii
egzotycznej
opracowano
Afryki
(semi
Moszyńskiego i s e m i n a r i u m prof. J . G a j k a , n i e mówiąc o
kilku
dorobku
w
które dotyczą s y l w e t e k p o l s k i c h b a d a c z y
t y m zakresie Studium
Afrykanistycznego).
C z y nie
warto
by materiałów t y c h przygotować do d r u k u ?
Drugi
ciąg r e f l e k s j i
dotyczy s p r a w
r o z l e g l e j s z y c h , a l e też i o większym
zna
c z e n i u d l a badań n a d historią e t n o g r a f i i i n a u k j e j p o k r e w n y c h . Myślę tu o możli
wości w y k o r z y s t a n i a t y c h s a m y c h źródeł, t z n . czasopiśmiennictwa polskiego z końca
XIX
w.,
dla' opracowania
socjologicznego
studium
dotyczącego
środowiska
spo
łecznego, w j a k i m kształtowały się p i e r w o c i n y p o l s k i e j etnografii. J a k to w y k a z u j e
dobitnie
książka
Stefana
Podróże
Szolc-Rogozińskiego,
i h i s t o r y c z n y c h , a przecież n a i c h p o g r a n i c z u
w
rozwój
dużym stopniu układy społeczne i p o l i t y c z n e ówczesnej
Owe
salonowe
dyskusje
nauk
społecznych
rodziła się p o l s k a etnografia,
i „towarzyskie" p o l e m i k i
rzeczywistości
n a łamach
odbijał
polskiej.
czasopism,
których
w p ł y w n a inteligencję t a m t y c h czasów był o t y l e większy, że było to p r a w i e
d y n e źródło p r z e k a z u , spełniały rolę i n i c j a t o r a , a z a r a z e m p r o t e k t o r a
przyszłych losów n a u k i p o l s k i e j
powiązania
badań
naukowców
przedsięwzięć. W t y c h w a r u n k a c h
z pewnymi
i i c h „ideologicznym"
kręgami
decydowały
o s t r z u . J a k bardzo
cennym
o
osobiste
kierunku
źródłem
je
ważkich d l a
nawet
przyszłych
są
chociażby
artykuły p u b l i c y s t y c z n e L u d w i k a K r z y w i c k i e g o , który będąc w e w n ą t r z tego układu
potrafił
świetnie
uchwycić
licznych publikacjach
jego złożoność
najróżniejszego
i wielopostaciowość,
gatunku
kreśląc
w
swych
n i e t y l k o z a r y s y tego układu, l e c z
również analizę m e c h a n i z m u jego działania.
Jeśli po p r z e c z y t a n i u książki H a n n y
fleksje,
to t r z e b a ją j a k najgoręcej
Grossowej
nasunąć się mogą podobne r e
polecić s z e r s z y m kręgom
czytelników.
Krzysztof
Makulski
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2819a30522b897bf31098e3018f95142.pdf
f674fbfe68ab84ec2c0c4093d6d8e6c0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3187
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2985
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.275-276
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S
U
M
M
A
R
I
E
S
SUMMARY
D a r i u s z
C z a j a — JESTER'S D I L E M M A S
T h e a r t i c l e discusses a c e r t a i n m e t h o d o l o g i i c a p p r o a c h
( c a l l e d c o n v e n t i o n a l ) i n e t h n o l o g y o n t h e bases o f L u d
w i k S t o m m a ' s l e t t e r An
Elephant
and
the
Case of
Ethnology a d d r e s s e d t o o u r q u a r t e r l y ( n o 1—4, 1982).
M a n ' s n a t u r e is n o t a p e r m a n e n t set o f h o r m s b u t
r a t h e j r a set o f h i s t o r i c a l l y c o n d i t i o n e d m a s k s a n d p e r
petually altering conventions. The interpretation i n this
approach
consists i n d e m a s k i n g , d e m i t h o l o g i z i n g , a n d
s t r e a p i n g c u l t u r e a n d m y t h of t h e i r r e l a t i v i t y . T h e c o n
s t a n t s t r e a p i n g r e y e a j l i n g t h a t t h e „ k i n g is n a k e d " p l a
ces t h e i n t e r p r e t e r i n t h e p o s i t i o n . _of a j e s t e r (fool) —
p e r m a n e n t mocker, outsider, destroyer of the e x i s t i n g
order. H e c o n t i n u a l l y questions the e x i s t i n g values. The
a t t i t u d e does n o t m e a n t h a t s u c h a n a t t i t u d e is w o r
t h l e s s , f o r i t is t h r o u g h l a u g h t e r t h a t s e v e r i t y a n d g r a n
diloquence are overcome whereas ennobled become the
things of l i t t l e values, s m a l l , and u n w a n t e d .
W i e s 1 a w 8 z p i 1 к a — R A I D E R S OF T H E LOST A R K
The analysis o f „ P r z e k r ó j " is merely a p r e t e x t for t h o r o u g h
reflexion on the mechanisms o f mass c u l t u r e . The a u t h o r points
out t o its religious character, since i t reveals a l l the qualities
of sacrum distinguished by P , Ricocur. T h e culture is over
w h e l m i n g , hence i t involves every olement o f the w o r l d thus
bestowing i t w i t h a sacral character o f something powerful
and w o r t h i m i t a t i o n . F o l l o w i n g L . K o ł a k o w s k i , the a u t h o r
remarks t h a t sacrum cannot exist w i t h o u t its opposition, namely
p r o f a n u m . So, i f e v e r y t h i n g becomes sacrum, n o t h i n g remains
sacrum any longer. P a r a d o x i c a l l y enough, the order o f mass
culture is n o t stable. H o w e v e r , referring t o Eliade who m a i n t a i n s
t h a t order a n d f o r m are h a r d l y distingishable i n n o w l y f o r m i n g
religious movements, the a u t h o r hopes t h a t such an order
does exist.
Hanna
В u r s z t a, W o j c i e c h
B u r s z t a — SOME
R E M A R K S O N T H E S O - C A L L E D P E A S A N T ' S CONSCTOUSSNESS
One's w o r l d view is determined b y t w o factors: objective
socio-economic conditions and mentally-genetical r e l a t i o n o f
new elements o f culture w i t h the t r a d i t i o n a l ones. N o t t o r u n
the risk o f the d e f o r m a t i o n o f the described r e a l i t y , neither
of these determinants can be neglected. I n P o l a n d the f o r m a t i o n
of the c o n t e m p o r a r y peasant's consciouness is a spontaneous
process occurring on the verge o f t w o w o r l d view's, n a m e l y
the t r a d i t i o n a l and the c o n t e m p o r a r y (lay) one. T h e funda
m e n t a l determinants o f the t r a d i t i o n a l consciousness were
as follows: s o l i d a r i t y o f life i n nature ( m a n had t o w o r k well so
as n o t t o d i s t u r b the h a r m o n y o f the universe); adequately
adjusted rules o f C h r i s t i a n i t y (reality was classified i n r e l a t i o n
to its divine and diabolic spheres). A t present the eonscioussness o f peasants reveals a m i x t u r e o f actual and t r a d i t i o n a l
w o r l d v i e w s ; со-existeriec o f c o n t r a d i c t o r y values concerning
the same sphere of life is thus possible. Due t o the d o m i n a t i o n
o f c o n t e m p o r a r y values m a n y p r a c t i c a l activities become auto
nomous, i.e. separate f r o m m o r a l sanctions (e.g. good w o r k ) .
J a c e k O l ę d z k i — LIFE PROBLEMS A N D T H E TROU
BLE W I T H EXISTENCE.
T h e a u t h o r analyzes everyday's Home Notes b y Teresa T r o
j a n o w s k a f r o m M u r z y n ó w . T h e y do n o t resemble a n y biogra
p h i c a l notes t o be found i n the countryside. W r i t i n g j u s t for
herself, Teresa T r o j a n o w s k a concentrates on the closest r e a l i t y .
She thus expi'osses a selfless noccessity t o w a t c h a n d listen t o
the images a n d sounds f r o m the s u r r o u n d i n g w orkl o f n a t u r e ;
she also tries to f i n d the k e y t o the phenomena a r o u n d her,
first of all t o the m o r a l problems focused on her husband. T r o
j a n o w s k a revealed indifference t o religion and so her Sunday
and feast day notes do n o t distinguish themselves except for
their emptiness. T r o j a n o w s k a emphasizes at the same t i m e
t h a t uneommonness enters her i n t i m a t e world w i t h e x t r a
o r d i n a r y power. T i m e subordinated t o the phenomenology
of the laws o f n a t u r e is i n t e g r a l l y combined w i t h the pheno
menology o f her experience. T r o j a n o w s k a gave a v e r y special
meaning t o the n o t i o n o f existence: her w r i t i n g was a k i n d
of breaking off, d i s t u r b i n g , a n d opposing norms o b l i g a t o r y
to a country woman.
7
Anna
К u n с z у ii s к а - I г а с к а — OUR L A D Y I N
OLD FOLK ART '
The a u t h o r tries to show works o f a r t as the examples o f
*
Р
Е
З
Ю
М
Е
OF ARTICLES
m a t e r i a l i z a t i o n a n d c o n c r e t i z a t i o n " o f the ideological visions
connected w i t h the V i r g i n , w h i c h reveals new aspects o f H e r
role i n t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e . Since i n studies o f folk religious
ness present interviews are b u t o f secondary importance, A .
K u n c z y ń s k a - I r a c k a analyzes t e x t s of prayers and h y m n s con
t e m p o r a r y w i t h the works o f a r t she studies. She considers the
texts a n d adequate works as t w o c o m p l e m e n t a r y parts o f the
same message.
T h e most p o p u l a r representations o f the V i r g i n are scru
tinized i n t w o groups. The f i r s t contains copies o f miraculous
effigies, so i m p o r t a n t i n P o l a n d . The second includes repre
sentations i l l u s t r a t i n g or s y m b o l i z i n g the most i m p o r t a n t events
f r o m the V i r g i n ' s life connected w i t h l i t u r g i c a l feasts, a n d es
sential for peasants' religiousness (farmers' callendar). The
borderline between the t w o groups is n o t always clear, for t h e i r
iconography is sometimes converegent, whereas the e m o t i o n a l
expression m a y depend on the subject (e.g. Pieta) a n d the k i n d
of the w o r k o f a r t (generally speaking sculpture is more i n d i
vidualized a n d more emotional t h a n p a i n t i n g ) . W h e n a n a l y z i n g
the copies o f miraculous effigies the a u t h o r discusses the w a y
they are represented a n d elements o f legend connected w i t h
t h e m , w h i c h are revealed i n a r t . She also sees t h e m as a homage
to santuaries t h a t give home t o such effigies.
M a n y folk images o f the V i r g i n testify t o a continuous t r a
d i t i o n o f g i v i n g a r t i s t i c shape t o c e n t u r y - o l d ideas r o o t e d i n
the s p i r i t u a l c u l t u r e o f the c o u n t r y . A separate group is composed
of works following the so-called d e v o t i o n a l images, the group
being distinguished b y h i g h a r t i s t i c q u a l i t y , which reflects
the e x t e n t of emotions. The i n s p i r a t i o n o f these works derived
d i r e c t l y or i n d i r e c t l y f r o m the L a t e M i d d l e Ages f i r s t o f a l l
t h r o u g h Baroque sculpture. F o l k texts associated w i t h t h e m
are l o n g rooted i n l i t e r a r y t r a d i t i o n .
F o l k images of the V i r g i n shown i n the w orks o f a r t a n d
prayers or h y m n s are complementary. On the whole, t h e y prosent
our L a d y i n v e r y h u m a n categories: t h r o u g h a f a m i l i a r y scenery
of her life, her happiness a n d despair, so easily understood
b y a l l the w o m e n , as w e l l as i n the situations i n w h i c h the super- h u m a n dimension of H e r person and life is manifested.
r
Renata
R o g o z i ń s k a
— ZOFIA STRYJENSKA'S
AND TADEUSZ MAKOWSKI'S INSPIRATION I N F O L K
ART
1
I n the i n t e r w a r p e r i o d t w o groups o f artists searching thei "
i n s p i r a t i o n i n folk a r t can be distinguished. The f i r s t (e.g. S t r y
j e ń s k a ) were f i r s t o f a l l interested i n i t s decorativeness a n d
often t h e i r i n s p i r a t i o n was b u t superficial. The others, i n t u r n ,
t r i e d t o perceive its essence. F o r example M a k o w s k i , w h o also
sought i n s p i r a t i o n i n children's a r t a n d o l d F l e m i s h p a i n t i n g .
The a u t h o r concludes t h a t S t r y j e ń s k a was so p o p u l a r because
she gave a r t i s t i c shape t o the m y t h s essential for the r e v i v i n g
Polish state, i.e. the m y t h o f the Piasts and Janosik.
D a n u t a
B a t o r s k a — POLISH F O L K MOTIFS I N
TARASCAN WOOD CARVING FROM PATZCUARO, MEXICO
M a r i a Teresa Davalos de L u f t , director o f Musco Regional
de Artes e I n d u s t r i a s Populares de Patzcuaro, state o f Miehoacan,
Mexico, formed an o u t s t a n d i n g collection o f local folk a r t ,
adding t o i t objects f r o m diverse areas o f the w o r l d . She esta
blished a custom o f showing the l a t t e r to local f o l k artists and
artisans, w h o m she w o u l d i n v i t e t o w o r k on their creations
i n the museum p a t i o . I n the process, she i n t r o d u c e d Tarascan
I n d i a n s to wood carvings b y Polish master wood carvers, G ó r a l o ,
of the T a t r a M o u n t a i n s . I m m e d i a t e l y , Tarascan I n d i a n s adapted
wood cai'ving, a m e d i u m rarely favored b y Mexican artisans.
T h e o r n a m e n t a t i o n t h a t t h e y started t o carve on wooden objects
was derived f r o m Polish p r o t o t y p e s . Once the basic f l o r a l m o t i f
used b y Polish G ó r a l e was adopted b y Tarascan artists, i t was
applied t o other objects, i.e. salad forks and spoons a n d tissue
boxes created for t o u r i s t trade. T o d a y , decorative wood c a r v i n g
proliferates i n Patzuaro region and no one recalls its o r i g i n .
E l ż b e t a
TURES
Berendt
— M I K O Ł A J ZAGORNY'S SCULP -
M . Z a g ó r n y lives i n L i g o t a W i e l k a i n L o w e r Silesia, whero
he settled after the w a r h a v i n g m o v e d f r o m his home village
(now i n the Soviet U n i o n ) . H e w o r k e d i n the f a r m , as a shoe
maker, carriage-builder. H e started s c u l p t i n g after his wife's
death at the age o f 80. The w o r k s were way-side shrines at
f i r s t , later a b i g cycle o f „ w o o d e n h i s t o r y " .
275
�РЕЗЮМЕ
Д а р и у ш
Ч а я — ДИЛЕММЫ ШУТА
В статье рассматривается некая методологическая
позиция в этнологии на
примере
письма Людвика
Стоммы нашей редакции „Слон и вопрос этнологии"
(№
l—i,
1982).
Автор
показывает, что эта
позиция близка, в
частности, В и т о л ь д у Гомбровичу. Ч е л о в е к не
имеет
натуры,
понимаемой
как
конгломерат
неизменных
норм, он — это г р у п п а и с т о р и ч е с к и
обусловленных
масок, постоянно м е н я ю щ и х с я условностей.
Занятие
интерпретатора при таком подходе состоит в обли
чении, демифологизации, раскрытии
относительности
к у л ь т у р ы и мира. Это извечное разоблачение, показ
„наготы короля" сближает интерпретатора с позицией
шута — вечного насмешника, аутсайдера,
разруша
ющего
принятый
порядок.
Его
роль
заключается
в постоянном подрывании авторитета ценностей. Та
кая
позиция, как заключает
автор, смехом обезо
руживает авторитет и пафос величия, а одновремен
но в о з в ы ш а е т то, что будто б ы недостойно нас, то
к а к будто бы малое, нежеланное.
В е с л а в
Ш п и л ь к а
— ИСКАТЕЛИ
ПРОПАВШЕ
ГО К О В Ч Е Г А
Р а з д у м ь я н а д ж у р н а л о м „ П ш е к р у й " это
предлог
для р е ф л е к с и и над механизмами массовой культуры.
Автор подчеркивает ее религиозный х а р а к т е р — эта
массовая к у л ь т у р а носит все в ы д е л е н н ы е П. Р и к ё р о м
ч е р т ы sacrum. Она обладает в е л и к о л е п н о й способно
стью в к л ю ч е н и я всего в свою орбиту
— все т а к и м
о б р а з о м д е л а е т о с в я щ е н н ы м , т.е. п о л н ы м с и л ы и д о
стойным п о д р а ж а н и я . Следуя Л. Колаковскому, автор
замечает, что
sacrum не м о ж е т
с у щ е с т в о в а т ь без
с в о е й о п п о з и ц и и —- p r o t f a n u m . И т а к и м о б р а з о м , е с л и
все становится sacrum, одновременно перестает ним
быть. Парадокс — созданная гармония массовой к у л ь
т у р ы становится гармонией хрупкой. И все таки а в
тор, цитируя Элиаде, у т в е р ж д а ю щ е г о , что
трудно
н а й т и г а р м о н и ю yi ф о р м у в н о в о р а ж д а ю щ и х с я
ре
лигиозных д в и ж е н и я х , в ы р а ж а е т надежду, что гар
мония такого рода существует.
Х а н н а
Б у р ш т а ,
В о й ц е х
Б у р ш т а
—
НЕ
СКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ ПО ВОПРОСУ ТАК НА
ЗЫВАЕМОГО
КРЕСТЬЯНСКОГО
САМОСОЗНАНИЯ
К а к хорошо известно — формирование современного
к р е с т ь я н с к о г о с а м о с о з н а н и я в П о л ь ш е это с т и х и й н ы й
процесс, предпосылкой которого является
сочетание
двух мировоззрений: традиционного и нынешнего
—
светского. Глаными факторами, определяющими тра
диционное
самосознание, была неразрывная
связь
ч е л о в е к а с п р и р о д о й (он д о л ж е н б ы л у с е р д н о т р у
диться, чтобы не н а р у ш и т ь гармонии космоса), а т а к
ж е соответственным образом понятые заповеди хри
стианской
религии
(действительность,
классифици
руемая
по принципу
принадлежности
и связи
со
сферой божественной и дьявольской). В настоящее
время в самосознании жителей деревни мы
имеем
д е л о со с м е с ь ю а к т у а л ь н о г о и т р а д и ц и о н н о г о
мыш
ления, из чего вытекает частое сосуществование про
т и в о р е ч и в ы х качеств, к а с а ю щ и х с я одной и той ж е
сферы жизни.
Заметное доминирование
элементов
современности
способствует
автономности
многих
практических
функций,
отдалению
от
связанных
с ними п р е ж д е моральных санкций (таких, напри
мер, к а к добросовестная работа). В конце своей ста
тьи авторы отмечают, что настоящая действитель
ность ставит „новую этнографию" перед лицом двух
в о п р о с о в : 1. П о ч е м у м и р о в о з з р е н и е н ы н е ш н и х
жи
т е л е й д е р е в н и с т а л о и м е н н о т а к и м ? 2. Г д е п р о х о д и т
демаркационная линия между „локальным" (кресть
янским) самосознанием и национальным?
Я ц е к
О л е н д з к и й
— ЖИТЕЙСКИЕ
ЗАБОТЫ
И ПРОБЛЕМЫ С СУЩЕСТВОВАНИЕМ
Автор занимается анализом ежедневных
Домаш
них записок Тересы Трояновской из Мужинова, ко
т о р ы е не имеют ничего общего с в с т р е ч а ю щ и м и с я
в деревенской
среде биографическими
мемуарами.
Эти записки носят чисто интимный характер и кон
центрируются на б л и ж а й ш е м для автора окружении.
Они являются результаты безкорыстной
потребности
в наблюдении
и вслушивании в звуки и
образы
окружающего
мира
природы,
а
также
попыткой
найти ключ к явлениям окружающей действитель
ности — п р е ж д е всего к проблемам нравственного
характера,
имеющим
связь
с личностю ее
мужа.
276
Трояновская была равнодушна к религии,
поэтому
записки, которые она делала по воскресеньям и на
праздники отличает чувство опустошенности, а одно
временно автор статьи подчеркивает, что необычное
вторгается в интимный мир Трояновской с огромной
силой. Время, подчиненное феноменологии
законов
природы, неразрывным образом сочетается с ф е н о
м е н о л о г и е й ее в п е ч а т л е н и й . Т р о я н о в с к а я п р и д а л а п о
нятию
существования
собственное в ы р а ж е н и е :
ее
з а п и с к и это п р и м е р о с в о б о ж д е н и я , н а р у ш е н и я , отхода
от н о р м , о б я з ы в а ю щ и х д е р е в е н с к у ю ж е н щ и н у .
А н н а
К у н ь ч и н ь с к а я - И р а ц к а я
—
МАДОН
НА В СТАРОМ НАРОДНОМ
ИСКУССТВЕ
Автор старается представить произведения искус
ства как примеры „материнлизации и конкретизации"
идейного видения, связанного с образом Богоматери,
что позволяет открыть новые аспекты ее роли в тра
диционной народной культуре. Поскольку в исследо
ваниях народной религиозности нынешние
анализы
имеют всего л и ш ь вспомогательное значение, автор
прослеживает тексты молитв и песней, записанных
и с с л е д о в а т е л я м и в то время, когда б ы л о
создано
большинство анализируемых ею произведений искус
ства.
Наиболее популярные в народном искусстве типы
изображений Богоматери автор делит, анализируя их,
на две группы. Первая охватывает копии чудотвор
ных образов, которые имеют в П о л ь ш е особенно в а ж
ное значение.
Вторая
— это
изображения,
иллю
стрирующие или символизирующие наиболее в а ж н ы е
моменты ж и т и я Богоматери, связанные с религио
зными праздниками и существенные для
крестьян
ской религиозности (деревенский календарь).
Граница
между этими двумя
группами не всегда
бывает резкой, А н а л и з и р у я копии чудотворных обра
зов, автор рассматривает х а р а к т е р их
изображения,
а т а к ж е связанные с ними элементы легенд, которые
нашли отражение в искусстве, также, как результат
п о ч и т а н и я , к у л ь т а т е х с в я т ы н ь , где д а н н ы е
образа
хранятся.
О с о б у ю г р у п п у -— т а к ж е с в о и м у р о в н е м , с о с т а в
ляют изображения, подражающие вотивным, преис
полненным
соответствующей
их
функции
силой
чувств. Они берут свое начало
— непосредственно
и л и косвенно — п р е ж д е всего в барочной с к у л ь п т у
ре и скульптуре позднего средневековья. Народные
тексты, связанные с ними, имеют столь ж е глубокую
литературную традицию. Народные изображения Бо
гоматери в произведениях
искусства, а т а к ж е ее
образ в текстах молитв взаимно дополняются. Рас
сматриваемые к а к единое целое полно
отображают
видение Мадонны, близкое чисто человеческим
ка
тегориям — с о б ы т и я в ее ж и з н и , ее радости и горе
сти рассматриваются
сквозь
призму
переживаний,
понятных для каждой женщины, а одновременно как
проявление божественности ее личности и всех мо
ментов ее ж и т и я .
Р е н а т а
Р о г о з и н ь с к а я
— ВЛИЯНИЕ НАРОД
НОГО
ИСУССТВА
НА
ТВОРЧЕСТВО
ЗОФИИ
СТРЫЕНЬСКОЙ И ТАДЕУША
МАКОВСКОГО
В период межвоенного двадцатилетия можно в ы
делить две группы художников, источинком вдохно
вения которых было народное искусство. Один
— как
например
Стрыеньская
—
интересовались
прежде
всего его д е к а р а т и в н о с т ь ю и часто д о в о л ь с т в о в а л и с ь
поверхностными заимствованиями, другие
пробовали
п о н я т ь суть этого искусства. К этим последним отно
сится Маковский, который использовал в своем твор
честве т а к ж е средства выразительности, свойственные
детскому искусству и искусству старых фламандских
мастеров. Автор статьи отмечает тажке, что
своей
популярностью
Стрыеньская была
обязана
прежде
всего о б р а щ е н и ю к в а ж н ы м д л я в о з р о ж д а ю щ е г о с я
Польского Государства мифам: легендам,
связанным
с эпохой Пястов и Яносиком.
Э л ь ж б е т а
Б е р е н д т
— СКУЛЬПТУРЫ
МИКОЛАЯ ЗАГОРНОГО
Скульптор постояннно живет в Лиготе
Велькой
в Н и ж н е й С и л е з и и , где п о с е л и л с я после в о й н ы , п о
к и д а я свою деревню, к о т о р а я сейчас находится на
территории СССР. Занимался сельским
хозяйством,
был сапожником
и колесником. Скульптором
стал
после смерти своей ж е н ы , когда ему минуло
уже
80 л е т . С н а ч а л а э т о б ы л и ч а с о в е н к и , п о т о м ц и к л
„деревянной истории".
�DO NASZYCH P R E N U M E R A T O R Ó W I
CZYTELNIKÓW
I n f o r m u j e m y z p r z y j e m n o ś c i ą , iż l i m i t n a k ł a d u pisma z o s t a ł z w i ę k s z o n y , t a k że n i k t nie
p o w i n i e n m i e ć t r u d n o ś c i z p r e n u m e r a t ą . J e ś l i b y jednak g d z i e ś takie t r u d n o ś c i w y s t ą p i ł y , p r o s i m y
o powiadomienie nas o t y m . D z i ę k i ż y c z l i w e m u stosunkowi D e p a r t a m e n t u W y d a w n i c t w P A N
r o c z n i k 1988 m a z w i ę k s z o n ą o b j ę t o ś ć o cztery arkusze.
N u m e r obecny, u k a z u j ą c y się z nieznacznym o p ó ź n i e n i e m (za k t ó r e przepraszamy), jest
o s t a t n i m w y d a w a n y m w dotychczasowej technice d r u k u .Nowa (fotoskład) zapewni w i ę k s z ą
c z y t e l n o ś ć t e k s t u . Jeszcze w p i e r w s z y m p ó ł r o c z u u k a ż e się n u m e r
podwójny
(o z w i ę k s z o n e j
o b j ę t o ś c i ) , p o ś w i ę c o n y k u l t u r z e ż y d o w s k i e j , ludowej sztuce Ż y d ó w polskich, ich miejscu w ż y c i u
społeczności chłopskiej.
J e d n o c z e ś n i e przepraszamy C z y t e l n i k ó w i p . W i k t o r a W o ł k o w a , znakomitego fotografika,
za opuszczenie w numerze 3/1988 i n f o r m a c j i o t y m , iż jest on a u t o r e m wszystkich z d j ę ć do a r t .
Wojciecha Zaleskiego Kapliczki
błagalne
i święte
sosny z okolic Supraśla
(ss. 186—195). Pocie
szamy się t y m , że wielu C z y t e l n i k ó w zapewne zwróciło u w a g ę , że zdjęcia w a r t y k u l e s ą w s w y m
charakterze identyczne z f o t o g r a f i ą
k t ó r a zdobi o k ł a d k ę — i k t ó r a z o s t a ł a właściwie podpisana.
Opuszczenie i n f o r m a c j i w a r t y k u l e jest dla nas t y m przykrzejsze, że wszyscy c i e s z y l i ś m y się
t y m i z d j ę c i a m i i s t a r a l i ś m y się je j a k najlepiej w y e k s p o n o w a ć w numerze.
A.J.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/511768c97abf195f8c03c761e8823a0a.pdf
d50bb02b6ec237d28861c24db3a0d06a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3189
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1987
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2986
Title
A name given to the resource
Spis treści rocznika XL 1986; Od redakcji; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.1-4
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P O L S K A
S Z T U K A
ROK
L U D O W A
X L — 1986
Aries Philippe, Człowiek wobec ś m i e r c i , s. 9
nr
1/2
Białopiotrow icz W o j c i e c h , Zagadnienie sztuki ludowej w malarstwie c e r k i e w n y m
w oparciu o wybrane p r z y k ł a d y z terenu K a r p a t , s. 171
nr 3/4
B y l i n a S t a n i s ł a w . W y o b r a ż e n i e p i e k ł a w ś r e d n i o w i e c z n e j Polsce ( X I V — X V w . ) ,
s. 97
nr
Chrzanowski Tadeusz, Drzewo ś m i e r c i , s. 197
1/2
n r 3/4
Czaja Dariusz, Robot-ycki Czesław, Rodzina wiejska na Podlasiu — w e d ł u g t y g o d
n i k a „ P r z y j a c i ó ł k a " , s. 149
n r 3/4
Gajda Tomasz, Z a n i k a j ą c e zwyczaje i wierzenia z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą , s. 39 ,
.
nr
1/2
Gebert K o n s t a n t y , S k o n a ć przed ś m i e r c i ą , s. 17
nr
1/2
Goldbeig-Mulkiowicz
nr
1/2
Olga, O b r z ę d y ż a ł o b n e i pogrzebowe Ż y d ó w polskich, s. 103
G r ó d e c k a Zofia, Przekaz pokoleniowy w ludowej twórczości hafciarskiej, s. 239
nr 3/4
Jackowski Aleksander, Andrzeja Grzelaehowskiogo r z e ź b y Czarnej A f r y k i , t». 233
nr 3/4
J a c k o w s k i Aleksander,
Kilka
truizmów
i refleksji
na
temat
śmierci,
kultury
ludowej i sposobu patrzenia na jej w y t w o r y , s. 3
nr
J a c k o w s k i Aleksander, P o ż e g n a n i a , s. 131
1/2
n r 3/4
K e n a r o w a H a l i n a , N i g d y za p ó ź n o ! Malarstwo J a n i n y O r y n ż y n y , s. 249
.
.
nr 3/4
Kolbuszewski Jacek, Polska p i e ś ń pogrzebowa. Prolegomena,
.
•
nr
s. 49
.
•
Kolbuszewski Jacek, Wiersze nagrobne z polskich cmentarzy, s. 83 .
Kornecki
Ti]arian, B o c h e ń s k a
.
.
.
seria o b r a z k ó w . . T a ń c a .Śmierci". Przyczynek
t r w a ł o ś c i w ą t k u moralizatorskiego ,,memento m o r i " w ś r o d o w i s k u
do
prowincjo
n a l n y m X I X w., s. 207
" i ' 3/4
K o w a l s k a - L o w i c k a A n n a , L u d o w e w y o b r a ż e n i a , ś m i e r c i , s. 23
K r a s u s k i Wojciech, K r z y ż e
i kapliczki
nr
p r z y d r o ż n e j a k o znaki p o d z i a ł u
1/2
prze
strzeni, s. 225
i " ' 3/4
K r o l l A n t o n i , K r a k o w s k i e bractwo artystyezno-grobowniczo, s. 135 .
.
K r y g Jacek, Umieranie i ś m i e r ć w m y ś l i Dalekiego W s c h o d u , s. 115
Kubiak
1/2
nr 1/2
.
.
.
.
nr 3/4
.
Krzysztof, W o k ó ł fotografii nagrobnej, s. 69
Leach E d m u n d P.., C z y ż b y t r i o b r a n d z k a meduza?, s. 165
nr
1/2
nr
1/2
n r 3/4
Leach E d m u n d R., Poziomy k o m u n i k a c j i i p r o b l e m a t y k i ! t a b u w odbiorze i ro
zumieniu sztuki pierwotnej, s. 159
n r 3/4
Mach Z d z i s ł a w , E d m u n d R o n a l d Leaeh, s. 157
n r 3/4
Maleta A l i c j a , G r a n i t o w a r z e ź b a l u d o w a na wschodnim Podlasiu, s. 221 .
.
.
nr 3/4
M i t c r a J a n , Ś m i e r ć na mojej w s i , s. 45
nr
1/2
Piersiak Tadeusz, B a r o k o w a sztuka dobrego umierania, s. 91
nr
1/2
nr
1/2
R e n i k Krzysztof, O k o n t a k t a c h ze z m a r ł y m i -
ludowe w y o b r a ż e n i a , s. 31 .
.
R o b o t y c k i Czesław. Czaja Dariusz, Rodzina wiejska n a Podlasiu - - w e d ł u g t y g o d
nika . . P r z y j a c i ó ł k a ' , s. 149
Rybaków
n r 3/4
Boris Aleksandrowicz, Makvokosmos
w nnkiokosmosie
s z t u k i ludo
wej, s. 167
n r 3/4
Sadowski Wojciech, O b r z ę d y pogrzebowe
prawosławnych
w w o j . gorzowskim,
s. 47
Sikora S ł a w o m i r , Cmentarz. A n t r o p o l o g i a p a m i ę c i , s. 57
S t o m m a L u d w i k , Poczet k r ó l ó w francuskich. L u d w i k X V I I i u p i o r y , s. 145 .
.
S t o m m a L u d w i k , S z a l e ń s t w o k r ó l a K a r o l a , s. 146
Szanter Zofia, X V I I
Sziomba-Rysowa
U c z t a pogrzebowa
w zwyczajach
1/2
nr
1/2
ni- 3/4
nr 3/4
wieczne i k o n y w k l u c z u m u s z y ń s k i m , s. 179
Zofia,
nr
.
.
.
i wierzeniach
n r 3/4
ludo
nr
1/2
T o m i c k i R y s z a r d . D r o g i w z a ś w i a t y . M a t e r i a ł y do eschatologii A z t e k ó w , s. 109
w y c h , s. 37
nr
1/2
T w a r d o w s k i J a n , Zapisane w brulionie, s. 21
nr
1/2
nr
1/2
RECENZJE
Szewczyk H a n n a , Jacek
Kolbuszewski,
Wierwaze
WSPOMNIENIA
Jackowski Aleksander,
Jadwiga. Wspomnienie
z cmentarza,
s. 1.19 .
.
.
.
POŚMIERTNE
o Jadwidze
Jarnuszkiewiezowej
(1918—1986). s. 253
n r 3/4
J a c k o w s k i Aleksander, J a m n a O i y n ż y n a ( i » 9 3 — 1 9 8 6 ) , s. 252.
Jackowski Aleksander, J ó z e f Janos (1895—1985), s. 122
.
.
.
.
n r 3/4
nr
1/2
RÓŻNE
S u m m a r y of articles
n r 1/2, 3/4
nr 1/2, 3/4
�POLSKA
A K A D E M I A
N A U K
•
INSTYTUT
•
SZTUKI
ROK
XLI
198 7
•
•
Nr
1-4
polska sztuka ludowa
W
R
O
Z A K Ł A D
I
C
Ł
A
W
-
N A R O D O W Y
W
A
R
S
I M I E N I A
Z
A
W
A
-
K
O S S O L I Ń S K I C H ,
R
A
K
Ó
W
-
G
W Y D A W N I C T W O
D
A
Ń
S
POLSKIEJ
K
-
Ł
Ó
A K A D E M I I
D
Z
N A U K
�IS DEDICATED TO ALEKSANDER JACKOWSKI TO CELEBRATE
THE 40-TH ANNIVERSARY O F THE QUARTERLY A N D 35-TH
ANNIVERSARY O F HIS WORK AS THE EDITOR-IN-CHIEF
Editorial
3
L u d w i k Stomma
T o Jacek
5
S t a n i s ł a w Mossakowski
A n t i q u e a n d Renoissanee decoration p a t t e r n s i n t h e
Wawel porta triumphalis
Zofia Sokolewicz
6
T h e T h e o r y of A r t or o f Folic Culture? F r o m the
proposal of Eugeniusz F r a n k o w s k i to „ P o l s k a S z t u k a
L u d o w a " 1986
Anna Kutrzeba-Pojnarowa
18
There were chapels i n the B e g i n i n g , Chapels weyside
crosses a n d figures i n Z a w o j a , d a t i n g f r o m over h a l f
Tadeusz C h r z a n o w s k i
a c e n t u r y ago
23
A r e There A n y F o l k - b a r o q u e Belies ?
35
Aleksandra Jacher-Tyszkowa
The
Marek Łączyński
O r i g i n a l or Copy ?
Leżajsk
Wood—engrawings
and
59
64
Bronisław Surowiak
Spring, A u t u m n
Anna Kunczyńska-Tracka
W a x V o t i v e Offerings F r o m K r y p n o
M a ł g o r z a t a Mazurkiewicz
Man-resembling stones i.e. punished life
J e r z y Timoszewiez
W h a t does J e r z y
Llu-ir
Origins
47
65
.
S t e m p o w s k i say a b o u t
.
.
.
74
f o l k artV
78
W ł a d y s ł a w a Jaworska
„ D e c o r o ergo s u m " . Some remarks on t o w n folklore
81
Halina Kenarowa
F o l l o w i n g K e n a r . I n the 8 0 t h anniversary o f his b i r t h
87
Olga M u l k i o w i c z - G o l d b e r g o w a
Transformations
of
the
t r a d i t i o n a l Jewish
paper
cut-out
W i e s ł a w Juszczak
To Jacek
Marcin Czerwiński
T h e t o d a y o f the S y m b o l
91
97
100
Stefan M o r a w s k i
I s the modernist w o r l d v i e w alive today'.' .
Jan Twardowski
The G i r l
.
.
.
Z b i g n i e w Raszewski
Magician's V e r i f i c a t i o n
Mieczysław Porębski
Places F o r P a i n t i n g s
Roch Sulima
T h o P h o t o g r a p h y o f Polish Peasants
Jerzy B a r t m i i i s k i
, , Y o u t h i n k i t a n d the d r e a m w i l l see i t " . O n image
105
108
109
\v.
.
I l l
113
i n t e r p r e t a t i o n i n f o l k dream-book
121
K r y s t y n a Szefler ( T u k w a )
T o Jacek
125
Jacek K o l b u s z e w s k i
„ O n feather, bo o n the w a y t h a t I can n o t m a k e " .
Notes on versified f o l k letters
126
H a n n a Szewczyk-Wierzbicka
T o D i e of L o w e . A c o n t r i b u t i o n to analysis o f school
D o r o t a Simonides
Pictographs o f c o n t e m p o r a r y children's albums
Jan Adamowski
Archaisms i n folklore
139
Jacek O l ę d z k i
A C o n t r i b u t i o n t o the d u t y o f Peripatetic Cosidorations
142
Stanisław Węglarz
Understanding the N o t i o n „ C u l t u r e " F r o m Ethnolo
children's compositions
130
gical a n d E t h n o g r a p h i c a l P o i n t o f V i e w . T h e
.
.
135
anti-
methodological study
161
Czesław R o b o t y c k i
Escutcheon a n d A d v e r t i s i n g
155
Ewa Korulska
„ Z a k r ó l a Piasta Polska w y r a s t a " . Some remarks o n
h i s t o r y for c h i l d r e n
159
Antoni Kroh
Brothers
164
L u d w i k Stomma
T h e L i o n a n d The Saint
167
Ryszard Tomicki
Outside the Society — i n the v i c i n i t y of tho d i v i n e
169
Jerzy Wasilewski
Conversion o f St P a u l — conversion, inversion a n d
doubts
177
Zbigniew Benedyktowicz
„ G u e s t i n — God i n " or Godlike strangers
.
.
.
184
R o m a n Roinfuss
M a r i a M a d e j . The Sculpture a n d the Poet
.
.
.
197
E w a FryA-Pietraszkowa
T h e Carpets o f M r s . Tchorzewska
201
A d a m Bartosz
M a r c i n L o r k i e w i c z ' s s t r a w figures
208
212
Bożena Kural
M e a l chest f r o m K r z y s z k o w i e e
Aleksandra Jackowska,
B i b l i o g r a p h y o f Aleksander Jackowski's work-: (1 !)49—
Loszek P u d ł o w s k i
1987)
A u t h o r s o f the y e a r l y „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " (1087)
216
-'23
Summary of Articles
R E D A G U J E Z E S P Ó L : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Aleksander Jacko
w s k i (redaktor naczelny), E w a K o r u l s k a (sekretarz r e d a k c j i ) , A n n a K u n c z y r i s k a - I r a c k a , J a n
K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Ł o z i ń s k i , R o m a n Reinfuss (z-ca r e d a k t o r a naczelnogo) oraz: Zofia
B i s i a k , H a n n a Szewczyk-Wierzbicka, J a n Swiderski.
R e d a k t o r techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — P i o t r Paszkiewicz, Magdalena I w i ń s k a
(ang.), W i e s ł a w Maciejewski i | N a t a l i a S t a s i ń s k a ] (ros.).
Adres R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, t e l .
31-32-71/4, w e w n . 227, 229.
I
�O D REDAKCJI
W roku
1987 m i n ę ł o c z t o r d z i o ś c i l a t o d ukazania się pier
wszego n u m e r u
„Polskiej
Sztuki
Ludowej".
Trzydzieści
pięć
naszym zdaniom zakres p r o b l e m a t y k i podejmowanej w
kułach
zamieszczonych w n i n i e j s z y m
numerze —•
arty
jakkolwiek
l a t t e m u , t o jest o d n u m e r u 3/1952 k i e r o w n i c t w o R e d a k c j i o b j ą ł
zaproszonym do w s p ó ł p r a c y A u t o r o m nie s t a w i a l i ś m y ż a d n y c h
Aleksander Jackowski. W związku z tyra p o d w ó j n y m
w y m a g a ń a n i o g r a n i c z e ń o d n o ś n i e t e m a t u — w p e ł n i odzwier
szem, X L I r o c z n i k „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j "
jubileu
pragniemy
za
d e d y k o w a ć R e d a k t o r o w i Naczelnemu naszego p i s m a .
Dlatego
zwróciliśmy
się
do
Autorów,
Współpracowników
i P r z y j a c i ó ł naszej R e d a k c j i o u d z i a ł w t y m
przedsięwzięciu.
Wszyscy, k t ó r y c h z a p r o s i l i ś m y serdecznie p o p a r l i n a t z ą
inicja
t y w ę ; z a r ó w n o a u t o r z y , k t ó r y c h a r t y k u ł y u k a z a ł y się w n i n i e j
s z y m numerze, j a k i c i , k t ó r z y z r ó ż n y c h p r z y c z y n t e k s t ó w na
p i s a ć nie m o g l i l u b nie z d ą ż y l i . L i s t y i telefony, j a k i e o t r z y m a
l i ś m y ś w i a d c z ą o t y m , że „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " jest p i s m e m
czytanym
i lubianym
(choć s t u k n ę ł a j e j j u ż
ciedla nie t y l k o e w o l u c j ę , p r o f i l i rozległość z a i n t e r e s o w a ń pisma,
ale t a k ż e oddaje stan b a d a ń i p o s z u k i w a ń w s p ó ł c z e s n e j etno
czterdziestka!);
ś w i a d c z ą t a k ż e , i przede w s z y s t k i m , że n i e p r z e m i j a j ą c ą
młodość
z a w d z i ę c z a „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " swemu „ s p i r i t u s
movene"
— R e d a k t o r o w i A l e k s a n d r o w i Jackowskiemu.
l o g i i , f o l k l o r y s t y k i i b a d a ń n a d s z t u k ą l u d o w ą , p o p u l a r n ą i zja
w i s k a m i p o g r a n i c z n y m i . Odzwierciedla r ó w n i e ż s y t u a c j ę
nego
przedmiotu
w Polsce anno
Rolę
naszych
zainteresowań
—
sztuki
głów
ludowej
1987.
dorobku
Aleksandra
Jackowskiego
najlepiej
ocenić
m o ż n a nie t y l k o n a podstawie umieszczonej t u b i b l i o g r a f i i Jego
prac, ale t e ż poprzez stwierdzenie, czego w t y m numerze nie m a .
N i e m a mianowicie a n i jednego a r t y k u ł u o sztuce nieprofesjo
n a l n e j , c h o ć przez t y l e l a t z d ą ż y l i ś m y p r z y w y k n ą ć , ż e zawsze
c o ś jest. A l e ć p r z e c i e ż jest t o , J a c k u , o d t r z y d z i e s t u p i ę c i u l a t
jeden z nielicznych n u m e r ó w bez Twojego t e k s t u .
A z a t e m , Wielce Szanowny Panie Redaktorze, albo lepiej
L i s t y t e w s p i e r a ł y nas i d o d a w a ł y n a m o t u c h y w c h w i l a c h
t r u d n y c h — t y m t r u d n i e j s z y c h , że przez p ó ł r o k u
nam
brakowało
duchowego wsparcia i p o m y s ł ó w R e d a k t o r a Naczelnego,
przed k t ó r y m przez t a k i okres w ł a ś n i e u d a ł o n a m się u k r y w a ć
c a ł e p r z e d s i ę w z i ę c i e . W s z y s t k i m t y m , k t ó r z y u d z i e l i l i n a m swo
jego poparcia jeszcze raz serdecznie d z i ę k u j e m y .
— Jacku Drogi! t u m a m y największą t r e m ę , ponieważ T y właś
nie najlepiej ocenisz i w y c h w y c i s z wszystkie nasze b ł ę d y i nie
dociągnięcia. Jacku Drogi, ofiarowujemy Ci ten numer. T w ó j
Jubileuszowy,
choć
—
perfidnie
—
zrobiony „ z a
plecami".
N a s z ą — nas i w s z y s t k i c h A u t o r ó w — „ p o r t a m t r i u m p h a l e m " —
n a T w o j ą c z e ś ć . W z n i e s i o n ą , j a k nas b y ł o s t a ć najlepiej. N i e c h
„Pol
s y m b o l i c z n y m w y r a z e m i n t e n c j i nas w s z y s t k i c h b ę d z i e — u m i e
skiej S z t u k i L u d o w e j " w m i n i o n y m czterdziestoleciu. N i e t y l k o
szczony j a k o pierwszy — a r t y k u ł D y r e k t o r a I n s t y t u t u o p o r t a
Nie
będziemy
tu
podsumowywać
całej
działalności
dlatego, ż e u w a ż a m y , iż pismo ż y j e , r o z w i j a się i dalecy j e s t e ś m y
t r i u m p h a l i s w ł a ś n i e . Ż y c z y m y t e ż — zawsze się c z e g o ś ż y c z y
od tego, b y t r a k t o w a ć j e j a k Szacownego J u b i l a t a . Przede wszy
w momentach uroczystych — Tobie (i nam!)
s t k i m dlatego, ż e s ą d z i m y , iż p a n i o m o k o ł o czterdziestki nie w y
pod
następnych,
T w o i m okiem powstających, ciekawych n u m e r ó w
już
Pisma.
p a d a p r z y p o m i n a ć , ż e b y ł y k i e d y ś m ł o d s z e , ł a d n i e j s z e ( ?) c h o ć
może... mniej interesujące. Chcielibyśmy powiedzieć t y l k o ,
że
Redakcja
3
I
�I
�