82 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5a47add3b52cac9e711d59d0929d43.pdf 169ff62237ed32f62ef4d73e46c70eb8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2969 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2773 Title A name given to the resource Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.82-85 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text są pamiętniki formą autoterapii. Podobnie jak sen i marzenia. Napisałem pamiętnik, a to znaczy - zmanipulowałem siebie, tyle, że nie świadomie. Wyczuwam szarą strefę, w której rozcieńcza się prawda pamięci, zmieniają proporcje wydarzeń. Pytano mnie, czy to, co piszę, jest prawdą. ,W jakim stopniu? Odpowiedziałem - w dziewięćdziesięciu procentach. Pominą­ łem wątki intymne. Ale po pewnym czasie j u ż nie byłem pewny tej odpowiedzi. Pisząc wyczuwam grę, którą prowadzi we mnie świadomość z podświadomością. Zamazuje, ukrywa fakty i odczucia, które mogłyby zakłócić spokój mego ducha, broni - nawet wbrew mojej woli. Próbuję j ą zdemaskować, tę podświadomość, ale to wcale nie łatwo. Szara strefa. Magma. Czego? Pamięci, czy nie-pamięci? Przypomina się scena z filmu Felliniego - budowniczowie rzymskiego metra niespodzianie wdzierają się do groty pokrytej naskalnymi malunkami. W tej samej chwili widzą jak farby blakną, łuszczą się, ginie rysunek postaci. Zostaje ślad olśnienie, niemożliwy do odtworzenia. Pamięć nie jest kliszą fotograficzną. Drążąc ją, zmuszając do posłuszeństwa, wywołuję pewne sekwencje wydarzeń, czasem zaledwie jeden płaski, wyrwany z całości, obraz. Więc wracam do swego zmartwienia, obraz jest, może nawet wiernie od­ tworzony, ale czy to, że szanowna pamięć zechciała go wynaleźć i wyświetlić, nie jest j u ż poddane innym prawom, niż mojej woli? Ja j ą proszę, powiedz jak było - i wszystko się zgadza, to co przywlekła z zakamarków mózgu na pewno miało miejsce, ale co ukryła? Co przekłamała? Szukam świadectw innych ludzi. Najtrudniej o zrozumienie siebie, tego co się czuło, myślało przed pół wiekiem. Co się j u ż wiedziało, czego jeszcze nie pojęło. Tam, gdzie myśl daje się powiązać z zapamiętanym wyraźnie faktem, tam j ą mam, wtedy wiem - a więc j u ż wtedy utraciłem resztki jakiejś wiary... Ale kiedy, jak się to zaczęło? Ciągły opór szarej strefy. O co jej chodzi? Czy rzeczywiście w dysku pamięci, gigantycznej komodzie o tysiącach szufladek - niektóre „ k l i s z e ' ' zblakły zupełnie, źle wywołane, źle do tych szufladek włożone, czy też moja Pani Podświadomość nie otwiera ich dla mojego dobra. W jej intencje nie wątpię ani przez chwilę. Nasza gra przypomina przekomarzania dziecka z matką - pokaż m i ! pozwól obejrzeć film z okrutnymi scenami, uwierz, będę później spał spokojnie... A l e ona wie swoje, pewnie lepiej. Nie - powiada - tego ci nie pokażę. Podświadomość jest czułym, bez granic oddanym obrońcą naszego spokoju psychicznego. Cenzorem, który przysięga, że działa tylko w naszym interesie. A l e , jak to bywa z cenzurą, ingeruje także tam, gdzie by się bez niej cudownie obyło. Czytam teraz, j u ż z dystansem, wcześniej napisane stronice. Są jak moje, ale i nie moje. Razem je pisaliśmy (z cenzurą w środku) wybierając z materii pamięci to, co wydało się nam charakterystyczne i ciekawe. Czy jednak to samo, tak samo byśmy napisali mieszkając, powiedzmy od dziesięciu lat, w Kanadzie? Afryce, Australii? A w Domu Rencisty, w K w i dzyniu czy Górze Kalwarii? Leżałbym w zaduchu wspólnej sali, wiedząc że nikomu nie będę potrzebny i nikt z bliskich o mnie nie pamięta? Czy pisałbym to samo i tak samo? Pracując nad pamiętnikiem konstruuję na nowo swoje życie. Nawet wtedy, gdy jestem pewny, że je tylko rekonstruuję. To są truizmy. Ale towarzyszą, jak powidoki, procesowi pisania, oddzielenia się od autora jego alter ego z pamiętnika. Lepszego, czy gorszego, ale zawsze trochę innego. Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna Wojciech Dohnal Dobrze znany polskiemu czytelnikowi profesor Adam Kuper jedną ze swych ostatnich prac - The Invention of Primitive Society poświęcił historii antropologicznej refleksji nad zasadami organiza­ cji społeczeństw pierwotnych. Książka ta stanowi krytyczny prze­ gląd, powstałych na gruncie kolejnych szkół i orientacji, teoretycz­ nych modeli opisujących rzeczywistość plemienną. Obok aspektu historycznego podniesiony w niej został problem adekwatności i prawomocności omawianych koncepcji. Zasadne zatem wydaje się jej zaliczenie do tego nurtu współczesnej refleksji antropologicz­ nej, który stawia pytania o granice poznania antropologicznego. Problematyka ta znajduje się również w obszarze moich zaintere­ sowań badawczych, czego wyrazem jest prezentowany szkic. Chciałbym w nim zaproponować nowe spojrzenie na dorobek teoretyczny wybitnego przedstawiciela brytyjskiej antropologii społecznej Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna. Celem moim jest wykazanie, iż proponowany przez niego model społeczeństwa pierwotnego skonstruowany został w znacznej mierze w oparciu o przyjętą przez niego teorię, a nie był - jak zakładał autor - wynikiem prowadzonych badań empirycznych. Innymi słowy, problem z jakim się tu stykamy sprowadza się do pytania o zakres podmiotowej rekonstrukcji kultury. Uczynienie z Radcliffe-Browna „bohatera'' poniższego szkicu nie jest, w co wierzę, decyzją czysto arbitralną. Wydaje mi się, że każdy kto bliżej interesuje się poruszaną tu tematyką przyzna, że z jego osobą wiąże się istotny przełom, jaki dokonał się w naukowym myśleniu o społeczeństwach 1 82 pierwotnych. Zbudowana przezeń koncepcja stała się, obok teorii Bronisława Malinowskiego, inspiracją dla kilku następnych poko­ leń badaczy, ajej echa obecne są w humanistyce po dzień dzisiejszy. Realizacji nakreślonego powyżej celu służyć ma przyjęty przeze mnie układ artykułu. W pierwszej kolejności zreferuję w nim podstawowe założenia teoretyczne koncepcji Radcliffe-Browna oraz ukażę ich źródła. W dalszej kolejności postaram się, poprzez odwołanie do konkretnych przykładów, ukazać w jaki sposób przyjęta teoria wykorzystana była do porządkowania i interpretowa­ nia rekonstruowanej rzeczywistości kulturowej. Pewnych wnios­ ków na temat jej epistemologicznych ograniczeń doszukiwał się więc będę w historii. Próbę zarysowania najważniejszych znamion uprawianej przez Radcliffe-Browna antropologii należy z pewnością zacząć od prezentowanej przez niego wizji tej dyscypliny. W oczywisty sposób rzutuje ona bowiem na proponowane przez autora The Anadman Islanders rozwiązania teoretyczne. Radcliffe-Brown widział antropologię społeczną jako socjologię porównawczą, teoretyczną naukę o formach życia społecznego wśród społe­ czeństw pierwotnych. Jej celem było porównywanie tych form i poszukiwanie takich generalizacji, które pozwoliłyby formułować ogólne prawa socjologiczne. Instrumentem mającym służyć realiza­ cji tego zamierzenia była wypracowana przezeń metoda strukturalno-funkcjonalna, której teoretyczną wykładnię przedstawił w 1952 roku w pracy - Structure and Function in Primitive Society , 2 3 4 �będącej zbiorem opubikowanych wcześniej esejów. Konieczne w tym miejscu staje się zwrócenie uwagi na inspira­ cje, z których autor The Andaman... czerpał konstruując postulowa­ ną przez siebie metodę badań antropologicznych. W pracach swych powoływał się on na dorobek Herberta Spencera i Emila Durkheima. To właśnie w ich koncepcjach socjologicznych odnaleźć można podstawowe dla stworzonej przez Radcliffe-Browna metody pojęcia „struktury" i „funkcji". Brak miejsca nie pozwala tutaj na przedstawienie sposobu w jaki Radcliffe-Brown adoptował i reinterpretował te pojęcia dla potrzeb prowadzonych analiz antropolo­ gicznych. To co najważniejsze to fakt, że ukształtowane pod wpływem tradycji spencerowsko-durkheimowskiej poglądy na zawsze odsunęły go od, dominujących dotąd w antropologii, modeli wyjaśnień genetycznych. Co więcej, to właśnie na gruncie tej tradycji stworzył on swój program analizy strukturalno-funkcjonalnej, wykorzystanej później przez wielu następców. Niezwykle interesujący problem, w jaki sposób paradygmat ten był dalej wzbogacany i modyfikowany przez kolejne pokolenia badaczy nie może być w tym miejscu szerzej rozwinięty. Z pewnością wart jest on jednak osobnego i wnikliwego omówienia. Istotną, pozytywistyczną cechą teorii Radcliffe-Browna było jego przekonanie o istnieniu daleko idących analogii pomiędzy życiem społecznym i organicznym. Stanowisko to widoczne jest już w samym widzeniu przez niego antropologii społecznej. W 1940 roku w artykule On Social Structure pisał on: „Antropologię społeczną pojmuję jako teoretyczną naukę przyrodniczą o społe­ czeństwie ludzkim. Oznacza to, że badanie zjawisk społecznych dokonuje się metodami bardzo podobnymi do tych, których używa się w naukach fizycznych czy biologicznych." Najistotniejszych analogii pomiędzy tymi dwoma typami organizmów - społecznym i biologicznym - upatrywał Radcliffe-Brown w podobnym sposobie ich organizacji, które istotę stanowiło powiązanie poszczególnych elementów - jednostek bądź komórek - w zintegrowaną całość. Podobnie zatem jak to ma miejsce w naukach przyrodniczych, również w antropologii społecznej wyróżnić można, zdaniem autora, trzy rodzaje badań struktury społecznej. Pierwszy to morfologia społeczna - badania nad istotą struktury społecznej, jej zróżnicowaniem i klasyfikacją. Drugi to fizjologia społeczna - badania nad funkcjonowaniem struktur społecznych. I trzeci wreszcie, to badania nad rozwojem i zmianami struktur. W duchu tej właśnie tradycji intelektualnej Radcliffe-Brown prowadził badania społeczeństw pierwotnych. Stworzona przez niego metodologia może być, zgodnie ze słowami autora, „sprowa­ dzona do trzech podstawowych i połączonych ze sobą pojęć: procesu, struktury i funkcji" . Punktem wyjścia w rozważaniach autora Structure and Func­ tion... było przekonanie, iż rzeczywistość z jaką ma do czynienia antropolog jest procesem życia społecznego. Na proces ten składa się nieskończona liczba indywidualnych i zbiorowych działań i interakcji międzyludzkich. Wśród ich różnorodności istnieją jednak dające się uchwycić regularności, owe - wspomniane już -formy życia społecznego. Analityczny opis działań składających się na proces społeczny ukazuje w jaki sposób są one ze sobą powiązane i jak tworzą koherentny system społeczny. Opis taki uwidacznia ponadto, że działania te nigdy nie są przypadkowe. Przeciwnie, tworzą one uporządkowany układ - strukturę społecz­ ną.' W ramach takiej struktury jednostki powiązane są ze sobą w zintegrowaną całość dzięki istnieniu relacji społecznych (np. stosunków pokrewieństwa). Obok nich za część struktury społecz­ nej Radcliffe-Brown uważał zróżnicowanie jednostek i klas (np. pozycja społeczna kobiet i mężczyzn, wodzów i członków wspólno­ ty) . Co szczególnie istotne, uważał on, że struktura społeczna nie jest konstrukcją teoretyczną, lecz stanowi bezpośredni przedmiot obserwacji, korespondujący wprost z empiryczną rzeczywistością. Istnienie i trwanie struktury społecznej zapewnione są przez proces życia społecznego, funkcjonowanie struktury. W ten sposób dochodzi Radcliffe-Brown do kolejnego istotnego punktu swojej teorii, do pojęcia funkcji. Funkcją wszelkiej aktywności społecznej określał on rolę jaką odgrywała ona w życiu społecznym jako całości i poprzez to wkład jaki wnosiła w utrzymywanie ciągłości strukturalnej, tj. istnienie grupy." Pojęcie ciągłości strukturalnej określało według Radcliffe-Browna pierwszy warunek konieczny dla istnienia każdego społeczeństwa. Drugim warunkiem zaś była 5 6 7 8 10 konieczność istnienia w każdej grupie zespołu praw dotyczących ludzi i rzeczy, które w sposób precyzyjny zapobiegają powstawaniu nierozwiązywalnych konfliktów. Istnienie takich konfliktów wyni­ ka z wewnętrznego zróżnicowania grupy. Zdaniem RadcliffeBrowna istotne jest jednak by równocześnie istniały instytucjonalne formy ich rozwiązywania. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że stanowisko teoretyczne autora Structure... z biegiem czasu ulegało istotnym przeobraże­ niom, przechodząc od prostego traktowania społeczeństw jako zwartej całości organicznej, poprzez zwrócenie uwagi na ich wewnętrzne zróżnicowania, aż do próby odkrycia i wytłumaczenia zasad leżących u podstaw tego zróżnicowania. W efekcie wy­ pracował on strukturalno-funkcjonalną metodę badań społeczeństw pierwotnych, która głównym przedmiotem analizy uczyniła struk­ turę społeczną. W oparciu o tę teorię wysunął szereg hipotez badawczych poddanych później antropologicznej interpretacji. Spektrum zainteresowań badawczych Radcliffe-Browna było bardzo szerokie. W pracach swych poruszał on wiele tematów - od rozważań dotyczących statusu antropologii, przez zagadnienia metodologiczne, po pytania dotyczące systemów pokrewieństwa, religii czy organizacji politycznej. Wszystkie one rozwijały przyję­ te przezeń założenia teoretyczne i dowodziły, że działania społecz­ ne w ramach tych systemów były zorganizowane wokół instytucji, takich jak małżeństwo, rodzina, wodzostwo i innych. Mówiąc zaś o funkcjach tych instytucji podkreślał rolę jaką odgrywały one w trwałości struktury społecznej. Szczególnie wiele uwagi po­ święcił Radcliffe-Brown badaniom systemów pokrewieństwa, które uważał za podstawę organizacji społeczeństw pierwotnych. W roku 1935 napisał on: „Cechą charakterystyczną większości tych społeczeństw (pierwotnych - przyp. W.D.) jest to, że wzajem­ ne stosunki jednostek są w nich w większości oparte na bazie pokrewieństwa; realizowane jest to poprzez istnienie ustalonych wzorów zachowań wobec każdej rozpoznawalnej kategorii po­ krewieństwa.' ' Tym co szczególnie interesowało Radcliffe-Brow­ na w badaniach systemów pokrewieństwa była ich morfologia. Pytał zatem o ich istotę i przyczyny zróżnicowania poszczególnych systemów oraz próbował je klasyfikować. Punktem wyjścia w tych dociekaniach stało się stwierdzenie, że podstawą każdego systemu pokrewieństwa jest rodzina. W niej bowiem odnaleźć można podstawowe dla danej grupy typy więzi społecznych łączących ze sobą różne kategorie krewnych. Na poziomie podstawowym są to bowiem relacje pomiędzy rodzicami i dziećmi, mężem i żoną oraz rodzeństwem. Relacje drugiego rzędu zależą od powiązań między dwoma rodzinami podstawowymi - mamy w nich do czynienia z takimi kategoriami jak ojciec ojca czy brat matki. Jeszcze wyżej stoją takie stosunki jak żona brata matki czy syn brata ojca. Zdaniem Radcliffe-Browna w każdym społeczeństwie istnieje określona liczba tego typu więzi, która potrafi być właściwie rozpoznawana przez jednostkę. Zatem pierwszą cechą różnicującą systemy po­ krewieństwa jest ich zasięg, który decyduje o tym jaki krąg krewnych jest rozpoznawany. Istnieją systemy o szerokim i wąskim zasięgu. W każdym jednak z nich, w ramach rozpoznawanego zbioru krewnych, istnieją określone sposoby nazywania rodzaju łączącej ich więzi. To właśnie od tych sposobów zależy charakter danego systemu. Zdaniem Radcliffe-Browna reguły jakie pojawiają się w określaniu poszczególnych krewnych zależą od cech systemu pokrewieństwa. Nie wdając się tutaj w szczegółowe opisy wszystkich typów terminologii pokrewieństwa stwierdzić jednak należy, że zarówno systemy klasyfikacyjne jak i nieklasyfikacyjne (opisowe) dzielą krewnych na ściśle określone kategorie. Wobec każdej z nich obowiązuje odpowiedni wzór zachowania. Naczelną zasadą jest zawsze fakt, że włączenie dwóch krewnych do jednej kategorii - np. określenie ich terminem ojciec - implikuje istnienie daleko idącego podobieństwa w zachowaniu wobec nich. Z kolei zakwalifikowanie dwóch osób do odmiennych kategorii - np. ojciec i brat - powoduje różnice w zachowaniu się wobec nich. W obu przypadkach społeczna funkcja systemu pokrewieństwa jest jednak taka sama - zapewnia on uporządkowany i efektywny układ zachowań łączący jednostki. Równie wiele miejsca co studiom nad morfologią systemów pokrewieństwa poświęcił Radcliffe-Brown analizie ich funkcjono­ wania. Stawiał on pytanie o to, w jaki sposób przyczyniają się one 12 13 1 4 13 83 �do utrzymywania ciągłości strukturalnej systemu społecznego, do jego życia. By mogły one temu służyć konieczne jest ciągłe ich odtwarzanie w praktyce społecznej. Dokonuje się ono nie tylko przez powtarzające się uzusy terminologiczne, lecz również za­ chowania właściwe danej strukturze pokrewieństwa. Aby jednak mogły one trwać konieczne jest by były przekazywane pomiędzy pokoleniami. Według Radcliffe-Browna najlepiej warunek ten realizują unilinearne formy organizacji. W ich ramach dokonuje się bowiem transmisja statusu społecznego oraz towarzyszących mu praw i obowiązków wobec wspólnoty. Dowodem potwierdzającym trafność tego spostrzeżenia miał być fakt, iż większość społe­ czeństw pierwotnych to właśnie unilinearne grupy pochodzeniowe. Niezależnie od tego, czy są to grupy matry- czy patrylinearne funkcja systemu pokrewieństwa jest w nich identyczna - utrzymuje on organizację społeczną danej zbiorowości w określonych trady­ cjach (wzory zachowań) i określonych warunkach środowiska naturalnego. W ten sposób systemy te przyczyniają się do zachowania ciągłości strukturalnej grupy i wypełniają pierwszy, z wspomnianych wcześniej, warunków niezbędnych dla istnienia każdego społeczeństwa. Warunek drugi - konieczność istnienia instytucjonalnych form zapobiegania nierozwiązywalnym konflik­ tom i utrzymywania stabilności systemu społecznego-zabezpieczają szczególne regulacje, których przykładem mogą być tzw. stosunki żartobliwej poufałości (joking relationship). Odrzucając wcześniejsze, pseudohistoryczne teorie tłumaczące ich genezę, Radcliffe-Brown wskazał, że istotą ich funkcji jest właśnie łagodze­ nie i stabilizowanie potencjalnie wrogich stosunków pomiędzy jednostkami (np. brat matki i syn siostry), bądź grupami społecz­ nymi (np. plemionami). 16 17 Istotną myślą jaka nieustannie przewija się w rozważaniach autora Structure... jest przekonanie, że dla zrozumienia każdego aspektu życia społecznego, ekonomicznego, politycznego czy religijnego, niezbędna jest znajomość systemu pokrewieństwa. W nim bowiem zakodowany jest podział grupy na takie struktury jak moiety, ród czy lineaż. Co więcej, to poprzez system pokrewień­ stwa sprawowana jest kontrola nad ziemią i organizacją gospodarki plemiennej. Nie sposób w ramach tak krótkiego szkicu zaprezentować poglądów interesującego nas autora dotyczących wszystkich poru­ szanych przezeń tematów. Istotnym jest jednak stwierdzenie, że niezależnie od tego jakiej sfery zagadnień one dotyczyły - prawnej, religijnej czy politycznej - to zastosowany w nich schemat interpretacyjny był zawsze taki, jak w przypadku badań nad strukturami pokrewieństwa. Ich celem było ukazanie roli jaką podsystemy te odgrywają w istnieniu i odtwarzaniu ogólnego systemu. Dobrego przykładu dostarczają tu uwagi Radcliffe-Brow­ na dotyczące społecznej funkcji religii. W analizach tych, zgodnie z przyjętymi założeniami metodologicznymi, odrzucał on spekula­ cje na temat pochodzenia religii i jej ewolucji. Uwagę swą koncentrował natomiast na poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie o wkład jaki wnosi ona w ukształtowanie się i trwanie porządku społecznego. Autor The Anadaman... uważał, że przedmiotem antropologicznych badań nad religią nie powinny być wierzenia, ocena ich prawdziwości bądź fałszywóści, ale ich konsekwencje - to znaczy zbiorowe obrzędy i rytuały. To w ich kontekście należy stawiać pytanie o społeczną funkcję religii." Wiemy już z wcześ­ niejszych rozważań, iż wzory stosunków społecznych danej zbioro­ wości zakodowane są w jej strukturze pokrewieństwa. Radcliffe-Brown zadaje jednak pytanie o ich motywacje, rządzące nimi przekonania, i stwierdza, że: „uporządkowane życie społeczne zależy od obecności w ludzkich umysłach pewnych uczuć, które kontrolują zachowanie jednostki wobec innych. Rytuały (religijne -przyp. W.D.) można traktować jako symboliczne wyrażanie tych uczuć". " Ich funkcją zaś jest regulowanie, trwanie i międzypokoleniowe transmitowanie uczuć, od których zależy konstrukcja układu społecznego. Oczywiście, a jest to teza morfologii społecz­ nej, istnieje wielkie zróżnicowanie religii ludów pierwotnych. Dzieje się tak dlatego, że społeczeństwa te różnią się między sobą swą strukturą. A ponieważ religia, poprzez swoje obrzędy, służy wyrażaniu uczuć, od których ona zależy, więc spotkać można tak wiele jej postaci. 18 2 Słuszności tej tezy autor dowodzi interpretując kult przodków oraz totemizm, które traktuje jako różne formy religii. Zwracał on uwagę na fakt, że kult przodków najczęściej występuje wśród 84 plemion, których organizacja społeczna oparta jest na grupach lineażowych. Wyrażany jest on w obrzędach poświęconych zmar­ łym członkom lineażu. W ten sposób ich żyjący członkowie umacniają w sobie poczucie przynależności do grupy i odtwarzają swą strukturę społeczną, która oparta jest na jedności lineażu. Z kolei totemizm rozpowszechniony jest głównie wśród Australij­ czyków. Ich plemiona bazują na niewielkich grupach terytorial­ nych. Poprzez rytuały totemiczne podkreślany jest związek każdej z tych zbiorowości z wybranym gatunkiem naturalnym. Przyczynia się to do utrwalenia jej solidarności i służy podkreśleniu uczucia odrębności. Z drugiej zaś strony, poprzez powiązanie szeregu grup lokalnych z różnymi gatunkami naturalnymi, wyrażony jest zwią­ zek plemienia jako całości z odwiecznym porządkiem świata natury. Później Radcliffe-Brown zaproponował nową interpretację tote­ mizmu zwracając uwagę na fakt, że dobór takich a nie innych gatunków tworzy w skali plemienia pary opozycji (np. jastrząb i wrona), których funkcja społeczna jest analogiczna do stosunków żartobliwej poufałości w systemie pokrewieństwa. W obu inter­ pretacjach istotne jest jednak to, że obrzędy totemiczne zapewniają ciągłość strukturalną grupy. Badania prowadzone nad kultem przodków i totemizmem służyły ich autorowi do wykazania tezy, iż wśród niektórych społeczeństw, zwłaszcza pierwotnych, istnieje bezpośredni i ścisły związek między religią i strukturą społeczną. W przypadku ludów bardziej złożonych, których struktura jest bogatsza, związek ten jest często niebezpośredni i trudny do uchwycenia. Przedstawiłem dotychczas ogólne założenia teoretyczne, jakich dokonał Radcliffe-Brown, w odniesieniu do dwóch zagadnień badawczych - stosunków pokrewieństwa i religii. Z całą pewnością można stwierdzić, że problematyka ta stanowiła centralny punkt jego zainteresowań antropologicznych. Dlatego też proponuję, by zastanowić się przez chwilę nad tym, jakie były najistotniejsze cechy uprawianej przez niego antropologii. Innymi słowy, w tej chwili interesować mnie będzie problem jej statusu epistemologicznego. Należałoby rozważania te zacząć od zwrócenia uwagi na fakt, że zainteresowanie problemami epistemologicznego statusu twierdzeń naukowych stanowi, od pewnego czasu, coraz istotniejszy temat współczesnej refleksji humanistycznej. Również na gruncie pol­ skim tendencja ta zdaje odnajdywać swoje potwierdzenie. Przy­ kładem mogą być choćby wydane niedawno prace Jerzego Kmity Kultura i poznanie oraz Michała Buchowskiego i Wojciecha Burszty O założeniach interpretacji antropologicznej . Truizmem już dzisiaj wydaje się stwierdzenie, że antropolog w swej pracy postępuje zgodnie z przyjętymi przez siebie założenia­ mi teoretycznymi (to, czy jest on tego świadom czy nie, jest dla rezultatu prowadzonych badań drugorzędne). Założenia te wyras­ tają z jego edukacji kulturowej oraz akceptowanej przezeń wizji świata i człowieka. W efekcie „w teren" wyrusza on wyposażony w swego rodzaju „przedsądy", dotyczące interesującej go rzeczy­ wistości, i z nimi przystępuje do jej badania. I choć często w trakcie prowadzonych badań ulegają one przeobrażeniom, to ich teoriotwórcza rola pozostaje bardzo istotna. Powstaje zatem w tym kontekście pytanie o prawomocność proponowanej przezeń inter­ pretacji badanych aspektów kultury. Jeśli wrócimy teraz do punktu, w którym przedstawiłem tradycję intelektualną, jaka przyczyniła się do ukształtowania teorii kultury (społeczeństwa) proponowanej przez Radcliffe-Browna, to-trafnie chyba - dojdziemy do wniosku, że „przedsądy" z jakimi przy­ stępował on do badania ludów australijskich i afrykańskich skrys­ talizowały się pod wpływem tradycji spencerowsko-durkheimowskiej, oraz ustaleń nauk biologicznych. Poglądy te, mimo porzucenia przez autora Structure... paradygmatu ewolucjonistycznego i za­ stąpienia go funkcjonalistycznym, pozostały niewruszenie pozyty­ wistyczne. U ich podstaw leżało przekonanie, że nauka, więc także antropologia, potrafi z precyzją odkrywać prawa rządzące światem, tak społecznym jak biologicznym. Jej ustalenia zaś są w tym zakresie niepodważalne i prawomocne. 21 22 23 24 11, 26 27 Doniosłą konsekwencją pozytywizmu Radcliffe-Browna było postrzeganie przez niego społeczeństw pierwotnych jako funkc­ jonalnie ustrukturyzowanych całości. Znalazło to odbicie w postu­ lowanym kontekstowym interpretowaniu rzeczywistości. Tylko poprzez odniesienie danego zjawiska do innych można, zgodnie �z tym postulatem, właściwie odczytać jego funkcję. Jest to naczelne zadanie antropologa, który starać się winien interpretować badane zjawiska kulturowe poprzez funkcjęjaką odgrywają one w utrzyma­ niu procesu życia społecznego. Przedmiotem badań antropologicz­ nych staje się więc struktura społeczna będąca uporządkowanym układem działań. Przykłady zrelacjonowanych wcześniej analiz systemów pokrewieństwa i religii dobitnie wykazują, iż w pracach swych Radcliffe-Brown pozostawał wierny tym założeniom. Podkreślić tutaj należy kolejną konsekwencję przyjętej przezeń teorii. Otóż autor The Andaman... postrzegał system pokrewieństwa jako coś rzeczywistego, realnie istniejącą strukturę, którą można badać i opisywać wprost. Co więcej, nie odróżniał on ideologicz­ nego i empirycznego poziomu systemu pokrewieństwa, ujmując go jako uwzorowany układ relacji międzyjednostkowych i grupowych. W pracach swych Radcliffe-Brown wyrażał przekonanie, że system pokrewieństwa jest głównym modulatorem życia społeczeństw pierwotnych. Stanowisko takie stało się później przedmiotem poważnej krytyki jego adwersarzy (wyraża ją np. Edmund Leach w swym autobiograficznym eseju Glimpses of the Unmentionable In The History of British Social Anthropology *). 1 Akceptowanie biologicznie rozumianej koncepcji struktury im­ plikowało szereg innych konsekwencji epistemologicznych. Radc­ liffe-Brown zakładał i dowodził, że wszystkie elementy systemu społecznego są funkcjonalne, służą podtrzymywaniu ciągłości strukturalnej i zapobiegają nierozwiązywalnym konfliktom. Wyda­ je się, że założenie to miało doniosłe znaczenie i wpływało na dobór interesujących go tematów badawczych. Z ustaleń współczesnej antropologii wiemy bowiem, że nie wszystkie aspekty kultury są w takim rozumieniu funkcjonalne. Osobnym problemem jaki nasuwa się przy lekturze prac Radcliffe-Browna jest zagadnienie dynamiki społecznej. Choć postulował on konieczność prowadzenia badań nad przemianą struktur, to jednak w praktyce poświęcił temu bardzo niewiele uwagi. Dokony­ wane przez niego opisy społeczeństw pierwotnych skupiały się na zagadnieniu społecznego ekwilibrium. Wynikało to z faktu, iż zakładana koncepcja plemienia jako ustrukturalizowanej całości funkcjonalnej przyjmowała jego pełną integrację i zdolność do doskonałej reprodukcji. Twierdził, przypomnijmy to tutaj, że w każdej zbiorowości istnieją instytucje zapobiegające powstawa­ niu takich konfliktów, które mogłyby zagrozić jej trwaniu. Wy­ klucza to zatem możliwość powstania takich napięć, które mogłyby przeobrazić istniejącą strukturę. Z dzisiejszej perspektywy wydaje się, że pomijanie problematyki dynamiki procesów społecznych, wynikające z konstrukcji przyjętej teorii, stanowiło istotny element ograniczający jej możliwości poznawcze. Ponadto nasuwa się pytanie o adekwatność proponowanego przez Radcliffe-Browna modelu społeczeństwa pierwotnego, wobec zmieniającej się prze­ cież rzeczywistości. Jest to więc pytanie o wzajemny stosunek abstrakcyjnego, postulowanego modelu teoretycznego i jego od­ niesienia. Chciałbym w tym miejscu zwrócić jeszcze uwagę na kolejny istotny element omawianej tu koncepcji. Dla rozstrzygnięć prob­ lemu epistemologicznego statusu wysuwanych teorii ma on z pew­ nością znaczenie fundamentalne. Rozstrzyga bowiem o sposobie PRZ 1 A. Kuper, The Invention of Primitive Society. Transformations of an Illusion, London 1988 A.R. Radcliffe-Brown, The Andaman Islanders, Cambridge 1922 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: A.R. Radcliffe-Brown, Structure and Function in Primitive Society. Essays and Addresses, London s. 2 A.R. Radcliffe-Brown, Structure and Function in Primitive Society. Essays and Addresses, London A.R. Radcliffe-Brown, On Social Structure, w: wyd.cyt., s. 189 A.R. Radcliffe-Brown, On the Concept of Function in Social Science, w: wyd.cyt., s. 180 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: wyd. cyt., s. 14 * Tamże, s. 4 Tamże, s. 10 A.R. Radcliffe-Brown, On Social..., wyd. cyt., s. 191 " A.R. Radcliffe-Brown, On the Concept..., wyd. cyt., s. 180 A.R. Radcliffe-Brown, Patrilineal and Matrilineal Succesion, w: wyd. cyt., s. 43 M. Flis, Teorie struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, WroclawWarszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 47 " A.R. Radcliffe-Brown, The Mother's Brother in South Africa, w: wyd. cyt., s. 29 " A.R. Radcliffe-Brown, The Study of Kinship Systemu, w: wyd. cyt., ss. 49-88 " A.K. Paluch, A.R. Radcliffe-Brown, w: A.K. Paluch, Mistrzowie antropologii 2 ! 4 5 6 7 5 10 12 13 ujmowania przez badacza opisywanej rzeczywistości kulturowej. Radcliffe-Browna interesowało porównywanie kultur, wskazywa­ nie na dzielące je różnice i tłumaczenie ich poprzez odwołanie się do odmiennych sposobów ich uwzorowania. Było to podstawą dokonywanych klasyfikacji według systemów pokrewieństwa (opartych na zasadach matry- lub patrylinearności). Krytycy takiego stanowiska wskazywali na fakt, że typologizacje takie - w swej istocie zaczerpnięte z nauk przyrodniczych - opierały się na europocentrycznych i ewolucjonistycznych schematach. Leach określił tę metodę jako „kolekcjonowanie m o t y l i " . Przy­ znając rację tym zarzutom należy jednocześnie podkreślić, iż podejście to niosło ze sobą istotne konsekwencje poznawcze - oznaczało bowiem w istocie przeniesienie wartościowań właś­ ciwych własnej kulturze na kultury badane. Z interesującego mnie tutaj punktu widzenia świadczy to o niedostrzeganiu specyficznych problemów poznania antropologicznego. Należy zatem zadać podstawowe pytanie o to, z jakim sposobem oglądu opisywanej rzeczywistości kulturowej mamy do czynienia w pracach Radcliffe-Browna. Odpowiedź na nie, w świetle tego wszystkiego co wcześniej powiedziałem o jego metodzie, wydaje się jednoznaczna - jest to perspektywa obiektywistyczna (ra­ cjonalistyczna). Z prac tych bowiem wynika jasno przekonanie autora, antropolog może formułować prawomocne sądy dotyczące społeczeństw pierwotnych. Przenosząc to stwierdzenie na płasz­ czyznę sporu pomiędzy relatywizmem i obiektywizmem, można zatem powiedzieć, iż u podstaw teorii funkcjonalno-strukturalnej leżało przekonanie o istnieniu pewnych uniwersaliów poznaw­ czych, dzięki którym możliwe jest interpretowanie zjawisk i in­ stytucji kultur obcych badaczowi. Radcliffe-Brown podkreślał wprawdzie partykularność każdego systemu kultury, ale podejście jego zakładało racjonalizm poznawczy. 29 30 Jak zatem najkrócej można określić uprawianą przez niego antropologię? W aspekcie epistemologicznego problemu poznania cechowała ją z pewnością obiektywizująco-przyrodoznawcza op­ tyka badań kultur pierwotnych. Jej centralnym zadaniem było odkrywanie i tłumaczenie funkcji poszczególnych ich aspektów. Równocześnie zakładała ona pełen obiektywizm proponowanych rozstrzygnięć. Towarzyszyło temu nieuświadamianie sobie po­ strzegania badanych kultur poprzez pryzmat własnych „przedsądów" kulturowych i europocentryzmu. Można więc zaryzykować stwierdzenie, że z pism Radcliffe-Browna, przynajmniej tyle samo co o społeczeństwach pierwotnych, dowiadujemy się o ich europej­ skiej wizji. Nie oznacza to oczywiście, że proponowane przez niego ustalenia tracą swoją wartość. Przeciwnie, Radcliffe-Brown i jego kontynuatorzy stworzyli bardzo inspirującą poznawczo teorię kul­ tury. Umożliwiła ona wyzwolenie się antropologii ze schematów ewolucjonistycznych oraz zaproponowała zupełnie nowe spoj­ rzenie na kulturę pierwotną. Poznanie jej epistemologicznych ograniczeń w niczym wartości tej nie umniejsza. Chciałbym na koniec zaznaczyć, że przedstawiony tutaj szkic nie pretenduje do czynienia ostatecznych ustaleń na poruszany temat. W zamierzeniu moim stanowi on wstępne zasygnalizowanie prob­ lemu jakim jest epistemologiczny aspekt antropologicznych kon­ cepcji plemienia. P I S Y społecznej, Warszawa 1990, s. 170 A.R. Radcliffe-Brown, On Joking Relationships, w: wyd. cyt., s. 90-105 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: A.R. Radcliffe-Brown, D. Forde (eds), African Systems of Kinship and Marriage, London 1975, s. 43 A.R. Radcliffe-Brown, Religion and Society, wyd. cyt., s. 155 Tamże, s. 157 Tamże, s. 163 A.R. Radcliffe-Brown, The Sociological Theory of Totemism, w: wyd. cyt., s. 117-132 A.K. Paluch, wyd.cyt, s. 173 A.R. Radcliffe-Brown, Religion..., w: wyd. cyt., s. 177 J. Kmita, Kultura i poznanie. Warszawa 1985 M. Buchowski, W. Burszta, O założeniach interpretacji antropologicznej, War­ szawa 1992 Tamże, s. 9 E . Leach, Glimpsas of the Unmentionable in the History of British Social Anlhroplogy, „Annual Review of Anthropology", vol. 13:1984 E . Leach, Rethinking Anthropology, w: tenże, Rethinking Anthropology, London 1961, s. 2 "' M. Buchowski, W. Burszta, wyd. cyt., s. 81 17 IR 15 2,1 21 22 21 24 25 2 6 27 2ii 2y 85 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26fb419451222432f7c4a998eb7be0c2.pdf 83305e550b79b86ae501adf341ee00c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5372 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4992 Title A name given to the resource Wizja w lustrze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.108-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JADWIGA RODOWICZ W j e d n y m z najstarszych zabytków l i t e r a t u r y i hi¬ storii j a p o ń s k i e j Nihongi1 opowiedziana jest historia związana z pochodzeniem sztuki widowiskowej, a własciwie pewien m i t , w k t ó r y m szczególne miejsce zaj¬ Wizja w lustrze muje obraz widziany w tafli wody, obrazu "z odbicia". H i s t o r i a jest p i ę k n a , oddaje m a g i ę morza, w ę d r ó w k i po oceanie, miłości, ale też zwodzi n i e j e d n ą z a g a d k ą , w i ę c m i m o , że d ł u g a , w a r t o j ą p o z n a ć w całości. Przed¬ stawiona jest w księdze I I zabytku, w k i l k u nieznacznie różniących się o d siebie wersjach, i n t e r e s u j ą c y nas jed¬ n a k element "widzenia w o d b i c i u " powtarza się w każ¬ dej z n i c h . P Rzecz dotyczy najstarszych warstw p o d a ń o pocho¬ atrzenie w lśniącą zwierciadło, symbolizowany dzeniu najważniejszych r o d ó w w starożytnej Japonii. przez B y l i dwaj bracia, boscy bliźniacy: H o n o Susori urodzo¬ tarczę blask poznania, jest i s t o t n y m , oczywistym, ale nie zawsze wyraźnym n y "na granicy d y m u " z podpalonej przez m a t k ę , ksi꿬 tropem niczkę K o n o h a n a przed porodem, izby p o ł o ż n e j , oraz w j a p o ń s k i e j kulturze. To element tak w niej subtelnie H i k o H o h o d e m i , który przyszedł na świat w miejscu, obecny, a przy t y m organicznie z n i ą zrośnięty, jak d o k ą d r o d z ą c a K o n o h a n a uciekła przed ogniem. H o n o z c i a ł e m oddech. Wydaje się, że po raz pierwszy ze zna­ czeniem lustra dla j a p o ń s k i e j kultury, zapoznał Susori p o s i a d a ł "dar morza" - czyli rybacki hak, d a j ą c y Za­ m u władzę p o ł o w u , a H i k o H o h o d e m i "dar g ó r " czyli c h ó d N i t o b e Inazo, pisząc w pierwszym rozdziale " B u - łuk i strzały, p o z w a l a j ą c e m u p o l o w a ć na zwierzynę. shido-duszy Japonii" o lustrze w świątyni shintoistyczn e j . Powiedział wówczas, że zwierciadło Pewnego dnia w y m i e n i l i się narzędziami, aby wzajem¬ symbolizuje nie s p r ó b o w a ć u m i e j ę t n o ś c i p o ł o w u i myślistwa. Młod¬ ludzkie serce, które z kolei, z n a t u r y czyste, jest wize¬ szy brat, niestety, zgubił powierzony m u hak. Starszy r u n k i e m B ó s t w a . S t o j ą c y przed shintoistyczną świąty¬ d o m a g a ł się zwrotu i nie przyjął sporządzonych przez n i ą człowiek w i d z i umieszczone w głębi lustro, a w n i m H i k o H o h o d e m i e g o m n ó s t w a n o w y c h haczyków, na¬ - swoje w ł a s n e odbicie. I wówczas istotą a k t u czci re¬ kazał m u szukać właściwego do skutku. M ł o d s z y udał ligijnej jest to samo d o ś w i a d c z e n i e , o które w o ł a napis się n a d brzeg morza i t a m n a p o t k a ł Shihotsutsu n o O j i w greckiej świątyni w Delfach: "Poznaj samego siebie". shintoistycznych - Starca Prądów. Starzec, wysłuchawszy skarg H i k o lustro to prosta błyszcząca tarcza umieszczona na ro¬ H o h o d e m i na brata, zaproponował pomoc. Sporządził W e w s p ó ł c z e s n y c h świątyniach dzaju drewnianego stojaka, często o kształcie chmur. kosz, a może łódź (katama) Powoduje to natychmiastowe i jednoznaczne skojarze¬ w i a 2 , do k t ó r e g o przywiązał H i k o H o h o d e m i i puścił go nie z tarczą s ł o ń c a . N i e zawsze świątynne lustro tak z p r ą d e m oceanu. H i k o H o h o d e m i płynął przez jakiś w y g l ą d a ł o , ale do tego p o w r ó c i m y w dalszej części. czas (a może n u r k o w a ł ) , aż wypłynął na piękny piasz¬ czysty brzeg w nieznanym k r a j u i w d a l i l ą d u ujrzał S ł o w e m " z w i e r c i a d ł o " kagami nazywa się w litera­ turze j a p o ń s k i e j gatunek b l i s k i kronice (np. gami), p l e c i o n ą szczelnie z sito- zdobny w wieżyczki p a ł a c . U d a ł się p o d jego mury. Masuka- W a w pismach teoretycznych no rodzaj t r a k t a t u m u r a c h była brama, przed b r a m ą studnia. Nad p r z e d s t a w i a j ą c e g o t a j n i k i rzemiosła. Jeden z g ł ó w n y c h s t u d n i ą rosło szeroko rozgałęzione drzewo kasji. S t a n ą ł t r a k t a t ó w Zeamiego nosi nazwę Zwierciadło Kwiatu p o d drzewem (w innej wersji - wszedł na drzewo) i cze¬ spojrzenie kał. Po jakimś czasie z bramy wyszła przepiękna kobie¬ kobiety w lustro w o d y ukryte w głębi s t u d n i wieńczy ta z dzbanem w r ę c e . C h c i a ł a n a b r a ć wody, pochyliła cały dramat: c a ł a akcja kończy się n a d taflą ukrytą na się n a d studnią, ale w lustrze wody ujrzała dnie studni, a to co się o d b i ł o w wodzie, uśmiechniętej twarzy nieznajomego mężczyzny i prze¬ (Kakyó). W sztuce " C e m b r o w i n a " (Izutsu) stanowi straszyła się. Wróciwszy do p a ł a c u , opowiedziała Królo¬ 0 znaczeniu całej sztuki. M o m e n t t e n kończy d ł u g ą p o d r ó ż obojga b o h a t e r ó w : podróżującego odbicie w i Morza, co ujrzała. Król zawołał przybysza i go ugo¬ mnicha ścił. H i k o H o h o d e m i zwierzył się K r ó l o w i ze swoich 1 spotkanej przy s t u d n i kobiety; jedno p o d r ó ż u j e po zmartwień i powiedział, że poszukuje zaginionego ry¬ k r a j u , drugie po z a ś w i a t a c h . backiego haka. Król Morza wydał rozkazy sługom. Od¬ Spojrzenie w lustro jest m i t o l o g e m e m . Jest rucho¬ m ą , n i e z m i e n n ą c z ą s t k ą m i t u o d n a j d y w a n ą w różnych naleziono szybko haczyk w ustach jednej ze służących wydarzeniach i relacjach. W t y m w y p a d k u owa " r u ¬ - c h o m a c z ą s t k a " , j a k fraza m u z y k i , m ó w i że wizja w lu¬ K r ó l a , Toyotamahime (Księżniczka K l e j n o t u Bogac¬ Kobiety-Karmazyna. Tymczasem przepiękna córka strze jest k w i n t e s e n c j ą poznania; świat będzie pozna¬ t w a ) , k t ó r a usłyszała o d służącej o odwiedzinach obce­ n y dopiero w ó w c z a s , gdy p o j a w i się jego o d b i t y wize¬ go przybysza, (w jednej z wersji to ona sama idzie do r u n e k . W a r t o przez chwile przyjrzeć się t e m u potrój¬ studni z dzbanem) p o z n a ł a go i z a k o c h a ł a się w n i m . Po nemu j a k i m ś czasie została jego żoną. H i k o H o h o d e m i za¬ u k ł a d o w i : człowiekowi, l ś n i ą c e j powierzchni mieszkał na dłużej w p a ł a c u K r ó l a Morza. Po k i l k u la- i odbiciu. 88 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA tach wrócił jednak do ojczyzny wraz z żoną. K r ó l M o ­ wywabił j ą rytuał odprawiony w o b e c n o ś c i specyficz¬ rza n a p o ż e g n a n i e dał zięciowi dwa skarby: "skarb przy­ nego świętego akcesorium. Jak m ó w i przekaz, bogowie pływu" i "skarb odpływu", dzięki k t ó r y m H i k o H o h o - użyli w ó w c z a s p r z e d m i o t u s p o r z ą d z o n e g o z gałęzi drze¬ d e m i miał uzyskać władzę n a d starszym bratem, j a k wa sakaki, ozdobionego skrawkami tkaniny, klejnota¬ również nauczył go magicznej formuły m i w kształcie kła lub łzy z toczonego kamienia i lustra przeklinania. H i k o H o h o d e m i , o d d a j ą c b r a t u haczyk, miał koniecz¬ yatakagami. nie powiedzieć: " O t o h a k biedy i nędzy, p o c z ą t e k gło­ to za przedmiot? dowania, p o c z ą t e k nieszczęścia". H i k o H o h o d e m i od¬ K o t a ń s k i nazywa je " o ś m i o g r a n n y m " . Co W k r a c z a m y t u na głębokie w o d y najwcześniejszej dał zagubiony h a k bratu, w y p o w i a d a j ą c zgodnie z na¬ japońskiej historii, w dziedzinę pochodzenia japońskiej uką K r ó l a M ó r z m a g i c z n ą formułę przeklinania. H o h o - p a ń s t w o w o ś c i , k u l t u r y i wierzeń. Brązowe lustra przy¬ -no Susori przyjął hak, zachowywał się jednak w spo­ były do Japonii niewątpliwie z k o n t y n e n t u , lecz nie jest sób przykry. I wówczas młodszy użył "skarbu przypły¬ pewne, kiedy najwcześniej. W C h i n a c h brązowe lustra, w u " , p o w o d u j ą c zalanie ziem w k r a j u . H o h o - n o Susori należące do najważniejszych artefaktów cywilizacyj¬ uciekł w góry i prosił o wybaczenie, o b i e c u j ą c służyć nych, wytwarzane były o d p o c z ą t k u epoki brązowej m ł o d s z e m u po w i e k i . Wówczas młodszy użył skarbu od­ i wraz pływu i wody ustąpiły. Pokonany H o h o - n o Susori wy¬ w epoce W a l c z ą c y c h Królestw (ok. 403-221 p.n.e.) z udoskonaleniem t e c h n i k metalurgicznych k o n a ł wówczas p a m i ę t n e przedstawienie. Obnażył się, uzyskały wielką p o p u l a r n o ś ć i r o z m a i t o ś ć form, a także p o s m a r o w a ł czerwoną gliną i zaczął tańczyć, k o p i ą c bardzo poszerzył się zakres i c h zastosowania. O p r ó c z nogami i b r o d z ą c i n a ś l a d u j ą c swoją walkę z w o d ą . zwykłego przedmiotu w domowej toalecie były używa¬ " K i e d y w o d a p o d e s z ł a p o d stopy, unosił stopy lub szu¬ ne w celach religijnych i - j a k się ostatnio dowiaduje¬ rał n i m i , gdy w o d a sięgała kolan, krążył w kółko, gdy m y - również d o skomplikowanych gier umysłowych. doszła m u do szyi, unosił r ę c e , m a c h a j ą c W t y m akcie H o h o - n o dłońmi. Dzisiaj kolekcjonerzy Susori stał się przodkiem wszystkich aktorów (wazaogi) brązowych luster, z c a ł e g o świata zbierają okazy zwłaszcza z e p o k i H a n ó w (206 i założycielem strażni­ p.n.e - 220 n.e.) i T a n g ó w (618 - 907), jako najlepsze ków p a ł a c o w y c h - r o d u Hayato - pisze k r o n i k a . D l a trofea w kolekcjach antyków chińskich. Brązowe lustra badacza historii j a p o ń s k i e g o teatru jest t o m i t bardzo stały się wcześnie popularne i na Półwyspie Koreań¬ ważny. skim, gdzie i c h używano jako e m b l e m a t ó w Oczywiście c a ł a historia wyprawy morskiej władzy i prestiżu, prawdopodobnie również w celach religijny- Hiko H o h o d e m i i targów z b r a t e m jest f a s c y n u j ą c a , ale c h 4 i stąd przyszły d o Japonii w okresie, w którym ja¬ chwila, w której kobieta z dzbanem w i d z i w lustrze wo¬ p o ń s k a p a ń s t w o w o ś ć p o w s t a w a ł a w w a r u n k a c h nie¬ dy twarz przyprowadzonego przez los mężczyzny ko¬ zwykle intensywnej w y m i a n y z k o n t y n e n t e m azjatyc¬ chanka i męża, m a w sobie j a k ą ś dziwną, b a j k o w ą k i m , w wiekach I I I - V I I I i później. Archeologowie i h i ¬ moc. K r o n i k a podaje k i l k a wersji tej świetnej sceny, storycy sztuki sklasyfikowali odnalezione do tej pory ale niezmienne s ą te czyste i n i e m a l geometrycznie w Japonii, głównie w kopcach pogrzebowych kofun, l u ­ oszczędne figury i l i n i a r u c h u b o h a t e r ó w : z morza d o stra 5 i w n i o s k i , które sformułowali d a j ą się przedstawić p a ł a c u , do bramy, do s t u d n i ; pojedyncze drzewo, m꿬 n a s t ę p u j ą c o . Zwierciadła z brązu (po j a p o ń s k u nazywa­ czyzna u k r y t y w drzewie, kobieta z dzbanem, odbicie ne dókyó) przywożono na teren A r c h i p e l a g u głównie w wodzie, rysowane s ą j a k w b e z b ł ę d n y m f i l m o w y m w wiekach I I I - V I I n.e. i używano i c h prawdopodobnie m o n t a ż u . Podróż mężczyzny przez głębię w ó d czy i c h w t a k i sam s p o s ó b , j a k w przypadku c h i ń s k i c h luster przestwór aż n a d ukrytą w ziemi taflę wody, k r ó t k a z epoki H a n , to znaczy w dużej mierze jako przedmio¬ droga kobiety zza bramy n a d s t u d n i ę , gdzie n a s t ą p i tów religijnych i o z n a c z a j ą c y c h prestiż władzy. Znawcy spotkanie w zwierciadle w o d y d w ó c h spojrzeń: kobie¬ dzielą j a p o ń s k i e brązowe zwierciadła w zależności o d ty i mężczyzny, a n a k o ń c u w i e ń c z ą c a wszystko wspól¬ wzoru na rewersie. N a Półwyspie K o r e a ń s k i m , podob¬ na p o d r ó ż m a ł ż o n k ó w d o starej ojczyzny H i k o H o h o - nie j a k w Japonii, lustro w k o m b i n a c j i z mieczem i klej¬ demi, t o czysto n a k r e ś l o n a g ł ó w n a l i n i a starego m i t u 3 . n o t e m oszlifowanym n a kształt przecinka czy łzy (Kotański nazywa je "krzywulcami") używane było jako Tak się m a sprawa najstarszego zapisu w literaturze "odbicia w lustrze", nawet jeśli jest t o lustro wody. element insygnium władzy. Przekazanie lustra jako ce¬ C z y t a j ą c tę historię, odnosi się wrażenie, że studnia remonialnego podarku, wespół z mieczem i k l e j n o t a m i , i tafla w o d y " d z i a ł a j ą " - j a k swat i p o ś r e d n i k , że zaświadczone jest w Nihongi, we fragmencie, poświęco¬ wszystko zaczęło się przy studni. Wszystko zaczęło się nym przy studni. książę A m a - n o H i h o k o przybył z Silla (księstwa n a Pół¬ wyspie K o r e a ń s k i m ) , przywożąc z s o b ą w sumie siedem A l e lustro to w h i s t o r i i Japonii przede wszystkim przedmiotów, a w t y m trzy cenne kamienie: z Habuto, ważny przedmiot kultowy. W Kojiki czyli kronice dawnych panowaniu cesarza Suinina, gdzie m ó w i się, iż wydarzeń z Ashidaki zapisana i z Ukaki; jeden miecz i j e d n ą dzidę z Izushi jest historia t a ń c a o b n a ż o n e j b o g i n i U z u m e przed ja¬ (być może kamienne); Zwierciadło S ł o ń c a ( A s t o n pi¬ skinią w której ukryła się zaszokowana skalaniem sze sun mirror) świętej t k a l n i największa bogini, A m a t e r a s u . Z ukrycia rodzaj świętego ogrodzenia dla przestrzeni sacrum. 89 i tzw. kuma himorogi - prawdopodobnie �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE B r ą z o w e lustra w k ł a d a n o do t r u m i e n zewnętrz¬ nanizanych na rodzaj fartucha, haftowane buty, koń¬ n y c h i k o m n a t pogrzebowych w grobowcach. W Chi¬ ską uprząż. Wszystkie odnalezione przedmioty świad¬ nach, i za wzorem C h i n w Japonii, u k ł a d a n o je blisko czą o k o n t y n e n t a l n y m pochodzeniu ciała zmarłego. W i e r z o n o , że nie tylko o d b i j a j ą , ale arystokraty - k o r e a ń s k i m . również e m a n u j ą blask, a z n i m wieczne światło życia. pogrzebanego Ernest F. Fenollosa, w niedościgłej książce Epochs U r o k i c h i w a r t o ś ć tworzyły jednak głównie wzory na of Chinese rewersie. W ł a ś n i e wzory i napisy znajdowane na " l u ¬ ponii) strach H a n ó w " stoją w c e n t r u m uwagi dziewiczej w głąb h i s t o r i i j a p o ń s k i e j k u l t u r y material¬ historyków and Japanese Art (Epoki w sztuce Chin i Ja­ z 1912 r o k u opisuje swoje wrażenia z podróży sztuki i filozofii c h i ń s k i e j . Intrygujące są tzw. lustra nej: wizyty w w i e l k i m skarbcu cesarskim S h ó s ó i n i e z wzorem L T V , czyli umieszczonymi symetrycznie l i ­ w Narze, gdzie wszedł jako prawdopodobnie pierwszy n i a m i o kształcie liter L, T i V wokół rysunku kwadra¬ cudzoziemiec. Fenollosa pisze, że czuł się, jakby nagle t u i opisanego na n i m k o ł a , czasami z rysunkami czte¬ s t a n ą ł w przywróconym do życia Rzymie; w mieście rech m i t y c z n y c h zwierząt: b ł ę k i t n e g o smoka, b i a ł e g o w i e l k i m stosownie do skali k o n t y n e n t u A z j i , i oto tygrysa, czerwonego feniksa i czarnego wu - na wpół przekonywał sie na w ł a s n e oczy, że " w w i e k u V I I i V I I I żółwia i węża, nazywanego też czasem " w o j o w n i k i e m " , c a ł a Azja, B a b i l o n i Persja S a s s a n i d ó w , Indie i Gan- symbolizujących cztery k i e r u n k i świata i cztery żywio¬ dhara, A n n a m i A m u r , C h i n y i Korea wylały swoje bo¬ ły, z umieszczonym centralnie guzem. W z ó r k o ł a opi¬ gactwa na kolana Narze". Specjalnie j e d n a k Fenollo- sanego na kwadracie jest znanym c h i ń s k i m symbolem sa urzeczony był uroda wielkiej liczny brązowych lu¬ wszechświata: symbol ster. Wyraził w ó w c z a s przypuszczenie, że większość T ma prawdopodobnie znaczenie filara podtrzymują¬ z n i c h nie p o c h o d z i ł a z C h i n , ale została na wzorach cego niebo, L jest " z w o r n i k i e m " między niebem i zie¬ c h i ń s k i c h wytworzona w Japonii. nieba s t o j ą c e g o n a d ziemią, m i ą , C e n t r a l n y guz oznacza fizyczną ziemię, "wybrzu¬ Historycy sztuki w Japonii p o d k r e ś l a j ą wielkie szenie" ziemi, " w i e l k ą g r u d ę " , a inaczej jeszcze - sym¬ p i ę k n o czystych i r ó w n o k r e ś l o n y c h bol wzorów, s k ł a d a j ą c y c h się z łuków, p ó ł k o l i prostych na G ó r y Ś w i a t a - M e r u lub Sumeru. Co do wspo¬ m n i a n y c h wcześniej gier u m y s ł o w y c h uprawianych p e w n y m typie lustra. przy p o m o c y tarczy zwierciadła, u w a ż a się też, że zdo¬ geometrycznych Specyficzny s p o s ó b kreślenia t y c h l i n i i , proporcje, precyzyjne odległości, każą wnio¬ bionej p o w i e r z c h n i używano jako planszy do nieznanej s k o w a ć o bardzo starannym użyciu cyrkla i l i n i i prostej bliżej antycznej gry liubo, czyli " s z e ś ć p a ł e c z e k " . Gemo- i n a s u w a j ą na myśl wzory l i n i i k r e ś l o n y c h na ziemi dla etryczne wzory z tyłu lustra stanowiły przedstawienie konstrukcji monumentalnych schematyczne wszechświata, po k t ó r y m poruszały się p o w s t a j ą c y c h również w tamtej epoce. Wydaje się, że piony, k t ó r y c h r u c h z k o l e i wyznaczano przez kombi¬ nie o d rzeczy byłoby p o r ó w n a n i e t y c h l i n i i - sylwetek nację grobowcowych trzech pałeczek trzymanych przez każdego z d w ó c h u c z e s t n i c z ą c y c h zawodników (stąd sześć pa¬ kopców - pagórków grobowych z precyzyjnym rysunkiem choreografii w t a ń c u n ó . I t a m i t u p i ź k n o f o r m y w du¬ łeczek razem), a r u c h y te odzwierciedlały prawa astro¬ żej mierze polega na bardzo czystym kreśleniu l i n i i n o m i i . Gra w liubo m i a ł a s t a n o w i ć rodzaj higieny du¬ prostej i łuku, także p ó ł k o l a . Połączenie prostej i łuku cha, była dyscypliną elit i n t e l e k t u a l n y c h i służyła kul¬ lub p ó ł k o l a jest charakterystyczne zarówno dla zdob¬ tywacji "prawdziwej n a t u r y c z ł o w i e k a " 6 . Łączyła ona n i c t w a luster p r o d u k o w a n y c h w Japonii, k u r h a n ó w element wróżby ze z n a j o m o ś c i ą geomancji, strategii, kofun współzawodnictwa i miała być jednym z praprzodków W istocie n i c nie w i e m y o pochodzeniu l i n i i w chore¬ gry w szachy. ografii n o i n i c się nie da z p e w n o ś c i ą p o w i e d z i e ć o cza¬ (słynny kształt d z i u r k i o d klucza) i t a ń c a w n ó . W Japonii z kolei, umieszczane na rewersie luster sie powstania pierwszych choreografii w tej formie. napisy, to często lakoniczne s f o r m u ł o w a n i a m ó w i ą c e Prawdopodobnie w y w o d z i się ona z w i d o w i s k konty¬ o znaczeniu i poznaniu światła. N a przykład jeden nentalnych z n a p i s ó w na lustrach znalezionych w C h i n a c h b r z m i i w c z e ś n i e j . A k t o r z y n o i badacze prawdopodobnie za¬ (nawet z obszaru Persji), z V I wieku "Ujrzyj światło i żyj w wiecznej r a d o ś c i " . I n n y z kolei, kwestionowaliby z a s a d n o ś ć tego p o r ó w n a n i a , powołu¬ na j e d n y m z luster znalezionych w Japonii m ó w i " W i ¬ j ą c się na ogół na t e c h n i k i wojenne i ludowe formy ta¬ dzieć wielkie światło s ł o ń c a , widzieć światło świata", neczne. Wszakże r z u c a j ą c e się w oczy p o d o b i e ń s t w o a na i n n y m : " W i d z i e ć światło s ł o ń c a - to z a p o m n i e ć kształtu, m ó w i samo za siebie. N i e p o w i n n o się wnio¬ rysy starej m a t k i " . s k o w a ć zbyt pochopnie, ale przecież myśl nasuwa siź W j e d n y m z w i e l u g r o b o w c ó w o d k r y t y c h w Ikoma- sama, że precyzyjna l i n i a w r u c h u w n ó , podobnie j a k g u n k o ł o świątyni H o r y u j i w Narze, wyjątkowo dobrze d o k ł a d n a l i n i a t a ń c a w starszym jeszcze o d n o bugaku, zachowanym, odnaleziono w wewnętrznej kamiennej p o w s t a ł y m w t y m samym czasie co grobowce i brązo¬ t r u m n i e szczątki d w ó c h o s ó b , przy czym w o k ó ł głowy we lustra, m o g ą b y ć prostym dziedzictwem najstarsze¬ jednej z n i c h - z p e w n o ś c i ą osoby ważniejszej - ułożo¬ go trzonu cywilizacji j a p o ń s k i e j . O ile b o w i e m r y s u n k i ne były trzy brązowe lustra wokół głowy, a po o b u stro¬ z X I I - X I I I w i e k u p r z e d s t a w i a j ą c e aktorów, p o k a z u j ą n a c h dwa miecze. O p r ó c z tego w t r u m n i e znaleziono i c h jako postaci nisko osadzone, na ugiętych nogach, świetną srebrna k o r o n ę , 2000 szklanych to j e d n a k znacznie wcześniejsze f i g u r k i gliniane hani- paciorków 90 �Ewa wa Domańska odnajdywane w grobowcach z V I - V I I I • NEKROKRACJA wieku umieszczony jest o b o k elementu o z n a c z a j ą c e g o scho¬ p r z e d s t a w i a j ą sylwetki t a ń c z ą c y c h jako wyprostowane, dy lub d r a b i n ę p r o w a d z ą c ą do nieba, n a d e l e m e n t e m 0 zdyscyplinowanej l i n i i ugiętej ręki i geometrycznej o z n a c z a j ą c y m podest. 8 Prawdopodobnie jakiś okrągły czystości sylwetki. P o w t ó r z e n i e m czystości sylwetki przedmiot o d b i j a j ą c y światło umieszczano na podwyż¬ haniwa, czystości architektonicznej kofun, w ruchu szeniu w rodzaju ołtarza, w pobliżu s c h o d ó w lub drabi¬ m o g ł a b y ć czysta i geometryczna l i n i a choreografii n o . ny p r o w a d z ą c e j do nieba. S t a m t ą d , z góry, schodził S z t u k ą wizualną określonej epoki rządzi zasada podo¬ B ó g i spływał na przedmiot w postaci blasku. Umiesz¬ b i e ń s t w a formy, albo inaczej w elemencie sztuki moż¬ czenie Boga na niewidocznym szczycie s c h o d ó w lub na dostrzec pewne szersze jej cechy. To t r o c h ę tak, drabiny w najstarszej kulturze chińskiej bywa ł ą c z o n e jakby w b a d a n i u sztuki o k r e ś l o n e j epoki z a s t o s o w a ć z cechami cywilizacji M e z o p o t a m i i , czy nawet Azte¬ prawo fraktali. Jeśli u k ł a d ciała j a w i się jako bardzo ków. W każdym razie t e n najjaśniejszy blask miał cha¬ wyważony i h a r m o n i j n y , wzory na b r ą z o w y c h lustrach rakter o k r e ś l a n y p o t e m jako yang - dodatnia energia są czyste, geometryczne i niezwykle światła. Shirakawie wydaje się, że w d a w n y c h rytu¬ proporcjonalne, jeśli również l i n i a konstrukcyjna grobowca z tej samej a ł a c h c h i ń s k i c h prawdopodobnie używano epoki opiera się na zasadzie łączenia regularnego łuku, błyszczącego, o k r ą g ł e g o przedmiotu, k o ł a i l i n i i prostej, to wielce prawdopodobne wydaje na podwyższeniu, a czasami zaczepionego na rodzaju się, jakiegoś umieszczanego że choreografia ó w c z e s n y c h t a ń c ó w m o g ł a b y ć drzewca lub na ramie, k t ó r a to rama z k o l e i ozdabiana oparta na podobnej zasadzie. Zwłaszcza, że p r a w e m fi¬ była splotami n i c i czy wstęg. Przedmiot t e n umieszcza¬ gur geometrycznych i symetrii rządzą się zachowane ny był na rodzaju podestu, ołtarzu, i stanowił przed¬ do dzisiaj linie t a ń c ó w d w o r s k i c h bugaku. A l e w r ó ć m y m i o t k u l t u . N a j p e w n i e j był przedstawieniem s ł o ń c a , do k w e s t i i lustra. c h o ć m o ż e szerzej - światła. Przy okazji, chiński znak Co do wielkości zwierciadeł odnajdywanych w Ja¬ na jang, energię cienia i u j e m n ą , miał p o w s t a ć przez p o n i i , przede wszystkim w p ó ł n o c n e j części K i u s i u , dodanie oznakowania daszka lub zasłony n a d elemen¬ większość z n i c h ma rozmiar k i l k u n a s t u , o d 12 do 20 t e m o z n a c z a j ą c y m j a s n o ś ć . Wstawienie centymetrów, p r z e d m i o t u p o d dach wywoływało efekt podobny choę Fenollosa pisze, że widział w S h o s o i n i e lustra wielkości nawet 60 c m ("dwóch yata-no do zgaszenia światła, s t ą d " c i e m n o ś ć " . s t ó p " ) . Ś w i ę t e lustro A m a t e r a s u , jedno z trzech rega­ liów r o d u cesarskiego nazywane jest yata-kagami błyszczącego Nihongi przedstawiają różne warianty konstrukcyj¬ lub ne lustrzanej " m o n s t r a n c j i " , a m o ż e swoistego "drzewa kagami, co K o t a ń s k i oddaje jako " o ś m i o g r a n - życia". K i l k a razy m ó w i się o przedmiocie bardzo du¬ ne". W istocie, n i e k t ó r e z odnalezionych w Japonii lu¬ żym: jego szkielet stanowi święte drzewo sakaki o "500 ster m a j ą na brzegu sześć czy osiem o k r ą g ł y c h wypu¬ gałęziach", wykopane z ziemi. N a n i m zostają zawieszo¬ stek, w i ę c te w y p u s t k i m o ż n a t r a k t o w a ć jako " r o g i " - ne k l e j n o t y w kształcie przecinka, lustro i wstążki, cza¬ s t ą d " o ś m i o g r a n n e " . Z k o l e i w C h i n a c h w epoce Tan- sami miecze. Ten przedmiot używany jest jako najważ¬ gów z p e w n o ś c i ą p o w s t a w a ł y również lustra o kształcie niejsze akcesorium ważnych ceremonii i rytuałów, ale o ś m i o k ą t a . Jeden z w y b i t n y c h j a p o n i s t ó w minionego także jako rodzaj talizmanu w p o d r ó ż a c h statkiem w i e k u , W . G. A s t o n 7 , oddaje znaczenie yata - "osiem i wówczas umieszczony jest na dziobie i rufie. Tak się r ą k " jako " r a m i o n a znaku właśnie stało, gdy Itote powitał cesarza C h u a i w porcie osiem" w y g l ą d a j ą c e g o j a k / \, co m i a ł o b y p r o w a d z i ć do rozpostarte na kształt H i k e j i m a , przygotowując opisywane akcesorium z drze¬ i n t e r p r e t a c j i " w i e l k i e tak j a k szeroko p o k a z u j ę ręka¬ wa sakaki, m i " , ale p o n i e w a ż ż a d n e ze znalezionych luster nie jest i mieczy, i , jak podaje cytowana k r o n i k a 9 , wyjaśnił zna¬ znowu t a k duże, to interpretacja nazwy yata-no powieszonych k l e j n o t ó w yasaka, lustra kaga- czenie k o l e j n y c h e l e m e n t ó w : k l e j n o t y miały o z n a c z a ć mi, pisanego znakami "lustro o ś m i u r ą k " , jako "nie¬ bogactwo ziemi, lustro czystość w ó d i mórz, które ogar¬ zwykle w i e l k i e g o " jest m a ł o p r z e k o n y w u j ą c a . Gdyby nie cesarskie spojrzenie, a miecz służyć miał zapewnie¬ istniało tak wielkie jak rozpostarte ramiona lustro, to n i u p o k o j u . Oczywiście nie trzeba do k o ń c a wierzyć tej m u s i a ł b y po n i m p o z o s t a ć jako ślad, c h o ć b y w zapi¬ mitologicznej eksplikacji, ale w a r t o o d n o t o w a ć , że lu¬ skach historycznych. N i e m o g ł o b y zginąć. S w i ę t e g o stro jest w niej kojarzone z morzem, a nie ze s ł o ń c e m . lustra z Ise n i k t nie widział, p o d o b n o nie m o ż e na nie Przy w y w a b i a n i u A m a t e r a s u z jaskini kapłani p a t r z e ć nawet cesarz, p e ł n i ą c y obowiązki najwyższego prawdopodobnie posłużyli się tak właśnie k a p ł a n a , ale w P a ł a c u Cesarskim w Tokio istnieje jego o w a n y m przedmiotem k u l t o w y m - "drzewem kopia, i c h o ć również nie ma d o s t ę p u i do tej k o p i i , to N a różnych ilustracjach obrzędów shinto, i na przy¬ p o d o b n o ma ono średnicę o k . 49 c m . skonstru¬ życia". k ł a d w m a t e r i a ł a c h o p u b l i k o w a n y c h przez j e d n ą z naj¬ ważniejszą w h i e r a r c h i i j a p o ń s k i c h świątyń - c e s a r s k ą Niezwykle ciekawe rezultaty daje badanie h i s t o r i i rozwoju formy znaków c h i ń s k i c h ( i d e o g r a m ó w ) zwią¬ Ise, zanych ze znaczeniami t a k i m i , j a k "światło s ł o ń c a " przedmiot podobny do katolickiej monstrancji, tyle że 1 " k l e j n o t " , "jasny i prosty". W znaku "światło s ł o ń c a " lżejszy, ozdobiony o f i a r n y m i w s t ą ż k a m i z papieru. lub też jang w rozróżnieniu e l e m e n t ó w na yin i jang podstawowych przedstawia się o b r z ę d o w e święte lustro jako Ciekawa jest jedna z wersji epizodu ukrycia się element o z n a c z a j ą c y s ł o n e c z n ą tarczę A m a t e r a s u w jaskini, podana w Nihongi, 91 ponieważ �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE m o w a jest w niej o skazie n a świętym lustrze. O t ó ż to b i o r ą c do łożnicy lustro, bierze o n d o łożnicy bogi¬ w tej wersji zwierciadło ustawione było nie przed jaski¬ nię s ł o ń c a i dokonuje boskich zaślubin hierosgamos. nią, ale potoczyło się do jej wnętrza, przy czym uderzy¬ S t ą d już droga d o ś ć prosta do lustra wody, jako miej¬ ło o w r o t a (?) i t a k p o w s t a ł a n a n i m rysa, k t ó r a "pozo¬ sca właściwych zaślubin Kobiety przy Cembrowinie. staje n a n i m do dnia dzisiejszego". N i e jest jasne, czy Co ciekawe, w okresie p r z e ś l a d o w a n i a w X V I I wie¬ ta rysa p o w s t a ł ą n a błyszczącej powierzchni, czy też n a k u i p ó ź n i e j , chrześcijanie w Japonii posługiwali się tylnej ś c i a n i e . Jeśli n a błyszczącej powierzchni, t o zwierciadłami jako przedmiotami k u l t o w y m i . Były t o oznacza, że najświętsze lustro k u l t u s h i n t ó m a c e c h ę tak zwane sukashi-kagami, " d o s k o n a ł o ś c i n i e p e ł n e j " . To jeden z ciekawszych ele¬ "znak w o d n y " , n a k t ó r y c h p o w i e r z c h n i u k r y t y był m e n t ó w legendy o świętym lustrze. Przy okazji w a r t o wzór Chrystusa n a krzyżu. Obraz t e n p o j a w i a ł się n a czyli zwierciadła z czymś j a k d o d a ć , że istnieje n i e z a ś w i a d c z o n a żadnymi rzetelnymi ścianie, n a k t ó r ą p a d a ł blask o d b i t y o d powierzchni. b a d a n i a m i n a u k o w y m i , ale oparta o powtarzane ust¬ Nazywano je również " l u s t r a m i magicznymi" czy też nie w i a d o m o ś c i hipoteza, że napis na cesarskim lustrze " l u s t r a m i chrześcijan". Zwierciadła te m o ż n a podzi¬ jest w języku aramejskim. M o g ł o b y t a k być, gdyby po¬ w i a ć w K i o t o , w a r c h i w u m i m . Elisabeth Sander (po¬ chodziło o n o pierwotnie o d grupy o s ó b , które c h o ć ś w i ę c o n y m zabytkom c h r z e ś c i j a ń s k i m ) . przybyły do Japonii z Półwyspu K o r e a ń s k i e g o , t o jed¬ n a k wcześniej p o c h o d z i ł y z t e r e n ó w A z j i R ó w n i e ż w teatrze n o zwierciadło odgrywa pierw¬ Centralnej szorzędną rolę. W sensie praktycznym stanowi nie¬ i wyznawały chrześcijaństwo, l u b też judaizm, co nie zbędny i niesłychanie ważny element w y p o s a ż e n i a po¬ jest wykluczone. Taka grupa m o g ł a przybyć wraz z jed¬ mieszczenia do grania. Umieszczone jest w tzw. kaga- n ą z największych fal imigracyjnych w V I w i e k u , okre¬ mi-no ma czyli pokoju lustrzanym; ślanej m i a n e m k l a n u H a t a . H a t o w i e przybyli d o Japo¬ w ł a s n e odbicie, dokonuje " u t o ż s a m i e n i a " z przedsta¬ n i i w k i l k u falach, w V I i V I I w i e k u i - wedle wszel¬ w i a n ą p o s t a c i ą . Ponadto - i t e n fakt pozostaje niezna¬ k i c h danych - przywieźli do Japonii chrześcijaństwo ny - p o c z ą t k i najstarszego r o d u n ó , K o m p a r u , (kościoła syryjskiego) zwane z c h i ń s k a "nauczaniem związek z najświętszym lustrem j a p o ń s k i m yata-no ka- S w i a t ł a " (jap. keikyó). W b r e w b o w i e m powszechnym gami. W e d ł u g p e w n y c h przekazów n a p i ś m i e 1 2 , szkoła t a m aktor, s t u d i u j ą c mają s ą d o m , chrześcijaństwo w Japonii p o j a w i ł o się nie Komparu, wraz z misjonarzami europejskimi w w i e k u X V I , ale man'i (Studnia p e ł n i ) , założona została przez H a t a - n o znacznie w c z e ś n i e j . Pisząca te słowa m a ś w i a d o m o ś ć , Kawakatsu, przybysza z k o n t y n e n t u w składzie wcze¬ że p ó k i nie m a się w ręce ż a d n e g o d o w o d u , a d o w ó d śniej wspomnianej grupy emigracyjnej, p o s t a ć enigma¬ t a k i nie zaistnieje p ó k i nie zostanie z ł a m a n e tabu nie¬ tyczną i k l u c z o w ą dla rozwiązania k w e s t i i pochodzenia d o s t ę p n o ś c i sacrum ze świątyni teatru w Japonii, p o s t a ć . Kata-no Kawakatsu miał j ą w Ise, ani też jego k o p i i przechowywanej w cesarskim założyć w p o ł o w i e V I I I w i e k u w b u d y n k u sąsiadują¬ cesarskiego lustra której pierwotna nazwa b r z m i a ł a E n - p a ł a c u w T o k i o , n i c się nie da p o w i e d z i e ć n a t e m a t cym z j e d n y m z najważniejszych i najstarszych shinto- skazy na lustrze, a n i też umieszczonych n a rewersie istycznych przybytków r e l i g i j n y c h w Japonii, Kasuga n a p i s ó w 1 0 . W a ż n e j e d n a k wydaje się to, że wyobraźnia Taisha ( W i e l k a Ś w i ą t y n i a Kasuga). W samej Kasuga symboliczna k a ż e n a zwierciadle umieścić skazę, Taisha złożone było wówczas święte lustro yata-no ka- wszystko jedno po jakiej stronie. Ta rysa n a powierzch¬ gami i określenie " p e ł n i a " w nazwie t r u p y E n m a n (i) n i , t o z a ć m i e n i e , ta uległość p r z e d m i o t u wobec ataku m i a ł o się o d n o s i ć d o okrągłej tarczy boskiego zwiercia¬ rzeczywistości, t o z a ł a m a n i e d o s k o n a ł o ś c i stanowi bar¬ d ł a A m a t e r a s u . I n n y m i słowy, nazwa pierwszego ze¬ dzo ważne spostrzeżenie, ustala p e w i e n precedens. s p o ł u teatralnego w Japonii znaczyłaby Zespół przy S t u d n i Pełni. Jest t o bardzo ciekawe. K o m p a r u Zen- N a j w a ż n i e j s z y jednak chyba, z p u n k t u widzenia ro¬ l i zwierciadła w c e r e m o n i a ł a c h shinto, a także rytu¬ c h i k u U j i n o b u (1405-1470?), zięć Zeamiego, napisał a ł a c h związanych z cesarzem jako instytucją religijna, dla użytku w e w n ę t r z n e g o zespołu ważny t r a k t a t Roku- jest opis w Nihongi rin Ichiro (Sześć kręgów i Kropla Rosy), w k t ó r y m przed¬ świątyni ( himorogi) ustanowienia pierwszej wielkiej A m a t e r a s u . A m a t e r a s u m i a ł a wręczyć j e d n e m u swych stawia teorię wtajemniczenia w Ise, i lustra substytutem b o g i n i potomków, Ame-no Oshihomi-no aktorskiego w sześciu etapach, " k r ę g a c h " i etap najwyższy przedstawiony jest ze jako p e ł n a tarcza lub okrąg. Mikoto zwierciadło, m ó w i ą c : " N i e c h będzie t a k , że kiedy n a nie spojrzysz, t o tak jakbyś patrzył n a m n i e . I n i e c h bę¬ Przypisy: dzie z t o b ą w t w o i m łożu, w twojej izbie i n i e c h będzie dla ciebie ś w i ę t e " . 11 Jest t o niesłychanie ważny frag¬ 1 m e n t , p o n i e w a ż p o raz pierwszy spotykamy się z zasto¬ Nihongi l u b Nihonshoki czyli Kroniki Japońskie, najstarsza zacho­ w a n a ( w c z e ś n i e j i s t n i e j ą c a l i t e r a t u r a h i s t o r y c z n a zniszczona zo­ sowaniem lustra w sytuacji bardzo i n t y m n e j , nie jako akcesorium władzy i zwierzchnictwa (jak t o jest w ze¬ stawie trzech r e g a l i ó w ) , ale w nieznanej n a m czynno¬ s t a ł a podczas zamieszek p o l i t y c z n y c h w V I w i e k u ) o f i c j a l n a k r o ­ n i k a j a p o ń s k a , p r z e d s t a w i a j ą c a dzieje p o w s t a n i a p a ń s t w a j a p o ń ­ skiego o d c z a s ó w m i t y c z n y c h p o okres p a n o w a n i a cesarzowej ści religijnej o charakterze i n t y m n y m . Jeśli lustro jest J i t ó ( 6 8 6 - 6 9 7 r . ) . K r o n i k i były k o m p i l o w a n e przez pisarzy j a p o ń ­ substytutem s ł o ń c a , k t ó r e g o A m a t e r a s u jest b o g i n i ą , s k i c h i c h i ń s k i c h p r a w d o p o d o b n i e w okresie o d 6 8 1 r. - 7 2 0 r. 92 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA n a p o t r z e b y r o d u cesarskiego, d l a l e g i t y m i z a c j i w ł a d z y p a n u j ą ­ cej r o d z i n y . P o w s t a ł y w j ę z y k u c h i ń s k i m i l i c z ą 3 0 z w o j ó w , za­ wierają kilka obszernych c y t a t ó w historycznych pism c h i ń s k i c h i koreańskich. Jest t o j e d e n z p o w o d ó w d o p r z y p u s z c z e ń , że w czasach p r z e d h i ­ s t o r y c z n y c h c z ę ś ć m i g r a c j i n a a r c h i p e l a g d o k o n a ł a się z morza, za p o m o c ą z n a n y c h p o dziś d z i e ń p l e c i o n y c h łodzi ( w e d ł u g R o b e r t a Blusta, j ę z y k o z n a w c y z U n i w e r s y t e t u w H o n o l u l u l u d y t e pier­ w o t n i e w y w ę d r o w a ł y z T a j w a n u , b y o p a n o w a ć trasy m o r s k i e n a terenie o d M a d a g a s k a r u p o N o w ą Z e l a n d i e i W y s p y W i e l k a n o c ­ n e ) . Jest t o t e o r i a n a w i g a c j i austronezyjskiej n a ł o d z i a c h k a t a m a r a n o w y c h ( d o u b l e - h u l l e d canoe) w r e g i o n i e A z j i i Pacyfiku. H i s t o r i a o d w i e d z i n u K r ó l a M ó r z i l o s ó w Księżniczki T o y o t a m a h i me m a swoja w e r s j ę n o w d r a m a c i e UnohaI dr. K i m Y o n g d u k , On Bronze Japan, Mirrors, ("Pióra k o r m o r a n a " ) . Relating Paekche and Wae R o y a l A s i a t i c S o c i e t y - K o r e a B r a n c h , July 2 0 0 0 , a r t y k u ł dostępny w internecie. N a podstawie K u m a n o M a s a o , H o r i k o s h i M a s a y u k i Kokogaku ji- ten ( S ł o w n i k wiedzy archeologicznej), T o k y o d o 1998, s. 244- 254 T a k ą i n t e r p r e t a c j ę p r z e d s t a w i a L a n - y i n g T s e n g w a r t y k u l e Re­ presentation China, and Appropriation: Rethinking the LTV Mirror in Han w m a t e r i a ł a c h University o f California Los Angeles, Center o f Eastern Studies, publikacja d o s t ę p n a w internecie. Nihongi Chronicles translated from of Japan the original from the Earliest Chinese C. M. G, with an introduction Times and Japanese to A. D. 697 by W. G. Aston, to the new edition by Terence Bar­ row, C h a r l e s E. T u t t l e C o m p a n y , R u t l a n d , V e r m o n t & T o k y o , Japan, s. 44 B a d a n i e t a k i e p r z e p r o w a d z a S h i r a k a w a S h i z u k a w Kanji-no kai (Swiat pisma chińskiego), se- H e i b o n h a , T o k y o 2 0 0 0 , s. 108 o p . c i t . S. 2 2 1 Por. R a b b i Tokayer W . Japan and the Ten Lost Tribes of Israel, d a n i e j a p o ń s k i e Nihon-Yudaya zapieczętowana historia fuin-no antyczna), kodaishi wy­ (Japonia-Żydzi, Tokuma Shobo, T o k y o , 2001 Za A s t o n e m , o p . C c t . S. 8 1 , p r z e k ł a d w ł a s n y . W w e r s j i j a p o ń ¬ skiej " ł o ż e " t o " t o k o " - c z y l i w ł a ś c i w i e ł o ż n i c a , miejsce, gdzie się u k ł a d a p o ś c i e l . A s t o n pisze " t h y c o u c h " . N a p o d s t a w i e O w a I , Hata-shi-no Hata), kenkyu (Badania nad rodem O w a S h o b o , T o k y o , 1 9 9 3 , s. 4 7 3 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa68c31fc361db1f1f14cdf6895556c9.pdf d55436fbf8e6f5eb94bdfb853238f628 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5558 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5168 Title A name given to the resource Wizje apokaliptyczne mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, czyli jak kiedy i dlaczego/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.32-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Niechciał, Paulina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paulina Niechciał WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E MIESZKAŃCÓW SUWALSKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO czyli j a k , k i e d y i d l a c z e g o „I nastąpiły błyskawice i głosy, i grzmoty, i nastąpiło wielkie trzęsienie ziemi, jakiego nie było, odkąd jest człowiek na ziemi: takie trzęsienie ziemi, tak wielkie" (Ap 16, 18-19) 1 BIBLIA I SYBILLA Mieszkańcy Suwalskiego Parku Krajobrazowego w nie­ wielkim stopniu znają Biblię, a tekst samej Apokalipsy wg św. Jana jest dla większości całkiem obcy. Na wizje końca stosunkowo mały wpływ mają też media czy współczesna literatura. W kształtowaniu wyobrażeń apokaliptycznych naj­ ważniejsze jest to, co znają z opowiadań starszych pokoleń, no i oczywiście z przepowiedni sybillińskich - prawie każdy z pytanych o nich słyszał, duża część czytała przynajmniej fragmenty. Wspominają jakieś stare egzemplarze - jedna ze staruszek mówi o oprawionej w skórę książce, którą przy­ wiozła z daleka, a którą p o t e m podpalili w lesie Niemcy i zmoczył deszcz. „Czytała Pani?" (Smolniki, M, ur. 1951) upewniają się, że nadaję się d o rozmów o końcu. Niektórzy cytują nawet fragmenty tego, co zapamiętali z dawnych lat: „Sybilla uczyła nas, jak będzie na końcu świata" (Hańcza, K, ur. 1925). 2 W polskim popularnym katolicyzmie Sybilla, zwana też niekiedy Michaldą, utożsamiana z biblijną królową Saby, spełnia rolę mędrca i głównego autorytetu, posiadając mię­ dzy innymi umiejętności przewidywania przyszłych wydarzeń. Przejmuje ona cechy, które w Biblii posiada król Salomon, często też mówi się o niej jako o jego żonie. Przekonanie 0 wyższości Sybilli nad Salomonem ma swoje źródło mię­ dzy innymi w takich popularnych tekstach, jak Mądra rozmo­ wa królowej ze Saby z królem Salomonem (1912) i Proroctwo Michaldy, królowej ze Saby 13 Sybilli. Główną ich treść sta­ nowią przepowiednie dotyczące losów świata. Przejęcie przez Sybillę należnej Salomonowi funkcji pro­ fetycznej sięga dawnej tradycji zachodniochrześcijańskiej - wierzono, że Żydom nadejście Mesjasza obwieszczali pro­ rocy, natomiast poganom - Sybille. Imię to w kulturze trady­ cyjnej kojarzone jest z różnego rodzaju wiedzą i księgami. Trudno podać jednoznaczny rodowód tej postaci - z jednej strony wyrosła ona na gruncie tradycji klasycznej związanej z chrześcijaństwem, przejmując cechy apokryficznej królo­ wej Saby. Z drugiej natomiast strony czerpie ze zbioru cech przypisywanych występującym na gruncie tradycji słowiań­ skiej demonicznym istotom, takim jak zamieszkujące wody 3 1 bagna „wiły" czy boginki „sibiele". ZNAKI 4 KOŃCA Prawie wszyscy rozmówcy, którzy powołują się na prze­ powiednie Sybilli, mówią, że koniec jest już blisko i w ota­ czającym świecie widzą wypełnianie się znaków nadchodzą- cego finału. Mówią o suszach, co najlepiej obrazować miało bieżące lato - w czasie przeprowadzania tych wywiadów deszcz nie padał od ponad miesiąca. Kataklizmy i anomalia pogodowe - i te bliskie, z własnych podwórek, i te oglądane na ekranie telewizora - są czymś, czego dawniej nie było według pytanych. Ze wszystkich osób, z którymi prowadzo­ ne były rozmowy na temat ich wyobrażeń końca świata, tyl­ ko jedna, starsza pani rozsądnie zwróciła uwagę na to, że być może dawniej po prostu o tym się nie mówiło, nie było takiego przepływu informacji. Poza nią, prawie każdy z pyta­ nych wskazuje na szczególne zepsucie współczesnych cza­ sów i niezwykłe wydarzenia - „widać już takie kataklizmy, w Suwałkach z kościoła świętej Aleksandry dach zerwało" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Inny respondent, rolnik w śred­ nim wieku, mówi podobnie o obserwacjach z najbliższego otoczenia: „większych plag nie trzeba, jak są. Stonka nor­ malnie do d o m ó w idzie. Straszne rzeczy. Zwierzęta chorują od tej gorączki. [...] Kiedyś były klęski, ale nie aż takie" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Pośród znaków zwiastujących bliski koniec najczęściej powtarza się motyw związany z niemożnością odróżnienia płci poszczególnych osób. Chyba dlatego, że to najłatwiej zaob­ serwować; że zdecydowanie kłóci się z obrazami, jakie starsi ludzie pamiętają ze swoich młodszych lat. Jest to też zmiana, z którą wcale nie jest się łatwo pogodzić, szczególnie star­ szym, konserwatywnym mieszkańcom wsi. A widać ją prze­ cież na każdym kroku - kobiety w spodniach i z krótkimi fry­ zurami, mężczyźni o długich, kobiecych włosach; brak spe­ cyficznych ubrań, charakterystycznych dla jednej tylko płci. Siedemdziesięcioletnia babcia, której za czasów młodości nie śniło się o podobnym postępowaniu, cytuje wierszyk, który „kiedyś umieli wszyscy" (Udziejek Dolny, K, ur. 1930). a niejedna panienka w męskim stanie kroczy, trudno ją rozpoznać, bo nie ma warkoczy W ogóle dużą wagę przywiązuje się do zachowania współ­ czesnej kobiety, które według respondentów znacznie się zmieniło przez ostatnie kilkadziesiąt lat. Jakby to znów - na wzór biblijnej Ewy - właśnie kobieta miała sprowadzić nie­ szczęście: panny brzydkiej mowy kosmetyki dla urody że grzech to się nie przejmują grzeszne ciało pokazują (Hańcza, K, ur. 1925). Numer 10/2005 �Paulina Niechciał Koniec świata będzie tak straszny, że „ludzie będą umie­ rać ze strachu, żywioły będą wychodziły", ziemia będzie „pę­ kać", a potem i Pan B ó g , i Pan Jezus będą sądzić, bez żad­ nego miłosierdzia dla złych ludzi (Suwałki, K, ur. 1917). Często pojawiają się motywy związane z żywiołami, któ­ re mają zalać świat - ukazuje to ich odradzającą, oczyszcza­ jącą moc. Elementy takich właśnie opisów znaleźć można w Biblii: a spłonęła trzecia część ziemi i spłonęła trzecia część drzew i spłonęła wszystka trawa zielona (Ap 8, 7-8). Zalanie lub spłonięcie świata otwiera drogę dla jego póź­ niejszego powstania w nowej formie - nie mający kształtu ogień pozbawia formy wszystkiego, czego dosięga. W porządku mi­ tycznym zetknięcie się z ogniem ma wartość sakralną, prowa­ dzi do rozpadu wszelkich kształtów i opozycji, a także otwiera drogę nowemu życiu, które znów może odrodzić się z chaosu . Do podobnej symboliki odnosi się też często powtarza­ jący się widok krwi. Wiele jest jej w wypowiedziach respon­ dentów - jeden z nich mówi na przykład, że znakiem końca będzie to, że „krowy będą się krwią pocić" (Gulbieniszki, K, ur. 1956). Powtarzają się też wypowiedzi o wodzie, która za­ mieni się w krew - podobnie do nowotestamentowego opi­ su, który mówi: 5 a trzecia część morza stała się krwią i wyginęła w morzu trzecia część stworzeń (Ap 8, 8-9). Krew również ma m o c destrukcyjną i oczyszczającą jed­ nocześnie. Styczność z nią przynosi skazę śmierci, ale rów­ nocześnie może uzdrawiać i oczyszczać, podobnie jak stycz­ ność z ogniem czy wodą . W jeszcze jednym z opisów pojawia się postać Jezusa trzydziestokilkuletnia kobieta mówi o strasznym huraganie, aniołach dmących w trąby na cztery strony świata, o smoku, który „ogniem będzie ziajał" i Chrystusie, który w tej scenerii się ukaże. „Ziemia się usunie, góra z górą się zejdzie, drze­ wa znikną pod ziemią, jeziora będą płonąć i czarny d y m bę­ dzie wisiał w powietrzu. Ludzie będą umierali z przerażenia. Zboże nie będzie rosło" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Koniec świata też łączony bywa z nadejściem wielkiej wojny, „trze­ 6 ciej wojny światowej" (Smolniki, M, ur. 1 9 5 2 ) - t a totalna wojna stanowi eskalację obserwowanego dotychczas na świecie zła, po której ma nastąpić odnowa, otwarcie kolejnej epoki w losach świata, wszystko może zacząć się na nowo . Kilka osób oczekuje zagłady ze strony samego człowieka - wyobrażają ją sobie najczęściej jako wybuch bomby ato­ mowej, poza tym zagrożenie widzą w wojnie nuklearnej, uży­ ciu broni biologicznej, działalności „szaleńców i terrorystów", błędzie komputerowym. Jak mówi jeden z pytanych - koniec świata „ludzie spowodują, trzeba się bać żywego człowieka, a nie tych, co powstają z grobu" (Łopuchowo, M, ur. 1955). To właśnie działalność człowieka, którego umiejętności i techni­ ka osiągnęły wyższy niż kiedykolwiek poziom, może sprowa­ dzić na przykład katastrofę ekologiczną - w e d ł u g jednej z badanych zwiastunem końca są usychające drzewa (Hań­ cza, K, ur. 1948). Ktoś inny snuje przypuszczenie, że to wła­ śnie człowiek wyprodukuje diabła, bestię - na co dowodem są prowadzone już dziś różnego typu badania genetyczne, związane z dylematami natury etycznej (Wodziłki, M, ur. 1961). 7 Zdarzają się również, jednak stosunkowo chyba najrza­ dziej, obawy przed katastrofą naturalną, nie sprowadzoną przez człowieka, ani nie zesłaną przez Boga. Bowiem „przy­ roda to wielka siła" (Bucki, K, ur. 1939), jak mówi jedna z badanych. Zwykle miałby to być meteoryt lub kometa, któ­ ra „wybije ziemię z orbity" (K, ur. 1961), ewentualnie trzęsie­ nie ziemi czy powódź (Szurpiły, M, ur. 1986). W kilku margi­ nalnych przypadkach ziemię m o g ą zniszczyć kosmici, jakiś wielki statek z innej planety. Ale wizje zaczerpnięte z filmu i literatury science fiction należą raczej do rzadkości. NOWY ŚWIAT Co nastąpić ma po końcu świata? Jak już wspomniałam wcześniej, „koniec" niekoniecznie oznacza ostateczność często powtarzają się wizje tego, co nadejdzie później. Jed­ na ze starszych respondentek mówi, że „może tylko cząstka świata zostać, albo świat całkiem zniknie" (Bucki, K, ur. 1939). Inni bywają bardziej optymistyczni - „nastanie pokój, [...] będzie potem życie obfite, kto doczeka" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Część obecnego świata zniknie, „jakby coś się roz­ prysło" (Bucki, K, ur. 1939), a to co pozostanie, stanie się kolebką nowego życia. Ktoś inny mówi, czerpiąc z tradycji biblijnej, że po końcu świata czekać ma nas życie wieczne, Fot. M. Mróz 34) Numer 10/2005 �WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E M I E S Z K A Ń C Ó W S U W A L S K I E G O P A R K U . . W większości wizji związanych z odrodzeniem świata po­ wtarza się obraz spustoszonej ziemi, na której pozostanie bardzo mało ludzi. Jeden z respondentów (Smolniki, M, ur. 1952) mówi wręcz dosłownie, że „nas zostanie pięciu czy sześciu", następnie opowiada dalej: „Potem będziemy szu­ kać jednej rośliny. No i na przykład, przepraszam, że tak mówię, może Panią kiedy ja znajdę. I potem z tego powsta­ nie małżeństwo i świat powstanie. Jeden drugiego znajdzie. I będzie nowy świat". Dalsza jego opowieść staje się coraz bardziej praktyczna, osadzona w znajomych realiach: „No, jeżeli ja przeżyję, to tak już będę kombinował, żeby dalej żyć. [...] pola będą hektary, jak te pegeery. To się wszystko zagospodaruje i kupi sprzęt". Często powtarza się wizja człowieka szukającego dru­ gich - co można odczytać jako wyraz troski o to, by człowiek wreszcie nauczył się doceniać obecność innych. Pytani zwra­ cają uwagę na to, że w dzisiejszym świecie nawet ludzie bli­ scy występują przeciwko sobie z nienawiścią. Po strasznej zagładzie, jaka nastąpi za karę dla ludzkości, świat odrodzi się na nowo, a „człowiek człowieka będzie szukał" (Smolni­ ki, K, ur. 1967) i „klękał będzie, jak zobaczy ślad" (Smolniki, M, ur. 1923). Ludzie spotkają się znowu, „jak Adam i Ewa", a wtedy „pomału, znów Pan Bóg da nowy świat" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Wtedy wszyscy „będą się kochać, lubić" (Smolniki, M, ur. 1923), zapanuje dobro. Widać w tych obrazach odzwierciedlenie mitycznego postrzegania czasu jako okręgu, odradzania się świata na nowo i powrotu do początków - „Koło losu wiecznie bieży, niewstrzymany bieg i ciąg. Coraz nowy, krasy świeży, żywy wchodzi w świetlny krąg" . Będzie można zacząć wszystko raz jeszcze, „następny świat". Przedstawiony przez badanych opis apokalipsy opiera się na mitycznym schemacie końca, gdzie rozpasanie obyczajów, utrata różnic między przeciwstaw­ nymi w stosunku do siebie elementami (kobiety w spodniach!), naruszenie wszelkich zakazów ma na celu rozkład świata i „odtworzenie owego pierwotnego illud tempus, który oczy­ wiście jest mityczną chwilą początku i końca". 8 9 Jedna osoba mówi, że po końcu świata, kiedy nastanie już pokój i „obfite życie", „pierwszą mszę ksiądz odprawi pod suchym dębem, [...] będzie tylko garstka narodu" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Ciekawe, że tym drzewem ma być wła­ śnie dąb - w mitologiach wielu ludów drzewo święte, o spe­ cjalnej, magicznej mocy, symbolizujące d ł u g o w i e c z n o ś ć i nieśmiertelność, najstarsze z drzew, mieszkanie nimf i driad, miejsce w pobliżu środka świata, jego oś. Dąb mógł speł­ niać funkcje pośredniczenia miedzy światem śmiertelników i bogów. Z drugiej strony dąb ten jest uschnięty, być może więc msza pod uschniętym dębem symbolizować ma zwy­ cięstwo nad poganami - jak napisane jest w biblijnej Księdze Ezechiela - „bałwochwalcy będą pobici [...] pod wszelkim dębem gałęzistym, gdzie palili kadzidła wonne wszystkim bałwanom swoim" (Ez 6, 13). 10 Kilka osób wspomina też o tym, że uratować ma się ja­ kieś jedno państwo - niektórzy mają nadzieję, że to może być Polska. W Polsce nie jest jeszcze bowiem aż tak źle, jak na Zachodzie - „nawet zachorowalność na AIDS nie taka duża" (Błaskowizna, M, ur. 1973). Inni natomiast m ó w i ą wprost, że żaden naród nie zostanie wyróżniony - jeśli już dla kogoś Bóg ma być łaskawszy, to ewentualnie dla naj­ uboższych, którym teraz żyje się najciężej. NIE T Y L K O W K R Ę G U KATOLIKÓW Mały domek staroobrzędowców na końcu świata. Gospo­ darz nie daje się namówić na rozmowę - stojąc na podwór­ ku, słyszę, jak w środku żona mówi do sąsiadki, że jej mąż nie będzie tam na zewnątrz z obcą kobieta rozmawiał. A już na pewno nie o końcu świata. Ale w końcu to ona sama daje Fot. A. Metelski się namówić na rozmowę (Wodziłki, K, ur. 1964). Nie zapra­ sza do środka. Siadamy na progu. Tak naprawdę, mimo że dała się długo prosić, ma ochotę porozmawiać. O tym, jak się im tu żyje, w małej wiosce, gdzie większość domów jest opuszczonych, a ostatni nastawnik zmarł kilka lat temu. O swojej rencie czterystuzłotowej i o tym, jak daleko dzieci mają do szkoły. Że na szyi wiesza im krzyżyki, których nie zdejmują nigdy, dopóki nie przetrze się zawieszka. 11 Ciężko im, źle się żyje. A koniec świata? Blisko, ale 0 wszystkim „Bóg zadecyduje". O tym się nie rozmawia, jeśli już , to starzy, „przeżyci" ludzie. W księgach pewnie o tym jest, ale oni nie czytają. Jej babcia opowiadała o tym, jak to będzie na końcu - „jeden z głodu umrze, drugi z zabójstwa, trzeci nawet nie będzie mógł z d o m u wyjść, bo będzie się bał. Jeden z głodu będzie umierał, drugiego będą katować". Już źle się dzieje na świecie, blisko koniec. Starowiercy, o ile godzą się w ogóle na rozmowę, rozta­ czają wizje szczególnie pesymistyczne. Ich wiedza na te­ mat końca pochodzi raczej z tego, co mówią starzy ludzie; każdy podkreśla, że wszystko jest w księgach, ale oni - jako prości wyznawcy - nie czytają ich. Widzą tylko, że źle na świecie i że Bóg się gniewa, bo „ludzie szaleją jak diabły" 1 wszędzie bezbożność. Nie poruszają takich tematów na co dzień - jak powiedziała jedna z pytanych: „O końcu świata lepiej nie myśleć. Znać godzinę końca - to można się zała­ mać. Pop zmarł, bo zbyt sobie to do serca wziął" (Hańcza, K, ur. 1948). Nie ma u staroobrzędowców wizji tego, co nastąpi po końcu świata - są jedynie przejmujące obrazy samego, osta­ tecznego końca. Jak mówi jeden z informatorów, prawie sie­ demdziesięcioletni mężczyzna, „żywe poumierają, martwe z grobu powstaną, [...] cała ziemia wyschnie. Księgi mówią, PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paulina Niechciał że wody powymierają, rzeki wyschną" (Wodziłki, M, ur. 1935). Nie ma raczej myślenia o tym, że ktoś mógłby przeżyć, po­ zostać. Wszyscy będą umierać, a koniec poprzedzą znaki - wojny, śmierć, nienawiść. Jeden z mężczyzn wspomina 0 przepowiedni jakiegoś staruszka, która już się spełniła ludzie mieli się ponoć bić „za kamienie" (Wodziłki, M, ur. 1935) - gdzieś w pobliżu wybudowali zakład czy fabrykę mającą coś wspólnego z kamieniem, który ludzie nawzajem sobie zabierają i walczą o niego. OSOBISTY K O N I E C ŚWIATA Jest też pewna niewielka grupa osób, dla których koniec świata oznacza własną śmierć. Nie snują żadnych wizji „człowiek jest, to jest; nie będzie, to nie będzie" (Hańcza, K, ur. 1972). Nie wybiegają myślą ponad to, co związane z wła­ snym, codziennym losem - „we wiosce to człowiek nie ma czasu myśleć o niczym" (Hańcza, K, ur. 1921). Mówią, że koniec świata, to „mój koniec, kiedy zamknę oczy. Liczy się tylko mój czas, [...] o końcu świata nie myślę, bo nic mi na to. Jest to dla mnie tylko gadanie" (Bucki, K, ur. 1939). Koń­ cem dla nich jest własna śmierć - „temu koniec, kto umrze" (Hańcza, K, ur. 1921). Szczególnie chętnie taką opinię wyra­ żają starsi ludzie, świadomi, że ich życie d o b i e g a końca. Jedna z respondentek, urodzona w latach 30., mówi: „Ja tam w gusła nie wierzę. Jak człowiek umiera, to koniec jemu świata. A dalej świat istnieje. Kończy się życie, ale cała ludz­ kość to nigdy chyba nie zginie" (Smolniki, K, ur. 1933). OPTYMISTYCZNIE? Jedna z pytanych mówi wprost, że nie ma przeczuć ka­ tastrofy (Smolniki, K, ur. 1945). Ktoś inny, że „trochę" zła być musi i nic nie wskazuje wcale na jakikolwiek koniec, a „tylko księża straszą" (Hańcza, M, ur. 1946). Bo świat, wręcz prze­ ciwnie, przecież zupełnie spokojnie „może trwać wiecznie" (Hańcza, M, ur. 1946). Pewna (stosunkowo jednak marginal­ na) grupa mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowe­ go nie przejmuje się bardzo tym, co może w przyszłości spo­ tkać świat. Jest źle, ale raczej rozpatrują to na własnym po­ dwórku, a nie w kontekście losów całej ludzkości. Jedna z pytanych staroobrzędowców roztoczyła przede mną taką wizje: „kto łańcuszki, kolczyki noszą, zamiast nich potem żmije będą" (Wodziłki, K, ur. 1964). Ale sama nosi biżuterię 1 moja uwagę skwitowała krótko: „no tak, noszę"... *** cym wyobrażenia o świecie z opowieści starszych, z podań przekazywanych przez pokolenia, z ludowej religijności i nauk kościelnych. Wszystko to sprawia, że ich wizje związane z końcem świata sytuują Apokalipsę w stosunkowo nieodle­ głym czasie, jako karę za szerzące się zło. Współczesny czło­ wiek przekroczył pewne granice i to sprowadzi na niego tę karę, według jednych od Boga, według innych - to sami lu­ dzie spowodują własne unicestwienie. Myślę, że im ciężej ludziom się żyje - a przecież wschod­ nie obszary Polski są najbardziej ubogimi rejonami, o sto­ sunkowo najwyższym bezrobociu i najniższych zarobkach tym intensywniej oczekują końca i wiążą go z jakąś poprawą bytu. Wizje apokaliptyczne niosą nadzieję na położenie kre­ su temu, co złego otacza współczesnego człowieka. Inter­ pretowanie kondycji otaczającego świata w myśl popular­ nych przepowiedni - jako znaku nadchodzącego końca pozwala zrozumieć to, co dla ludzi często bywa trudne do pojęcia; nad czym ciężko przejść do porządku dziennego. Można wytłumaczyć sobie w ten sposób docierające z wielu stron obrazy kataklizmów i nieszczęść, a także osobiste, codzienne porażki. 1 Ten i następne cytaty z Apokalipsy wg Pismo Święte Starego i No­ wego Testamentu, Warszawa 1971. 2 Cytaty pochodzą z wypowiedzi mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, zebranych podczas wywiadów przeprowadzanych we wrześniu 2002 roku, na podstawie kwestionariusza autorstwa M. Czai. W nawiasach po cytatach znajduje się wskazanie miejscowości, z której pochodzi rozmówca, jego płeć i rok urodzenia. 3 Zgłębianie wyobrażeń apokaliptycznych nie jest łatwą kwestią - temat jest bowiem stosunkowo osobisty i część z pytanych osób nie chce go poruszać. Zagadnienia doty­ kają własnego odbioru porządku dzisiejszego świata, jego oceny i kondycji współczesnych jego mieszkańców - nas samych. A człowiek często przecież uznaje okres własnego życia za gorszy od czasów minionych, idealizuje dawniejsze złote, srebrne i spiżowe epoki. Współcześni mieszkańcy wiejskich terenów Suwalskiego Parku Krajobrazowego z jednej strony mają już przecież sze­ roki dostęp do mediów, które szczególnie chętnie przytaczają obrazy wojen, wypadków i kataklizmów. Z drugiej strony są wciąż jeszcze głęboko zanurzeni w światopoglądzie czerpią­ 36 Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje nych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, s. 184-186. 4 wątków biblij­ Tamże, s. 209-213. 5 P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, Warszawa - Wrocław 1998, s. 371 -380. znaczenie, "Tamże, s. 251-256. 7 M. Czaja, Z nieba upadną w morze gwiazdy. Europejska wyobraź­ nia apokaliptyczna, „Barbarzyńca. Pismo Antropologiczne" 2002, nr 7/8, s. 7 1 . 8 W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990, s. 155. 9 M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 2000, s. 421. R Kowalski, dz. cyt., s. 76-80. 10 11 Osoba przewodnicząca obrzędom w molennie - świątyni staro­ obrzędowców. Numer 10/2005 �k '' » / ' \ / * / / \ • / • .\ • \ \ » ^ / i i / / \ \ / N \ \ \ HOLOKAUST � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/683a2c377ecc15d4e5d4ff68cee5bba1.pdf 3b1d447ff7585803cc69822f08387ecb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3315 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3107 Title A name given to the resource Wizje Ludwika Holesza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski WIZJE LUDWIKA HOLESZA Jego malarstwo nazywają naiwnym. Ale 1 jeśli mówić naiwności, t o o d n i ó s ł b y m ją n i e d o o b r a z ó w lecz d o d o chęci p o z n a n i a t o g o , co b y ł o , l u b t e g o , co i s t n i e j e p o z a ziemską cywilizacją. się n a u k o w c y , Przywykliśmy chemicy badają d o t e g o , żo n a u k ą naszą zajmują p i e r w i a s t k i , geologowie z i e m i . A l e co m a r o b i ć g ó r n i k z a f a s c y n o w a n y o postawy, dzieje przeszłością, s k o r o linki. ,,A to było t a k i e miejsce, jakby jaka wyspa szczęśliwa n a ś w i e c i e , b o D o l i n a , o s ł o n i ę t a o d w i a t r u ze w s z y s t k i c h s t r o n , kazała s z y b c i e j róść t r a w o m i d r z e w o m . " 2 kieh poza j a k człowiek" i ptaków, których Wśród paproci „wiolDolinką „nigdzie n a ś w i e c i e n i e m a " c z u ł się n a j l e p i e j . K o c h a ł t o m i e j s c e . w n i m ukrytych Szukał skarbów zbójeckich, o których opowiadał m u n i g d z i e , w żadnej księgarni, a n i b i b l i o t e c e p u b l i c z n e j n i e może d z i a d e k . Czasem b r a l nożyk do ręki i z k o r y l u b kawałków d r e w ­ znaleźć książek przedstawiających w i z j e e p o k i , w której p o w s t a ­ n a strugał p t a k i . Już n i e pamięta, c z y właśnie w t e d y , czy później wał węgiel. Górnik — Holesz wszyst­ g d y wracał w m a r z e n i a c h do D o l i n k i — dawniej myśl, a b y ją namalować. Pociągała go m u z y k a . P o l a t a c h w s p o m i ­ t y m określeniu nał: „Czasem było m i s m u t n o . N a j s m u t n i e j w t e d y , g d y j e d e n mój kim myśli i wyobraża wyglądać. N a i w n e , jest samodzielne dotarcia do c z y t a , co m o ż e , alo p r z e d e sobie j a k t o wszystko musiało j e ś l i się j u ż u p r z o m y p r z y szukanie prawdy, istniejących i to nie tyle wiadomości, co próby k o l e g a przyniósł s k r z y p c e , co m u j o ojciec kupił, a l e m n i o n a w e t wyobrażenie nie pozwolił dotknąć. J a n i c n i g d y n i e miałem prócz tego nożyka przez przez s o b i e , co i j a k m o g ł o b y ć . T a naiwność j e s t w i s t o c i e jak magia) istnienie wynikiem wiary praw wyobraźni, pizyrody, w które t a k a b y znane logiczną można strukturę sposób p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y . R z e c z (podobnie świata, przewidzieć n a m f a k t y wiązały przyszła m u d o głowy w wysiłkiom się ze s o b ą t y l k o w t y m , że do s t r u g a n i a ptaszków. W faktów roboty p r a c o w a ł o d ś w i t u d o n o c y , n a k s z t a ł c e n i e się b r a k ł o i czasu najbardziej 3 chciałem mieć l a t a c h o k u p a c j i został w y w i e z i o n y przymusowe do Niemiec. razem „Myślenie z bratem na o Ptasiej się b a l e m , c z y j e j n i e o k a l e c z y l i , c z y n i o w y p ł o s z y l i z n i e j p t a ­ ków. Zaraz j a k wróciłem poszedłem t a m i ucałowałem nię i fantazję. trawę." przejawia n i e t y l k o w myśli c z y słowie, ale i w w i z j i p l a s t y c z n e j . Sądzę, ż e n i e p o p e ł n i ę b ł ę d u d o s z u k u j ą c się t r z e c h ź r ó d e ł fantazji, Holeszowskiej t r z e c h c z y n n i k ó w , które m o g ł y określić j e j c h a r a k t e r . Są t o : p o p i e r w s z e — p a s j a p o z n a w c z a , d o c i e k l i w o ś ć , n i e skrę­ p o w a n a wiarą, biblijną koncepcją świata. P o d r u g i e — folklor Dolinie, t o , że muszę d o n i e j wrócić, t r z y m a ł o m n i e p r z y życiu. Ciągle i środków. M a j e d n a k o d dzieciństwa ciekawość świata, w y o b r a ź ­ J e s t t o p r z y t y m f a n t a z j a , która się wtedy Śniło m u się, że m a l u j e , śniły o b r a z y , D o l i n k a . w t y c h H o l e s z z n a n i e w i e l e . A l e skąd m a j e znać 1 Ż y c i e miał ciężkie, A s k r z y p c e i trochę f a r b do m a l o w a n i a . " wiosenną 4 W r ó c i ł w 1945 r . M i a ł w ó w c z a s 2 4 l a t a . Ożenił się, zaczął p r a ­ cować w k o p a l n i „Moszczenica". O m a l o w a n i u n i e było choć często dom. Zaczął stawiać w o Świerklanach t y m myślał. go Trzeba było n a kawałku Dolnych. W istocie najpierw ziemi, który były to mowy, wybudować żona dwa domy, miała naj­ śląski, j a k n p . m i e j s c o w o l e g o n d y o p o s z u k i w a c z a c h zbójnickiego p i e r w p r o w i z o r y c z n y , a b y b y ł o g d z i e mieszkać podczas s k a r b u i t p . Po trzecie — w ł a ś c i w e g o , t e g o „ n a całe ż y c i e " . P i e n i ę d z y m i e l i m a ł o , w s z y s t k o wrażliwość n a piękno p r z y r o d y . N a piękno t o wrażliwy był o d dziecka. Chodził z k r o w a m i sąsiadów d o położonej w pobliżu w s i , t a k zwanej Ptasiej Do­ więc robił s a m , p o p r a c y w budowy k o p a l n i . „ B u d o w a ł e m dziesięć l a t , mówił. Żona była obarczona r o d z e n i e m , a j a s a m robiłem ceg- 13 �łę, potem drzwi, wypolałem, murowałem ściany." S a m robił 5 okna, meble. P e w n e g o r a z u znalazł w szybie wyraźnie odciśnięty był ślad kawałek jakiejś węgla w rośliny, którym paproci — jak sądził. Zainteresowało go t o , wkrótce znalazł więcej t a k i c h ska­ m i e l i n ze ś l a d a m i z a m i e r z c h ł e j myślałem jak to dawniej przeszłości. „ 1 w t o d y sobie p o ­ b y ł o , że i t a myśl n i e dawała m i s p o k o j u . " dów. N a papierze woskowanym, 6 musiał istnieć inny świat Zbierał o d c i s k i roślin, owa­ który miał zawinięte śnia­ w danie odrysowywał w z o r y z większych brył i gromadził w d o m u . Usiłował na podstawie tych sobie j a k wyglądała z i e m i a rosły o g r o m n e jawie. fragmentów dziejów wyobrazić w epoce karbońskiej, k i e d y jeszcze l a s y , p a p r o c i e . W y o b r a ż a ł t o s o b i e w e śnie i n a Wyobraźnię ma konkretną, umysłowość racjonalną, bez c i e n i a m e t a f i z y k i , częstych u górników zainteresowań g i j n y cli czy okultystycznych. Postanowił swoje wizje reli­ ,,Kar- b o i i s k i e " namalować. Ale n a j p i e r w trzeba było ukończyć d o m . Pierwsze z pokostem. sobie czarno-białe Żona sam, z dala krowiego obrazy malował m u stare mieszając prześcieradło, l u b końskiego włosia. Kiedy już w y k o ń c z o n y i s k o ń c z y ł y się n a j w i ę k s z e k ł o p o t y żona może już uznała, że k i l k a olejnych farb — zająć sadzę pędzle się m a l o w a n i e m . dom I erze karbońskiej był finansowe, Kupiła mu zieloną, czerwoną, fioletową, żółtą i b i a ­ łą. „ A l e , m ó w i H o l e s z , n i c t o j e s z c z e n i e w y c h o d z i ł o , b o w zrobił były bardzo kolorowe w t e d y poprosiłem żonę o 24 zestawy drzewa świecić. f a r b za 220 złotych, żeby były warszawskie, Boga, t y l e pieniędzy, a d z i e c i o m t r z e b a n a c h l e b dać. M i e l i ś m y już piątkę naszych artystyczne, i musiały dzieciaków olejne. (...) Żona Zona mówi: sprawiła Bój mi się jednak wielką niespodziankę. Myślała t a k : n i e p a l i , n i e p i j e , d o k n a j p y nie — chodzi... I kiedyś, j a k wróciłem z pracy, zamiast obiadu n a s t o l e s t a ł y f a r b y . J a k t o f a r b y z o b a e z 3 ' ł e m —• z a p ę d z e l k i wziąłem i próbuję wychodziło gamę kolorów wydostać. od razu, chyba dlatego, I mnie że f a r b y m n i e to jakoś polubiły." 7 �I I . 1. L u d w i k H o l e s z z r o d z i n ą , k a d r z f i l m u . . G ó r n i k m a l a r z " ; i l . 2 — 4 . P r z y r o d a k a r b o n u , o l e j / p ł y t a p i l ś ń . , p r z e d 1 9 6 8 г.; i l . 5. E r a karbońska, olej/płyta pilśń.,; w y m . 2 4 5 x 3 6 5 e m , 1 9 6 8 . O b r a z n a ścianie p o k o j u w m i e s z k a n i u m a l a r z a M a l o w a n i e absorbowało j o g o m y ś l i , oglądał zebrane s k a m i o liny (w 1967 r. widziałem i c h u niego p o n a d 150) i usiłował s o b i e w y o b r a z i ć , c o się d z i a ł o p r z e d 2 3 0 m i l i o n a m i l a l . „ M y ś l a ł e m s k ą d się w z i ą ł n a s z ukła.d s ł o n e c z n y , t e r o ś l i n y , n o s k ą d ? Prze­ Koledzy wyśmiewali Poszedł wówczas powiedział — się do R y b n i k a ciekawe. z niego, przestali do Muzeum. Zaniósł obrazy go odwiedzać. Dyrektor, redaktorowi Właśnie o n , E d w a r d P o p p e k napisał p i e r w s z y plastyk, „Nowin". artykuł o Hole- cież o z l o w i e k a w t e d y n i e b y ł o . W i ę c k t o j e zasiał, B ó g ? N o n i e , szu. więc niedziałek idę do k o p a l n i , a o n i m n i e n i e widzą, odchodzą n a j a k to było? więc i m a l o w a ł e m . " Chciałem 8 I t e n szyfr odcyfrować. t a k t w o r z y ł się ś w i a t Myślałem Holesza. 9 Ale: „Ludzie przeczytali b o k . Zabolało m n i e „Nowiny" w niedzielę, a w p o ­ t o bardzo. Dlaczego? Zazdiościli, czy co? 15 �П . 7. W i z j a ż y c i a n a i n n e j p l a n e c i e , o l e j / p ł y t a p i l ś ń . , w y m . 6 0 x 8 0 c m , 1 9 7 3 г.; i l . 8 . E p o k a k a r b o ń s k a I X , o l e j / p ł . ; i l . 9 . Upadek Ale malować przestałem. ery karbońskiej. Jednak ciągnęło Pojawienie mnie. rzeźba, w y s . 25 c m , o k . 1968 r . się ssaków, Żona mówi, i d l a t e g o j e g o k o n c e p c j e m o g ą się n a m w y d a ć n a i w n e . N i e t y m a l u j j a k i n n i , l a n s z a f t y . N i e b a r d z o m i t o leżało, t o n i e t o , sobie Poppek, są W ż e się marnuję.. W i ę c z n ó w z a c z ą ł e m t e m o j e końcu P o p p e k tawiono w lepiej wiedział, n i e ? " Muzeum. Holesz stał się 1 0 znany, więcej kupowali, brali i szybciej. na Zaczął się w i d a ć g d y się j o z e s t a w i a rannie, listki, kłącza, wystawy. Musiał powtarzać. wys­ przyrównywano go d o O c i e p k i . Zaczęli przyjeżdżać d z i e n n i k a r z e , obrazy malować. Wkrótce obrazy kolekcjonerzy, więc malować Pierwsze obrazy, z późniejszymi, były m a l o w a n e paprocio były małe, niomal sprawy, cząstkowe, tych to usiłuje tworzenie syntezy naiwnego jakby w motyle. tej fazie malowania patrzył nieco z bliższej stwory, powiększał, odległości n a swój i m a g i n o w a n y k a r b o n . F a r b a kładziona jest szybciej, starannie szych (ił. 8). Zmieniła czarno-białych i się gama kolorystyczna. Po późniejszych w dominującej T mi mniej pierw­ tonacji nim sobie, Wobec że tego, a zewnętrzną Ponieważ swym istnieje torze w ziemia przestrzeni ukonkretnienia obraźnia zaczęło eię u Holesza z potrzeby przemyśleń. M y ś l inspirowała konkretyzowała się w obrazie. t o g o , co n a m a l u j e , ponieważ g o t o w y wizualnego wyobraźnię, Zawsze był z przez razem, a by wy­ ciekaw jądro kula stworzeniami." kulą, kurczy która się się w o l n a ziemska powoli i między przestrzeń. porusza Wystarczy się po jednak, że przypadkiem t ę s k o r u p ę i cała w o d a z o s t a n i e w e s s a n a d o ś r o d k a . co mówi Holesz o epoce karbońskiej, którą pachnie. zieleni. Malowanie i Jest Konsekwen­ cją b ę d z i e z a n i k ż y c i a n a z i e m i n a s k u t e k b r a k u w o d y . . . A wieczór i się ktoś, z poszukujących r o p y n a oceanach, przebije zielono. czerwieni ognistą kosmicznej. dzisiaj, w gamie — ilości elementów narodziło skorupą z i e m i t w o r z y przyciąganie, słonko n i e świeciło, c i e m n o rozegrane była dedukowal, — obrazy dziejów. doszedł d o t e g o , żc z a p a n o w a ł n a d i n n y m i f i o l e t ó w , o r a n ż u i u z u p e ł n i a j ą c y c h j o z i e l e n i i b i e l i , p o j a w i ł y się już n a długie l a t a — naukę g o n i e m o g ł y zjeść i n n e s t w o r z e n i a , b o j a k i n a c z e j b y p r z e t r w a ł n i c się j e d n a k n i e d z i a ł o , w i ę c elementy ,,W szystko przez obraz d o d z i s i a j . P r z e z l a t a w s z y s t k o się z m i o n i a ł o , c z ł o w i e k s t o p n i a ­ boz planów bliższych i d a l s z y c h Wszystkie z niedostatecznej zdaje hipotez to stygnie. płazy, logiczny jego człowiek mógł być n p . chrabąszczem i mieć swój pancerz, przeciętą o s t r y m s k a l p e l o m — gady, zweryfikowano zbudować ewolucjonistę; Wyobraził t e j roślinnej k u r t y n i e się p o d s t a w ą sta­ misterne, H o l e s z zaczął wprowadzać w tę gęstwinę jakieś d z i w n e n i e zawsze faktów całość p r z e d s t a w i a ł a p ł a s k o , f r o n t a l n i e m a l o w a n ą g ą s z c z , j a k b y (il. 4). W ż e f a k t y , k t ó r e stają świeciły, które bo Rosły ściągały otaczały naszą do ciemności, j a k m a c i e j k a , wtedy ziomi miały inny kolor, u l t r a f i o l e t przez planetę... T a k a jest moja sobie t o wyobrażam, ale c h y b a t a k w t e d y mogło obraz inspirował jego w y ­ Oczywiście Holesza oto „Wtedy było n a z i e m i , rośliny n i e b y ł y j a k one w Rośliny maluje: musiał także co n a ciągle kłęby fantazja, być." zainteresować się pary, tak 1 1 kosmos. obraźnię i myśl. W i z j e k a r b o n u n i e wyczerpywały jogo zainte­ Nie resowań. Powiedziałem o jego pasji poznawczej. gdyby cywilizacją, w y c h o d z i też myślą k u przyszłości. J e s t więc wśród miał szanse studiów, m ó g ł b y zostać n a u k o w c e m , f i z y k i e m , geo­ m a l a r z y n u r t u naiwnego („innogo") podobnie j a k Ociepka i Sówka, logiem, reprezentantem k i e r u n k u , który m y , z zewnątrz, m o ż e m y 16 przyrodnikiom, filozofom, ale Holesz wykształcenia nie miał t y l k o w i ę c m a l u j e co b y ł o , ale i co m o ż e b y ć p o z a naszą zak- �т �waliiikować miasta jako science-fiction. przyszłości, niepodobne zagrażało założone Maluje na więc ' l o t y innych kosmiczne, planetach, „całkiem do naszych. T a k i e w których człowiekowi n i e będzie żadne niebezpieczeństwo. (...) Człowiek jest przeżyć 4 0 0 , 500 łat, t y l k o że d z i s i a j jest z a c h w i a n a w p r z y r o d z i e : t l e n się w y c z e r p u j e aby ten <lom polskiego zdolny równowaga o d t y c h wybuchów, o d spalin, W inteligencji" wizją kosmiczne twórczą, miczne różnią inspirowaną mieszczą się w śladami ramach były skamielin, natomiast schematów kos­ komiksowych, ob­ r a z ó w s c i e n c e - f i c t i o n , f i l m ó w . Ilość w z o r ó w jest t a k a , że praca wyobraźni samo­ malarza polega n a selekcji, a nie tworzeniu d z i e l n y c h w i z j i . Różnica jest także w t r a k t o w a n i u przestrzeni. Jak w już powiedziałem „Karbon" n i m głębi, planów obrazach w przestrzeni jest płaszczyznowy, malarskich, tymczasem ludzie, gwiazdy, kratery, maszyny trójwymiarowej, w w nie kosmicznych przedstawione ujęciu Przestrzenne w drewnie. są perspektywicznym, jednak inne nie wizji, znakiem, W zarówno funkcje symbolizuje. niebo. niż w węglu j a k i w obrazy. Rzeźba nie pozwala zmusza Malarstwo mają ilustruje, n a opowieść, n a d o skrótu p l a s t y c z n e g o , wykonane drewnie, rzeźba przedstawie­ d o posługiwania się symbolom. pomalował ją rzeczywistości. Ciekawo reprodukowana obok, olejno, są k o m p o z y c j e Ale w obrazach face, t u zaś tworzą którą należy oglądać, obracając n a m wciąż a b y bardziej przedstawiająca skiej. zywała pojawiały ciekawą się z epoki się z p r o f i l u te podejmują stworzyć gactwem naszej wanej czaso-przestrzenną, profile uka­ ( i l . 9). poszczególne motywy pomnik węglowi, gospodarki. który „Trzeba jest hołd obrazów, symbo­ jednak największym bo­ węglowi" m ó w i . N i e c h się l u d z i e z a s t a n o w i ą , c o się z ł o ż y ł o n a powstanie węgla. otrzymał w oraz niech zdobią mój takiej i publikacji, z- B H Z Ponadto ewidencji a mnie, o nie obrazów „ D e s a " , że jego poinformował zenie pytania obrazy że: namalo­ 1979 r. edznakę Zasłużonego Działacza Kultury odznakę Zasłużonego w rozwoju Województwa Ka­ towickiego, — za swój t r u d górniczy o t r z y m a ł w Pracy — 1976 r. Order Sztandaru I Ikl., w 1982 r . d o c e n i o n o go n a w e t n a m i e j s c u , i otrzymał d y p l o m zasłużonego d l a g r o m a d y Świerklany Dolne. w R F N list z gratulacjami o d ó w c z e s n e g o k a n c l e r z a H e l m u t a S c h m i d t a , że c ó r k a W e r o n i k a , p o d w p ł y w e m ojca też m a l u j e , r o b i niezłe l i n o r y t y , z p a s j i spo­ łecznikowskiej uczy dzieci rysunku r o l n i k a . N i e podał, że m i a l 9 w y s t a w i conajmniej 1 zagranicą kowie, całkiem Dla Rybniku, w już w okolicznych Klubach indywidualnych w kraju ( w R F N ) , że p r a c o j e g o z n a j d u j ą kolekcji solidnego B y t o m i u , Zabrzu, Zimmerera. wieku, zaczął Nie pedał, budować... się Kra­ żo mimo trzeci d i m dzieci. P R Z Y P I S Y B . Surówka, W y s t a w a obrazów L u d w i k a Holesza, „Malarz „Dziennik Z a c h o d n i " , K a t o w i c e , 6.03.1970 A n d r z e j N i e d o b a , . Wizjoner z Ptasiej Doliny, „Tygodnik K u l t u r a l n y " , 17.08.1980 r. 1 naiwny", j-w. j-w. U r s z u l a B i e ł o u s , Węglowe rzeźby, „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " , 25.06.1972 r. W y w i a d n a g r a n y przeze m n i e w 1967 r . U . Bielous, j . w . W y w i a d mój z 1975 r . M . P o p p e k , Górnik i malarz, „ N o w i n y " n r 6, R y b n i k , 1 9 6 8 W y w i a d mój z 1975 r . U . Bielous, j . w . j.w. 13 W y w i a d m ó j z 1 9 7 5 r . 3 4 5 6 7 8 9 1 1 „Chcę wyrzeźbić w węglu d i n o z a u r y , s y m b o l t a m t y c h , o g r o m dom." 1 3 Chcę, 1 2 F o t . : J . Tworek i l . 1 ; J . Świderski i l . 2—9 I I . 10. B r y ł a węgla z o d c i s k i e m p a p r o c i , znaleziona w k o p a l n i , kolekcja L u d w i k a Holesza 18 Wie że moje i rzeczy 1 0 j a k d o m 10 p i ę t r o w y , przed 2 składać nyoh b y ł cieślą g ó r ­ już n i e p o p r a w i a , karboń­ lizujące epokę, w której powstawał węgiel. H o l e s z chce także 26 krajów. l u b w skrócie e n w ręku rzeźbę, t a k a b y się do z drewna surowego, n p . stwory kompozycję zmieniające zbliżała A rzeźby w węglu, m a t e r i a l e miękkim, łatwym w obróbce? Rzeźby tego było, i wystaw, 2000. Na m a l u j e zawsze o d lewej s t r o n y do p r a w e j — człowieka, liście n a p i s a n y m sposób". w zbiorach muzealnych w : Warszawio, d r e w n i e wykonał a u t o p o r t r e t , swoją głowę, n a t u r a l n y c h rozmiarów, swój i t d . odpowiedział, ponad do na N i e p c d a l , że o t r z y m a ł p o w y s t a w i e są t a k ż e r z e ź b y H o l e s z a , z w ł a s z c z a Rzeźby, — „Eden zakupy prowadził, dużo ma c o z r e s z t ą n i e z m i e n i a f a k t u , iż s p u t n i k i w y g l ą d a j ą j a k d z i e c i n n e b ą c z k i w k r ę c a j ą c e się w oraz namalował poszły przychodzie z a p r a s z a ł m n i e d o p r z y j a z d u . M a l u j ę , p i s a ł „Stwoi wystawy, 1 2 się o d k a r b o ń s k i c h , t a m t e będą górnika. niczym), malował p l a k a t y B H P i t d . W ogromne Obrazy do którego 1979 r , H o l e s z przeszedł n a e m e r y t u r ę . Zresztą już wcześ­ rokiem toorię, z ksiąg n i e w y c z y t a ł e m . . . " jak muzeum, j a k było i podziwiać t r u d zw; kiego n i e j o t r z y m a ł w k o p a l n i lżejszą pracę ( p r z e d t e m g i n i e d r z e w o s t a n . I g d y b y n i e t a e r a karbońska, która zostawiła z a p a s y t l o n u , t o b y dziś ż y c i e ustało. M a m taką swoją" był l u d z i e oglądać — �Ewa Korulska „NIKIFOR, OCIEPKO I JA". O STANISŁAWIE ZAGAJEWSKIM i S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i u r o d z i ł się 2 0 . 0 0 . 1 9 2 7 r . w Warszawie. M i a ł dwa- l a t a , k i e d y m a t k a pozostawiła, go p o d d r z w i a m i koś­ cioła ś w . B a r b a r y , p o l e c a j ą c spędził w Kościelnym opiece B o g a Zakładzie w i ludzi. botniczy wórzu Dzieciństwo Ciechocinku, później, od i zamieszkał przy Było boret. w maleńkiej u l . Prostej. t a m miejsce komórce stojącej na pod­ , tylko na prymitywne T a m ' zaczął rzeźbić w ł ó ż k o , stół i t a ­ g l i n i e , dla. s i e b i e , z absolutnym 1 9 3 5 r . b y ł u sióstr E l ż b i e t a n o k w G r a b i u k . T o r u n i a i t a m r o z ­ przekonaniem, począł naukę więcej czasu przyjął pracę nocnego d o z o r c y w m l e c z a r n i . Rzeźbił Domu Brata Był wet w szkole, potem w 1939 r. przeniesiono Alberta w Warszawie, pomocnikiem kucharza, gdzie pełnił różne ogrodnikiom, posługi. introligatorem, na­ zdecydował się zdolności na u c z y ł się w manualne i od dziecka chętnie lepił zawód murarza Szkole Rzemiosła i dekoratora. w Warszawie, w 1949 r . Przez dwa poczem pra­ cował j a k o m u r a r z p r z y r e k o n s t r u k c j i Starego M i a s t a , budowie t r a s y W - Z i M D M . D l a n i e z b y t silnego, n i s k i e g o chłopca wyczerpującą, g l i n y . Z d o b i ! je z r o b i o n y m i z d r u t u , p r z e n i ó s ł się w i ę e d o P r a c o w n i Instytutu guzików były wręcz więc bez trudu. dziedzinie Musiał j e d n a k otwory. Kiedyś kilka na Prostą. znakomite. Byłem Zagajewski wstrząśnięty, obdarty, duże ptaki brudny, zaroś­ praca nięty. N a jego barłogu szron. Wszędzie rzeźby. W y n i ó s ł je do f o t o g r a f i i , chciałem kupić jedną. „ N i e p o t o P a n Jezus dał m i talent, w surowej i koralików p a ­ Konserwa­ swe zwłaszcza mieć Sztuki. Poszedłem zwrócono uzdolnienia, Aby m i e s i ę c y n a s z a f i e , w r e s z c i e k t o ś z o r i e n t o w a ł się i w y s i a ł j e d o ceramiki, go powołanie. zaniósł k i l k a m a ł y c h p t a s z k ó w d o „ Z a c h ę t y " . T a m leżały uwagę przyjęto właściwe n i e z w y k ł e p t a k i , małe i duże, dochcdząco d o m e t r a , z c j i Z a b y t k ó w . M i a ł r e k o m e n d a c j ę ze S z k o ł y , w k t ó r e j n a jego t o jego l e m k a m i ( k w i a t a m i ? ) , które wtykał w specjalne duże z g l i n y różne k o g u t k i , p t a s z k i , zwierzątka. D l a t e g o była do krawcem. ,,Miał lata go że j o s t opuścić h o t e l r o ­ powiedział, koguty, w żebym zamian go sprzedał". za potrzebny Ałe dzieciom m u drut, cekiny, dawał korale i g u z i k i . Co k i l k a miesięcy przychodził d o I n s t y t u t u i s p o k o j n i e , 19 1 ��z godnością żądał, a b y j u t r o przysłać f o t o g r a f a , ponieważ będzie szek śpiewa, kukułka c z y coś. I „walić" niem, kiem rzeźby. N i e gotowe, W Był by swym miał miejsca rzeźbić niego i książki najważniejsze: wieść S c h u l z a Kamień pełno p o w i n o w a c t w o ze życie, rozpierał który Moje kilkoma, książkami. Benvenuto życie a l b u m Michała Anioła Czytał cierpienie. ją w i e l e Celli- oraz razy, z g e n i a l n y m Włochem. Był mały, złamanym rzeźbienia, młot­ nosem, utykał n a nogę, g o t a l e n t , chęć r z e ź b i e n i a . tłumaczył, najbardziej ale śpiewem „Jak Leonardo, i więc nowe. d o b y t k u nie miał n i c , poza t a m W i t Stwosz, brzydki, i g l i n y , rozbijał każdy artysta odpowiada jego „Jest musi byłem młody Postać piękna, mi ptak się pozostał." twarze twarz—maska śniły. diabła Z Bliskiego (...) teraz to j u ż n i e m a m t y c h s n ó w . D l a t e g o , że j a k c z ł o w i e k t w o r z y , p r a ­ po­ c u j e , t o n i e m y ś l i . J a k się n i e p r a c u j e , t o c z ł o w i e k d o ś ć c z ę s t o m y ś l i . J a k p r a c u j ę , t o w o g ó l e n i e m y ś l ę , n i c m i się n i e p r z e d ­ stawia (we śnie), żadna zjawa." MARZENIA 75 sposobów talentowi". to t a k ja,kby t o n p t a k trzepota­ I ciężkie wybrać taki, „Dwunastu Pokazałem j e g o dzieła w C e p e l i i . Z w o ł a n o specjalną naradę, n i e gada. czuł krępy, miał Wschodu. odpędził wiedziano Szopka to Apostołów (...) Betlejemska pierwsze marzenie. o d dzieciństwa A chciałem drugie zrobić — Boże co o rzeźbach t y c h sadzić. Z a c h w y c i ł y rzeźbiarzy i architektów. N a r o d z e n i e . N i e n a okres Świąt, t y l k o n a cały r o k i t o wielkości Postanowiła n a t u r a l n e j . Płaskorzeźby — Z w i a s t o w a n i e , j a k A n i o ł się u k a z a ł , niemowlęcia przez i dano m u pomóc Cepelia. pokój, a później Przyjęto go na konwojenta dzięki d y r . K a r n k o w s k i e m u otrzymał mieszkanie we Włocławku Zakładzie Ceramicznym i pracę w (1972 k i e r o w a n y m przez jak w kompozycjo, c i ą g ł y m t r a n s i e , d z i e l ą c czas n a l e p i e n i e kogut­ kościele. W monialnie przez p r a c y m a często s y t u a c j o k o n f l i k t o w e , bezcere­ wyrzuca kolegów sprawę W Mater z wymiaru Chrystusa ciekawo kursach — figurki, „prywatne" jego modelowane rzeźby. Jest nie­ Kopernika, robi te­ wyobrażenia t e m a t y , które poruszają tematów, Chopina, wrażenio aż d o bólu konwulsyjnie ujęcia wykręcone zwierzęta, sugerowanych Pana rysować. prace. Najlepsza Ogród Oliwny. na kon­ Twardowskiego. Jego wiem mniej Bo j a k się projektuje to trzeba człowiek j a k a może być jest pierwsza myśl. długo zmienia (...) Już m a m p r z y s z y k o w a n e r o z m a i t e rośliny, p a l ­ m y , k a k t u s y , s k a ł y e h c ę p r z y s z y k o w a ć . T a m skał n i e b y ł o , a l e chcę umieścić też zarośla, s t r u m y k — u p i ę k s z y ć , w z b o g a c i ć a r c h i ­ t e k t u r ę t e g o o g r o d u . D u ż o p t a k ó w c h c ę u m i e ś c i ć (...). E w a n g e l i a m ó w i , że A n i o ł powiedziane, największe Biczowanego; Rzeźbi próby zdają talentu. k o m p o z ^ сjaeh wyobraźnię. ptaki, swoje r e l i g i j n a , żarliwe, ekstatyczne Dolorosa, jego cepeliowskie t r u d n y , s z c z ę ś c i e , że j e g o o p i e k u n o w i e wielkich matyka pieca i wstawia zdyscyplinowany, sobie z J a już t o p r z y c h o d z i myśl nagła, m o m e n t a l n i e . N i e myśleć, k ó w w Zakładzie ( n i e n a w i d z i t e j pracy'.), rzeźbicnio i modlitwę w Heroda. więcej j a k t o m a być, a reszta, t a k i e l u k i , t o w y c h o d z i w p r a c y . Bo г.). Z a g a j e w s k i rzeźbi o d tego czasu coraz większe pracuje niego pomordowano podaje że k r z y ż . S t a r y m Testamencie jest J a chcę umieścić j e d n o i d r u g i e , kielich, a w żeby n i e b y ł o s p r z o c z n o ś c i . . . B ę d ą m i e l i całą m ę k ę , j a k k o r o n a c i e r ­ n i o w a , krzyż, 3 gwoździe — czy kruk, zabrakło trzech Apostołów, Judasza koguta, było, ptaki ale t o było i c h więcej, ale złodziej ukradł, i przybili dwie nogi razem. rozmaito. Małpki, p a l m y , kokosy. wszystko (...) M a m już j a k o diabła chcę przedstawić. M a m jedno, ja to chcę T a m t a k nie przedstawić." dzieła, m i s t r z o w s k i e i jednocześnie nieokiełznane, p r z y w o d z ą n a m y ś l b a r o k hiszpański, rzeźbę ceramiczną renesansu, ale wszystkim genialną żyje w ten rodzaj pozaczasowej architekturę ciężkich Gaudiogo. ekspresji, S a m twórca, warunkach. W która mimo p o k o j u m a swój przede cechuje pomocy, barłóg, l a t najbliższym jego towarzyszem 6. Paw V, g l i n a w y p a l a n a , p o l e w a w y s . 54 c m , 1964 r. ciemnozielona, stół, wszędzie glina,, spiętrzone, j e d n a n a d r u g i e j k o m p o z y c j e . kilkanaście II. Przez b y l pies, „Pe­ / r e ł k a " . Z a g a j e w s k i o p i e k u j e się c h ł o p c a m i , k t ó r z y m u p o m a g a j ą w pracy, mogli się za otrzymane uczyć pieniądze i mieli funduje i m stypendia, zapewniony obiad. Połowę aby pieniędzy d a j e n a t a c ę w k o ś c i e l o , s a m o b y w a się t y m , oo s t a n o w i m i n i ­ mum egzystencji. Każdego roku wyrusza na pielgrzymkę do Częstochowy. W o s t a t n i c h l a t a c h w y r z e ź b i ł o g r o m n e o ł t a r z e . Są t o d z i e ł a z n a k o m i t e , najważniejsze mu w 1981 r. N a g r o d a w d o r o b k u Zagajewskiego. Przyznana i m . Brata Alberta stanowi najwyższy r d o w ó d u z n a n i a d l a jego twórczości religijnej. Ale wielki rzeź­ b i a r z , którego dzielą p o w i n n y zdobić M u z e u m N a r o d o w o , jest niedoceniany. bowiem Nawet „za s m u t n y " . filmu o n i m nie pokazuje wciąż się, jest 1 SNY „Śniły m i się t r z y k o n w i e z m l e k i e m , m l e k o było poroz­ lewane. T r z e c h nas było, mężczyzn, t a m t y c h n i e znałem. I szeliśmy t y l k o glos, j a k m ó w i ! — się z a s t a n a w i a m , j a k t o , t y l e m l e k a w y p i ć po jednej k o n w i przypadało. I zdaje, — się o b u d z i ł e m bo na (...) r ja każdego To mnie j e ś l i się n i e m y l ę , n i e c h c ę się w y w y ż s z a ć , a l e to b y l N i k i f o r , drugi Ociepko sły­ to mleko macie wypić. A się pierwszy a trzeci ja,." d o ś ć c z ę s t o ś n i ą m i się z a r o ś l a , w t y c h z a r o ś l a c h j a k i e ś p o ­ t w o r y , p a s z c z e j a k się r o z t w i e r a j ą , stawiłem w rzeźbach Ś n i ą m u się r a c z e j lęzie, piomok, smoki. T o wszystko przed­ i d o dziś p r z e d s t a w i a m . ' p r o j e k t y rzeźb niż r z e ź b y : obcięty tak żeby można c z y coś. 1 z t e g o g a d z a w i j a się d o o k o ł a — zrobić „ n o r m a l n e ga,ładne ptaszki u góry później pta­ 21 I' �I I . 7. Jeleń, g l i n a и-ypalana, w y g . 72 c m , i l . 8. Ptak, g l i n a w y p a l a n a , w y s . 67 c m , 1 9 6 3 г. I I . 9. Stwór, NATCHNIENIE „Najlepsza coś m ó w i ą jost — pierwsza t o jest druga myśl. „ A r t y s t a ściąga o d i n n y c h , alo z m i e n i a , dokłada. T a k i p o Potem myśl, t o już przychodzą człowiek t r a c i s z k o l e t o p o w t a r z a (...) u m n i e p o w t a r z a j ą się n p . o c z y , a l e t o n i e inni, jest to odmiana chęć powtarzają to samo. B o jest się u mnie. t w o r z e n i a . A t r z e c i a m y ś l t o już w o g ó l e n i o m a c o m ó w i ć . J a s y m b o l diabła, k o g u t — n i g d y n i o u t r w a l a m d r u g i e j m y ś l i (...) powiedział w Ogrójcu U mnie t y l k o pierwsza przypadkowe. m y ś l , (...) Przypadek — padek — to pierwsza n i g d y n i k o g o nie słucham. uajlopsze t o różnica t a l e n t e m . J a k się c z ł o w i e k n a u c z y są u m n i e j a k między rzeźby nauką to może powtarzać. A a przy­ myśl." artysta jest zrozumiałe. M o j a Słońce t a k z a c h o d z i , kogoś „Było takie pismo, „Panorama", o k ł a d c e r ę k a b y ł a w y b i t a (...) co 7 l a t w y c h o d z i ł o . Na i b y ł y m o j e pałce. J a m a m palec w kształt półksiężyca (...) t o wielcy ar­ w rodzinie musi da Vinci, Cellini, Matejko. legendy, często Opowiada wspomina o nich imiona Leonardo wymyślone mistrzów. przez „Jeden r z e ź b i ł , d r u g i m a l o w a ł , a j a w g l i n i e r o b i ę . N i e m a t a k , że m a ­ lepsze o d rzeźby c z y rzeźba w drzewie od gliny. (...) rzeźba w g l i n i e p o l e g a n a d o d a w a n i u , a rzeźba n p . w k a m i e n i u u j m o w a n i u materiału. G l i n a rośnie, rzeźbiąc w leja się, jak jaskółka. Wszystko glinie nak­ rośnie." „ T e n zawód, który j a robię t o najwięcej n a B l i s k i m dzie, w Grecji, Egipcie, R z y m i e . Wscho­ J a ż e b y m t a m poszedł, t o b y m miał trzecie miejsce n a świecie. P i e r w s z e t o m o ż e n i e , b o o n i mają doświadczenie''. „Ja drugi — rzeźbię, w t r z e c h s t y l a c h . P i e r w s z y starożytność, s t y l a n t y k u , t r z e c i — to styl barokowy, fantazja." B a r o k oznacza wielość elementów, dekoracyjność. A n t y k z n a c z y t y l e co ekspresyjność ( „ b o l e ś ć , t w a r z w y k r z y w i o n a — to antyk, t o p r a w d z i w a s z t u k a . , p o g a ń s k a " ) , a f a n t a z j a —• t o , co u w a ż a z a swoje 22 własne. praca jest jest zagadkowa. Tu trzeba tylko rebus." cierpliwość, k o n i e c z n y jest spokój. S a m , k i e d y ale i ocenia, uważnie i z d y s t a n ­ j a k b y były to rzeźby ( i ł . 1 1 , 14) „ T o n a j l e p s z a m o j a rzeźba,. M a m t r z y Piety. t o m i się n a j l e p i e j podobała. c z y ć , b y ł a z a p ł a s k o r o b i o n a . (...) Pieta Drugą chciałem Naj­ znisz­ Ściągałem o d Michała Anioła. Michała A n i o ł a była b a r d z o s p o k o j n a , j a k b y n i e cierpiała. Ściągałem też z rzeźby w Muzeum Narodowym w Warszawie. Duża, d w u m e t r o w a , piękna, X V I H - s t o , X I X - s t o w i e c z n a rzeźba. arytstą." M i s t r z o w i e Zagajewskiego t o W i t Stwosz, Michał Anioł, na nim kur « Pieta tyści mają t a k i palec. Co 300 l a t , 50-te d z i e c k o larstwo że ( P i o t r ) z a p r z e s i ę t r z y r a z y innego. mniejsza siebie to OŁTARZE ARTYSTA być w i e l k i m się ś w . P i o t r a . kogut Chrystus prace." krzywy, i Wąż Bo nie tylko komentuje co w t e n d z i e ń z r o b i ł , c o j e s z c z e z r o b i . . . i w s z y s t k i e s w o j e m y ś l i (najmniejszy) zaparcia wąż naśladownictwo. mówi o swoich pracach, patrzy n a fotografie sem, myśli kształtu. A l b o n i e jest szukać, t o j e s t j a k z a g a d k a , z a w s z e w y b i e r a ł z a c h ó d . S p o k ó j , d z i e ń się c h y l ą k u w i e c z o r o w i . t a k n i e jest gorąco... a r t y s t a sobie To z a p i e j e . " .,y...) m ó w i ą m i , ż e b y m r o b i ł p r o s t o , g ł a d k o . A l e t o i t a k Konieczna „ Z a c h ó d słońca. T o największe n a t c h n i e n i e . K a ż d y wkłada w te swoje g l i n a w y p a l a n a , 1962 • 9 �10 Tam w i d a ć boleść, I z y , r u c h y ciała, przemawiają. Michała Anioła To ś c i ą g a ł e m . B o j a k j a r o b i ę n p . Pietą m i e ć p i ę ć , sześć n a w o t z uiej i dziesięć t a k i c h rzeźb i z każdego ściągam. N i c n i e ujmuję, t y l k o dodaję. A i t o muszę coś to oczy, w e l o n , włosy, Dałem m u 4 tysiące, to było dużo. J a u s t a otworzyłem, (uczeń) m ó w i , że j a r o b i ę straszydła. A l e W a r z , odczuwa Jak boleść, s t r a c h — zamknięta, spokojna, t a k a t w a r z n i g d y n i e będzie t o boleści Uczeń n i o mógt odnaleźć „zamodelowanej" żeby w Wykrzywione, barokowe. To Chłopiec m i zamodelował wymaga dużo (postać M a t k i pracy (...). Boskiej i Chrystusa). rzeźbie Zagajewskiego. się k r z y c z e ć . R a n a on cierpi, piękna. nio widać." c h a r a k t e r , u k ł a d c i a ł a . Ż e b y t o n i e b y ł t a k i słupek j a k l u d o w o , było która przoz otwarte siebie usta n a dłoni C h r y s t u s a j a k o t w a r t e Piety wydają usta. Łzy 23 �I �grubo, raczej rękach, fałdy skóry niż łzy. I nogaeh, To krople k r w i , Po lewej jak winogrona, krople k r w i : to n i e są kwiatuszki. stronie ołtarza fragmenty rajskiego i Ewa. I m i ę d z y liści i jabłek s p l o t y węża. U obraz piekła. Maski dołu — płaczące ogrodu: dużo przebijające spo­ poskręcano ciała krwawymi po p r a w e j s t r o n i e , otaczają półkolem Pietę. N a p r a w e j trzy kobiece krawędzi górnej, środkowej p a r t i i popiersia, dłonią ojusujo fragmonty w r a ż e n i e , że n a j b a r d z i e j i dekoracyjności. górnym mają nia rogu otwarte się r u c h ołtarzu W kiej, „pawia strzeń (...) Jioskiej (...) wzbogacić K i e d y chciał zrobić ołtarz z M a k s y m i l i a n e m K o l b o „Ale j a wołał t a k . Diabła przedstawiłem, t y l k o z fastyką, wiadomo biusty łapy i swastykę n a piersi. S z p o n a m i k t o . " Diaboł m a pta*si d z i ó b , rogi, w dłoniach prawym k o r o n y . M a k s y m i l i a n miał sen, opowiadał go k o l e g o m w obozie. z datą „ 7 I I T — V I 1 9 7 5 " w o wielkich lioaka pyskach przemawia, ,,te gady wtedy puszczy)". zmie­ Z koioi w wyrzeźbił z ptakiem pawia zo w z g l ę d u n a w i e l k o ś ć cały obraz. kawałek — Matki Bos­ Mały p t a k , j a k papuga a paw to zemujo być żarówkr." całą czy prze­ Pomysłodawcą Matki Zagajew­ trzyma W ogromne serce z obozowym się p o d s t a w ą kompozycji. („13 m n i e g a d i d i a b e ł t o j e d n o " ) , „Szponami „Matka bracie, jaką koronę sobie wybierasz? jest męka, c i e r p i e n i e , a biała chwalebność, niewinność, czystość. O n w y b r a ł t e d w i e . B o jodną g d y b y w y b r a ł , t o b y m o ż e i ś w i ę t y m nie był, byłby cierpiał i zginął j a k o więzień. A l e w y b r a ł t a k i e już było przeznaczenie nów górnym się". U wyciągają więźniów kopie dołu t r u p y pomordowanych, ogony z piekła śmierci „ a b y prawym rogu ołtarza hitlerowiec, scena których i twarzach albo ukra­ m u , g d y n i e b y ł w s t a n i e s a m upilnować dużej e k i p y . W t o n sposób „sprawdza, u t r a c i ł p r a w i e w s z y s t k i e e l e m e n t y o ł t a r z a Serca Pana „To Jezusa. p i e r w s z a m o j a p r a c a , m ó w i . O n m i się n i o p o d o b a ł , b o b y ł p ł a s k i , zupełnie tak jak mozaika. Tylko później zacząłem zmieniać, poprawiałem. Dodałem k w i a t y , rękawy, szaty ozdobne. m i a l kształt p e l i k a n a , n o g a kielicha to symbol Trójcy Kielich Świętej, p e l i k a n i t r z y m ł o d e . B y ł b a r a n e k , k i e l i c h , w k i e l i c h u b y ł opła­ t e k , w o p ł a t k u na,gie d z i e c i ą t k o , w c a ł o ś c i . A u r e l e ( a u r e o l ę ) m i a ł o , p t a s z k i n a d głową. N i e m o g ę strawić, że m i zginęło A t a k pilnowałem! specjalnie togo czterech ewangelistów (filmowcy). odwróciłem d o ściany... B y ł o (...) Ptaki m i też pokradli, do były t r z y w kształt krzyża ( n a d głową C h r y s t u s a ) . A u r e l a była b a r d z o d u ż a . Z r o b i ł a się l u k a , z m n i e j s z y ł o m j ą . I b y ł o 4 5 g ł ó w n a o k o ł o , z ptaszkami, kwiatami — baroku albo (...) żeby dodać a n i j e d n a nie została." T e bogactwa, głowy m u jo ukradziono. Pozostał fragment (il. 12). W wielkie, z głową j e g o t w a r z y u d e r z a j ą c e są o c z y — smiertolnie religijności, rozdał, sprzedał Chrystusa szeroko otwarto, ( i l . 13). „ T o najlepsza przerażone. Z u p e ł n i e i n n a j e s t t w a r z Frasobliwego m o j a praca, mówi Zagajewski m i a ł e m w y k o n a ć Chrystusa ( t o s a m o p o w i e d z i a ł o Piecie). w Ogrójcu. A l e zrobiłem Ja Frasobliwego. P o d s t o p a m i m a d i a b ł a , w ę ż a . P o b o k a c h (z p r a w e j ) K a i n i A b e l j a k o l e w , p o l e w e j A d a m i E w a . I j a b ł k a t a m są, d r z e w a o w o c o w e i bazie. Pierwszy g r z e c h , k t ó r y C h r y s t u s o d k u p i ł . (...) m a s k i , t o t y l k o t a k (...) te głowy, t a k w całości j e s t c i ę ż k o z r o z u m i e ć . T e n m i się n a j l e p i e j p o d o b a , t o j e s t n a j l e p s z a m o j a p r a c a j a k a m o ż e b y ć . T u są b ł ę d y , w k a ż d y m o ł t a r z u są b ł ę d y . K a ż d y j e d e n m i a ł błędy i Michał Anioł i L e o n a r d o i każdy poprawiał. A l e p o p r a w k i psują." ,,(...) u g ó r y t e g ł o w y t o p r z y p a d k o w o d o d a n e , n a p r ę d k i e g o , b o pierwsze z g i n ę ł y . T e g ł o w y m i się n i e p o d o b a ł y i d a l e j n i o p o ­ dobają. B y ł y głowy, ale o d m i e n n e , z p t a s z k a m i . R o z l o c i a l y się." Postać klęczącego Chrystusa, otaczają zwiorzęta, p t a k i , g a d y . O b o k s y m h o l i e z n y c h j u k lew czy k o g u t , r o z m a i t e s t w o r y o d z i w a c z n y c ł i ' k s z t a ł t a c h „ m ó w i ą , żo t e z w i e r z ę t a t o n i e p a s u j ą d o r e ­ I I . 1 2 . O ł t a r z , Serce Pana Jezusa, stawiający głowę C h r y s t u s a w duszo nio były potępione". — trzech czy W powieszonych jeszcze r a b i a l e m . A d a m a i E w ę chcę r z e ź b i ć . T e ż b ę d z i e p a w . " Stłuczone obronę m^szkarj- ..Wąż t o jest diabeł. K w i a t y , bazio zrobiłem. Zginęły, ale p o d o - rzeźby. dwie, c d B o g a " . P o d s t o p a m i Dzieciątka p t a k -— o r z e ł , s y m b o l P o l s k i . T r z y m a n a p i s „ P o d T w o j ą Matka giną — razie w y b i o r ę s o b i e d w i e . I usłyszał g ł o s M a t k i B o s k i e j , że c z e r w o n a t o dziobie często lewą dlaczego m a m wybierać jedną, j a k m o g ę d w i e ? I w t a k i m którego d z i o n e , często n i e p o w t a r z a l n e . W i e l e zginęło p o d c z a s kręcenia f i l ­ Boska c z y p r a w ą s t r o n ę ? b i a ł ą c z y c z e r w o n ą ? A o n się z a s t a n a w i a B o s k a d e p t a . Dzieciątko t r z y m a p a w i a za o g o n . P a w w t r z y m a o g o n g a d a . M a t k a B o s k a m a p o d s t o p a m i gadu. i k s i ę ż y c " . numerem. lewej ręce t r z y m a ł a białą koronę, a w d r u g i o j ' czerwoną. I p y ­ t a ł a się d o n i e g o : ашо1ол\1> o s k r z y d ł a c h j a k p a w i e Zagajewskiemu żeby szponiaste pochwycił maleńką, nagą k l ę c z y , j a k Frasobliwy, kocha złapał g a d a radzono było p t a k z ptaków, s y m b o l miłości"; nie n i e stf.l żeby doda­ m u , a b y zrobił pracę realistyczną, pokazał obóz, b a r a k i , d r u t y . uciekamy Piw rzeźby, t y l k o wałem." skiego o Madonnę z Dzieciątkiem i może z p t a k i e m , b o Zagajewski ptaki. t o dzieło s z t u k i , nie ujmowałem postać w o k u l a r a c h . K o l b e b y ł L u d w i g Z i m m e r o r , k t ó r y prosił z ptakiem robić żeby było j a k o l u d o w e z D z i e c i ą t k i e m (z n a p i s e m „ P o l s k a " n a s z a r f i e ) p o d a j e m u d w i e potwory v. o k u m i a ł a wyszła. Zacząłem nie ekspresji umieściłem i n n y , to b y zajmował na zależy m u n a dw-u o f o k t a c h : Matka żeby obramował wszystkie niechętnie, odnoszę (w s t o s u n k u do zamkniętej „ b o t o najpiękniejszy tylko: są t e zrobił sym­ Zagajewski. poszczogółnych paszcze bo t o b a r d z i e j nazwanym ze s t a r o ż y t n o ś c i t w a r z e , - m a s k i ? Pierwszą ołtarzy Piecie umieścił A płasko­ podtrzymujące „ t o ż e b y rzeźb;-., b y ł a e d m i e n n a " , m ó w i Kiedy Ale to nieprawda, zwierzęta." łzami ołtarza s y l w e t k a k o g u t a z w i e l k i m , o t w a r t y m d z i o b e m — b o l z a p a r c i a się ś w . P i o t r a . W rzeźby ligijności. zamówienie: „później zacząłem robić t e t w a r z e , b o m i p i e r w s z a barokowo." jabłek, wśród n i c h z r g u b i e n i A d a m potępionych, ,,te bąble n a żadne fragment przed­ kwietnej aureoli. żyją". �П . 1 3 . O ł t a r z Vhryshu) Frasobliwy. Wokół postaci Kolbego napisy w kajdanach", „Okupacja" „ M ó w i ą , że t e z w i e r z ę t a t o n i e p a s u j ą d o r e l i g i j n o ś c i . A l e t o n i e p r a w d a , ze są t e w s z y s t k i e z w i e r z ę t a " . „Święty", „Oświęcim" i „Boże, O ł t a r z e , z g o d n i e ze w s k a z ó w k a m i i c h t w ó r c y n a l e ż y t a k i e , k t ó r o są s y n t e z ą j e g o s t o s u n k u d o w ł a s ­ nej twórczości, d o siebie j a k o 26 czytać chętnie wymyślone przez siobio l e g e n d y , t a k i e które pragnąłby wyrzeźbić, albo artysty. LEGENDY ratuj". scena p o scenie, j a k przypowieść w o b r a z a c h . Z a g a j e w s k i opowiada „Polska starożytności „ C h c i a ł b y m p o k a z a ć u c i e c z k ę d o E g i p t u . (...) p r z y zacłiodzie słońca d o c h o d z i l i d o m i a s t a . N i e m i e l i g d z i e się s c h o w a ć , śladowcy pod w byli bardzo blisko. I Chrystus z rodziną o s i k ę . T e n z a c h ó d słońca i t o w s z y s t k o . gałęziach osiki) zaczęła kukać, wrócili skryli Kukułka się prze­ się (ukryta prześladowcy. �II. I 1 4 . O l t i U - z Pieta, Dzieciątko glina. 1975 r. „ T e g a d y mają otwarte p r z e k l ę ł o p t a k a , że n i e b ę d z i e d z i e c i s w o i c h w a ć , żo z d r a d z i ł a m i e j s c e paszcze cho­ bo t o b a r d z i e j przemawia, wtedy z m i e n i a się, j e s t ruch' „ M i e s z k a ł w pałacu. I t a m b y ł kościół, t a k z w a n a k a t e d r a . P r z y z a c h o d z i e słońca w i d z i a ł w s z y s t k o , j a k l u d z i e w y c h o d z ą , w c h o d z ą schronienia." do t e j k a t e d r y . I myśli — m ó g ł b y m t o zniszczyć, ale t o t y l e w i e ­ „Król wiada z Dawid. To wielkim takie moje przejęciem, kwestie, które przypisuje zmyślone." Zagajewski niemal postaciom aktorsko opo­ wypowiadając z opowieści. N i e pozwala k ó w b u d o w a n e . T o są c h r z e ś c i j a n i e , m a j ą w o l n ą s i l n ą w o l ę i t a m chodzą. (...) Król z a s t a n o w i ł się, aż do tej k a t e d r y , a t a m wszystko któregoś d n i a wybrał s o b i e p r z e r w a ć , b a r d z i e j gra,, n i ż m ó w i . O p o w i a d a o k r ó l u , k t ó r y s k l e p i e n i a , w s z y s t k o . Z a s t a n o w i ł się, p o c o c z ł o w i e k d a j e morzył którego n i e zna, t y l e o wielkości. B y ł potężny, bogaty. I był niewierzący: się było rzeźbione, ławki, ołtarze, Bogu piękna." 27 �W kościele król s p o t y k a małego chłopca, k t ó r y w t a j e m n i c z a go w podstawy wiary chrześcijańskiej. Opowiada mu również o a u t o r z e psalmów, które zachwyciły pogańskiego króla — D a w i ­ P o t e m chłopiec m a l u j e p o r t r e t w i ę ź n i a : „ D z i a d , n i e o g o l o n y , zaniedbany, spędził król D a w i d . W całe życie w więzieniu. I to jest właśnie k o r o n i e , z i n s t r u m e n t e m , umieścił p o b o k u go- dzie. I n a w r ó c o n y król ogłasza k o n k u r s n a p o r t r e t Króla D a w i d a . laska, t z w . a m o r k a i ptaszka. I pokazuje m u — Z j e ż d ż a j ą się a r t y ś c i z c a ł e g o ś w i a t a . P o s t a n a w i a w z i ą ć u d z i a ł w Dawidem! k o n k u r s i e także ó w chłopiec z k a t e d r y . J e s t b i e d n y , bez j a k zmieniają szaty, r u c h y , t r o n ! K r ó l popatrzył, zobaczył obraz, matki, N i e poznajesz g ł o d n y , b o s y . J e s t z i m a , a. o d l e g ł o ś ć d o pała.eu u r a s t a ( k o ś c i ó ł m i a l powiedział b y ć w i d o c z n y z j e g o o k i e n ) d o m a g i c z n y c h t r z e c h d n i d r o g i . Chło­ To był Leonardo — to siebie 1 — arcydzieło! da Vinci." jesteś k r ó l e m a l e j a k j a się Został malarzem zmieniłem, nadwornym. 2 piec w y r u s z a , p r z e k o n a n y , że m a t a l e n t o d B o g a , k t ó r y n a t c h n i e go, a b y stworzył najlepszy p o r t r e t D a w i d a . Punktuałnieo północy, w lesie, zjawę — z chłopiec słyszy bicie dzwonów. Jednocześnie n i e zjawę, postać z b r o d n i a r z a , właśnie więzienia, w którym spędził całe życie. Chłopiec P R Z Y P I S Y widzi wypuszczonego rozmawia 1 2 Cytuję t e k s t o p r a c o w a n y przez A . Jackowskiego. Tekst opracowany na podstawie rozmowy. z n i m i a b y g o pocieszyć r y s u j e j e g o t w a r z , obiecując m u sławę — I „będziesz w i e l k i , będziesz królem D a w i d e m " m ó w i do niego. F o t . : J . S i c r a c z M e w i c z , U . 1, 1 0 — 1 4 ; J . Świderski, i l . 2 — 9 , 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c4c11ae1c8efecd893444a9f2165003.pdf 98f130cfc8d71fbeb25a68ab7af76e23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:666 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:613 Title A name given to the resource Wkład indiańskiej historiografii w poznanie dziejów podboju Ameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.243-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia MIROSŁAWA P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 POSERN - ZIELIŃSKA WKŁAD INDIAŃSKIEJ HISTORIOGRAFII W DZIEJÓW PODBOJU A M E R Y K I Na marginesie polskich wydań kronik i relacji POZNANIE o konkwiście Konkwista zapoczątkowała nowy etap w dziejach kontynentu amery­ kańskiego. Zniszczona w wyniku podboju i europejskiej kolonizacji k u l ­ tura przedkolumbijskich Indian stała się jednak twórczym składnikiem dorobku współczesnych latyno-amerykańskich narodów. Wiele jej ele­ mentów weszło ponadto na trwałe do kultury światowej, dając t y m samym wyraz znaczeniu i roli indiańskich zdobyczy cywilizacyjnych. Nie zawsze jednak doceniano je współmiernie do ich realnego wkładu w kulturę ogólnoludzką, na co nie bez wpływu pozostawały koncepcje „prymitywizmu" oraz „ahistoryczności" i niższości kulturowej ludów kolorowych. Wkład ten podkreśla się coraz częściej w dążeniu do zburze­ nia dotychczasowych stereotypów, wskazując przy tym na takie dzie­ dziny, jak uprawa ziemi, medycyna, geografia, architektura, plastyka i muzyka, gdzie komponenty indiańskie do dziś odgrywają dość znaczną rolę . i 1 (i ii % Zwraca się również coraz większą uwagę na piśmiennictwo Indian, widząc w n i m świadectwo kształtowania się zaczątków literatury, filo­ zofii, a nawet historiografii. Nieliczne zachowane do dziś przedkolumbijskie manuskrypty i kamienne inskrypcje nie mogą jednak, rzecz zrozu­ miała ze względu na swą fragmentaryczność, stanowić podstawowych źródeł poznania indiańskiego dorobku literackego. Toteż szczególną rolę w dziele poznania historii przedkolumbijskich cywilizacji Ameryki Środkowej i Południowej oraz ich tragicznego upadku odgrywają auten­ tyczne, indiańskie źródła pisane, które już w całkowicie nowej formie 1 P r o b l e m a t y k ą t ą z a j ę l i s i ę ostatnio u c z e n i r a d z i e c c y . P o r . K u l t u r a Wkład koriennogo nasielenija r e c . tej p r a c y W . D y n o w s k i , Amieriki „Etnografia mirowuju kulturu, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964, omówienie A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , sięcioleciu, w Amerykantstyka P o l s k a " , t. 11: 1967, s. 458. Moskwa indiejcieto. 1963; oraz s. 363—369; a t a k ż e radziecka w ostatnim dzie­ �244 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA powstały w okresie hiszpańskiej końkwisty. Piśmiennictwo to, najczę­ ściej w postaci kronik i relacji, reprezentowało niepoślednie walory historiograficzne, dostarczając unikalnych nieraz informacji. Znaczenie tych indiańskich dokumentów nie może jednak równać się z rolą, jaką w okresie wielkich odkryć geograficznych i podboju kon­ tynentu amerykańskiego odegrały raporty i pamiętniki europejskich zdobywców. Te ostatnie bowiem zmieniając utarte dotychczas filozofi­ czne i naukowe koncepcje przyczyniły się do rewolucyjnych zmian świa­ topoglądowych, a umysłom uczonych pozwoliły wyzwolić się z ciasnych ram średniowiecznej scholastyki. Dziś jeszcze cieszą się one ogromną popularnością kształtując opinię o przebiegu końkwisty, wolną od wszel­ kich tendencji interpretacyjnych, tak charakterystycznych dla później­ szych historycznych opracowań tego okresu. Sprzyja temu nadal fakt częstego publikowania najcenniejszych materiałów źródłowych autorstwa hiszpańskich konkwistadorów, kolonizatorów i duchownych, a także i zwyciężonych •— Indian, którym w udziale przypadło naoczne uczest­ nictwo w tragedii zniszczenia nie tylko własnej państwowości, ale i wysokiej cywilizacji. Te ostatnie dokumenty indiańskie — do niedawna jeszcze zapomiane, a później dostępne wyłącznie niewielkiemu gronu specjalistów znających tubylcze języki, w jakich je spisano — zaczęto głównie od poł. X I X w. tłumaczyć na języki europejskie i wydawać drukiem. Dzięki temu stopniowo wzrastało i społeczne zapotrzebowanie na tego rodzaju literaturę, której brak, w porównaniu z dobrze już znanym piśmien­ nictwem hiszpańskim, dotkliwie odczuwano. Czytelnik do tej pory nie miał przecież możliwości skonfrontowania dwóch niejako typów kronik i relacji bezpośrednich świadków podboju — zwycięzców i zwyciężonych. Różnice w obu typach tych źródeł wynikające z racji przeciwstaw­ nych i krańcowo różnych pozycji, jakie zajmowali ich autorzy, skłaniają do obiektywnej analizy tak hiszpańskich, jak i indiańskich dokumentów. Pozwalają one także zrozumieć sytuację, w jakiej znalazła się garstka kastylijskich zawadiaków pod wodzą Korteza na ziemi azteckiej fede­ racji, których okrutne metody postępowania z ludnością tubylczą miały z ich punktu widzenia głębokie uzasadnienie. W analogiczny sposób dokumenty epoki pozwalają widzieć konkwistę oczami podbitych, oczami Indian walczących o zachowanie wolności, własnej k u l t u r y i życia. Zniekształcenia obrazu kultury podbijanych ludów w relacjach hisz­ pańskich dają się wytłumaczyć średniowiecznym europocentryzmem ich autorów. Wielokrotnie jednak znaleźć w nich można wartościowe i drobiazgowe opisy meksykańskiej architektury, budzącej podziw naj­ bardziej nawet prymitywnych żołdaków Korteza, bądź systemu zarzą­ dzania państwem, znajdującego pełne uznanie w oczach zdobywców, �INDIAŃSKA 245 HISTORIOGRAFIA czy też relacjonowane z najgłębszym oburzeniem przejawy życia religij­ nego tubylców. Większe czy mniejsze odchylenia od prawdy wynikały na ogół z racji o charakterze moralno-prawnym. Chodziło przecież o uzasadnienie podbojów oraz metod konkwisty, zmierzających do reali­ zacji polityki masowej eksterminacji i niewolniczej eksploatacji indiań­ skiej siły roboczej. Z racji tej kwestionowano również przez jakiś czas człowieczeństwo Indian zastanawiając się, czy traktować należy ich jako potomków biblijnych prarodziców, a więc jako ewentualnych członków chrześcijańskiej społeczności z wszystkimi wynikającymi stąd kon­ sekwencjami . 2 Pomijając jednak te zamierzone czy przypadkowe deformacje, kro­ n i k i owe mają dla nas pierwszorzędne znaczenie jako źródła do poznania tamtych burzliwych dziejów, które nie tylko oszołomiły Indian gwałtow­ nym biegiem wypadków, ale nierzadko odurzały również samych kon­ kwistadorów. Wśród tych ostatnich wielu dziejopisarzy zafascynowanych zmieniającą się ustawicznie scenerią wydarzeń zanotowało je dla potom­ nych w formie pamiętników, kronik i relacji czy wreszcie urzędowych sprawozdań. Dokumenty tego rodzaju sporządzane przez zwyciężonych nie były dla nich czymś nowym. Indianie bowiem jeszcze przed przybyciem Hiszpanów przywiązywali niezwykle dużą wagę do swej historii, odnoto­ wując najważniejsze wydarzenia bądź za pomocą swego piktograficznego lub hieroglificznego pisma , bądź też przekazując je z pokolenia na po­ kolenie tradycją ustną. 3 2 Por. np. czyński, życie Francisco Przedmowa, i działalność, Indian, 3 1956, Moskwa a etnografia O Indianach, op. cit., s. 18—46; Bartolomé 1966; radziecka, Wśród Vitoria, Vitoria, De J. L u t y ń s k i , Łódź hieroglificznych 1956, Warszawa 1954; M. Las Casas, s. 5—27; t e n ż e , [w:] B a r t o l o m é D e L a s C a s a s , Warszawa Amieriki, De [w:] Krótka Las relacja Casas. Ewolucjonizm К w o Żywjego wyniszczeniu istorii zawojewanija etnologii anglosaskiej s. 34—38. tekstów o charakterze historycznym znajdowały t a k ż e zapisy p o ś w i ę c o n e obserwacjom astronomicznym, o b r z ę d o m rytualnym i kom mitologicznym. Zapisywano prawdopodobnie także pieśni epiczne i utwory dramatyczne, k t ó r e w okresie k o l o n i a l n y m u l e g ł y t r a n s l i t e r a c j i na alfabet D z i ę k i t e m u z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś . P o r . p u b l i k a c j e i n s k r y p c j i slay, nost Archaeology, indiejciew grafia); t. Maija, znaczna część 1—5, American of the Indians, zachowanych Smithsonian of Mexico, Indian iO"* Annual Institution, 1963 por. Report Cientralnoj Amieriki, Pismiennost koriennogo nasielienija t. 1—9, of the M a j ó w , А . Р. M a u dPismlen- dalsza s z c z e g ó ł o w a biblio­ została opublikowana L o n d o n 1831—1848; o g ó l n a Bureau Picture-writing of of American Narody 1952, Amieriki, the Ethnology J . W. K n o r o z o w , Etnografija", [w:] łaciński. Knorozow, G . M a 11 e r y, „Sowietskaja Amieriki, W. azteckich W a s h i n g t o n 1893; pismiennost J. (tam rękopisów Antiquities piśmiennictwa [w:] 1889—1902; Moskwa—Leningrad w: E . K i n g s b o r o u g h , charakterystyka London się wąt­ nr Driewniaja 3; tenże, t. 1, Moskwa �246 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA Po przybyciu Hiszpanów literaturę tę spisano w znacznej mierze przy użyciu alfabetu łacińskiego. Wielką zasługę na t y m polu położyli co światłe jsi duchowni katoliccy, którzy dokonali zapisu tych utworów niejednokrotnie w oryginalnym brzmieniu. Misjonarze hiszpańscy pozna­ wali języki tubylcze, by głosić w nich swoją religię, ale znajomość ta przyczyniła się również w wielkim stopniu do zachowania w oryginale resztek obfitej niegdyś literatury twórców wielkich cywilizacji amery­ kańskich *. Wśród utrwalanych wydarzeń historycznych nie zabrakło także pełnej dokumentacji wypadków, które jednoznacznie położyły kres indiańskiej świetności. Początkowo relacje naocznych świadków indiańskich o konkwiście spisywali także chrześcijańscy duchowni, tłumacząc je następnie z języka oryginału na hiszpański. Dzięki współpracy indiańskich infor­ matorów z europejskimi zakonnikami powstały takie kroniki, jak np. w opracowaniu franciszkanów — Bernardino de Sahagún, Historia gene­ ral de las cosas de Nueva España (której dwa odpisy znane są pod na­ zwami — Kodeks madrycki i Kodeks florentyński) , oraz Toribio de Benavente Motolinia, pt. Historia de los indios de Nueva España , czy wreszcie, jeśli chodzi o Amerykę Południową, żołnierza hiszpańskiego — Pedro de Cieza de León . 5 6 7 1959, s. 1906, s. 43—62. 4 42—52; W . H. P r e s c o t t , History of the Conquest Jednym z pierwszych duchownych zbierających of Mexico, London l i t e r a c k i dorobek I n d i a n A n d r e s de O l m o s (1500—1571). N a j s ł y n n i e j s z y m k o l e k c j o n e r e m i z b i e r a c z e m a z t e c k i c h b y ł f r a n c i s z k a n i n B e r n a r d i n o de wymienić t a k i e n a z w i s k a , j a k D i e g o de v e n t e , M o t o l i n i a (zm. 5 1569) oraz J u a n M e t o d a p r a c y B e r n a r d i n o de pośrednio od wiane pytania im Indian, najczęściej składali S a h a g ú n (1500—1590). M o ż n a Durán de Tovar Sahagún odpowiedzi polegała s k r y p t a m i . Z k o l e i w y p o w i e d z i te w tubylczych cześnie język opracował druga hiszpański. grupa Sahagún na zbieraniu informacji azteckimi transliterowała współpracowników, kilkakrotnej przy pomocy znająca równo­ weryfikacji tego Florentine • Toribio de de Nueva España, 1950—1957; В . 4 t., M e x i c o Benavente, zwany de tłumaczeń. materiału Meksyk cosas wypadkach sta­ manu­ codex, las wielu swymi bez­ na Sahagúnie Nowy w warstw, którzy O Fe, dokonał po sobie náhuatl Bena­ w.). s. 42—43. N a j n o w s z e w y d a n i a d z i e ł a S a h a g ú n a : Santa i języku jeszcze por. P r e s c o t t , op. cit., de komentarze (2 p o ł . X V I pomagając tu 1538—1588), T o r i b i o de przedstawicieli w y ż s z y c h łacińskiego alfabetu (ok. był tekstów S a h a g ú n , Historia przez Indian Motolinia, tj. „biedny", jednym z dwunastu pierwszych misjonarzy franciszkańskich przysłanych Hiszpanii na wezwanie Korteza. Motolinia wędrował o stosunku religii, po Indian do jego p r a c y jest Historia de Barcelona 1941. 1914, ' Pedro historię Peru de Mexico Cieza Grupa Meksyku, de i końkwisty. ta z n a l a z ł a Gwatemali chrześcijaństwa, los Indios León jest de general 1956. la i się w ich Nueva autorem Meksyku Nikaragui historii España. szeregu już w zbierając i do kultury. 1523 kronik r. informacje Wynikiem Ostatnie wydania Daje także relacje o kulturze I n k ó w był Nowej — przedstawiających uzyskane za po- �INDIAŃSKA HISTORIOGRAFIA 247 W wymienionych tu przykładowo nielicznych tylko tego typu kroni­ kach niecodzienny, jak na tamte czasy, wydaje się fakt życzliwego stosunku autorów tych historycznych przekazów do Indian i próby zrozumienia ich wysokiej przecież, choć odmiennej bardzo od europej­ skiej, kultury. Dzięki takiej postawie kronikarze ci uzyskiwali od tubyl­ ców nie tylko opisy oraz oceny konkwisty i jej skutków, lecz także drobiazgowe informacje na temat szeregu dziedzin indiańskiego życia gospodarczego, społecznego i religijnego w czasach poprzedzających jeszcze podbój. W kilka już jednak lat po zdobyciu Ameryki niektórzy Indianie opanowali doskonale umiejętność posługiwania się alfabetem łacińskim, dzięki czemu zachowały się do naszych czasów spisane przez nich samych wspomnienia z okresu pierwszych kontaktów z Europejczykami. Za klasyczny przykład posłużyć może tu anonimowa relacja z Tlatelolco datowana na rok 1528, a także tzw. Memorial z Solóla, zwany również Rocznikami Cdkchiquelów . s ś r e d n i c t w e m t ł u m a c z y — od m i e j s c o w e j l u d n o ś c i . C z ę ś ć p i e r w s z a k r o n i k i : Parte primera de la chronica del Perú, que tracta la demarcación de sus provincias, la descripción aellas, las fundaciones de las nuevas ciudades, los ritos y costumbres de los Indios, y otras cosas estrañas dognas de ser sabidas, S e v i l l a 1553; A n t w e r p e n 1554; c z ę ś ć d r u g a : Segunda Parte de la Crónica del Perú, que trata del Señorío de los Incas Yupanquis y de sus grandes hechos y gobernación, Madrid 1880; t r z e c i a c z ę ś ć p o ś w i ę c o n a k o n k w i ś c i e z a g i n ę ł a . Z c z ę ś c i c z w a r t e j z a c h o w a ł y s i ę do d n i a dzisiejszego j e d y n i e t r z y k s i ę g i : La guerra de las Salinas, La guerra de Chu­ pas, La guerra de Quito, t r a k t u j ą c e o w e w n ę t r z n y c h w o j n a c h m i ę d z y k o n k w i s t a ­ d o r a m i . W s z y s t k i e t r z y w y d a n o w j ę z y k u a n g i e l s k i m : The war of Quito, London 1913; The war of Chupas. Cieza's chronicle, L o n d o n 1918; The war of las Salinas. Cieza's chronicle, L o n d o n 1923. 8 A n o n i m z Tlatelolco przechowywany w Bibliotece Narodowej w Paryżu w c h o d z i w s k ł a d z b i o r u : Unos Anales Históricos de la nación Mexicana. Anónimo manuscrito de Tlatelolco, [w:] E . M e n g i n, [ed.] Unos Anales Históricos de la nación Mexicana, Corpus Codicum Americanorum Medii Aevi, vol. 2, C o p e n h a g e n 1945. Roczniki z Sokola, p i s a n e p r z e z k i l k u a u t o r ó w , d o p r o w a d z o n o do 1604 r. Z a ­ w i e r a j ą one w p i e r w s z e j c z ę ś c i h i s t o r i ę I n d i a n G w a t e m a l i p r z e d h i s z p a ń s k i m p o d ­ bojem, w drugiej zaś p r z e d s t a w i a j ą przebieg konwisty oraz o b e j m u j ą k r o n i k ę ż y c i a I n d i a n z S o l o l a . O r y g i n a ł p u b l i k o w a n y , por. Memorial de Tecpán — Atitlán (Solóla). Anales de los Cakchiqueles. Historia del antiguo. Reino del Cakéhiquel dicho de Guatemala, [w:] M e n g i n, op. cit., vol. 4, C o p e n h a g e n 1952. A u t o r y t a ­ t y w n e t ł u m a c z e n i a z j ę z y k a o r y g i n a ł u n a j ę z y k h i s z p a ń s k i , por. Memorial de Solola. Anales de los Cakchiqueles. Seguido de Titulo de los Señores de Totonicapán, [ E d . D e A d r i á n R e c i n o s ] , M é x i c o 1950; The Annals of the Cakchiquels. Title of the Lords of Totonicapán, [ T r a n s l a t e d f r o m the C a k c h i q u e l M a y a by A d r i a n R e ­ cinos a. D e l i a G o e t z . N o r m a n ] . U n i v e r s i t y of O k l a h o m a P r e s s , 1953. O g ó l n e w i a ­ d o m o ś c i o i n d i a ń s k i c h ź r ó d ł a c h do h i s t o r i i G w a t e m a l i , por. R . W . К i n ż a ł o w , Indiejskije istoczniki po istorii i etnografii narodów Gornoj Gwatiemaly w X— —XVI ww., [w:] Ot Al jaski do Ogniennoj Zjemli. Istoria i Etnografija stran Amie­ riki, M o s k w a 1967, s. 222—233. �248 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA Wkrótce liczbę tych dziejopisarzy powiększyli zhiszpanizowani t u ­ bylcy, na ogół wywodzący się w linii prostej z arystokratycznych warstw społeczeństwa indiańskiego. Dla przykładu wystarczy tu chyba wymienić kronikarza Fernando Alvarado Tezozómoca i Fernando de Alva Ixtiilxochitl, jeśli chodzi o Amerykę Środkową, oraz Felipe Guarnan Poma de Ayala, autora znanej relacji o Peru . Trzecią grupę indiańskich kronikarzy stanowili na ogół Metysi, w których żyłach obok k r w i jakiegoś znakomitego zdobywcy płynęła krew matki pochodzącej z najwyższych warstw miejscowego społeczeń­ stwa. Ten mariaż k r w i okazał się wystarczającym asumptem do umożli­ wienia młodemu mieszańcowi godnego, jak na ówczesne czasy, w y ­ kształcenia. I tak wyrastał on w podziwie dla waleczności i odwagi narodu ojca, ale równocześnie tradycje przekazane przez m a t k ę budziły w nim skłonność do refleksji nad losem ludności, z którą związany był przecież więzami k r w i . W ten sposób powstały relacje o warunkach życia Indian po podboju napisane sugestywnie, nierzadko z ogromnym zacięciem literackim oraz pasją gorącej obrony tubylców przed w y ­ zyskiem i grabieżą kolonizatorów. Autorzy tych kronik wędrowali często po kraju, przeprowadzając z przedstawicielami ludności indiań­ skiej szczegółowe wywiady. Interesowały ich przede wszystkim aktualne warunki życia podbitych, informując się równocześnie w zakresie dawnej kultury, która pozostała jeszcze żywa w pamięci ludzi starszych. Nie­ którzy z tych kronikarzy okazywali się tak gorącymi obrońcami wszy­ stkiego co indiańskie, że świadomie pomijali milczeniem wszelkie fakty mogące ewentualnie rzucić jakiś cień wątpliwości na prawość postępo­ wania czołowych przedstawicieli ludu, z którymi związani byli w linii macierzystej stosunkami pokrewieństwa. Subiektywizm tego rodzaju daje się zauważyć u kronikarzy 2 poł. X V I w., m.in. u Garcilaso de la Vega, syna hiszpańskiego hidalgo i księżniczki inkaskiej, oraz Diego Muñoz Camargo, Metysa z tlaskalańskiej arystokracji . 9 10 9 Fernando n a n d o de Alvarado Alva Mexico, M e x i c o 1829; Poma de l'Institut T e z o z ó m o c , I,xtlilxochitl, Ayala, tenże, Nueva d'Ethnologie", dukcje ilustracji, t. Historia Coránica 23: szczegółowe Crónica Horribles Chichimeca, y 1936. mexicana, Crueldades buen i zwyczajach rnan Poma wiejskiej konkwiście. Seria 1 0 de w Indian gobierno, Tłumaczenia Ayala, Peru Wiek „Etnografia w ostatnim XVI i I poł. XVI panowania w., de la Vega [El Inca], w. w et w niej tenże, Podstawy General Mémoires de repro­ materiałów gospodarce, kroniki Inków Guarnan kroniki, świetle Prace Wydziału Historia de Felipe tej Felipe wie­ Gua­ gospodarki i pierwszym stuleciu po Filozoficzno-Historycznego, E t n o g r a f i a , n r 5, U n i w e r s y t e t i m . A . M i c k i e w i c z a , P o z n a ń Garcilaso Fer­ zawartych w Zwierzęta P o l s k a " , t. 4: 1961; okresie XVII i XVII 1944; Conquistadores „Travaux fragmentów komentarze i analizy Peru México los M e x i c o 1875; etnograficznych znaleźć m o ż n a : M. F r a n k o w s k a , rzeniach de del 1967. Perú, Madrid 1722; �INDIÁNSKÁ HISTORIOGRAFIA 249 Do tej dużej skarbnicy kronikarskiej zaczęto coraz częściej sięgać w X I X w., a zwłaszcza w X X w., publikując wybrane dokumenty, kro­ niki i relacje. Pod t y m względem i polski rynek wydawniczy starał się nie pozostawać zupełnie w tyle. Przetłumaczono kilka kronik, co w sumie jest tylko kroplą w morzu tego, co można by jeszcze w t y m względzie zrobić. W okresie powojennym ukazały się w polskim tłuma­ czeniu trzy relacje hiszpańskie dotyczące konkwisty i pierwszego okresu kolonizacji. Są to pamiętniki Hernando Colona, drugiego syna odkrywcy Ameryki, Bernala Diáz del Castillo, uczestnika zdobywczej wyprawy Korteza do Meksyku, oraz relacja o katastrofalnych skutkach podboju pióra znakomitego obrońcy amerykańskich tubylców — Bartolomé De Las Casas . Źródła indiańskie reprezentowane są w języku polskim przez dwie publikacje, a mianowicie Zdobycie Meksyku, Azteka Anonima, oraz wydany pod koniec 1967 r. wybór relacji o podboju zatytułowany Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych Pierwsza z wymienionych wyżej indiańskich pozycji jest bezpośrednim polskim tłumaczeniem re­ u 1 2 t e n ż e, Obras completas, B i b l i o t e c a de A u t o r e s E s p a ñ o l e s , t. 133, cz. I I , M a d r i d 1960; D i e g o M u ñ o z C a m a r g o , Historia de Tlaxcala, M e x i c o 1892; t e n ż e , op. cit., M e x i c o 1948. 1 1 Wspomnienia o życiu K o l u m b a z o s t a ł y napisane prawdopodobnie w latach 1531—1538. P o l s k i p r z e k ł a d d o k o n a n y z o s t a ł n a p o d s t a w i e o s t a t n i e g o w y d a n i a w ł o s k i e g o , por. Le Historie delia vita e dei fatti di Cristoforo Colombo per D. Fer­ nando Colombo suo figlio, M i l a n o 1930. P o l s k i e w y d a n i e : H e r n a n d o C o l o n , Dzieje żywota i znamienitych spraw admirała don Krzysztofa Kolumba, Warszawa 1965; W p r z e k ł a d z i e polskim d o s t ę p n y jest obszerny w y b ó r p a m i ę t n i k ó w B e r n a l a Diaz del C a s t i l l o , d o k o n a n y z w y d a n i a m e k s y k a ń s k i e g o — Historia verdadera de la conquista de la Nueva España, I w y d . , M e x i c o 1632; w s p ó ł c z e s n e w y d a n i a : M e x i c o 1939 i M e x i c o 1955. P e ł n e w y d . w j . a n g i e l s k i m — t e n ż e , The true history of the conquest of New Spain, 5 t., L o n d o n 1908—1916. P o l s k i w y b ó r : t e n ż e , Pa­ miętnik Żołnierza Korteza, czyli prawdziwa historia podboju Nowej Hiszpanii, W a r s z a w a 1962; B a r t o l o m é D e L a s C a s a s , Krótka relacja o wyniszczeniu Indian ułożona przez ks. B i s k u p a O . B a r t ł o m i e j a D e L a s C a s a s z zakonu Sw. Dominika, W a r s z a w a 1956. P r z e k ł a d u d o k o n a n o n a p o d s t a w i e p i e r w s z e g o w y d a n i a h i s z p a ń ­ s k i e g o : Brevissima relación de la Destruction de las Indias colegida por el obispo fray Bartolomé De Las Casas o Casaus de la orden de Santo Domingo, Sevilla* 1552. O b s z e r n y k o m e n t a r z i w s t ę p d o ł ą c z o n y do t ł u m a c z e n i a : Ż y w c z y ń s k i , Las Cacas, jego życie i działalność, s. 5—100. W a r t o w y m i e n i ć r ó w n i e ż p o c h o d z ą c y z okresu k o n w i s t y traktat teologiczno-prawniczy De Vitoria, op. cit., prze­ t ł u m a c z o n y z o r y g i n a ł u ł a c i ń s k i e g o pt. De Indis, s p i s a n e g o n a p o d s t a w i e w y k ł a d ó w w y g ł a s z a n y c h p r z e z a u t o r a w 1539 г., por. Ż y w c z y ń s k i , op. cit., s. 5—27: P r z e d ­ mowa. 1 2 A z t e k A n o n i m , Zdobycie Meksyku, Wrocław—Kraków 1959; Zmierzch Azteków. relacje o podboju, Warszawa 1967. B i b l i o t e k a N a r o d o w a , s e r i a I I , n r 116, Kronika zwyciężonych. Indiańskie �250 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA lacji azteckiej napisanej pierwotnie w języku náhuatl, będącego w X V i X V I w. swego rodzaju ,lingua franca" Ameryki Środkowej. Tłuma­ czenia oryginału azteckiego, wchodzącego w skład tzw. Codex florentinus, dokonał znakomity polski językoznawca Tadeusz Milewski, znający doskonale nie tylko język, ale również historię i kulturę ludów Nahua. Dzieło powyższe stanowi fragment zbioru tekstów, którego inspiratorem i ostatecznym redaktorem był hiszpański zakonnik Bernardino de Sahagún. Podzielił on teksty spisane przez otaczających go notabli azteckich bądź przez niego samego pod dyktando indiańskich informatorów, na dwanaście ksiąg zawierających głównie stare przekazy o historii aztec­ kiego narodu i jego kulturze w czasach poprzedzających przybycie Hiszpanów. Jedynie ostatnia księga powstała w całości po podboju Meksyku, a zawarte w niej materiały stanowią szczegółowe źródło poznania przebiegu walk Indian z konkwistadorami i ostatnich dni panowania władców azteckich. Szczegółowa analiza tego tekstu, który przetłumaczony został właśnie na język polski, pozwoliła ustalić, iż autorem jego jest tylko jedna osoba, którą T. Milewski umownie nazwał Aztekiem Anonimem. Indianin ten doskonale zorientowany w biegu wypadków i znający świetnie stosunki na dworze Motekosomy I I naj­ prawdopodobniej należał do jego najbliższego otoczenia. Wymieniony dokument, napisany najprawdopodobniej między 1530 a 1540 г., jest wstrząsającą relacją obfitującą w wiele dramatycznych opisów o czasach równie szybkiego, jak i niespodziewanego upadku potężnego imperium. Źródło to przedstawia dużą wartość nie tylko dla uczonych, ale dzięki swym walorom artystycznym i literackim z po­ wodzeniem może być nawet adaptowane do inscenizacji teatralnej. Te walory XVI-wiecznego tekstu azteckiego dostrzegł jeden z krakowskich teatrów, który w 1964 r. udostępnił go publiczności. Szkoda tylko, że podobnego przedsięwzięcia nie podjęły i inne sceny, gdyż na pewno warta jest tego ta mało u nas znana literatura, a przecież tak oryginalna, wolna od europejskich wpływów i artystycznych konwencji Starego Świata. Wyrosła ona bowiem z miejscowych, bogatych tradycji epicznych i lirycznych. Twórczość ściśle literacka Azteków przejawiała się głównie w formie poezji i mów o charakterze moralno-politycznym, których tylko nieliczne fragmenty zachowały się do naszych czasów. Obok poezji mitologiczno-religijnej rozwijała się twórczość literacka w środowisku dworskim o wyraźnie zarysowanych elementach świeckich. W utworach tych zawarte były niejednokrotnie głębokie treści filozoficzne, dające świadec­ two wysokiego stosunkowo rozwoju wiedzy racjonalnej i początków naukowej filozofii uwalniającej się już od światopoglądu reprezento; �INDIAŃSKA 251 HISTORIOGRAFIA 13 wanego przez warstwy k a p ł a ń s k i e . W tej przeważnie anonimowej spuściźnie wyróżnia się jednak szczególnie poezja znanego z imienia księcia Tezcuco — Nezahualcóyotla (1418-1472) . Opublikowanie w języku polskim X I I księgi zbioru Sahaguna stało się więc dużej wagi wydarzeniem wydawniczym. Po raz pierwszy bowiem pozwoliło polskiemu czytelnikowi zapoznać się choćby z częścią dorobku literackiego mieszkańców Doliny Meksyku. Tłumaczenie tego dzieła jest tym bardziej wartościowe, że dokonano go bezpośrednio z j ę ­ zyka náhuatl, co daje rękojmię wierności z tekstem oryginału. Skrupulat­ ność tłumaczenia, dokonanego przez świetnego znawcę mezoamerykańskich kultur, pozwala również na pełne wykorzystanie go w celach ściśle naukowych. Obszerny wstęp wyjaśniający w przystępny sposób całokształt kultury Azteków, sytuację w państwie Motekosomy w okresie przybycia Korteza, a także świetna analiza genezy i charakteru dzieła Azteka Anonima wraz z nadzwyczaj dokładnie opracowanymi przypi­ sami ułatwiają z jednej strony lepsze zrozumienie samego tekstu i ducha języka, z drugiej zaś przyczyniają się do rozszerzenia wiedzy czytelnika w 0 ludności zamieszkującej Meksyk przed i w dobie konkwisty. Tak więc obok bezsprzecznych wartości naukowych praca T. Milewskiego jest również jednym z najlepszych przykładów dobrej roboty w dziele popu­ laryzacji wiedzy . Druga publikacja wydana w języku polskim, Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych, jest antologią obejmującą fragmenty kronik 1 relacji indiańskich o podboju Meksyku; Praca stanowi tłumaczenie meksykańskiego zbioru, opracowanego przez znanego specjalistę od zagadnień kultury azteckiej — Miguela León-Portilla, uczonego z Naro­ dowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksyku . 1S 16 1 3 T e k s t y s t a r o ż y t n e j p o e z j i a z t e c k i e j z e b r a n e z o s t a ł y m.in. p r z e z D . G . B r i n t o n a, Ancient Náhuatl Poetry. Containing the Náhuatl text of XXVII ancient mexican poems, [w:] Brinton's library of aboriginal literature, t. 7, P h i l a d e l p h i a 1887; t e n ż e , Rig Veda Americanus. Sacred Songs of the Ancient Mexicans with a Gloss in Náhuatl, [w:] Brinton's library P h i l a d e l p h i a 1890; A . M . G a r i b a y, P o e s í a indígena de la altiplanicie, B i b l i o t e c a del E s t u d i a n t e U n i v e r s i t a r i o , No 11, M é x i c o 1952. O t r e ś c i a c h f i l o z o f i c z n y c h w p o e z j i : Т. M i l e w s k i , Elementy panteistyczne w religii Azteków, „Roczniki Filozoficzne T o w a r z y s t w a Naukowego K a t o ­ l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u L u b e l s k i e g o " , t. 5: 1957 z. 3, s. 15—37; t e n ż e , Ziemia i niebo w poezji Azteków, „ L u d " t. 50: 1966, s. 297—320. 1 4 Poematy N e z a h u a l c ó y o t l a t ł u m a c z o n o i rozpowszechniano w Meksyku g ł ó w n i e w latach dwudziestych X I X w. w z w i ą z k u z w y s t ę p u j ą c ą w ó w c z a s t e n d e n c j ą meksykanizacji m i e j s c o w e j l i t e r a t u r y . O N e z a h u a l c ó y o t l u i jego d z i a ł a l n o ś c i , por. P r e s c o t t , op. cit., s. 8—9, 77, 83, 660; G . С. V a i 11 a n t, Aztekowie z Meksyku. Powstanie, rozwój i upadek narodu azteckiego, W a r s z a w a 1965, s. 132, 136—138, 227. " A z t e k A n o n i m , op. cit., s. I I I — X C I X : T . M i l e w s k i , T y t u ł o r y g i n a ł u : Vision de los vencidos. Relaciones indígenas Universidad Nacional Autónoma de Mexico, M e x i c o 1961. 1 6 Wstęp. de la conquista. �252 MIROSŁAWA POSERN-ZIEŁINSKA Ten wybór tekstów źródłowych zdaje się być jak najściślej związany z zasadniczymi dotychczasowymi tendencjami dominującymi w historio­ grafii dotyczącej okresu konkwisty. Przedstawiciele jednego z tych kierunków stali na stanowisku całkowitego apoteozowania konkwisty i następującego po niej okresu kolonialnego jako zjawiska w gruncie rzeczy postępowego i niosącego w sumie duże korzyści dla ludności tubylczej. Korzyści te dostrzegali oni przede wszystkim w nawróceniu Indian na katolicyzm oraz stopniowym wciąganiu ich w krąg zdobyczy europejskiej cywilizacji. Nie zauważali jednak, iż ta metafizyczna wiara w kulturowe posłannictwo konkwistadorów miała dla podbitej ludności jak najgorsze następstwa. Do dziś wskazuje się, że konkwista rozpatry­ wana w kategoriach społecznego rozwoju uznana być może za zjawisko postępowe, gdyż wg tych opinii zniszczona przez zdobywców kultura i tak znajdowała się już na drodze do zastoju i regresu. Uwypuklanie wszystkich tych domniemanych czy rzeczywistych przesłanek, które ja­ koby usprawiedliwić miały bezprawia, podboje i kolonizację, daje się zauważyć już w XVI-wiecznym p i ś m i e n n i c t w i e S t a n o w i s k u takiemu przeczą jednak wyraźne tendencje rozwojowe, jakie przejawiały się w społeczno-politycznym i kulturowym życiu wysoko cywilizowanych społeczeństw. Ameryki w dobie wypraw Korteza i Pizarra. Inne zgoła pozycje zajmują niektórzy uczeni meksykańscy widząc w konkwiście i kolonizacji wyłącznie narzędzie zubożenia oraz depopulacji Indian przy równoczesnym zniszczeniu ich w wysokim stopniu rozwiniętej c y w i l i z a c j i . Trzecia wreszcie tendencja jest wynikiem kompromisu między w.w. kierunkami w historiografii czasów podboju i kolonizacji Nowego Świata. Stara się ona zerwać zarówno z jednoznacznie negatywnie ocenianą rolą hiszpańskich konkwistadorów, jak i apologetyczną wersją o cywilizacyj­ nym posłannictwie białej rasy na kontynencie amerykańskim. Kierunek ten stara się z jednej strony podkreślić dodatni wpływ kultury europej­ skiej na kulturę starożytnego Meksyku, ale równocześnie demaskuje okrucieństwo i zezwierzęcenie zdobywców, co doprowadziło w sumie do wyniszczenia żywotnych sił tak podbitego narodu, jak i jego kultury. Jednym z ważniejszych rzeczników tego naukowego liberalizmu jest lS 1 7 A. G b a j а у luciones de sociales de la beneficencia Madrid 1942; 1931; A. conquista 1 8 seguc Patron, México, española S. de D o t or, en México, Madariaga, Hernán española, Comentario t. 1—5, Cortés, Mexico 1954. G. G a r c í a , Carácter de los los textos de la historiadores critico, histórico, auténtico a las M e x i c o 1926—1935; P . L . L a g u a r t a , M e x i c o 1655; С . Hernán Cortés, Madrid 1948; conquista primitivos, P e r e y r a, revo­ Historia Hernán Cortés, C o n q u e r o r of M e x i c o , L o n d o n , E. Barrios española Mexico en América 1940. Berumen, y en La México �INDIAŃSKA 253 HISTORIOGRAFIA 19 w historiografii meksykańskiej L . Castillo L e d ó n . Wśród uczonych francuskich podobne stanowisko zajmuje m.in. J. Lafaye, autor prze­ tłumaczonej również na język polski pracy o konkwistadorach. J u ż na pierwszych stronach swej książki pisze on, że: „ N i e m o ż n a [...] w s p o s ó b z g o d n y z d u c h e m h i s t o r i i o p o w i e d z i e ć d z i e j ó w Z d o ­ b y w c ó w , j e ż e l i u p r z e d n i o nie z e d r z e s i ę z n i c h z a s ł o n l e g e n d y , z a r ó w n o c z a r n e j , j a k b o h a t e r s k i e j . U w o l n i ć k o n k w i s t a d o r ó w od i c h w s p a n i a ł e g o i m i e n i a , to s p r o w a ­ dzić ich z mitycznych w y ż y n , na k t ó r e w y w i n d o w a ł ich romantyzm europejski n a t r z ę s a w i s k a h i s t o r i i , gdzie t o c z y ł o s i ę i c h ż y c i e . Z b u r z m y ł u k i t r y u m f a l n e , j a k i e w z n i o s ł a i m — w w i e r s z u i p r o z i e —< H i s z p a n i a c e s a r s k a , o s t r o ż n i e t r a k t u j m y o s k a r ż e n i a h i s t o r y k ó w angielskich i hugonockich; zbadajmy s p r a w ę pozwalając m ó w i ć ś w i a d k o m , tzn. s a m y m Zdobywcom, c y t u j ą c ich relacje, i s u r o w y m s ę d z i o m , j a k i m i b y l i d l a n i c h « z d o b y w c y d u c h o w i » , tzn. m i s j o n a r z e . S t r o n n i c z o ś ć j e d n y c h i d r u g i c h nie p o z o s t a w i a ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , m a j e d n a k t ę w a r t o ś ć , ż e w p r o ­ w a d z a n a s w obcy ś w i a t d u c h o w y Z d o b y w c ó w . J e d y n i e b o w i e m z i c h p u n k t u w i ­ dzenia p a t r z ą c m o ż e m y ich z r o z u m i e ć i tylko wedle zasad m o r a l n o ś c i , j a k ą s i ę rządzili, mamy prawo sądzić ich p o s t ę p o w a n i e . " 3 0 Lafaye nie wspomina jednak nic o opiniach świadków z drugiej strony frontu walk hiszpańsko-indiańskieh. Parafrazując wypowiedź francus­ kiego amerykanisty należy pozwolić także przemówić nie tylko samym zdobywcom i ich surowym sędziom, ale i „pokonanym", dzięki czemu uzyskamy możliwość obiektywnej oceny i zrozumienia obok konkwisty również i skutków zderzenia się dwóch, jakże różnych cywilizacji. Zatem tylko spojrzenie na dzieje podbojów Ameryki poprzez świat pojęć zarówno Hiszpana, jak i Azteka czy Inki, pozwala na wyrobienie w ł a ś ­ ciwego sądu o ludziach i ich czynach w dobie tworzenia hiszpańskiego imperium. Zdaje się, że taki właśnie cel przyświecał autorowi wyboru tekstów indiańskich M . León-Portilla. Starał się w ten sposób udostępnić szerokiemu gronu czytelników publikację, która stanowiłaby wyraźną przeciwwagę hiszpańskich kronik i relacji, a równocześnie pozwoliłaby zweryfikować dotychczasowe, często nieuzasadnione poglądy na temat poziomu cywilizacyjnego Indian w momencie ich pierwszych kontaktów z Europejczykami. Miał on przede wszystkim na względzie uksztłtowanie możliwie najbardziej zobiektywizowanej oceny podboju Nowego Świata. Uważając, że osiągnąć to można wyłącznie na drodze skrupulatnego, chłodnego konfrontowania ze sobą opinii zwycięzców i zwyciężonych, 1 9 L. Mexico 2 0 Castillo J. L a f a y e , reprezentuje —371. Ledón, La conquista y colonización española en México, 1932. Konkwistadorzy, Warszawa F . А . К i г к p a t r i с к, Zdobywcy 1966, Ameryki, s. 9; Zbliżone stanowisko W a r s z a w a 1957, s. 369— �254 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA M . León-Portilla dostrzegł prawdę leżącą w przysłowiowym W związku z t y m pisze: „Z j e d n e j s t r o n y t e k s t y i pisma obrazkowe Indian, p a ń s k i e złożą s i ę na dwie p ł a s z c z y z n y historycznego się konkwista. Nie ulega wątpliwości, że między środku. a z drugiej relacje hisz­ zwierciadła, w którym obrazem odbija przedstawionym przez Indian a tym, jaki m a l u j ą Hiszpanie, istnieć będą duże różnice. Niezależnie jednak od w z a j e m n e g o ludzkie. potępiania się i braku I jako takie powinny zrozumienia obydwa wizerunki są b y ć studiowane w sposób obiektywny. głęboko Albowiem t y l k o i c h s p o k o j n e p r z e a n a l i z o w a n i e , w o l n e od u p r z e d z e ń i s y m p a t i i , p o z w o l i z r o ­ z u m i e ć korzenie w s p ó ł c z e s n e g o Meksyku, k t ó r y narodził się w w y n i k u g w a ł t o w n e g o zderzenia d w ó c h światów, jakie m i a ł o miejsce przed w i e k a m i . " 2 1 Autor wyboru indiańskich relacji, przetłumaczonych niedawno na język polski, jest doskonałym znawcą kultury Indian Nahua, specjalizu­ jącym się głównie w śledzeniu ich przedkortezjańskiego światopoglądu, sposobu, w jaki wyobrażali sobie wszechświat, a w n i m miejsce czło­ wieka. Przez długi okres wydawało się, że poznanie zasadniczych elemen­ tów światopoglądu. Indian okresu przedkolumbijskiego, ze względu na brak dostatecznej ilości źródeł, będzie zawsze napotykało przeszkody nie do przezwyciężenia. Szczegółowe studia w t y m zakresie zapoczątkowali uczeni tej miary, co Eduard Seler, Alfonso Caso, Jacques Soustelle, oraz Angel Garibay . Najdalej jednak dociekania naukowe w t y m kierunku posunął M . León-Portilla. Wynikiem jego naukowych dociekań było kilka prac, z których jedna — poświęcona filozofii ludów Nahua — zdo­ była sobie, dzięki licznym tłumaczeniom na języki obce, największą p o p u l a r n o ś ć . Uczony ten badania swe oparł na szczegółowej analizie dokumentów i utworów poetyckich, spisanych w literackim języku mieszkańców Tenochtitlanu, głównego miasta Azteków. 22 23 Głęboka znajomość azteckiego piśmiennictwa pozwoliła mu również stworzyć antologię, której „zamierzeniem [...] było przekazanie współ­ czesnemu czytelnikowi jednego z najbardziej cennych świadectw, jakie zostawił naród świadomy swojej historii i wartości swojej własnej k u l ­ tury" . 24 2 1 Zmierzch 2 2 E. Seler, Alterthumskunde, Azteków, s. 33: M . L e ó n - P o r t i l l a , Gesammelte Abhandlungen t. 1—5, B e r l i n M e x i c o 1937; J . S o u s t e l l e , 1940; t e n ż e , La vie 2 3 ciones Siete especiales en sayos Faculdad 2 4 del sobre de F i l o s o f í a León-Portilla, La p e n s e s cosmologique des Historia M. L e ó n - P o r t i l l a , La Instituto cultura Azteques Amerikanischen Náhuatl, The des á la veille de la literatura filosofía Indigenista y Letras, Od autora wyboru. 1902—1923; A . C a s o , quotidienne P a r i s 1955; A . G a r i b a y , zur náhuatl, Sprach- Religion anciens oj the Mexicains, de la conquete n á h u a t l , 2 t., M e x i c o estudiada Interamericano, en sus Mexico 1958. O d a u t o r a w y b o r u , s. 31. Paris espagnole, 1953—1954. fuentes, 1956; U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t o n o m a de Mexico und Aztecs, Edi­ tenże. México. �INDIAŃSKA HISTORIOGRAFIA 255 Praca ta stanowi interesujący wybór tekstów zróżnicowanych tak pod względem chronologicznym, jak i ich terytorialnego pochodzenia. Począwszy od najstarszych pieśni o podboju, tzw. „icnocuicatl", dato­ wanych na lata 1523 i 1524, a skończywszy na dokumentach spisanych już w 2 pol. X V I w., mamy również okazję zapoznać się z jednej strony z relacjami obrońców azteckiego imperium i ich sprzymierzeńców, a z drugiej — z przekazami stronników Korteza. walczących u boku Hiszpanów, przeciwko swym odwiecznym wrogom — Aztekom. Nieco więcej niż połowę zaprezentowanych tekstów w antologii M . León-Portilla stanowią relacje zebrane przez B. Sahaguna. Po w n i - . kliwszej ich analizie (brak bowiem w wydaniu León-Portilla dokładnej dokumentacji naukowej) okazuje się, że bez wątpienia pochodzą one wszystkie z owej X I I księgi, którą już kilka lat temu wydano w języku polskim w tłumaczeniu i opracowaniu T. Milewskiego. Zatem po raz wtóry na naszym rynku wydawniczym znalazło się niemal w całości to samo dzieło, choć wiele innych, równie interesujących i wartościo­ wych, czeka jak dotąd na przetłumaczenie i opublikowanie. Nie chcę tu bynajmniej kwestionować w ogólności sensu wydania Zmierzchu Azteków, bo w sumie jest to praca niezwykle cenna, co starałam się powyżej wykazać. Zastanawia mnie jednak fakt wyboru tej, a nie innej antologii. Mam chyba prawo mniemać, że wydawnictwo, tłumacz oraz osoby sprawujące naukową pieczę nad tą publikacją znały Zdobycie Meksyku w tłumaczeniu T. Milewskiego. Nie sposób przecież przypuścić, by nie wiedziano nic o tej jedynej, jak dotychczas, i stosun­ kowo niedawno wydanej u nas indiańskiej relacji, t y m bardziej że nawet w przypisach powołano się na autorytet Milewskiego, podając dokładne dane bibliograficzne tłumaczonego przezeń azteckiego doku­ mentu . Zatem jakie motywy przemawiały za dokonaniem tłumaczenia antologii, która ze względu na zawarte w niej relacje nie stanowi znów takiego novum na polskim rynku wydawniczym? Wydaje się, że przy­ czyna t k w i w tym, iż nie skonsultowano się w należytym stopniu z kom­ petentnymi w t y m zakresie krajowymi specjalistami. A może, pomijając tę powszechnie obowiązującą zasadę, oparto się wyłącznie na autorytecie, jakim niewątpliwie jest znakomity uczony meksykański M . León-Portilla. Nie przypuszczam jednak, by był on poinformowany o dorobku skromnej jeszcze polskiej amerykanistyki w zakresie tłumaczeń azteckiego piś­ miennictwa. Trudno zaś dziwić się, że w swym zbiorze indiańskich relacji o podboju, tak dużo miejsca przeznaczył dla jednego z najwarto­ ściowszych zabytków literackiej spuścizny ludów Nahua, jakim bez wątpienia jest utwór, którego autorstwo, za T. Milewskim, przypisujemy Aztekowi Anonimowi. 25 2 5 Zmierzch Azteków, s. 214, 222, p r z y p . 44. Aneks. �256 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA Któż więc ponosi odpowiedzialność za powtórne tłumaczenie tego samego dzieła, przy równoczesnej chronicznie zbyt małej inicjatywie wydawniczej w zakresie problematyki amerykanistycznej? Zapotrzebo­ wanie społeczne na tego typu publikacje jest bez wątpienia ogromne. Zamiast więc dostarczyć odbiorcy jakąś nową, nie znaną mu dotąd po­ zycję, zmarnowano dużo ludzkiej pracy i nakładów finansowych. T y m jednak razem tłumaczenia dokonano nie z języka oryginału, t j . náhuatl, jak zrobił to T. Milewski, lecz z hiszpańskiej wersji językowej opraco­ wanej przez słynnego meksykańskiego językoznawcę i filologa Angel Maria Garibaya . Z racji pełnego wyczerpania nakładu Zdobycia Meksyku może najzupełniej wystarczyłoby opublikowanie drugiego w y ­ dania tego dzieła, a niezwykle zasłużona „seria ceramowska" znalazłaby wolne miejsce dla rzeczywiście n o w e g o . t y t u ł u z zakresu dziejów i k u l ­ tury kontynentu amerykańskiego. Tymczasem powtórne, i to podwójne, tłumaczenie (z n á h u a t l na język hiszpański, a następnie z hiszpańskiego na język polski) nie pozostało na pewno z korzyścią dla azteckiego oryginału. Nie trzeba chyba udowad­ niać, że kilkakrotne, kolejne tłumaczenia zawsze prowadzą do zniekształ­ ceń pierwotnego tekstu. Nic więc dziwnego, że tego typu deformacje zaistniały również i w tłumaczeniu dokonanym przez M . Sten. A oto przykład różnic między obydwoma polskimi wersjami fragmentu X I I księgi Sahaguna: 26 „ R z e k ł i m : p o d z i w i a l i ś m y n i e b i e s k i e t u r k u s y . M a j ą b y ć dobrze s t r z e ż o n e . S k a r b ­ n i c y b ę d ą i c h dobrze s t r z e c . J e ż e l i d o p u s z c z ą , a b y c o k o l w i e k z g i n ę ł o , d o m y i c h z o s t a n ą z a b r a n e i z a b r a n e b ę d ą i c h d z i e c i , n a w e t te, k t ó r e z n a j d u j ą s i ę j e s z c z e w łonie matki." 2 7 „[...] i r z e k ł i m : Z d u m i e w a m y s i ę t y m i c i e m n o z i e l o n y m i , k o s z t o w n y m i t u r k u ­ s a m i . N i e c h b ę d ą d o b r z e s t r z e ż o n e ! N i e c h j e u k r y j ą i dobrze s t r z e g ą ! J e ś l i k t o ś je w y p u ś c i , [biada] n a s z y m d o m o m , n a s z y m d z i e c i o m , n a s z y m b r z e m i e n n y m [ k o ­ bietom]!" 2 8 Pomijając różnice natury stylistycznej obu wyżej przytoczonych fragmentów polskich tłumaczeń, których nie sposób wyeliminować w wypadku dokonania ich przez dwie różne osoby, zwracają uwagę prze­ de wszystkim różnice o charakterze merytorycznym. W pierwszym cytacie, zaczerpniętym ze Zmierzchu Azteków, widzimy Motekosomę, bo jemu to przypisuje się wypowiedzenie tych słów, jako bezwzględnego, 2 6 P o r . G a r i b a y, 1964; t e n ż e , dzieła Poesía S a h a g ú n, Garibay, Historia 4 t„ Mexico 2 7 Zmierzch 2 8 Aztek Historia ...; t e n ż e , indígena..., Garibay general...; Edición 1956. Azteków, Anonim, s. 68. op. cit., s. La 14. literatura de los Aztecas, Mexico jest t a k ż e autorem nowego opracowania Porua, preparada por el doctor �INDIAŃSKA 257 HISTORIOGRAFIA despotycznego władcę, który — jak wynika z szerszego kontekstu — nakazuje pilne strzeżenie skarbów, by w całości oddać je Hiszpanom. Drugi fragment, pochodzący ze Zdobycia Meksyku, przedstawia go całkowicie odmiennie. On to bowiem w trosce o dobro swego ludu sugeruje ukrycie bogactw Tenochtitlanu, przewidując jakby ogromne niebezpieczeństwo grożące mieszkańcom ze strony pożądliwych przy­ byszów, w wypadku ujawnienia ich posiadania. Tego typu rozbieżności o mniejszym lub większym zakresie można by przytoczyć znacznie więcej. Polegając całkowicie na autorytecie T. M i ­ lewskiego trudno m i jednak z drugiej strony jednoznacznie obciążyć t y m i deformacjami drugiego tłumacza, M . Sten. Być może częściowo winę ponoszą meksykańscy wydawcy omawianej antologii źródeł indiań­ skich. Co prawda M . León-Portilla w przedmowie pisze: „ T ł u m a c z ą c je na j ę z y k h i s z p a ń s k i staraliśmy się zachować jak najdalej idącą w i e r n o ś ć z o r y g i n a ł e m w j ę z y k u náhuatl, a t a k ż e o d d a ć jego m o c e k s p r e s y j n ą i g ł ę ­ boki dramatyzm. uwypuklić Niezależnie od ich w a r t o ś ć literacką wartości i historycznej ogólnoludzką." tych tekstów chcieliśmy 2 9 Być może właśnie dla oddania owej ekspresji i dramatyzmu pomi­ nięto pewne słowa, inne nieco zmieniono, co w połączeniu z następnym tłumaczeniem i dążeniem do uwypuklenia, t y m razem w języku polskim, tych samych walorów relacji, doprowadziło do daleko niekiedy posu­ niętych zniekształceń oryginalnych tekstów. Antologia Zmierzch Azteków, poza niemal pełnym tekstem Azteka Anonima, zawiera również fragmenty wielu innych kronik i relacji zupełnie dotąd nie znanych polskiemu czytelnikowi. Zważywszy jeszcze na obszerną część wprowadzającą, która w przystępny sposób wyjaśnia najważniejsze wydarzenia historyczne, istotne elementy kultury społecz­ nej i duchowej Azteków, a także obejmuje krótką charakterystykę indiańskich źródeł, z jakich pochodzą poszczególne partie antologii, nie można powiedzieć, by ta nowa polska publikacja nie posiadała swej dużej wartości popularyzacyjnej. Ponadto piękna szata graficzna, wzbo­ gacona indiańskimi rycinami skopiowanymi z kodeksów oraz interesujący styl tekstu, który na pewno nie pozostaje bez związku z literacko-dziennikarskimi zainteresowaniami tłumacza, złożyły się w sumie na ciekawą pozycję wydawniczą. Skoro jednak antologia ta skierowana jest w głów­ nej mierze do szerokiego dość kręgu czytelników, szkoda wielka, że redakcja nie zastosowała w pisowni azteckich nazw oraz imion własnych transkrypcji opartej o zasady polskiej ortografii. Ułatwiłoby to znacznie ich czytanie, t y m bardziej że trudno zakładać, by przeciętny odbiorca zorientowany był w regułach wymowy skomplikowanych i obco brzmią2 9 León-Portilla, O d a u t o r a w y b o r u , s. 31. 17 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �258 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA cych dla naszego ucha słów tak egzotycznego języka, jakim jest język náhuatl. I tak zamiast pisać „Motecuhzoma", należałoby podać imię azteckiego władcy w polskiej wersji transkrypcyjnej jako Motekosoma; zamiast nie wiadomo na jakich zasadach już przetranskrybowanego ,,Cuauhtemoc" (wg oryginału azteckiego winno być — Quauhtemoc) prościej byłoby napisać Kwawtemok; czy wreszcie w miejsce. „Cuetlaxtlan" lepiej byłoby — Kwetlasztlan. Sądzę, że można było tego dokonać bardzo łatwo opierając się na dokładnych informacjach w t y m względzie T. Milewskiego, zawartych we wstępie do Zdobycia Meksyku , oraz na przykładach licznych jego transkrypcji znajdujących się bądź bezpo­ średnio w tekście, bądź w przypisach. Pozwoliłoby to z powodzeniem uniknąć takich niekonsekwencji, jak np. pisanie słowa „Tlaxcala" (nazwy jednego z miast-państw w Dolinie Meksyku) raz zgodnie z oryginałem, a dosłownie kilka wierszy poniżej używanie określenia na jego mieszkań­ ców w wersji „Tlaszkalanie", a więc już w transkrypcji polskiej . Pomijając jednak wszystkie uwagi krytyczne podkreślić należy sam fakt podjęcia publikacji w języku polskim indiańskich źródeł histo­ rycznych. I choć Zmierzch Azteków nie ma służyć celom ściśle nauko­ wym, bo nie to zapewne leżało w zamiarach zespołu redakcyjnego, niemniej jednak sądzić chyba można, wnioskując z dużej popularności tej ostatniej, jak i poprzedniej pozycji indiańskiego kronikarstwa, że i w przyszłości wydawnictwa nasze bliżej zainteresują się tego typu piśmiennictwem. Dzieła indiańskie bowiem zasługują ze wszech miar na uwagę, gdyż obok swej dużej wartości naukowej stanowią również poważny wkład do skarbca najwyższych osiągnięć światowej literatury. Szereg filologów, znawców piśmiennictwa tubylczej ludności Ameryki, stawia np. dramat Ollantay , napisany w języku keczua, w jednym rzędzie z Pieśnią o Rolandzie, Słowem o pułku Igora czy niektórymi znakomitymi eposami północnoeuropejskich narodów. Podkreślają oni piękną formę i ciekawą kompozycję tego utworu oraz wskazują na liczne zawarte w nim idee 30 31 32 3 0 Aztek 3 1 P o r . np. Zmierzch 3 2 Anonim, op. Azteków, cit., s. L X X X I V — X C I : s. Milewski, Wstęp. 94. D r a m a t „ O l l a n t a y " , n a j w a ż n i e j s z y z a b y t e k l i t e r a c k i j ę z y k a keczua, pochodzi z 2 p o ł . X V I I I w. D o d z i ś t r w a s p ó r , czy g e n e z y tego u t w o r u s z u k a ć n a l e ż y w p r z e d k o l u m b i j s k i e j t w ó r c z o ś c i I n d i a n P e r u , czy t e ż jest on d z i e ł e m c h r z e ś c i j a ń s k i e g o d u c h o w n e g o , z n a j ą c e g o dobrze j ę z y k keczua, a zarazem konwencje teatru iberyj­ skiego. D y s k u s y j n e s ą r ó w n i e ż w a r t o ś c i l i t e r a c k i e tego u t w o r u . T e k s t o r y g i n a ł u bez t ł u m a c z e n i a o p u b l i k o w a n y z o s t a ł w : J . T s с h u d i , Die Kechua-Sprache, t. 2, W i e n 1853, s. 71 n. P o r . J . A . Z u b r i с к i j , „Apu-Oliantaj" — pamiatnik kultury narodów keczua, [w:] Kultura Indie jciew, s. 254—270; A . M é t r a u x , Inkowie, W a r s z a w a 1968, s. 185—186; R . H . N о с o ń, Dzieje, kultura i upadek Inków, Wro­ c ł a w 1958, s. 275—277. �INDIAŃSKA 259 HISTORIOGRAFIA humanistyczne. Realizm i ekspresję zaś opisów końkwisty w azteckich relacjach przyrównuje się często do mistrzowsko zarysowanych scen wojny trojańskiej w Iliadzie Homera. Literacka twóczość tych ludów Nowego Świata, które znajdowały się poza kręgiem azteckich wpływów, nie ograniczała się również w y ­ łącznie do dzieł o charakterze lirycznym i epicznym, lecz także sta­ nowiła odbicie ich zainteresowań dziejami własnego etnosu, dynastii czy rodu . Klasycznym tego przykładem może być kolekcja niezwykle cennych rękopisów, zebranych w tzw. księgi Chilam-Balam Są to dokumenty spisane w języku Majów przy użyciu alfabetu łacińskiego. Przypuszcza się, że niektóre fragmenty ksiąg Chilam-Balam stanowią transliterację znacznie starszych tekstów hierpglificznych. Z innej świętej księgi ludności Maja-Kicze, znanej pod nazwą Popel-Vuh możemy dziś poznać mity, wyobrażenia kosmologiczne oraz najistotniejsze elementy religii ludu zamieszkującego południową część Gwatemali . Zabytki indiańskiego piśmiennictwa stanowią niewyczerpane źródło naukowych dociekań szeregu dyscyplin, które stawiają sobie za zadanie poznanie przeszłości, tak przedkolumbijskiej, jak i okresu kolonialnego, autochtonicznej ludności Nowego Świata. Literatura piękna, kroniki i relacje Indian zawierają ogromne bogactwo informacji, z których ko33 34 35 3 3 D o tej g r u p y ź r ó d e ł historii rodu własności, per, lub t. 2, S t u t t g a r t Titulo del 1906, s. tzw. zawierające i c h g r a n i c , itp. w i a d o m o ś c i A. N a r c i s o , IAK, zaliczamy również miejscowości ,,títulos". B y ł y również dane to zestawienia dotyczące ziemskich o c h a r a k t e r z e p r a w n y m . Por. np. K . barrio de 373—397; Santa Ana, Agosto Por. K i n ż a ł o w , 14 de Sap­ 1565, X I V Indiejskije istoczniki..., s. 227—231. 3 4 Pierwsze wiadomości o tych księgach pochodzą z XVII w. Poznano je do­ k ł a d n i e dopiero w X I X i X X w . W i c h s k ł a d w c h o d z ą t e k s t y t a k z o k r e s u p r z e d kolumbijskiego, j a k i kolonialnego. Obok t e k s t ó w historycznych z n a j d u j ą s i ę t a k ż e utwory o charakterze mitologiczno-kosmograficznym, kalendarzowym i proroczym. Por. los V. A. B a r r e r a y S . R e n d o n, El libro de M e x i c o — B u e n o s A i r e s 1948; M . W . M a к e m s o n , The A t r a n s l a t i o n of the The book of book of Chilam Chilam Balam of Balam of Tizimin, Chumayel, gie Institution of Washington. American Archaeology and Pismiennost indiejciew Maija, 3 5 et les Por. chicastenango Guatemala de el'antiquité (Popol 1927; The D. Goetz L. S h u l t z e - J e n a , izd. Historical no 75, a. S. Buj). G. podgotowleno Morley Chilam Bałam, Yaguar priest. of Balam Research, Washington Washington, of lxii. „Notes 1946; Carne­ on Middle Knorozow, s. 47 n . de Bourbourg, americaine, Sacred Institution book of Chilam t. 1, P a r i s L e i p z i g 1913; J . A . V i l l i a c o r t a , by kicze, of Ethnology", Ch. E . B r a s s e u r mythes Popol-Wuh, Division de of the N e w Y o r k 1951; R . L . R о у s, Carnegie P u b l i c a t i o n 438, W a s h i n g t o n 1933; t e n ż e , The libros Book Texto Book from Popol-Vuh, indígena of Ancient translation Stuttgart R . W . Kinżalowym, be livre y F . R o d a s , Manuscrito fonetizado the the Popol-Vuh. 1944; sacre 1861; N . P o h o r i l l a s , y Kuiché of A. traducido' al Maya. English Recinos, de casteliano, version Norman P o p o l - V u h . Pieriew. M o s k w a — L e n i n g r a d 1959. Das Chi- s 1950; jazyka �260 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA rzystać mogą w swych badaniach przede wszystkim archeolodzy, his­ torycy, językoznawcy i etnografowie. Pierwsza grupa uczonych miała kilkakrotnie okazję zlokalizować na podstawie danych źródłowych pewne kompleksy architektoniczne, a często dzięki n i m mogła poznać funkcje odkrytych przez siebie zabytków. Historia z kolei uzupełniała na ich podstawie swe wiadomości z zakresu dziejów politycznych Ame­ r y k i przedkolumbijskiej. Opisy kolejnych dynastii władców, ich wew­ nętrznych waśni prowadzących często do wybuchu lokalnych wojen, tworzenia się federacji państw, wybuchu buntów czy wreszcie kon­ kwisty stworzyły plastyczny obraz społeczeństw, których wysoka kultura bezpowrotnie uległa zniszczeniu . Indiańskie źródła spisane przy pomocy łacińskiego alfabetu są również bezcennym materiałem dla językoznawców prowadzących badania nad przedhiszpańskimi piktograficznymi i hieroglificznymi systemami pisma Azteków, Miszteków, Zapoteków, Majów i Inków . W piśmiennictwie indiańskim nie brakuje ponadto materiałów o cha­ rakterze ściśle etnograficznym, który doskonale uzupełnia w t y m za­ kresie źródła hiszpańskie z czasów podboju . I tak znaleźć tam można liczne informacje o przedkolumbijskich formach władania ziemią, spo­ sobach jej uprawy, daninach, układach społecznych, podziale klasowym, rodzinie i systemach pokrewieństwa, bądź też wyobrażeniach religijnych. Poznanie z kart tych dokumentów charakterystycznych cech codziennego życia oraz zwyczajów starożytnych mieszkańców Nowego Świata poz­ wala lepiej zrozumieć problemy dzisiejszej ludności Ameryki Łacińskiej. Dlatego też studia nad piśmiennictwem indiańskim mają, jak twierdzi również M . León-Portilla, kapitalne znaczenie historyczne. Opinię tę najlepiej wyraża chyba jego celna wypowiedź: 36 37 38 „ B e z n a m i ę t n a ocena starcia d w ó c h ś w i a t ó w : i n d i a ń s k i e g o i h i s z p a ń s k i e g o , z k t ó r e g o to d r a m a t y c z n e g o z w i ą z k u w y w o d z i s i ę M e k s y k i m y , M e k s y k a n i e , po­ m o ż e lepiej p o z n a ć n a j g ł ę b s z e źródła naszych s p r z e c z n o ś c i , w z l o t ó w i u p a d k ó w , j e d n y m s ł o w e m « o b l i c z a i s e r c a » naszego n a r o d u i n a s z e j k u l t u r y . " 3 9 Badając współczesne społeczeństwa tego kontynentu nie sposób prze­ cież zapominać o kulturowym dorobku ich protoplastów. Miejscowe bo3 6 Ot J . W . К n о г o z o w, Aljaski..., s. 234—240. Pozdniaja istorija Jukatana po chronikam Maija, [w:] 8 1 O b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę d o t y c z ą c ą p i s m a M a j ó w por. K n o r o z o w , Pismien­ nost indie jciew Maija, s. 638—655. P o r . t a k ż e W . А . I s t r i n , Wozniknowienije i razwitije pisma, M o s k w a 1965; H . J e n s e n , Die Schrift in Vergangenheit und Gegenwart, H a m b u r g 1935. 3 8 W . L . A f a n a s j e w , Narratiwnyje Nowogo Swieta, [w:] Ot Aljaski..., nija 3 9 León-Portilla, O d autora s. w y b o r u , s. istoczniki 244. 46. po istorii otkritija i zawojewa- �INDIAŃSKA 261 HISTORIOGRAFIA wiem systemy społeczno-gospodarcze pod wpływem wzorów hiszpań­ skich wielokrotnie modyfikowane w okresie kolonialnym wywierały często swe piętno na ukształtowanie się współczesnych stosunków agrarnych oraz ściśle z nimi związanych, skomplikowanych układów społecznych. Nie pozostawały również poza sferą obserwacji indiańskich twórców źródeł pisanych zjawiska scalania się w jedną całość kultury własnego społeczeństwa z k u l t u r ą przybyszów. I tak np. X V I I - i XVIII-wieczne reguły wspólnot religijnych oraz kalendarze czarowników-proroków z południowej Gwatemali dostarczają bezcennych wiadomości o pierw­ szych symptomach synkretyzacji starych tradycyjnych wierzeń reli­ gijnych z elementami zapożyczonymi z katolicyzmu . Wartość indiańskich źródeł dla nauki, a przede wszystkim dla etno­ grafii, jest zatem bezsprzeczna i dziś żaden amerykanista nie może ich ignorować, t y m bardziej że stopień wykorzystania tego piśmiennictwa nie jest jak dotychczas zadowalający. Równie duże walory literackie, będące przecież odbiciem bogactwa i różnorodności myśli Ameryki przedkolumbijskiej, nie zasługują też na zapomnienie. I choć w swym europocentrycznym widzeniu świata jeszcze zbyt często zapominamy 0 kulturowym dorobku mieszkańców innych kontynentów oraz ich du­ żym wkładzie do skarbca ogólnoludzkiej kultury, czas by wreszcie poprzez dobrze zorganizowaną, zakrojoną na szeroką skalę akcję popu­ laryzatorską przybliżyć te ludy oraz ich kulturę przeciętnemu Europej­ czykowi. Akcja tego typu zdaje się być bardzo potrzebna zwłasz­ cza w Polsce, gdzie nawet redakcja Wielkiej encyklopedii powszechnej nie uznała za stosowne umieścić choćby k i l k u krótkich haseł o najzna­ komitszych utworach literatury indiańskiej, aczkolwiek dzieła te, wg opinii szeregu autorytetów, reprezentują najwyższe osiągnięcia lite­ ratury światowej. Wydaje się zatem niezwykle pożądane publikowanie całości względ­ nie tylko fragmentów co cenniejszych indiańskich manuskryptów, k t ó ­ re uzupełnione, tak jak uczynili to Milewski i León-Portilla, obszernymi wstępami, komentarzami i przypisami pozwolą naszemu czytelnikowi poznać pozaeuropejski świat ludzkich myśli i uczuć. Oba polskie wydania indiańskich relacji dotyczą jedynie wąskiego kręgu azteckiej k u l t u r y Doliny Meksyku. Warto byłoby zatem zwrócić w przyszłości uwagę i na inne obszary przedkolumbijskich cywilizacji oraz udostępnić najwartościowsze zabytki ich dawnej literatury, gdyż walory i znaczenie tych źródeł nie ustępują w niczym artystycznemu 1 poznawczemu poziomowi znanych nam już dokumentów nahuańskich. Za pierwszy krok w t y m kierunku można by uznać pracę M . Fran­ 40 ie i n ż a ł o w , Indiejskije istoczniki po istorii..., s. 231. �262 MIROSŁAWA F O S E R N - Z I E L I N S K A kowskiej o gospodarce wiejskiej w X V I - i XVII-wiecznym Peru, w któ­ rej autorka wykorzystując szczególnie kronikę F. G. Poma de Ayala przedstawia realistyczny obraz państwa Inków t u ż przed wkroczeniem oddziałów Pizarra i w czasie pierwszego okresu hiszpańskiej koloni­ zacji . Jednak nawet obszerne cytaty i liczne, wartościowe reprodukcje oryginalnych ilustracji autora kroniki nie zastąpią nam mimo to oddziel­ nej publikacji, która złożona choćby z najbardziej tylko reprezenta­ tywnych części dzieła Poma de Ayala, oddawałaby wtedy najpełniej atmosferę i obraz epoki, w jakiej jej autor żył i pracował. Dlatego też jednym z głównych zadań polskiej amerykanistyki winno stać się tłumaczenie i udostępnianie szerokiemu kręgowi odbiorców materiałów źródłowych do dziejów Ameryki oraz literackiego dorobku indiańskiej myśli twórczej. Znaczenie pomocy konsultacyjnej dla insty­ tucji wydawniczych podejmujących tego rodzaju przedsięwzięcia byłoby również niebagatelne i z pewnością dla obu stron bardzo korzystne. 41 42 Mirosława Posern-Zielińska AMERICAN INDIAN HISTORIANS' CONTRIBUTION TO OUR KNOWLEDGE OF T H E CONQUEST OF AMERICA (in connection with and the publication, a c c o u n t s of t r in Poland, conquest) of chronicles ie S u m m a r y I n a s s e s s i n g the c o n t r i b u t i o n m a d e b y A m e r i c a n I n d i a n s to c i v i l i s a t i o n a n d w o r l d c u l t u r e , w e s h o u l d n o t forget t h e i r w r i t i n g s — l i t e r a t u r e , p h i l o s o p h y a n d h i s t o r y — w h i c h took s h a p e e v e n i n the t i m e s b e f o r e C o l u m b u s . T h e s e A m e r i c a n I n d i a n w r i t t e n s o u r c e s , w h i c h took on a n e w f o r m d u r i n g the C o n q u e s t , g i v e us a p a r t i c u l a r l y v a l u a b l e i n s i g h t into t h e h i s t o r y of the a n c i e n t c i v i l i s a t i o n s of C e n ­ tral a n d South A m e r i c a a n d their tragic fall. T h e y are a n indispensible supple­ m e n t to the w i d e r k n o w n s o u r c e s w r i t t e n b y t h e S p a n i s h c o n q u e r o r s , c o l o n i s e r s , a n d p r i e s t s . T h e y e n a b l e h i s t o r i a n s to c o m p a r e a n d o b j e c t i v e l y a n a l y s e t w o t y p e s of c h r o n i c l e w r i t t e n b y e y e w i t n e s s e s of the C o n q u e s t — t h e V i c t o r s a n d the Vanquished. B e f o r e the d i s c o v e r y of A m e r i c a b y C o l u m b u s , I n d i a n h i s t o r y w a s r e c o r d e d b y m e a n s of p i c t o g r a p h s or h i e r o g l y p h i c s , or it w a s p a s s e d on f r o m g e n e r a t i o n to g e n e r a t i o n b y w o r d of m o u t h . T h i s m a t e r i a l h a s s u r v i v e d t i l l t h e p r e s e n t day, for it w a s w r i t t e n d o w n b y E u r o p e a n c h r o n i c l e r s , or, at a l a t e r date, b y A m e r i c a n I n d i a n s w h o h a d l e a r n e d to u s e t h e L a t i n a l p h a b e t , or b y e d u c a t e d mestizos w h o w r o t e a c c o u n t s of t h e c o n d i t i o n s i n w h i c h t h e v a n q u i s h e d A m e r i c a n I n d i a n s w e r e living. 4 1 4 2 F r a n k o w s k a , Podstawy gospodarki... O z a d a n i a c h p o l s k i e j a m e r y k a n i s t y k i por. M . F r a n k o w s k a , Zadania i trzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1966, s. 237—252. po­ 10: �INDIAŃSKA 263 HISTORIOGRAFIA A p a r t f r o m P o l i s h t r a n s l a t i o n s of S p a n i s h c h r o n i c l e s a n d a c c o u n t s b y H . C o l o n D i a z del C a s t i l l o a n d b y B . D e L a s C a s a s , t w o h i s t o r i c a l s o u r c e s w r i t t e n b y A m e r i ­ can I n d i a n s a r e a l s o a v a i l a b l e to us i n P o l a n d . O n e of t h e m is the P o l i s h t r a n s l a ­ tion d i r e c t f r o m the N á h u a t l l a n g u a g e , de las cosas de Nueva España, by T . M i l e w s k i ( A z t e k A n o n i m : Zdobycie second publication Aztecs. Chronicle selection of accounts hitherto almost i s : Zmierzch of the texts by of B o o k X I I of S a h a g u n ' s Historia the Meksyku Azteków, Vanquished). unknown the Náhuatl only important Nevertheless lations language stylistic but the general linguistics, reader, Sahagun. This then differences T . Milewski's creative (Decline translation fragments Polish of of double in the to c o m p a r e of and contains translation, as the t w o to t h e first caused text the Mexican also actual contribution a chronicles and into P o l i s h , has t h i s p u b l i c a t i o n g i v e s us the o p p o r t u n i t y a n d to a p p r e c i a t e on zwyciężonych is a P o l i s h into S p a n i s h , a n d changes, expert — T h e C o n q u e s t of M e x i c o ) . T h e It contains to t h e c o m p l e t e t e x t of B o o k X I I of from Polish Kronika This M. Léon-Portilla. practically eminent not well. trans­ development of P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s . The v a l u e of the I n d i a n w r i t i n g s as r i c h s o u r c e s logists, h i s t o r i a n s , l i n g u i s t s , and ethnographers, of i n f o r m a t i o n does not for archaeo­ by any means diminish t h e i r h i g h l i t e r a r y v a l u e . F r o m t h i s p o i n t of v i e w , too, the p u b l i c a t i o n of the more p r e c i o u s A m e r i c a n I n d i a n m a n u s c r i p t s , not o n l y f r o m the A z t e c a r e a of c i v i l i s a t i o n , b u t f r o m other a r e a s as w e l l , is h i g h l y d e s i r a b l e . T h i s w o u l d g i v e a w i d e r of r e a d e r s a c h a n c e tants to b e c o m e f a m i l i a r w i t h the of A m e r i c a a n d w i t h t h e i r c o n t r i b u t i o n a clearer understanding the present habitants of time. other of the s o c i a l p r o c e s s e s I n bringing continents, to E u r o p e the in breaking c u l t u r e of t h e circle original inhabi­ to w o r l d l i t e r a t u r e , a n d g i v e them t a k i n g p l a c e i n L a t i n A m e r i c a at cultural achievements away from the of the w o r l d , P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s is r i g h t l y of no s m a l l Translated of the Europecentric significance. by Krystyna Kozłowska in­ vision � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b833920d58b8befa2e85c3a86462d174.pdf c8bd3ce4200eed89a43919c0ff7a8de5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource bursztyniarstwo Chętnik, Adam (1885-1967) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1362 Title A name given to the resource Wkład naukowy doc.dr Adama Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i jego działalność w Muzeum Ziemii PAN w Warszawie / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.217-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Duczmal-Pacowska, Halina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 58, HALINA DUCZMAL-PACOWSKA WKŁAD NAUKOWY DOC. DR ADAMA CHĘTNIKA W DZIEDZINIE BURSZTYNIARSTWA I JEGO DZIALALNOŚC W MUZEUM ZIEMI PAN W WARSZAWIE 1 Z doc. A. Chętnikiem zetknęłam się kilkakrotnie w latach 1962-1966. Był to okres, w którym nie pracował on już stale w Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, a jedynie załatwiał różne sprawy związane z wystawą bursztynów i Działem Historii Nauk Geologicznych i z tych względów bywał w Muzeum dość częstym gościem. Wtedy to właśnie nadarzały się okazje do ożywionych rozmów, w których uczestniczyłam jako słuchacz chłonący z zainteresowaniem nieznane mi fakiy z historii bursztyniarstwa w Polsce. Były to rozmowy niezapomniane nie tylko ze względu na treść, tak wiele wnoszącą, ale także sposób, w jaki wyrażał się Docent, nacechowany zamiłowaniem do pracy, zapałem, ujawniający niewyczerpaną skarbnicę wiadomości i bogate doświadczenie terenowca. Tak oto poznałam bliżej doc. Chętnika. I choć rozmowy nasze były fragmentaryczne, może nietypowe, pozwoliły mi jednak skon'kretyzować we własnej świadomości pogląd na sylwetkę człowieka, który - nie tylko moim zdaniem - zasługuje na miano wielkiego. Dzięki bezpośrednim spotkaniom z doc. Chętnikiem oraz poznaniu odpowiednich dokumentów archiwalnych zachowanych w Muzeum Ziemi PAN, mogę stwierdzić, że skupiał on w sobie wiele zalet nie tylko wielkiego człowieka, lecz przede wszystkim wybitnego uczonego. To m. in. jest powodem, dla którego warto znać jego życie i działalność. Biografie takich właśnie ludzi spełniają bowiem specjalną funkcję stanowią wzorce postaw społecznych. 1 Odczyt wygłoszony na XLVII Walnym Zgromadzeniu Pol.s\kiego Towarzystwa Ludozna:w'czego i SesJi Naukowej PTL w Ostrołęce w dniu 16 czerwca li!}I712 r. poświęconej działalności naukowej i społecznej doc. dr Adama Chętnika. �218 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA Z bogatego dorobku naukowego doc. Chętnika zajmiemy się tu tylko fragmentem dotyczącym bursztyniarstwa. Doc. A. Chętnik jest jednym z pierwszych twórców nauki o bursztynie w Polsce, torującym drogę zaproponowanemu dla tej nauki terminowi "jantarnictwo" zamiast "bursztyniarstwa" i popularyzującym słowo "jantar". Wkład A. Chętnika do nauki o jantarnictwie już w pewnym stopniu charakteryzuje liczba ponad 30 prac napisanych na ten temat, a więc najwięcej w Polsce. Wśród około 230 prac wymienionych w wykazie jego dorobku, prace o jantarnictwie stanowią zatem poważny procent. Zważywszy zaś, że bursztyn jest osobliwością wymagającą nadal pionierskich poszukiwań i żmudnych badań, wartość tej dziedziny dorobku A. Chętnika wzrasta niepomiernie. Ponad 17 pozycji - to rozprawy naukowe, powstale - to prace popularnonaukowe, artykuły i notatki. Ich tematyka dotyczy ogólnie muzealnktwa jantarów (14 prac, w tym kilka scenariuszy wystaw i przewodników po wystawach), kopalnictwa, przemysłu, obróbki i wyrobów z jantaru (10 prac), historii jantarnictwa i ogólnych problemów (9 prac), słownictwa z zakresu jantarnictwa i bi'bliografii (2 prace). Drukiem ukazało się zaledwie 18 pozycji, pozostałe znajdują się w postaci rękopiśmiennej lub maszynopisów i oczekują wydania. Koronnym dziełem w zakresie jantarnictwa jest niewątpliwie praca habilitacyjna Chętnika o przemyśle bursztynial'skim na Kurpiach, pierwsza w Polsce habilitacja na temat roli jantaru (1946). Wśród jego prac rękopiśmiennych na szczególną uwagę zasluguje praca o roboczym tytule Bursztyn w muzeach polskich, obejmująca 126 stron rękopisu i zaopatrzona w mapę występowania jantaru na ziemiach polskich. Jest to kopalnia wiadomości nie tylko dla muzeologa, ale także dla historyka. Analityczny, bardzo szczegółowy opis eksponatów pozwala z łatwością odtworzyć ówczesne bursztynowe zasoby muzealne. Była to niewątpliwie praca pionierska; posiada ona zresztą do dziś wartość nieprzemijającą i zasługuje na opublikowanie w formie, w jakiej się znajduje w rękopisie, z ewentualnymi uzupełnieniami rekonesansu i aktualnych danych w przypisach. Będzie to zarówno kompendium wiedzy o bursztynie w muzeach polskich, jak też źródło do dalszych poszukiwań i opracowań naukowych. Z materiałów tych wykorzystana została dotychczas jedynie wspomniana mapa, którą do dziś eksponuje się z niewielkimi zmianami na zainicjowanej jeszcze przez niego wystawie bursztynów w Muzeum Ziemi PAN w Warszawie. Ze względu na osobliwość, jaką w skali kraju jest bursztyn i z uwagi na wzrost zainteresowań wyrobami z bursztynu na świecie, a także bursztynem naturalnym, jak również ze względu na rozwój turystyki i nasilenie wycieczek za- �\Vkla.d n.aukowy granicznych w kraju, doc. d,. A. ellętn/ka należałoby jak w d2Wrl,11tW 21.f1 bu,.sztyn.w,.sfwa najszybciej ów rękopis wydać drukiem. W Barcelonie działa Międzynarodowe Towarzystwo Przyjaciół Muzeów Swiata (Amigos de los Museos deI Mundo), które z pewnością jest zainteresowane posiadaniem takiej pracy w swoich zbiorach. Jednym z zadań tego Towarzystwa jest bowiem informowanie swych członków o ciekawszych zbiorach na świecie, popularyzowanie ich w skali światowej. Do rękopisów Chętnika, które zasługują na uwagę i opublikowanie. należy także Słownilc jantarnictwa. Obok naukowych terminów słownik ten zawiera terminologię ludową, gromadzoną przez Chętnika od 1936 1'. Część materiału autor przygotował do druku pt. Słownik różnych odmian jantarów, lecz nie opublikował jej. Obecnie całość zbioru powinna być uzupełniona według aktualnego stanu badań, podzielona na część alfabetyczmj i problemową oraz zaopatrzona w odpowiedniki terminologiczne w językach obcych. Słownik taki, pierwszy w Polsce, stanowiłby pomocnicze źródło w pracy naukowo..Jbadawczej zarówno etnografów, jak i filologów, geografów, a także geologów. Wśród pozostalych rękopisów również przewodniki po wystawie doc. A. Chętnika na uwagę zasługują bursztynów w Muzeum Ziemi, których trzykrotne wersje, z racji trzykrotnego organizowania wystawo bursztynie w Muzeum Ziemi, mają wymowę historyczną. Ukazują one dobitnie wklad pionierski i inicjatorski Chętnika w obecny układ wystawy o bursztynie w Muzeum Ziemi i ujawniają ewolucję przewodnich w zakresie wystawiennictwa bursztynu w Muzeum. \Varto blikować je wraz ze wstępem historycznym jako niezbędne współczesnego przewodnika wystawy o bursztynie myśli autora byłoby opuuzupełnienie w Muzeum Ziemi. Wypada tutaj podkreślić rolę, jaką doc. Chętnik odegrał w rozwoju Muzeum Ziemi w Warszawie. W związku z tym pozwolę sobie zacytować wstępnie kilka opinii, wyjaśniających przyczyny nawiązania kontaktu z doc. Chętnikiem przez Muzeum Ziemi. Oto prof. dr Stanisław Małkowski, twórca Muzeum Ziemi, w opinii o dzialalności A. Chętnika pisze: "Docent Adam Chętnik nie jest geologiem. Znalazł się on wśród pracowników Muzeum Ziemi jako najlepszy w Polsce znawca naszego bursztyniarstwa i wybitny organizator muzealnictwa regionalnego [...] W dziedzinie bursztyniarstwa jest niezastąpiony, nie tylko jako znawca zakresu i różnych faz rozwoju kopalnictwa, obróbki i przemysłu tego minerału, ale także jego znaczenia w zwyczajach i sztuce ludowej [...] Nadto, jako obznajomiony doskonale z metodami współczesnego muzealnictwa oraz ze zbiorami bursztynów w większości naszych �2:30 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA muzeów, Docent Chętnik jest predysponowany do lego, aby dokonał (poza wystawą) opracowań fundamentalnych dla dalszych badań w dziedzinie naszego bursztyniarstwa [...] Nie jest przypadkiem, że Docent Chętnik znalazł się w gronie pracowników naukowych Muzeum Ziemi i odgrywa wśród nich poważną rolę. Nauki a Ziemi, ze względu na charakter swej tematyki, posiadają szerokie pogranicze z innymi grupami nauk [...] Docent Chętnik, specjalista etnograf, w uprawianej od dawna przez sieobie dziedzinie bursztyniarstwa, reprezentuje kierunek wybitnie antropogeograficzny. W tym jest istotna przyczyna związku jego prac bursztyniarskich z zadaniami i programem prac Muzeum Ziemi [...] W zakresie bursztynoznawstwa jest niewątpliwie najwybitniejszym naszym specjalistą" 2. Dla uzupełnienia tej charakterystyki warto przytoczyć fragment opinii prof. dr Włodzimierza Antoniewieza, zamieszczonej we wniosku o nadanie doc. Chętnikowi tytułu profesora nadzwyczajnego w dniu 10 czerwca 1954 r.: "Docent Chętnik nie jest geologiem i już nim nie zostanie, ale prace jego o bursztynie są dobrym drogowskazem dla geologicznych badań terenowych nad wychodniami bursztynu nad Narwią. I w tym leży właśnie poważny wkład poszukiwań Docenta Chęlnika do kwerend geologicznych". Doc Chętnik zjawił się w Muzeum Ziemi w dniu 27 stycznia 1950 r. na posiedzeniu naukowym, na którym wygłosił referat o bursztynie i jego kopalnictwie w Polsce 3. Na tymże posiedzeniu prof. dr Roman Kozlowski zwrócił uwagę na znaczenie naukowe badań bUl'sztynu w Polsce podkreślając, że nikt w Polsce do tego czasu, oprócz doc. Chętnika, systematycznych badań w tym zakresie nie prowadził. Doc. Chętnik zaproponował wówczas, by w Muzeum Ziemi stworzyć Komisję czuwającą nad eksploatacją bursztynu i nalegał na uwzględnienie w programach szkolnych uświadamiania młodzieży oznaczeniu bursztynu, zwłaszcza w szkołach położonych na terenach bursztynonośnych. Wniosek ten poparł prof. Kozłowski stwierdzając, że należałoby utworzyć ośrodek prac naukowych nad bursztynem, któryby prowadził odpowiednią dokumentację. Uznał on Muzeum Ziemi za placówkę predysponowaną do sprawowania kontroli badań ośrodka. Na tle referatu i dyskusji prof. dr Antonina Halicka stwierdziła podsumowująco, że " ... sprawa bursztynu dojrzała obecnie do tego, by postawić ją organizacyjnie w należyty sposób". I tak się zaczęło z bursztynami, wystawą i Działem Bursztyniarskim w Muzeum Ziemi. Zanim doc. Chętnik zjawił się w Muzeum Ziemi ze swym wspaniałym referatem, miał już za sobą wieloletnie prace w zakresie jantarnietwa. Ar.chiwum Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, sygn. 1, 1954. Referat został opublikQwany w "WiadomQŚCi&ch Muzeum s.437-446. 2 3 Ziemi" 1951, z. 2, �Wkład naUlo01vy doc. dr A. Chętni/ca tv dzied.?ini.e bW's'!tynia7'stwa 221 Poszukiwania bursztynu zaczął bowiem od 1909 r., jak o tym nadmienia w artykule Ze wspomnień o moim jantarnictwie, 1909-1956 i załączniku do ankiety Muzeum Ziemi w 1954 r. pt. Moje prace muzealne (zibiory Archiwum Muzeum Ziemi). Miał już wtedy poza sobą wieloletnie poszukiwania bursztynów na ziemi kurpiowskiej, bogate własne zbiory, rekonesans kolekcji bursztynowych za granicą (piotrogród w 1911 r., Konstantynopol, Smyrna. Skatania w latach 1926-1927), zorganizowanie i otwarcie Muzeum Kurpiowskiego nad Narwią (1927), prezesurę i kierowanie "Spółką Bursztyniarską" eksploatującą jantary w dorzeczu Narwi (1922-1923). pomoc w zorganizowaniu Muzeum w Lomży i Ostrołęce, kierowanie od 1933 r. stacją naukowo-badawczą Towarzystwa Naukowego Płockiego w Nowogrodzie, utworzenie Skansenu Kurpiowskiego w 1939 r. (spalonego w czasie drugiej wojny światowej), zorganizowanie działu ozdób bursztynowych dla Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach pod Warszawą w latach 1947-1949, wykłady zlecone na Uniwersytecie Poznańskim w zakresie etnografii i sztuki kurpiowskiej, w tym i bursztyniarstwa; tu należy podkreślić, że tematyka ta była po raz pierwszy w Polsce wykładana na uniwersytecie. Miał Chętnik w swym dorobku wówczas, gdy zjawił się w Muzeum Ziemi, także liczne artykuły na temat jantarnictwa w Polsce, publikowane w czasopismach "Ziemia", "Orli Lot", "Oświata Polska", .,GoŚĆ Puszczański", "Goniec Pograniczny", "Życie i Praca" ponadto liczne wzmianki na temat bursztynu w zbiorowych pracach monograficznych o Mazowszu i Kurpiach, pracę Bursztyn na Kurpiach opublikowaną w czasopiśmie "Służba Nauce" w 1933 r. i oczywiście wspomnianą poprzednio pracę habilitacyjną. W dorobku swym miał także już wtedy dwa referaty naukowe na temat bursztynów, mianowicie w 1926 r. referat wygłoszony w Towarzystwie Naukowym Warszawskim, gdzie mówił o Narwi, Kurpiowszczyźnie i bursztynach, oraz w 1927 r. referat na Kongresie Słowiańskim Geografów i Etnografów w Warszawie pt. O bursztyniarstwie na Kurpiach, drukowany w "Roczniku Geograficznym" w tymże 1927 r. Krótki przegląd dotychczasowych publikacji w Polsce na temat bursztynu, opracowany w Muzeum Ziemi przez mgr Teresę Pietrzak 4 wykazuje, jak poważną pozycję zajmują tu prace Chętnika i sygnalizuje jego trwały wkład w tej dziedzinie do nauki polskiej. Chociaż niejeden autor usiłował już podsumować jego zasługi w różnych dziedzinach, że wspomnę o pracy Natalii Czechowicwwej opublikowanej w "Literaturze Ludowej" w 1961 r.5, czy o pracy Mariana Pokropka zamieszczonej 4 T. Pietrzak, Bursztyn baltycki w piśmiennictwie polskim 1534-1967. Warszawa 1972. 5 N. Czechowiczowa, Adam Chętnik. "Literatura Ludowa" 1961, nr 4-6, s. 23-27. �222 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA w "Roczniku Białostockim" w 1965 r.6, względnie o opracowaniach Kazimierza Staszewskiego i Teresy Różyckiej publikowanych w czasopiśmie "Ziemia" w 1967 r.7, wkład naukowy doc. A. Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i muzealnictwa mineralogicznego nadal jest stosunkowo mało znany. Wkład ten, na tle przedstawionych rozwazan, można podsumować, uwypuklając następujące fakty jako jego zasługi dla nauki: 1. Stworzenie podstaw do systematycznego gromadzenia materiałów z zakresu wiedzy o bursztynie w Polsce poprzez prace terenowe i źródłowe, opracowania bibliograficzne, terminologiczne i in. 2. Wprowadzenie do muzealnictwa polskiego bursztynów jako pozycji trwałej, wyróżniającej muzealnictwo oryginalnością i wylącznością zbiorów, stworzenie podwalin dla wystawiennictwa bursztynów w Muzeum Ziemi w Warszawie, Łomży i w innych ośrodkach muzealnych. 3. Upowszechnienie wiedzy i problemów związanych z bursztynem w Polsce. 4. Zgromadzenie danych dotyczących terminologii z zakresu bursztyniarstwa. 5. Opracowanie pierwszych w Polsce przewodników po wystawie bursztynów w Muzeum Ziemi w Warszawie i scenariuszy działów bursztyniarskich w innych muzeach P?lskich wraz z kompendium wiedzy o bursztynach w muzeach polskich w postaci rekonesansu tych muzeów oraz analiz historyczno-statystycznych i etnograficzno-geograficznych tych zbiorów. 6. Zainicjowanie wykładów uniwersyteckich w Polsce w zakresie bursztyniarstwa. 7. Opracowanie pierwszych w Polsce oryginalnych map dotyczących następujących zagadnień jantarnictwa: a) występowanie jantaru w Polsce (1953-1954), b) jantar i jantarnictwo w dorzeczu Narwi od polowy XVIII do polowy XIX wieku, c) eksploatacja polskiego jantaru wraz z warsztatami obróbki ręcznej od czasów naj dawniejszych do współczesnych (około 1954 r.), d) jantar i jantarnictwo w muzeach i zbiorach Polski (1952-1954), e) ważniejsze ośrodki przemysłu i handlu jantarowego w Europie w różnych okresach, od czasów naj dawniejszych do obecnych (1953-1954). Czynami i pracą doc. A. Chętnik wystawił sobie już za życia pomnik, na którym pamięć ludzka samoczynnie wypisuje stale horacjuszowski 6 M. Pokropek, Adam Chętnik i jego zasługi dla regionu kurpiowskiego. ,.Rocznik Białostocki" 1965 (wyd. 1966), t. 6, s. 1'1-25. 7 K. Staszewski, Adam Chętnik. "Ziemia" 19{i7. s. 258-261; T. Różycka, Bibliografia prac Adama Chętnika, tamże. s. 2,61-26li. �Wkład naukowy do('. dr A. Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa 223 napis: "Non omnis moriar". Żyje on bowiem nadal wśród nas w pracach pozostawionych i rozwijających się, których był inicjatorem. Żyje też nadal w Muzeum Ziemi, dla którego stworzył piękną l SWlatowej już dziś sławy wystawę bursztynów. Wiele zmieniło się od chwili, gdy jako twórca wystawy zrezygnował z kierownictwa Działem Bursztyniarskim. Sporo eksponatów zostało uzupełnionych lub wymienionych, ale układ wystawy i poruszane w niej zagadnienia zmieniły się nieznacznie w stosunku do scenariuszy i przewodników trzech pierwszych wystaw bursztyniarskich, opracowanych przez niego dla Muzeum Ziemi w latach 1951, 1955 i 1958. Nie zostały wprawdzie, niestety, wydrukowane pierwsze wersje przewodników po wystawie bursztynowej w Muzeum Ziemi, lecz ich rękopisy i maszynopisy istnieją, świadcząc wymownie a pionierskim wkładzie uczonego w tym zakresie. Gdy przypada mi w udziale objaśnianie zwiedzających salę bursztynową w Muzeum Ziemi PAN, nieodmiennie wprowadzam zachwyconych słuchaczy w zaczarowany świat "Złota Północy" słowami o życiu i zasługach tego niezwykłego człowieka i uczonego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc705206b8fdf4a98dcf9f20987048f8.pdf dcf35728a3fc064041eb1001c179ce30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:329 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource Syberia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:291 Title A name given to the resource Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.503-585 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II. 1903 ANTONI KUCZYŃSKI WKŁAD POLAKÓW W BADANIA NAD LUDAMI SYBERII I ICH KULTURĄ WSTĘP Interesującym lecz słabo opracowanym zagadnieniem jest wkład Polaków do badań nad ludami Syberii i ich kulturą. Konieczność opracowania tego tematu w granicach historii etnografii polskiej jest widoczna, gdyż znaczny dorobek Polaków w tej dziedzinie nie jest jeszcze \V pełni znany ani też doceniany w nauce krajowej, a także nie liczy się z nim prawie nauka światowa. Trudno jest wymienić choćby jedną pracę etnograficzną traktującą o obszarach północno-wschodniej Syberii, której autorzy 'Powoływaliby się na fakty z'awarte w licznych pamiętnikach polskich jeńców wojennych i !politycznych wygnańców z okresu od XVII-XIX stulecia. W wielu wypadkach relacje te posiadają oryginalny char<lkter i zawierają prawdziwy obraz inwentarza kulturowego z interosującego nas obszaru. Zdarza się nieraz, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej kultury, ale błędu tego nie ustrzegli się ;przecież i późniejsi podróżnicy badający egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Podkreślić jednak należy, że materiały nagromadzone w pamiętnikach polskich zesłańców z XVII i XVIII stulecia posiadają niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu skomplikowanych procesów etnicznych zachodzących wówczas na Syberii. Z problematyką tą łączą się liczne .pamiętniki jeńców wojennych i politycznych zesłańców, a także artykuły i rozprawy, które powstały \V oparciu o pobyt i badania etnograficzne na Syberii. Istnieją względnie istniały ciekawe rękopisy i bogate zbiory etnograficzne wiążące się z tym mało opracowanym zagadnieniem l. Myślę więc, że ten ogólny I Z ważniejszych rqkopisów wymienić należy: B. D y b o w s k i "Cnoty i wierzenia Kamczadali", rps. Bib!. im. Ossolińskich we Wrocławiu, nr inw. 7200/II; B. P i ł s u d s k i, L. S z t e l' n b e l' g "Giliatskie teksty", rps. Arch. Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie, fond. 282, nr 142 oraz B. P i ł s u d s k i, Les Polonais en Siberie", rps. Arch. Bib!. Polskiej Akademii auk w Krakowie, nr inw. 2798; �ANTONI KUCZY NSKI przegląd polskich badań nad ludami Syberii pozvi/oli przyszłemu bad'JczO\,vi zorientować się w wartości tych materiałów oraz ich przydatności do dalszych .studiów z zakresu etnografii i historii Syberii, Dotychczasowy dorobek historii etnografii polskiej na ten temat ograniczD się głównie do prac związanych z dziejami Polaków na Syberii. Do nich zaliczyć należy interesującą książkę Z. L i b 1" o \\' i c z a, (1884), wymagającą dzisiaj wielu sprostowań i uzupełnień oraz przestarz':l1e opracowanie M, .J a n i k a, (1924) stanowiące nadal naj obszerniejszą pozycję z tego zakresu. Pewne wiadomości wynotować również można z artykułów: L. Tatomira, (1865), W. Sieroszewskiego, (1911) .T, T a l k i - H r y n c e w i c z a, (1924) i S. P a w ł o w s k i e g o, (1925), Wreszcie istnieją dwa artykuły poświęcone wyłącznic temu problemowi. Pierwszy z nich jest powierzchownym przeglądem polskich baclal1 nad ludami Dalekiego Wschodu i Azji Środkowej, (M. Kor b c c k a, L M os z y ń s k a, L Ok r u s z k o, 1954), drugi natomiast pióra S. Kał uż Y Jl. s k i e g o, (1966) omawia szczegółowo \vkład Polaków w poznanie etnografii Jakutów. W wykazie tym uwzględnić równi('ż należy sło\\7niki: E. Maliszewskiego i B. Olszewicza, (1925--1927). S. Z i e l i ń s k i e g o, (1932) zawierające bog:lte wiadom·ości z za1<rcsLl polskich badań etnograficznych nu Syberii, bibliogrufię pumiqtników polskich E. M a l i s z e w s k i c g o, (1928), El takż:.: pracę rnugisterskCl autora artykułu poświęconą ocenie polskich lT!<..ltcria1<'lw do etnografii Kamczatki 2. tenże: Album fotografii z Syberii i Sachalinu z objaśnicniami Er. Piłsudskiego tamże nr inw. 2799: ,.Korespondencja Br. Piłsudskicgo z lat 100:'i··_·190H: tamże nr ;'l\\'. 4646; "Listy i bruliony listów Br. Pilsudskiego do ró'ln~'('h osób", t3m:~e. nr inw. 4647; St. P o n i a t o w s k i Material~' z wyprav,,-y nauku\'.-ei cifJ kraju G[)ldó\\' i Oroczonów znajdują się vv posiadaniu Archiwum PTL \\'C Wroci::lwiu. nr inw. 293-293. Dokładne informacje w tej sprawie patrz: St. P o n i a t o w s k !. ,.Dziennik wyprawy do kraju Galdów i Ol'oczonó\\" w 1914 roku". (wstępcrc z"olDtrzyla i do druku przygotowała B. Heidenrcichl, Lud. l. :ill, 1961i, s. 7-1~O: W. S i e r o s z e w s k i, Rc:kopis drugiego tomu monografii u .Jrlkutach (w .icz~·ku rosyjskim) znajduje sic: w zbiorach Arch. Akademii Naui, ZSRIl w Leningradzie: mikrofilm tego rękopisu jest w posiadaniu Bib!. 1 arodowc.i w Warszawic, S~·g'1. 1\'1[. :\. 161: A. S z y m a 11s k i, "Materiały jakuckie ... ". rps :\ rcll. T'olsk ie.: Akademii Nauk w Warszawie sygn. III - 24. Zbiory etno.graficztle: z ('ic!owsz~'l'h kolekcji etnograficznych wymienić należ~' tę, którą przywiózl z Kamczatki B. D yb o \\' ski. Dokładne informacje w tej sprawie znajduje! si(; \\.: ,.Katalog wysta\\'\' ctno;uaficznej Kamczatki i wysp Komandorskich w WarszCl\,·ie". ! He;!. Wi~'ksZil czcić z tych zbiorów znajduje się obecnie w !Vluzeum Narodowym w Krakowie. TaL:l' Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada zbiory z tcrenu S~'bcrii, ".: sklad klÓl'\'ch wchodzą eksponaty z kolekcji kamczackiej R. D,\'bowski('go. - A. K u c z y ń s k i, "Etnograficzny obraz Kamczatki w świetle pfJhkicll badac'z", podróżnikóv" i zeslal1ców polit~·czn::ch". prac? !11Cll(istC'r~krłnapisana w K3- �y",'/.dad Po[a/()w do bada,! nad Ludami Syberii )J ic więc dziwnego, że wiele specjalistycznych bibliografii w nUnImalnym tylko stopniu uwzględnia, a nieraz całkiem pomija polskie źródła do historii i etnografii Syberii. Uwaga ta odnosi się do bibliografii A. Ternowskiego, (1893), A. N. Popowa, (1932) i R. J. Ker n e r a, (1939). W pewnym stopniu sprawy te uwzględnia .-'1.. :\T. P Y P i n w "Istorji russkoj etnografii", (1892, t. IV, s. 313-323) or<1Z bibliografie: W. 1. M e ż o w a i M. 1. S i b i r jak o w a, (1891) i R. Jakobsona. G. Hiittl-Worth, J. F. Beebe, (1957), a także najnowsze wydanie "Istorji Akademii Nauk SSSR", (1964, t. II). Przed autorem przystępującym do opracowywania tego zagadnienia stoją drukowane i niewydane rękopisy, pamiętniki oraz drobne artykuły rozsypane w licznych czasopismach, których wartości źródłowej nikt jeszcze nie ocenił. Istnieje wprawdzie wiele popularnych artykułów o polskich badaczach Syberii ale większość z nich jest mniej lub bardziej udaną kompilacją bądź wierną kopią faktów zawartych w poprzednich opracowaniach. Artykuły te ograniczają się przeważnie do podania skrótowej biografii poszczególnych postaci,a tylko w małym stopniu uwzględniają osiągnięcia i treści etnograficzne zawarte w ich IDmiętnikach czy pracach. W artykułach tych wymienia się przeważnie W. Sieroszewskiego, B. Dybowskiego, J. Kowalewskiego, J. Czerskiego, A. Czekanowskiego, a więc badaczy których wkład w poznanie Syberii ZO:'Lll już wielokrotnie przedstawiony, natomiast ulegli prawie zapomnieniu A. Kamieński-Dłużyk, L. Sienicki, J. Kopeć, K. Lubicz-Chojecki, F. Ciecierski, A. Junuszkiewicz, J. Kobyłecki, J. Żyskar, A. SzymCl11ski, B. Pilsudski, R. Błoński, E. Piekarski, A. Giller i inni, których prciCC posiadają duże wartości dla etnografii. Zagadnienie polskiego dorobku w zakresie etnografii Syberii wiąże sic z historią jej kolonizacji i ówczesną polityką rządu rosyjskiego. Należy tu jednClk rozróżnić kolonizację samorzutną od rządowej i dobrowolnq od przymusowej. Kolonizacja samorzutna rozpoczęła się w pierwszym okresie gospodarczego opanowywania Syberii, kiedy to przenikające coruz dalej na wschód oddziały kozackie zakładały tam wypadowe stanice, przeksztulcanc kolejno na większe osady, a potem miasta. W ten spo:,ób powstał Tobolsk (1587), Tiumicó. (1588), Tomsk (1604),' Ketsk (1603), Irkuck (1661) i inne miasta syberyjskie (W. A. Aleksandrov, 1964, G. F. Miller, 1941. W. 1. Szunkov, 1941, W. 1. Szunkov, 1946, N. M. Jaclfj:1CCV, Prawie teci:·:o:e :J:"';:. 1946). równocześnie z tą kolonizacją rozpoczęła Etnografii Ogólnej i Slo'vvian Uniwersytetu dr J. Gajka. Wrocław 19G2. się kolonizacja Wrocławskiego rzą- pod kierunkiem �50G ANTONI KUCZYŃSKI dowa przeprowadzana na mocy postanowień administracyjnych (P. L Bucinskij, 1889, s. 185). Odrębne miejsce w procesie po~nawania i opanowywania Syberii zajmowała kolonizacja "zesłanych na osiedlenie". Osadzanie na tych obszarach Iprzestępców praktykowano od pierwszych lat ich podboju, ale dopiero w roku 1769 'po zastąpieniu w Rosji kary śmierci katorgą fala zesłańców zaczęła gwałtownie rosnąć. Wśród tej kategorii zesłańców wyróżnić należy: zwyczajnych przestępców i kryminalistów, od skazanych na osiedlenie jeńców wojennych i politycznych wygnańców. W okresie od XVII-XIX wieku rząd carski zsyłał na Syberię nie tyłka przestępców rosyjskich lecz także jeńców z wojen polsko-rosyjskich, uczestników powstań narodowych oraz członków wszelkich patriotycznych związków. Zsyłki te posiadały charakter celowej akcji kolonizacyjnej mającej podnieść na wyższy poziom gospodarczy syberyjskie prowincje rosyjskiego imperium. Bardzo często z zesłańców tworzono specjal'ne oddziały, które v/ysyłano na podbój nowych ziem i do pobierania podatku tzw. "jaSdku". W roku 1648 car Aleksander Michajłowicz spodziewając się napadu hord kałmuckich na Tobolsk, powierzył ważny odcinek obrony szczególnej pieczy oddziałowi złożonemu z jeńców polskich (Z. Librowicz, 1884, s. 33). Z warstwy kolonistów po niewoli wywodzą się też liczni badacze Syberii i jej ludów. Siły oraz wiedza zesłańców zużywały się na Syberii dla dobra jej mieszkańców, a polscy jeńcy wojenni i polityczni wygnańcy, odegrali rzeczywiście poważną rolę w podniesieniu na wyższy poziom gospodarczy wielu prowincji. O wpływie Polaków na syberyj.skie rolnictwo pisze W. S i e r a s l e ws k i podając występowanie polskiego nazewnictwa nad rzeką Leną "polska daroga", "poIskaj a polana", "poIskaj a pasznia" (W. Sieroslc:v;ski, 1928,s. 11). Pogląd ten podziela również Z. Librowicz stwierdzając, że: ,,( ... ) Stan rolniczy był naj liczniej reprezentowanym przez Polaków. W wielkim okręgu iszymskim tobolskiej guberni nie było ani jednej znaczniejszej wsi. VI której nie możnaby pokazać było kilku lub kilkunastu, czasami kilkudziesiccit.: polskich dworów. (. .. ) Pod względem materialnym rolnicy byli dobrze posta'Nieni. Przyzwyczajeni do pracy na roli przy mniej dogodnych warunkach \\' kraju, spotykali trudności tylko w 2-3 latach zanim się zdołali zastosować do ·.vymagań syberyjskiego klimatu" (Z. Librowicz, 1884, s. 181-182). Nade wszystko jednak, znana jest humanitarna działalność polskich zesłańców wśród ludów Syberii. Wielu z nich zjednało sobie ludność tubylczą serdecznym współczuciem dla jej niedoli. Gdy do jednej z wiosek jukagirskich dotarł W. Sieroszewski, a jej mieszkańcy dowiedzieli się, że jest on Polakiem zaczęli się do niego zwracać ,,(. .. l ze wszystkimi swojemi biedami: przynosili do napraw~' zepsuta 01'011. pytali o radę co do wędzenia i soleni8 ryb, rząd ali bym uzdrawiał ich ślep'~ów, �Wkład Polaków do badań nad lwiarni ;;07 Syberii leczył ich chore kobiety i nie wierzono, że tego wszystkiego uczynić nie mage; "wszakżeś ty Polak" mówili Jukagirzy i Jakuci zdziwieni i dotknięci moją odmową. Polak wg. ich mniemania był to człowiek "ze złotymi palcami", który wszystko wiedział i wszystko umiał" (W. Sieroszewski, 1928, s. 16). J ak więc widzimy z pobytem Polaków na Syberii łączy się szereg zasług ekonomiczno-społecznych niezależnych zupełnie od przyczyn, które go wywołały. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że wśród tej liczby zesłańców byli i tacy, którzy pod tym względem działali bezwiednie. Szukając korzyści głównie dla siebie przynosili jednak korzyści i temu społeczeństwu wśród którego wyJpadło im żyć. Po tych uwagach o charakterze wstępnym przejdźmy z kolei do szczegółowego omówienia wkładu Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą. Wąskie ramy tego artykułu nie pozwalają na szersze przedstawienie procederu carskich zesłań na katorgę lub osiedlenie. Dla politycznego systemu caratu Syberia była idealnym terenem wszelkiego rodzaju zsyłek, a przez długie stulecia takie też było jej przeznaczenie. Po każdym stłumionym powstaniu nowe rzesze (polskich patriotów wysyłane były na wschód i północ, "do bardziej oddalonych obszarów państwa" - jak głosiła oficjalna formułka w sentencji wyroku. Wśród polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców znalazło się wielu światłych ludzi, którzy opisali jak najdokładniej miejsce swego pobytu, co przyniosło ogromne korzyści nauce. W celu dopełnienia ogólnej historii polskich badań etnograficznych nad tubylczą ludnością Syberii całość dalszego opracowania podzielona jest na cztery działy; w których oprócz wyczerpującego omówienia tekstów źródłowych przedstawiono pobieżną charakterystykę poszczególnych fal zesłańczych i wywodzących się z nich autorów relacji o ludach Syberii. POLSKIE WIADOMOŚCI Z ZAKRESU DO KOŃCA XVIII ETNOGRAFII SYBERII WIEKU Przy okazji omawiania polskich badań nad ludami Syberii warto zaznaczyć, że pierwsze kontakty Polaków z obszarami Azji datują się od czasów najazdów mongolskich (tatarskich) na Europę i Polskę w XIII wieku. Zapewne już wtedy, wzięci w jasyr mieszkańcy ziem polskich odbyli daleką wędrówkę w głąb Azji. Właśnie najazdy mongolskie na obszary wschodniej Europy były bezpośrednim powodem poselstwa papieskiego do chana mongolskiego. W roku 1245 papież Inocenty IV przyjął na audiencji pożegnalnej mnicha J a n a z Pl a n o C a r p i n i. We Wrocławiu do poselstwa dołączył franciszkanin miejscowego zakonu B e n e d y k t P o l a k, nazywany w podróżniczej relacji Jana z Plano, Benedictus de Polonia. Droga członków poselstwa wiodła przez Kijów, wybrzeżami Morza Czarnego i Azowskiego, w pobliżu ujścia Wołgi mi- �;J08 ANTONI KUCZYŃSKI nęli oni osadę Chadżi Tarchan, gdzie po upływie półtora wieku powstała stolica nowego chanatu: Astrachań. Dalej przechodzili przez stepy zamieszkałe przez Kazachów, koło Jeziora Aralskiego, wzdłuż Syr-Darii przez Turkiestan, Dżungarię i pustynię Gobi. Swe interesujące obserwacje spisali mnisi w tzw. "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami", której redagowanie zajęło im trzy miesiące pobytu na dworze papieskim. Zawarte w niej fakty zgodne są ze źródłami chińskimi, arabskimi, perskimi, a szczególnie z Dżami at-Tawarich (Zbiór Kronik) Raszid ad-Dina, historyka perskiego na służbie mongolskich władców Iranu z końca XIII i początku XIV wieku Oraz anonimową kroniką mongolską z 1240 roku znaną pod nazwą "Mongołun Ni'ucza Tobcza'an" ("Nieoficjalna Historia Mongołów"). Wiadomości dostarczone przez członków wspomnianego poselstwa były dla ówczesnej Europy pierwszymi autentycznymi relacjami o państwie wielkiego chana, o ludach i obszarach Azji Centralnej. "Historia Mongołów zwanych inaczej Tatarami" zawiera szereg interesujących wiadomości o zwyczajach i obyczajach tego narodu, podaje organizację armii i wojsk'a, historię państwa mongolskiego, fizjonomię ludów mongolskich, położenia kraju oraz kontakty Mongołów z innymi narodami. Te interesujące informacje krążyły w średniowieczu w 'wielu odpisach. Ich tłumaczenia istnieją w języku włoskim, francuskim, holenderskim, angielskim, rosyjskim i 'Polskim :ł. Dalsze kontakty Po}aków z obszarami Azji łączą się ze wspomnianą już kolonizacją rosyjską. Jeńcy z wojen polsko-rosyjskich stunowili poważny procent nowych mieszkańców Syberii. Wśród tej grupy zesłaJ'J.:, Do dnia dzisiejszego nie ustalono kto jest autorem "Historii Mongolów zwanych inaczej Tatarami". Formalnie jest ona znana pod nazwiskiem Jana z Plano C a r p i n i. Pod nazwiskiem Benedykta Polaka nie istnieje żadna piśmienna relacja z poselstwa do Mongolii pochodząca z jego 1'<:;11.1. Wiadomo jest, że B e n ed y 11.t P o l a 11. złożył na dworze papieskim w Lyonie "cenne w swych szczegółach sprawozdanie ustne, utrwałone w pergaminach z XIV wieku, przechowywanych w bibliotekach narodowych w Wiedniu i Paryżu" (Wyd. zbior. "Polska i Polacy w cywilizacjach świata", t. l, zesz. 3, 1939, s. 233). W tzw .. r({kopisie Colbertowskim w Bibliotece Narodowej w Paryżu na końcu "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami" Jana z Plano Carpini znajduje siC; krótkie streszczenie ustnej relacji Benedykta Polaka pochodzące z niewiadomej reki (E. Kar w o t, "Benedykt Polak w Mongolii", Poznaj Świat, nr. 5, 1962, s. l:l). Krytyczne W~'danie relacji Benedykta Polaka przygotowywał prof. M. L e w i c k i jednak nie doszło ono do skutku z powodu śmierci profesora (K. M o s z y I1 s 11. i, "Czlowiek. Wstc:p do etnografii powszechnej i etnologii", 1958, s. 133 - przypis ili' 50). Bezwartościowe tłumaczenie tej relacji ukazalo się kilkakrotnie drukiem w jqzyku polskim. Po raz pierwszy opublikował je M. W i s z n i e w s 11.i, "Historia literatury polskiej", t. II, 1840, s. 208-233, potem przedrukował je L D a n i e l e w s 11. i w książce: "Sybir. Pamiqtniki Polaków z pobytu na Sybirze", Chełmno 1864. �Wklad PoLaków do badań nae; ludami Syberii ców znana jest postać Nicefora C z e r n i c h o w s k i e g o, jeńca z wojen polsko-rosyjskich prowadzonych przez Zygmunta III. Osiedlony początkowo w Jenisiejsku, a potem w Ilimsku od roku 1652 kierował N. Czernichowski warzelnią soli w Ust' - Kutsku nad górną Leną. Po Vyarym;y, wh1zienia UlosJdewskiego Tniast i Juiejsc Ada.Jllll Kamieńskiego. I:\,dąc łll'tt'U kitli!: łaty w <lelHokll.ch u ks.. Piotra H.<i~I.)"]ltki('f'tOl widtc l.a::.J Ul (JI.Wgn przez (.dn{lwi{'nil~ k\)~ci()ł'a. g(·:nhiekit·go. Jcdm'tw t najdt1'Guil'J~t)'ch ,i naji,i-':~l:l('J~l.y(h <;,trukturą w WidkiO\:j l'lJl~l. 1.naiazłt:m w jt~ip bllilh:tI.:cc grulx'. Sih"a H{'/~Dl, klt)fe ~flb}wnł ~ubic Z(~lt:mown.nia ..\ugust~"l lIt jakiś $zladitic wiclkolK1.1~l.i. u'ft()r'wflin et y )o;juga suu'osty kOl\nnitkieg(', l'{llliu$kh~gQ. lliędlY innemi cie. l.:ltwn}Ji r:t:tczami, mit'i<z\,;:4ccmi t;i~ w OOĆ) k~it:d't(~,zDalazł f;,j~:Ł.,k:i;c uiłlk~y d)'B.t)'U'''l Adani,t J{R.mieilskjt'gi)~ k~6ry hędlJe ni(~ZlIWj}linie teIacyą z' poh~tu Polaków nn Syhcryi. Podwdi.i bowiem l k,il~'y .naj•. pit'(Wt\lC drukfl\v:H.li' pllUJłttniki s:.-lJir~h:j(l:Km'(J]a l\cnlQwskie•. go i j~';H:rała Kopcia, (.(lf}O$t~ !'<,ie ~l()f'iero do tlrugtt'j p{)hwy wieku" Kill, Hit'fl/nim l\ajsirwio: w ~;woim ź.\'wocj(~ bł .• \ndl"l\~jan(jbnH Iy',tryż' HI,:,4c,) 'lf5ł)()mi~ il<Jj<)C(/ rH!,li'hizit mo~J;l~w~kifll w\ ł.ll~·t za Ah;ksf:gO Jlith:~jłowit.v...• '\ w latach Hi54i lfi;.l\ w)'m;Cfiill O, KawtCl.y!\skicg\.). Tt)wnn}':~Jwa JezuS<;)WC'JOl który z N'ow(tgród •. h" IJnrwJ.n by! flit :-;Jberlą,< PO'w\ułlljlj. ~ie I\~. f{~iJ~jc\\'icl na O. Bt.lnMławtl 'kl>~t'l\Y-.,ki('gl} T j" kViI")' tji~n,ł hbt"')~ prowin-rji Ht('\\";~i.:i('j ~w(,'g-c Z&H-OtlU, iJodajc u t!, KawCClyill-kim. "jh~t:lm "ycil:'fl'JAł jak ;-;it ~tJmtf!d llO-POy;tót do Litwy pl'f.eo lh~dl to :,;am we Właji,lluręczn}'ch ł'tlll.dttJlik:H.~,b obszt!ł1Iifj skn'Ś-Hł," (Dtiejc hl. Hu. 'JOli :-,lr 2~1.) ?-:~m te pamif;toil..i u:ezuau(', 'lie wiCr.1-Y.uawet, c:J.y i gtltię był)' d.rtJ. ł..ow:'mt~. W biblio[cee O . .llr~wlla 1H1;t~'isk:1 O. l\'llWCfi)'rłskiego nie DlS. Dya....,·ut.z "i\.'e łiaruil.'iJskkgo bftJli~ uajdawnirj£14 l';lmi:}.1k4 ~1nlltków poł3ki,,'b ue. Sybinr. h.... kod;~, 1.e. kOllłll, i którćj niukj::.zć \\ yt.ł:UJlC !lpOf1,,'t.dl.{)l.lC~ pcloa bł,.dów i Pnetro-u,:ń, tak JA' u:orM t.rudno o rozumienie, ~ic Wllt.~UJlł)rze<-iet, t.c rzec: ta, nAwet uJ< jak je;!, zajmie tz)'!.ającyc.h. Wiitl'l. 12. Kv:ut/li(J 1074. j Ryc. 1. Fotografia wstGPu A. Maryańskiego do pracy: K a m i e ń s k i, Dyaryusz więzienia moskiewskie'Jo miast i miej.~c spisany przez... Poznań 1874. A zabiciu wojewody Ilimska, który znieważył mu siostrę (czy żonę?) 'vvyruszył z grupą jeńców nad Amur gdzie odbudował ruiny chińskiego Alhazimu i stworzył miniaturowe "państewko", uniezależniając jego okolice od wzmożonych wpływów chińskich. Alhazim nie istniał długo . .Jego centralną rolę zmniejszył ostatecznie traktat nerczyński (1689), a dalsze losy "polskiego ambasadora" rosyjskiej kolonizacji nad Amurem nikną w mroku dziejów póżniejszych ekspansji. Sława N. Czernichowskiego i pamięć o nim jako "mądrym chanie" przetrwała w kronikach chińskich, jak też dochowała się wiadomość o tym, że rząd bogdychana korespondował z nim, nie tylko po chińsku, ale i po polsku (S. Zieliński, 1932, s. 70-71) 4. 4 W świetle istniejącej zbyt w~'raźnie. W źródłach literatury postać N. Czernichowskiego nie rysuje sic tych istnieją pewne róźnice biograficzne nasuwające �.")10 ANTONI KUCZYŃSKI Co się tyczy najwcześniejszych polskich relacji z zakresu etnografii Syberii, to przegląd ten rozpocząć należy od Adama K a m i e ń s k i e g o -D ł u ż y k a, o którym nie wiemy więcej ponad to, co sum o sobie napisał w "Dyaryuszu". Wzięty do niewoli rosyjskiej 20 października 1657 r. podczas bitwy z wojskami kniazia Jurija Dołgorukiego "pod Basią między Uchłami" 5, wywieziony został na Syberię gdzie podzielił los większości ówczesnych mu zesłańców - wcielony do oddziału wojskowego zajmował się podbojem nowych ziem i zbieraniem podat~u tzw. "jasaku". Po 4-letnim pobycie w Rosji i na Syberii wrócił do kraju, gdzie napisał "Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Kamieńskiego", wydany przez ks. A. Maryańskiego w opracowaniu "Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Rażyńskiemu .... ", Poznań 1874. Oryginał "Dyaryusza" nie jest do dzisiaj znany, a jego wydawca ks. A. Maryański pisze we wstępie: "Będąc przed kilku laty w Gembicach u ks. Piotra Kuszyńskiego, (... ) znalazłem w jego bibliotece grube Silva Rerum, które spisywał sobie za panowania Augusta III jakiś szlachcic wielkopolski, dworzanin czy sługa starosty kO!paniokiego, Ponińskiego. Między innemi (... ) w onej księdze, znalazł się także niniejszy dyaryusz Adama Kamieńskiego, który będzie niezawodnie najdawniejszą relacyą z pobytu Polaków na Syberyi" ("Dyaryusz więzienia .... ," s. 378). Od tego momentu wzmianki o A. Kamieńskim-Dłużyku i jego "Dyaryuszu" spotykamy w wielu publikacjach (A. N. Pypin, 1892, t. IV, s. 316, Z. Librowicz, 1884, s. 34-36, S. Zieliński, 1932, s. 201-202, ale często określa się go jako "krótki, skąpy w dane faktyczne" (polski Słownik Bibliograficzny, 1939 1946, t. V, s. 200). Ostatnio jednak etnograficzna wartość tego "Dyaryusza" została oceniona przez B. L Polcwoja z Irkucka (1965, t. V. s. 122-129), S. Kałużyńskiego, (1965) oraz Z. Jasiewicza, (1966). Należy jednak podkreślić, że A. Kamieński-Dłużyk jest pierwszym Polakiem, który pozostawił w swym "Dyaryuszu" opisy: Wogułów, Tunguzów, Jakutów, Czukczów i Giliaków. O Wogułach :pisze on że: konieczność wnikliwszej korekty poglądów na temat kolonizacyjnej działalności tego zesłańca. Sprawa ta nie jest łatwa gdyż należałoby wykorzystać wspomniane kroniki chińskie, a także zbiory starych syberyjskich archiwów, w których być może kryją się nieznane wiadomości z tego zakresu. Literatura dotycząca N. Czernichowskiego: M. D u b i e c ki, "Osadczy w ziemi Mandżu", Tygodnik Ilustrowany. nr. 358-365, 1874, tenże: "Obrazy i studia historyczne", Warszawa 1884, tenże: "Osadczy ziemi Mandżu w XVII stuleciu. Obrazy i studia historyczne", Warszawa 1901, wyd. II, Z. Librowicz, op. cit. s. 15-28; T. T u r k o w s k i, "Czernihowski Nicefor", Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1938, t. IV, s. 342-343. 5 Data ta podana jest mylnie. Bitwa nad rzeką Basią odbyła się w r. 1660. �Wkład Polaków do badail nad ludami Syberii fill .,Mają W lesie koczowiska, zrobione z drzewa; nizkie okienko jedno, oglen dzien ; noc gore w kominie. Pieców nie mają, ani drzwi, tylko dziura miasto drzwi. Ław także nie mają, tylko na ziemi siedzą. Zwierzem żyją, ale i chleb jedzą, "00 kupują u Moskwy za skóry jelenie i łosie. Niedźwiedzia gdy zabiją, to nad nim płaczą, powiadając: że nie my tobie śmierci przyczyną, ale łuk nasz. Poty m go zjedzą, a głowie siG jego modlą, która zawsze w koczowisku w kącie stoi, s:atkiem nakryta, i różnych sukien nawieszano koło niej. Zboża ci ludzie nie sieją. l:dko siG lasem bawią; ryb mało albo nic, bo rzek nie mają wielkich" (DvarytEz wiGzienia ... s. 381). Informacja ta chociaż ogólnikowa zawiera jednak wiele cennych spostrzeżeń wśród których na szczególną uwagę zasługuje wzmianka a kulcie niedźwiedzia. Wspomniane tu przez A. Kamieńskiego-Dłużyka zapewnianie myśliwego, że nie on, a tylko jego łuk jest sprawcą śmierci niedźwiedzia stanowi właściwy początek cyklu obrzędów i ceremonii o charakterze religijno-magicznym, wspólny dla wielu grup etnicznych Syberii u których występował kult tego zwierzęcia. W ten sam sposób postępują i Ewenkowie, którzy po zabiciu niedźwiedzia, czynem tym obwiniają ludzi, lub twierdzą, że śmierć jest dziełem przypadku spowodowanego przez samo zwierzę (A. F. Anisimow, 1958, s. 108). Inne strony "Dyaryusza" zawierają informacje o Ostiakach, którzy prowadzili koczowniczy tryb życia, łowili ryby w sieci z włókien pokrzywy. polowali na dzikie gęsi i kaczki. N ajdokładniej jednak opisał polski zesłaniec Tunguzów z okolic górnej Angary i dolnej Leny. Jego zdaniem byli oni wybornymi strzelcami, polowali przy pomocy łuków, hodowali renifery, których stada dochodziły u nich do 1000 sztuk. Zmarłych chowali ina drzewach, żyli w wielożeństwie, a twarz pokrywali tatuażem. A oto fragmenty samego "Dyaryusza" podające szczegóły o Tunguzach i ich kulturze: ..Ci Tungusi lud lekki, z łuku strzelec niesłychany, chyży. Zimie i lecie wlóczą siG od rzeki do rzeki dla pożywienia, a jedzą w pół surowo, z zabitego zwierza krew świeżą ssią. Z zabitej łani brzucha wyjąwszy cielęta, jedzą. Każdej rzecz:,' nie przepuszczą, lubo najbrzydszej. Żon po dziewięciu mają, a żony ich tak dobrze z łuku biją, jak mężczyzna. Jeleni stada wielkie po 1000 i więcej. Mają także jelenie ćwiczone, że dzikie oszukiwają takim sposobem, że ten jeleń domowy już jest zwyczajny; tedy temu jeleniowi nałożą na rogi rzemienny powróz blisko dziesięciu łokci, i trafia się, że kiedy dziki jeleń przyjdzie, tedy ów jeleń domowy z nim igra, i tak ów powróz na niego zarzuci i upląta go tak, że się ze sobą biedzą, a potym gospodarz, albo pastuch, który chodzi za tymi jeleniami, obaczyw:;zy tego jelenia, z łuku go zabija, a temu krwi z wodą da się napić" (Dyaryusz więzienia ... s. 284). Jadąc dalej w kierunku z Jakutami, którzy północnym zetknął się autor "Dyaryusza" ..Koni stada bardzo wielkie chowają, a białych najwięcej. Bydła także mają dość. B~'ki bardzo wielkie chowają, a nosy ich przewleczone, jak u niedźwiedzia, także i u krów. Wszystko jeżdżą na nich, a konie jedzą, jako psi; niczym się nie �512 ANTONI KUCZyNSKI brzydzą, nigdy się nie umywają, paznokci nie obrzynają, chodzą nago z lukami, na głowie kaptury z piórami żórawiemi jak straszydla, grzechu w niczym nie znają. Ni Boga, ni wiary, owo zgoła bestyom podobni. Ci ludzie posiedli tq Leno i hriegi jej. Tam: się żadna rzecz nie narodzi, bo ziemia nie taje wiqcej jak na łokieć. Tam jest zwierza i ptastwa niesłychana moc, ale poganie nie umieją ith zażywać: tak jak psy jedzą. Co większa, pióra oskublszy, u kogo jest kotie!. to warzą, u kogo zaś nie masz, to kamieńmi parzą w dzieżkach albo korytach. bez soli. strój nagi w lecie i w zimie. W żartach wstydu żadnego nie mają, ani co grzech jest nie wiedzą. Na koniach białogłowy jeżdżą, a mają siergi wielkie w uszach, jak talerze srebrne, na czole noszą krągi, a na szyi srebrne i miedziane obręcze. Tak jak mężczyzny chodzą w skórach jeleniach i wołowych, sierści'j do ciała, a drugą na wywrot. Łuki mają długie, wyżej człowieka, a ciqciwy !'Ze .. mienne" (Dyaryusz więzienia ... s. 385-386). Przytoczone tu wiadomości są prawdziwe, a choć spora ich część ,\,~"maga komentarzy, znajdują one potwierdzenie u późniejszych badaczy (D. A. Kocniev, 1899, W. L. Priklonskij, 1896, W. Sieroszewski, 1900, S. A. Tokariev, 1945 i inni). Na dalszych stronach "Dyaryusza" zamieszczona jest informacja o ludzie, którego nazwy autor !nie podał. "Tam nad morzem - pisze on - są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo siq w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt i po kilkuset. To największy pan. który ma psów najwięcej. Na psach jeżdżą, psy jedzą, w psich skórach chodzą i z córkami posag dają psy i ubiory psie mają, drożej sobie ich szacują niż sobole, albo inne piękne zwierzęta. Lud prosty; nic innego nie mają prócz psów. Poganie, bałwochwalcy, czarownicy wielcy; z djabłami z ust w usta mOWlą: jawnie i widomie im się pokazują w postaciach różnych bestyj, ptaków, żmijó\\', kruków, jako w co kto wierzy, takie czarownicy ludziom pokazują, a o Bogu nie wiedzą. Ci ludzie mieszkają nad rzeką Lamą G, która wpada w morze, jakb:-' w koniec Zimnego Morza" (Dyaryusz więzienia .,. s. 386-387). Wnosząc z etnicznego układu Syberii w XVII stuleciu była to ludność jednego z licznych wówczas plemion tunguskich - Kiłarów, Ujganów, Godnikanów i innych - rozsiedlonych wówczas w dorzeczu Lamy (B. O. Dołgich, 1960, s. 379 - 386 oraz mapa na końcu książki). Dalsze informacje A. Kamieńskiego-Dłużyka wymagają jednak poważniejszych sprostowań. Pisząc o Czukczach podaje on, że są oni wysocy, noszą długie brody i: "... chodzą jakby Barnardyni w kapturach; u każdego paciorki w rqku, szablę ma przy boku na kształt starych kordów, mało co dłuższa nad lokieć, ale lud bardzo bitny. Kraje tam bardzo piękne, ciepłe i obfite. ale nam tam dlu~() nie dali popasać" (Dyaryusz więzienia ". s. 387). Pewne szczegóły opisu oraz nazwa ludu wskazują, że rzeczywiście mamy tu do czynienia z Czukczami, ale skąd się wzięły u nich długie G Chodzi tu o rzekę Ochotę wpadającą do Morza Ochockiego, nazywano często Lamą (W. P. Polewaj, op. cit., s. 127). którą w XVII \\', �Wic/ad Polalcuu; do !)a<lU1' nad ludami Sybuif :113 szable przy boku na "kształt starych kordów" i długie brody, których raczej Czukczowie nigdy nie zapuszczali. Kwestia t<1pozosta~e jeszcze nie wyj<1śniona 7. Pisząc o Giliakach wspomina A. Kamieński-Dłużyk, że: "Jeżdżq na niedżwiedziach i tak nimi kierują jak u nas kOlimi, ale im obrzvna.ic) paw.okcie i z~b:-' wybierają, a karmią ich na stajni, jak woly, i jedzą ich także." ("Dyar~'usz więzienia ... " s. 387). Informacja ta nie jest w pełni prawdziwa. Prawdą natomiast jest, że Giliacy hodowali niedźwiedzie, które potem zabijali i zjad<1li je \v celach kultowych. Oceniając wartość materi<.lłów etnograficznych z<1wartych w "Dyaryuszu" podkreślić należy, że są one w prz2ważającej części pr<1wdziwe, zgodnie z notatką, którą zamieścił sam autor w jego zakończeniu: "Ten mój dyaryusz napisany przeze mnie niccj nie ma fałszywego, ale com widział memi oczyma, tom wyraził, na co się ręką moją podpisuję". ("Dyaryusz wiE;zienia ...", s. 388). W odniesieniu do wiadomości z zakresu etnografii ściśle opisO\vej, dodać należy jeszcze inne pamiętniki polskich jeńców wojennych z XVIII w., którzy już w owym czasie przemierzyli olbrzymie obszary Syberii. Drugim z kolei autorem wspomnień z syberyjskiego wygnania był Ludwik S i c n i c ki (l677-?). Wzięty do niewoli. po kapitulacji Bychowa (1707) zastal wraz z bratem Krzysztofem Sieniekim wywieziony do Moskwy, a potem na Syberię do Tobolska. Po półrocznym pobycie w tym mieście przeniesiono ich do Jakucka, dokąd przybył tylko Ludwik, gdyż brat jego zmarł w drodze wkrótce po wyruszeniu z Tobolska. Przebywając na zesłaniu w latach 1707-1722 .poczynił L. Sienicki szereg trafnych spostrzeżeń o życiu napotkanych ludów, a najwięcej o Jakutach. Obserwacje swe zawarł w wydanej po powrocie książce: "Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego , Wilno 1754, której wartości jako źródła etnograficznego nikt jeszcze w pełni nie ocenił. W odniesieniu do Jakutów uczynił to ostatnio S. Kałużyński podając szer,eg bardzo trafnych komentarzy do zawartych w niej opisów kraju i ludzi (S. Kałużyński, 1966, s. 173-174). . L. Sienickiego uderzał odmienny sposób życia i egzotyczna kultura syberyjskich tubylców. O Jakutach pisał on że: 7 Z krótkiego opisu przytoczonego w "Dyaryuszu" wnosić należy, że byli to prawdopodobnie Czukcze. Biorąc jednak pod uwagę terytorium ich rozsiedlenia \V XVII wieku (B. O. D o I g i c h, op. cit., s. 549-578 oraz mapa na kOl1CU książki), a także niezbyt dokładne określenie obszaru na którym oddział A. Kamieńskiego zostal l'ozbity przez "Czuchczów", sprawę tę należy uznać za nie \Vv·jaśnioną· 11 - Luci, l. .,1, cz. II, I%H �514 ANTONI KUCZYŃSKI bawią się latem łowieniem ryb, z jesieni zaś samey udają siG na głębokie puszcze y dzikie lasy, dla strzelania soboli, lisów, piesków, gronostajów, popielic, łosi, jeleni, żubrów, niedźwiedzi, wilków, (... ) y inszego tam będącego zwierza, mięso wszelakiego zwierza gdzie zabiją tam jedzą, 'skóry wynosząc do domów, temi dań Carowi płacą, y co im trzeba kupują, pieniGdzy nie mają, (. .. ) y tych skór używają miasto pieniędzy między sobą, a żony i dzieci ich, bawią siC; łapaniem szczurów, jeuraszków, barunduków, y inszych nieczyst~'ch zwierząt, ~.,I(UMENT ~1aoił:tWSIuDZIA IJOSKIiGO . .... eudo..tnie I Jfal"i6fkieySch, Pewnego SII1~' Cb"alc~ Iwergo 'L~~ <Tn KOSCIOl.A CHRYSTUSOWEGO PoqJĄGAIĄCY, .z "3~Jad;m;'i&-;r~h ionrrotverryilIac~od3¥:,ch miedz}' naul'a Kosclola Pow£aechaego Karolłl::klcgo, i podaniem ll'JOlJslonlln roz.um<:OlludzkIm ~ulalkiey.Kalwińr"i~y, l.iIec:klc:y, y LOoJeh 'I tey KŚJ~dr.e wyrażonych y c~~nlonJchSek~ y ~ YJ'lp~"'fI;"ł;l1tł 41 ,..,.;.,.U4'19ł .''foJłi •.•.'Jii.80 PaII/!W4 "at •..} Wl'łgctJ.(ł.i<J, blrd.cb jolst •.! so!iI1!~CJ~h~ dla dltciJ01lJ"tg<J .f't'ir'iru r~:. tJ" 'al 1"Q"'1"6 Sttl4ab 04 Jtd ••,;", P4WPU1OfgO Xc-iCiofJ "J"c''''. ,'o ~,1CIJ#łx "p"rfi. ex(itiq~.• "i~UJia!1(i"I(Jići i,iq~y,b) ~ ...•...• (,;,., 1t d•.•• b 1'ltywJ., Ta. WYCHODZĄCY~ "t'/rld;..... •• \toll.Nt!! Mo Ww.,b<,}'<* ll"~ :101.,. l'aA*l... • 1 J .••• J I.. '~Shn""" Ryc. 2. L. S i e n i c k i, Dokument osobliwefJo miŁosierdzia bOiikicgo ... Wilno 1754. Fa],s~'milc stroll." tytułowej które (. .. ) jedzą, latem zbierają jagody, porzeczki CZl'l'wonc :,. czarne, czernicC' albo pijanice, brusznice, które w obfitości tam siG rodz,), (... ) na wiosnc kopi~1 różne korzenie, gotując sobie na zim~ dla wiktu, a naywiqccy na WiOSll~ zdzierają korę sosnową, z którey szarą y zieloną naybarżiej funduje] i zapasuj<). Żal' mają tyle, wiele mogą przekarmić, a kupuje] u jey krewnych. (... l a jeśli sic nicpodaba, znowu drugiemu przedają, ( ... l Za boga maie] łabcclzia, a na mieysc\i popów Szamanów maią, którzy czarnoxicską naukc umieiq, ~i ubrawszy sic w żelazne karaceny biją w bcbny, a na te bcbnienie pr'zychodzi diabeł w postaci labedzia, y rozmawia z Szamanem jako człowiek, powiadajc]c każde] rzecz o które1 sic go Szaman pyta, co się ma urodzić, kto ma umrzeć:, ~. jakie kto ma mieć szczc;ście w strzelaniu, w łowieniu ryb~' y inszych okolicznościach, a .l(d~· który zacho- �W/<lacl PoLaków do badań nad Luciami Syberii 515 ruje, mówią że ich Szastan zieł. Ci Jakuci, od Ruskich ludzi, którzy za nich Carowi jesak, to, jest dań płacić podeymą się, z wielką ochotą chrzczą się po Rusku a gdy ich oycowie chrześni odjadą do Jakucka, (... ) znowu wracaią się do lasów swoich, Jakuckie zwyczaje stare przyjmują" (Dokument osobliwego miłosierdzia ... s. 11-12). L. S i e n i c k i dał więc obraz kultury Jakutów bardzo zbliżony do tego jaki rysują późniejsi badacze W. Sieroszewski, E. Piekarski i inni. A ponieważ to co napisał zawiera również i .parę mylnych sądów, przeto jego wywody o szwedzkim pochodzeniu Jakutów mają dla nas i to znaczenie, że dają świadectwo ,,'panującemu wówczas przekonaniu o nieautochtonicznym pochodzeniu Jakutów, co jest dzisiaj kwestią bezsporną" (S. Kałużyński, 1966, s. 174). "Ten Jakucki naród - pisze on - odmienny jest y ubiorem, od wszystkich tameczn:.·ch narodów, mowę osobliwą mają, ubiór zaś nakształt Szwedzkiego, tylko wsz:"stko ze skór zwierzęcych, opięto, krótko, z tyłu rospory. O Jakutach tych powiadaj'1, jakoby z dawnych lat mieli być rodem ze Szwecyi, a niechcąc ciężarów znosić, (. ... ) na statki wodne powsiadawszy na morze puścili się, y wiatra-' mi przeniesieni do Jakucka, wysiadszy, Tunguzów, którzy na ten czas y Jakucką ziemię trzymali wybiwszy y wypędziwszy z całego Jakuckiego okręgu tam osiedli;" (Dokument osobliwego miłosierdzia ... , s. 11). Wzmianka o szamaniźmie jakuckim zestawiona z wiadomością, że za "boga mClją łabędzia" wymaga pewnych komentarzy. W szamaniźmie tego ludu nic istniało wyraźnie sprecyzowane pojęcie najwyższego bóstwn, stąd też chodzi tu zapewne o ducha zjawiającego się podczas obrzędu szamańskiego. Duch ten występował więc pod postacią łabędzia, gdyż w przekonaniu jakuckich szamanów duchy te zjawiały się jako zwierzętn. Wnioskować o tym można z dalszej części teJ<stu: "przychodzi diabeł \V postaci łabędzia y rozmawia z Szamanem jako człowiek" (S. Kałużyński. 1966, s. 174). Pomimo paru błędów i niedokładności materiały etnograficzne L. Sienickiego są nadzwyczaj cenne. Z jego relacji widać wyraźnie jak dalece interesowała go egzotyka syberyjska. Wprawdzie znalazł się on na Syberii współcześnie z Ph. J. Strahlenbergiem, szwedzkim jeńcem spod Paltawy. ale swą książkę wydał nieco później od niego (1754), stąd też zaszczytne miano prekursora studiów ałtajskich przypadło temu pierwsz(,mu autorowi "Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und Asia ... ·. Stockholm 1730. IN źródłach historycznych dochowały się liczne wiadomości o innych Polakclch, którzy już w XVII wieku znaleźli się na Syberii. Ks. Jędrzej K a w c c z Y ń s k i (?-1667), jeden z pierwszych, ;;ma'nych w historii Polnków, którzy wywiezieni byli na Sybir, pozostawał 10 lat na wygnaniu, CIwrócił prawdopodobnie z A. Kamieńskim-Dłuży;kiem (S. Zieliński, 19~2, " 208-209). Następny z Polaków Ignacy K o s a r z c w s ki �516 ANTO przedostał się na początku XVIII (J. Pertek, 1957, s. 279 i przy,pis ków na Kamczatce był Dymitr cica Jana Pawłu0kiego zesłanego (Z. Librowicz, 1884, s. 29-30, A. ~/ .... I KUCZYNSKI w. z Kamczatki na Wyspy Kurylskie nr 2), () jednym z pierwszych osadniP a w ł u c k i, wnuk polskiego szl,)chll1a Sybir za rządów Zygmunb III N. Pypin, 1892, t. IV, s. 316). 04$" )(+ )t -tIS'" . 'ł ".....te ...' ..J... i.. ·.~.ll.m pok~zvje, it mocni.eYI.l..')' ;'.. m .. ~drtzy jelt od wrzy' IUdell"bOte\\! Rui/deh, Y ol'OI:Jada nam, wfllilki! prlyfzłt ~~~1nam I'?tr:e!:>nc •. ~o co fi~ go pyr_my; czego Rufc;r bo1\l.wlt,un7nl~ me wll'71" y me tnQ~.. . ."J'rt):i'th lei p1"'''y ~il.1C Z t3~y ~;;m'l!k~wle do)alruck\ dla ~tac(ltj~d.ni ~m)Wj,¢l :)mutf.;'w,: prze,;! rr1;Jk:em łal.utow 'Ze'S:z\~'tC-]łpO:1-potu it T Ul.1g:I:l1ml !"lerl.,~tłlt., Je(,~n )ę~Yj( mlcll, ,edne cenmonict\%ymal., )nbal'.l.c. Od~lellje no~;II,a gdy TanJ:4%iprzez JakC'towz Jakucluey Z,eml wJ~n:łnJ, ~l11o(ko~"e nad tnor:r.em lodowatym l .• mł nn\\'anpn 'U.cflka,,,e)', wYPrd!i~ lif !lied"li y jaKo ""ini prl)' f"ojc)'d~wney p(ll!cifyi h, umy"ali, 31e 'y nat! Jalluumi jui lry""lfowJć zaczynali, J Sdyu)' hyli Mc:!kic'I'fcy btii. z 1\(0")'. I1~P3dflj lli:po<Jb~!i ~'1ku!Qw.)ptwnrebt -fi!trnc.d um~ldkaml !11cotrzymah jaJ .•ucl; pkQZ 'I tC'-~'I., b.1o ~U~,pod wl.dziI ~1o~Jewlk. •. IC oł~a """'<!:I: 7-l'1l.i., jC{:nakic gclilc hę tyJkO'lC)'CóJ,.lrod7e h~ ZJUJjJli/. ej OJf'MkJlt j""'" • "'." N..-.J I.••••,•••• naJ L~J1J •• IJ. "'tlI<", ~a Za t41n1udhowic_ maja", ?a__hcgJ J:L.dz\\ ildiia .bj;ałC'tv mQrikiego, od Jakmow h;~m:iUHv;_~a:;. to Jdr~ ~~J!"~OXI~nua n:nlcz)'\"rz)' iJt ('id da:\t1lJch :ra-ńgt:~_Q:w fJ~ oCIOlcm1J, }ccz te blfd)', ktore Drl fwoich l'r',odlow mieli za na, 1.pr7~ prawdę, y (!Ol,,! o .;ebie tl'Z1rr,a:i_. N:d.l~wijc z J(or3c~.i(go narodu Rl.litJ hldiir przy· lo\·icili Amanato\\,) 1'1,) .iefł,:.co Lt:3CZl1j(lf7~'ch 'Z tlgo naroc!u ludti \\'iię1]ch W at:efzt,~!bQ \"'anuli,., i. ma len n!y na.od co rok dań Cal'owi~"JpracJć. Ten oarod taki. of"b;i~'cgo jell jętyk:ł, , uhi.or irtJ+ł fOIm~ mt, •• kic ~ 1);6r z",;.r;~c]ch. Z..,idC3\\,O,6 pofzcdłąl'lpr.)'patf'l)'t' im,gdi.ir mm"m wielu lloi~ym. :t. bOku'n'Jl,o,jtży,12 świnia" l;<órry my "Ol ftt.iOCl hog. ui<-,hlk"(' Jf.ia hifll~&. "•••.j/"'g •. ~.rtfTOJ ·ow. i.•• r.~ nicuwó1Źali. At.r. n K O......• tii ~ .•. k·.'.\).b.c1.,'.wfZy (\linię, upadł n. iicm't ••.ób.iiC, ie j'~l1\ilfz~\lfunec;;l)O/ll.()baC1,Jl tu f"'ego bog.•, o kt6rym jak ' tać gdiie go J jak wi'Hid, cu. l" _.1-": • • • • l i.ilłi •.• n11J1 .H' '" tYmzno'w ta:< h~ wraca a jwjma, '~n'i'ów woM, n~<en C7.as uOf.umicii;my, ,i~,tó .<\11,,"io\ vf1.yiedy onego pob-l3Jijwy mu lakfrom()tna,li'rośna, y {zprtna ~tory""d3C S!\\Ql'qćidcm wfzy. lllna;ryic!\nk.,ftym być muli, ale l1llry'cb zWyGJajow, 6.i~i<t;o"'·- .sOU"' ~ "g' Ryc. 3. L. S i e n i c k i, Dokument osobliwego miłoboskiego ... Wilno 1754. Faksymile strony 13. sierdzia Nie byli to jedyni Polacy na Syberii. Już w drugiej połowie XVIII w. przybywa na jej obszary znaczna liczba konfederatów barskich, z których część osiedlono w Orenburgu (dzisiejszy Czkałow), pozostałych w Tobolsku i jego okolicy. W grupie tej był również Karol Lubicz C h oj e c k i (około 1760-?) wzięty do niewoli po zdobyciu Krakowa w 1768 roku. Wcielony do oddziałów kolonizujących Syberię przybywał początkowo w Tobolsku, a potem w Omsku i nad granicą chińską. Po powrocie do kraju wydał wspomnienia "Pamięć dzieł polskich podróż inic'P0myślny sulkces Polaków przez urod'zonego Karola Lubicz Chojeckiego". Warszawa 17898, zawierające dokładny opis wędrówki. Jakkolwiek 'wia" Pamif,'tnik K. L u b i c z C h o j e c k i e g o doczekał się dwu nastf,'pnych w:;dal1: wyd. II, Warszawa 1790, wyd. III, Chełmno 1864. �Wkład Polaków clo badali naci luciami Syberii G17 domości etnogrClficzne przekazane przez K. Lubicz ChoJeckiego dotyczą w szczególności Kirgizów, to jednak posiadają one niepomierne znaczenie dla etnografów zajmujących się rekonstrukcją XVlII-stowiecznych układów ludnościowych na obszarze Syberii. Historyka za1nteresują napcwno informacje K. Lubicz Chojeckiego ukazujące przebieg powstania chłopskiego w Rosji pod przywództwem Jemieliana Pugaczowa. ::\ajgłośniejszą jednak sławę pozostawił po sobie konfederat barski :VL.lllrycyAugust B e n i o w s k i (1746-1786), człowiek uważany przez jednych za Polaka przez drugich za Węgra. Urodzony w Werbowie na Węgrzech, odziedziczył na Litwie majątek .po stryju. Walcząc po stronic }.:;onfederacjidostaje się do niewoli rosyjskiej. Zesłany początkowo do Kazania, a potem do Bolszerecka na Kamczatce, wywołał tam bunt i uciekł na zagarniętym statku. Swe pełne burzliwych ,przygód życie opisał w: "Historia podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego z francuskiego tłomaczona", 4 tomy, Warszawa 1797 H. Chociaż w pamiętniku tym roi się od fantastycznych opisów prz~:gód doświadczonych przez autora, to jednak zawarte w nim skąpe dane etnograficzne nic stoją w sprzecznoś·ci z relacjami innych autorów. Mimo uzasadnionych wątpliwości co do jego przynależności narodowej (choć osobiście uważa go autor za Węgra) informacje te winny być zawsze uwzględnione w wykazie źródeł do etnografii Syberii. Pod koniec XVIII stulecia sporo etnograficznych obserwacji poczynił gen. wojsk kościuszkowskich Józef K IQ P e ć (1762-1827) zesłany nn Kamczatkę po klęsce maciejowickiej. Szlak jego zesłańczej wędrówki prowadził przez Moskwę, Kazań na Tobolsk do Irkucka, a ,potem rzeką Leną do JClkucka skąd wiódł dalej lądem do Ochocka, następnie morzem na Kamczatkę. Wydany po śmierci jego "Dziennik podróży JózefClKopciCl przez całą wzdłuż Azyą, lotem {lądem) do portu Ochotska oceClnem przez wyspy Kurylskie do Niższej Kamczatki ..., Wrocław 183'710, zawierCl nie tylko opis Kamczatki (gdzie przebywał na zesłaniu) ale także i innych obszarów Syberii z jej ludami. Relacje .J. Kopcia o mies~kańcach Kamczatki stanowią cenne dopełPamiqtnik M. A. B e n i o w s k i e g o doczekał się szeregu wznowień i obcojt;zycznych tłumaczeń. Pierwsze jego wydanie opracowane zostało przez M a g e 11 an a i ukazało sit; w Paryżu w 1791 r. pt.: "Voyage et memoires de Maurice Auguste, com te de Benyowski, magnat des royaumes d'Hongrie et de Pologne ", Pari~ 1791, poczem nastąpiły tłumaczenia na język angielski, niemiecki, szwedzki, holenderski, węgierski, słowacki i inne. Polski przekład dokonany był z francuskiej edycji Magellana i wydany został w Warszawie 1797 r. Ostatnie, skrócone polskie wydanie tYl:h pamiqtników ukazało się w 1898 r. w Krakowie jako - "Dziennik podróży hr Maurycego Augusta Beniowskiego na Syberii, Azji i Afryce". :I' Późniejsze wydania tego pamiętnika z pewnymi zmianami w tekście i tytule ukazał~' siG: Berlin 1863; Chełmno 1865; Berlin 1868; Lwów 1881; Paryż 1887 (z przedmową A. Mickiewicza); Lwów 1899; Lwów 1906. �518 ANTONI KUCZYŃSKI nienie do prac S. P. Kraszeninnikova (1755), G. W. Stellera (1774), J. Lessepsa (1790), G. Langsdorffa (1812) i G. SaryCieva (1820). Brak zainteresowania "Dziennikiem" ~rawia, że zawarte w nim materiały etnograficzne nie doczekały 'się jeszcze w pełni naukowego opracowania. W minimalnym stopniu w odniesieniu do Jakutów uczynił to S. Kałużyński (1966, s. 174-175), a do Kamczadali A. Kuczyński li. "Dziennik" Józefa Kopcia, jako źródło etnograficzne, dostarcza wicie ciekawego materiału. Obok opisów Ó Ż I' P 9 D'8 JÓZEFA KOPCIA C.U." lI"7;DU:i AnĄ, LOn:~ł OD PoIlttOCrtO; ocE.~;'Ilm 1'1\ZE1. WYSPY lm"USlUE DO :'nisz~:,l łl.HłC1.UKJ,'Zl'ł»l"\lłN.~l'riwn.l't nO T£GÓi 1'011111'\,\ l'.\łACH ł JtLE"il.tCn. TSliA w wnoel.AWIU" --_. -- dz~akresu 'k~ltury tmaterhial~efjodnajUjemy na Jego s ronac In ormacje tyczące się kultu'ry społecznej i duchowej. A oto tyl!ko niektóre z jego relacji a Kamczadalach i ich kulturze: "Mieszkani.a ich pisze autor .,l... ) sc~ istnymi z.iemnymi norami. Jurta '" je~t to długa i szeroka sala wykopana w zŁem;. której ściany wewnątrz drzewef:1 ~;'I odziane; w pośrodku takiej sali je:;t komin ,na którym ni'eustannie ogiell si~ pali. Luft czyli otwór jest tylko jeden pr:lktykowany w tym miesz.ka.niu, służy on za okno i komin do wyprowadzania d:,.mu. Otwór tak,owy jest zwierzchu, wchocl:,i się więc do jurty z góry po wschocla('l)" (Dziennil{ Józefa Kopcia ... , 1863. s. ['Ja). I Kamczadale mieszkali przed\? Ryc. 4. J. K o p e Ć, Dziennik powszystkim na wybrzeżach morskich lróży... Wrocław 1837. Faksymile i w dolinach rzek. Utrzymywali sit~ strony tytułowej. z rybołówstwa, 'Polowali na ssaki morskie i lądowe oraz na ptactwo wodne. Właśniee w "Dzienniku" J. Kopcia odnajdujemy informacje nu ten temat, który oprócz tego .przedstawia sposób łowienia soboli. Wg. niego wygląda to w ten sposób że myśliwi Patrz przypis nr 2. Na ogół wszyscy wcześniejsi badacze i podróżnicy określali stożkowe szałasy o dachu wspartym na ziemi oraz ziemianki i półziemianki wspólną dla nich nazwą "jurta". Dlatego należy wyjaśnić, że właściwą jurtą jest kopulasty przenośny szalas kryty wojłokiem lub skórami, którego ściany boczne wykonane są z gotowych elementów konstrukcyjnych o kształcie prostokątnych, drewnianych kratownic utworzonych z płaskich szczebelków ukośnie ułożonych w stosunku do ziemi i przecinających się pod kątem. Szczeble połączone w miejscach skrzyżowania przy pomocy rzemieni tworzą kratownicę dającą się rozciągać. Dzięki takiemu 11 12 �Wkłarl Polukow rio badań nad ludami Syberii GI9 ,,(. .. ) mając znaczną ilość pas tek wcześnie przygotowanych, zebrawszy dostateczną ilość żywności i wiele psów (... ) wyruszają na polowanie. Mają już oni z 'doświadczenia nabytą wiadomość, gdzie najwięcej soboli; przybywszy do ich siedlisk zastawiają owe pastki na drzewach z przywiązanymi do nich pieczonemi rybami. Sobole przeskakując z drzewa na drzewo (... ) wpadają w te pastki i już z onych dobydż siG nie mogą. Zostawiwszy tak rozstawione pastki na kilkanaście dni, sami z psami swemi idą \v lasy cedrowe, wypędzają sobole na drzewa i biją je z łuków ztGPionymi strzałami, trafiając w same łebki, aby skór nie popsuć ... " (Dziennik Kopcia ... , 1863, s. 155). Równie interesujący jest opis -polowania na ptactwo wodne: "Placem tego myślistwa są brzegi rzeki i strumieni oraz sitowia, slowem, miejsca wód wszelkich wpadających do morza. Na takowy cel, ani wiele zachodu, ani prac, ani przemysłu nie trzeba. Zastępując bowiem z psami naprzeciw biegu wody, tysiące osieroconych piskląt na brzeg wypędzają i miotłami biją. Ten niekosztowny rodzaj myślistwa przynosi Kamczadalom znakomity artykuł letniego polowania" (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 148. Drugim z kolei okresem polowania na ptactwo wodne była wg. relacji autora jesień. W okresie tym wiązali Kamczadale ,,(. . .) siatki z trawy tam znanej, a uwiązawszy ową do dwóch wielkich drągów zastawiają je po rowach i wąwozach, które będąc pomiędzy górami zachodzą do pobliskich jezior, na których obszernych przestrzeniach różnego rodzaju i gatunku ptastwo przebywa: jadłem tego ptastwa są po większej części wodne orzechy, przez co tak jest tłuste, że wysoko nad wodę wznieść się nie może. Pospolicie bywa, że te niezliczone krocie ptastwa na noc dla słodkiej wody zbliżają się do ujścia wpadających rzeczek i strumieni między wspomnianemi wąwozami, gdy już wcześnie zastawione są sieci. Zbliżywszy się do tych punktów zasadzki, wpadają przynajmniej po kilka kóp razem w zarzuconą siatkę, gdzie miotłami ogłuszone, a nareszcie ukręceniem głów poduszone bywają. Noc każda podobnego połowu wielki plon Kamczadalom przynosi, a że tak wielkiego mnóstwa tłustej zwierzyny zjeść nie podobna, robią przeto z niej zapasy na czas zimowy i wiosenny." (Dziennik Józefa Kopcia .... , 1863, s. 150-151). Sporo miejsca poświęcił również Józef Kopeć kulturze duchowej Kamczadali. Jego relacja o obrządku pogrzebowym stanowi cenne dopełnienie do innych wiadomości związanych z formami 'pochówków u ludów Syberii. Po śmierci Kamczadala pisze on ,,(. .. ) nakładają wielkie stosy suszonych cedrów na 3 lub 4 sązme wysokości od ziemi, na tak ułożone rusztowanie kładą zwłoki nieboszczyka i wszelkie ulubione jego sprzęty, a mianowicie zbroję, łuki, strzały i łyżwy. Szamanka czyli sybilla z rozczochranemi włosami i w dziwacznym ubiorze, trzymając w jednej ruchomemu połączeniu ściany jurty można wydłużać, obniżać oraz wyginać. Dlatego też jurta złożona z paru powiązanych ze sobą kratownic posiada kształt kolisty, a nie wieloboczny. Konstrukcja kopulastego dachu wspiera się głównie o ściany boczne. Takie formy przenośnych pomieszczeń mieszkalnych typowe są dla ludów pasterskich Azji Środkowej. Zatem mieszkanie Kamczadali opisane przez J. Kopcia nie jest jurtą, ale typową dla tej strefy klimatycznej ziemianką. �ANTONI KUCZYŃSKI ręce palme:, a w drugiej ogień, z rykiem niedźwiedzim w sZ~'bkim biegu zbliża siG do stosu i tenże podpala. ( ... ) Poczem sybilla zebrawszy popioły zmarłego, rozsiewa je na wszystkie strony odsyłając je bogom" (Dziennil< Józefa Kopcia ..... , 1863, s. 145). Z innych wiadomości zamieszczonych w "Dzienniku" zasługują na uwagę interesujące obserwacje a Czukczach, o 'których .T. Kopeć pisał, że podobni są jurty ,,(... ) do innych hord azjatyckich, mają oni na zimę jak Kamczadzale swoje na lato zaś ze skór lub z kory ... " (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 183). Nie ustrzegł się jednak pol-ski zesłaniec pewnych błędów, wynikających na jprawdopodobniej ze zbyt wielkich uogólnieó. Jego uwaga o jurtach Czukczów jest tr{)chę nieścisła, gdyż 'porównując ją z mieszkaniem Kamczadali miał on chyba na myśli ziemiankę, a nie przenośny szałas typu jurty. Również troszeczkę niejasną jest informacja jakoby Czukcze używali też renów do jazdy wierzchem. Wiemy dzisiaj dokładnie, że ludy, które nie znały dojenia renów, nie praktykowały też używania ich jako zwierząt jucznych ani pod wierzch. Byli to Ugrowie, Samojedzi (wyjąwszy część Samojedów leśnych, u których reny służyły jalko zwierzęta pociągowe, pod wierzch i juczne), część Ewenów i Jukagirów oraz wszyscy Czukcze i Koriacy (G. M. Vasilevic, M. G.Levin, 1951, s. 63-87). W dalszych partiach "Dziennika" odnajdujemy informacje () J akutach. "Naród Jakutów jest to lud pasterski posiadający niezliczone prawie trzody bydląt i stada koni; natura w tern miejscu odpowiada sposobowi życia, ofiarując im pastwiska wygodne i obszerne; zboża tu prawie nie znają: chleb zaś ich jest bardzo ciekawie sporządzany z kory drzewa zwanego listwinica, podobnego bardzo do naszej jodły. Trzecia kora tego drzewa wysuszona i utarta mięsza się z częścią mąki żytniej, którą dostają bardzo drogo od Rossyjan \V Jakucku zamieszkałych; dwie pierwsze kory tego drzewa nie są zdatne do tego użytku. Mic:so bydlęce wędzone, a niekiedy i końskie są takoż ich powszechnym pożywieniem, majq oprócz tego od swych trzód dostatek nabiału" (Dziennik Józefa Kopcia ... 1863, s. 96). 0 W innych częściach "Dziennika" zamieszcza .T. Kopeć informacje o Ewenach, Buriatach, Chantach, Czuwaszach i Tatarach. Wiadomości te posiadają bezSiporną wartość, chociaż ze względu nu czas ich {)publikowania nie stanowiły już rewelacji dla nauki rosyjskiej. Pamiętać jednak należy, że przy współczesnym rozwoju badań nad etnografią Syberii stanowią one poważny sprawdzian przy rekonstrukcji XVIIIstowiecznej kultury tych ludów. Równie interesujące wiadomości etnograficzne zawiera "Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 'przeora Dominikanów wileńskich ...", Lwów 1865. Ks. Faustyn C i e c i e r s k i (1760-1832) zesłany został na Sybir za udział w spisku przygotowującym powstanie, które ogarnąć miało �W/dud Pulaków c/o badań nad ludami Syberii ~ .".j..,.' .y~~ ..•~ ~~~-;~~. Ryc. 5. Ilustracja z berlińskiego niepewne) do tekstu J. Kopcia, wydania (1863) Dziennika (autorstwo ryc. opisującego drogę powrotną z Kamczatki. wszystkie trzy zabory. Sądzony w Petersburgu, skazany został na "Imuty i katorżną robotę". Osiedlony w Daurii zwracał baczną uwagę na życic religijne i obyczaje ludności tubylczej. Dużą ilość cennych dla nas fragmentów w tym "Pamiętniku" zawdzięczamy wyrazistemu opisowi wrażeń z zesłańczego szlaku, Tak więc pisząc a Tunguzach podaje F. Ciecierski, że zajmują się oni hodowlą reniferów, których stada przepęd ,"ają z miejscu na miejsce. Charakteryzując ich wygląd zewnętrzny podaje on, że nie różnią się oni od Buriatów i innych ludów Azji . ..Oczy maleńkie czarne. nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, usz:,' \\'ieJkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto ScI cechy prawic ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po tra\\'ie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu zwierza, li dlatego jeźli który z zasłanych uciecze. Tunguzy zaraz go wyśledzą" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 1865. s, 80). "Lata swoje liczą - oni - na śniegi: przeżyłem powiada Tunguz, śniegów czyli zim t.de a tyle. Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buriaty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach, Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem siC; nie różnią od jurt Buriatów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty. Gdy się z miejsca przenosi Tunguz, co pospolicie czyni lub z niedostatku paszy dla bydła i drzewa na opał, lub przez niedogodność sąsiadów swych narodowców, lub z powodu rus- �ANTONI KUCZYNSKI kich (... ) wówczas pędzi z sobą i całą swą trzodę. (. .. ) Na czele tej wyprawy wieziona bywa jurta, kształtnie złożona, po bokach krążą roślejsze Tunguzy" dorodniejsza młodzież męzka. Za pierwszą nadarzoną ustalenia się sposobnością Tunguz rozbija swoją jurtę, czyli raczej prościej mówiąc, kijaszki zebrane z pierwszego siedliska rozstawia, skórami lub wojłokami okłada i już ma gotowe dla najliczniejszej familii mieszkanie. Trzoda się pasie po łąkach, na których osiadł, kobiety jej pilnowaniem zajęte, zbierają tylko ku potrzebie mleko. Mężczyżni z łukami idą na polowanie, aby nabić zwierzyny, której skórami opłacają rządowi podatki" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego ..... , 1865, s. 81-82). Interesowały również F. Ciecierskiego kwestie związane z obróbką surowca, łowiectwem, transportem i komunikacją, z odzieżą, a materiał dostarczony przez niego na ten temat liczy się w ogólnej statystyce źródeł do etnografii Tunguzów. Z informacji przekazanych przez niego wynika, że ,,(. .. ) każdy Tunguz jest opasany pasem, na którym mu wisi długi nóż w pochwach. Mają psy nabijane srebrnymi figurami, wyobrażającemi rozliczne poczwary. To wyraźnie pokazuje, że przodkowie ich umieli chodzić koło sztuki wyrabiania srebra i innego metalu. (... ) W grobach ich przodków do dziś dnia znajdują się prócz innych narzędzi, sztuki srebrne wyobrażające ich bożyszcza oraz strzały nabijane srebrem" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego ..... , 1865, s. 81-82). Przytoczone powyżej informacje nie stoją w sprzeczności z innymi materiałami zebranymi przez późniejszych badaczy i podróżników (F. Muller, 1882, N. Kostrov, 1355, C. Hiekisch, 1879, S. Sestin, 1898). Przejeżdżając przez Zabajkale zetknął się F. Ciecierski z Buriatami, o których pisze na kartach "Pamiętnika". Podane przez niego 3zczegóły z życia tego ludu zgodne są z wiadomościami innych autorów (M. KroI, 1896, 1. A. Mołodych i P. E. Kułakov, 1896, N. 1. Razumov, 1899, A. Termen, 1912), i raz jeszcze potwierdzają prawdziwość zawartych w "Pamiętniku" faktów. JUTta Buriatów pisze on składa się z koliście ustawionych żerdzi pokrytych skórą. "Ma ona kształt kopiczny, wchodzi się do niej maleńkimi drzwiczkami, wojłokiem lub skórą odzianymi. Całą ozdobą jurty wewnątrz są wojłoki lub skóry kształtem kanap ułożone i żelazny kociołek, ogień na środku jurty pali się dniem i nocą. Buriaty siedzą na nogach około ognia, pomieszani z żonami i dziećmi. w kociołku grzeją wodę z trawami różnemi, którą piją na kształt herbaty, mlekiem zaprawną" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 1865 s. 85). Obok tych wiadomości wymienia F. Ciecierski ,sporo innych, jak np. o handlu z kupcami rosyjskimi, o ubiorach, o pożywieniu, o piciu wódki i jej wytwarzaniu. W drodze z Niżnego Nowogrodu do Tobolska zetknął się autor "Pamiętnika" z Czeremisami i Czuwaszami, ludami mieszkającymi w do- �Wkla(1 Polaków do badań nad IlL(/<lmi ;123 Sybe;'ii rzeczu Wołgi i Kamy, Nie wchodząc głębiej w analizę wiadomości o ich kulturze podkreślić należy bezsprzeczną zasługę !polskiego zesłańca, który w skrótowej formie potrafił przekazać szereg istotnych szczegółów z życia tych ludów. Powyższe relacje należą do pierwszych polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii. Przytoczone opisy stanowią tylko małą część materiałów zgromadzonych przez polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców z okresu XVII~XVIII stulecia. Takich opisów można by jeszcze wiele wymienić. Wydaje się jednak, że te, które zostały wybrane i przytoczone, w wystarczający sposób ilustrują 'przydatność polskich źródeł do rekonstrukcji dawnych form kulturowych ludów Syb2rii. Przedstawieni zesłańcy - to byli żołnierze, względnie spiskowcy walczący o wolność Polski. Wszyscy przeszli twardą szkołę życia, nic też dziwnego że niedola ludzka bardziej zaznacza się w ich pamiętnikach, aniżeli katalog faktów kulturowych. Dostarczony przez nich materiał zbierany był bezwiednie, bez większych studiów nad nim. Wszystkich ich uderzał odmienny sposób życia i egzotyczna kultura ludów syberyjskich. Obserwując te różnice przekazali o nich tylko naj ciekawsze wiadomości odrzucając szereg istotnych dla etnografii szczegółów, które przy współczesnym rozwoju wiedzy o historii i ludach Syberii stanowiłyby cenne informacje prawie sprzed trzystu lat. Wymienieni autorzy potrafili jednak podać wiele ciekawych informacji posiadających do dzisiaj niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu skomplikowanych procesów etnicznych i kulturowych na Syberii. Szkoda jednak, że materiał ten nie jest jeszcze uwzględniany w pracach poświęconych tym problemom. ETNOGRAFIA SYBERII W PRACACH POLSKICH AUTOROW PIERWSZEJ POŁOWY XIX-GO STULECIA Już pierwsza połowa XIX w. dopełnia liczby Polaków na Syberii. Okres wojen napoleońskich był początkiem masowej deportacji, która rozwinęła się szczególnie po powstantu listopadowym (1831). W całej historii nauki trudno jest Zlnaleźć inny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska prawie przez cały okres XIX stulecia. Wyroki sądów carskich uderzały wtedy z 'całą surowością w ,postępowe środowiska nauki polskiej. Wileński proces "Filomatów i Filaretów" (1823) był tragiczną zapowiedzią szeregu późniejszych represji, które dotknęły postępowe warstwy ówczesnego społeczeństwa polskiego. Po powstaniu listopadowym zamknięte zostały �ANTONI KUCZYNSKI dwa uniwersytety ~ warszawski i wileński, rozwiązano Wars~awskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które w roku 1304 powołało specjalną Komisję do badań ludu litewskiego. Zabór rosyjski pozbawiony był wyższej uczelni polskiej aż do pierwszej wojny światowej, nie licząc kilkuletniego egzystowania Szkoły Głównej w Warszawie w latach sześćdziesiątych. Uczeni polscy bardzo często na obczyźnie szuka li możliwości do rozwinięcia swych prac badawczych. Inni zesłani na Sybir z konieczności współpracowali z rosyjskimi placówkami naukowymi. Spora część członków tajnych stowarzyszeń postępowych i uczestników powstania listopadowego pozostawiła ciekawe pamiętniki z syberyjskiej tułaczki. Przechodząc jednak od najwcześniejszych źródeł polskich z zakresu etnografii Syberii, podkreślić należy, że zawarte w nich materiały są o wiele ciekawsz'e od informacji pochodzących z pierwszej połowy XIX stulecia. Te ostatnie są bardziej fragmentaryczne i nic zawierają już tak cennych dla etnografii wiadomości, chociaż zasługują bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych w literaturze polskiej. Dalszy chronologiczny przegląd polskich relacji o ludach Syberii rozpocząć należy od ks. Tadeusza M a s z e w s k i e g o (l731~1343), który na początku XIX stulecia udał się jako misjonarz na Syberię, skąd powrócił w 1821 r. Podróżując w celach misyjnych dotarł nad Bajkał, gdzie zetknął się z Tunguzami i Buriatami. Jego "Opis Syberji" zamieszczony w "Miesięczniku Połockim" (1312) oraz "Wyjątek z lisL! opisującego podróż z Irkucka do Nerczyńska", drukowany również w "Miesięczmiku Połockim" (l308) zawierają nicco informacji o napotkanych ludach. Jako misjonarza interesowała go szczególnie kultura duchowa tubylców, o której przekazał trochę wiadomości. Tak jak i poprzedni autorzy również i ks. T. Maszewski nie był oczywiście badaczem w ścisłym znaczeniu, ale podróżnikiem ~ misjonarzem, który opisał swoją peregrynację i spotkane ludy. W pierwszej pał. XIX w. ważną postacią dla historii etnografii i orientalistyki polskiej jest znakomity badacz ludów mongolskich Józef K a wal e w s k i (1801~1878), zesłany na osiedlenie w Kazaniu, po procesie "Filomatów i Filaretów", do których grona należał. Już jako student uniwersytetu wileńskiego odznaczał się J. Kowalewski wielkimi zdolnościami lingwistycznymi. Stąd też od pierwszych chwil zesłania zabrał się do nauki języków Bliskiego Wschodu. Wkrótce opanował arabski, perski, turecki i tatarski, a potem język mongolski, mandżurski, tybetański i sanskryt. Podróżując po środkowej Syberii gromadził materiały językowe i etnograficzne. Interesował sit; ustrojem społecznym ludów Dalekiego Wschodu, zbierał wiadomości do historii tych obszarów, badał pierwotne wierzenia Buriatów. J. Ko- �Wkład PoLQkuw <Lv badań nad Lu<Lami Syberii 525 walewski był do połowy XIX stulecia jedynym znawcą północnego buddyzmu i kultury szczepów mongolskich, i bez przesady można powiedzieć, że to właśnie on położył trwałe podstawy pod późniejsze badania ludów mongolskich i ich kultury. Odbył on dwie wyprawy naukowe w doliny rzek Tamczy i Selengi, a a swych eksploracjach pisał, że zawsze musiał: ,,(...) wdzierać się na urwiska skał, żeby wynaleźć koczowiska i pod okopciałymi jurtami szukać ludzi, zaznajomić się z lamami, z nimi razem jeździć na nabożeństwa do świątyni i klasztorów, wszędzie wydobywać odwieczne rękopisa, ślęcząc nad nimi w dzień i w nocy; a tymczasem z ogoloną głową, zawinięty w szlafrok mongolski, musiałem poprzestawać na miseczce herbaty ..." (cyt. za W. Zawadzki, 1952, s. 137-138). Główne zainteresowania J. Kowalewskiego koncentrowały się wokół Mongolii, ale przebywając na Syberii oddaje się w całej pełni studium nad jej ludami. Mieszkając wśród Buriatów, poznał ich język, obyczaje i niedolę. "Żyję tu między Józef Kowalewski (1800-1878) dobrymi Buriatami, pisał on zawsze gotowymi ku pomocy w moich zatrudnieniach naukowych. Z nimi czytam, rozmawiam, a wolne chwile przypędzam w przyległych koczowiskach, świątyniach, podczas nabożeństwa lub biesiad przyjacielskich. Wszędzie jednostajną znajduję uprzejmość za uprzejmość. Skromny mój stół nie zamknięty przed gośćmi stepowymi, z którymi dzielę się kawałkiem chleba, łopatką baraniny i miseczką herbaty. (...). W murowanych gmachach, wytwornych salach za własny grosz trudno ujrzeć tyle ujmujących przychylności, ile na twarzy ubogich moich sąsiadów, z radością niosących ostatnią odrobinę dla przybysza" (cyt. za W. Zawadzki, 1952, s. 138). Uznając zasługi badawcze polskiego zesłańca w dziedzinie mongolistyki ówczesne władze carskie mianowały go zarządzeniem z dnia 23 lipca 1833 r. profesorem filologii mongolskiej na Uniwersytecie w Kazaniu. Lata od 1833-1850 są najbardziej twórczym okresem działalności naukowej i pedagogicznej J. Kowalewskiego. W tym czasie wydaje �ANTONI KUCZYŃSKI on trzy prace: .,Dictionnaire mongol-russe-fran<;ais", Kazań 1844-1845, "Krat'kaja gramatika mongolskaja kniżnago jazyka", Kazań 1835 O'faz "Mongolskaja chrestomatija", Kazań 1836-1837. Warto zaznaczyć, że jakkolwiek związany był J. Kowalewski z rosyjskimi placówkami naukowymi, nie zerwał jednak łączności z krajem i nauką ,polską. Po zaproponowaniu mu profesury w Warszawskiej Szkole Głównej (1862) powrócił do kraju. Jego dorobek naukowy przywieziony z Kazania był ogromny. Obejmował on szereg przygotowanych do druku prac, a wśród nich: "Badania a buddyjskiej chronologii", "Historia literatury mongolskiej", "Hi:storia buddyzmu", "Gramatyka porównawcza mongolsko-turecko-fińska", "Próba mongolskiego źródłosłowu", "Podróż do Mongolii i Chin w latach 1828-1831", 6 tomów, "Historia Mongolii", 3 tomy, "Biografia Dżonkawy, reformatora buddyzmu w Tybecie", "Biografia Ozoja Pandity" oraz "Biografie Dalaj Lam tybeckich". Prace te nie ukazały się jednak drukiem. We wrześniu (dnia 19) 1863 roku z okien domu, w którym mieszkał J. Kowalewski, dokonano ~amachu bombowego na namiestnika carskiego F. Berga. Wówczas to w odwet za ten czyn władze wojskowe nakazały spalić wszystkie ruchomości mieszkańców tego domu. Razem z fortepianem F. Chopina -rzucono na stos pod pomnikiem M. Kopernika bezcenne rękopisy prac J. Kowalewskiego. Zrozpaczony właściciel udaje się wtedy do pałacu namiestnikowskiego. Powraca z rozkazem zaprzestania palenia. ZmartwiOlUy szuka wśród popiołów prac swego życia, ale co udało mu się wydobyć z popieliska nie wiadomo. Zmartwiony klęskami osobistymi, nie może już J. Kowalewski wkroczyć w wir wydarzeń politycznych. Obce mu stały się ideały młodości. Nie interesuje się zupełnie po"\vstaniem styczniowym i obojętnym wzrokiem przygląda się jego upadkowi. Złamany na duchu, przedwcześnie zniedołężniały, umier:l w roku 1878. Jeszcze w czasie podróży J. Kowalewskiego po Syberii, podczas których gromadził materiały etnograficzne o Tunguzach i Buriatach wyo. buchło w kraju 'powstanie listopadowe. W okresie tym stykał się on z nowymi transportami jeńców-powstańców, pędzonych na zesłanie. W jednej z takich grup był przyjaciel A. Mickiewicza, Adolf .J a n u s z·· k i e w ic z (1803-1857), zesłany do Wiatki, a ,potem do Tobolska skąd przeniesiony został do Iszymia. Przebywając na zesłaniu gromadził materiały etnograficzne. Od roku 1841 mieszkał w Omsku, gdzie pracował w kancelarii naczelnika Kirgizów sybirskich. Stąd też odbył trzy wyprawy na te-ren dzisiejszego Kazachstanu: pierwszą w r. 1843, drugą w r. 1845, trzecią najdbuższą w r. 1846 . .Jego "Listy ze stepu Kirgiskiego pisane do rodziny i przyjaciół w 1846 r." ukazały się w Bibliotece Warszawskiej, 1859 r., t. I-III, a dziennik wyprawy, uzupełniony lista- �WkŁad POLaków do badań nad Ludami 527 Syberi.i mi do rodziny i znajomych, wydany został dwukrotnie jako: "Żywot Adolfa Januszkiewicza i jego listy ze stepów Kirgiskich", (1861 i 1875). Ostatnio dziennik ten przetłumaczyła na język rosyjski F. Iwanowna Stiekłowa z uniwersytetu w Ałma-Acie (J. Odrowąż-Pieniążek, 1966). Zawarte w nim wiadomości posiadają znaczenie dokumentu historycznego gdyż dowiadujemy się z nich o przyjęciu Wielkiej Hordy Kaza{;hów pod pakf;l;uhm41Ćt/ nowanie rosyjskie. Wartość dziennikCl (f) wzbogacają mClte-riały etnograficzne odnoszące się do Kazachów, Tatarów i Kirgizó",,·. Chociaż relacje te dotyczą głów; r";)«l!e, a"'ł~ ,,;)g1ło nie ludów Azji Środkowej, należy jed""'-.,1: nak pamiętnć, że posiadają one duże zna,. L~l"«jl IS:!!. UJ:!:.!.lR33.1JiHI. czenie przy odtwarzaniu związków kulturowych sąsiadujących ze sobą grup etnicznych, u w tym z obszaru Syberii. TlMll. Ciekawe wiadomości o Syberii i za= mieszkujących ją ludach podaje również ,Józef Kobyłecki (1801-1867), oficer urtylerii, który za odmowę walki przeciw powstaJ'lcom w 1831 r. przoniesiony został do Moskwy, a potem do ToboIsk". Jego książkn: "Wiadomości o Syb(Tyi i podróże w niej odbyte w latach 1B:31, 1833, 1B34 przez J. K., t. I, II", wyd,1nJ \'.' Warsz<i\vie 1837 r. zawiera sporo : i/\" i l' •• hrqI\:V~""St£"Fi.;;:;Ł'n informacji z zakresu etnografii i jako pierwsza w literaturze polS'kiej próba monograficznego ujęcia na temat Syberii, Ryc. 6. J. K o b y ł e c k i, zasługuj c nu nieco szersze omówienie. Wiadomości o Syberii i podróże.. Warszawa 1837. Fa.,Wiadomości" J. Kobyłeekiego przyksymile strony tytułowej. noszą taki obraz .kultury ludów Syberii, jaki rvsuje ówczesna literatura przedmiotu. W wielu jednak wypadknch jego relucje zawierają nieco błędów, graniczących z etnograficzną fantazją. Ustel'ki te, które łatwo się zauważa nic przekreślają jednak trudów autora piszącego we wstępie, że przejeżdż".1ąc ,,(...) kilkakrotnie od 1831 roku, w przeciągu lat czterech z po wołaniCl służby, średnią i południową Syberyją, aż do samych granic państv,;a chiJ'lskiego, zbierałem w tych podróżach z troskliwością dla własnej pamięci to wszystko, co tylko od światłych mies~kaJ'lców znsiągnąć mogłem: o zwyczajach, religii, sposobie życia ludzi okolicy \V której się znajdowałem i najodleglejszych nawet stronach; takowe f �538 ANTO I KUCZYNSKI wiadomości starannie zebrane (...) w wolnych od obowiązków chwilach. sprawdzałem Z opisami rozmaitych Autorów" (Wiadomości o Syberyi .... 1837, przedmowa). W pierwszych partiach "Wiadomości o Syberii" formacje o Tatarach. Zakres tematyczny tych szeroki. Dotyczą G:ne szczegółów z zakresu zClmieszczone są inrelacji jest bardzo kultury materialnej, spolecznej i duchowej. Oto jak brzmi opis Clutora, dotyczący budownictwa mieszlwlncgo: "Domy bogatych tatarów są obszerne połączone niekiedy gankami, zwykle tak wzniesione nad poziom. iż po kilkunastu stopniach do nich wstępować trzeba, zawierają onc' ,.;:ilka komnat (...) obszerne pod\\'órze :>parkanione, zabudowane jest 'amusami i magazynami; biedi1i2jsi 5tawia,ią podobnie wzniesione zamieszkania, ale o jedne,; tylko niewielkiej izbie, do której pro\\·2.dzą Ryc. 7. Chata Tatarów syberyjskich (auz podwórza szerokie o:!kryte \\'schotor rysunku niezidentyfikowany). J. K o:!y, tworząc przed drzwiami galery~ b y ł e c k i, Wiadomości o Syberii i pobez poręczy; podłoga jednej połowy dróże ... Warszawa 1837. izby wzniesioną jest na pół arszyna, na niej rozpostarte są wypra\\'ne skóry, leżą bez porządku poroz.rzucane poduszki, odzienia i wojłoki, i to t\\'orz~' leżankę familii tatarskiej; tam starce i dzieci rozciągają się niedbale po cal\'ch dniach" (Wiadomości o Syberyi..., 1837, s. 70-71). Opisana tu chata Tatarów syberyjskich, a więc tobolskich, jenisiejskich, kuźwieekich, Kaczyńców i Sagajców to kleć G prastarej konstrukcji slegowej, występującej do niedawna na Polesiu, Białorusi, Wielkorusi, Finlandii, Skandynawii i Szwajcarii (K. Moszyński, 1927, s. 482). Jest to niewątpliwie typ prastary, występujący obok konstrukcji na sochę i ślemię. Ciężar dachu spoczywa tu na slegach tj. belkach wspartych o szczytowe ściany budynku wypełnione coraz to bardziej zwężającymi się belkami zrębu. Co się tyczy wiadomości a innych pisał J. Kobyłecki, że: ludach Syberii, to a Ostiakach ,,(... ) wzrost mają średni, twarz rumianą, włosy i oczy czarne: są po większej części bałwochwalcami; żony sobie kupują, (. .. ) zatrudnieniem Ostiaka jest r~'bołówstwo, z którego robią sobie zapasy na rok cały; latem rozkładają ,\\'e "czumy" nad brzegiem ulubionej rzeki, zarzucają siecie, wyciągają je i z pra\\'dziwą żarłocznością rzucają się na ułowioną rybę pożerając ją surową" (Wiadomości o Syberyi ..... , 1837, s. 160). �\V/. ...lttd Puletkóu: (lu bada?'l nad ludami Suber}i Dalej następują szczegóły dotyczące magazynowania ryb na zimę, pożywienia oraz opisy ubiorów, a także wiadomości z zakresu kultury duchowej. Sto5unkowo najdokłctdniej opisał J. Kobyłecki Tunguzów, podając szereg wiadomości o ich gospodarce, kulturze społecznej i duchowej w obrębie której -najwięcej miejsca poświęcił obrzędom szamańskim. Oto jak w relacji autora wygląda ubiór Tunguza: "Głównym ubiorem Tunguza, jest kurtka .,chuń·' podobna do dawnej Hiszpańskiej, 'zrobIona z wyprawnych skór jelenich, lub sukna, obszyta jest na wszystkich szwach i po brzegach, zamiast wyłogów szeroką paciorkową taśmą z wypustkami, z jedwabnej materyi, z pod tych obszywek wychodzi po brzegach sukni, [randzJa z grzywy koziej, biała lub czerwono malowana. Obuwie, buty "unty" są dwojakie, jedne krótsze z zapięciem, drugie zaś równie długie jak u Samojedów, okrywają gołenie i zawięzują się rzemieniami, robią je z jeleniej skóry. Spodnie odzienie "chorki" podobne jest do Ostiackiego i Samojedzkiego, ale bez futra i nakrywa się krótką jubką "siln.ie". Od szyi do jubki, wisi napierśnik, a na nim poprzyszywane różne kółeczka; mala żelazna fajka "sanRyc. 8. Tunguzka na renie (auga", krzesiwko "neka", tytuń "chara", siarka, tor rysunku niezidentyfikowan:I'). hupka, nóż i inne drobiazgi, wszystko razem J. Kobyłecki, Wiadomości ... WarIV skórzanym lub sukiC'nnym chińskim woreczszavra 1837. ku. Na głowie noszą czapeczkę "awon"; na plecach kołnierz ze strzałami, łuk w sajdaku. W ręku trzymają (...) oszczep myśliwski i gwintówkę. Buty, kurtka, napierśnik, pas, czapka i sajdak obszyte są roznokolorowemi paciorkami w deseń; kołczan zaś staraniem uprzejmej Tunguzki, najpyszniej bywa ozdobiony. Ubiór kobiety prócz uzbrojenia, zupełnie jest taki sam ,jak u mężczyzny, tylko że bogaciej bywa wyszyty kolorowemi pacioreezkami, także i czapka zgrabna, lekka, lejkowata, obszyta futerkiem i mająca u góry otwór, przez ktar . ,. przepuszczany jest pęk rozpuszczonych włosów" (Wiadomości o Syberyi ..., 1837, s. 191--192). W innych partiach "Wiadomości" wymienione są szczegóły o tatuowaniu twarzy, o obrządku pogrzebowym, tańcach i ceremoniach szamańskich. "Szaman pisze J. Kobyłecki - wymaga od przychodzącego po radę w chorobie, łub chcącego wiedzieć przyszłość swoją, aby w zapytaniach proszącego, była zupełna prawda, otwartość i szczerość, a nadewszystko ufność. (. .. ) Ubiór Szamana, zrobiony jest z jeleniej skóry, na nim pozawieszane są dzwonki, szpony orła, skóry z wężów, rzemienie. blaszane figurki i różnego rodzaju brzękadła. Na nogach nosi "unty" z nóg renifera. W czasie Szamaństwa, zwykle odbywa swe tarlce i szamotania siG koło ogniska, przez które skacze; wyciąga ręce, przekrzywia 12 - Lud. t. ;)1, cz. II, 196H �;-;30 ANTONI KUCZYŃSKI usta, przewraca oczy, w ciągłym ruchu utrzymuje wszystkie członki i ciało całe, pot strumieniem spływa po jego twarzy; głos ma przeraźliwy i przenikający; nakoniec pozbawiony czucia pada na ziemię; (. .. )mówią źe w tej chwili obcuje z duchami, potem przepowiada" (Wiadomości a Syberyi .... , 1837, s. 198-200). Wiadomości we. Oczywiście szamana, która te chociaż bardzo powierzchowne są jednak prawdzipominięto tu szereg szczegółów dotyczących działalności opierała się na wierze, że całe swoje nadprzyrodzone umiejętności czerpie on od wielu duchów opiekuńczych i pomocniczych. Co do stwierdzenia, że podczas ceremonii szaman "pozbawiony czucia pada na ziemię", to chodzi tu a ten moment misteriów szamańskich, kiedy ekstaza tańczącego dochodziła do punktu kulminacyjnego, i rzeczyv\7iście padał on na pewien czas półprzytomny lub nioprzytomny na ziemię. Moment ten traktowano jako najważniejszy punkt obrzędu, wierząc że jest to chwila wędrówki duszy szamana do krainy duchów pomocniczych i opiekuńczych (A. F. Anisimov, 1951, s. 187-215). Dalsze informacje J. Kobyłeckiego o ludach Syberii północno-wschodniej są bardzo skąpe. Pisząc a Jukagirach, Czukczach i Koriakach, ograniczył się on do !podania ich głównego zajęcia hodowla reniferów lub myślistwo wraz z 'Polowaniem na ssaki morskie (Koriacy i Czukcze) - oraz przybliżonego określenia rejonów w których oni zamieszkiwali. Bardziej d~kładnie opisał autor Kamczatkę i zamieszkującą ją ludność (Kamczadale). Podane przez niego wiadomości są powtórzone za S. P. Kraszennikowem i G. W. Stellerem, autorami dwu najwcześniejszych prać a tym półwyspie i jego mieszkm'lcach (S. P. Kraszennikaw, 1755, 'Pierwsze wyd., G. W. Steller, 1774, pierwsze wyd.). Pisząc a Kamczadalach podaje autor, że ich głównym zajęciem podczas lata jest: .,(. .. ) łowienie ryb, suszenie ich i przewożenie z brzegów morza do własnvch siedzib, oraz przysposabianie żywności dla psów używanych do jazdy: kobiety wyprawiają i czyszczą ryby, albo zbierają różne potrzebne zioła. W jesieni mqżczyzna bije ptastwo i zimą chodzi za sobolami i lisami, wiąże sieci, sporządza sanie i zwozi drzewo; żony zaś przędzą w domu. Skoro tylko nastąpi wiosna, a rzeki rozpuszczą i oczyszczą siG z lodu, zaraz Kamczadale do połowu morskich bobrów, wyder i innych zwierząt płyną w morze ... " (Wiadomości o Syberyi ..... , 18:31, s. 206-207). Pozostałe wiadomości na temat etnografii Kumczadali dotyczą kultury społecznej i duchowej. \'1 skrótowej formie przedstawił autor zwyczaje związane z zawieraniem związku małżeńskiego, które już wcześniej opisane zostały przez S. P. Kraszennikowa. Sumując uwagi na temat etnograficznych obserwacji J. Kobyłeckiego, podkreślić należy, że książka jego zasługuje bez wątpienia na uwagę. jako pierwsza w literaturze polskiej próba pewnej syntezy na temat �Wkła([ Polak()w do bada?'z naci ludami Syberii Syberii i jej mieszkańców. Nie ustrzegł się w niej autor szeregu błędów, które v."ystępują również w ówczesnej literaturze przedmiotu. Niceo informacji o Syberii zabajkalskiej zawierają wspomnienia Wincentego M i g u r s k i e g o (1815?-1863), zatytułowane "Pamiętniki z Syberii", Lwów 1863. Jako Ipowstaniec 1831 r. wyemigrował on początkowo do Francji, skąd przybył do kraju jako emisariusz. Uwięziony przez władze carskie zesłany został do Uralska (1835), następnie mieszkał w Nerczyńsku, a potem w Irkucku. Z Syberii powrócił w 1859 roku. J ego ,Pamiętniki" nie zasługują jednak na szersze omówienie, gdyż zawarty w nich materi,jł etnograficzny nie posiada tak oryginalnego charakteru jak relacje przytoczone powyżej. Równie ogólnikowe i fragmentaryczne są matcriClły etnograficzne zawarte w książce: .,\Vspomnienia z czasów pobytu w cytadeli warszawskiej i na Syberji", Lwów 1876. .Jej autor Konstanty Wa lick i (1805-1863) był członkiem nieudanej wyprawy pClrtyzanckiej z Galicji do Królestwa Polskiego, którą dowodził pułkownik Józef Zaliwski. Pojmany przez wojska rosyjskie zesłany został w 1833 r. na Sybir, początkowo do Omska, a potem do Irkucka. Do kraju powrócił w r. 1845. Brak miejsca nie Ryc. 9. Samojedzka odzież poz\vaL nCl szersze omawianie treści zimowa (autor rysunku nie"Wspomnień", tym bardziej, że jest ona zidentyfikowany). ,T. Kobymałowartościowa dla rozpatrywanych tu łecki, Wiadomości ..., Warszawa 1837. zagadniel'l. W skład ciekawszych postaci polskich zesłańców, którzy interesowali się etnografią Syberii wchodzi Ewa z Wendorffów F e l i ń s k a (1793-1859), pisarka zesłana na Sybir w 1839 1'. w związku ze sprawą Szymona Konarskiego. Osiedlona początkowo w Berezowie, a od 1841 r. w Saratowie, napisała obok paru po\vieści .,PClmiętniki z życia", Wilno 1856 oraz "Wspomnienia z podróży po Syberji ,pobytu w Berezowie i Saratowie spisane przez Ewę Fe1il1ską", t. I-II, WarszClwa .1852, zawierające nieco uważnych informacji a Ostiakach i Samojedach. Oto mały fragment z jej relacji mówiący o pożywieniu Ostiaków: ,,(. .. nie można sobie wyobrazić, jakiemi obrzydliwościami Ostjacy karmią sic pospolicie. Pomijam surową rybq, która jest pierwszym przysmakiem wszystkich kla.'; tamtejszych mieszkańców. Ostjacy jedzą surowe mięso i krew, kiszki, �532 ANTONI KUCZYŃSKI zdechliny, zgniłe mięso i śmierdzące ryby. Żadne mięso jakiegokolwiek ptaka nie jest przez nich wyłączone. Lisy, wrony, wiewiórki, sroki, wszystko u nich zarówno dobre" (Wspomnienia z podróży po Syberyi ..... , t. I, 1852, s. 124). Całość materiału etnograficznego zawartego we "Wspomnieniach" jest bardzo przemieszana. Opisy kultury materialnej łączą się z zagadnieniami z zakresu kultury duchowej i społecznej. Nie umniejsza to jednak wartości relacji, które w dużej mierze zgodne są z relacjami innych autorów. Pisząc o zawieraniu związku małżeńskiego podaje autorka, że Ostiacy ,,( ... ) zwykle kupują swoje żony; jednak ten obrzęd mniej jest formą handlową niż obrzędem grzeczności i wspaniałości. Żona im drożej zapłacona, tem jest zaszczytniej dla niej jak dla jej rodziców i narzeczonego. Rodzice bogaci choć biorą kałym czyli zapłatę za córkę, dają jej wszakże pewną wyprawq czy to w renach, czy też w futrach pewnej wartości, ubodzy zaś ograniczają się bardzo małym kałymem. Żona ubogiego Ostjaka nie kosztuje go czasem więcej nad wartość rena. (. .. ) Według religii szamańskiej, którą wyznawali dawniej i dziś jeszcze wyznaje znaczna część Ostjaków, wielożeństwo jest dozwolone;" (Wspomnienia z podróży po Syberyi .... , t. I, 1852, s. 175). Bliższa analiza tych wiadomości wskazuje, że znajdują one potwierdzenie w literaturze poświęconej 'przedstawieniu kultury Ostiaków (M. A. Kastren, 1858, N. Kostrov, 1872). Podobne informacje podała E. Felińska o Samojedach, którzy KOczowali wówczas ,,(. .. ) ponad brzegami oceanu Lodowatego, poczynając od gór Urałskich, aż do rzeki Leny. Ziemia którą oni zajmują jest nizka i bagnista z tej przyczyn~'. las nawet nie porasta, to jest, nie ma gatunków drzew wysokich, tylko łozy. Nie mają więc Samojedy obfitego opału jak Ostjacy, ani las nie służy im za ochronę od zimna. Cienkie patyki z łóz są ich jedynym opałem, namiociki ze skór renów rozbite na śniegu, schronieniem przeciw ostrym mrozom. Te namiociki mają kształt ostrosłupów, nazywają je czumy. Samojedy przenoszą je z miejsca na miejsce kilka lub kilkanaście razy do roku, według potrzeby wskazanej przez myślistwo lub rybołówstwo. (. .. ) Samojedy żyją jedynie z rybołówstwa i polowania: utrzymują także większą ilość renów, któremi się karmią w czasach nieszczęśliwych łowów, lub gdy rybołówstwo niepomyślne" (Wspomnienia z podróży po Syberji .... , t. J, 1852, s. 177). Informacje E. Felińskiej o Samojedach odpowiadają w dużej mierze opisom innych autorów. Ten niezbyt szczegół<JIWY opis przenośnego szałasu wymaga dodatkowych uzupełnień. Otóż za powszechną formą mieszkania służył Samojedom przenoŚ'l1Y stożkowy szałas, składający się z żerdzi złączonych u góry, pokryty w lecie korą brzozową, w zimie skórami Teniferowymi lub łosiowymi. Wewnątrz znajdowało się ognisko. Ponad nim na wysokości około 1,5 m. przechodziły dwie poprzeczki na których zawieszano metalowe kotły do gotowania strawy (E. D. Prokofieva, 1956, s. 618). �Wkład POlaków do badań nad ludami Syberii 533 Na zakończenie należy także dodać, że zauważyła również E. Felińska różnice językowe pomiędzy Ostiakami, a Samojedami, którzy pomimo zbieżności kulturowych należą do dwu odrębnych grup językowych: samojedzkiej i ugryjskiej (Atłas Narodow Mira, 1964, s. 22-23, T. Milewski, część II, zesz. I, 1948, s. 200-205, E. D. Prokofieva, 1956, s. 610 i 571). Ciekawą postacią w dziejach polskich zesłań politycznych pierwszej połowy XIX stulecia jest Eugeniusz Ż m i j e w s ki (1816-1885), uczestnik ruchu konspiracyjnego organizowanego przez Szymona Konarskiego. Aresztowany przez władze carskie (1838) wywieziony zostaje na Sybir, do katorgi nerczyńskiej. Zwolniony z :katorgi, musiał osiedlić się na Syberii. Od tego momentu roz'począł ,poszukiwania złota w pustyni witymskiej kraju Zabajkalskiego między Wierchnoudyńskiem a Barguzinem. Potem wędrował w okolicach górnego Jeniseju, w górach Sajańskich i nad brzegami Leny i Ol~kny. Po powrocie do kraju w 1856 r., wydał "Sceny z życia koczowniczego", 3 tomy, Warszawa 1859-1862 oraz .,Daurja. Z moich wspomnień syberyjskich", Wiek (Warszawa) 1884, nr 291, 295; 1885, nr 7 i "Z moich wspomnień. Żegluga po Lenie i podróż po puszczach oleknińskich", Wiek (Warszawa) 1883, nr 178. ,Jego wspomnienia nie zawierają wiele materiału etnograficznego. Są to bardzo luźne urywki O Tunguzach i ich zajęciach myślistwo, łowienie ryb, hodowla reniferów. O Buriatach pisał E. Żmijewski, że są oni "szczepem ludu mongolskiego" i mówią jego językiem. Dzielą się na rody" (... ) pod zarządem naczelnika rodu stojącego; ten nietylko jest głową familij i, lecz zarazem wykonywa nad wszystkimi jej członkami pewien rodzaj władzy administracyjno-sądowniczej. Niektóre z tych rodów posiadają prawo pierwszeństwa nad innymi. (. .. ) Naczelnikiem całego pokolenia, czyli wszystkich rodów, jest tak zwany Tajsza, którego władza jest dziedziczną w jego domu. Rada stepowa złożona z Zajsangów, czyli ze starszych z każdego rodu i pod prezydencją Tajszy zostajqca jest pośredniczką między pokoleniem i rządem cesarstwa, wykonywa rozporządzenia tego ostatniego, rozstrzyga spory między członkami różnych rodów zachodzące i wydaje rozmaite urządzenia wewnętrznych stosunków całego pokoleni" dotyczące" ("Sceny z życia koczowniczego"). Pozostałe informacje z zakresu etnografii są bardzo ską:pe i nie zasługując na wnikliwszą analizę. Dodać tu tylko nnIeży, że są one zgodne z innymi wiadomościami zawartymi w literaturze przedmiotu. Innym Polakiem zesłanym za sprawę Sz. Konarskiego był Bronisław Z a l E S k i (1819-1880), przebywający od roku 1847 w orenburskich batalionach karnych. W czasie 'pobytu na zesłaniu zwiedził on zachodnią część Syberii, a w latach 1848-1855 brał udział w trzech wyprawach: w gór:-! Uralu, do Turkiestanu i Chin. Jego książka "La vie des steppes Kirghises, descri!ptions, recites et contes", Paris 1865 nie dotyczy jednak Syberii, więc dajemy o niej tylko wzmiankę. �ANTONI KUCZYŃSKI W r. 1840 zesłany zostaje na dwa lata katorgi Rafał B ł o 11 s ki (1817 ?). Wywieziony początkowo do Tary, potem do Ekateryneńskich Zawodow, zamieszkał pod koniec zesłania we wsi Uj kolo Tary. gdzie zetknął się z Ostiakami. Jego wspomnienia "Pobyt na Syberyi Rafała Błońskiego przez niego samego w Rzymie opisany \\. 1865 r.", Kraków 1867, zawierają nieco szczegółów z zakresu etnografii Ostiaków. Wiadomoś'ci te chociaż fragmentaryczne nie stoją jednak w sprzeczności z relacjami innych autorów (G. Novickij, 1884, M. A. Kastren, 1858). W związku z tym warto przytoczyć obszerniejszy wyciąg z tych wspomnień: Ostiacy pisze R. Błoński ,,(. .. ) są ludem na pół dzikim, życie prowadzą koczujące. (. .. ) "-lajd 3woich duchowników czyli Szamanów, którzy przychodzącym o porade;, gdzieby ,ie dało napotkać kosztowną na polowaniu zdobycz, wróżą. Odbywa sie; to tak: Szaman upaja siC; dymem z ziół, poczym gdy go wiążą, rzuca się konwulsyjnie na ziemi i po niejakim czasie uspokaja się, i jak przez sen mówi o odległości miej.oca i stronie, gdzie siC; zwierzę znajduje. O obrzędach religijnych nic dokladncg0 od nich dowiedzieć się nie można: t.o tylko jcst wiadomym, że jeżeli kto 7. nich umrze zawijają go w rogóżki, kładąc mu przy boku łyżkC; i miskę, i zawie . ;zaj'j na drzewie. Lud ten żywi się mięsem, z zabitych zwierząt bez wylączeni<1 rodzaju. Zgłodniały na polowaniu zabitą wiewiórkę rozdziera i najprzód kI'C\\' WYS~'5a, a potem zjada surowe mięso. Zwyczajnie zaś je gotowane bez żadn~'ch przypra\\' i soli. Odzież jego i obuwie skład3 się ze skór zwierzęcych, a nic\\'.\'prawn~'ch szerścią do wierzchu szytych żyłami tych samych zwierząt, lub z w:"c;trzności zrobionymi nakształt strun nitkami i igłą kościaną. Ostjak włosy ma na głowie po połowie rozgarnięte z warkoczem w tyle. Twarzy jest śniadej, plaskiej, Ni.[~d\· się nie umywa. Poluje po ogromnych śniegach na łyżwach, wyrobion\'ch z cienkich desek brzozowego drzewa, Są one długości dwa i pół łokcia. ~)odbite ,.c spodu skórą z łosiowych lub jełenich nóg szerścią ułożonych do przodu - szerokości zaś na ćwierć łokcia - końce ich z przodu zachylone - na środku j\'Ź\V\" są urządzenia do stawiania nóg" (Pobyt na Syberyi Rafała Błońskiego .. 1867, s. 29-30). W innych partiach 'pamiętnika znajdują się krótkie wiCldomosci o sposobach polowania na niedźwiedzie, lisy, wilki i różnego rodz8ju ptactwo, Relacje te chociaż skąlpe świadczą jednak o etnograficznych zainteresowaniach autora, który w krótkim czkicu ,podał zwięzłą charakterystykt; paru zagadnień z 'zakresu kultury Ostiaków. Dla dopełnienia obrazu polskich relacji o ludach Syberii w pierwszej połowie XIX stulecia wspomnieć jeszcze należy o autorze zesłańczych wspomnień Rufinie P i o t l' o W s k i m (1806-1872), który po upadku powstania listopadowego wyjechał do Francji. Wróciwszy do kraju j£lko emisarjusz Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, uwięziony zostaje przez władze carskie i zesłany na Sybir (1843), skąd udało mu si,~ zbiec, Początkowo mieszka w Paryżu, następnie przenosi się do krćiju. Swe przygody z zesłania opisał w "Pamiętnikach z pobytu na Syberjl". Po- �W/da<l Poln/"'>u.; <lo b(u!llń lIa<1 ludami Syberi.i znal1 18GO-1861, które zawierają bardzo mało materiału etnograficznego. Wiedza etnograficzna R. Piotrowskiego ogranicza się w .,Pamiętnikach" do podania paru małowartościowych szczegółów o Kirgizach, Czerkiesach i Kozakach. ,Jeszcze bardziej ogólne wiadomości podaje on o Ostiakach, Tunguzach, Jakutach, Czukczach i Kamczadalach. Stąd też ..Pamiętnik" jego bardziej zainteresuje historyka polskich zesłal1 politycznych aniżeli etnografcI. Tak przedstawiają się w najogólniejszych zarysach polskie relacje o ludach Syberii w pierwszej połowie XIX stulecia. Wiadomości te przeważnie skąpe zasługują jednak na uwagę jako jedne z wcześniejszych w dziejach naszej etnografii. Nie dziwmy się jednak autorom tych relacji, którzy przebywając wśród ludów Syberii tak mało napisali o ich kulturze. Wyjąwszy .T. Kowalewskiego wszyscy z nich nie posiadali tak gruntownych studiów jak on. Ich zainh,resowania badawcz1:' kształtowały się na obczyźnie, a że nie obce im były ideały romantyzmu. stąd w większości cytowanych pamiętników zawarty jest chociaż maly pierwiastek syberyjskiej egzotyki. Zesłanie i ciągła tułaczka nie sprzyjały gromadzeniu materiału z zakresu etnografii więc tylko to co pamięć przywiozła do kraju znalazło swój wyraz w wydanych po latach wspomnieniach. POLSCY BADACZE LUDÓW SYBERII W DRUGIEJ POŁOWIE I ICH KULTURY XIX WIEKU Druga połowa XIX stulecia, a właściwie okres po powstaniu styczniowym dostarcza Syberii wielu polskich badaczy po niewoli. Ważnym momentem w historii tych badal1 było założenie w r. 1846 Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu oraz powołanie w r. 1B51 Syberyjskiego Oddziału tego T0warzystwa w Irkucku, z inicjatywy którego \vielu polskich zesłańców prowadziło prace naukowe. Od tego rr.omentu obok ruchliwych kupców, śmiałych awanturników, politycznych względnie wojennych wygnal1ców zaczęły pojawiać się na Syberii coraz częstsze wyprawy naukowe. Druga połowa wieku XIX ożywia na Syberii życic kulturalne i badania naukowe. W odróżnieniu od okresu wcześniejszego, kiedy vv'szystkie poczynania badawcze (ekspedycje naukowe) przychodziły z zewnątrz, teraz zaczęła się ujawniać działalność kulturalna sił miejscowych. Na podstawie bogatych i różnorodnych materiałów, gromadzonych w miarę upływu lat, zaczęła powstawać bogata syberyjska literatura historyczno-geograficzna. Powoli odsłaniały się tajemnice nieznanych obszarów i egzotyczna kultura syberyjskich tubylców. Poważny udział w poznawaniu tych tajemnic posiada nauka polska. �,1,3G ANTONI KUCZYŃSKI Przegląd polskich badań nad ludami Syberii i ich kulturą rozpoczniemy w tym okresie od luźnych relacji Agatona G i 11 c l' a (1831-1887), ceni<mego publicysty i historyka, zesłanego nad Bajkał do karnych batalionów w r. 1853. Przebywając na zesłaniu poczynił A. Giller szereg interesującwch spostrzeżeń o życiu i kulturze ludów z którymi się zetknąl. O sprawach tych pisał w listach do brata Stefana Gillera, który zebrawszy je podał do Biblioteki Warszawskiej ja:Jw "Listy z Syberyi Agatonil Gillera", tamże, Warszawa 1856, t. 2, s. 186-192 oraz t. 4, s. 623-638. Materiał etnograficzny zawarty w "LisZABA.TKAL8KIEJKIłAINY tach" nie jest bogaty i dotyczy Buriatów, Czeremisów oraz Czuwaszów. W SYBERYJ O wiele wartościowsze informacje z tego zakresu odnajdujemy w książce A. Gillera - "Opisaniezabajkalskiej krainy", Lipsk 1867. Praca ta stanowi również interesujący zbiór wiadomości odnoszących się do zagadnien poli tYCl'Jl1o-społecznych zachodzących na obszarach Zabaj'kala w drugiej połowie J{IJ{ stulecia. A. Giller przebywając na zesłaniu gromadził 'stare pieśni, podania poetyckie, interesował się zwyczajami i obrzędami religijnymi Buriatów i ludów tunguskich. Interesujące są jego U I'1i li: ,.,\ lJ spostrzeżenia na temat szamanizmu. Zarejestrował on nieco szczegółów z zakresu praktyk magicznych towarzyRyc. 10. A. G i 11 e r, Opisanie zabajkalskiej krainy... Lipsk 1867. szących szamanowi podczas wprowaFaksymile strony tytułowej. dzania się w stan ekstatycznego podniecenia, mającego na celu nawiązanie łączności ze światem duchów. Oprócz tego zgromadził skromny materiał językowy, który wydał po latach W. Ziemacki jako - "Słowniczek oroczyńsko-polski A. Gillera", Lingua Posnaniensis, 1953, t. IV, ;:~-< s. 337-338. Kończąc te skromne uwagi na temat etnograficznych materialóvi A. Gillera, podkreśłić należy, że ja'1~kolwie'knie był on badaczem w pełnym znaczeniu tego słowa, to zgromadzony przez niego katalog L,l!dów kulturowych zasługuje na nieco szersze omówienie na co nie pozwnlają ramy tego artykułu. �Wkład Polaków do badań naci Luciami Syberii 537 ,lednym z powsz~hnie znanych Polaków, który zesłany został na Sy.bcrię za udział w powstaniu styczniowym był Aleksander C z e k an o \V s k i (1830-1876). O życiu i pracy tego zesłańca napisano wiele artykułów, ule w każdym z nich pominięto jego zainteresowania etnografią Syberii. Jedyny wyjątek w tym względzie stanowi praca zbiorowa wyduna w Związku Radzieckim. Jej tytuł brzmi: "A. L. Cekanowskij, Sbornik nieopublikowannych materiałow", "A. L. Cekanovskogo stati o jego naucnoj rabotie". Irkuck 1962. Znajdujący się w niej rozdział: "Etnografii~eskije nabljudienija i lingvistićeskijc zapisy A. L. C~kanovskogo", s. 47-54 sumuje jego dorobek w tej dziedzinie. Podróżując po Syberii spostrzegł A. Czekanowski, że Ewenkowie z okolic rzeki Olenick koczujący głównie po terytorium zamieszkiwanym przez Jakutów pozostawali pod wzmożonym wpływem ich kultury. Zebrał on także bogaty materiał językowy, który posłużył A. Schiefnerowi do opracowania małego słownika: "ALexander CZ$anowski's Tungusisches Worterverzeichniss. Herausgeg. von A. Schiefner". Bull. Ac. Sc., t. XXIV, 1878, s. 89-146. O wiele cenniejsze mateAleksander Czekanowski (1830-1879) riały zgromadził A. Czekanowski z dziedziny geologii Syberii, ale spmwy te nie należą już do tematu niniejszego opracowania. Dzięki staraniom Towarzystwa Geograficznego przeniesiono go do Petersburga, gdzie miał opracowywać te materiały. Lata ciężkiej pracy zesłańczej doprowadziły twórczy umysł badacza do depresji. PopcInił samobójstwo przez otrucie, w momencie gdy otworzyły się przed nim możliwości systematycznej pracy naukowej, możliwości rozwinięte przez rząd, który przed laty zesłał go do katorgi w okolice Bratskiego Ostroga nad Paduńskimi kataraktami rzeki Angary. Podobne zasługi w poznaniu geologii i paleontologii Syberii przypisać nalu;-- Janowi C z e r s k i e m u (1845-1892), zesłanemu po upadku powstania styczniowego. Wcielony początkowo do oddziału wojskowego, bez pr<lwa awansu miał wędrować J. Czerski do karnych batalionów na ..kr&j świata" do Błagowieszczeń.ska nad Amurem. Na szczęście \V Omsku wówczas maleÓ'kim syberyjskim miasteczku - skończył się �ANTONI KUCZY:\,SKI okres jego wędrówki. Pozostał tu jako żołnierz batalionu Iortc:c'Zl1ego, a po przeniesieniu ,się do Irkucka (1871) poświęcił się badanion, geologiczno-geograficznym. Od roku 1883 pracował w Petersburgu ogłaszając wiele prac z zakresu geologii Syberii. Zmurł ,podczas wypraw~' do północnej Syberii w roku 1892 i został ,pochowany 30 km od miejsca śmierci, w uroczysku Omołon na wysokim brzegu Kałymy. Literatura polsku nie posiada do tć;'j pory wyczerpującego opracowania na tl:rnat życia i pracy naukowej .T. Czerskiego. POW8.Żniejsze artykuły z tego zakresu istnieją \\. języku rosyjskim, a ostatnio ukazdla sie nawet obszerna monograIia pod red. S. '.1./. Obrucieva - ,,1. D. Cerskij nieopublikovannyje sta ti, pisma i dnievniki. Stil ti (J 1. D. Cerskom i A. Cerskom", Irkuck 1956. Książ .. ka ta zawiera także pewną czc;ść nie wydcwych dotychczas materiałów polskiego badacza. W ich skład wchodzą równiez ..Etnograficeskie zamietki", s. 242-259 pochodzące z okresu jego jakuckiej ekspedycji Notatki te dotyczą szamanizmu u .Jakutóv:. lecznictwa, pieśni i opo\viadań. :'vbteriaJ~' językowe zgromadzone przez .T. CZt'rskiego podczas tej wyprawy opracownnc został," oddzielnie przez G. V. Tropina, juko "Lingvisticeskie nabljudienija 1. D. Cu,;kogo". Sbornik trudov po filologii, vyp. III. tilnn .. Ryc. 11. Faksymile z zapisami słownikowymi języka Ude1 958, s. 207-222. Ewenów. A. C z e k a n o wGłośną sławę w dziejach polskie!' badań s k i, Dziennik podróży (rkp). Syberii pozyskał Benedykt Dyb ow sk l (Zbiory Archiwum Akademii (1833-1930). Urodzony w rodziniesrednioNauk ZSRR). zamożnej szlachty kształcił się początkowCl w mińskim gimnazjum a potem na Uniwersytecie w Dorpucic. Wrocławiu i Berlinie_ W roku 1862 zostaje profesorem zoologii w Wars73-,vskiej Szkole Głównej. Ścisła współpraca z Rządem Narodowym w okresie po·· wstania styczniowego zaprowadziła go na syberyjskie wygnanie gdzie przebywał w latach 1865-1877. W okresie tym przeprowadza B. Dybowski badania nad florą i fauną Bajkału, których wyniki przynoszą mu sławę naukową. Odbywa szereg wycieczek po Kraju Zubajkalskim, ;) najgłośniejszą z nich jest zwiedzenie Kraju Amurskiego i Ussyryjskiego. Po uwoJinieniu, przybywa B. Dybowski do kraju, ale nie bawi tli długo (od sierpnia 1887 do końca grudnia 1878 r.). Okres ten to usilne poszuki- �Wkład Polaków do badali nad lv"elami Syber:i wania za pracą gwarantującą mu możliwości rozwoju badań naukowych, pracą której jako darwinista nie mógł znaleźć. Zrozumiał wtedy B. Dybowski, że w kraju nie ma dla niego miejsca. Postanawia za wszelką cenę zrealizować swe poprzednie zamiary wyjazdu na Kamczatkę. Korzystając z poparcia i pomocy finansowej Rasyjskiego Towarzystwa Geograficznego otrzymuje posadę lekarza okręgowego na Kamczatce, gdzie przebywa przez cztery lata (1879-1883). W roku 1884 jest już B. Dybowski we Lwowie, gdzie otrzymuje katedrę zoologii po zmnrłym profesorze Szymonie Syryjskim. Do kraju nic wracał nasz podróżnik z pustymi rę!wmi. Wiózł ze sobą bogatą kolckc.i(~ przyrodniczą i cenne zbiory etnograficzne 1:1. Omówioniu życia i pracy naukowej B. Dybowskiego poświęconych jest wiele artykułów patrz S. Zieliński, 1932, s. 93-99 oraz K. Kowalska, A. Mikłaszewska Mroczkowska, 1960 ale w każdym z nich pominięto jego zasługi w zakresie etnografii. Przebywając na Kamczatce nie poprzestawał B. Dybowski na przypisanych mu obowiązJan Czerski (1845-1892) kach. Z własnej inicjntywy czynił o wiele więcej. Oddany pracy lekarskiej rozwinął w całej pełni działalność humanitarną. Troszczył się o zabezpieczenie bytu ludności, dziesiątkowanej przez choroby weneryczne zawleczone tam wraz z "cywili]: K . .J u r k i e w i c z, "Wystawa etnograficzno-przyrodnicza D-ra Dybov,skiego", ]<josy, 1884, t. ;J8, s. 150-151, 160, 171, 189-190, 207-208, rys.!. F. S u l i m i r s k i, "Wystawa zbiorów prof. B. Dybowskiego", Kurier warsz., 1884, nr. 456, s. 1-2, tenże "Dr. Benedykt Dybowski i wystawa jego zbiorów", Wl{drowiec, 1884, rocz. 22, s. 79-80, 86-87. "Katalog wystawy etnograficznej Kamczatki i wysp Komandorskich w Warszawie", Warszawa 1883, Toż: Lwów 1885 oraz patrz przypis nr 1. Katalog wystawy jest pracą anonimową, bez miejsca i roku wydania. Dane pochodzą z opracowania: K. K o wal s k a, A. NI i kła s z e ws k a - M l' o C z k o w s k a, "Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibliograficzne", Wrocław-Warszawa 1960, cz. 1. �CJ40 ANTONI KUCZYNSKI zacją"; domagał się .poszanowania kultury tubylców, ich języka i obyczajów, :protestował przeciwko rabunkowej gospodarce myśliwskiej. Trzeba też podkreślić, że we wszystkich swych wspomnieniach idealizuje nieco B. Dybowski ludność Kamczatki, przedstawiając czasy, gdy była ona ,,.cywilizacją ludzką nie popsuta". Ten kult dla "dziJldch" przypomina w pewnym stopniu idee J. J. Rousseau (1712-1778), piszącego na temat pierwotnej niewinności, swobody, dobroci i szczęśliwości człowieka nie zepsutego jeszcze przez cywilizację. Okres kamczacki w życiu B. Dybawrskiego to nie tyIko praca lekarska i walka o prawa ginącego narodu, ale także ciągłe badania naukowe. Przebywając na półwyspie gromadził materiał antropologiczny, zoologiczny, etnografic~ny i językowy. Około 10 tys. zebranych przez niego wyrazów kamczada,lskich i koriaekich opracował na jego prośbę 1. Radliński wydając: Benedykt Dybowski (1833-1930) "Słownik narzeczy ludów kamczackich. Ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego", PAU. Wydz. Filologiczny Roz. Seria II, Kraków 1892-189514. Autor ten wykorzystał także materiały etnograficzne B. Dybowskiego w swej pracy "Przeszłość w teraźniejszości", Warszawa 1901 oraz w artykule "Stosunki etnografic~ne na krańcach wschodniej Azji", "Wszechświat" 1895, nr 65, 89, 99, 115; nr 44-45, 47-48, 50; 1897, nr 22-23. Sporo wiadomości etnograficznych zawierają także listy B. Dybowskiego pisane z Kamczatki do W. Taczanowskiego, opublikowane w czasopiśmie "Wszechświat", 1883, t. 2, s. 417-422 oraz inne prace i artykuły 15. 14 I. R a d l i ń s k i, "Słowniki narzeczy ludów kamczackich. Ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego", Polska Akademia Umiejętności. Wydz. Filologiczny. Rozprawy, Ser. II, vol. 1-3, Kraków 1892: toż samo ukazało się jako oddzielne odbitki, Kraków 1892-1894; vol. 7, Kraków 1895: toż samo jako oddzielna odbitka, Kraków 1895. IS Z ważniejszych opracowań B. Dybowskiego zawierających materiały etnograficzne wymienić należy: "O Syberyi i Kamczatce", Warszawa-Kraków 1912, "Wyspy Komandorskie. Odczyt miany na posiedzeniu Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu w marcu 1884", Kosmos 1885, rocz. 10, s. 1-30, 48-68, 113127, 168--180, 224--229, 436-458, tabl. ID, mapa 1. Oddzielna odbitka s. 106, Toż w streszczeniu w języku rosyjskim: "Soobscenie o Komandorskich ostrovach", łzv. Rus. Geogr. Obsc., 1884, t. 20, s. 196-201, "Z Syberyi i Kamczatki", Tydzie11 1900, �\VJ{/ad rio Pola/.u)H) badań nad luclan1i SybArii Materiały etnograficzne zgromadz·one przez B. Dybowskiego podczas wyprawy kamczackiej są niezwykle cenne. Na czoło wysuwają się tu zabytki kultury materialnej - odzież, modele letnich i zimowych mieszkań kamczadalskich, modele sań i łodzi, plecione kosze, sprzęt łowiecki, drobne rzeźby koriackie wykonane z kości morsa - opracowane częściowo przez A. Kuczyńskiego 16. Przebywając na Kamczatce prowadził B. Dybowski szczególowy dziennik. Niestety zaginął on podczas wojny i trudno dzisiaj odtworzyć z niezlicznych notatek historię tej wyprawy. W wydanym pod koniec życia pamiętniJku pisał on: "gdyby mi starczyło zdrowia, pragnąłbym jeszcze oglosić pamiętniki moje o Kamczatce i Kamczadalach, czyli o kraju i narodzie najciekawszym i ;naj'sympatyczniejszym w Azji", ("Pamiętniki Dra Benedykta Dybowskiego od roku 1862 począwszy do roku 1878", Lwów 1930, wstęp). Jednym z mniej znanych polskich badaczy Syberii był MikoRyc. 12. Tablica na grobie J. Czerskiego (uroczysko Jąża nad Kołymą) z napisem: łaj Witkowski (1843-1892), "Znakomitemu badaczowi Syberii i Koorganista z wykształcenia, urołymy, Indigirki i Jany, geologowi i geodzony w Moszarzu (czy Moszagrafowi Iwanowi Diemientowiczowi Czernie?) na BiałorU'si. Zesłany za skiemu - 1845-1892 - od wdzi<;cznych udział w powstaniu styczniowym potomnych". przebywał początkowo w OłOlllce, maleńskiej osadzie w kręgu bałagańskim, gdzie pracował przy wyrębie lasu. Przeniesiony do Irkucka w 1873 r. zetknął się 'tam z J. Czerskim, z którym odbył szereg wycieczek o charakterze geologicznym. Penetrując brzegi i wysepki Angary zwrócił M. Witkowski uwagę na małe pagórki, które po rozkopaniuo:kazały się 'kurhanami z epoki neolitu. Przerocz. 9, s. 7-8, 103-104, 10-16, 110-111, 31-32, 127-128, 39-40, 134, 181-192, 199-200, 207-208, ilustracje. cowaniu: K. Kowalska, JG Zbiory dotyczące 46-48, 143-144, 55-56, 63-64, 151-152, 160, 71-72, 168, 87-88, 175-156, 95, 183, Dokładniejszy wykaz znajduje siG w opraA. Mikłaszewska-Mroczkowska, op.-cit. Kamczatki opracował A. Kuczyński, patrz przypi$ nr 2 i 13. �ANTONI Ryc. 13. Szpital - leprozorium KUCZYNSKI założony przez B. Dybowskiego na Kamczatce. prowadzając eksplorację tych stanowisk ogłosił szeregg artykułów "Sledy kamennogo vieka w dolinie r. Angary", IVSORGO, t. 20, nr 1 _. 2, 1889, "Kratkij otcet o raskopkie mogił kamiennogo pierioda wIr·· kutskoj gub. na levom bieriegu r. Angary", IVSORGO, t. 11, nr 3 - 4, 1880 i inne 17, które spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Trudno jest dzisiaj ocenić w należyty sposób zasługi badawcze M. Witkowskiego. W literaturze polskiej brak jest na ten temat materiałów, a skromny artykuł B. Dybowskiego -- "Wspomnienie biograficzne o archeologu i powstańcu polskim Mikołaju Witkowskim", Swiatowit, t. XII. za rok 1924/1928, s. 1 - 4, bardzo ogólnie omawia to zagadnienie. Ostatnio jednak archeolog irkucki P. P. Horoszych przygotowuje monografię o tym polsldm archeologu - samouku, i dopiero po jej ukazaniu się będziemy mogli powiedzieć w jakim stopniu interesow<lły M. Witkowskiego zagadnienia etnograficzne. W odniesieniu do dziejów polskich badań Syb::.:rii w drugiej połowie XIX stulecia ważne są materiały etnograficzne zebrane przez innego uczestnika powstania .styczniowego Albina K o h n <l (1820-1880). A. Kohn pojmany z bronią w ręku pod Ruszkowem w woj. poznańskim, podzielił los innych powstańców i razem z nimi odbył długą drogę do katorgi. Jego "Listy z Syberji" opublikowane w czasopiśmie Sobótka, 1871 zawierają nieco informacji z zakresu etnografii Syb::rii. O wiele 17~. 'IT Irkutskoj L V i t k o v s kij, "Otcet o raskopach mogił kamiennego vieka gub. na levom bieriegu 1'. Angary". Ivz. IVSORGO, 188, t. 11. nr 3-4. �Wkład Po[aków do badań nad [udami Syberii G43 cicku',':5za pod tym względem jest książka A. Kohna opracowana wspólnie z R. Andree'm "Sibirien (und das Amurgebit). Geschichte und Reiser:. Landschaften und Volker zwischen Ural und Beringstrasse", Lipsk HJ76. Praca ta zawiera szereg uważnych informacji z zakresu kultury materialnej, społecznej i duchowej, dotyczących głównie Jukagirów Czukczów, Koriaków, Kamczadali i Giliaków. Oczywiście nie jest Ryc. l·L :\Iodel koriackich sań renifel·o\\"\·cl:. Kolekcja B. Dybowskiego [I!uzeu:" Etnograficzne, Kraków, ni" irl\Y 10159. Fot. i\. I<'uczyński. Ryc. 15. Model sań kamczadalskich do Laprzęgu psów. Kolekcja B. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzne, Kraków, nr inw. 18 982. Fot. A. Kuczyński. ona wolna od pewnych usterek, wynikających ze zbyt wielkich uogólnieJ1. Pobyt na zesłaniu pozwolił A. Kohnowi poznać dokładnie stosunki etniczne na obszarze Syberii co przy pogłębieniu zdobytych wiadomości istniejącą wówczas literaturą pozwoliło mu na trafną ocenę zaobserwowanych zjawisk. Warto więc zaznaczyć, że na'kreślony w książce obraz kultury wymienionych grup etnicznych zgodny jest z innymi opracowaniami z tego zakresu, a wspomniane powyżej usterki nie ujmują jej \\ar'losc:. Z wużniejszych zagadnień poruszonych w tej książce wymienj~· l': cbsz::r etnograficzny, myślistwo i rybołóstwo, hodowlę reniferów. trunsport i komunikację, budownictwo, zawieranie małżeństwa i szamanizm. Dopełniając obrazu polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii wspomnieć również należy o licznych materiałach zawartych w pamiętnikach zesłańców po powstaniu styczniowym. Jeśli w dwu poprzednich rozdziałach poświęcono stosunkowo dużo miejsca charakterystyce podobnych wiadomości, to uczyniono tak dlatego, że większość z wymienionych pamiętników uległa już prawie zupełnemu zapomnieniu. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że przedstawione powyżej relacje zasługiwały bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych w naszej literaturze. Tymczasem etnograficzne relacje zawarte we wspomnieniach powstcUl.CÓWz 1863-64 r. nie są już tak ważne dla rekonstrukcji katalo- �ANTONI KUCZYNSKI gu wytworów kulturowych poszczególnych grup etnicznych z obszaru Syberii, gdyż ich ogólnikowy charakter oraz czas opublikowania przesunął je na plan dalszy w istniejącej literaturze przedmiotu. Stąd też uwagi te jak również wąskie ramy artykułu wydają się być dostatecznym uzasadnieniem tłumaczącym dalszy układ opracowania, w którym zrezygnowano z przytaczania obszerniejszych wyciągów z tych źródeł. Przegląd tych materiałów rozpoczniemy od Juliana B i e s i e k i e rsk iego (1838-1910), powstańca z 1863 r. zesłanego do kraju Ostiaków. Jego "Wspomnienia myśliwskie z pobytu w Narymie", ukazały się w "Kalendarzu Myśliwskim" za rok 1904. Ryc. 16. Kamczadalskie naczynie Nakreślony w nich obraz polowań jest z kory brzozowej, służące do przebardzo interesujący. Dużo uwagi pochowywania owoców. Kolekcja B. święca w nich autor broni łowieckiej. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzpodając między innymi, że przez długi ne, Kraków, nr inw. 18982. Fot. A. Kuczyński. okres posługiwali się Ostiacy łukiem. który wy,party został przez strzelbę. Znane też im były sidła i samostrzały, a także kopie, którymi dobijali zranione zwierzę. Te spostrzeżenia o myślistwie Ostiaków nie stoją w sprzeczności z relacjami innych autorów, którzy pisali o kulturze tego ludu (M. A. Kastren, 1858, N. Kostrov, 1872). Interesujące, chociaż skąpe wiadomości z dziedziny etnografii Syberii zebrał Ferdynand Władysław C z a p l i c k i (1828-1886), uczestnik powstania 1863 r. Przebywając na zesłaniu interesował się on kulturą Ostiaków, Buriatów i Tunguzów, a swe spostrzeżenia zawarł w dwu książkach: "Na Irtyszu", Kraków 1869 i "Obraz Syberyi przez F. M. Władysława Czaplickiego", Kraków 1871. Jego relacje są bardzo fragmentaryczne, a najciekawsze z nich to informacje o transporcie i k{)munikacji, budownictwie i rybołówstwie. W sumie jednak nie przedstawiają one większego znaczenia dla studiów etnograficznych nad obszarem Syberii. Równie fragmentaryczne zawarte są we wspomnieniach (1814-1892), zatytułowanych: wiadomości na temat etnografii Tunguzów Michała Jana Ignacego G r u s z e c k i e g {) "Z podróży po wschodniej Syberyi", Ty- �WkŁad })OL(ll\()W cia badań 'lulc1 lllcl(ln~i Syberii godnik Mód i Powieści, 1873, nr 17-32. Autor relacji zesłany został na Sybir za udział w powstaniu styczniowym, a osiedlony początkowe w miejscowości DwIe nad Angarą podróżował potem po północno-wschodniej Azji interesując się zoologią, botaniką i etnografią Tunguzów. Jeśli idzie o treść informacji z zakresu etnografii, to składają się na nią okruchy z wielu dziedzin: - budownictwa, łowiectwa, ubioru, transportu i komunikacji. Nieporównanie więcej aniżeli wymienieni wyżej wszyscy trzej autorzy zasłużył się dla poznania interesujących nas zagadnień, zesłuniec Ryc. 17. Model aleuckiej łodzi obciągniętej skórą. Kolekcja B. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzne, Kraków, nr inw. 19014. Fot. A. Kuczyński. polityczny Jan Stanisław Jodłowski, autor ksiąŻ1ki: "Wspomnienia z Dalekiej Północy przez J. J.", K'rosno 1909 oraz opracowania "Myślistwo w Syberyi. Wspomnienia z tajgi jenisejskiej. Przez J. J.", Lwów 1886, odb. z czasopisma "Łowiec". J. Jodłowski przedstawia w relacji swojej interesujący obraz z dziedziny życia codziennego Tunguzów i Ostiaków. Sam autor nie podróżował wiele po Syberii, ale przebywając stale wśród wspomnianych ludów poczynił szereg ciekawych spostrzeżeń z zakresu myślistwa, rybołówstwa, budownictwa, pożywienia, transportu i komunikacji. Jeśli już mowa o myślistwie to stwierdzić należy, że materiał z tej dziedziny jest naj liczniej reprezentowany we wspomnieniach. Na baczną uwagę zasługują też informacje na temat komunikacji pieszej, w których podaje autor dokładny wygląd nart używanych przez Ostiaków i Tunguzów. Tak więc wartość tych opisów zasługuje bez wątpienia na uwagę etnografów. Interesujące wiadomości z zakresu kultury Buriatów zawarte są we wspomnieniach Ludwika Ż y c h l i ń s k i e g o (? - 1891), zesłanego na obszary zabajkalskie za udział w powstaniu styczniowym. Jego wspomnienia zatytułowane: "Wrażenia i przygody zesłanego na Sybir Wielkopolanina. Buriaci lud mongolskiego pochodzenia", Poznań 1883, zawierają ciekawy opis zwyczajów i obyczajów ludu, wśród którego wy13 - Lud. t. 'iI, cz. If, 1968 �SLG ANTONI KUCZYŃSKI Ryc. ] 8. Szle do zaprzęgania psów na Kamczatce. Kolekcja Etnograficzne, Kraków, nr inw, 13992. Hys. B. Dybovv'skiel(o, Muzeum A. Kucz)'óski p<1dło mu żyć. Dzięki lekturze tych wspomnień' wiadomości o kulturz(~ Buriatów znacznie się powiększyły w literaturze polskiej. Dodać prz\' tym należy, że są one cennym dopełnieniem do pracy ks. Mikołaj,) Kał u s z Y ń s k i e g o, zesłańca po powstaniu styczniowym, który przez długi okres przebywał w gubernii krasnojarskiej wśród Buri;ltÓ·vV . .Jego pamiętniki ,,2 Syberji. Burjaci stepu tunkińskiego. Wieś Tunku i pobyt w niej kapłanów polskich", drukowane były w czasopiśmie "Warta", PoznaJ1 1878, nr 197 203. Jako duchowny zwracał M. Kałuszyński lJWagę na kulturę duchową Buriatów, stąd wspomnienia te zawierają naj liczniejszy materiał z tego zakresu. Brak miejsca nic pozwala na zajęcie się szczegółami, relacje obu autorów należą do lwtegorii wnikliwszych źródeł z zakresu etnografii Buriatów. Przy tej sposobności należy również wspomnieć o innych zesłał1ci1ch, którym choć krótkie, ale nieraz bardzo interesujące informacje o ludach Syberii zawdzięczamy. Do nich należą: Jan S i w i ń s k i 18, ks. Jan C h Y 1 i c z k o w s ki 19 i inni mniej znani 20. W tym .samym mniej więcej czasie podróżował po Syberii literat Ludwik Ni e m o j e w sk i (1832-1902). Jego 'peregrynacje obejmowały obszar Syberii środkowej, stąd też w opracowaniu "Obrazki Syberyi '" Autor pamiqtnika: "Katorżnik czyli pamiętniki sybiraka napisane przez Jana SiwiI'lskiego zesłanego w roku 1863 na ośm lat do robót katorżniczych w kopalniach Nerczyóskich Kraju Zabajkalskiego w Syberyi", Kraków 1905. ", J. C h y l i c z ko w s k i, "Syberja 'pod względem etnograficznym. adminirolniczym i przemysłowo-handlowym", Włocławek 1898. 2U Do nich należą: S. K l' U P s k i, (pseud. Purk X.l, "Lużne karty pamiętnika zbiega z Sybiru", Lipsk 1874; H. S a m b o l' S k i, "Wspomnienia z powstania 1863 r. i pobytu na Syberyj i", Warszawa 1917; K. S z w e r n i c ki, "Wyjątki z dziennika podróż)' odbytej w krajach amurskich w prowincji irkuckiej do spełnienia posłu~ duchownych katolikom od dnia 26. III. 1859 do dnia 25. I. 1860", (w) Pam. Rel. MoraIn." 1861, ser. lI, t. 7, p. 161-189,281-300,397-421; E. Tabeóska, "Z doli i niedoli. Wspomnienia wygnanki", Kraków 1897; S7.. T o kar z e \V s k i, "Ciernistym szlakiem "pamiętniki z więzieó robót ciężkich i wygnania", Warszawa 1909: tenże: "Na tułactwie", Warszawa 1:=111oraz inni wymi2nie:1i w ksicr~ce: 1\1. .J a n i k, "Dzieje Polaków na Syberii". Kraków 1928 i Z. Z i e l i ń ~ k i. "MaI." slo\-\'nik pionieróv: polskich kolonialnych i morskich", Warszawa 19:32. �Wkład Polaków do badań nad ludami SybCTii przez Ludwika Niemajewskiego", Warszawa 1875, najwięcej materiału odnosi się do Tunguzów i Buriatów. Mimo trudnych warunków podróży czynił on nieu.stannie obserwacje i notował spostrzeżenia, dzięki którym jeden z rozdziałów tej książki zatytułowany: "Studia etnograficz:ne" przedstawia z całą dokładnością wszystkie szczegóły z zakresu kultury ludzi, wśród których przebywał. Opisując Tunguzów podaje L. N i c Hl o .i e w s k i Wiadomości t y2zące się zwyczajów i obyczajów, języka, szamanizmu, obrządku pogrzebowego, leczenia chorych oraz szereg innych szczegółów z dzie:iziny kultury materialnej i społecznej. Podobne wiadomości odnoszą się do Buriatów i Giliaków. Wiadomości swe uzupełniał L. Niemoje"vski istniejącą wówczas literaturą przedmiotu. Stąd też jego relacje noszą nieraz charakter komplikacji. Dotyczy to szczególnie opisów kultury ludów północno-wschod.niej Syberii, z którymi polski podróżnik nie był w częstym kontakcie. Niemniej jednak trzeba zaznaczyć, że bezpośrednia obserwacja wzbogacona literaturą złożyła się na jeszcze jeden ciekawy obraz kultury syberyjskich tubylców. Z żalem trzeba więc stwierdzić, że informacje L. Niemajewskiego dotyczą nieRyc. 19. Ostiak z nad Obi (autor rywielu grup etnicznych z obszaru sunku niezidentyfikowany). J. Jodłowski, Wspomnienia.... Krosno 1909. Syberii okrywając cieniem niewiedzy jeszcze sporo innych mieszkających tam ludów. Oprócz wspomnianej książki napisał L. Niemajewski jeszcze parę innych artykułów z zakresu etnografii Syberii, które uzupełniają nieraz zawarty w niej materiał. Do nich należą: "Ludy podbiegunowe", Wędrowiec, 1875, nr 280, 281, 299 - 301, 309 - 312; "Z nad granicy chińskiej, urywek z listu", Tygodnik Ilustrowany 1870, nr 128, 149. 155, 1B71, nr 187, 188 i inne. Równic dokładne wiadomości o niektórych zawdzięczamy współczesnemu L. Niemojewskiemu SbWO'lNi R e i c h m a n o w i (1848 - ?). Studiował miesztkańcach Syberii podróżnikowi, Bronion przez pewien okres �548 ANTONI KUCZYŃSKI przyrodę w Warszawskiej Szkole Głównej. Mając możliwości wyjazdu na Syberię udał się tam w celach podróżniczych. W swych wspomnieniach - "Z Dalekiego Wschodu - wrażenia, obrazki i opisy z dobrowolnej podróży po Syberii", War,szawa 1881, zawarł wiele interesujących szczegółów o ;przyrodzie, geografii, kopalniach złota, miastach i osadach. Materiał etnograficzny reprezentują w tej książce fragmentaryczne opisy z zakresu kultury materialnej - budownictwo, transport i komunikacja, pożywienie, łowiectwo oraz inne tyczące się kultury społecznej i duchowej np. szamanizm. Dane te dotyczą szczególnie ludności tunguskiej. Z wędrówki tej przywiózł także B. Reichman bogate materiały. które posłużyły mu do napisania obszernego artykułu: - "Samojedzi. Studium etnologiczne", Wszechświat 1882, nr 13, 20 - 21, 28, 31 - 32, 34, 36 38. Lud ten zamieszkuje z dawien dawna rozległe obszary tundry i laso-tundry, rozciągające się od białomorskich wybrzeży półwyspu Kanin aż po skraj półwyspu Tyjmyr i ujście Chatangi. Studium to oddaje w pełni obraz kultury tego ludu. Odnajdujemy w nim opisy pomieszczeń mieszkalnych tj. przenośnych szałasów krytych skórą. Ten rodzaj mieszkania wyznaczała istniejąca u Samojedów forma gospodarki, którą stanowiła hodowla renów i polowanie, a także drobne rybołówstwo. Na szczególne podkreślenie 'Zasługuje fakt, że w opracowaniu tym spotykamy oprócz opisu także refleksje na temat przyczyn takiego stanu kulturowego. W sumie więc opracowania obu autorów L. Niemojewskiego B. R e i c h m a n a są .skromnym początRyc. 20. Tunguz w zimokiem późniejszych badań, które rozwinęły się wej odzieży (autor tysunku w ostatnim trzydziestoleciu XIX stulecia. nie zidentyfikowany). J. J 0dłowski, Wspomnienia ... Polskie badania etnograficzne na terenie Krosno 1909 Syberii w ostatnim trzydziestoleciu ubiegłego wieku (1870-1900), obejmują dzieła Wacława Sieroszewskiego, Adama Szymańskiego, Edwarda Piekarskiego, Mikołaja Witaszewskiego i Sergiusza Jastrzębskiego, a więc autorów doskonałych opracowań o Jakutach i ich kulturze. Nie są to oczywiście jedyni Polacy, których notuje historia etnografii Syberii. Do najbardziej znanych postaci zesłańców Polaków, którzy prowadzili badania etnograficzne na obszarach Jakutii należy autDr wielu powieści podróżniczych, utalentowany pisarz Wacław S i e r a s l C w- �WIc/ad PO!Clków do bCldCl(' nad !udClmi Syberii ;>49 s k i (1858-1945). Urodzony na Mazowszu w Wólce Kozłowskiej, doświadczył wiele w okresie swego długiego życia. Ojciec jego prześladowany za udział w powstaniu styczniowym zmuszony był wyjechać zagranicę, wkrótce też posiadłość rodzinna została skonfiskowana. Nieco później zmarła matka. Wychowując się pod opieką rodziny, ukończył pięć klas gimnazjum. Prześladowany 'Za działa:lnGść wkółtkach samokształceniowych, przerwał dalszą naukę i rozpoczął pracę w charakterze robotnika kolei warszawsko-wiedeńskiej. Od tego momentu datuje się jego ""ewolucyjna działalność wśród robotników 'skupionych wokół kółek socjalistycznych organizowanych przez L. Waryńskiego. Za pracę tę zostaje aresztowany (1878) i zesłany do Jakutii, gdzie przybył na wiosnę 1880 r. Osadzony ,początkoWG w Wierchojańsku próbował W. Sieroszewski ucieczki, za co IprzeniesiGno go do oddalGnego 'O kilkaset kilGm£tró\v od Kołymska uroczyska Jąża. Następnie mieszJkał w II ułusie Bajagantajskim nad rzeką Ałdan, skąd przeniósł się do ułusu Namskiego w sąsiedztwie Jakucka. Od roku 1892 pozostawał w Jakutii na prawach osiedleńca, mając przez to możliwość swobodniejszego podróżowania po jej obszarach. Zainteresowanie Jakutami i ich kulturą zrodziło się u W. Sieroszewskiego już od pierwszych chwil pobytu na ziemi jakuckiej. Przemierzając kilkakrotnie J akutię \V różnych kierunkach, gromadził zabytki kultury materialnej, robił notatki etnograficzne, poznawał zwyczaje i obyczaje narodu \vśród którego wypadło mu żyć. W porozumieniu z A. Szymańskim rozpoczął systematyczne badani:.! etnograficzne zbierając materiał terenowy. Większość z tych zbiorów zginęłu bezpowrotnie podcz<u Kilkakrotnych rewizji i przymusowych Wacław Sieroszewski (1858-1945) przesiedleń, resztę przekazał do muzeum w Jakucku oraz przedstawił Wschodniosyberyjskiemu Oddziałowi Irkuckiego Towarzystwa Geograficznego, skąd otrzymał obietnicę druku pracy o etnografii Jakutii. Dalsze uzupełnianie materiałów terenowych zajęło mu cztery lata, tak że dopiero w roku 1896 ukazało się wyczerpujące i dobrze ilustrowane studium - "Jakuty. Opyt etnogra- �;;50 ANTONI KUCZYNSKI ficeskago issledovanija", t. I, St. Petersburg 1896 21, za które otrzymał złoty medal Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz pozwolenie na powrót do kraju. Jeszcze przed ukazaniem się tej monografii ogłosił W. Sieroszewski parę artykułów, dając się poznać jako wytrawny znawca etnografii .Tnkutów 22. W sumie jego rozprawy z tego zakresu z3jmują czołowe miejsce w naukowej literaturze jakutoznawczej. Szereg uczonych wyrażało się o nich w słowach wysokiego uznania, chocinż nie brakło też sądów zbyt surowych. J·eden z ówczesnych recenzentów jego książki. etnograf N. Charuzin pisał o niej jaJko o naj pełniejszym i najbnrdziej naukowym dziele "z zakresu etnografii Jakutów", a także uważał ją Z:I "najwybitniejszą pracę w zakresie etnografii Rosji z wyd'lnych w ostatnich latach" (Etnograficeskoie Obozrienie, 4, 1896, s. 170, 172). Nicco odmiennego zdarua jest inny uczony, znawca etnografii Jakutów V. lonov który w artykule - "Obzor literatury po vierovanijam jakutov", Żivaja Stadna, XXIII, 1914, vyp. 3 - 4, s. 317-372, zarzuca polskiemu badaczowi wiele kardynalnych błędów w -pisowni i tłumaczeniu wyrazów jakuokich. Uwaga ta jest bardzo słuszna, gdyż jak wspomina S. Kałużyński, "pisownia przytaczanych form, wyrazów i przekładów jakuckich nie jest bynajmniej naj mocniejszą stroną monografii Sieroszewskiego, natomiast acena całej pracy jako 'kompilacji i książki, ncl którą nie można się .powoływać bez sprawdzenia danych, która zawiera 21 W języku polskim książka ta ukazała się w Warszawie w UlGO t'. jako: "Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wrażenia i notatki", drugie wydanie poiskie poprawione i rozszerzone wyszło w 1936 1'. także w Warszawie, a wyd. trzecie ukazało się w Krakowie w 1961 1'. - oba wznowienia w ramach edycji dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego. Istnieje także angielska wersja tej książki:: The Yakuts. Abridged from the Russian of Sieroshevski by W. G. Sumner (revised and completed by W. Sieroshewski), "The Journal of the Anthropological Institute", Vol. 31, January - June 1901. Przygotowany przez autora drugi tom monografii miał się ukazać w 1902 r. Rosyjski rękopis tego tomu (nie wykończony \V calości) znajduje się w Archiwum Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie, a jego mikrofilm w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. Mf. A. 161. Należy także wspomnieć o tym, że Sto Poniatowski jadąc z wyprawą naukową do Kraju Nadamurskiego spotkał się w maju 1914 r. z E. Piekarskim (spotkanie miało miejsce w Petersburgu), z którym omawiał zamiar nowego wydania monografii o Jakutach. W dziele tym widział E. Piekarski wiele błędów, wynikających z niedostatecznego opanowania języka. "Powzięliśmy zatem myśl - pisze St. Poniatowski -drugiego wydania tej książki pod redakcją i z dodatkami Piekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewski" (St. P o n i a t o w s k i, 1966, t. 50, s. 78-79). Z powodu braku innych wiadomości na ten temat trudno jest dzisiaj ustalić o ile tą sprawą zainteresowano autora monografii o Jakutach - W. Sieroszewskiego. 22 Do nich należą: "Jakutskaja svadba", Żivaja Starina, 1894, vyp. 3-4: ..Soobscnie o bracnom sojuzie jakutov", Izv. IRGO XXXI/2, 1895 i inne. �WkłacI Po!ak,)w do bad((); naci 11u!ami Syberii wiele informacji wątpliwych itd. wydaje się stanowczo zbyt surowa" (S. Kałużyński, 1966, s. 186). Przyjmując krytyczne uwagi V. Ionova i S. Kałużyńskiego podkreślić jednak należy, że choć autor monografii był tylko samoukiem o doskonałym talencie pisarskim, potrafił jednak zgromadzić liczny materiał etnograficzny, względnie dobrze go uporządkO',vać i wybrać z niego rzeczy n8jistotniejsze. W dziele tym uwzględnił W. Sieroszewski ewolucjonistyczny punkt widzenia, ale w szczegółowych rozważaniach typu etnogenetycznego doceniał znaczenie migracji i dyfuzji kulturowej. Stąd w monografii, która nic jest suchym opisem z8obserwowanych faktów znajdują odbicie różne kierunki i metody etnologiczne. Całość opracowania napisana z wielkim talentem literackim, stanowi także z8jmującą lekturę dla przeciętnego czytelnika, a przy tym jest też dziełem, które do dziś najpełniej ujmuje szereg zagadnień z zakresu etnografii .Jakutów. Osobny rozdział w badaniach etnograficznych W. Sieroszewskiego stanowi jego udział w wyprawie naukowej na wyspę Hokkaido w r. 1903, gdzie zCljmował się gromadzeniem materiału na temat życia i kultury mieszkających tClm Ajnów. Badania te przerwane zostały na skutek wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej (1904~1905), tak że ich rezultat zamknął się ostCltecznie w niewielkiej książce ~ "Wśród kosmatych ludzi", Warszawa 1927, (pierwsze wyd. książkowe). N a zakończenie tego ogólnego szkicu o badaniach etnograficznych W. Sieroszewskiego należy jeszcze dodać, że cenne materiały z tego ZClkresu znajdują się w jego licznych utworach literackich, które doczekały się kilkakrotnych wydań 23 • .Jednym z mniej znanych Polaków, który z'ljmował się badaniami etnograficznymi na obszarze .Jakubi był Adam S z y m a ń s k i (1852~ ~1916), znany czytelnikowi polskiemu przede wszystkim jako pisarz i publicysta. Urodzony na PodIa siu w rodzinie szlacheckiej, mieszkał potem w Warszawie gdzie odbywał studia na wydziale prawnym. Aresztowany za współpracę z polskimi organizacjami politycznymi (1878) zesłany został do Jakucka, gdzie zetknął się się z W. Sieroszewskim, który przybył tam a parę miesięcy później od niego. Po czteroletnim pobycie w Jakucku, przeniesiono go do Kireńska, a potem do Bałagańska. Od roku 1885 mieszkał w gubernii kostromskiej, a po powrocie do kraju osiadł w Krakowie. Omówieniu życia i naukowej działalności tego ba- 23 Należą tu: "Na Daleki Wschód. Kartki z podróży", Warszawa 1904; "Mandżuria" - reportaż, po raz pierwszy drukowany w cyklu: "Przez Syberię i Mandżurię do Japonii" w "Tygodniku Ilustrowanym", 1903, nr 38, 42, 43, 45, oraz 1904, nr 1-5 i inne, patrz: edycja dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego. �ANTONI KUCZYŃSKI dacza pOsvv'1ęcony jest popularny artykuł H. Obuchowskiej Pysiowej "Polski badacz ziemi jakuckiej", Problemy, nr 5, 1957. Wyniki prac badawczych A. Szymańskiego nie są liczne, <.l większość ze zgromadzonych przez niego materiałów dotyczących Jakutii i jej ludów pozostaje do dzisiaj w formie r~kopisów, które znajdują się w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie jako "Materiały Adama Szymańskiego" III 24. O rękopisach tych pisał Z. Piedos w artykule zatytułowanym ,,0 materiałach jakudkich Adama Szymańskiego w zbiorach Archiwum PAN w Warszawie", Przegląd Orientalistyczny, nr 2, 1962, stwierdzając że pewna ich część "zasługiwałaby na opubliJkowanie". Znając treść tych materiałów przychylam się do sądu Z. Piedosa z zaznaczeniem, że rękqpisy te należy wydać w całości uzupełniając je dodatkowymi przypisami. Część swych materiałów zebranych wśród Ja:kutów opublikował A. Szymański w artykule "PiSca jakutov", Izv. VSOIRGO, XVI. 1-2, 1885 oraz w paru innych o których wspomina A. N. Pypin, (1892, s. 319) i P. P. Chorosich, (1924). Warto tu także wspomnieć o jeszcze innym jego artykule - "Proischożdienie i dejstvitiel'noie znacenie slova "tungus", Etnograficeskoie Obozrienie, 1905, gdzie z wyrażonymi przez niego poglądami polemizuje E. Piekarski, (Etnograficeskoie Obozrienie. 3-4, 1906). Na zakończenie warto jeszcze wspomnieć o innej interesującej pozycji A. Szymańskiego "Z jakuckiego Olimpu. Jurdiuk Ustuk Us. Baśl1", Kraków 1910, s. 149, z której wynika, że nie obcy mu był język i folklor jakucki. Współczesnym W. Sieroszewskiemu i A. Szymańskiemu polskim badaczem kultury JakEtów był Edward P i e kar s ki (1858-1934), urodzony w szlacheckiej rodzinie mającej swe posiadłości w Piotrowiczach powiatu ihumeńskiego, byłej gubernii mińskiej. Początkową naukę odbywał E. Piekarski w gimnazjum w Mińsku, potem w Taganrogu i Czernihowie. Studia wyższe rozpoczął w Instytucie Weterynaryjnym w Charkowie, gdzie nawiązał ścisłą wspMpracę z organizacjami politycznymi. Zagrożony aresztowaniem porzucił Instytut, a pojmany przez władze carskie w roku 1881 skazany został na 15 lat katorgii, zamienionej mu z powodu złego stanu zdrowia i młodego wie~u na zesłanie do Jakutii, dokąd przybył jeszcze w tym samym rokupóźmą jesienią. Osiedlony w Inaslegu Igidej'sikim Boturuskiego ułusu - miejscowości oddalonej od Jakucka o około 250 km. zbudował sobie E. Piekarski mały domek i założył gospodarstwo. Szybko pozyskał zaufanie otaczających go Jakutów. Wkrótce po osiedleniu ożenił się z Jakutką. Podyktowana koniecznością nauka języka jakuokiego przekształciła się u naszego rodaka w systematyczną pracę nad gromadzeniem materiału �Wkład Polaków do badmi nad ludami Syberii Ji/3 słownikowego. Trudności i niepowodzenia w tym względzie pokonywał On z wielkim uporem. E. Piekarski nie posiadał przecież wykształcenia filologicznego ani językoznawczego. Na zesłaniu dQpiero studiował prace z tego zakresu. Cel był jeden. Zgromadzić liczny materiał językowy, a potem opracować słownik. Korzystając ze współpracy miejscowego duchownego prawosławnego, D. D. Popova oraz 'Zesłańca politycznego, etnografa rosyjskiego V. M. lonova, zebrał E. Piekarski tak liczny materiał. że Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego zdecydował się na wydanie opracowanego przez niego słownika. Wkrótce też zezwolono mu przcnlesc się do Jakucka (1889), gdzie gromadził dalsze materiały do ' '. słownika, Od roku 1904 korzystał I E. Piekarski ze stypendium nauko(. wego Rosyjskiej Akademii Nauk, a \\' rok później, przybył do Petersburp, gdzie mieszkał do chwili śmierci. pracując na różnych stanowisk<lch w zakładach naukowych lVIuzE:umRosyjskim, Muzeum Antropologii i Etnografii. Ro;~ 1907 przynosi mu niebywały sukct's. Po wielu latach żmudnej prac:-' ukazuje się jego pomnikowe dzieło: "Slovar jakutskogo jazyka", lVydan:-' w Petersburgu. Następne zesz:-'t:-'tego słownika, liczącego 1929 stron dużego formatu (in quarto, tekst \\' dwóch kolumnach), ukazały się \'-' latach 1907-1930. Edward Piekarski (1858-1934) Słownik ten opracowany jest z niezwykłą starannością. Uwzględnił w nim autor pokrewieństwo niektórych wyrazów z językami tureckimi, uwzględniając także zapożyczenia mongolskie, tunguskie i rosyjskie. Większość haseł zawiera obszerne informacje z zakresu etnografii. Rozbudowany system przypisów dokumentuje prawdziwość przytoczonych wiadomości, dając przez to możliwość do ich łatwiejszej konfrontacji z obszerniejszym kontekstem. Nie pomija też E. Piekarski bogatego materiału toponomastycznego i onomastycznego, zamieszcza przezwiska, przekleństwa i zwroty "nieprzyzwoite". Wszystko co zanotował w terenie i zgromadził z innych źródeł, znalazło miejsce w słowniku. Słownik ten stanowiący efekt prawie 50-u lat żmudnej pracy zyskał >- �5;1(i ANTONI KUCZYNSKI przybywał w latach 1907-1909. Od r. 1909 mieszkał ponownie w Rosji, początkowo w Odessie, potem w Petersburgu, gdzie pracował w Muzeum Rosyjskim, a następnie (od r. 1914) w towarzystwie ubezpieczeniowym "Wołga", W okresie rewolucji październikowej (1917) stoi na uboczu wydarzeń politycznych. Wkrótce wyjeżdża do Moskwy, gdzie umiera 21 czerwca 1918 r. zdala od przyjaciół i znajomych. Przebywając wśród Jakutów zgromadził M. Witaszewski liczny materiałetnograficzny, który tylko w części zdążył opracować. Z uwagi na wąskie ramy artykułu nie jestem w stanie przytoczyć wszystkich jego prac, które w dokładny sposób zestawił W. Armon, (1961, s. 150-152). Ryc. 21. Zjazd uczestników ekspedycji L M. Sibiriakowa w styczniu 1895 1'. Siedzą od lewej strony: drugi - F. Kan, piąty - M. Witaszewski, siódmy - E. Piekarski, dziesiąty - S. Jastrzębski. Z tych które nie mogą jednak być pominięte wymienić należy: "Jakutskije matieriały dla razrabotki voprosov embriołogii prava", drukowane po raz pierwszy w latach 1908-1909 jako dodatek do "Izviestii Vost-Sib. Otdieła IRGO, przy czym z niewiadomego powodu ich druk został przerwany na s. 114. Drugie wydanie uzupełnione rękopisem ukazało się w Leningradzie w r. 1929. Zagadnieniem specjalnym, którym interesował się M. Witaszewski, był szamanizm. W jednym z opracowań poświęconych temu zagadnie- �Wk/ucI Polak<iw rlo barla,i narl !Udami Syber;; niu "Matieriały dla izucenija samanstva u jakutov", Izv. Vost.-Sib. Otdieła IRGO, 1890, vyp. 2, s. 36-48, dał wnikliwą analizę ceremonii szamańskich, przy czym zwrócił szczególną uwagę na kult .pewnych gatunków zwierząt, wywodzący się z dawniejszych przedszamańskich wierzeń totemistycznych. Oceniając dorobek M. Witaszewskiego podkreślić należy, że większą część zgromadzonych materiałów nie zdążył on opracować. Niemniej jednak dorobek ten powinien być zawsze uwzględniany w etnografii i historii Jakutów. Fakty nagromadzone przez niego, stawiają go na czołowym miejscu wśród badaczy stosunków zwyczajowo-prawnych tego ludu. Jednym z mniej znanych badaczy kultury Jakutów był Sergiusz J as t r z ę b s ki (1857-1931 r.), urodzony w Charkowie, w polskiej rodzinie pochodzenia szlacheckiego. Za udział w rosyjskim ruchu rewolucyjnym skazany zostnł na 10 lat katorgi, z których sześć przesiedział w więzieniu. W roku 1886 osiedlony został w Jakutii, gdzie przebywał do roku 1896. Właśnie z tego okresu datują się jego badania etnograficzne i językoznawcze . .Jako członek ekSlpedycji naukowej 1. M. Sibiriakowa, podróżował w latach 1894-1895 po kraju Jakutów gromadząc materiały z za'kresu etnografii i folklorystyki. Główną zasługą S. Jastrzębskiego jest dokładne zbadanie języka jakuckiego i opracowanie jego gramatyki ("Gramatika jakutskogo jazyka", Irkuck 1900, wydanie II - ukazało się w r. 1938). Drugą dziedziną, którą interesował się S. Jastrzębski był folklor jakucki. Opracowane przez niego - "Obrazcy narodnoj litieratury Jakutov", Leningrad 1929, zawierają liczne poematy epickie (jak ołongho - epos bohaterski), pieśni i bajki. Zebrane w tej książce teksty, są tym bardziej cenne ponieważ w literaturze jakutoznawczej sprawa folkloru była zawsze niedostatecznie opracowana. Wyniki prac badawczych S. Jastrzębskiego zapewniły mu trwałe miejsce w naukowej literaturze przedmiotu o czym pisali: B. 1. Ubrjatova, Jakuck 1945, s. 15-21, S. A. Tokariev, 1948, nr 2, s. 191 i inni. Bardzo mało znane są w historii etnog,rafii :polskiej prace badawcze nad ludami Syberii, prowadzone przez Feliksa K o n a (1846-1941), zesłanego na katorgę, a potem na osiedlenie w J akutii, za polityczną dzia·łalność w szeregach "Pierwszego Proletariatu". F. Kan zajmował się głównie etnografią Tuwińców (Sojotów), ale jako członek naukowej ekspedycji 1. M. Sibiriakova (1894-1896) zgromadził wartościowe materiały dotyczące Jakutów. Praca polityczna w WKPb nie pozwoliła mu na systematyczne opracownnie rozpoczętych badań, stąd większość art y- �ANTONI KUCZYŃSK[ kułów, które ogłosił .pochodzi z okresu przed rewolucją październikową. W ich skład zaliczyć należy: "Priedvariticlnyj otcet po ekspedicii v Urjanchajskuju ziemlju", Izv. Vost.-Sib. otd. IRGO, t. XXXIV, wyp. 1, 1903. "Chatyn Arinskoie skopceslwic siclenie", tamże, t. XXVI/4-5, 189G i inne 24, które wymienia S. I. VćlllStajn, 1965, nr 4, s. 116-128. Polskim badaczem kultury ludów Syberii był również Bronisław P i ł s u d s ki (1866-191H), którego zasługi w tej dziedzinie, często współczesnym nieznane, dziś prawie mpełnie poszły w niepamięć. Jako student uniwersytetu w Petersburgu, zamieszany w spisek na car:l Aleksandra III (1845-1894), zesłany został w 1'. 1886 na 15 lat katorgi na Sachalinie. Od tego momentu datują się jego zainteresowania etnografią Ajnów i Giliaków. Przebywają-c wśród tubylców Sachalinu pozyskał B. Piłsudski ich zaufanie, a przez Giliaków nazywany był bratem. Częste kontakty z ludnością wśród której wypadło mu żyć rozbudziły w nim zainteresowania jej językiem, Feliks Kon (18=4-19'l1) zwyczajami i obyczajami. Rozpocząl gromadzenie materiału etnograficznego a przychodziło mu to tym łatwiej, że nabyta znajomość trzech języków (giliacki, oroczoński, ajnoski) pozwalała mu na obywanie się bez tłumacza. W tym czasie zaczyna też publikować wyniki swych bac.ań. Starannie opracowany artykuł: "Nużdy i potriebnosti sachalińskich giljakov", IRGO, Priamurskij Otd. Zapiski, vyp. IV, nr 3, 1898, s. 1-23, otwiera mu drogę do dalszych prac badawczych. W roku 1899 zostaje kustoszem muzeum we Władywostoku, pełniąc jednocześnie funkcję sc·· kretarza władywostockiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Zdobycie stałego zatrudnienia pozwoliło B. Piłsudskiemu na usystematyzowanie zebranych przed laty materiałów, uzupełnienie bra"4 Do nich należą: "Fizjologiceskie i biologiceskie dannyje o jakutach", stanowiące dopełnienie do artykułu D. 1. Melikova pt. "Vażnejsyje promysły i zanjatija żitielej Kolymskago okruga", Minusinsk 1899; "Ekpedicija v Sojotiju", Sob. soc .. t. 3. Moskwa 1934 i inne wydane w ramach dzieł zbiorowych F. Kona. �Wkłacl Polaków cia baclań naci Ludami SyberiL ków ; glębsze studia etnograficzne. W roku 1903 wspólnie z W. Sieroszewskim wyruszu on nu wyspę Hokkaido, w celu zbadania pod względem językowym i etnograficznym zamieszkałych tam Ajnów. Korzystając z wybuchu wojny rosyjsko-japOllskiej (1904-1905), która zastała ich TIn Hoklwido powracają dwaj polscy badacze-zesłańcy do kraju. Po przyjeździe do Polski, nie mógł jednak B. PHsudski powrócić na \Vilellszczyznr~,do Zulowa w pow. święciańskim. Zatrzymał się w Krakowie z myślą, że tutaj będzie mógł opracować Swe materiały etnograficzne. Przeliczył się jednak. Brak stalego miejsca zatrudnienia towarzyszy mu przez caly okres krakowski. Bory-kając sil~ z trudnościami finansowymi nie Z3niedbuje jednak B. Piłsudski swych zainteresowań ludoznawczych. Przebywając na Podhalu prowadzi badania etnograficzne oraz zakłada \V roku 1911 sekcjf; dnograficzną, przy Towarzystwie Tatrzaóskim w Zakopanem 25. W okresie tym poznaje się z Juliuszem Zborowskim, który pisze o nim w Ziemi (1934, nr 1-4, s. 1) jako o "miłośniku Podhala, grasującym w Nowym Targu i okolicach". Mieszkając na przemian raz w Krakowie, raz w Zakopanem opracowuje B. Piłsudski swe zbiory sachalińskie. Bronisław Piłsudski Korzystając z wydatnej pomocy językoznawcy (1866-1918) Jana Rozwadowskiego przygotowuje do druku pracę o folklorze i języku Ajnów- "Materials for the Study of the Ainu Language and Folk-Lode", Kraków 1912, stanowiącą do dnia dzisiejszego podstawowe opracowanie z tego zakresu. Drukuje również parę artykułów na łamach czasopisma etnograficznego "Lud" "Szamanizm u tubylców na Sachalinie", Lud, 1909, t. 14, s. 261-274 i tamże 1910, t. 16, s. 117-132 oraz "Poezja Giliaków", tamże 1911, t. 17, s. 95-12:3 i "Trąd wśród Giliaków i Ajnów", tamże, 1912, t. 18, s. 79-91. Z braku miejsca nie jestem w stanie nie tylko omówić jego artykułów, ale nawet przytoczyć większości z nich, które częściowo zostały zestawione przez K. Zawistowicz (1930) i R. Jakobsona, G. Hi.ittl-Worth, J. F. Bebbe, 1957, s_ 87 i IDO, Tu dla wyjaśnienia dodam tylko, że artykuły te rozrzucone są po wielu czasopismach: "Żivaja Starina", "Anthropos", "Globus", .,""'olk-Lore" i "Bulletins et Memoires Francuskiego Towarzystwa Antropologicznego" . ce. Sp:'a\\'ie tej poświęcony jest artykuł ~udoznav-.-st\\'a i muzealnictwa na Podhalu:" Tatrzań,k;ego (l911-H119). (Maszynopis). J. Z b o r o w s k i e g o "Z dziejów Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa �5GO ANTONI KUCZYNSKI Wyniki prac badawczych B. Piłsudskiego zapewniły mu szeroki rozgłos w ówczesnych środowiskach etnograficznych w kraju i za granicą. Niestety jednak, brak studiów uniwersyteckich był główną przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie go na uniwersytecie w Krakowie. W okresię pierwszej wojny światowej wyjeżdża on z kraju, przebywcl początkowo w Szwajcarji, a potem w Paryżu, gdzie umiera śmiercią tUlgiczną 1918 roku. Drukowany dorobek B. Piłsudskiego nie jest wielki, ale to co napisał stanowi bez wątpienia poważną wartość w literaturze przedmiotu. N a jego pracę o kulcie niedźwiedzia powołuje się badacz tego problemu A. F. Anisimov, (1950, s. 309, 313-314, 318), a na opracowanie '-' tubylcach Sachalinu M. G. Levin, (1958, s. 123-124). Patrząc na badania naukowe B. Piłsudskiego musimy zawsze pamiętać, że opublikowane prace są tylko częścią bogatych materiałów zgromadzonych na Sachalinie i Hokkaido. Niezależnie od materiału etnogruficznego zebrał on także teksty starych podań, baśni i pieśni, które posiadają duże znaczenie dla folklorystyki. Część tych zbiorów z zakr<::su języka i folkloru Giliaków odstąpił B. Piłsudski, L. Szternbergowi, rosyjskiemu zesłańcowi, z którym zaprzyjaźnił się i badał wspólnie kulturę tego ludu. Zapisane przez B. Piłsudskiego cztery poematy giliackie weszły w skład zbioru L. Szternberga - "Matieriały po izuceniju giliatskogo jazyka i folklora", St. Petersburg 1908, który tylko w przedn:owie do pracy zaznaczył ich pochodzenie. Część zebranych przez B. Piisudskiego materiałów pozostała w rękopisie i znajduje się w Archiwum Akademii Nauk ZSRR, w zespole fond 282, pod nr 142 jako Piłsudski B. i Szternberg L. - "Teksty giliackie" (I. S; Vdovin, 1954, s. 163, R. Jakobson, G. Hiittl-Worth, J. F. Beebe, 1957, s. 100). Osobne dzieje przeszły wałki fonograficzne z pieśniami Ajnów, które przywiózł B. Piłsudski do kraju. Uważane przez pewien czas za zaginione odnalazły się o czym pisze J. Bańczerowski w artykule "Zapisy fonograficzne Ajnów", Biuletyn Fonograficzny, 1964, VI, s. 91-96. Przebywając wśród tubylców Sachalinu starał się nasz rodak polepszyć warunki ich życia, domagał się poszanowania ich kultury, zwalczał przekupstwo i łapownictwo carskich urzędników. W jego luźnych notatkach zachowała się wzmianka, będąca odbiciem jego stosunku do ludności miejscowej. Według niej "tam gdzie inni badając smutne ginące szczepy niosą ujarzmienie, niech [Polacy] w imieniu Polski niosą im największy skarb ludzkości: serdeczne współczucie poparte czynem", (cyt. za M. Korbecką, L Moszyńską, 1.0kruszko, 1955, s. 423). Zamykając omówienie badań nad ludami Syberii w drugiej połowie XIX stulecia wspomnieć jeszcze należy o Wacławie Was i l e w s;-;:i m, myśliwym i podróżniku, który w latach 1880-1882 przebywał w Kraju �Wkład PoLaków do badan 'wd Ludam! Syberii Ussuryjskim. Opisy przygód oraz spostrzeżenia etnograficzne, florystyczne i faunistyczne zawarł on w książce pt.: "Z krańców Sybiru. Zapiski myśliwego i turysty", Warszawa 1886. Książka ta nie posiada jednak większego znaczenia dla etnografa. W. Wasilewski ogranicza się przede wszystkim do nakreślenia ówczesnej sytuacji gospodarczej niektórych ludów tungusko-mandżurskich; siląc się przy tym na sensacyjność, która często zaciera fakty ważne dla etnografa. Równic mało interesującego materiału etnograficznego zawierają wspomnienia podróżnicze Pawła S a p i e h y (1860-?), który będąc szambelanem cesarza Austrii wyruszył jesienią 1888 r. z Konstantynopola aby zwiedzić kolejno Aden, Cejlon, Singapur, Japonię, archipelag Riu-Kiu i Mongolię. Powracając do kraju przejeżdżał P. Sapieha przez Irkuck, a zwiedziwszy jego okolice nosił się z z9.miarem powrotu na Syberię w celu poznania gór Sajańskich, Ałtaju ·oraz etnografii Sojotów i Kałmuków, (Misye Katolickie, 1890, IX, s. 85-86). Wyprawa ta nie doszła jednak do skutku, a jego książka "Podróż na Wschód Azji 18881889 r.", Lwów 1B99 zawiera skromny materiał etnograficzny dotyczący Buriatów. Kończąc rozważania na temat polskich badań etnograficznych nad ludami Syberii w drugiej połowie XIX stulecia podkreślić należy, że ich rozwój nie odbywał się w sposób ciągły i zamierzony. Przyczyny, które wiązały si~ z pracami na tym polu nie zmieniły się wcale w ciągu trzech stuleci. Stąd też większość wcześniejszych informacji z zakresu etnografii Syberii znajduje się w pamiętnikach jeńców wojennych i politycznych wygnańców z okresu od XVII--XIX stulecia. Dopiero pod koniec wieku XIX kiedy Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne rozpoczęło prowadzenie badań etnograficznych przy pomocy więźniów politycznych zesłanych na Syberię, na czoło tych zasłużonych postaci wysunęli się Polacy, a wśród nich W. Sieroszewski, E. Piekarski, B. Piłsudski i inni. Badania te chociaż rozwinęły się na obczyźnie w warunkach niejako przymusowych doprowadziły do poważnego rozszerzenia wiadomości o etnografii Syberii. POLSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE NA SYBERII W XX WIEKU Historia polskich badań etnograficznych prowadzonych na Syberii XX wieku jest wyjątkowo skąpa. Niemniej jednak i w tym okresie odnotowujemy wybitne sukcesy w dziedzinie poznania kultury syberyjskich tu by lców. O ile wcześniejsze badania wiązały się zawsze z dziejami carskich zesłań, o tyle w wieku XX mamy doczynicnia z zamierzonymi badaniami i wypruwami etnograficznymi. \V l~ -- Lud. t. ;;1, C7.. II, 1~1(j(: �ANTO I KUCZYŃSKI Przegląd ten rozpoczniemy od Juliana T a lik o - H r y n c e w i c z a lekarza, antropologa i podróżnika, profesora antropologii na Uniwersytecie Jagiell'Ońskim w latach 1908-1933. Początki jego pracy naukowej łączą się z prowincjonalną praktyką lekarską w Zwinogrodzie, skąd wraz z żoną Krystyną - towarzys~ką prac naukowych przenosi się na pogranicze Chin w obwodzie Zabajkalskim, gdzie pozostaje przez siedemnaście lat (1891-1908). Pełniąc obowiązki lekarza okręgowego organizował J. Talko-Hryncewicz wy;prawy naukowe o charakterze ekonomiczno-przyrodniczym. Interesował się przy tym etnografią ludów Zabajkala, zwłaszcza Buriatów, Tunguzów i Mongołów. Gromadził materiał antropologiczny przeprowadzał badania antropometryczne oraz rozkopał szereg cmentarzysk na obszarze północnej Mongolii i Zabajkala. Po powrocie do kraju (1908) został kierownikiem katedry antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie stopniowo opracowywał zgromadzone na Syberii materiały. W wyniku swych badań ogłosił O'koło 300 prac w języku polskim, rosyjskim i francuskim, z których część .poświęcona jest ludom Syberii. Badania J. Talko-Hryncewicza pozwoliły w pewnym stopniu rozwiązać skomplikowane problemyetnogenetyczne na obszarze Syberii oraz rzuciły nieco światła na związki kulturowe niektórych grup ludności tunguskiej. Sprawom tym poświęcił parę prac między innymi: "K'antropołogii Zabajkalija i Mongolii. Buriaty, Tunguzy, Chałchasy", Russ. Antr. Żurnał, t. X/2, 1902, "K'antropołogii Tunguzov", Trudy Priamursl\:. Otd. Imp. R. Geogr. Obsc., t. 7/3, 1904, "Matieriały do paleoetnołogii Zabaj'kalia", PrO'tok. Troickosav.-Kjachtins. Otd. Priamursk.Otd., t. 3/8, 1899 oraz "Przyczynek do kranjologji ludów pół.-wsch. Azji. Czaszki Kamczadałów, Koriaków i Aleutów", Spr. z pos. i czynn. Ak. Um., Kraków 1909, nr 3, i inne 26. Materiały zawarte w tych pracach stanowią ciągle aktualne źródło wiedzy o ludach Zabajkala i ich kulturze. Wiele cennego materiału etnograficznego zebrała Maria Antonina C z a p l i c k a (1886-1921), utalentowana badaczka wybijająca się na czoło polskich eksploratorów Syberii. Jako stypendystka l(asy im. Mianowskiego odbywała studia etnologiczne w Anglii. Tam też wykładała etnologię - początkowo na uniwersytecie w Oxfordzie; potem w Londynie i Bristolu. W latach 1914-1915 prowadziła badania terenowe n:1 (1850-1936), ",; Do nich należą: "K' antropologi; Tunguzov. Troiskic chamnegan\·. Anlrop:Jlogo-etnołogieeskij oeerk", Trudy Trojskovsavsko-Kjachtskogo otd. Priamurskago otd. RGO., St. Petersburg 1905; tenże: "Bronislaw Piłsudski jako badac? Dalekiego Wschodu", Naprzód, nr 112-115, 1920 r.; tenże: "Polacy jako badacz.e Dalekiego Wschodu", Przegląd Współczesny, 1924, t. 9. �\Vklad PoLaków do badal?' nad Luciami Syberii ij()3 Syberii jako uczestniczka wyprawy naukowej finansowanej przez uniwersytet: filadelfij ski i oxfordzki. Jej zainteresowania badawcze szły w kierunku wyjaśnienia wspólnoty kulturowej ludów turańskich, a prócz tego zajmowała się etnografią Tunguzów i Samojedów. Prace w tej dziedzinie przyniosły jej uznanie w nauce światowej i nagrodę Murichsona przyznaną przez Royal Geographical Society w 1920 r. Czytelnik polski zna przede wszystkim jej pierwsze artykuły ogłaszane w "Ziemi" "Stanowisko etnografii w dobie dzisiejszej", 1911, t. 11, s. 193 -195, 209-211 i drugą pt.: "Piorun w wierzeniach różnych ludów", 1912, t. :3, s. 754-756, 770, 772, natomiast rzadziej styka się z syntetycznymi opracowaniami zamieszczonymi w 13-tomowej ćmgie1skiej encyklopedii religii (Encyclopaedia of Religion and Ethics) J. Hastingsa, a także z "My Siberian Year", London 1916 i innymi 27. Przedwczesna śmierć M. A. Czaplickic.i zmarła w 1921 r. zamknp'lu ważny rozdział w dziejach naMaria Antonina Czaplicka (1886-1921) szej etnografii, jakim było nawiązanie do odległych tradycji polskich badań Syberii tak chlubnie rozpoczętych w warunkach zesłania i niewoli. Jej badania były pewnym nawiązaniem do prac uczonych rosyjskich W. Bogorazo i W. Jochelsona, którzy zajmowali się wyjaśnieniem zagadnienia czy "czerwonoskórzy" Ameryki są bliskim odłamem miesZikańców wschodniej i północnej Azji. Sprawy te nurtowały wielu uczonych, a znany antropolog czeski A. Hrdlicka odbył w raku 1912 podróż badawczą na Syberię. w wyniku której opublikował krótką rozprawę naukową: "Remains in Eastern Asia of the Race that poeopled America", Washington, Smithsonian Miscelaneous Collections, Vol. LX, No. 16, Publication No. 2159, Washington, 1912 podważającą tezę o autochtonicznym pochodzeniu Indian Ameryki. " Należą tutaj: "Aboriginal Siberia. A study in Social Anthropology", Oxford 1914 oraz "The "rnfluencc of Environment upon the Religious Ideas and Practices of the Aborigines of Northern Asia", Folk-Lore, vol. XXV, 1914. �ANTONI KUCZyNSKI Kruchość podstawy źródłowej na której można by się bylo oprzeć rekonstruując etnografię tych obszarów, stanowiła wówczas jedną z głównych przyczyn powstania dużej mozaiki :poglądów na temat etnogenezy "czerwonoskórych" Ameryki. Dla wyjaśnienia tej kwestii potrzebne były badania antropologiczne ludów mieszkających jeszcze dalej od Indian, aniżeli Czukcze, Koriacy i Kamczadale. Należało więc: przebadać grupy etniczne znad Amuru Giliaków, Goldów i 01'0czonów. A. Hrdlicka pracujący wówczas w Smithsonian Institution w Waszyngtonie zainteresował tymi badaniami St. P o n i a t a w s k i eg a (1884-1944), który już 10 maja 1914 r. wyjechał z ramienia tego Instytutu do Kraju Nadamurskiego *. Celem wyprawy było odnalezienie "pośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych ,pokrewnych Indianom amerykańskim" (St. Poniatowski, "Dziennik wyprawy". II, 1914, s. 1). Badania etnograficzne w północno-wschodniej Syberii prowadzone przez W. Bogoraza i W. J ocheIsona wykazały istnienie związków kulturowych pomiędzy zamieszkałymi tam Koriakami, Czukczami i Kamczadalami, a Indianami wybrzeży Pacyfiku Ameryki Północnej. "Jednakże same tylko kulturalne związki pisze St. Poniatowski nie mogły być uważane za wystarczające poparcie powyższej hipotezy, ze względu na możliwość zapożyczeń. Również i stwierdz~nie pokrewieństwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszlułymi Czwkezami i Koriakami z jednej strony a Indianami północnych wybrzeży Pacyf1ku nie mogły być sil:nym argumentem wobec możliwości (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludó-,\' do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejszym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indianami amerykańskimi a ludami sybc~ryjskimi możliwie daleko od nich zamieszkałymi (St. Poniatowski, "Dzlennik wyprawy", II, 1914, s. 1). Cel wyprawy zaprDwadził więc polskiego badacza do kraju Goldów i Oroczonów wśród których 'zgromadził on ciekawe materiały antropologiczne i etnograficzne. Roz;poczęcie wojny (1914) zmusiło go do powrotu. 8 sierpnia 1914 r. wyjeżdża St. Poniatowski z Kraju Nadamurskiego i przez Chabarowsk, Nikolsk Ussuryjski, Irkuck oraz Moskwę dociera do kraju. Materiały z wy'prawy leżały długo w rękopisach. Lata okupDcji hitlerowskiej tak nieszczęśliwe dla Profesora uniemożliwiły mu całkowicie ich opracowanie. Aresztowany przez Gestapo, przebywał na Pawiaku, potem w obozie koncentracyjnym Majdanek koło Lublina, a przewieziony do Litomierzyc - obóz w Sudetach - zmarł 5 czerwca 1944 r. '" Patrz: S. P o n i a t o w s k i, "Dziennik wyprawy ...", ogłoszony w t. L ..Ludu". �"Vklacl Po Ul!{Ó v: cia baclań nad ludami Syberii 56:) .r ak zwykle w takich chwilach działalność ludzi dobrej woli, spowodowała ze cenne rękopisy zostały uratowane. Zaraz po wojnie weszły one w skład Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, i dzięki staraniom prof. .J ózcfa G a j k a doczekały się opublikowania. Wartość tych materiałów została wnikliwie oceniona przez autorów opracowania (F. Wokroj, 1966, J. Glinka, 1966), natomiast "Dziennik wyprawy do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku" przygotowała do druku B. Heidenreich (1966). Innym Polakiem zajmującym się wprawdzie głównie mongolistyką był Władysław K o t w i c z (1872-1944), który po odbyciu studiów w zakresie języka mongolskiego, mandżurskiego i chińskiego, na Wydziale Języków Wschodnich w Petersburgu zasłynął jako wybitny wawca dialektów mongolskich. W roku 1900 zostaje on docentem filologii mongolskiej a po rewolucji październikowej wykłada filologię mandżurską na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu w Leningradzie. W tym też czasie zajmował sil: badaniami starych tekstów tureckich. mongolskich i tunguskich przyczyniając się do rozwiązania szeregu problemów z tej dziedziny. W roku 1923 po·wraca WI. Kotwicz do kraju gdzie obejmuje stanowisko pro·fesora mongolistyki na Uniwersytecie we Lwowie. Od tego czasu pełni też funkcję redaktora Rocznika Orientalistycznego wydobywając na światło dzienne Władysław Kotwicz (1872-1944) rękopisy B. Piłsudskiego, które zamieszcza na łamach tego pisma. Głównym przedmiotem zainteresowań tego wybitnego naukowca pozostawał jednak zawsze język mongolski stąd też wszystkich bliżej zainteresowanych jego osobą odsyłamy do istniejącej na ten temat literatury. TClk w naj ogólniejszych zarysach przedstawiają się dzieje powstania polskiego piśmiennictwa z zakresu etnografi Syberii. W krótkim artykule, nie sposób było wyliczyć i omówić szczegółowo szeregu drobniejszych informacji z tej dziedziny. Sprawom tym musiałoby się poświęcić o wiele �566 ANTONI KUCZYŃSKI więcej miejsca by wspomnieć o Bronisławie Grą b c z e w s k i m, Czesławie W r oc k i m, Aleksandrze G z o w s k i m i innych. Rola Polaków w tej dziedzinie zakończyła się z chwilą zaprzestania zsyłek carskich ale pisząc o ty;ch zagadnieniach należy zawsze pamiętać o pionierach, dzięki którym odległa od ich stron rodzinnych Syberia zbliżała się do świata, ukazując swe bogactwa i egzotyczną kulturę zamieszkujących ją grup etnicznych. Historia tego kraju przeżywającego obecnie okres intensywnych zmian gospodarczych, zaczyna się m. in. od relacji polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców z epoki caratu. Oni to właśnie wnieśli trwałe podstawy w dzieło poznania tych obszarów, które stały się dla nich drugą ojczyzną. WYKAZ SKROTOW Czasopisma zagraniczne A BAC BMSAP EO ESRGO F-L G IOAIEIKA IIRGOPOZ IPORGO IRKPISIVA IVSOIRGO M PTKOP RAŻ RB RES SE SMAE SMC SSb. STPF Anthropos. Wien. Bulletin de l'Academie imp. des Sciences de St. Petersburg. Petersburg. Bulletins et Memoires de la Societe d'Anthropologie de Paris. Paris. Etnograficeskoie Obozrienie. Moskwa. EŁnograficeskij Sbornik Russkago Gieograficeskago Obscestva. st. Petersburg. Folk - Lore. London. Globus. Braunschweig. Izviestija Obscestva Archeologii, Istorii i Etnografii pri Imperatorskom Kazanskom Universitete. Kazań. Izviestija Impel'. Russkago Gieograficeskago Obscestva. Priamurskij otd. Zapiski. Chabarowsk. Izviestija Priamurskago Otdiela Russkago Gieograficeskago Obscestva. Chabarowsk. Izviestija Russkago Komiteta po izucenji Sred. i Wostocnoj Azji. = IzviesŁija Vostocno-Sibirskago OŁdiela Impel'. Russkago Gieograficeskago ObScestva. Irkutsk. Moskvitjanin. Moskwa. Prot. Trojtskosavsko-Kjachtinskago Otdielenija Priamurskago. Russkij Antropołogiceskij Żurnal. St. Petersburg. Russkoje Bogastvo. Revue d'Etnographie et de Socjologie. Paris. Sovietskaja Etnograf ja. Moskwa-Leningrad. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii. Moskwa-Leningrad. Smithsonian Miscellaneou Collections. Vashington. Sibirskij Sbornik. St. Petersburg. Sbornik Trudov po Filologii. Ulan-Ude. �Wkład sv SVop. TJAFL TJAI TKPIJASSR TPOIRGO TTSKORGO UJ VO ZCORGO ŻS. Polaków do badań KM KW L LP MP N OR P PF PC PP Pr. PRM PS PW RO RSWFAU S Sb. Sf. luciami Syberii 567 Sibirskij Viestnik. ~- Sibirskije Voprosy. The Journal of American Folk-Lore. - The Journal of the Anthropological Institute. London. Trudy Komissji po Izuceniju Jakutskoj ASSR. Leningrad. - Trudy Priamurskago Otdieła Imper. Russkago Gieograficeskago Obscestva. Chabarowsk. Trudy Trojtsko-savsko-kjachtinskago Otdieła Russkogo Giegraficeskago Obscestva. Chabarowsk. Ungarische Jahrbucher. Budapest. -= Voctocnoje Obozrienie. Zapiski Citinskago Otdieła Russkago Gieograficeskago Obscestva. Zivaja Starina. St. Petersburg. o c oo~ Czasopisma BASC BF BW DzLi EP GL CLi. 'Z KL Kł. nad polskie Bulletin Acad. Sc. Cracovie. Kraków. Biuletyn Fonograficzny. Poznań. Biblioteka Warszawska. Warszawa. Dziennik Literacki. Lwów. = Etnografia Polska. Wrocław. Gazeta Lekarska. Warszawa. Gazeta Literacka. Warszawa. Kosmos. Lwów. Kurier Lwowski. Lwów. -- Kłosy. Warszawa. Kalendarz Myśliwski. Warszawa. Kurier Warszawski. Warszawa. Lud. Lwów, Lublin, Poznań, Wrocław. Lingua Posnaniensis. Poznań. Miesięcznik Połocki. Połock. Naprzód. Kraków. Orli Lot. Kraków. Przyrodnik. Lwów. Pamiętnik Fizyograficzny. Warszawa. -- Przegląd Orientalistyczny. Warszawa. Przyroda i Przemysł. Warszawa. Problemy. Warszawa. Pamiętnik Religijno Moralny. Poznaj Swiat. Warszawa. Przegląd Współczesny. Kraków. Rocznik Orientalistyczny. Lwów. Rozprawy i Sprawozdania wydz. Fil. Akademii Kraków. Swiatowit. Warszawa. c= Sobótka. Poznań. Sfinks. Warszawa. Umiejętności. �568 SPCZAlJ SZDZPO T TI TlVIP W Węd. Wi. Wszo WŻ Z ANTONI KUCZYŃSKI Sprawozdania z posiedzeń i czynności Akademii Umiejętności. Kraków Szkice z dziejów polskiej orientalistyki. Warszawa. Tydzień. Dodatek literacko-naukowy do Kuriera Lwowskiego. Lwów. Tygodnik Ilustrowany. Warszawa. .. Tygodnik Mód i Powieści. Warszawa. Warta. Poznań. Wędrowiec. Warszawa. Wiek. Warszawa. Wszechświat. Warszawa, Wilno, Kraków. Wiedza i Życie. Warszawa. Ziemia. Warszawa. �BIBLIOGRAFIA Armon \V. 1961 I'oLvki borlacz .Jokutów Bal'lczCl"(;',"',kiJ. 1964 Znp"!! fonoomficzne - Mikołaj El', t. IV. Witaszewski. BF, t. IV. lljnów. Beniows;;;j :\1. A. 1i9i I-!!sroria podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szLachcica poLskiego Clicrsh:iC'f/O z francuskiego tłomaczona. Warszawa. 4 tomy, wyd. I. 1898 Dziclioik podróży ; .\jrycC'. Kraków, BiesiekicL';,j 1904 hl' Maurycego llugusta Beniowskiego na i wę- Syberii, llzji wyd. ostatnie. .J. myśliwskie \V'<p0Illniellia z pobytu w Narymie. KM. Błoński R. 18Gi [Job!!' UJ Ciecierski 1Rri:) Syberyi Rafala r. Kraków, I/(/ 1\(;,; BLuńskieoo przez niego samego w Rzymie opisany !C, Pn Hne! ilik xir;dza Ciecierskieoo joCi; .i('f/o i lowarzyszów iSO!. Lwów. przeora jego Dominikanów przygody, doznane wiLe'ńskich, na Sybirze w zawiera- latach 1797- Chojecki 1189 1\:. Pom icc' rlzieL polskich, ;(arula iH'PU Lubicz Iconfederat podTÓż i niepomyślny Polaków 1790 Poiak 18lH miejsca wyd. .Vicu:ola Karola Lubicz Chojeckiego 1768-1776. (w) Sybir. ków z pobytu na Sybirze. T, 1. Chełmno. mo~(' () buncie Ch:-'liczkuw,ki 189S przez sl~kces Moskwę urodzo- na SybeTyę zaprowadzony. Razem wiado- Bez zaznaczenia Puhaczewa. Pamiętniki Pola- J. Syberja porl wzoLędem etnograficznym, lll!Js!.owo-lIalldLowym. Wloclawek. Czaplicka przez Warszawa. Chojeckiego. administracyjnym, mLniczym prze- :\1. A. 1911 StaliO/cisko 1912 Piorun 1914 Thc etnooraJii w dobie w wierzeniach Influcnce różnych dzisiejszej. Z, t. 2. Z, t. 3. ludów. of Environment upon the Religious Nart/wrn F-L, vol. 25. ~1borioin('s of 1914 .'\bnriqinal, Siberia. 1910 MU Siberian Year. llsia. II Study London. in Social l-lnthropology. Ideas and Oxford. Practices of th.e' �570 ANTONI 1921 Siberia, Sibiriaks, Siberians. and Ethics". Vol. II. Czaplicki Na Irtyszu. 1871 Obraz ed. "Encyclopaedia of Religion Kraków. Syberyi przez F. M. Władysława Kraków. Czaplickiego. M. 1874 Osadczy 1884 Obrazy 1901 In: J. Hastings, F. 1869 Dubiecki KUCZYNSKI w ziemi i studia Osadczy ziemi TJ, nr 358-365. Warszawa. Mandżu. historyczne. Mandżu w XVII stuleciu. Obrazy studia War- historyczne. szawa. Dybowski 1877 B. Aleksander PP, t. 4. Czekanowski. IVSOIRGO. t. 8, nr 1/2. (Wspólnie z J. Czerskim, patrz bibl. L. Zubasevej). 1BBO Wyjątek z listu doktora Dybowskiego z Kamczatki. PP, t. B. lB81 Wyjątek z listu doktora Dybowskiego z Petropawłowska w Kamczatce. PP, t. 9. 1881 Wyjątek z listu D-ra Dybowskiego z dnia 19 sierpnia br. Wsz., t. 1. 1877 Aleksander 1882 Pieresielenie Lavrentević Cekanovskij. sieviernych oleniej na ostrovie B. I. Dybovskogo iz Pietropavlovska nr 3. 1883 Urywek z listu D-ra Dybowskiego ser. 2, t. 3. 1883 Wyjątki z listów D-ra Dybowskiego t. 2. 1885 Wyspy Komandorskie. ficznego Odczyt w Petersburgu Beringa. ot 4 oktiabrja do P. Wł. (lz castnogo na posiedzeniu D-ra t. 13, GL, rocz. 18, Taczanowskiego. z Pietropawłowska miany pisma 1882 g.). IVSOIRGO, Wsz., na Kamczatce. Towarzystwa Geogra- 1884. K, rocz. 10. rosyjskim: Soobscenie o Komandorskich w marcu 1912 Toż samo w streszczeniu ostrovach. lIRGO, t. 20 za rok 1884. O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 7. O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 8. O Syberii i Kamczatce. Lwów. Odbitka z dodatku literacko-naukowego do Kuriera Lwowskiego - Tydzień. Z Syberii i Kamczatki. T, rocz. 9. Odczyt o Kamczatce. (Streszczenie odczytu wygłoszonego w Towarzystwie przyrodników polskich im. Kopernika. T, rocz. 12. O Syberii i Kamczatce. Część 1. Podróż z Warszawy na Kamczatkę. Kraków. 1913 Wspomnienia 1899 1900 1900 1900 1904 nami. 1916 1918 Pobyt 1930 przeszłości półwiekowej; we Władywostoku. (w) "Sybir. pt.: O Syberii Jest to wyjątek z książki Próba przesiedlenia rza 1928 z pomyślna Kamczackiego. Wspomnienie czterdziestu kilku Tyci- S, t. Pamiętnik Dra renów z Obrazy i wspomnienia". Warszawa. i Kamczatce. Patrz poz. z 1912 roku. Kamczatki na wyspę Behringa [t] mo- P, t. 25. biograficzne kowskim, Lwów. objaśnione Lwów. o archeologu i powstańcu polskim Mikolaju Wit- 12. Benedykta Dybowskiego od roku 1862 począwszy do roku 1878. �Wkład Felińska 1852 PoLaków do badań nad Ludami 571 Syberii E. Wspomnienia z podróży po Syberyi, pobytu w Berezowie sane przez Ewę FeLińską. Warszawa. 2 tomy. w Saratowie spi- Giller A. 1856 1867 Listy z Syberii Agatona Gmera. BW, Opisanil? Zabajkalskiej krainy. Lipsk. t. 2 i 4. Glinka J. 1966 Somatoskopia i somatotypologia ności Goldów i Oroczonów. Gruszecki M. L 1873 Z podróży po wschodniej Janik M. 1928 Dzieje Polaków Januszkiewicz (konstytucjonalna) grup nadamurskiej lud- L, t. 50. TMP, nr 17-32. Syberyi. na Syberii. Kraków. Kirgiskiego pisane A. 1859 Listy ze stepu t. 1-3. 1861 Zywot Adolfa i przyjaciół do rodziny i jego Listy ze stepów Januszkiewicza w Kirgiskich. 1846 r. BW, Paryż. Jasiewicz Z. 1966 Pierwszy Jastrzębski Gramatika 1929 Obrazcy 1886 opis jakutskogo narodnoj Irkutsk. jazyka. literatury Leningrad. Jakutov. J. Myślistwo w Syberyi. Odb. z czasopisma 1906 PS, nr 3. Syberii. S. 1900 Jodłowski polski Wspomnienia z Wspomnienia tajgi Przez J. J. Lwów. jenisejskiej. "Łowiec". Odbitka z czasopisma z Dalekiej Północy. Sanok. z Północy. Przez J. J. Krosno. "Gazeta Sa- nocka". 1909 Wspomnienia Jurkiewic7 1884 K. Wystawa etnograficzno-przyrodnicza Kałuszyński M. 1878 Z Syberyi. polskich. Kałużyński 1966 Buriaci stepu D-ra tunkińskiego. Dybowskiego. Wieś Tunka Kł., t. 38. i pobyt w niej kapłanów W, nr 197-203. S. Polskie badania Kamieński-Dłużyk 1874 Dalekiej nad Jakutami i ich kulturą. SzDzPO, nr 2. A. moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Ka(w) Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23 kwietnia 1874 r. od jego przyjaciół i wielbicieli. Poznań. Dyaryusz więzienia mieńskiego. Karwot E. 1962 Benedykt Polak w Mongolii. PS, nr 5. Katalog ..... 1883 Katalog szawie. wystawy Warszawa. etnograficznej Praca i wysp Komandorskich bez miejsca i roku wydania. Kamczatki anonimowa w War- Dane po- �ANTONI KUCZYŃSKI chodzą z opracowania: K. K a wal s k a, A. M i k l a s z e w s k a - M l' a c zk a w s k a, Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibliograficzne. Wrocław-Warszawa 1960, cz. 1. Katalog 1885 . Katalog wystawy etnograficznej wic. Lwów (Praca anonimowa). Kobyłecki J. 1837 Wiadomości a Syberyi przez J. K. Warszawa Kahn 1871 Kamczatki wysp Kom.andorskich i podróże w niej odbyte w latach 2 tomy razem oprawione. wc Lwo- 1831. 1832. 1833. 1834 A. z Syberyi. Listy Sb. Kahn A. Andree R. 1876 Sibirien (uncI das Volker zwischen Amurgebit). Ural und Geschichte uncI Reisen, Landsclwften Wid Lipsk. Beringstrasse. Kan F. 1896 Chatyn 1899 Fiziologiceskie - Arinskoie i biologieeskie skopceskoic 1903 Predvaritelnyj oteet ekspedicii po IVSOIRGO, t. 26/4-5. a jakutacl>. Minusinsk. sieknie. dannye v Urianclwjskuju zem1ju. IVSOIRGO., t. 36, vyp. 1. 19:34 Kopeć 1821 1821 18:37 Ekspedicija Sob. soc. Moskwa. v Sojotiju. J. GLi., nr 6. SX, nr 14 (Tłumaczenie artykułu zamieszczonego w Gazecie Literackiej). Dane pochodzą z: R. Jak o b s o n, G. H li t t l - W or t h. J. F. B e e b e, Paleosiberian Peoples and Lanfj1w(Jes. Bibliographir:al Guide. New Haven 1957, s. 132, paz. 3/2.52. Dziennik podróży Józefa Kopcia przez calą wzdlu~ Lłzyą, lotcm [lądem] do Obyczaje Kamczackie. Kameatskie portu abyeaji. Ochotska, i stamtqd oceanem napowrót przez do tegoż wyspy portu 1863 Dziennik Józefa Kopcia BrY(Jadjera sporzqdzony. Berlin. czych 1865 Dziennik T. 1867 podróży. (w) Sybir. Dziennik czych podróży Józefa podróży Niewola Kopcia. 1906 1916 1955 pamiętników pamiętników Niewola wlasnych Sybir. przygody i ciekawe Niewola Korbecka po Syberji. i ciekawe wlasnych wlasnych Polskich Pamiętniki Paryż Józefa Kopcia brY(Jadiejra sporządzony. Berlin. 1881 Dziennik 1399 wojsk do Niższcj i jele n iach. z rozmaitych Polaków Kamczatki ·Wrocław. z pObytll n6t dorywna Sybirze. Chełmno. 2. 1868 Dziennik 1893 Kurylskie na psach przygody i ciekawe pamiętników Obrazy Polaków o i XX w. PO, nr 4. jenerala polskiego Józefa Kopcia pocllu(J je(Jo polskie(Jo Józefa Kopcia podlur; jer;o Józefa Kopcia podlug jego Lwów. jenerala Lwów. przygody jenerala polskiego ulożone. Lwów. i wspomnienia. M., Moszyńska Prace przedmowq A. Mickiewicza). PoLskich z TO.zmaitych. nót doryu:- Lwów. ulożone. ulożone. (Z wojsk (Józefa L, Okruszka ludach Azji Kopcia i innych). Warszawa. L Środkowej i Wschodniej na prze/omie XIX �WkłcH! Kotwicz 1934 Piekarski bac!uń nucI t. 10. l!leluml SybcI'il (1858-1934), RO, J. Kratkaja f/ramatika Kuczyński monf/olskaja kniżnago Kazań. jazyka. chrcstomatija. Kazań. monf/ol-rtLsse-franc;ais. Kazal'!. 183617Mongolskaja 1884/5 Dict.ionairc 1962 C!O WI. Edward Kowalewski 1835 Pulakr;w A. Etnof/raficzny obraz Kamczatki w świetle polskich badaczy, podróżnikótc Wrocław. Maszynopis. Praca magisterska napisana pod kierunkiem Prof. dr J. Gajka w Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego. 1966 jHcksandcr Czckanowski Zycie i praca. Wsz., zesz. 4. 1966 Relacje gcn. Kopcia o Ludach Sybe1·ii. PS, nr 11. 1967 Jan Czerski wybitny gcolog i podróżnik polski 1845-1892. Wsz., zesz. i zeslańców Librowicz 1884 Z. Polacy w Maliszewski 1925 politycznych. Sybcrji. E., Olszewicz Podn;czny Kraków. B. słownik Warszawa. (Jcof/raficzny. -1927 Maliszewski 1928 E. Biblioqrafja pamiętników Polski polskich (Druki dotyczących. r~kopisy). Warszawa. J\Iaszewski T. 1808 Wyjątek 1812 Opis z listu Sy1Jerji. opisująccf/O podróż z Irkucka do Ncrczyńska. MP., t. 2. MP. lVIigurski W. 1863 Milewski 1948 z Syberji. Pamiętniki Lwów. T. Zarys of/ólncf/o. Cz~ść II, zesz. L Lublin-Kraków. językoznawstwa l'vIoszyński K. 1929 Kultura 1958 Człowiek. ludowa Zesz. l, Kraków. Słowian. W stęp do ctnof/rafii etnolof/ii. powszcchnej Wrocław-Kraków·-- Warszawa. Niemojewski L. 1870 Z nad f/ranicy 1871 Z nad f/ranicy 1871 Włóczęf/a 1875 Ludy 1875 Lekarzc Polski 1925 z listu. stcpowi. Syberyi Sladami nr 128, 149, 155. TI, nr 187-188. Tl, Wc;d., t. 3. nr. 280-281, W~d., Wqd., Ludwika H. ziemi badacz Odrowąż-Pieniążek Pawłowski z listu. Urywek po stcpach. Obuchowska-Pysiowa 1966 Urywek chińskicj. podbief/unowc. 1875 Obrazki 1957 chii~skiej. 299-301, Nicmojewskief/o. jakuckicj. Warszawa. Pr., nr 5. J. Adolfa Januszkiewicza. PS, nr 5. S. Podróżnicy polscy 309-312. t. 12. w okresie niewoli P, t. 2. �[j'j4 ANTONI Pertek 1957 J. Polacy na szlakach Piedos Z. 1962 a materialach w 1930 Gdańsk. świata. Adama Szymańskiego w zbiorach ilrchiwU'l1t P AN PO, nr 2. E. JakuŁsk. Petersburg-Leningrad. Przyslowia i przypowiastki jakuckie. RO., t. 2. Zagadki Jakuckie. RO, t. 4. Przyczynki do lecznictwa ludowego Jakutów. RO, t. 6. Kratkij Piłsudski russko-jakutskij Slovar 1907-1930 1925 1928 morskich jakuckich Warszawie. Piekarski 1905 KUCZYŃSKI slovar. jakutskogo jazyka. B. 1898 Nużdy i potriebnosti 1904 Gilyak Maiden's an Account of Island sachaLińskich of Investigations Sakhalin, Giljakov. (w) Hawes Song. with Charles among Notes IRGOPaZ, vyp. IV, nr 3. H., In the Uttermost East, Bein9 the Natives of Travel in and Russian Korea, Siberia, Convicts and of the Manchuria. New York. 1905 Otćet 1909 1909 Na niedźwiedzim Die Urbewohner pokomandirovkie 1909 Der Schamanismus nr 5. 1909 Uaccouchement, k i Orokam /ljnam bei der la grossesse Ainu - Stammen et l'avortement 1909 haline. BMSAP, t. 10. .c1borigeny o. Sachalina. 1909 Szamanizm u tubylców na Sachalinie. 1910 Szamanizm u tubylców na Sachalinie. 1910 Rody, bremennast' 1910 ŻS, vykidysi, o. Sachalina. ziemcev Giljaków. Sachalin. chez les indigenes Sak- urody, bezplodie, i płodovitost u tu- bei den Bewohnern der Insel t. 17. Poezja Trąd 1912 Les signes de propriete des Aino. 1912 Materials of L, i Ajnów. Giliaków the study L, t. 18. RES. the Ainu language and folklore. 1912 /linu Folk-Lore. TJAFL, vol. 25. 1913 T/w Gilyaks and Their Songs. F-L, vol. 24, nr 4. 19:16 Pieśni liryczne Giliaków. (Ze spuścizny rc;kopiśmiennej RO, t. 12. 1860 de l'ile L, t. 14. L, t. 16. bliznecy, 1912 Piotrowski G, vol. XCV, t. 19. ŻS, 1911 for von t. 18. Schwangerschaft, Entbindung und Fehlgeburt Sachalin (Giljaken und Ajnu). A, vol. 5. wśród IRKPISIV A. Sachalina. święcie u Ajnów z wyspy Sachalin. Sf., t. 7-8. von Sachalin. G., vol. XCVI, nr 21. Craco\'. wydał WI. Kotwicz). R. Pamiętniki Polski. z pobytu na Syberji Rufina Piotl'Owskiego. Poznań. . 1935-1966 Polski Poniatowski Słownik Biograficzny. t. 1-12. St. wyprawy. (Do kraju GaZdów i Oroczonów w 1914 r.) Wstc;pem zaopatrzyła i do druku przygotowała B. H e i d e n r e i c h. L, t. 50. Purk X (Pseudonim właściwe nazwisko brzmi: S. K r u p s ki). 1874 Luźne karty pamiętnika zbiega z Sybirtt. Lipsk. 1966 Dziennik �Wklad Radlitiski 1891 ell! chaLect pres Diet iUII noire 18n. Slou'nik du nad narzeczu Kraków Ainos, ludami habitant Syberii L'iLe Choumclwu des KamtschadaLes Ludów dans habitant się jako le Long de La riviere oddzielna odbitka: Ze zbiorów Prof. Toż samo ukazało się jako de Kraków dr B. D Y b a woddzielne odbitki. Kamczackich. wal. 1-3. L'ArehipeL BASC. BASC. Toż samo ukazało "k i c g o. RSWFAU, 1393 des Kamtschatka. du diaLecte Kum/sclw/ku. 1892 badali do 1. Die/iunairc dC's KourHes 1892 Polaków 1892-1894. Diet.iulI noire dn diaLecte des Kamtschadales BASC. Toż samo ukazało Kom/schatko. habitant Ie Long de La riviere się oddzielnie jako odbitka: de Kraków 1893. 1895. Slou'nik 1895 sic jako oddzielna odbitka. Kraków SIO:<1I nki etnogrojinznc na krańcach narzeczy Koriaków 1896 Stos1IIIki RSWFAU, wschodnich. wal. 7. Toż samo ukazało 1895. wschodniej Azji. wschodniej Azji. Wsz., nr 65, 89, 99, 115. Wsz., nr 44-45, 47-48, etnoprajiczne na krańcach wschodniej le teraźniejszości. Warszawa. Azji. Wsz., nr 22-23. etnoowjiczne na krańcach ja 1897 19U1 Stosil nki Pr:es:łość Reichm21' 1381 B. Z DolekeplJ 18S2 Wschodu. Wrażenia, i opisy obrazki z dobrowolnej podróży po W<Jrszawa. Syberji. Samojec/.zi. Studium Wsz., nr 13, 20-21, etnologiczne. 23, 31-32, 34, 36-38. Samborski Hl1'! H. Wspomniellia ~ powstania z 1863 T. i pobytu na Warszawa. Syberyji. S<Jpieha P. Hl!)!) Porir6ź na HlsCP,ód Azji Lwów. 1888-1889. SienieJ.;:: L. 175'! Dokument !Jcu.·,J('fjO o.,;obliwego iilWJf; mi/osierdzia 11 clLwakę Boskiego, cudownie do Kościola Swego z kalwińskiej Chrystusowego sekty pociągaiący .... Wilno. Siel'Osze·,\·.~ld W. i va pcrujut jakuty. 1890 Kak 1893 ;akutskie piesni 1894 1894 JakllIskij Jaku!;/wja chleb. RB, nr 12. svaclba. ŻS, vyp. 1895 Soob~ćenie (:10 o i pievcy. braćnom SSb., vyp. 2. t. 24, vyp. 2. IVSOIRGO, 3-4. sojuze jakutov. !IRGO, t. 31/2. T. 1. st. Petersburg. i n.otatki. Warszawa. Th,' Y(/kuls. Abridged from the Russ-iun of Sieroshevski by W. G. Sumne,' (revised and completed by W. Sieroshevski). TJAI, vol. 31. Wychodztwo polskie w Rosji i na Syberii. (w) Pamiętnik wzniesienia i oc/sl.GI/żęeia pomników Tadeusza Kościuszki i Kazimierza Pnlaskiego tudzież po- 18nG JaklIty. Opyt etnografićeskago issliedovanija. 1900 Dwa lia,~cic lat lU kraju Jakutów. Wrażenia 1'101 i9il iqC:OII('gO z /q 1': Waszyngtonie lD2, \),'.'Hi<! kosmatych 1920 Or! pierwszych .\\' eJl'.;;;;'ZCl\Va. uroczystością pierwszego D.C. 1910 roku. w maju Ludzi. śLadów Kongresu Narodowego PoLskiego Polacy n.a Syberii, Chicago. Warszawa. polskości do wojny światowej. (w) �ANTONI Siwiński 1905 KUCZYNSKI J. Katorżnik czyli pamiętniki sybiraka napisane nego w roku 1863 na ośm Lat do robót skich kraju Zabajkalskiego w Syberyi. Sulimirski Wystawa 1884 Dr Benedykt Szwernicki zbiorów kuckiej dnia Szymański Prof. i wystawa KW, nr 455. Wqd., rocz. 22. jego zbiorów. z dziennika podróży odbytej w krajach do spełnienia posług duchownych 25. l. 1860. PRM, ser. 2. t. 7. amurskiclt katolikom 1905 Proischożdienie IVSOIRGO, Jakutov. Z jakuckiego Talko-Hryncewicz 1899 Materialy 1902 K t. 16. vyp. i diejstviticLnoie OLimpu. 1910 Ustuk sLova "Tungus". paLeontologii antropoLogii ZabajkaLia PTKOP, Buriaty, Zabajkalia. i Mongolii. t. 3/8. Tunguz~', Chalchas:i. Czaszki Kamc::uriu";"L·. K antropoLogii Tunguzov. Pr,zyczynek do kranjologii TPOIRGO, ludów t. 7/3. pól.-wsch. Azji. Pilsudski jako badacz Dalekiego Wschodu. Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu. 1924 PoLacy jako badacze DaLekiego N, nr 112-, OL. nr 1. ,.~. PW, t. 9. Wschodu. L. Pamiętniki o Sybil'ze. Tabeńska E. 1897 Z doli i niedoli. Tokarzewski Ciernistym Witaszewski Wspomnienia szlakiem, szawa. N a tuLactwie. Przez DzLi., nr 79-84. tajgi pamiętniki z więzień, robót TI, t. 1. MongoLji. Sybiru. Zapisk i haystu, imyśliwerJo Warszawa. M. poriadkach otnosenija w sriedi 1890 Fakticeskije 1890 Matierialy dla izucenija jakutskoj sriedie izucenija semenstva 1890 Matierialy dla 1895 O mierach g upriadoceniju 1897 (w) Pamiatnaja kniżka jakutskoj lzobrażenija na skalach po riece 1906 Po tajgie za zolotom. matieriały k IVSOIRGO, t. 39. jakutskich jakutskoj narodnoj u jakutov. ziemLiepoLzovanija i pismam va, kazakov. rodovoj III. obsCiny. SSB. ,'yp. 2. IVSOIRGO. t. 21. IVOSOIRGO, vyp. :,:, sloviesnosti. nasieLenija obłasti. nr 3. OLiekmie. IVSOIRGO" Po dnievniku i N. A. Vitasevskij. Jakutskije i wygIlu I::. War- ciężkiclt Warszawa. do poziemicLn'ych nuilov Kraków. wygnanki. Sz. Wasilewski W. 1886 Z krańców 1908 Ko- SPCZA U, nr 3. i ALeutów. Bronislaw ° RAŻ. 10/2. Bronislaw 1885 EO. J. 1920 1911 1911 ir- 18;),0 c/o Kraków. Us. Baśń. 1920 1909 II!. 26. 1-2. zna cenie Jurdiuk do riaków 1865 w }Ji'o/t';ncji od ci Ilia A. Pisca Tatomir ,YnC?/JlI- Kraków. Dybowskiego. B. Dybowski 1885 1904 1909 ::('.'/0- i,''],; w kopalniach K. Wyjątki t. Ja lIa Siwińsk F. 1884 1851 przez katorżniczych avtora Jakutsko: oblasti. t. 27, nr 4, picrierabotali X. J, Ma- St. Petersburg. dLa razrabotki voprosov embriolo(Jii prava. P:';lożcnie �Wklac! 1908 Jakttt~kije matierialy k IVSOIRGO, 1908 Ziemsl.vo 1909 Brak 1909 dla v jakutskoj vid razrabotki ludami voprosov 577 Syberii embriologii prava. Prilożenie t. 40. i rodstvo Osobyj cIa bacIm; "ad Polak(;w oblasti. u jakutov. objazatielsl.va SVop., nr 23-24, ŻS, t. 18. v piervobytnom ~ti. pravie "ex EO, t. 21, donatione". vyp. 1. 1911 Iz obla~ti 1912 Osnovnyje piervobytnogo prat:ila Jakutskogo -1913 Jakutskije żenije). m.atierialy 1916 Jakutskije matierialy ziemli lOAIEIKU, okruga. 1915 EO, t. 23, vyp. psiclwnevroza. ra~priedielenija sobranyje 5. 1852-1891 gg. v 1-~. jakutov t. 28, vyp. v sobranyje u ŻS, t. 24, vY9. 1-~ gg. 1882-1891 tdusa Djupsjunskogo ŻS, (Prilo- t. 25, vyp. 4 (Prilo- żenije). 1917 Iz nablilldienije nad jakut.skimi .~am.anskimi SMAE, diejstvijami. t. 5. -1925 1929 S)Jo~oby rozlożenija i sbora 1929 Osnovnyje raspriedicLenija 1929 Jkutsko;Jo Jakutskije Witkowski 1880 1889 praviła podatiej v Jakutskoj ziemli okTuqa. TKPIJASSR, t. 4. matierialy dla razrabotki TKPIJASSR, obseynie. u jaku'ou embriologii t. 4. Djupsjunskogo ulusa TKPIJASSR, prava. t. 4, M. o roskopkic Kraikij oteet levom bieriegu Sledy kam.ie/mago r. .'1ngary. vieka moga kamiennogo perioda w IVSOIRGO, t. 11, nr 3-4. v dolinie r. Angary. IVSOIRGO, Irkutskoj t. 20, nr gub. na 1-2. Wokroj F. 1966 Ludność nadamurska w świetle niatowskiefJo. L, t. 50. antropologicznych materialów Stanislawa Po- Wolicki K. 1876 Wspomnienia Zaleski 1865 z czasów w cytadeli i na Sybcrji. warszawskiej vic rles Zawistowicz steppes Kirghises descriptions, znakomity polski recites et contes. Bronislaw Zieliński Pr., nr 2. orientalisl.a. Pilsudski (21. X. 1866 - 17. V. 1918). WŻ, zesz. 1. slownik lacze pionierów zdobywcy, i pisarze polskich badacze, migracyjni. kolonialnych eksploratorzy, 1958 15 - L. (Pseudonim, właściwe nazwisko Wspomnien.ia z Syberji. Lwów. brzmi:: oroczońsko-polski t. 51, cz. II. 1% - Ludoznawcza Podróżnicy, pamiętnikarze, Adolf Jankow~ki). W. Slownik Lud, i morskich. emigranci Warszawa. Zielonka Ziemacki Sekcja S. Maly krywcy, 1886 Paris. K. Zborowski J. 1934 Wspomnienia. Z, rocz. 24, nr 1-4. 1966 Z dziejów ludoznawstwa i muzealnictwa na Podhalu: Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919). (Maszynopis). 1932 L\vów. B. La Zawadzki W. 19.)2 JózC'f KowalC'wski 1930 pobytu A. Gillera. LP, t. 4. oddzia- �578 A. TO Zmijewski I KUCZYNSKI E. Sceny z życia koczowniczego. 3 t. Warszawa. 1883 Z moich wspomnień. Zegluga po Lenie i podróż po puszczach Wi., nr 178. 1884 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich. Wi., nr 291, 295. 1885 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich. Wi., nr 7. 1859-1862 Zychliński L. 1883 Wrażenia i przygody zesłanego pochodzenia. Poznań. golskiego CYTOWANE W ARTYKULE 1964 nasieLenie Voprosy 1951 Samanskije stva. isto7'ii Sibirii XVII religii ateizma. t duch i po vozzri.enijam Evienkov Z ZAKRESU SYBERII. naca/a v. Moskwa. XVIII Moskwa. Evienkov i totemisticeskije v istoriko-gienieticeskom die/!ija piervobytnych verovanij. Bruk S., L, Apenćenko V. S. (Ppraca 1964 Atlas narodov mira. lVIoskwa. 1889 istoki sama/!- izucienii i probliemy proischoż- Moskwa-Leningrad. zbiorowa pod redakcją). P. L Zasielenije Sibiri i byt piervych jej zasielnikov. Charkov. Charuzin N. 1896 Rec. książki W. S i e r o s z e w s k i e g o, Jakuty. Opyt etnogratićeskago dovanija, I .St. Petersburg 1896, zamieszczona w czasopiśmie EO, 4. Chorosich 1924 mon- t. XIII. SMAE, Religija Bucinskij AUTOROW lud A. F. 1950 1958 I HISTORII Buriaci V. A. Russkoje Anisimov WieLkopolanina. PRACE ZAGRANICZNYCH ETNOGRAFII Aleksandrov na Sybir oleknińskich. isslc- P. P. Jakuty. Opyt ukazatielja istoriko-etnologiceskoj ..., Irkutsk. litieratury Obrucieva 1962 S. V. (Praca zbiorowa pod red.). A. L. Cekanovskij sbornik nieopublikovannych skogo stati o ego naucnoj rabotie. Irkutsk. Obrucieva S. V. (Praca zbiorowa pod red.) 1956 I. D. Cerskij nieopubLikovannye stati, skom i A. Cerskom. Irkutsk. matierialov pisma dnievniki. A. Stati L. Cekanov- o I. D. Cer- Dolgich B. O. 1960 Rodovoj Hiekisch 1879 Die i plerniennoj sostav narodov Sibiri v XVII viekie. Moskwa. C. Tungusen. Eine Ethnologische Monographie. Inaugural Dissertation. sto Petersburg. Hrdlicka 1912 A. Remains in Eastern nr 16, Publication Asia ot the Race that nr 2159, Washington. peopled America. SMC., vol. LX, �Wkład Polaków do badań nad ludami G79 Syberii Ionov V. 1914 Obzor Wieratury po verovanijam ŻS, t. XXIII, Jakutov. vyp. 3-4. Ostrovitjanova K. V. (Praca zbiorowa pod red.). 1964 lstorija Akademii Nauk SSSR., t. II. Moskwa-Leningrad. Jadrincev 1882 ~. M. Sibir Jakobson 1957 G., Beebe J. F. R., HUttl-Worth Peoples and Bibliographical Languages. Guide. New Haven. M. A. Etnografieeskie ESRGO, i nabljudienja zamieeania i Ostjc.kach dach vyp. izvlieenne iz ego o Łopariach, putievych Karelach, vospominanij Samoieg. 1839-1844 IV. R. Kerner 1939 St. Petersburg. kolonija. Poleosiberian Kastren 1858 kak Nor/hoes/ern a Selected Asia, on China, Russia Mongolia, and and Japan, Eastern Siberia, Bibliography. with Contributions Special in Oriental Jakutov. Kazań. Reference and to to the Korea, European. Relations Manchuria, 2 vols. Berkeley: 1803-1807. Frank- Uni\·. of. California. Kocniev D. A. 1899 Ocerki Kostro\' juridieeskogo by/a N. M. t. III, nr. 11, kn. 1. Tomsk. 1855 Enisejskie Tungusy. 1872 Norymskij kraj. Kraszennikov S. P. 1949 Opisn nie ziemli Kameatki. KroI :\1. 1896 O zabnjka!skich Buriatach. Langsdorf! 1812 Moskwa-Leningrad ZCORGO, vyp. 1. G. H. Bemerkungen aus einer Reise um die Welt in den Jahren furt. Lesseps J. 1790 Journal historique cle M. ! ecomte du voyage de La Peyrouse jrn nc;oises au port Saint-Piere en France. 2 parts, Paris. Meżov V., Sibiriakov ... depuis Finstant & St. Paul employe dans ou it a quitte du Kamtschatka jusqu'a. l'expedition les fregates son arrivee I. Sibirskaja 1891-1903 de M. de Lesseps ... Bibliografija. Ukazatiel knig statiej a Sibiri. 3 tomy, St. Petersburg. Miller G. F. 1937 lswrija Sibiri. 1941 Istorija Sibiri. Molodych 1897 t. l, Moskwa - Leningrad. t. 2, Moskwa - Leningrad. 1. A., Kulakov lllus/rirrovannoje P. E. opisanie by ta nasielenja sielskogo irkutskoj gub. Piotrograd. MUller F. 1882 Unter Tungusen und Jakuten. Erlebnisse dition cler Kais. Russ. Gesellschaft geogr. und Ergebnisse in der Olenek Leipzig. St. Petersburg. Expe- �580 ANTONI Novickij 1884 KUCZYŃSKI G. Kratkoie o narodie opisanie St. Petersburg. ostjackom. Polevoj B. 1. 1965 Zabytyj istocnik swiedenij ma Kamienskogo Dłużika). po etnografii SE, nr 5. Sibiri XVII vieka. (O soCinenii /Ida- Popov A. 1932 Sieviernaja Archangielsk. BibLiografija. Poppe N. 1927 Eduard Priklonskij 1896 UJ, nr VII. Piekarski. V. L. Letopis jakutskogo kraja, po oficiaLnym sostavLennaja isioriccskim danym. Kostroma. Prokofieva E. D. 1956 Chanty 1956 Neńcy. Pypin A. 1892 Isiorija i Mansi. (w) Narody Sibiri, s. 570-607, Moskwa (w) Narody Sibiri, s. 608-647. Moskwa-Leningrad. Russkoj St. Petersburg, Etnografii. Leningrad. t. IV. Radlov V. V. 1907 SLovar Razumov 1899 jazyka, E. K. Piekarskim sostavL ... ŹS, vyp. IV. N. I. St. Petersburg. ZabajkaLie. Rybakov 1903 jakustkogo S. G. Armakskie tungusy. (SeLcnginskogo uiezda ZabajkaLskoj TTCKORGO, obLasti). t. VI, vyp. 1. Saryciev 1802 G. A. Putiesesivie fLota Kapitana tomu i Vostocnomu morju i Astronomiceskoj Schiefner Czekanovski's Steller G. W. 1774 Beschreibung Nahmen, Von bywsej pod nacaLsivom Sibiri, Ledovi- Gieograficeskoj fLoia Kapitana Tungusischcs Wortcrvcrzeichnis. Herausgegebe" BAC, t. 24. von dem Lande Lebensart Kamtschatka Strahlenberg 1730 Ekspedicii, casii osm i Lei, pri A. ALexander von. A. Schiefner. 1926 morskoj v prodłożenie s 178S po 1793 god. Sto Petersburg. BiLLingsa 1876 po sievierovosiocnoj Saryceva okieanu, und nach Kamtschatka, verschiedenen dessen Einwohnern, Gewohnheiten. Frankfurt deren Sitten, - Leipzig. Leipzig. Amerika. Ph. J. Das Nord - und bstLiche Theil von Europa und Asia ..., Stockholm. Sestin S. 1898 Tungusy, obitajuscje v vierchovjach r. Iro giLiatskogo jazyka jej pritokov. IPORGO, vyp. 3. Sternberg 1908 L. Matieriały po izuceniju foLkLora. Sto Petersburg. t. IV, �Wkłacl Polaków badań do nuci lUdami 581 Syberii Sunkov V. I. 1946 po istorii Occrki kolonizacji Sibiri v XVII - nac. XVIII v. Moskwa - Le- ningrad. Sunkov V. I. 1956 Occrki Termen 1912 Sriccli Ternovski 1893 po istorii zicmlicdielija Sibiri v.). Moskwa. (XVII A. Burjat i Zabajkalskoj gubiernii oblasti. St. Petersburg. A. Malicrialy Tokareiv Irkutskoj dlja bibliografii Sibirii. Tobolsk. S. A. 1945 Obśccstvicnnyj 1948 Vklacl stroj russkich Jakutov v. Jakuck. v XVII-XVIII w mirovoju ucennych etnograficeskuju nauku. SE, nr 2. Tropin G. V. 1958 Lingvisticcskic Ubrjatova 1945 STPF, vyp. III. B. I. Occrki Vajnstejn 1965 I. D. Cerskogo. nabljuclicnija istorii izuccnija jakutskogo Jakuck. jazyka. S. I. J1.ntropol09ićcskic i ctnograficcskic isslcdovanija Feliksa Jakovlevica Kona. nr 4. SE, Vasilevic G. M., Levin M. G. 1951 Tipy olcnicvodstva i ich SE, nr 1. proischożdienije. Vdovin I. S. 19.14 Istorja Zeleman 1907 izućcnja palcoazjatskich jazykov. Moskwa Leningrad. K. Otcct o diejatelnosti Imperatorskoj Akademii Nauk ... za 1907 god. Sto Peters- burg. Zubaśeva L. E. 1956 Bżbliografija ANTONI Irkutskoj Oblasti. Biologija. TNBIGU, nr 15. KUCZYŃSKI THE CONTRIBUTION OF POLES TO INVESTIGATIONS ABOUT PEOPLES OF SIBERIA The history of investigations about peoples of Siberia, which areas were annxed to Russia in the half of the XVII-th century, notes a lot of meri,t Polish names. These areas were used by the Russian empire as terrains of heaviest deportation, became a constrained native land of many Poles, at the beginning for participants of wars against Russia, and later insurgents, revolutionists or members of progressive secret associations. From their ranks arose a number of merit investigators of Siberia's land and peoples. The majority of them did not have any spccialistic education in these investigation's areas, in which their names were �582 ANTONI KUCZYŃSKI noted later. The years of deportation made more than one of these Poles famous specialists in the sphere of knowledge about Siberia and its peoples, and names like W. Sieroszewski (1858-1945), E. Piekarski (1858-1945), B. Piłsudski (1866-1918), M. A. Czaplicka (1866-1921) are well known in the history of ethnographic investigations in this area of Russia. Connected with this problem are numerous of diaries belonging to prisoners of war and political deported and also smaller articles, based on sojourn in Siberia. Their contents become in contemporary development of ethnography and history of this part of Asia historical sources, impossible to be replaced. The value of these relations depends on presenting Siberian's culture before the impact of Russian civilization, which changed them in a great manner in later years. In fact this material does not suit to independent analitic-comparative studies, but in many cases it completes in a real manner the rich Russian sources, contributing to solve a lot of problems in the sphere of Sibirian's ethnography. Meanwhile these relations are not known yet fully, neither appreciated in Polish science, nor did take them in consideration science in general. It happens, that observed phenomena were estimated in the prism of one's own culture, but from this fault did not preserve even later travellers, investigating exotic tribes in remote continents. It should be stressed here, that the materials concerning this sphere and belonging to Polish science property need interpolation by news, deriving from other, better methodological authors, but its undenial value depends on its objectivism and its authenticity. The first Pole, known to us was A. Kamieński-Dłużyk (?-1667), who leaved informations about the peoples of Siberia deported to the area of north-east Siberia in the half of the XVII-th century, where he stayed to the year 1661. After his return to Poland he wrote the Dayriusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc (Diary of Moscow's prison town and places ...), published onl~' 1874. This diary contains ethnographic materials about the Komi-Zyrians, Chantons. Mans, Siberian Tatars from the environs of Tobolsk, Ewenks, Jakuts and modest informations about the Giliaks and Czuks. The second Polish author of Siberian's remembrances, who stayed at the river Lena, was L. Sienicki (1677-?), colonel of the royal army, author of the memory Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego, y chwalcę ..., 1754 (A Document cudownie z kalwińskiej sekt y pewne- of Pecular Copassion of God, Marvellously from a Calvinistic Sects' Certain Servant and Praiser ..., 1754). The memory contains some important informations in the sphere of ethnography of Chants, Nens, Jakuts, Jukagirs and some informations about the colonization of Siberia. L. Sienicki stayed in Siberia together with Ph. J. Strahlenberg, a Swedish officerprisoner of war from the battle of Połtawa (1709 - the victory of car Piotr I about the Swedish King, Karl XII), who thanks to his observations published in the book Das Nordund Ostliche Theil von Europa und Asia ..., 1730, sometime earlier of the memories of L. Sienicki, is considered to be the precursor in Altaistic studies. In later years new deportees from Poland were sent to Siberia. About one of them, D. Pawłucki, we get to know from Russian sources informing, that in the half of the XVIII-th century he fought against the Czuks to subordinate them to the authority of the Russian state. From the huge number of Confederates of Barks (1768) leads out K. Lubicz-Chojecki, the author of memories Pamięć dzieł polskich, podróż i l1ie)Jomy.§lny sukces Polaków ..., 1754 (To the memory of Polish works, journey and unfavflUrable go sługę �Wkład POlaków clo badań nad luciami Syberii succes ..., 1754) containing relations about the Kirgiz. To just the same category of deportees belonged too M. A. Beniowski (1746-1786), a man considered by one as a Pole, by others as a Hungarian. His mer:1ories Historia podróży y osobliwszych. zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego ..., 1797, (History of travels and more peculiar events of the famous Polish and Hungarian nobleman ..., 1797) contain some informations about the Kamchadals and should be taken in consideration al ways in sources to Siberain's ethnography. At the end of the XVIII-th century to Kamchatka was deported the participant of Kościuszko's insurrection (1794) J. Kopeć (1762-1827). His Dziennik podróży ..., 1837 (Diary of travel..., 1837) contains some informations dealing with the ethnography of Siberia, and first of all about the Kamchadals. These informations are valuable complements to the works of: S. Kraszeninnikow (1755), G. Steller (1774), M. Lesseps (1790) and many others. Similarly interesting ethnographic informations contains Dziennik Xiędza Faustyna Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich, 1865 (Diary of priest Faustyn Ciecierski prior of the Dominicans of Vilna), deported to the area of southern Siberia in the end of the XVIII-th century, and likewise the book of J. Kobyłecki (1801-1867), Wiadomości o Syberii i podróże w niej odbyte ..., 1837 (Informations about Siberia and travels made there ..., 1837), establishing the first trial in Polish ethnographic literature of monographic approaching some informations concerning this part of the Russian empire. Among others more important Polish descriptions dealing with Siberia's peoples we have to mention the publication of E. Felińska (1793-1859), entitled Wspomnienia z podróży po Syberji..., 1867 (Memories from a travel in Siberia ..., 1867), the memoir of R. Błoński (1817-?) Pobyt na Syberii ..., 1867 (The sojourn in Siberia ..., 1867), the wark of J. Jodłowski MyśListwo w Syberii. Wspomnienia z tajgi jenisejskiej, 1886 (Hunting in Siberia. Memories from the taiga of Jenisej) and an ample article of B. Reichman (1848-?) entitled Samojedzi. Studium etnologiczne, 1882. To complement the picture of Polish ethnographic investigations in the area of Siberia we have to mention A. Czekanowski (1833-1876), whose property in this field has been presented in the work il. L. Ćekanovskij sbornik nieopubl.ikovanych matieriałov A. L. Ćekanovskogo stati o ego naucnoj rabotie, 1961. Certain materials in the sphere of ethnography of Siberia gathered also J. Czerski (1845-1892), and his lingual collections had been worked out by G. Tropin, Lillr;vistićeskie nabljudienija J. D. Ćerskogo, 1958. The list of fewer known but highly merit investigators in the field of ethnography of Siberia opens B. Dybowski (1833-1930), who staying in Kamchatka in the character of a physician (1879-1883) collected interesting materials in this sphere. Of great scientific value are also his linguistic collections, concerning the Koriaks and Kamchats, published by J. Radliński Słowniki narzeczy ludów kamczackich, 1892-1895, (Dictionary of Kamchats' dialects). Also great merit in the sphere of ethnography in these areas we owe to W. Sieroszewski, the author of the monograph about Jakuts Dwanaście lat u; kraju Jakutów, 1900, (Twelve years in the country of the Jakuts) and some articles, which are fundamental works concerning these peoples. More or less in this time in the country of Jakuts there was E. Piekarski, whose investigative works in the sphere of linguistics brought him some scientific distinctions. His Slovar jakutsko[Jo jazyka, 1907-1930 (Dictionary of the Jakutian Language) does not have till nowadays an equal one and sets E. Piekarsld on the first place in the �58,1 ANTONI KUCZYNSKI international group of Jakuts' investigators. In later years with the ethnography of Jakuts dealed M. Witaszewski (1857-1918), S. JastrzQbski (1857 up to 1931) and F. Kan (1864-1941). In 1886 B. Piłsudski (1866-1918) has been deported to hard labour on Sakhalin, investigating the language and culture of Ainus and Giliaks. Among some articles published in different periodicals: Anthropos. Globus, Folk-Lore, Żivaja Starina, BuHetins et Memoires of the France Anthropological Society and others, especially attention should be payed to his work Material.~ for the Study of the Ainu Language and Folk-Lore, 1912, being a fundamental work in this sphere. The history of Polish ethnographic investigations made in Siberia in the XX-th century in exceptionally lean. There is to note the activity of J. Talko-Hryncewicz (1850-1936), and most of all the works of M. A. Czaplicka (1886-1921), who stayed in Siberia in the years 1914-1915. Her interests first of all concentrated to the ethnography of Tungus and Samojeds, and investigations in this sphere brought her the reward of Murichsan, admitted by the Royal Geographical Society. We have to mention here S. Poniatowski (1884-1944) too, who was doing 1914 anthropological and ethnographical investigations among Golds and Oraczans. These works have been done under the patronage of Smithsonian Institution in Washington and has been undertaken in connection with the well known in the beginning of the XX-th century theory, that the primitive (native) inhabitants of America - the Indians, trace their descent back to Asia. So, in a most common sketch looks the history of coming to life Polish writing in the sphere of ethnography of Siberia. The role of Poles in this sphere ended with the moment of discontinuance emperor's deportations, but we have to remember, that nowadays investigations in these areas begin with the attainments of Polish prisoners of war and political exiles in the period from XVII-th up to XIX-th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c8c7b37756d93a152499f6e55525707.pdf ebbff922be62e22dd0a782bfa5d6dc9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:735 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:677 Title A name given to the resource Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Pamiętnik Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne XVIII wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.201-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V , z. 2 ANTONI KUCZYŃSKI WKŁAD POLSKICH PODRÓŻNIKÓW DO HISTORII ETNOGRAFII. „PAMIĘTNIK" FAUSTYNA CIECIERSKIEGO JAKO ŹRÓDŁO ETNOGRAFICZNE X V I I I WIEKU WSTĘP Polskie pamiętnikarstwo syberyjskie X V I I I stulecia zamyka Pamię­ tnik xiedza Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich zawierający jego i towarzyszów jego przygody doznane na Sybirze w latach 1797-1801, wydany we Lwowie 1865 r. Materiały etnograficzne zawarte w Pamię­ tniku udostępniane są po raz pierwszy w całości, a ze względu na czas i przestrzeń, z których one pochodzą, zasługują na uwagę w dziejach pol­ skich badań nad kulturą ludów mieszkających poza granicami Europy. Biografia Faustyna Ciecierskiego nie jest dobrze znana. Wiadomo, że pochodził on z rodziny szlacheckiej osiadłej na terenie Warmii. Urodził się w 1760 г., a mając lat 17 wstąpił do zakonu dominikanów w Wilnie, w którym zdobył gruntowne wykształcenie z zakresu filozofii i teologii, zakończone uzyskaniem tytułu doktora. W późniejszych latach — dokład­ nie nie wiadomo kiedy — przyznano mu tytuł członka Uniwersytetu Lip­ skiego. O pierwszych pracach F. Ciecierskiego na rzecz zakonu dowiadu­ jemy się z dokumentu zatytułowanego Obligationes perpetuae z 1790 r. Następnie wykładał teologię i filozofię w dominikańskiej szkole w Róża­ nym Stoku na Litwie oraz logikę w klasztorze zakonu Św. Ducha w W i l ­ nie, zajmując się jednocześnie działalnością administracyjną na rzecz klasztorów z terenu Litwy. Pedantyczny w wykonywaniu obowiązków mnich mianowany został wkrótce przeorem, a 29 stycznia 1793 r. wybrano go sekretarzem Konwentu. 1 Wypełniając obowiązki zakonne, F. Ciecierski był czynnym działaczem —patriotą, a pod pozorem interesów klasztornych wyjeżdżał często z agi1 A. M i l l e r , Pierwsza porozbiorowa cierskiego przeora dominikanów wileńskich konspiracja litewska. Spisek ks. (1796-1797), K r a k ó w 1936, s. 147. Cie­ �202 ANTONI KUCZYŃSKI tacją patriotyczną do Mińska jako członek spisku przygotowującego insu­ rekcję wileńską Jakuba Jasińskiego (1759-1794). W okresie powstania kościuszkowskiego (1794) utrzymywał kontakt z powstańcami grodzień­ skimi i był wtajemniczony w sprawy komitetów powstańczych. Działal­ ność patriotyczna zaprowadziła dominikańskiego mnicha na ławę sądo­ wą, a fakt ten poruszył całe ówczesne postępowe środowisko wileńskie. Po wstępnym dochodzeniu przeprowadzonym w Wilnie przewieziono F. Ciecierskiego do Pietiersburga, gdzie 2 grudnia 1797 r. skazano go na tor­ tury i zesłanie do katorgi, z której wrócił dopiero w 1802 r. Po powrocie z Syberii pełnił ponownie szereg funkcji zakonnych — był przeorem zakonu w Zabiałach na Litwie, później natomiast w Różanym Stoku. Wreszcie w 1817 r. brać zakonna powołała go na najwyższe stano­ wisko Prowincjała Prowincji Litewskiej, które sprawował do 1824 r. Osta­ tnie lata życia spędził F. Ciecierski jako wizytator klasztorów dominikań­ skich, mieszkając stale w Proporcach na Litwie, gdzie zmarł w 1832 r. Polityczno-społeczną, pedagogiczną oraz zakonną działalność F. Ciecier­ skiego poznać można z trzech jego prac , wielu listów, odezw i krótkich notatek rozproszonych po różnych księgach klasztorów dominikańskich. Wizytując klasztory podróżował były katorżnik dość dużo po Litwie i Bia­ łorusi. Podczas tych podróży miał możność zapoznać się z nędzą oraz ciemnotą ówczesnej wsi. Nie szczędził surowych uwag pod adresem za­ konników i duchowieństwa, piętnował łapownictwo urzędników moskiew­ skich. Szczególnie interesowały go dzieła sztuki oraz zabytki historyczne. Wszędzie tam, gdzie tylko nadarzała się k u temu okazja, pisał o historycz­ nych zabytkach przeszłości, czynił uwagi o folklorze, etnografii i numiz­ matyce. Zarówno w Dziennuiku wizytatora., jak i w Kronice podkreślał destruktywną rolę gospodarki carskiej na zagrabionych Polsce terenach. Z żalem pisał o niszczeniu zabytków. Oglądając zamek w Trokach czynił uwagę o wspaniałym fresku przedstawiającym epizod z czasów księcia Witolda, rozpaczał z powodu niszczenia śladów mostu prowadzącego na wyspę do tego zamku, gotyckich kościołów oraz klasztoru zakonu Jezui­ tów w Połocku. 2 3 Z notatek F. Ciecierskiego dotyczących ruchu filareckiego wynika, że 2 J . Jasiński od roku 1793 uczestniczył w przygotowaniach powstania kościusz­ kowskiego na Litwie; po jego wybuchu, opierając się na sprzysiężeniu cywilno-wojskowym rozbił w nocy z 23/24 kwietnia 1794 garnizon rosyjski w Wilnie roz­ poczynając powstanie na Litwie. Pamiętnik xiedza Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich, zawiera­ jący jego i towarzyszów jego przygody, doznane na Sybirze w latach. 1797-1801, L w ó w 1865; F . C i e c i e r s k i , Dziennik wizytatora, „Archeologiczny Zbiór Doku­ m e n t ó w Dotyczących Istnienia Rusi", t. 14: 1905; t e n ż e , Kronika liteiüska, rkps — bez numeru w Archiwum Uniwersytetu S. Batorego w Wilnie. Cyt. za M i l l e ­ r e m , ofp. cit., s. 155. 3 �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 203 nie rozumiał on w dostateczny sposób programu walki narodowowyzwo­ leńczej tego postępowego grona młodzieży wileńskiej. Stary już, zmęczony fizycznie oraz złamany na duchu, nie może były katorżnik wskrzesić w swym sercu ideałów młodości. Wątpi w celowość prowadzonej walki. Obcy jest powstaniu listopadowemu (1830-1831), które rozgrywało się na jego oczach. Jest świadkiem tych tragicznych i wzniosłych dziejów swego na­ rodu, a rozwój wypadków politycznych dezorientuje całkowicie zakonnika, który przede wszystkim ubolewa nad wielkimi szkodami gospodarczymi spowodowanymi powstaniem. W jego Dzienniku wizytatora dużo jest cie­ kawych informacji o ruchach wojsk powstańczych, ofiarach powstania, jego przywódcach działających na Litwie oraz o oddziale Emilii Plater (1806-1831). Dzieje swej czteroletniej katorgi przedstawił F. Ciecierski w Pamiętni­ ku, książce posiadającej dużą wartość przede wszystkim dla badacza his­ torii polskiej martyrologii syberyjskiej. Autor opisał drogę na Syberię, pobyt w Okręgu Nerczyńskim oraz przeżycia osobiste i swoich współtowa­ rzyszy. Po pobieżnym opisie Guberni Irkuckiej następuje szczegółowy opis Okręgu Nerczyńskiego — tamtejszej ludności, miast, fabryk i kopalń. Nie brak również w Pamiętniku wiadomości geograficznych i etnograficz­ nych. Rękopis Pamiętnika odnalazł August Bielowski, który w przedmowie poprzedzającej jego edycję wyjaśnia, w jakich okolicznościach został on odkryty. 4 „Bezpośrednio po przygodach K o p c i a , w jego tak zwanym Dzienniku podróży skreślonych — pisze A. Bielowski —• należy się miejsce temu oto Pamiętnikowi, który tu ogłaszamy. Obejmuje on przygody od roku 1797-1801 przez autora jego doznane, a skreślone przed blisko pięćdziesięcią już laty, mianowicie roku 1806. Ponieważ zaś tak o Pamiętniku tym jak i o autorze jego nigdzie dotąd żadnej wzmianki czytać mi się nie zdarzyło, ogłaszając go tedy po raz pierwszy, winienem podać tak o jednym, jako i drugim bliższą wiadomość. Rękopism jego dostał mi się przypadkowo; natrafiłem go przed parą laty u antykwarza lwowskiego, który m i ę rzadkiemi niektóremi xiążkami po zmarłym niedawno tutejszym komorniku, a znanym miłośniku ksiąg częstował. Jest ten r ę ­ kopism dość świeżym, nie dawniej jak przed kilkunastu laty zrobionym odpisem z jakiegoś dawniejszego oryginału, może nawet z autografu. Nie ma żadnego tytu­ łu, żadnego wstępu, a jakby się zdawało ni końca; prócz tego znajduje się we środku luka z kilku kart białych, jakby dla późniejszego uzupełnienia textu zo­ stawionych. Pismo acz wprawnej ręki, jest jednak drobne i bardzo nieczytelne, 4 Odnosi się to do pamiętnika Dziennik podróży Józefa Kopcia przez cala wzdłuż Azyą, lotem (lądem) do portu Ochotska Oceanem przez Wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki i stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach, Wrocław 1837. Dziennik ten doczekał się szeregu w z n o w i e ń w X I X stuleciu. Do­ kładniej o nim zob.: A. K u c z y ń s k i , Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1. �204 ANTONI KUCZYŃSKI do czego przyczynia się jeszcze bladość czernidła. Wszystko to utrudniło i zwlokło należyte w nim rozpatrzenie się" (s. V I - V I I ) . niemało 5 W przygotowaniu Pamiętnika do druku dopomógł A. Bielowskiemu lwowski literat Lucjan Tatomir, który „... zajął się starannem odczytaniem rękopisu, a po sporządzeniu osobnej do druku kopii porobił w niej niejakie odmiany, które istoty rzeczy nie nadwerężając, wydały się mu dogodniejszemi dla czytających. Mianowicie opowiadanie, które w części pierwszej mego rękopisu jest prawie ciągłe, a w drugiej liczy tylko roz­ działów X I I , podzielił na rozdziały nierówne, liczniejsze i takowe stosownymi nadpisami opatrzył. Gdzieniegdzie też rzecz zanadto rozwlekle opowiedzianą skrócił" (s. V I I I ) . 6 Czytając Pamiętnik ma się przed oczami wiele rejonów Syberii z peł­ nym obrazem jej ówczesnego życia. Szlak zesłańczy F. Ciecierskiego wiódł z Wilna do Petersburga, potem przez Nowogród, Twer, Moskwę do Niżne­ go Nowogrodu, następnie rzeką Wołgą do Kazania i dalej etapami starym traktem syberyjskim przez Tobolsk, Tomsk do Irkucka. Dalsza podróż prowadziła przez zamarznięty Bajkał do Wierchnieudinska, skąd wkrótce powędrował autor Pamiętnika dalej w kierunku wschodnim, mijając po drodze Buriatów i Ewenków. Po przebyciu około 500 wiorst (wiorsta = 1066,8 m, t j . około 834 km) dotarł F. Ciecierski do Nerczyńska, a jadąc dalej na południowy wschód przybył do Górnej Kantory — maleńkiej osady górniczej w Daurii, w której przebywał przez większą część katorgi, pracując w wytwórni świec. Tu z dala od ojczyzny zjednał sobie nasz ro­ dak wielu przyjaciół spośród katorżników, a jako osobie wykształconej powierzono mu później obowiązki nauczyciela w domach miejscowych wyższych urzędników. Podczas pobytu na zesłaniu patrzy F. Ciecierski z wielką uwagą na otaczające go środowisko, skwapliwie przypatruje się wszystkiemu i wszy­ stkim, a ważną cechą jego narracji jest umiejętność operowania realistycz­ nym szczegółem. Dzięki temu tekst Pamiętnika zyskał na wartości, a sze­ reg relacji daje złudzenie fotograficznego niemal odtworzenia zdarzeń przeżytych na zesłaniu. Raz po raz wypełniają tekst spotkani przez auto5 W celu uniknięcia dużej ilości przypisów strony, z których pochodzi cyto­ wany tekst, podano w nawiasach po zakończeniu cytatu. Pamiętnik ukazał się we Lwowie w roku 1865 nakładem Alexandra Vogla w drukarni Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Drukowano go jako dodatek do wychodzącego we Lwowie „Tygodnika Naukowego", nr 17-38: 1865. W zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu znajduje się odnaleziony we Lwowie przez Augusta Bielowskiego rękopis Pamięt­ nika. Sygn. rkps. nr 2030/1, mikrofilm 11.846. Rękopis pochodzi z roku 1806 i nosi tytuł: F . C i e c i e r s k i , Opis Syberii. Stan manuskryptu jest bardzo dobry, czy­ telność słaba, zapis atramentowy — czarny. Oprawny w płótno, f°, stron 64 i 180. Treść rękopisu zgodna z tekstem drukowanym, jedynie układ tytułów inny, częścio­ wo wprowadzony przez w y d a w c ę . 6 �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 205 ra ludzie, czasem czyni on dygresje na marginesie zaobserwowanych zja­ wisk bądź zdarzeń, dzięki czemu pamiętnikarski zapis nabiera plastyki i atrakcyjności. A oto przytoczony przez F. Ciecierskiego opis kopalń r u ­ dy srebra: „Stałem niewzruszony nie mogąc objąć tych dziwów natury, wszystko mnie porywało; wewnętrzna postać ziemi ma coś jeszcze osobliwszego niż jej powierzch­ nia. Poszedłem do żyły. T a jakby jakie koryto rzeki wykręca się w różne strony, za którą śledzą górniki, raz węziej, drugi raz szerzej, to się w górę podnosi, to w dół idzie, to przez twardy rżnie się kamień, to kruchem idzie łożem, to rozsy­ puje s w ą metaliczną własność po stronach, to sama tylko, nie udzielając kamie­ niowi nijakich śladów, rżnie się w znaczną głębię... Na samym dole idą ganki dla Przechodu z jednej w drugą górę, od jednej do drugiej żyły. Po bokach są wyro­ bione z ziemi izby, które dworami górnicy zowią. Były one niegdyś napełnione rudą srebrną. Temiż gankami spływa woda sącząca się z rozlicznych miejsc i wy­ sokości, czynią te strumyki formalną rzekę, która sztolnię w pewnej wysokości wyprowadza, płynąc wypuszcza się na powierzchnię góry przy samej onejże pod­ stawie. Tu i ówdzie stawy wodne, których głębokość niewiadoma, te pompami chcą oczyścić, aby gdy wody ubędzie, górnicy wgłębiając się w dół dobywać mogli rudy. Lecz ile moją imaginację zabawiała postać góry, tyle wzrok i słuch rażone były najokropniejszymi przedmiotami. Po dwóch nagich ludzi siedziało po kątach z żelazem i młotkiem, drylowało dziury w kamieniu; ten to łoskot raził zupełnie słuch osobliwie stojącego w odległości, gdzie się zbierać musiały wszystkie głosy; słabe światełko dwóch świec przyświecało roboczym ludziom, oni sami byli czarni, bez odzienia i obuwia. Przy samej żyle odbijało kilku, odwoziło kilku, odgrabiało kilku lub kilku­ nastu; pisk taczek, łańcuchów łoskot rozchodził się po zakątkach wyrobionych z przerażającym jękiem. Świeczki' ich słabo błyszczały ... Jęk podobny zgrzytaniu z ę b ó w wychodził od drylowania kamieni; smutna postać i pochmurna zmordowa­ nego robotnika pokazywała, że to plac nędzy i utrapienia. Samo powietrze duch tamowało —• sparzeliny z wód tam stojących, pary z m e t a l ó w i arszenników, od­ dechy pracujących, najsłabsza komunikacja z atmosferycznym powietrzem czyniły tamtą atmosferę nieznośną. W tem drży góra, podstawa się trzęsie, szum rozchodzi się po sztolni, świst idzie przez różne zakręty, powietrze mnie nagle uderza, stoję jak osłupiały czekając rychło li pogrzebion będę w rozwalinach tak ogromnej g ó ­ ry. Cóż to jest? — Rozrywają prochem kamień. Pobiegłem na miejsce wystrzału, dym mnie okurzył całego, świeca mi zgasła. J a m stać musiał na miejscu, póki nie przyszedł człek i świecy mi nie zapalił. Wiel­ kość wyrwanych kamieni nie była znaczna, kilka o d ł a m k ó w leżało przy miejscu, inne nieco dalej odniesione były. Gotowano już drugi wystrzał, a ja ciekawy by­ łem poznać, jak się to dzieje. Ostro zakończonem zębem żelaznym drylują skałę pobijając młotkiem, dziurę wydrążają do kilku calów, szerokości palca wielkiego. Wielkość tej dziury być powinna taka, iżby ósmą część funta zajęła prochu razem z ułamkami kamienia, którym zabijają otwór dziury wstawiwszy zapałkę. Takowa zapałka zapala się, a gdy dojdzie prochu ogień, rwie otaczającą go skałę i wali się jakaś część onej. Takie tedy zapały dzieją się bezustannie, niezmierna moc prochu wychodzi, a ta podziemna kanonada daje się słyszeć aż na powierzchni ziemi" <s. 194-196) . 7 7 Jest to pierwszy w naszej literaturze opis syberyjskich kopalń rud, w k t ó - �206 ANTONI KUCZYŃSKI Pamiętnik obfituje w bogate realia, świadczące o dużym zmyśle obser­ wacji autora. Spotykamy w nim szereg postaci ukazanych w różnorodnych sytuacjach. Poczet to liczny i ciekawy, począwszy od osób dla autora naj­ ważniejszych, t j . wileńskich przyjaciół, którzy wędrowali z nim na w y ­ gnanie, następnie zaś ukazujący carskich urzędników, oficerów, prostych żołnierzy oraz tubylców. F. Ciecierski ukazuje tych ludzi w różnorodnych sytuacjach, w rozmowach i działaniu, a dzięki takiej metodzie opisu po­ znajemy wielu z nich, raz przyjaźnie ustosunkowanych do Polaków, k t ó ­ rych zesłańcze losy zapędziły na Sybir, następnie zaś jako bezwzględnych urzędników, którzy zmuszeni byli podporządkować się carskiej admini­ stracji. Wiele postaci ukazuje się tylko w jednym epizodzie, inne w kilku następnych scenkach, aby potem zniknąć z pola widzenia pamiętnikarza. Kończąc uwagi wstępne podkreślić należy za A. Bielowskim, że Pamię­ tnik F. Ciecierskiego „... wypełnia ciekawą przerwę, jaka się dotąd w historyi polskich na Sybirze w i ę ź n i ó w znajdowała i zajmuje jedno ze znakomitszych miejsc między tego ro­ dzaju pismami. Kiedy bowiem w pamiętnikach, któreśmy w y ż e j wymieniali [od­ nosi się to do wspomnień K . Lubicz-Chojeckiego i J . Kopcia — A. K . ] , w i ę ź n i o ­ wie na zsyłki zwyczajne w Sybir skazani malują nam Sybir zewnętrzny; Ciecier­ ski skazany z towarzyszami do kopalń, maluje Sybir podziemny ze wszystkimi n a j ­ rozmaitszych okrucieństw przyrządami. Zwykle też pamiętnikarze owi, jak Choj e c k i , K o p e ć , zajmują się głównie własnemi tylko przygodami; przeciwnie C i e ­ cierski założył sobie skreślić przygody nie tylko swoje i towarzyszy tych, którzy z nim razem byli zesłani, ale oraz przygody i tych rodaków, a nawet obcych, co w jakiej bądź sprawie na Sybir skazani podobnemuż losowi ulegli. Daje też do­ kładniejszy niż jego poprzednicy opis rozmaitych ludów sybirskich, ich sposobu życia, religii i obyczajów tak, iż się zdaje jakobyśmy sami na ludy te patrzyli. Pisał Ciecierski, jak powiada »dla siebie«, »dla własnej pamięci«. Nie w i d a ć też tak dalece po sposobie pisania jego, iżby oddawał się z powołania autorstwu. Opowiada też bez żadnej pretensji prosto i naturalnie, co widział i czego bądź sam, bądź towarzysze jego doświadczyli. Z tym wszystkim silne wrażenia, jakich do­ znawał, podnoszą niekiedy jego pióro do artystostwa, czynią go niekiedy wielce wymownym, a opisy jego nadzwyczaj zajmującymi ... Zapominamy tu na chwilę o prostym pamiętnikarzu, a zdaje się nam, że mamy przed sobą natchnionego artystę z rodzaju Dantego. Nie umie atoli autor utrzymać się wszędzie w jednakiej 8 9 rych pracowało wielu Polaków przebywających na zesłaniu w epoce państwa carów. Odnosi się to do pamiętnika Karola Lubicz-C h o j e c k i e g o wziętego do nie­ woli rosyjskiej w okresie konfederacji barskiej. Po powrocie z zesłania opubli­ kował on wspomnienia, które ukazały się trzykrotnie, każde wydanie pod innym tytułem. Oto one: Pamięć dziel polskich i niepomyślny sukces Polaków przez uro­ dzonego Karola Lubicz-Chojeckiego, Warszawa 1789; Polak konfederat przez Mo­ skwę na Syberyę zaprowadzony. Razem wiadomość o buncie Puhaczewa, 1790 (bez miejsca wydania); Niewola Karola Lubicz-Chojeckiego 1768-1776, [w:] Sybir. Pa­ miętniki Polaków z pobytu na Sybirze, Chełmno 1864, t. 1. Zobacz przypis 4. 8 9 �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A 207 CIECIERSKIEGO wysokości, do czego przyczynia się jeszcze brak dokładnego, naprzód obmyślonego planu i ścisłego pojedynczych obrazów odgraniczenia; stąd opowiadania jego są ku końcowi coraz słabsze" ( X - X I ) . Wspomniane powyżej najważniejsze cechy zapisu stosowane przez F. Ciecierskiego są tylko skrótowym rekonesansem po treści Pamiętnika, w którym interesujący materiał znajdzie nie tylko etnograf, lecz również ge­ ograf i historyk, jeśli zaciekawią ich dzieje Polaków na Syberii, panujący na jej obszarze układ stosunków polityczno-społecznych oraz stan ówczes­ nej wiedzy geograficznej o tych obszarach, które przez okres rządów Rosji carskiej często zasiedlane były przez Polaków. Brak miejsca nie pozwala na dokładniejsze omówienie tych wszystkich danych z zakresu historii i geografii, hydrografii, geologii, meteorologii, fauny i flory, których war­ tość powinna być oceniona przez specjalistów, podobnie jak relacje o k u l ­ turze ludów Syberii zawarte w pamiętnikach polskich autorów oceniane są przez etnografów. * Już w początkowym okresie zesłańczej tułaczki, jeszcze w europejskiej części Rosji, zetknął się F. Ciecierski z Maryjcami (Czeremisami) , ludem wchodzącym w skład finno-ugryjskiej grupy językowej, który między so­ bą określa się etnonimem. 10 11 „... Mary to jest człowiek, tak jak C z u w a s z ó w nazywają Kourk Mari, czyli lud górny. Czyli oni od Finlandczyków pochodzą lub nie — ja tego twierdzić nie umiem. Mają swój osobliwy język, z którego słów kilka, porównując innych na­ rodów języki, później przytoczę, jeśli mnie Bóg czasu dozwoli. Niegdyś ten naród przechodne, czyli pasterskie, prowadził życie, dziś zaprząta się gospodarstwem i uprawą roli. Nie mają oni ani czynności ruskiego włościanina, ani jego przemysłu, ale to nie pochodzi z naturalnej jakiejś opieszałości lub charakteru narodowego, lecz z uciemiężenia, jakiemu podlegali przodkowie dzisiejszych Czeremisów, i ze wzgardy, z jaką ich przyjmują dzisiejsi rosyjscy urzędnicy. Biedny lud na widok żołnierza ucieka i chroni się zwyczajem lękliwych owiec, a nasze feldjegery i duszę z nich prawie wyganiali. Jakże może ten człek mieć przemysł i ochotę, który i cienia swego się lęka. Imiona mężczyzn pospolite bywają: Lengul, Kispelat, Erbaldi, Ilmet etc. Imiona kobiet: Pidelet, Astan, Nasuka etc: w z i ę t y c h imion 12 1 0 W artykule podano przyjęte dziś nazwy ludów, a etnonimy zawarte w Pa­ miętniku umieszczono w nawiasach. Maryjcy określają się etnonimem „Mari", „Marij", „Mar" — tj. „człowiek", „mężczyzna", „mąż". Dzielą się na trzy grupy: górną zwaną przez nich „Kuryk marij", wschodnią — „Upo marij" oraz leśno-łąkową — „Ołyk marij" lub „Kozła marij". Szczegółowiej o tym zob.: Finno-ugorskie i samodijskie jazyki, [w:] Jazyki narodów SSSR, t. 3, pod red. W. W. Winogradowa, Leningrad 1966, s. 221; Narody ewropiejskoj czasti SSSR, t. 2, pod red. B. N. Bieliciera, N. I. Worobiewa, L . N. Tierientiewej, N. N. Czeboksarowa i N. N. Szliginiej, Moskwa 1964, s. 510. W języku rosyjskim goniec, kurier — tutaj w znaczeniu konwojent. 1 1 1 2 �208 ANTONI KUCZYŃSKI na chrzcie pamiętać nie mogą. Żony sobie kupują i mają ich tyle, ile w y ż y w i ć mogą. Żona pospolicie kosztuje rubli sr. trzydzieści aż do sta. Posagi z żonami bio­ rą w bydle i koniach. W domu, gdzie się wesele odprawuje, modli się najprzód kart, czyli ksiądz Czeremisów, następuje uczta, tańce. Muzyka składa się z bała­ łajek (jest to rodzaj gitary o dwu strunach). Zdejmują ubiór dziewicy z panny młodej, ubierając według zwyczaju mężatek; wyprowadza ją swat do łaźni i grozi pletnią, aby ją małżonek znalazł w tym stanie, w jakim być powinna dziewica. Nazajutrz swat przychodzi ze swachami i powtarza swe groźby, lecz nauczone róż­ nymi przykładami Czeremiski umieją uchodzić za dziewice, nawet gdyby przeciw­ ny krok panieństwu swemu uczyniły. Umarłych swych grzebią w ubiorze najlep­ szym. W pasie jego zawiązują kilka kopiejek lub do kieszeni kładą. K i j przy nim zostawują dla odpędzania psów. Po zakopaniu umarłego przyjaciele nastawiają świeczek tyle, ile wspomnieć chcą swych przyjaciół umarłych. Jedzą potem pierogi przy zapalonych woskowych świecach, trzy kawałki zostawują dla umarłego, od­ chodzą do domu i myją się przy odmianie sukien. Trzy razy obchodzą pamiątkę umarłych, w trzecim idą na pogrobowiszcze, je­ dzą pierogi, trzy kawałki zostawują dla umarłych i powracają. Siódmego dnia zbierają się w domu zmarłego, zapalają świece, jedzą pieczyste i posyłają do grobowiszcza, czterdziestego dnia toż samo czynią, co i siódmego. Czeremisy utrzy­ mują nieśmiertelność duszy, z tej to przyczyny kładą przy umarłym rzeczy, pie­ niądze i jadło, bo sądzą, że następne życie jest tylko dokończeniem, czyli ciągiem dalszym teraźniejszego. Co się tyczy czci Bogu oddającej się, w tem ślepo idą za przepisami swych m u s z a n ó w , czyli księży. C i im wykładają sny, przepowiadają, przyszłość wróżą o dobrem powodzeniu; przy każdej wiosce, czyli raczej przy liczbie wiosek, jest kart, czyli proboszcz, wybrany z towarzystwa, wiekiem i niewinnością obyczajów odznaczający się. Jurna jest u nich nazwisko Boka. Jumon A w a jest żona jego, a matka bogów. Wierzą w liczbę bogów dobroczynnych, którym świata rząd zdany. Tych być mia­ nują familją Boga. Liczba bożków jest u nich nie jednostajną ... Pospolicie w nie­ szczęściach udają się mężczyźni do b o g ó w — białogłowy do bogiń. Satan albo Saitan jest bożkiem nieszczęść, tyle się go boją, że nawet imienia jego nie śmieją wyrażać, mieszkanie mu dają w wodach. Najwięcej się boją bożka Kudorsza, czyli bożka piorunów, którego przedstawiają w rodzaju pupki ubranej w męskie suknie. Tę poczwarkę stawią w w ę g l e domu, stawią przed nią potrawy i obrazić ją boją się. W keremet, czyli w miejsce poświęcone bogom, zgromadzają się familją całe wioski. Dęby największe są poświęcone dla Jumy, inne innym bożkom. Do keremetu niewiasty nie wchodzą nigdy — mężczyźni tylko obmyci i odziani dobrze, a nawet zawsze z sobą biorą kilka kopiejek w te swoje święte miejsce wchodząc. Czwartek jest dniem ś w i ę t y m dla nich. Uroczystość największa u Czeremisów jest Jumon Bajram, czyli uroczystość na cześć familji bogów. Z samego s ł o w a Bajram oraz ze zwyczaju płukania się przed dniem ś w i ę t y m pokazuje się, że Czeremisy mają spólnictwo z Tatarami. Ten Bajram czasem ledwie w pięć lat obchodzony bywa, wedle sposobności towarzystwa, które go obchodzić zamyśla. Dla najstarszego z bogów ofiarują konia, dla żony jego krowę, dla bożąt reszty ptactwo, owce i co mogą. Zapalają świec siedem, przed którymi stoi siedem ofiar ników; zacząwszy od pierwszego czynią się modły, lud stoi z odkrytą głową, na­ chyla s i ę aż do ziemi i odpowiada: Amin. Ofiarują głowę, serce i wnętrze, podno­ sząc w górę, kładą to wszystko na półmisek i modlą się — rozdzielają potem ofiarę przytomnym, którzy oną z uczciwością jedzą, kości zaś w ogniu palą. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A 209 CIECIERSKIEGO Każda wioska odprawuje święto wiosny. Gospodarze zbierają się na polu, przy­ nosząc z sobą jadła i napoje. Kart, czyli ksiądz, modli się i ofiaruje, potem spoinie jedząc, czynią igrzyska zabawne. Również po żniwach podobne święto odprawują. Gospodarz wymywszy się w łaźni, bierze po cząstce zboża zebranego, pieróg upie­ czony z nowej mąki oraz trunki różne wynasza na dwór, obraca ku słońcu, dzię­ kuje bogom za błogosławieństwo, którem go obdarzyli, potem częstuje swych przy­ jaciół. Mimo srogiego przykazu i przemocy, którą Czeremisów zmuszać chciano do przyjęcia wiary chrześcijańskiej, znajduje się atoli wiele bałwochwalców, albo r a ­ czej m ó w i ą c M a h o m e t a n ó w bałwochwalskich, i owszem sami ci, co przyjęli wiarę grecko-rosyjską, nie porzucają swych zabobonów i z w y c z a j ó w ojców swoich. Teraz ci pośledni ni to są chrześcijanie, ni poganie, gruba niewiadomość panuje między nimi. Chlubią się atoli, że wierzą w Chrystusa, choć najmniejszego pojęcia o re­ ligii nie mają" (s. 42-46). Nawiązując do treści przytoczonej powyżej relacji wyjaśnić należy już na wstępie, że podstawą gospodarki tego ludu było prymitywne rolnictwo. Pozyskiwanie ziemi pod uprawę odbywało się systemem żarowym, który praktykowany był przez ludność ubogą. Większe obszary ziemi uprawnej były w rękach ludności bogatszej, a z chwilą rozwoju kolonizacji rosyj­ skiej stały się one własnością Rosjan. Najprostszym narzędziem do uprawy była motyka, większe natomiast niwy orano prymitywnym radłem lub so­ chą. Najpospolitszymi roślinami uprawnymi z gatunku zbożowych były jęczmień, pszenica, żyto oraz gryka. Pod wpływem kolonizacji rosyjskiej rozpowszechniła się w tutejszym rolnictwie trójpolówka. W warunkach dominacji uprawy roli w gospodarce Maryjców wykształciły się liczne obrzędy agrarne, o których niezbyt szczegółowo informuje autor Pamię­ tnika. Wyjaśnić zatem należy, że główne święta związane z kultem agrar­ nym łączyły się u nich z pewnymi datami kalendarza rolniczego — po­ dobnie jak u Czuwaszów, Umdurtów, Mordwinów, Osetyńców i innych . Do świąt tych zaliczyć należy: kugecze (wielki dzień), połączony później z chrześcijańską Wielkanocą; aga-pariam (święto sochy) obchodzone około 9 maja (wg starego kalendarza); siurem — święto trwające tydzień w ok­ resie letniego zrównania dnia z nocą. Święta te czczone były przez lud­ ność całej wsi, albo nawet przez kilka wsi spokrewnionych ze sobą. Prze­ wodzili im specjalni kapłani z wyboru, zazwyczaj sędziwi mieszkańcy wsi. Podczas uroczystości składano w ofierze bydło, które kupowano specjalnie za zebrane w całej społeczności pieniądze. Ofiary przeznaczone były bogom i boginiom panteonu maryjskiego, w którym specjalnych bóstw-opiekunów rolnictwa prawdopodobnie nie było. Miejscem, w którym spełniano tego rodzaju obrzędy, był specjalny święty zagajnik . 13 14 1 3 S. A. T о к a r i e w, Pierwotne s. 347. 1 4 T o k a r i e w , I.e. 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 formy religii i ich rozwój, Warszawa 1969, �210 ANTONI KUCZYŃSKI Ryc. 1. Jurta E w e n k ó w zabajkalskich pokryta wojłokiem Narody Sibiři, s. 718, r y c . 4 Na uwagę etnografa zasługują również wspomniane przez F. Ciecier­ skiego maryjskie obrządki zaduszne, odprawiane w sposób uderzająco po­ dobny do tzw. „dziadów" u Ukraińców, Białorusinów, Rosjan, Bułgarów, Serbów oraz u ludów Powołża — Wotiaków, Mordwinów, Czuwaszów. W obrzędach tych zapraszają Maryjcy zmarłych przodków na poczęstunek i zwracają się do nich z prośbą o wzięcie udziału w stypie oraz o otocze­ nie opieką gospodarstwa rodziny, o ochronę bydła, urodzaj i dobrobyt . Zajmijmy się jeszcze pokrótce zwyczajami i obrzędami, które towa­ rzyszą u Maryjców grzebaniu zmarłego. Na podstawie zawartych w l i ­ teraturze etnograficznej opisów stwierdzić należy trafność dokonanych przez F. Ciecierskiego spostrzeżeń z tego zakresu. Obrzędy te wiążą się u nich z wiarą w to, że zmarły — lub jego dusza — potrzebuje pożywie­ nia, broni, odzieży itp., dlatego należy zaspokajać te jego potrzeby z sza­ cunku do niego, w przeciwnym bowiem razie mógłby się on rozgniewać i mścić na pozostałych przy życiu. Podczas stypy pogrzebowej zaprasza się na nią zmarłego, którego przyjście inscenizowane jest przez któregoś z jego krewnych przebranego w jego odzież. Niełatwo jest podać w krótkim szkicu charakterystykę wszystkich ob­ rzędów oraz wierzeń Maryjców, o których zamieszczono w Pamiętnikti skromne jedynie notatki. Toteż z konieczności zostały one tutaj zgenera1S 1 5 T o k a r i e w , op. cit., s. 242. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 211 lizowane. Wypada jednak nadmienić, że fakty przekazane w t y m źródle w całej rozciągłości zgodne są z materiałami zawartymi w innej bogatej literaturze przedmiotu, i w t y m t k w i jego wartość . Następnym ludem, z którym zetknął się F. Ciecierski, byli Czuwasze, których byt i obyczaje opisuje następująco: 16 „Naród osiadły nad brzegami rzeki Wołgi w guberni kazańskiej i niższej no­ wogrodzkiej nazywa się Czuwasze. Naród dość liczny od Czeremisów przezwany Kourk m a r i . Język mają swój oddzielny, który razem z odzieniem, obyczajami i zabobonami stale zachowują jako dziedzictwo ojców i dziadów swoich. Wielu z nich przyjęło wiarę ruskiego kościoła, nikt zaś z nich prawie nie porzucił naro­ dowego swego sposobu życia, prócz że się niektórzy u p r a w ą ziemi zajmują, której zabawy nie znali ich przodkowie. Kobiety pospolicie ubierają g ł o w y tak, jak nasze Żydówki; jest to jakiś rodzaj czepca haftowanego perłami maleńkiemi albo grzywiennikami srebrnymi ruskimi, które układają na kształt ruski. Żony sobie k u ­ pują. Cena żony jest 20 aż do 50 rubli, ubodzy kupują i za 10, tak jak bogaci podnaszają aż do 100 rubli cenę żon. Posag składa' się z bydła i odzieży. Przed dniem wesela zbierają się przyjaciele oblubieńca do domu rodziców oblubienicy, opłacają umówioną cenę odbierają podarunki nawzajem, a ojciec za­ ręczonej dziewicy biorąc chleb i miód obraca się k u słońcu, modli się za szczęśliwe powodzenie przyszłych małżonków, następnie piją, jedzą i weselą się. W dniu sa­ mego wesela oblubienica okryta zasłoną wchodzi do zebranych gości, przed nią dzieweczki niosą chleb piwo i miód, trzy razy okręca się wokoło izby — a oblu­ bieniec zrywając jej zasłonę całuje ją i odmienia pierścionki. Nowo zaślubiona rozdziela miód i chleb przytomnym, odchodzi za swój parawan, czyli zaponę, za którą pierwiej siedziała, gdzie mężatki wkładają na nią zamężnej kobiety czepiec. W łożnicy powinna oblubienica ściągnąć buty małżonka. Nazajutrz rozpatrywują znaki panieństwa. Jeżeli młoda uczyniła krok przeciwny pierwej, tedy podczaszy, czyli gospodarz wesela, jeden z przyjaciół młodych, niesie kubek napełniony pi­ wem, z którego spód jest przedziurawiony. Dziurę zatyka palcem, oddaje kubek pijącemu i odsłania zastawę, tym sposobem oblewa się pijący, a przytomni śmiać się muszą do sytości, pani zaś młoda wstydzić się. Mąż jest głową familii. Żona musi mu być zawsze posłuszną. Jeżeli mąż nie kontent z swej żony, to zrywa 'z jej g ł o w y ubiór, a potem samem rozwodzi się już małżeństwo. Sposób grzebania umarłych jest ten sam, co i u Czeremisów. Na grobowiszczu kładą oni świeczki, pierogi i kury pieczone, resztę sami jedzą, rzucają suknie zmarłego na mogile, sami się obmywają i idą w dom pogrzebionego na ucztę w trzecim i siódmym dniu po pogrzebie, czynią pominki, ale w miesięciu paździer­ niku; każdy gospodarz ofiaruje na grobie swych przodków, owcę, w o ł u lub ko­ nia — sami się częstują, a psy resztę za zmarłych pojadają. Ich kapłani, czyli Jummy, są razem ofiarnikami, przepowiadaczami i czarno17 1 6 I. N. S m i r n o w , Czereraisy. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, Kazań 1889; T. A. K r j u k o w a , Matierialnaja kultura marijciew XIX w., Joszkar-Oła 1956; T o k a r i e w, Etnografia narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 157-160. W X V I I I , a nawet w X I X stuleciu, gdy granice rozsiedlenia Maryjców i C z u w a s z ó w leżały blisko siebie, zwłaszcza w okolicach rzeki Kamy wpadającej do Wołgi, bardzo często tych ostatnich utożsamiano z tzw. „Kuryk marij", tj. górną grupą Maryjców. 1 7 �212 ANTONI KUCZYŃSKI księżnikami; w niedostatku Jummy wybierają starca do spełniania powinności k a ­ płana. Thor jest imię najwyższego bóstwa. Dają mu żonę, którą nazywają ThorAmysz, czyli matką bogów. Satan albo Saitan jest głową złych bożków, mieszka on w wodach. Uznają także bożków leśnych. Bytność przyszłego po śmierci życia jest Czuwaszom wiadomą. Twierdzą oni, że cnotliwy człek po śmierci przeniesiony bywa w kraj szczęśliwości i tam przy­ jaciół swych znajdzie i z nimi się połączy. Zły człek przeznaczony jest na włócze­ nie się po lasach i pustyniach pod postacią szkieletu bez ciała. Uroczystości swoje obchodzą zwyczajem Czeremisów, tylko że część swych ofiar rzucają w ogień. Pierwsza uroczystość jest na początku wiosny, na której proszą bogów o plenne i szczęśliwe żniwo. Po żniwach odprawują drugą uroczystość, na podziękowanie bogom za szczodre przez żniwa opatrzenie ludzi. Pospolita ich modlitwa jest pra­ wie następująca: »Boże bądź mnie miłościw, Boże nie opuszczaj mnie, daj mnie s y n ó w i córek wiele, napełnij spichrze moje, daj chleba, miodu, zdrowie, pokój i zgodę; błogosław dom mój, abym mógł przyjąć, nakarmić i ogrzać podróżnych«. W rzeczy samej modlitwy są niewinne, proste, miłość własną i bliźniego mające za cel; szkoda, że ten lud ś w i a t ł e m wiary nie oświecony. Niewinność ich obyczajów zasługuje na uwagę. Twierdzą, że ten lud nie zna innych przysiąg, jak tylko same słowa: tak — tak albo nie — nie. Jeśli zaś potrzeba ich znagli do wykonania jakiejś sądowej lub w prywatnych sporach wydarzającej się przysięgi, w takiem zdarzeniu kładą w gębę chleb z solą mówiąc: miech nie mam chleba i soli, jeżeli kłamię lub sło­ wa nie dotrzymam«. Młodzież brana na rekrutów przysięga tymże sposobem, tylkd biorąc chleb z pałaszów na krzyż złożonych" (s. 47-50). Wiadomości o Czuwaszach, jak zresztą i o innych ludach, nie są za­ pewne tylko wynikiem obserwacji dokonanych podczas krótkiego prze­ jazdu F. Ciecierskiego na Syberię oraz w drodze powrotnej z zesłania. Najprawdopodobniej wzbogacone one zostały informacjami miejscowej l u ­ dności rosyjskiej, lepiej obeznanej z kulturą tubylców. Podkreślić jednak trzeba, że przedstawione w Pamiętniku osobliwości katalogu kulturowego Czuwaszów znajdują prawie całkowite potwierdzenie w opisach później­ szych podróżników oraz monografiach etnograficznych . Potwierdza się np. lakoniczna wzmianka, że Czuwasze „Język mają swój oddzielny", gdyż rzeczywiście zaliczany on jest w skład tiurskiej grupy ałtajskiej ro­ dziny językowej oraz różni się diametralnie od języka tych wszystkich grup etnicznych, z którymi zetknął się F. Ciecierski na zesłaniu. Odnośnie do tradycyjnych wierzeń czuwaskich wypada zaznaczyć, że początek ich zaniku nastąpił w drugiej połowie X V I I I stulecia. Wówczas bowiem rozpoczęło się intensywne przenikanie prawosławia, które do koń­ ca X I X w. wyrugowało w znacznym stopniu z życia codziennego Czuwa18 1 8 W. K . M a g n i c k i j , Matieriały к objasnienju staroj czuwaskoj wiery, Kazań 1881; G. I. К o m i s a r o w, Czuwaszi kazanskogo zawólża, „Izwiestja Obszczestwa Archeologii, Istorii i Etnografii pri Kazanskom Uniwersitetie", t. 27: 1911; W. F . K a c h o w s k i j , Pamjatniki matierialnoj kultury czuwaskoj ASSR, Czeboksary 1957; T о к a r i e w, op. cit., s. 162-171. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 213 szów bądź przepoiło nowymi elementami bogaty ongiś katalog ich wie­ rzeń i obrzędów. Słusznie jednak notuje autor Pamiętnika, że mimo to, iż „Wielu z nich przyjęło wiarę ruskiego kościoła, nikt zaś z nich nie porzucił narodowego swego sposobu życia". Odnosi się to szczególnie do okresu, w którym F. Ciecierski zetknął się z Czuwaszami, gdyż wówczas wielu z nich tylko nominalnie było prawosławnymi, faktycznie zaś kulty­ wowało obrzędy i wierzenia swych przodków. Zanim przejdziemy jednak do paru zdań na temat zanotowanych w Pamiętniku elementów kultury społecznej i duchowej, zapoznajmy się jeszcze pokrótce z głównym charakterem gospodarki czuwaskiej polega­ jącej na uprawie roli, o którym to zajęciu pisze F. Ciecierski, że nie znali go „ich przodkowie". Z rolnictwem wiąże się oczywiście umiejętność uprawy ziemi, która u Czuwaszów stała na bardzo niskim poziomie i opie­ rała się na systemie przyjętej od Rosjan trójpolówki. Nowiny uprawiano za pomocą orki, używając prymitywnych radeł lub soch, ale często też, przede wszystkim na gruntach obfitujących w kamienie lub korzenie, posługiwano się łopatami lub motykami. Ze zbóż uprawiano zarówno jare, jak i ozime — np. pszenicę z gatunku płoskurnicowego, żyto, grykę, owies, proso i inne. W relacji znajduje się także opis kobiecego nakrycia głowy, którym — jak wynika z podanej charakterystyki — była najprawdopodobniej czap­ ka w formie ściętego stożka, tzn. choszpu lub chuszpu, bogato zdobiona koralikami i wyszyciami z kolorowych nici. Czapka ta noszona była tylko przez mężatki. Ciekawa jest również informacja o zawieraniu związku małżeńskiego, a sam obrzęd weselny składał się z wielu zwyczajów i ob­ rządków, z których na plan pierwszy wysuwa się rytualne ściągnięcie za­ słony z twarzy panny młodej, po którym następuje wymiana pierścionków oraz nakrycie głowy nowo zaślubionej dziewczyny czepcem — odpowiada­ jące oczepinom naszego ludu, a w końcu oględziny znaków dziewictwa oraz napiętnowanie, jeżeli dziewczyna przed małżeństwem je utraciła. Jak więc widzimy, niedochowanie dziewictwa przez pannę młodą było ośmieszane przez gości weselnych, natomiast nie prowadziło do zerwania zawartego małżeństwa, co np. praktykowane było wśród Kirgiz-Kazaków i wynikało z pospolitego u nich obyczaju płacenia za dziewczyny brane za żony . O wysokości zapłaty za kobietę, czyli tzw. kalymu, dowiaduje­ my się również z relacji F. Ciecierskiego, chociaż podaje on, że zapłata ta uiszczana była w rublach, z innych natomiast materiałów wiadomo, że kalym wypłacany był wśród Czuwaszów także zwierzętami hodowlanymi. O wysokości posagu, jaki brała nowo zaślubiona ze swego domu, nie znaj­ dujemy w Pamiętniku dokładniejszych danych. Zresztą dane na ten te­ mat, pochodzące od innych autorów, nie są też miarodajne, gdyż posag ten 19 1 9 K . M o s z y ń s k i , Ludy pasterskie, K r a k ó w 1953, s. 331. �214 ANTONI KUCZYŃSKI uzależniony był od zamożności rodziny, z której wywodziła się panna mło­ da. Co do sytuacji kobiety w rodzinie, to podać trzeba, że położenie jej nie było ciężkie, zajmowała się ona wychowaniem dzieci, gospodarstwem domowym, a w okresie sezonowych prac polowych pomagała przy sprzę­ cie zbóż, oczyszczaniu ziarna itp. Omówiwszy w ten sposób nieco szerzej zawarte w Pamiętniku wiado­ mości z zakresu kultury społecznej przejdziemy do pobieżnej charaktery­ styki opisów odnoszących się do spraw związanych z pewnymi elementa­ mi tradycyjnych wierzeń i obrzędów. Zmarłych swoich chowali Czuwasze w ziemi, usypując mogiłę nad grobem, na której pozostawiają pożywie­ nie wierząc, że dusza musi zostać nakarmiona, w przeciwnym bowiem ra- Ryc. 2. Nakładanie kory brzozowej na szkielet łódki. Ewenkowie zabajkalscy Narody Sibiři, s. 713, r y c . 5 zie mogłaby w postaci ducha powracać i upominać się o jadło, mszcząc się za niepamięć. Wiara w życie pozagrobowe stanowi podłoże corocznych modłów nad grobem zmarłego, podczas których składano ofiary w postaci pożywienia. Zwyczaj ten potwierdzają także inne materiały, w których zawarty jest cały obraz tej ceremonii, a S. Tokariew przytacza treść wypowiadanej wówczas formuły, która brzmiała: „My wspominamy cie­ bie, niczego ci nie żałujemy i modlimy się za ciebie do boga Tora; bądź spokojny nie niepokój nas i nie przychodź do nas". 20 2 0 T o k a r i e w , op. cit, s. 169. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 215 Wspomniany przez F. Ciecierskiego bóg Thor (Tor) reprezentował w ich panteonie najwyższe bóstwo dobroci, obok którego stał Szajtan — bóg zła i wszelkich nieszczęść . Ponadto wierzyli Czuwasze w istnienie całej plejady bożków drugoplanowych, jakby funkcyjnych, które zajmo­ wały się określonymi dziedzinami ich życia społeczno-gospodarczego. Bo­ gowie ci odgrywali znaczną rolę w cyklu obrzędowości dorocznej, o której wspomina również autor Pamiętnika, wymieniając uroczystości z okazji początku wiosny oraz zakończenia żniw. W odrębny świat wprowadzają nas czuwascy wróżbici, którzy zajmowali się leczeniem, przepowiadaniem pogody oraz innymi magicznymi zabiegami. Według F. Ciecierskiego funkcję tę pełnią tzw. Jummy, którzy „są razem ofiarnikami, przepowiadaczami i czarnoksiężnikami". 21 * Po przejechaniu na saniach przez zamarznięty Bajkał dotarł F. Cie­ cierski do Wierchnieudyńska, skąd wkrótce powędrował dalej w kierun­ ku wschodnim, mijając po drodze osady Buriatów, o których pisał, że „... ich powierzchnia postać, ich domy, czyli miejsca mieszkania, ich twa­ rze, ich głos i język, ich odzież" (s. 70) dziwiły go bardzo. Następnie opisuje wygląd mieszkania buriackiego: „Jurta jest domem, jest pomieszkaniem Burata z całą jego familią. Namiot skórami odziany, mający otwór na wierzchu, jest jurtą. Ma ona kształt kopiczny, wchodzi się do niej maleńkimi drzwiczkami, wojłokiem lub skórą odzianymi. Całą ozdobą jurty wewnątrz są wojłoki lub skóry kształtem kanap ułożone i żelazny ko­ ciołek, ogień na środku jurty pali się dniem i nocą. Buraty siedzą na nogach około ognia, pomieszani z żonami i dziećmi, w kociołku grzeją w o d ę z trawami różnemi, którą piją na kształt herbaty, mlekiem zaprawną. Buraty z Buratkami maleńkimi lulkami palą tytoń. Pisk jakiś jest ich mową. Oto były pierwsze przedmioty, które u Buratów nas bawiły. Prócz tego kilka k a w a ł k ó w czarnej zabrukanej owczyny wisi na ścianach jurty, którą burhanami zowią, czyli bożkami. Te skórki polewają mlekiem jako ofiarę dla burhana, a za postrzeżoną w trzodzie szkodą burhana, czyli ową skórę, wynoszą za jurtę i dobrze okładają kijem jako za niepilność bożka trzody sobie powierzonej. Przy jurcie na wysokich żerdziach powtykane sterczą barany lub kości ich tylko na podobnychże żerdziach. Jest to ofiara wielkiemu bogu, to jest słońcu jako najwyższemu burhanowi" (s. 70-71). „Kobiety ich, strojem od mężczyzn cale nieróżne, można tylko poznać po dwóch czarnych na piersi spadających wielkich warkoczach i zausznicach żelaznych wiel­ kości koła, o średnicy blisko pięciocalowej. Stare kobiety w rzeczy samej są po­ dobne do orangutanów, ile tylko rzeczonych małp kopersztychów widziałem, tyle podobieństwa w twarzach podżyłych Buratek postrzegłem. Pospolicie ich kobiety są za młodu tłuste jako jednem tylko mlekiem żyjące; na starość obszyta twarz marszczkami, twarz m ó w i ę z dwoma bardziej linjami oczu niż oczyma i płaskim nosem" (s. 73). 2 1 T о к a r i e w, l. c. �216 ANTONI KUCZYŃSKI Jak wynika z powyższej informacji, znajomość kultury buriackiej była bardzo pobieżna u F. Ciecierskiego, który podczas krótkiego przejazdu przez zamieszkane przez nich osady nie miał okazji do poczynienia w n i ­ kliwszych obserwacji. Niemniej jednak podkreślić należy, że opis ten znaj­ duje potwierdzenie w późniejszych materiałach etnograficznych i opisach. Co do mieszkań buriackich, to wyjaśnić należy, że różniły się one w znacz­ nym stopniu od mieszkań typowych nomadów Azji Środkowej. Wprawdzie część z nich obywała się latem albo latem i zimą namiotami 'krytymi w o j ­ łokiem, przede wszystkim jednak, a już szczególnie zimą, miano za domy ośmiokątne lub prostokątne drewniane chatki zrębowe, często z podcie­ niem u wejścia. Wewnątrz takiej chatki znajdowało się ognisko, wydzielo­ ne miejsca do spania, przy czym pościel — t j . skóra lub wojłoki, tak była formowana na dzień, że ułożona pod ścianą sprawiała wrażenie ka­ nap. Inwentarz ruchomy buriackich pasterzy składał się, nie licząc prze­ nośnych namiotów, odzieży, broni oraz uprzęży, przede wszystkim z wiel­ kiej ilości wyprawionych skór i wojłoków, ponadto w skład jego wchodziła pewna ilość naczyń i niezbędnych narzędzi. Naczynia, wyjąwszy niektó­ re, jak np. metalowy kocioł, były wykonane z drzewa, były to maślnice, różnego rodzaju czarki, półmiski itp., potrzebne w gospodarstwie do­ mowym. Gospodarka buriacka polegała na hodowli i uprawie ziemi. Trzody tych nomadów składały się z bydła rogatego, owiec, koni i wielbłądów, przy czym stada tych ostatnich występowały jedynie u Buriatów mieszkają­ cych w południowych rejonach Zabajkala. Na ogół pasterze buriaccy byli dobrze zaopatrzeni w pożywienie oraz we wszystko, co potrzebne i m było do życia. Innymi formami zajęć, obok dominującej hodowli i uprawy zie­ mi, było łowiectwo, rybołówstwo, zbieractwo, a wśród niektórych grup kowalstwo. Szczególnie słynęli kowale buriaccy z wyrobu ozdób na siodła i kołczany, wykonywanych z blachy żelaznej, którą inkrustowano srebrem. Zapisy F. Ciecierskiego odnoszące się do Buriatów są prawdziwe, jednak bardzo skąpe. Jadąc do miejsca zesłania zetknął się F. Ciecierski z Ewenkami (Tun­ guzami), których byt i obyczaje dość obszernie opisał: „Nie rozumiem, żeby przezwisko Tunguz miało być przezwaniem, z szyder­ stwa od Tatarów tym ludziom nadaném, jak twierdzą uczeni, bo oni sami tem się szczycą imieniem i nigdym nie słyszał od Tunguzów samych ani zażalenia na szydzących, ani też odmiennego nazwiska . Tunguzy jest to naród błąkający się, 22 2 2 W literaturze X V I I I i X I X stulecia Ewenkowie nazywani byli Tunguzami lub Tongusami. Pochodzenie tego słowa nie zostało dotychczas jednoznacznie wy­ jaśnione, a niektórzy badacze X V I I I stulecia wywodzili je z języka Tatarów to­ bolskich, w którym słowo „Tonus" znaczy „świnia". Dzielą się oni na dwie grupy — E w e n k ó w Reniferowych i E w e n k ó w Konnych. Zarówno jedni, jak i drudzy �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 217 stałego miejsca nie ma, pasterstwem i r y b o ł ó w s t w e m bawi się. Zwierzchnia ich postać ciała prawie się nie różni od Buratów i innych narodów po Azji rozsypa­ nych. Oczy maleńkie czarne, nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, uszy wielkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto są cechy prawie ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po trawie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu zwierza, i dlatego, jeśli który z zesłanych uciecze, Tunguzy zaraz go wyśledzą. W rzeczy zaś samej, czy skutkom wyśledzenia zwierza lub co podobnego przypisać bystrość wzroku Tunguzów, czyli raczej nachyleniu traw w pas i więcej wysokich, które za najmniejszym przydepta­ niem różnią się od nie przydeptanych, ja twierdzić nie chcę. Jest to lud najobojętniejszy, nic ich dzień jutrzejszy nie interesuje, co mają, dziś jedzą. Dzielą się ostat­ kiem z podróżnym lub przyjacielem. C i , co koło Ruskich żyją, są ostrożniejszymi, nauczeni przykładem swoich sąsiadów. Oddaleni od osad ruskich są najotwarszymi, najprostszymi ludźmi. Lubią wódkę i kiedy w gościnie lub umyślnie w szynkach podpijają, to nie ma zabawniejszego stworzenia... Pijany Tunguz chodzi od osoby do osoby, chlubi się ze swego pijaństwa, pożycza od ruskich sukien, bez ładu one nadziewa, żadne­ go porządku nie patrząc. Kobiecą jubkę pokrywa płaszczem ruskim, na czepiec baby ruskiej kładzie czapkę Rusina; wszystko to pomieszane, kobiece ubiory z m ę ­ skimi na przemian wdziawszy ... Tak nareszcie ubranego w błoto lub śmiejące się Rusiny wrzucają, lub słabością własną sam wpada i cale go to nie zastanawia, ż e świątecznych pożyczył sukien. Drogo przeto biedak okupywać musi tę krótką swoją uciechę. Płacić musi za suknie sobolowemi skórami cenę, jaką się podoba nałożyć pożyczającemu. Nie wiem, do jakiej doskonałości doszła nauka u Tunguzów panowaniu chiń­ skiemu podległych. Przekonany jestem z ich rękodzieł oraz d o w o d ó w następnie mających się przytoczyć, że tamci Tunguzi są polerowniejsi, dowcipniejsi i więcej do towarzyskiego życia przyzwyczajeni. Przeciwnie pod panowaniem rosyjskim ż y ­ jący Tunguzi są zupełnie prostacy; lud pasterski, dzieci czystej natury i trwożliwe wędrowniki. Muzyka ich jest jakiś piskliwy z świstaniem połączony dźwięk. Lata swoje liczą na śniegi: przeżyłem, powiada Tunguz, śniegów, czyli zim, tyle a tyle. Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buraty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach. Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem się nie różnią od jurt Buratów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty. Gdy się z miejsca przenosi Tunguz, co pospolicie czyni lub z niedostatku paszy dla bydła i drzewa na opał, lub przez niedogodność sąsiadów swych narodowców, określają siebie etnonimem — „Ewenk", a ponadto liczne były wśród nich różnegorodzaju samookreślenia lokalne. Opisani w „Pamiętniku" Ewenkowie Zabajkalscy oprócz etnonimu „Ewenk" określali się nazwami „Burarczeny", „Solony", „Manjagiry". Dokładniej o tym zob.: Narody Sibiři, pod red. M. G. Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa 1956; Mongolskie, tungusko-manczżurskie i paleoaziatskie jazyki, t. 5, pod red. W. W. Winogradowa, Leningrad 1968, s. 68; G. M. W a s i l e w i c z , Ewienki — istoriko etnograjiezeskie oczerki (XVIII — naczalo XX w.), Lenin­ grad 1969, s. 9-14. Wyjaśnieniem genezy etnonimu — „Tunguz" zajmował się pol­ ski badacz kultury Jakutów Edward P i e k a r s k i . Ogłosił on artykuł pt. К wo~ prosu o proischożdienii słowa „Tungus", „Etnograficzeskoje Obozrienie", kniga 70/71, nr 3-4: 1906, s. 206-216. �218 ANTONI KUCZYŃSKI lub z powodu ruskich czy posielających się, czy drogi blisko jurty prowadzonej — w ó w c z a s pędzi z sobą i całą s w ą trzodę. Ogon do ogona końskiego przywiązują; kobiety, dziewki i chłopcy siadają każde na oddzielnego konia; od piersi jednego konia do drugiego, przypinają żerdzie, między one zawieszają gatunek kolebki, w które kładą skóry, rozmaite rzeczy i niezdatne do końskiej jazdy dzieci. Dzie­ ciom kładą między nogi ryneczkę pochyłą, która ułatwia spad wilgoci naturalnej, z tej to przyczyny u wszystkich Tunguzów są nogi krzywe, jako od młodości przegrodą ową rozdzielone. Na czele tej wyprawy wieziona bywa jurta, kształt­ nie złożona, po bokach krążą roślejsze Tunguzy, dorodniejsza młodzież męska. Za pierwszą nadarzoną ustalenia się sposobnością Tunguz rozbija swoją jurtę, czyli raczej prościej mówiąc, kijaszki zebrane z pierwszego siedliska rozstawia, skórami lub wojłokami okłada i już ma gotowe dla najliczniejszej familji mieszka­ nie. Trzoda się pasie po łąkach, na których osiadł, kobiety jej pilnowaniem zajęte zbierają tylko k u potrzebie mleko. Mężczyźni z łukami idą na polowanie, aby nabić zwierzyny, której skórami opłacają rządowi podatki. Wspomniawszy o podatkach przez Tunguzów i inne polowaniem bawiące się narody rządowi opłacanych, warto jest umieścić i trudności, jakie się biednemu l u ­ dowi przytrafiają w czasie takowych polowań, i wspomnieć o sposobie wybie­ rania takowego podatku. Co do pierwszego Tunguzy najodleglejsze zwiedzają k r a ­ je i lasy, celem zdobyczy żądanej. Zapuszczają się nawet w granice Chin, gdzie mniej wygubione zwierzę łacniej się łowić daje. A n i ich głębokie śniegi, ani ostre mrozy, ani szumne zawieruchy nie odstraszają od pracy. Krzesiwo, przy boku długi nóż, na plecach łuk krzywy z ładownicą strzałami napełnioną, całym są zapasem i orężem Tunguza. Noc przebywa myśliwiec tunguski w sypkim śniegu, oparłszy nogi podwyższone na drzewie, okryty z wierzchu również śniegiem, smacz­ nego snu zmordowany używa. Miasto gąbki do krzesania ognia służącej ma liście pewnego ziela, które ściera na próchno, a w które skra wpadłszy ł a t w o je zapala. Liść ten jest szerokości dłoni człowieka, stronę jedną ma zieloną, drugą brunatną, gdy zwiędnieje. Jak się w botanice nazywa, nie wiem. Rozłożony ogień przy jakim drzewie ogrzewa zziębniętego, o uspokojenie głodu mniej frasobliwy Tunguz, trzy lub więcej dni wytrwa bez pokarmu. Ubije jakie zwierzę, to zdobyczą s w ą głód uspokaja, a skórę na podatek przeznacza. T y m sposobem przepędza w lasach i g ó ­ rach całą zimę ł o w i e c t w e m zatrudniony, szczęśliwy jeśli ubije potrzebną liczbę zwierza dla oddania skór na podatek skarbowy. Nie pamiętam dokładnie rozkładu rzeczonego podatku, przypominam tylko, że następująca proporcja być musi do onego zbliżona: od każdej duszy jeden sobol lub dwa lisy czarne albo cztery ordy nary jne, lub też sześć kóz dzikich i tyleż jeleni. Cokolwiek bądź, jest to proporcja najmniejsza; nie chcę twierdzić na do­ mysł, wszak na podwojoną proporcję tu wzmiankowanej ilości łatwiej bym się zgodził. Letnią porą polują na kozy dzikie. Ubierają się w tym celu całkiem w skórę kozią. Czynią to też i ruscy, ale się często, nie poznawszy wzajemnie, zabijają się. Kiedy odwilż śnieg spędzi, a mróz ściśnie powierzchnię pozostałego, polowa­ nie Tunguzów na kozy dzikie jest najzabawniejsze. Leci na koniu pianą zjuszonym prosto siedzący łowczy; kozioł dziki oddzielony od stada podnosi się z n i e w y m o w n ą prędkością, sadzi przez góry i skały; tuż za nim łowczy połowu chciwy długim harpem morduje przelęknionego, a cieniuchne nóżki zwierza wskroś przebijając skorupę zmarzłego śniegu bieg mu opóźniają. Dogania go wreszcie jeździec; po­ rywa się dyszący zwierz, odnawia bieg lotny, kilka wiorst unosi z niebezpie­ c z e ń s t w e m życie. Szczęśliwy, gdy dopadł lasu; na koniec w przypadku nieukrycia �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 219 się w lasach, bez przerwy dysząc zmęczone zwierzę upada pod harapem dościgającego łowca. Takie polowanie ja sam z niezmierną ciekawością widziałem" (s. 80-84). „Każdy Tunguz jest opasany pasem, na którym mu wisi długi nóż w pochwach. Mają pasy nabijane srebrnymi figurami, wyobrażającemi rozliczne poczwary. To wyraźnie pokazuje, że przodkowie ich umieli chodzić koło sztuki wyrabiania sre­ bra i innego metalu. Widziałem sam wyrobotki min przez Tunguzów porzucone; widno z nich, że tylko za bogatymi szli rudami, ubogie porzucali. Ruscy dopiero biorą rudy, choćby tylko stoosiemdziesiątą część funta miały srebra w pudzie, czyli w funtach czterdziestu. Dziś Tunguzom nie wolno na własny zysk wyrabiać rudy, tak jak każdej prywatnej osobie. W grobach ich przodków do dziś dnia znajdują się prócz innych narzędzi sztuki srebrne, wyobrażające ich bożyszcza, oraz strzały nabijane srebrem" (s. 85). „Tunguzy znają sztukę wyrabiania metalu, wyrabiają go pewno w odleglej­ szych stronach, gdzieby ich żadne nie wyśledziło oko. Nawet sztukę wyrzynania kamieni znają, świadczą bowiem o tym pozostałe ich bożyszcza lub w grobowcach wynajdywane bałwany. Ja, co tylko wiedziałem z ich bożyszczami kamieni, wszy­ stko to były niezgrabnie rznięte masy kamieni, straszydła wyobrażające. Tunguzy z łuku przednio strzelają, w cel maleńki o sto osiemdziesiąt kroków trafiają. Karabinki chyba ci znają, co się z ruskimi ludźmi oswoili. Kiedy jeden z naszych towarzyszów z karabinka w biegu ubił kozę dziką, a w locie orła, Tun­ guz do niego zbliżyć się nie śmiał, czarodziejstwom to przypisując, czyli raczej sile wyższej nad ludzką. Blisko rzek wielkich mieszkający mają czółna z kory brzozowej wyrabiane, lek­ kie i szczelne. Nie widziałem czółen mieszkańców nad ujściem Amuru osiadłych, czyli raczej w ę d r o w n y c h ludzi, mają być one szczególne; te co mają Tunguzy są niezgrabne, ale lekkie. Jest to nachylony z w y s ł a n y m spodem spiczasty koszyk brzozowy" (s. 86). Przedstawione przez F. Ciecierskiego osobliwości kultury ewenkijskiej znajdują prawie całkowite potwierdzenie w późniejszych źródłach i mo­ nografiach etnograficznych . Przytoczony przez niego opis wyglądu zewnętrznego Ewenków jest potwierdzeniem jego spostrzegawczości, gdyż rzeczywiście lud ten należący pod względem antropologicznym do typu bajkalskiego rasy mongoloidalnej charakteryzuje się wymienionymi w Pa­ miętniku cechami zewnętrznymi. Skąpe słowa relacji o Ewenkach zawie­ rają jednak szereg interesujących informacji etnograficznych, które repre­ zentują poważne znaczenie przy rekonstrukcji XVIII-wiecznego katalogu faktów kulturowych tego ludu. Dodać tutaj należy, że Ewenkowie Zabajkalscy objęci byli przymusem służby w armii carskiej, zatem szybciej aniżeli inne ludy Syberii zatracili oni szereg elementów z rodzimej k u l ­ tury i ulegli częściowej asymilacji. 23 2 3 Między innymi: W a s i l e w i c z , op. cit., M. G. L e w i n , Ewienki siewiernogo Pribajkalja, „Sowietskaja Etnografija", nr 2: 1936; W. N e u p o k o i e w, Tungusy Burjatii, Wierchnie Udińsk 1927; Narody Sibiři, s. 701-741; T o k a r i e w , op. cit., s. 504. �220 ANTONI KUCZYŃSKI Aby dokładniej zrozumieć informacje F. Ciecierskiego poświęcone cha­ rakterystyce gospodarki Ewenków, nadmienić trzeba, że tzw. grupa zabajkalska tej ludności zajmowała się hodowlą koni i bydła, a ponadto uprawiała rybołówstwo oraz myślistwo. Ta forma gospodarki wyznaczała tryb życia, który charakteryzował się wędrówką z miejsca na miejsce, w celu znalezienia odpowiednich pastwisk oraz bogatych łowisk. Opisany w Pamiętniku sposób polowania przy pomocy ścigania zwierzyny na koniu był szeroko praktykowany także przez Buriatów i opisują go dokładnie późniejsze źródła. Łuk był główną bronią myśliwską Ewenków, którzy używali różnorodnych grotów do strzał: długich rogowych, z zadziorami i bez, trójgraniastych lub o przekroju romboidalnym. Istniały też liczne groty kościane, używane do strzelania do ptaków i drobnej zwierzyny. Broń palna zaczęła się u nich rozpowszechniać pod wpływem osadnictwa rosyjskiego, a posługujący się nią biali przybysze zza Uralu wprawiali w zdziwienie ewenkijskich łowców, którzy obserwując odstrzał zwierzyny za pomocą broni palnej przypisywali ten sposób polowania „sile wyższej nad ludzką". Rybołówstwo stanowiło również poważną gałąź gospodarki Ewenków, zatem dziwić się należy autorowi Pamiętnika, że o zajęciu tym w ogóle nie wspomina. Z tą formą gospodarki łączy się posiadanie środków trans­ portu i komunikacji wodnej, które w relacji F. Ciecierskiego sprowadzały się do wspomnianych czółen z kory brzozowej. Był to nie istniejący już obecnie typ łodzi zszywanej żyłami łosi z kawałków kory brzozowej, k t ó ­ ry w wielu rejonach Syberii zachował się do połowy X I X stulecia, np. nad dolnym biegiem rzeki Ob. * Przedstawione powyżej relacje reprezentują poważny rodzaj doku­ mentu kulturowo-historycznego, nadającego się w pełni do uzupełnienia innych materiałów pochodzących od autorów rosyjskich, które niejedno­ krotnie stanowią trzon rekonstrukcji sięgających X V I I I stulecia, a w wie­ lu wypadkach do bezpośredniego odtworzenia kultury tubylców syberyj­ skich z okresu przedkolonizacyjnego. Jakkolwiek wartość przekazów z zakresu kultury ludów opisanych w Pamiętniku jest bezsporna, jednak podkreślić należy, że materiał ten jest mocno przemieszany — fakty z kultury materialnej łączą się często w tym samym zdaniu z zagadnieniami dotyczącymi życia społeczno-religijnego. Prócz tego w materiałach tych mamy do czynienia z drobnymi urywkami szerszych zagadnień, np. myślistwa, pożywienia, odzieży, bu­ downictwa itp., a więc z nikłym jedynie sączeniem się informacji na ten temat. Mimo fragmentaryczności w relacjach tych zawarty jest spory ze­ staw szczegółów z życia Maryjców, Czuwaszów, Buriatów i Ewenków za- �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 221 bajkalskich, które dla uważnego badacza stanowią wartościowe dopełnie­ nie do innych przekazów z tego zakresu. Stąd też zasługują one na udo­ stępnienie ich szerszemu ogółowi specjalistów, którzy nie zawsze mają sposobność dotarcia do zapomnianych dzisiaj wspomnień polskich podróż­ ników po Syberii. Ciekawy z etnograficznego punktu widzenia jest zawarty w Pamiętni­ ku materiał dotyczący współżycia ludności tubylczej z zesłańcami, osadni­ kami rosyjskimi, administracją carską oraz kupcami. O ile w pierwszym przypadku stosunki te układały się względnie poprawnie, zwłaszcza z warstwą zesłańców politycznych i jeńców wojennych z Polski, o tyle współżycie dużego procentu osadników, administracji oraz kupców kształ­ towało się w sferze wzajemnej wrogości. Odnosi się to szczególnie do gru­ py kupców, którzy podstępem, za wódkę i tytoń wyłudzali drogocenne futra. Zawarty w Pamiętniku opis napotkanych na szlaku zesłańczym grup etnicznych połączony jest często z przedstawieniem ich stosunku do carskich „czynowników", którzy dopuszczali się nieraz gwałtu i przemo­ cy wobec tej ludności. Oczywiście były to wówczas czasy, kiedy po zastą­ pieniu w Rosji kary śmierci katorgą (1769) fala zesłańców najgorszego autoramentu zaczęła gwałtownie rosnąć na terenie Syberii. Tak oto po przejechaniu Zabajkala scharakteryzował F. Ciecierski ze­ słanych przez rząd carski na tzw. „posielenie" awanturników i krymina­ listów : 2 4 „Obywatel tutejszy jest to przesiany z głębi Rosji złoczyńca; rzadko gdzie widać z całym nosem człowieka, prócz dzieci i podrostków. Powtarzane piętnowa­ nia lic zesłanych poszpeciły zupełnie ludzi ... Rzeczony obywatel albo tęskni do swego rzemiosła, albo przypomina swobody niegdyś swoje, albo zmierza do popeł­ niania przywykłej zbrodni albo głodem zmorzony i nagi szuka w złodziejstwie opatrzenia nędzy. W tych okolicach, napatrzyłem się raz pierwszy na te haniebne, a może warte litości obrazy ... Tłumy rozsypanych mieszkańców uchodziły za rzekę Amur i za Argun ... uchodziły m ó w i ę od tyraństwa tak zwierzchników ro­ syjskich w tę stronę przeznaczonych, jak awanturników, czyli pierwszych zdobyw­ ców tej strony, jak też na koniec rozbójników, którzy bojaźnią kary w Rosji po­ budzeni, przyszli tu rozbijać niewinnych pasterzy, jakimi są pierwsi tej prowincji obywatele" (s. 78-79). Dopełnieniem tego samowładztwa była zgubna działalność kupców, którzy uzupełniali dzieło niszczenia ludności tubylczej zapoczątkowane przez awanturniczy element osadniczy, rezultatem którego był znaczny proces depopulacji rozwijający się coraz bardziej na skutek dodatkowych 2 4 O w p ł y w i e administracji carskiej, kupców oraz różnego rodzaju kryminalnych przestępców na depopulację wśród tubylców syberyjskich zob.: N. S. R o m a n o w , Jasak w Jakutii w XVIII w., Jakutsk 1956; I. S. G u r w i c z , Etniczeskaja istorija siewiero-wostoka Sibiři, Moskwa 1966; W. A. A l e k s a n d r ó w , Russkoje nasielenie Sibiři XVII-naczala XVIII w., Moskwa 1964. �222 ANTONI KUCZYŃSKI atrybutów „cywilizacji" — syfilisu, wódki i chorób epidemicznych, za­ wleczonych w te odległe obszary Syberii przez różnego rodzaju przestęp­ ców, uchodzących przed wyrokiem w trudno dostępne rejony leżące na wschód od Uralu. Uzupełniając opis F. Ciecierskiego dodać należy, że słaba jeszcze wów­ czas administracja rosyjska nie mogła sprostać szerzącemu się rozbojowi. Jakże wymowna jest opowieść XVIII-wiecznego kupca, który podczas rozmowy z autorem Pamiętnika opisał mu jeden ze stosowanych wówczas sposobów handlu z tubylcami. Oto on: „Rozkładamy, powiada, nasze towary celem zwabienia narodowców, tak nazy­ wał biednych Tunguzów. Lustra małe oświecają nasze namioty. L u d dziki cieka­ wością uniesiony zbliża się do nas z sobolami lub czarnych lisów skórami. My z jednym lub z dwoma, przemieniwszy skóry na lusterka, k a w a ł czerwonego suk­ na albo szkiełka, wypuszczamy ich przed namioty" (s. 79). Równocześnie z administrowaniem nowo poznanych obszarów Syberii ludność tubylcza zobowiązana została do płacenia podatku, tzw. jasaku, pobieranego w większości w postaci skór futerkowych. Po opanowaniu pewnego terytorium władze carskie dokonywały spisu ludności, ustalały wielkość podatku, zakładały specjalne „księgi jasaczne", które co pewien okres weryfikowano. Wysokość jasaku nie była jednolita na terenie całej Syberii. Początkowo określano ją wyłącznie w ilości skór zwierzęcych — z reguły od 5 do 10 skór od podatnika, później natomiast zaczęto określać wysokość jasaku według wartości. Dawało to duże możliwości nadużyć, gdyż szacunek składanych przez tubylców skór był bardzo dowolny. Odnośnie do pobierania „jasaku" wśród Ewenków F. Ciecierski prze­ kazał taką informację: „Pospolicie wyjeżdża kapitan sprawnik dla zbioru rzeczonego podatku. Go­ rzałka i tabaka są w a ż n y m i zapasami, które z sobą bierze, aby poić po drodze nadybanych narodowców. Za tę uczynność nagrodzony bywa najlepszymi sobolami lub czarnymi lisami. A cóż się dzieje przy przyjęciu podatków — ileż to braków, ile to naddatku potrzeba? Nie liczę ja g w a ł t ó w przez takowych urzędników popeł­ nianych, nie liczę, co za wódkę i tabakę zamienia. Sam naczelnik dzikiego na­ rodu znać się musi na gościnności, obdarza najczęściej niewdzięcznego zwierzch­ nika i przeklina ten moment, w którym się dostał pod jarzmo tak szkaradnego ludu z utratą lubej wolności" (s. 84-85). Kończąc omawianie Pamiętnika F. Ciecierskiego podkreślić należy, że bardzo często interesujące z etnograficznego punktu widzenia szczegóły kwituje on lakoniczną tylko wzmianką: „Buraty na ziemi siedzieli, mnie lulką swoją kolejno częstowali ... Trzeba wie­ dzieć, że Buraty nie znają ni chleba, ni soli, żywią się tylko mlekiem i trawami gotowanemi" (s. 74-75). „Oroczony jest to naród nad Amurem żyjący. Podróże swe odprawują na jeleniach, w y s z y w a j ą sobie lica i niestatecznie żyją na jednem miejscu, lecz ze swemi jeleniami przenoszą się od miejsca do miejsca (s. 340). �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 223 Mimo tych braków Pamiętnik stanowi ciekawe źródło ułatwiające poz­ nanie kultury opisanych w nim grup etnicznych XVIII-wiecznej Syberii. Przedstawiając to, co zdaniem jego warte było opisu, a więc w pewnym stopniu segregując swe spostrzeżenia subiektywne, najwięcej miejsca po­ święcił F. Ciecierski zjawiskom, które dotyczyły przede wszystkim jego oraz jego przyjaciół. Tak więc omawia on szczegółowo przebyty szlak zesłańczy, przebieg katorgi, opisuje los swych przyjaciół na wygnaniu, a ponadto charakteryzuje osadnictwo rosyjskie na Syberii, środowisko geograficzne Daurii — urodzajność ziemi, klimat, florę, faunę, kopalnie i małe warsztaty rzemieślnicze oraz kreśli wygląd wielu miast, w których przebywał. Według jego relacji ówczesne miasto Wierchnieudyńsk „... zbudowane jest podług planu w kwadrat. Ulice ma obszerne. Rynek wygod­ ny, sklepy kupieckie murowane, kilka cerkwi murowanych; fortecę zniszczoną, d o m ó w wiele murowanych leży nad rzekami U d ą i Selengą, odległe o trzysta wiorst od Irkucka. Położenia piękniejszego nigdzie szukać nie trzeba ... Miasteczko to z położenia swego w a ż n y m jest miejscem" (s. 317-318). W t y m skrótowym omówieniu Pamiętnika F. Ciecierskiego zwrócono przede wszystkim uwagę na zawarty w nim ciekawy materiał obrazujący pewne elementy kultury opisanych przez niego ludów, który służyć może etnografowi za jedno ze źródeł do zaznajomienia się z interesującymi go obszarami i prześledzenia zaistniałych przemian w inwentarzu kulturo­ w y m syberyjskich tubylców. Warto podkreślić, że pewne relacje odnoszą się do mało znanej pod względem etnograficznym grupy Ewenków zaj­ mujących się hodowlą koni, zamieszkujących wówczas tereny południo­ wego Zabajkala, dzisiaj natomiast prawie całkowicie zasymilowanych, Wartość źródłowa Pamiętnika jest dzisiaj bezsporna, zwłaszcza jeśli idzie o wkład Polaków w poznanie Syberii. W polskim pamiętnikarstwie sybe­ ryjskim X V I I I stulecia jest to jedyna pozycja zawierająca tak obszerne materiały o Maryj each, Czuwaszach oraz Ewenkach zabajkalskich, źródło, autorowi którego należą się słowa uznania za trafność dokonanych spo­ strzeżeń oraz pionierskość w zakresie wnikliwego przedstawienia proble­ mów politycznych, gospodarczych i społecznych ówczesnej Syberii. Fakty te są chyba dostatecznym dowodem uzasadniającym wprowadzenie F. Cie­ cierskiego do dziejów etnografii polskiej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93d90cc8bd0891e876fb86baa9500466.pdf aca54bc2a938a5fed416286cac777bea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:605 Title A name given to the resource Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacja Józefa Kopcia o ludach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.87-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 ANTONI z. 1 KUCZYŃSKI WKŁAD POLSKICH PODRÓŻNIKÓW DO HISTORII ETNOGRAFII. RELACJE JÓZEFA KOPCIA O L U D A C H SYBERII Motto: Przyszli wygnance na ziemię sybirską i obraw­ szy m i e j s c e s z e r o k i e z b u d o w a l i d o m aby zamieszkać razem w drewniany, zgodzie i w miłości braterskiej J. Słowacki — Anhelli WSTĘP Literatura faktu ciesząca się dużą popularnością stanowi ciekawy zasób źródłowy dla historyków, socjologów, geografów i etnografów. Brak szerszego zainteresowania pamiętnikiem jako określonym źródłem etnograficznym spowodował, że pamiętnikarstwo polskie nie znalazło je­ szcze należnej mu oceny w tej dziedzinie nauk humanistycznych. Współ­ czesne zainteresowania pamiętnikarstwem sprowadzają się u nas w y ­ łącznie do studiów historyczno-literackich a przysłowiową białą kartą jest nadal krytyczna ocena poszczególnych pamiętników, diariuszy i raptularzy z punktu widzenia ich przydatności jako źródła etnografi­ cznego. Pamiętniki polskich zesłańców oraz podróżników po Syberii ukazują mniej lub bardziej prawdziwie, chociaż nierównomiernie, oblicze kulturowe szeregu grup etnicznych i stanowią interesujące dopełnienie do innych materiałów z tego zakresu. Relacje te usuwane często na margines historii etnografii polskiej lub wyrzucane do suchego przypisu bibliograficznego powinny wreszcie doczekać się należnego i m opraco­ wania. Krytyczne omówienie tych źródeł wydaje się być rzeczą bezspor­ ną, t y m bardziej że z całą pewnością zainteresują one etnografów nie tylko polskich, lecz również i obcych. Sprawa ta stanie się jeszcze bardziej widoczna, gdy zważymy, że olbrzymie zasługi Polaków w zakresie etnografii Syberii są dzisiaj w m i 1 D o k ł a d n i e j o tej s p r a w i e p a t r z : Antologia [Wybór i opracowanie S. D r e w n i a k pamiętników i M. Kaczmarek], polskich Wrocław 1966. XVI wieku �88 A N T O N I KUCZYŃSKI nimalnym stopniu znane nauce krajowej, a pomijając W. Sieroszew­ skiego, B. Piłsudskiego, E. Piekarskiego i M . A. Czaplicką dorobek i wkład innych zesłańców syberyjskich nie znany jest prawie w ogóle nauce światowej. Poza t y m należy zbadać również, w jakiej mierze uczestni­ czyli Polacy w badaniach etnograficznych na odległych obszarach obu półkul, a także ustalić, jak liczne są pamiętniki oraz wspomnienia podróżnicze zawierające wartościowe materiały z zakresu etnografii egzotycznej. Wiemy dzisiaj dobrze, że w całej historii nauki światowej trudno byłoby znaleźć inny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska przez okres niemal 100 lat, rozpoczynając od upadku powstania listopadowego w roku 1831. Administracja Rosji carskiej ze szczególną wówczas siłą uderzała w organizacyjne podstawy naszej nauki. Zlikwidowano dwa uniwersytety — warszawski i wileński, rozwiązano Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a jedyna wyższa uczelnia polska, uniwersytet w Krakowie, wegetował przez długie lata pod nadzorem austriackiego zaborcy, dostępny początkowo wąskiemu gronu młodzieży z Wolnego Miasta Krakowa. Wprawdzie późniejsza liberalizacja stosunków narodowościowych przyniosła dla Krakowa i Lwowa możliwość rozwoju obu istniejących tam uniwersytetów i p o l i ­ techniki oraz stworzyła warunki do założenia Akademii Umiejętności, ale uboga wówczas gospodarczo Galicja nie była w stanie, przy braku pomocy rządowej, zapewnić nauce należnej jej opieki. W pozostałych zaborach, pruskim i rosyjskim, sytuacja była jeszcze bardziej ciężka, nic więc dziwnego, że nauka polska rozwijała się w większym stopniu poza granicami Polski niż w kraju, a naukowcy nasi często na obczyźnie szukali terenu do rozwinięcia swych pasji badawczych. Nie miejsce tu na wyliczanie zdolnych techników i przyrodników, których nazwiska złączyły się na stałe z wieloma zamorskimi krajami oraz Syberią. Wspomnijmy jednak, że Ignacy Domeyko, absolwent paryskiej École des Mines, pracował na terenie odległego Chile, dostrze­ gając zawsze obok problematyki gospodarczej także problem społeczny. Jego głośne ongiś dzieło o Indianach Araukanii jest nie tylko studium etnograficznym, lecz i głośnym protestem przeciw kolonialnej polityce i wyzyskowi stosowanemu wobec tubylców A m e r y k i . Tułacza nauka polska święciła również swe triumfy wśród tubylców Oceanii, gdzie rozwijał swą h u m a n i t a r n ą i badawczą działalność emigrant 2 3 2 3 I. D o m e y k o , Araukania i jej mieszkańcy, Wilno 1860. Historią polskiej amerykanistyki zajmuje się mgr M. Paradowska z Poznania. Zobacz też: M . F r a n k o w s k a , Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10: 1966. �89 RELACJE JOZEFA KOPCIA D Z I E N N I K PODRÓŻ JOZEFA KOPCU CAŁĄ wiwLci *JtV4, ш т n u OCEASBM M W E t WKSřY *tSZKJ KAMCZATKI, no твееа w мквтгОию ВДШ.8Ш * ЖТАЖ1Л» S4 DO M W T >* PSACH I тшш JELKMIACH, W WROCŁAWIU. iiiriiltM И. Jř*T»l ł!KU«»A. «»<€» « » « « 234172, Ryc. 1. K o p e ć , Dziennik, podróży, Wrocław k s y m i l e strony t y t u ł o w e j pierwszego 1837. Fa- wydania 4 z Warszawy po powstaniu styczniowym (1863), Jan S. K u b a r y , którego prace obejmowały Mikronezję od wysp Palau na krańcach zachodnich aż po Ponape na krańcowym wschodzie. W tej części świata pracował 4 Wkładem J . S. K u b a r e g o do historii etnografii polskiej z a j m u j e się m g r K . W y p y c h z W r o c ł a w i a , k t ó r y o p u b l i k o w a ł d o t y c h c z a s t r z y a r t y k u ł y w tej s p r a w i e z e s t a w i a j ą c p r z y t y m b o g a t ą l i t e r a t u r ę ; zob.: К . W y p y c h , Jan Stanisław Kubary badacz Mikronezji, „ P o z n a j Ś w i a t " , n r 12: 1966; t e n ż e , Jan Stanisław Kubary w 70-tą rocznicę jego zgonu, „ L u d " , t. 51: 1957; t e n ż e , Zycie i zasługi naukowe Jana Stanisława Kubarego, „ K w a r t a l n i k Historii Nauki i Techniki",, z. 4: 1967. �90 A N T O N I KUCZYŃSKI również Bronisław Malinowski, który w okresie I wojny światowej pro­ wadził badania naukowe w Melanezji . Egzotyczna Afryka gościła również naszych badaczy, a Stefan Szolc Rogoziński i Leopold Janikowski to eksploratorzy, których dorobek w zakresie etnografii Kamerunu nie doczekał się jeszcze systematycznego opracowania . Również niewiele wie się u nas o znanym we Francji lingwiście i podróżniku polskiego pochodzenia, Kalasantym Motylińskim, który będąc od roku 1875 tłumaczem języków berberyjskich przy fran­ cuskiej armii afrykańskiej, zajmował się badaniem krainy Mzab, a w la­ tach 1903 i 1906 przebywał w Suf, gdzie zbierał materiał historyczny, lingwistyczny i geograficzny, a także kierował w y p r a w ą do masywu Hoggaru na Saharze, skąd przywiózł bogate zbiory lingwistyczne, arche­ ologiczne i geograficzne . Ogólnie stwierdzić należy, że historia etnografii polskiej nie posiada do dzisiaj syntetycznego opracowania z zakresu wkładu Polaków w ba­ dania nad kulturą ludów egzotycznych, a drobne a r t y k u ł y z tej dziedziny nie oddają w pełni bogatych dziejów i tragicznych dróg tych eksplo­ racji. Szczególny bezład w t y m zakresie odnotować należy na polu etnografii Syberii, gdzie obok utalentowanej, przedwcześnie jednak zmar­ łej M.A. Czaplickiej, W. Sieroszewskiego, B. Piłsudskiego czy E. Piekar­ skiego stoi szereg innych badaczy i autorów syberyjskich wspomnień, lepiej — jak dotąd — znanych w Związku Radzieckim aniżeli w Polsce. Obok wymienionych powyżej głośnych autorytetów, które zapisały się na kartach etnografii światowej, ciągle brak jest w naszej literaturze syntetycznego opracowania na temat wkładu Polaków w dzieło etnografii Syberii, opracowań, które ukazałyby sylwetki twórców polskiej etnografii tułaczej powstałej z dala od ojczyzny na terenie płaskowyżu syberyj­ skiego, Jakucji, Sachalinu, Kamczatki i Kraju Nadamurskiego. Dodajmy także, że w bogatym katalogu polskiej literatury podróżni­ czej i pamiętnikarskiej odrębną grupę tworzą wspomnienia tułacze z syberyjskiej niewoli. Literatura ta stanowi unikat w dziejach piśmien­ nictwa światowego i mimo kilku opracowań na ten temat nasza wiedza 5 6 7 5 grafii 6 Dokładniej i etnologii o p r a c a c h B . M a l i n o w s k i e g o zob.: A . K u t r z e b a , w Polsce, K r a k ó w 1948, s. 41—43. Problemem tym z a j m o w a ł się częściowo w minarium magisterskim w Katedrze Etnografii Wrocławskiego. 7 Rozwój etno­ l a t a c h 1960/1961 J . L i s z k a n a se­ Ogólnej i Słowian Uniwersytetu N i e c o s z e r z e j o n i m zob.: S. Z i e l i ń s k i , Mały słownik pionierów polskich kolonjalnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci-pamietnikarze, działacze i pisarze migracyjni, W a r s z a w a 1932, s. 316—317; O K . Motylińskim wspomina także K . M a k u l s k i w a r t y k u l e : Historia badań etnograficznych Sahary, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 374, p r z y p . 51—52. �91 R E L A C J E JOZEFA KOPCIA 8 o ludziach, którzy ją stworzyli, wykazuje nadal poważne l u k i . Brak jest wystarczającej ilości opracowań wartościujących przydatność pol­ skich relacji o ludach Syberii i z tego też względu szczególnie ważny staje się problem uzyskania rzetelnego obrazu z tej dziedziny. Dotych­ czasowe w y n i k i badań na t y m polu są bardzo skromne , a większość z nich to przyczynki, mniej lub bardziej wartościowe, w obu wypadkach nie stanowiące dostatecznej podstawy do ukazania tego ciekawego zjawiska w historii etnografii polskiej. Warto więc przypomnieć, że pionierami na polu etnografii Syberii byli Polacy i że tylko dzięki nim odległa od ich stron rodzinnych kraina zbliżyła się do wschodnich rubieży Europy, ukazując swe bogactwa i egzotyczną kulturę zamieszku­ jących ją tubylców. Dodać też należy, że podczas gdy inne narody szczycą się opisami licznych zamorskich podróży oraz szczęśliwych odkryć na lądach i morzach świata, u nas poważny rozdział tego rodzaju twórczo­ ści przypada na opis szlaków zesłańczych, na których zawsze było wielu Polaków w okresie rządów Rosji carskiej. Syberyjskie pamiętnikarstwo polskie narodziło się w X V I I stuleciu, kiedy to w latach dymitriady wywieziono ze wschodnich rubieży Rzeczy­ pospolitej wielu uczestników zbrojnych potyczek. Potem widzimy na Syberii uczestników konfederacji barskiej (1768), liczne zastępy powstań­ ców kościuszkowskich (1794), żołnierzy powstania listopadowego (1830— 1831), powstania styczniowego (1863—1864) oraz szereg innych Polaków zesłanych w swoim czasie na Syberię przez carską administrację czy to za patriotyczne, czy radykalno-rewolucyjne poczynania. Wspomnienia tych zesłańców, pokryte patyną lat, są dla współczesnego badacza nie tylko fotografiami z ich życia na wygnaniu, lecz studiowane z perspe­ k t y w y wielu dziesięcioleci stanowią żywe świadectwo wkładu Polaków w badania etnograficzne na terenie Syberii. Wprawdzie zgromadzony na kartach syberyjskich diariuszy i pamiętników materiał etnograficzny 9 8 D o t y c h c z a s o w y dorobek h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l s k i e j w tej d z i e d z i n i e o g r a n i c z a s i ę g ł ó w n i e do p r a c z w i ą z a n y c h z d z i e j a m i P o l a k ó w n a S y b e r i i . D o n i c h z a l i c z y ć należy interesującą książkę Z. L i b r o w i c z a , Polacy w Syberii, Kraków 1884; p r a c ę M . J a n i k a , Dzieje Polaków na Syberii, K r a k ó w 1928, i n a j n o w s z e o p r a c o ­ w a n i e W . J e w s i e w i c k i e g o , Na syberyjskim zesłaniu, W a r s z a w a 1959, p o s i a ­ d a j ą c e jednak w i e l e luk i n i e ś c i s ł o ś c i , a t a k ż e szereg w s p ó ł c z e s n y c h o p r a c o w a ń ź r ó d ł o w y c h p o ś w i ę c o n y c h rozwojowi polsko-rosyjskiej w s p ó ł p r a c y rewolucyjnej n a S y b e r i i , o c z y m w s p o m i n a ł t y l k o u b o c z n i e L i b r o w i с z, op. cit., i Janik, op. cit., k ł a d ą c g ł ó w n y n a c i s k n a a k c e n t m a r t y r o l o g i i . 9 Z n o w s z y c h o p r a c o w a ń n a ten t e m a t w y m i e n i ć n a l e ż y : S. K a ł u ż y ń s k i , Edward Piekarski i Wacław Sieroszewski jako badacze wierzeń Jakutów, „Euhemer", n r 3: 1964; t e n ż e , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z D z i e j ó w P o l s k i e j O r i e n t a l i s t y k i " , n r 2: 1966; A . K u c z y ń s k i , Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. 12: 1968; t e n ż e , Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą, „ L u d " t. 51: 1968, cz. 2. �92 ANTONI KUCZYŃSKI nie nadaje się do samodzielnych rozważań analityczno-porównawczych, ale w wielu wypadkach uzupełnia on w sposób istotny źródła rosyjskie z tej dziedziny. Zdarza się, że nakreślony w nich obraz życia syberyjskich tubylców oceniano z punktu widzenia własnej kultury, ale błędu tego nie ustrzegło się także wielu późniejszych wykształconych podróżników badających egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Współczesna etnografia Syberii przeżywająca okras wielkiego rozwoju rozpoczyna się skrótowymi relacjami zapisanymi w pamiętnikach pol­ skich zesłańców z epoki caratu. Pokaźną grupę tych zesłańców z terenu Syberii, w pamiętnikach których znajduje się wiele wartościowych spo­ strzeżeń etnograficznych, otwiera żołnierz z okresu dymitriady Adam Kamieński-Dłużyk, autor Dyaryusza więzienia moskievjskiego miast i miejsc ... (1874) , będącego pierwszym polskim opisem syberyjskich tubylców i ich kultury. 10 R y c . 2. P o r t n a r z e c e L e n i e , z którego wyruszył Dziennik Józefa Kopcia, J. Kopeć w p o d r ó ż do Jakucka Berlin 1863. Autor ilustracji nie znany Wiek X V I I I dostarcza Syberii nowych przybyszów z Polski, którzy w spisanych po latach wspomnieniach ukazali nam życie i kulturę ludów, wśród których wypadło im żyć. Z okresu tego pochodzi pamiętnik L . Sienickiego zesłanego na teren dalekiej Jakucji, który po powrocie do kraju napisał Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego (1754) zawierający 1 0 polska Krytyczne relacja omówienie o ludach Dyaryusza Syberii, podałem „Etnografia w niniejszym P o l s k a " , t. 12: artykule: 1968. Pierwsza �RELACJE J Ó Z E F A 93 KOPCIA szereg cennych dla etnografa informacji o Chantach, Mansach, Ewenkach, Jakutach, Koriakach i Kamczadalach, a także pierwsze w naszej litera­ turze pochodzące z autopsji wiadomości o Japończykach . Nade wszystko jednak cennym źródłem do etnografii Syberii jest Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyę (1837) , uczes­ tnika batalii maciejowickiej (1794) zesłanego na daleką Kamczatkę. Relacja J. Kopcia z pobytu na Syberii związana jest ściśle z trasą po­ dróży, a opis okolic, przez które przejeżdżał, przybiera często charakter małych szkiców topograficzno-geograficzno-etniczno-historycznych. Ta­ kich pamiętników z syberyjskiej tułaczki literatura nasza posiada nie­ wiele, a w kategorii źródeł etnograficznych wybijają się one na czoło. W roku 1967 upłynęło 140 lat od chwili śmierci J. Kopcia oraz 130 od momentu pierwszego wydania jego Dziennika, który ukazał się w 1837 roku we Wrocławiu. Korzystając z nadarzającej się okazji warto przedstawić zapomniane dzisiaj relacje o ludach Syberii, które znajdują potwierdzenie w pracach współczesnych J. Kopciowi podróżników ro­ syjskich, a jeśli idzie o tubylców Kamczatki to w opracowaniach G. Stellera i S. Kraszeninnikowa , członków Wielkiej Północnej Ekspedycji Vitusa Beringa (1733—1743) oraz innych . 11 12 1 3 14 15 1 1 w Wiadomość tę zawdzięczam prof. sprawie L . Sienickiego z w r ó c i ł e m . dr. B. Olszewiczowi, do którego się 1 2 Dziennik J . K o p c i a d o c z e k a ł s i ę s z e r e g u w y d a ń w X I X s t u l e c i u . Oto one: Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyą, lotem [lądem] do portu Ochotska Oceanem przez Wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki i stamtąd napowrót do tegoż portu na psach i jeleniach, W r o c ł a w 1837; Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera wojsk polskich, z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, B e r l i n 1863; Dziennik podróży, [w:] Sybir. Pamiętniki Polaków z pobytu na Sybirze, Chełmno 1865, t. 2; Dziennik podróży Józefa Kopcia, P a r y ż 1867 [z p r z e d m o w ą A . M i c ­ k i e w i c z a ] ; Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera wojsk 'polskich, z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, B e r l i n 1868; Dziennik podróży po Syberii, L w ó w 1881; Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia podług jego włas­ nych pamiętników ułożone, L w ó w 1899. J e s z c z e w p i e r w s z y c h d z i e s i ą t k a c h l a t naszego s t u l e c i a Dziennik J . Kopcia s t a n o w i ł interesującą lekturę, a b y ł y nawet p r ó b y w p r o w a d z e n i a p o s z c z e g ó l n y c h jego p a r t i i do w y p i s ó w z l i t e r a t u r y o b o w i ą ­ z u j ą c y c h w szkole. N i e s t e t y s p r a w a ta n i e z o s t a ł a d o p r o w a d z o n a do końca, a Dziennik u l e g ł do d z i s i a j c a ł k o w i t e m u z a p o m n i e n i u , n i e l i c z ą c d w u s k r o m n y c h w y d a ń , k t ó r e u k a z a ł y s i ę w p o c z ą t k a c h X X s t u l e c i a . Oto one: Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego Józefa Kopcia podług jego własnych pamiętników ułożone, L w ó w 1906; Sybir. Obrazy i wspomnienia (Józefa Kopcia i innych), War­ s z a w a 1916. 1 3 G . S t e 11 e r , Beschreibung von nern, dereń Sitten, Nahmen, Lebensart f u r t — L e i p z i g 1774. 1 4 S. K r a s z e n n i k o w , dem und Opisanie Lande Kamtschatka, dessen verschiedenen Gewohnheiten, ziemli Kamczatki, EinwohFrank­ Moskwa—Leningrad 1949. 1 5 M . i n . : G . H . L a n g s d o r f f, Bemerkungen aus einer Reise um die Welt �94 A N T O N I KUCZYŃSKI Doceniając wartość zawartych w Dzienniku informacji oraz jego stronę literacką A. Mickiewicz poświęcił mu dwie lekcje w cyklu literatury słowiańskiej wykładanej w College de France w Paryżu , jak również zaopatrzył wstępem jego paryskie wydanie, w k t ó r y m porównuje J. Kopcia z szlachetnym Silvio Pellicio . Zanim jednak przedstawimy sylwetkę autora Dziennika oraz zawarte w nim materiały etnograficzne zrewidujmy najpierw krzywdzącą opinię wystawioną J. Kopciowi przez A. Fredrę, który w pamiętnikach swych przypisuje mu pomieszanie zmysłów, informując, że: 16 17 „[...] ten n i e s z c z ę s n y m i a ł z o s t a w i ć p a m i ę t n i k i ! ! ! I M i c k i e w i c z r o z w o d z i s i ę n a d nimi! 1 8 A jednak gen. K o p c i a . teriałów Mickiewicz żył Wierzże dopiero osobami, które później sąd światły, bardzo ówcześni dobrze mogą oczyściwszy je znały tylko ma­ błędów mimowolnych i z b ł ę d ó w natchnionych duchem stronnictwa, m o ż e u t w o r z y ć prawdę 1 9 a z pisarzom! — Nie, z dziejów" dostarczyć, dobrze tu ó w c z e s n y m . Odrzucając tę krzywdzącą opinię przypuszczać także należy, iż nie ząb czasu, a zapewne ona sprawiła, że nie często się dzisiaj sięga do lektury poczytnego niegdyś Dziennika, który przez długie lata zaboru carskiego pozostawał zawsze w żywej pamięci narodu. W opracowaniu t y m pragnę więc przedstawić etnograficzne materiały J. Kopcia w takim kształcie, w jakim utrwalone zostały na stronach Dziennika, wierząc, że staną się one wartościowym dopełnieniem do innych relacji z zakresu etnografii Syberii. Mając na względzie wspomniany sąd A. Fredry, a także dużą wagę wspomnianych materiałów, konieczność ich ogłoszenia wydaje się sprawą bezsporną, aby ,,[...] oczyściwszy je z błędów mimo­ wolnych i z błędów natchnionych duchem stronnictwa", ukazać je w takim sądzie, na j a k i rzeczywiście zasługują. Sprawa ta stanie się jeszcze bardziej widoczna, gdy zważymy, że brak jest w naszej litera­ turze choćby skromnej monografii o t y m zasłużonym powstańcu kościu­ szkowskim, któremu życie nie poskąpiło wielu przykrości. Przedstawiony in den Jahren 1803—1807, F r a n k f u r t 1812; G . A . S а г у с z e w , Putieszestwie flota Kapitana Saryczewa po siewierowostocznoj czasti Sibiři, Ledowitomu morju i Wostocznomu okieanu, w prodłożenie osmi let, pri Gieograficzeskoj i Astronomiczeskoj morskoj Ekspiedicii, bywszej pod naczalstwom flota Kapitana Billingsa s 1785 po 1793 god, S t . P i e t i e r s b u r g 1802. 1 6 L i t e r a t u r a s ł o w i a ń s k a w y k ł a d a n a w kolegium f r a n c u s k i m przez A d a m a M i c ­ kiewicza (tłumaczenie Feliksa Wrotnowskiego), P o z n a ń 1865, l e k c j a 13 i 14, s. 240—264. 1 7 Dziennik podróży Józefa Kopcia, Paryż 1867, przedmowa 1 8 A. Mickiewicza. Chodzi tu o wspomniane już w y k ł a d y literatury s ł o w i a ń s k i e j p r z e z A . M i c k i e w i c z a w C o l l e g e de F r a n c e w P a r y ż u . 1 9 s. A. F r e d r o , 233—234. Trzy po trzy. Pamiętniki z doby napoleońskiej, prowadzone W a r s z a w a 1957, �RELACJE JOZEFA KOPCIA 95 na kartach Dziennika autoportret J. Kopcia ze wszystkimi właściwymi mu cechami, zawiera żywą postać polskiego szlachcica uwikłanego w burzliwe koleje swego losu, który nakreślonym w pamiętniku obrazem dawno minionej epoki dał żywe świadectwo swego istnienia, zapisując się nie tylko w dziejach polskiej walki narodowowyzwoleńczej, lecz również na nie odkrytych jeszcze kartach historii etnografii polskiej. * Kreśląc sylwetkę J. Kopcia raz po raz opierać się musimy na wiado­ mościach, które sam o sobie napisał w Dzienniku. Istnieją wprawdzie skromne wzmianki na temat jego biografii, ale wszystkie z nich są bezkrytyczną kompilacją zaczerpniętą z materiałów rozproszonych po licznych opracowaniach. Publikowany tu życiorys jest więc pierwszym pełnym szkicem biograficznym J. Kopcia opartym na istniejących ma­ teriałach oraz tradycji rodzinnej i znajdujących się w jej posiadaniu dokumentach . J. Kopeć urodził się w skromnym domu szlacheckim 15 maja 1762 r. w pow. pińskim na Białorusi. Dzieciństwo i lata młodzieńcze spędził pod okiem troskliwych rodziców którzy dbali o to, aby ich syn zdobył grun­ towne wykształcenie z zakresu języka polskiego, francuskiego, łaciny i geometrii. Mając lat 16 (1778) wstępuje na życzenie ojca do wojska, rozpoczynając służbę od szeregowca w I I Litewskiej Brygadzie Kawalerii Narodowej, zwanej Pińską lub Petyhorską. Jego przełożonym w latach 1778—1792 był płk. Jerzy Kołłątaj — światły oficer sprowadzony z armii pruskiej przez Stanisława Augusta ,,w celu rozszerzenia nauki i służby wojskowej w Polsce wówczas zaniedbanej". W roku 1781 J. Kopeć zostaje adiutantem gen. Szczęsnego Potockiego i stacjonuje nad Dniestrem w korpusie chroniącym granic Rzeczypospo­ litej, a w dziesięć lat potem (1791) mianowano go porucznikiem i powie­ rzono dowództwo chorągwi kawalerii, którą dowodził w czasie wojny w 1792 r. Z chorągwią tą, wchodzącą w skład 19 Pińskiej Brygady Kawalerii Narodowej, internowany został w okolice Kijowa, gdzie zmu­ szono go do złożenia przysięgi na wierność Rosji. Wkrótce jednak docierają do niego wieści o wybuchu powstania kościuszkowskiego (1794), 20 2 0 S z e r e g w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h osoby gen. J . K o p c i a z a w d z i ę c z a m jego r o d z i n i e , a w s z c z e g ó l n o ś c i prof. d r . B . K o p c i o w i z W r o c ł a w i a , k t ó r y n i g d y nie s z c z ę d z i ł c z a s u i t r u d u , aby p r z e d s t a w i ć m i s y l w e t k ę z a p o m n i a n e g o d z i s i a j b o h a ­ t e r a p o w s t a n i a k o ś c i u s z k o w s k i e g o oraz a u t o r a p i e r w s z e g o p o l s k i e g o opisu K a m ­ c z a t k i i j e j t u b y l c ó w — K a m c z a d a l i . W d z i ę c z n y za s z e r e g c e n n y c h s z c z e g ó ł ó w b i o ­ g r a f i c z n y c h d o t y c z ą c y c h a u t o r a Dziennika s k ł a d a m w t y m m i e j s c u s e r d e c z n e po­ dziękowanie. �ANTONI KUCZYŃSKI 96 Ryc. 3. U ł a s k a w i o n y powstaniec k o ś c i u s z k o w s k i . kańcami J. Kopeć żegna się z Kamczatki Op. cit. Autor ilustracji miesz­ nie znany które stały się sygnałem do porzucenia narzuconej mu służby rosyjskiej. J. Kopeć zbiera swą 19 Brygadę i po stoczeniu szeregu potyczek przebija się na Wołyń do dywizji wielkopolskiej gen. Jana Grochowskiego, a 19 maja 1794 r. pod Szydłowcem połączył się z wojskiem T. Kościuszki. Za czyn ten został mianowany gen. brygady A r m i i Polskiej. Od tej chwili uczestniczył w walkach z wojskiem carskim. Wysłany przez na­ czelnika powstania w grupie gen. Józefa Zajączka, odznaczył się chlubnie w przegranej przez Polaków bitwie pod Chełmem Lubelskim (8 V I 1794), a później osłaniał odwrót jego oddziału w kierunku Warszawy i w czasie jej oblężenia wsławił się bohaterską walką w czasie odpierania szturmu na W o l ę . Potem uczestniczył w bitwie pod Maciejowicami, gdzie 21 2 1 Z a w a l k ę n a s z a ń c a c h W o l i gen. powstania, Tadeusza swemu". Zwyczaj Kościuszkę, J . K o p e ć odznaczony z o s t a ł przez naczelnika złotą rozdawania obrączek obrączkę W a r s z a w y (27 V I I — 6 I X 1794 г.). S p o r z ą d z i ć podobnie „Virtuti Stanisław Militari"), August. Obrączka Wojska Polskiego w jej osoby do gen. które gen. Warszawie ustalono na w inw. podstawie napisem „Oyczyzna Kościuszko oblężenia je k a z a ł ze z ł o t y c h m e d a l i (prawdo­ sztuk znajduje Muzeum napisu WP w obrońcy czasie l i c z b i e 21 J . Kopcia (nr z wprowadził nadesłał się — w Naczelnikowi posiadaniu 1025), a wybitego na przynależność jej wewnętrznej s t r o n i e : „ N . 8 . T . K . m a r . 24. 1794 r o k u " (nr 8 — T a d e u s z K o ś c i u s z k o , 24 m a r c a Listy odznaczonych publikowano tej gazety, z d n i a 16 w r z e ś n i a 1794 w powstańczej „Gazecie król Muzeum Rządowej" i w r. podano, ż e „ B r y g a d i e r K o p e ć " z o s t a ł 1794 г.). nr 74 odzna- �RELACJE JOZEFA 97 KOPCIA trzykrotnie ranny dostał się do niewoli (10 X 1794). a po wyroku sądo­ w y m ogłoszonym w Smoleńsku zesłany został na Kamczatkę. Szlak długiej wędrówki syberyjskiej rozpoczął się dla powstańczego generała w Smoleńsku i prowadził przez Moskwę, Kazań. Tobolsk do Irkucka, a następnie rzeką Leną dotarł on do Jakucka, skąd lądem do­ wieziono go do Ochocka, a potem Morzem Ochockim na Kamczatkę. Grupy etniczne : opisane » . Oziennku" 3. 1+-Маг//су 3 :-UmdurtoMÍe Ъ^-' -Buriaci l*-íwenkowie Z^-Tatarzy Чл-Tofałary 6e-Jakuci 8'^-Ajnosi M a p k a . P o d r ó ż J . K o p c i a z M o s k w y na Kopcia Si-Czukcze 10v-Kamczadale Opr. A.Kuczyński Kamczatkę Pobyt J. Kopcia na Kamczatce nie trwał zbyt długo, bo gdy po śmier­ ci Katarzyny na tron carski w 1796 r. wstąpił Paweł, zwolnił on z zesła­ nia Polaków wziętych do niewoli w okresie powstania kościuszkowskiego. c z o n y o b r ą c z k ą „ № 8". O p i s o b r ą c z k i o p u b l i k o w a n o w Katalogu zbiorów wie­ ku XVIII — Muzeum W o j s k a P o l s k i e g o го Warszawie, MON, Warszawa 1960, poz. 304. W i a d o m o ś ć t ę z a w d z i ę c z a m D y r e k t o r o w i M u z e u m W o j s k a P o l s k i e g o , p ł k . m g r . K a z i m i e r z o w i K o n i e c z n e m u , do k t ó r e g o z w r ó c i ł e m s i ę w t e j s p r a w i e . 7 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �98 A N T O N I KUCZYŃSKI Dokładna data wyjazdu J. Kopcia z Kamczatki nie jest znana. Wiadomo jednak, że w drodze powrotnej do kraju, wobec zamarznięcia Morza Ochockiego, jechał on lądem do Ochocka, przez có zwiedził północną Kamczatkę i południowe rejony Półwyspu Czukockiego. Po przybyciu do Polski mieszkał przez pewien okres w Wilnie, goszcząc w alumnacie bazyliańskim, potem bawił u Tadeusza Czackiego w Porycku, a także u Adama Czartoryskiego w Puławach, gdzie zachę­ cono go do spisania wspomnień, które w rękopisie dedykował księżnej Izabeli Czartoryskiej. Przez kilka następnych lat mieszkał u Aleksandra Chodkiewicza, później otrzymał w darze od Dominika Radziwiłła f o l ­ wark; gospodarował na nim z pomocą k i l k u żołnierzy z okresu powstania kościuszkowskiego, którzy wchodzili wówczas w skład uprowadzonej przez niego spod Kijowa 19 Pińskiej Brygady Kawalerii Narodowej. W roku 1817 car Aleksander I polecił zwrócić J. Kopciowi majątek jego przodków — Luszniew w pow. brasławskim na ziemi wileńskiej. Tu w osamotnieniu spędził J. Kopeć ostatnie 10 lat swego życia. Z m a r ł w 1827 r. i został pochowany w kaplicy grobowej miejscowego kościoła. * Etnograficzne zainteresowania J. Kopcia nie ograniczały się jedynie do pełnienia wnikliwych obserwacji życia napotkanych po drodze grup etnicznych. Powracając do kraju wiózł on bogate zbiory etnograficzne,, które pozostawił u Tadeusza Czackiego w Porycku oraz w Świątyni Sybilli w Puławach . Warto również dodać, że lwią część tej kolekcji w drodze powrotnej z zesłania zmuszony był pozostawić komendantowi Jakucka, ten bowiem „[...] znając cenę tych osobliwości, znać na prezent do Petersburga potrzebując coś podobnego, wymógł i wymusił na mnie oddanie prawie wszystkiego tego, com posiadał. Nie mogłem mu odmówić, ani żadnego oporu czynić — wspomina po latach J. Kopeć — gdyż bardzo się lękałem, aby mnie nie zatrzymał w porcie pod pozorem niemożności wysłania mnie przez transport jakucki" . Jako źródło etnograficzne Dziennik J. Kopcia dostarcza wiele interesu­ jącego i zróżnicowanego materiału. Obok opisów kultury materialnej odnajdujemy na jego stronach równie bogate wiadomości z dziedziny kultury społecznej i duchowej. Przekazane relacje mają dużą wartość historyczną zarówno dla badaczy zajmujących się rekonstrukcją ówcze­ snej kultury ludów Syberii, jak też i dla etnografów zajmujących się; 22 2S 2 2 P o d j ę t a p r z e z e m n i e p r ó b a o d s z u k a n i a t y c h z b i o r ó w n i e p r z y n i o s ł a do d n i a dzisiejszego spodziewanego rezultatu. Nie wiadomo t e ż , w j a k i c h o k o l i c z n o ś c i a c t i one z a g i n ę ł y . 2 3 czych Dziennik Józefa Kopcia, brygadjera sporządzony, B e r l i n 1863, s. 214. wojsk polskich, z rozmaitych nót doryw­ �99 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A dawnym układem etnicznym tego olbrzymiego obszaru. Nabyta w czasie służby wojskowej znajomość kartografii oraz umiejętność szybkiego orientowania się w terenie pomogły zapewne J. Kopciowi w czynieniu obserwacji nad rozsiedleniem poszczególnych ludów oraz ich egzotyczną kulturą. Innym składnikiem treściowym Dziennika są liczne opisy zesłańczego szlaku i jego przyrody, a także interesujące relacje o wielu przygodach autora. Właśnie w opisie przygód z podróży uwydatnia się najpełniej postać autora, którego poznajemy jako zdolnego obserwatora umiejącego podpatrzyć niejeden szczegół, co raz jeszcze przemawia za względnie dokładną rejestracją podanych przez niego faktów, wyłączając szereg nieścisłości zawinionych przede wszystkim na skutek wielkich uogólnień oraz wynikłych z powodu braku możliwości robienia choćby skromnych notatek podczas pobytu na zesłaniu. Baje też J. Kopeć o sprawach dziwnych, nie mających potwierdzenia u innych współ­ czesnych mu podróżników i badaczy Syberii. W tym względzie odbija się na nim duch epoki, zabarwiający spostrzeżenia kolorytem fantazji, mającym zapewnić większą poczytność Dziennika pozostającego i tak w żywej pamięci rodaków z X I X stulecia. W wieku X I X Dziennik stanowił interesującą lekturę i doczekał się szeregu wznowień, a przed ogłoszeniem całości poszczególne jego frag- R y c . 4. D r o g ę p o w r o t n ą z K a m c z a t k i w o d b y ł J . K o p e ć na saniach zaprzężonych psy Op. cit. Autor ilustracji nie znany �100 A N T O N I KUCZYŃSKI 24 menty ukazały się w warszawskiej „Gazecie Literackiej" ; przedruk ich zamieszczono później w „Sybirskim Wiestniku" . Zapomniane dzisiaj wspomnienia J. Kopcia nie powinny ujść uwadze współczesnych historyków literatury, a publikowane tu materiały etnograficzne w y ­ znaczą mu zapewne należne miejsce na kartach historii etnografii polskiej. Po tych uwagach o charakterze wstępnym — może trochę przy­ długich, ale koniecznych do zorientowania czytelnika w tym nieopracowanym do dzisiaj zagadnieniu, jakim jest wkład Polaków w badania etnograficzne nad ludami, egzotycznymi — przejdziemy z kolei do szcze­ gółowego przedstawienia relacji J. Kopcia o ludach Syberii, a przede wszystkim o tubylcach Kamczatki — Kamczadali. Już na pierwszym etapie tułaczej wędrówki zetknął się J. Kopeć z Tatarami syberyjskimi (Tatarzy) , których liczne osady rozciągały się wówczas w okolicach Kazania. Z treści jego informacji wynika, że w okolicach Kazania: 25 26 „[...] m o ż n a l i c z y ć n a j m n i e j d w u c h k r o ć sto t y s i ę c y r ó ż n y c h T a t a r ó w , k t ó r z y u p r a w i a j ą z i e m i ę i o p ł a c a j ą b a r d z o drogie p o d a t k i , c z ę ś ć f u t r a m i , c z ę ś ć p i e n i ę d z m i . W tej s t r o n i e j e s z c z e m a ł o z w i e r z a i nie t a k p i ę k n e , j a k w d a l s z y c h s t r o n a c h S y b e r y i ; w t y m m i e ś c i e j e s z c z e n i e z n a j d u j ą s i ę sobole t y l k o p o p i e l i c e , r y s i e , k u n y , b o b r y i n i e d ź w i e d z i e , k t ó r y c h m a j ą dostatek. Po t y c h l a s a c h K a z a ń s k i c h n a d r o d z e do T o b o l s k a n a j w i ę c e j m i e s z k a r ó ż n e j h o r d y , k t ó r e u p r a w i a j ą z i e m i ę i p o l o w a n i e m s i ę b a w i ą . [...] T a t a r o w i e u b i o r e m z b l i ż e n i s ą do T u r e c k i e g o . K o b i e t y c h o d z ą w z a w o j a c h i n o s z ą m a t e r i e bogate, k t ó r e k u p u j ą od B u k a r s k i c h naro­ d ó w . K o b i e t y s ą p i ę k n e i bogato s i ę u b i e r a j ą , p r z y p a d k i e m i c h m o ż n a k i e d y w i d z i e ć ; [...] m a j ą s w o j e s e r a j e i po k i l k a ż o n u t r z y m u j ą . W d o m a c h c z y s t o ś ć n a j w i ę k s z a ; dwie kondygnacje ł a w e k kobiercami i dywanami w y ś c i e l a n e , siadają nogi n a k r z y ż z a ł o ż y w s z y . W k a ż d y m p r a w i e d o m i e m a j ą k o ł o p i e c ó w w p r a w i o n e kotły, w k t ó r y c h oparzają m ł o d e gołąbki i najgustowniejsze robią potrawy. 2 7 C e r e m o ń j e ś l u b ó w ; k a w a l e r k i e d y s i ę s t a r a o p a n n ę , p o s y ł a do n i e j k o n i a , k t ó r e m u j e ż e l i w p l e c i e w g r z y w ę w s t ą ż k ę , o d s y ł a go n a z a d i p e w n y m jest j e j r ę k i . C e r e m o ń j e d a l s z e tego o b c h o d u n a ś l a d u j ą Ż y d ó w , k a ż d y z w e s e l n i k ó w m u s i z j e ś ć c a ł ą k u r ę , a ż y w e p r z e r z u c a j ą p r z e z g ł o w y m ł o d y m , aby l a t a ł y , i i n n e t y m p o d o b n e d z i w a c t w a w y k o n u j ą " (s. 30—32). Jakkolwiek zbyt skąpe są powyższe informacje o Tatarach syberyj­ skich, podkreślić jednak należy, że znajdują one potwierdzenie w innych źródłach z tego zakresu. Lud ten będący już zależnym w czasie wędrówki 2 4 2 5 2 6 nimy 2 7 J. K o p e ć , J.. K o p e ć , Obyczaje kamczackie, Kamczatskie obyczaji, , , G a z e t a L i t e r a c k a " , n r 6: 1821. „ S i b i r s k i j W i e s t n i k " , n r 14: 1821. W artykule p o s ł u g u j ę się p r z y j ę t y m i dzisiaj n a z w a m i l u d ó w Syberii, p o d a n e w Dzienniku umieszczam w nawiasach. a etno- C h o d z i tu z a p e w n e o k t ó r ą ś z g r u p e t n i c z n y c h w c h o d z ą c y c h w s k ł a d t i u r s k i e j g r u p y a ł t a j s k i e j r o d z i n y j ę z y k o w e j — B a s z k i r z y , K i r g i z i , TJzbecy, TJjgurowie, Nogajcy, K u m y k i i inni. �RELACJE JOZEFA 101 KOPCIA J. Kopcia od państwa moskiewskiego zachował jednak swą prężność gospodarczą z okresu panowania chana Kuczuma, który władając Cha­ natem Sybirskim uporczywie przeciwstawiał się kolonizacji rosyjskiej. Ostatecznie jednak w roku 1598 doszło do zdecydowanej klęski Kuczuma, a Rosjanie umocnili swe panowanie nad terenami byłego Chanatu Syberyjskiego, czyniąc Tatarów syberyjskich swymi poddanymi. Wróćmy jednak do następnych spostrzeżeń J. Kopcia o tubylcach mieszkających na zachód od Uralu. Na następnych stronach Dziennika znajdują się informacje o małym ludzie zaliczanym do fińskiej grupy uralskiej rodziny językowej t j . Marijcach zwanych też w starszej litera­ turze Czeremisami, u których kobiety ,,[...] z r ę c z n i e i ś m i a ł o n a k o n i a c h j e ż d ż ą , z ł u k ó w s t r z e l a j ą , n a i n s t r u m e n t a c h grają, k t ó r e same r o b i ą na fason naszej gitary, struny z w ł o s ó w k o ń s k i c h ; k t ó r a j e s z c z e jest p a n n ą , ta n o s i p l e c i o n y w a r k o c z z w ł o s ó w k o ń s k i c h p r a w i e do s a m e j ziemi, na k o ń c u warkocza r ó ż n e dzwoneczki, p o ś r o d k u srebrne sztuki, k t ó r e roz­ d z i e l a j ą w ł o s y " (s. 32—33). Jak widzimy z powyższych uwag, J. Kopeć dał nam jedynie drobne okruchy informacji o kulturze tego ludu, i to informacji na ogół mało oryginalnych niemniej jednak prawdziwych chociaż opartych na pobie­ żnej obserwacji. Jeżeli idzie o inne wiadomości z zakresu etnografii, to równie skąpe, jak o Marijcach, są dane o Umdurtach (Wodziaki) znanych także pod nazwą Wotjaków. Lud ten według relacji J, Kopcia różni się od Marijców tym, że uprawia więcej ziemi, a także posiada ,,[...] u b i ó r z u p e ł n i e o d m i e n n y , k o b i e t y n o s z ą c z a p k i w y s o k o ś c i ł o k c i a do g r e n a d i e r s k i c h z m a t e r i i b o g a t y c h , r ó ż n y m i f r a n z l a m i p r z e p l a t a n y c h ; cała w y s z y w a n a bardzo pracowicie w ł ó c z k a m i ; zwierzchnie suknie n a j w i ę c e j b u k a r s k i c h . M ę ż c z y ź n i zaś nie są eleganci, n o s z ą zwierzchnie suknie z z w i e r z a , z p s ó w , z k o ń s k i e j s k ó r y " (s. 33). podobne bielizna materii różnego Lektura powyższej informacji jest za skromna, aby budować na niej zbyt pozytywne opinie o etnograficznych zainteresowaniach J. Kopcia. Dodajmy jednak, że słusznie podkreśla on fakt, iż kobiety wśród U m durtów noszą „czapki wysokości łokcia podobne do grenadierskich", gdyż rzeczywiście właściwe im nakrycia głowy, tzw. „ajszone", były bardzo wysokie i posiadały kształt ściętego stożka . Z innych informacji etnograficznych zawartych na kartach Dziennika wymienić jeszcze należy skąpe materiały dotyczące Chantów (Ostjaków), z których wynika, że uprawiali oni wówczas ziemię, a także trudnili się 28 S. T о к a r i e w , Etnografia narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 157. �102 ANTONI KUCZYŃSKI MitetfjHii* włode pturtwo, ш'Шт wtoáy »щ plavý i mm most outs | » Ш t*i«& W « ( j * *&© to pnwbjrw* w tmvmdk ««А" Ьгшрш! K e l t i potoków wpmdbjącyeli 4o мояш» JKMO» ешмЫе poleją na to pteotwo. Imiief • á głębi tsék % ¡MMMU, tjnąee я* i ą i | щ | ц i odbijają míetíamí. Юдаяй I » « ptefcą, go* teją i jedzą; potem saowo podob** połowo* *ie robią, « I póki pteotwo aie odleei. R M B acodale harézo tą leniwi i «кркштегад, Ы posjadawsxy вага* aáobfeao, pośoiaj ргоож Mik* dai «rą gioćejMu Rye. 5. J . K o p e ć , Dziennik podróży. 90 z o p i s e m p o l o w a n i a Faksymile n a ptactwo strony wodne polowaniem używając w t y m celu łuku. W dalszej drodze do Irkucka, w okolicach Niżnego Udyńska, J. Kopeć zetknął się z Tofałarami (Karagazy), „[...] k t ó r z y m a j ą s t a d a w i e l k i e r e n i f e r ó w i p r z y j e ż d ż a j ą reniferami. z futer miotu Zimą w lasach i pomiędzy górami odkryta całe swoje zwierza jest biały domki pobliższe, i to w s z y s t k o lasy i z taborem jedzą d y m wychodzi. reniferowy swoim bez ż a d n e g o — A.K.], przenoszą namioty Gdy wypasą miejsce k t ó r y , gdy w y j e d z ą , się w braku. Zabierają obrażą przewożonych dzieci, które w mają i u w i e r z c h u tego n a ­ dalsze dzieci, miejsce. swoje krobeczkach jedno, zabierają Wybiwszy rekwizyta, na reniferach przewożą, które tak są z m y ś l n e , że przechodząc nie przywiązane" dziura, którędy [chrobotek c z ę s t o do tego m i a s t a mieszkają, i palą ogień w środku, koło którego się ogrzewają to j e s t m e c h gęste i latem są do przez nich (s. 38). Ten krótki, ale oryginalny opis kultury Tofałarów znajduje potwier­ dzenie w innej literaturze przedmiotu , a w piśmiennictwie naszym stanowi pierwszą wzmiankę o t y m ludzie, który jest najdalej na wschód wysuniętym szczepem tureckim w południowej Syberii, a zamieszkiwane przezeń obszary znajdowały się na północno-wschodnich zboczach Gór Sajańskich, w dorzeczach Gutary, Biriusy, Udy, I j i , Oki, Kanu i Kamy, a w okresie peregrynacji J. Kopcia rozciągały się jeszcze bardziej na zachód w dorzecza Aguli i Taguli. Kreśląc obraz kultury Tofałarów 29 M M i ę d z y i n n y m i : T . C h o d z i d ł o , Karagasi—Tofałary, „ L u d " , t. 46: 1961; N . W . Z a l e s k i , К etnografii i antropologii Karagasów, [ w : ] Trudy Antropologii Obszczestwa pri Impieratorskoj Akadiemii Wojennoj, t. 3, S t . P i e t i e r s b u r g 1898. �103 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A autor miał dość poprawne wyobrażenie o systemie ich gospodarki, k t ó r a polegała nie tylko na zbieractwie, ale cechowało ją także myślistwo dostarczające mięsa oraz skór na odzież i do pokrywania przenośnych stożkowych szałasów oraz do opłacania podatku, tzw. „jasaku". O innych grupach etnicznych pisze J. Kopeć w Dzienniku, w drodze powrotnej z Kamczatki: „[...] O t r z y s t a w i o r s t od I r k u c k a s p o t k a ł e m d z i k i e l u d y , k t ó r y c h z o w i ą B r a c k i e n a r o d y , i te m n i e d o s t a w i ł y k o ń m i w p o w o z a c h do I r k u c k a . T e n a r o d y s ą b a r d z o liczne, m a j ą wiele koni i b y d ł a ; z c a ł y m swoim taborem w y n o s z ą s i ę na z i m ę do l a s ó w i t a m p r z e m i e s z k u j ą . N a lato z a ś d l a p a s z y b y d ł a w r a c a j ą n a p ł a s z c z y z n y , koło Irkucka leżące. C a ł y t e n n a r ó d n a j e d n y m p r a w i e r o z k ł a d a s i ę m i e j s c u i do d w ó c h m i l z a j m u j e z i e m i . R o b i ą doczesne z z i e m i l e p i a n k i , co z d a l e k a w y g l ą d a j a k n a j ogromniejsze miasto. N a d k a ż d y m n i e m a l m i e s z k a n i e m s ą powywieszane skóry j e l e n i e n a b a r d z o d ł u g i c h ż e r d z i a c h , co z n a c z y o f i a r ę d l a B o g ó w . U b i o r y t y c h l u d ó w s ą d z i w a c z n e , ze s k ó r j e l e n i c h i k o ń s k i c h . F i z j o n o m i e n a j s t r a s z n i e j s z e , t w a ­ rze oliwkowate i szerokie; religia p o g a ń s k a ; szamanki, czyli Sybille, i u n i c h s ą w modzie. R o l i nie u p r a w i a j ą , c h o c i a ż ziemia jest ż y z n a w okolicach I r k u c k a . Ż y j ą m i ę s e m , m l e k i e m "koni i b y d l ą t . O p ł a c a j ą p o d a t e k c z ę ś c i ą w p i e n i ą d z a c h , c z ę ś c i ą w f u t r a c h , k t ó r e z a s p r z e d a ż k o n i i b y d ł a d o s t a j ą " (s. 157—158). Wnosząc z charakterystyki trybu życia opisanej powyżej grupy etnicznej sądzić należy, że autor miał tu na myśli Buriatów, lud mongolskiego pochodzenia, którego obecność w okolicach Irkucka po­ świadczają inne materiały z końca X V I I I stulecia . Dodać t u także należy, że w źródłach rosyjskich z X V I I stulecia lud ten występuje pod nazwą „ b r a t y " lub „bratscy ludzie", a etnonim Buriaci, Buriat przeszedł do Rosjan w X V I I I stuleciu poprzez ludy tiurskie z okolic górnego Jenisieju, którzy nazywali Buriatów — „pyrat" . Jedno z następnych twierdzeń autora, że Buriaci „robią doczesne z ziem lepianki", polega zapewne na nieporozumieniu, gdyż właściwym dla nich mieszkaniem jest jurta wykonana z wojłoku lub ośmiograniasty budynek zrębowy o dachu pokrytym ziemią. Pozostałe wiadomości o t y m ludzie zgodne są z prawdą i znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu, między innymi u M . Krołowa , N . Razumowa i K . Stukowa . 30 S1 32 S 3 M 3 0 D o z a g a d n i e n i a tego zob.: В . O . D o ł g i c h , Rodowoj i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, M o s k w a 1960, s. 294—325, o r a z m a p a n a k o ń c u k s i ą ż k i ; А . Р . О к ł a d n i к o w , Oczerki istorii zapadnych burjat-mongołow, Lenin­ g r a d 1937. 3 1 T о к a r i e w , op. 8 2 M . К r o ł o w , Oczerk Irkutsk cit., s. 447. ekonomiczeskogo byta inorodcew Sieleginskogo okruga, 1896. 3 3 N. R a z u m o w , 3 4 K. S t u k ó w , Zabajkale, Oczerki St. Pietiersburg mongoło-burjat, 1899. koczujuszczych „Zapiski Sibirskogo Otd. Russk. Gieograficzeskogo w Wostocznoj O b s z c z e s t w a " , t. 8: 1865. Sibiři, �104 A N T O N I KUCZYŃSKI Skoro aaatąpi zima, z donów letaieh, które mają jedne * kory drugie же skór jele­ nich, wynoszą etę do lochów podziemnych. Jurtami zwaoycb. Kopią w ziemi dlogte korytarze i aale, eembrojąe wewnątrz drze­ wem i po czterdzieści lob piecdzieaiąt ooob zgromadzają się, to jeat cała jteh familija. Moją w ¿rodko komin, na którym nieustanny trwa ogíen $ left tylko jeden do mieszkania słały za okoo i drzwi. Míéw» do tego je•zęzę kaide małżeństwo namiot z futer jele­ nich, lampo od dwóch garcy wydrążoną e kamienia} nalewają wieloryba tłnoloseią, w тщшт kaotn kładą meeh wyaezzooy. Ta lampa pali ate kilka dni, oiwiee* i ogrzewa razrm» p « * niej kobiety odbywają wszelkie awe roboty i szycia. Ryc. 6. J . ( K o p e ć , ny Dziennik 98 z o p i s e m podróży. ziemianki Faksymile stro­ kamczadalskiej Równie fragmentaryczne jak poprzednie są zamieszczone na stroni­ cach Dziennika informacje o Jakutach. Płynąc rzeką Leną do Jakucka mijał zapewne J. Kopeć osady Jakutów, z którymi spotkał się także w drodze do Ochocka. Pisząc o nich autor wspomina: „[...] i Rodzaj tych ludzi, koloru hebanowego, w ł o s y koniach się bardzo ubierają; mężnie suknie jeżdżą, mają licznymi trawami, włosami lają, są czerstwe dwanaście Język bardzo m a j ą nieustannie dają, Xsiążąt gadają t o ż samo i karłowaty, ze z łuków skór, na Kniaziów, obfity, celnie malują ale strzelają. [...] z Narody rodu tatarskiego, o polowaniu nierównie łękowate, Kobiety oczy wielkie bardzo farbami i pracowicie zimno. którzy p o d o b n y do o zwierzętach, i kobiety, najwięcej jak u koni, silni nadzwyczajnie, koni i innych z w i e r z ą t , konno wytrzymałe albo nogi c z a r n e i grube, jeżdżą tamborują i z łuków jakuckie swojego i kiedy biorą s i ę ze i o marach, które więcej mają konwersacji dzielą na pięknie roz­ strze­ się na pierwszeństwo. sobą im o się schodzą, widzieć Szamanach i w i d z e n i a c h r ó ż n y c h " (s. 46—48). W dalszych partiach Dziennika zamieszczone są informacje na temat kontaktów handlowych J a k u t ó w z Rosjanami, którzy za tanie świecidełka nabywali od tubylców skóry zwierząt futerkowych. Pisząc o handlu �105 RELACJE JOZEFA KOPCIA wspomnieć jeszcze należy o jednym ciekawym sposobie pozyskiwania skór futerkowych. Oto on: , „[...] K o m e n d a n t w dnie n i e k t ó r e z a p r a s z a ł N a c z e l n i k ó w j a k u c k i c h n i b y d l a o ś w i a d c z e n i a j a k i e g o ś monarszego rozkazu. K a z a ł im w k i l k u k o t ł a c h jeść, g o t o w a ć i c z ę s t o w a ć i c h p r z y g o r z a ł c e , k t ó r a t a m jest b a r d z o droga. K a ż d e j z j a k u c k i e j starszym p r z y w i ó z ł jemu w prezencie k i l k a n a ś c i e najczarniejszych s o b o l ó w , c z y m rnu b y ł s i ę z a w s z e dobrze n a g r o d z i ł " (s. 49). Skoro już mowa o kontaktach handlowych warto przytoczyć jeszcze jeden wycinek z Dziennika mówiący o tym, że kupcy po przybyciu do Jakucka czynią w t y m mieście przygotowania do wyprawy na wybrzeże Morza Beringa, do portu w Ochocku. Goszcząc przejazdem w Jakucku „[...] b y d ł o z a b e z c e n k u p u j ą i r z n ą , m i ę s o w ę d z ą , a w s k ó r y m o k r e b y d l ę c e o b s z y w a j ą s w o j e t o w a r y . S t a r a j ą s i ę z a c h o w a ć po c z t e r y k a m i e n i e w a g i [ k a m i e ń — d a w n a p o l s k a j e d n o s t k a m a s y = 32 f u n t o m = 13 k g — A . K . ] , g o d z ą J a k u t ó w z k i l ­ k u t y s i ą c a m i k o n i , n a k a ż d e g o k o n i a z a w i e s z a j ą w a g i po c z t e r y k a m i e n i e z k a ż d e j strony, a jeden k a m i e ń wagi na ś r o d k u u m i e s z c z a j ą , i tak m a j ą c j u ż wszystko p r z y g o t o w a n e , b i o r ą ż y w n o ś ć t r z e c h m i e s i ę c z ń ą . J a k u c i m a j ą z a ż y w n o ś ć d l a siebie, poprzewieszane na koniach w o r y s k ó r z a n e , a nalane mlekiem, z k t ó r e g o potem m a s ł o robi się. M a j ą też m i ę s a b y d l ę c e w ę d z o n e , a kiedy ich zabrakuje, jedzą i konie. N a m i e j s c u chleba m a j ą g o m ó ł k i z k o r y d r z e w a l i s t w i n i c y [modrzew — A . K . ] , k t ó r a p o d o b n a jest b a r d z o do n a s z e j j o d ł y . O b d a r ł s z y p i e r w s z ą s k ó r ę z d r z e ­ w a , d r u g ą b i o r ą do j e d z e n i a , s u s z ą i m i e s z a j ą z c z ę ś c i ą m ą k i ż y t n i e j , k t ó r ą d o s t a j ą b a r d z o drogo od k u p c ó w R u s k i c h w J a k u c k u m i e s z k a j ą c y c h " (s. 50—51). 3 5 Dopełniając obrazu informacji o Jakutach wspomnieć należy o t y m , że cały szereg gór, urwisk, skał, wodospadów uważają oni za święte i podczas przechodzenia w sąsiedztwie tych p u n k t ó w składają ofiary właścicielom tych miejsc, rzucając choćby drobną monetę, trochę jedze­ nia, kolorową szmatkę lub włosy końskie . Na zagadnienie to zwrócił uwagę J. Kopeć podając, że w drodze do Ochocka .,[...] na każdą górę kiedyśmy się wdarli, Jakuty czynią nabożeństwo i od każdego konia wyrwawszy włosy, zawieszają na drzewach" [s. 52]. Wspomniane relacje o Jakutach i ich kulturze znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu , a jeśli idzie o zagadnienie kontaktów handlowych, to przyznać należy J. Kopciowi słuszność, jeśli wspomina o t y m , że handel .kupców rosyjskich z tubylcami polegał przede wszy­ stkim na grabieży i oszustwie. Od chwili założenia Jakucka (1632) przez 36 37 3 5 Jeszcze miazga pod drzewna koniec X I X stulecia w powszechnym (cambium). Przygotowywano użyciu ją z m ł o d y c h była sosen u lub Jakutów modrzewi ś c i ę t y c h n a w i o s n ę , z k t ó r y c h z d z i e r a n o ł y k o i suszono go w s ł o ń c u . P o w y s u s z e n i u m i e l o n o go i m i e s z a n o 3 6 z mąką, W. S i e r o s z e w s k i , którą Dwanaście nabywano lat s. 285—286. 3 7 Sieroszewski, op. cit., t. 1—2. w od k u p c ó w r o s y j s k i c h . kraju Jakutów, t. 2, K r a k ó w 1961, �A N T O N I KUCZYŃSKI 106 Piotra Biekietowa, miasto to stało się siedzibą nowo utworzonego woje­ wództwa jakuckiego i głównym punktem dalszej ekspansji rosyjskiej na nie zbadane jeszcze obszary Azji północno-wschodniej. Pewnych wyjaśnień wymaga jeszcze stwierdzenie, że Jakuci „dzielą się na dwa­ naście Xsiążąt albo Kniaziów, którzy z rodu swojego biorą pierwszeń­ stwo". Chodzi t u zapewne o podkreślenie jakuckiej organizacji rodowej, która przetrwała u nich do początków X X stulecia. Jeszcze W. Sieroszew­ ski badający k u l t u r ę J a k u t ó w pod koniec wieku X I X stwierdza, że „Jakuci dzielą się na rody (aga usa), naslegi i ułusy" , przy czym rody łączą się w naslegi, naslegi w ułusy, którymi zarządzają naczelnicy rodo­ w i , tzw. „tojonowie", określani przez administrację rosyjską „kniaźcami, znamienitymi. ludźmi ułusów" . 38 39 Ryc. 7. W y g l ą d z e w n ę t r z n y z i e m i a n k i k a m c z a d a l s k i e j К. К a r u t z, Die Vótfcer Nord- und Mittet-Asiens, Stuttgart 1925, S. 17, rys. 2 Jeżeli idzie o inne szczegóły z zakresu etnografii Jakutów, znane autorowi Dziennika, to wypada nadmienić, że słusznie zauważył on, iż język ich „podobny do tatarskiego", lud bowiem ten stanowi najdalej wysuniętą na północny wschód A z j i tiurską grupę ałtajskiej rodziny językowej. Najskromniejsze informacje etnograficzne zawarte w Dzienniku dotyczą Ewenów, ludu, którego enklawy dochodziły w okresie w ę d r ó ­ wek J. Kopcia do wybrzeży Morza Ochockiego począwszy od rzeki Uda na południu aż do Penżyny na północy . Z relacji o tej grupie etnicznej 40 3 8 3 9 4 0 S i e r o s z e w s k i , op. cit., t. 2, s. S i e r o s z e w s k i , op. cit., s. 97. I. S. G u r w i с z, Etniczeskaja 77—78. istorija siewiero-wostoka Sibiři, Moskwa �107 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A dowiadujemy się, że hodowla reniferów była tu zajęciem podstawowym dostarczającym skór na potrzeby gospodarcze, a przede wszystkim mięsa. O spotkaniu z t y m ludem autor pisze: Naszliśmy Tunguzów [Ewenów z n a l e ź l i ś m y pod d o s t a t k i e m byli nam wielce radzi; i bardzo b y ł smaczny. się traktują wszelkiej zabili — A.K.] z żywności młodego T u wszelkie wielką jelenia, narody na i bez niego o b e j ś ć s i ę n i e m o g ą " trzodą d l a siebie którego każdym jeleni, i dla p s ó w . język weselu sam u których Tunguzowie gotowałem i biesiadach nim (s. 151). Przejdźmy następnie do nieco obszerniejszych relacji o ludach Sy­ berii, które posiadają w znaczniejszej części charakter najzupełniej ory­ ginalny. Powracając z Kamczatki spotkał się autor Dziennika z połud­ niową grupą mieszkańców Półwyspu Czukockiego — Czukczami reniferowymi. Pisząc o nich informuje: „[...] K u c y p l o w i A z j i do C z u k c z ó w b l i s k o M o r z a L o d o w a t e g o o s i a d ł y c h n i e ­ k t ó r e kolonie i miasteczka s ą z b l i ż o n e , w k t ó r y c h r ó ż n e narody m i e s z k a j ą , wiele S y b e r y j a n ó w , M o s k a l i i p o s ł a n y c h n a o s a d ę . P o t y c h o s a d a c h s ą g a r n i z o n y od n a p a d u C z u k c z ó w . W i e l e t a m p r z e b y w a k u p c ó w futer, gdzie n a j w y b o r n i e j s z e z n a j d u j ą s i ę sobole, popielice i l i s y c z a r n e , n a j b a r d z i e j d l a C z u k c z ó w i K o r i a k ó w , z k t ó r y m i c h c ą m i e ć handel. J a k o ż i b y l i z b l i ż e n i do n i c h w d o b r e j h a r m o n i i i p r z e z t ł u m a c z ó w d o k á z a l i , ż e b y ł o miejsce wyznaczone, d o k ą d C z u k c z o w i e z w i e l k ą liczbą i taborem na jele­ n i a c h p r z y b y w a l i . B a r d z o w i e l e od n i c h M o s k a l e i S y b e r i a n i e p r o f i t o w a l i , d a j ą c i m za sobole, k u n y i i n n e f u t r a w z a m i a n ę t y t u ń , ż e l a z n e g a r k i , p a c i o r k i , r ó ż n e ż e l a s t w a i i n n e c a c k a . K i e d y z a b r a k ł o M o s k a l o m t y t u n i u , m i e s z a l i l i ś c i e od k a p u s t y ; na c z y m s i ę C z u k c z o w i e poznawszy, w k o ń c u jeszcze dowiedli s w o j ą c n o t ę i p r z y ­ j a ź ń . [...] I d z i e M o s k a l o m n a j w i ę c e j o to, a b y p o d b i ć C z u k c z ó w d l a p o r t u i o d k r y c i a s t a m t ą d w s c h o d n i o - p ó ł n o c n e j A m e r y k i , k t ó r ę d y przez c i e ś n i n y K o o k p r z e c h o d z i ł i z p r z y c z y n y l o d ó w z w r ó c i ć m u s i a ł [chodzi t u o t r z e c i ą w y p r a w ę J . C o o k a o d b y t ą w l a t a c h 1776—1780, podczas k t ó r e j d o t a r ł on do C i e ś n i n y B e r i n g a — А . К . ] . C z u k c z o w i e p r z e j e ż d ż a j ą n a ł o d z i a c h s k ó r z a n y c h i s t a j ą trzeciego d n i a n a brzegach Ziemi Nowej, a p o m i ę d z y dwoma tymi ziemiami znajdują się trzy wyspy, k t ó r e oni n a p a d a j ą i o d b i e r a j ą z n i c h c a ł y m a j ą t e k . P o d ł u g w s z e l k i c h w ó j a ż e r ó w , ż a d e n t a m d u ż y o k r ę t nie m ó g ł d o t ą d w y l ą d o w a ć . J e d n i dla m i a ł k i e j wody, d r u d z y d l a m g ł y , i n n i z a ś w m a ł e j liczbie nie o d w a ż y l i s i ę , w i d z ą c na drugiej stronie brzegu t ł u m ludzi. N i k t w i ę c jeszcze nie w y l ą d o w a ł na brzegi mniemanej "Nowej A m e r y k i i r z e c z d o t ą d w ą t p l i w a , czy j e s t to p ó ł w y s e p j a k i , c z y t e ż c i ą g ł a ziemia, która s i ę m o ż e łączy z innymi dalszymi krajami Ameryki. Wnioski tylko c z y n i ą , ż e to m u s i b y ć A m e r y k a , p o n i e w a ż w i e l e d r z e w a i i n n y c h z n a k ó w p r z y ­ p ę d z a O c e a n n a brzegi A z j i , ale dotychczas ż a d n e j nie m a w i a d o m o ś c i p e w n e j " (s. 120—123). 1 Komentując powyższe wiadomości podkreślić należy, że J. Kopeć nie wiedział zapewne o wyprawie Beringa, która ustaliła ponad wszelką 1966, s. 76—83, i m a p a n a k o ń c u niej A z j i w k o ń c u X V I I I w okresie w ę d r ó w e k książki: „Rozsiedlenie w.", n a k t ó r e j p r z e d s t a w i o n o J . Kopcia. ludności północno-wschod­ z a s i ę g rozsiedlenia Ewenów �108 A N T O N I KUCZYŃSKI wątpliwość istnienie po drugiej stronie cieśniny stałego lądu. Wyspy, 0 których wspomina, to wyspy Diomedy, z których widać oba brzegi. Te geograficzne zainteresowania J. Kopcia połączone są w Dzienniku ze stwierdzeniem, że „Czukczowie przejeżdżają na łodziach skórzanych 1 stają trzeciego dnia na brzegach Ziemi Nowej". Jak widać, miał on dokładne informacje w tej sprawie, gdyż rzeczywiście źródła rosyjskie z X V I I I stulecia potwierdzają istnienie kontaktu Czukczów z Eskimosami Alaski, z którymi prowadzili oni handel wymienny oraz zbrojne po­ tyczki . W dalszych partiach Dziennika czytamy: 41 „ R o s j a n i e p o z a k ł a d a l i b l i s k o C z u k c z ó w cytadele w miejscach dla siebie n a j u ż y teczniejszych, n a d r z e k ą A n a d y r , gdzie m i e l i n a j w i ę k s z e p o ł o w y r y b i j e l e n i ; ale to n i g d y u t r z y m a ć s i ę n i e m o g ł o , b a r d z o w i e l e l u d z i z o b u s t r o n g i n ę ł o , w o s t a t k u M o s k a l e p r z y m u s z e n i z o s t a l i u s t ą p i ć . J u ż o d t e g o czasu n i e r o b i ą ż a d n e j w y p r a w y , t y l k o s z u k a j ą i c h p r z y j a ź n i " (s. 123). Ryc. M. 8. W n ę t r z e Kamanin, ziemianki Pierwsi badacze kamczadalskiej Dalekiego Wschodu, Warszawa 1953, s. 18 Opisane przez autora Dziennika kontakty czukocko-rosyjskie znaj­ dują swe potwierdzenie w bogatej literaturze przedmiotu. Pod koniec lat sześćdziesiątych X V I I I stulecia władze rosyjskie zrezygnowały 4 1 1965, I . S. W d o w i n , s. 115—116. Oczerki istorii i etnografii Czukczej, Moskwa-Leningrad �R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A 109 z ujarzmienia Czukczów drogą zbrojnych napadów. W takim stanie rzeczy jedyny na Półwyspie Czukockim ostróg rosyjski, Anadyrsk, założony w celu zaprowadzenia na obszarach północno-wschodniej Azji administracji rosyjskiej, został opuszczony w 1765 roku przez załogę wojskową i stał się najdalej wysuniętą w tych rejonach osadą handlo­ wą. Z biegiem lat władze carskie organizowały jarmarki rosyjsko-czukockie, a pierwszy z nich odbył się w 1788 r. w osadzie Ostrowno nad Anjujem. Potem przeniesiono je do innych osad m. in. do Markowska, Tumańska i Czukocka. Przedmiotami handlu były z rosyjskiej strony metalowe kotły do gotowania, tytoń, m ą k a wódka itp., ze strony czukockiej skóry zwierząt futerkowych oraz kły morsa. Równocześnie z organizacją jarmarków administracja carska przystąpiła do powolnego opodatkowywania Czukczów. Odbywało się to jednak w sposób bardziej ostrożny, aniżeli wśród innych ludów Syberii. Czukcze słynący z wojow­ niczości długo przeciwstawiali się władzy rosyjskiej, a jasak płaciły tylko te osoby, które się do tego dobrowolnie zobowiązały. W zamian za to otrzymywały one dary w postaci kotłów, noży, tytoniu oraz wódki, ale i te sposoby nie doprowadziły do całkowitego ujarzmienia Czukczów, którzy w większości wypadków pozostali niezależni od państwa carów . Wróćmy jednak do etnograficznych zapisów zawartych na kartach Dziennika. Charakteryzując kulturę Czukczów wspomina autor, że jest to ; 42 ,,[...] n a r ó d od w s z y s t k i c h i n n y c h r ó ż n i ą c y s i ę w z r o s t e m , p i ę k n o ś c i ą , f i z j o n o m i ą i s z c z e g ó l n ą d e t e r m i n a c j ą . Dzieli s i ę na k i l k a n a ś c i e r o d ó w i t y l e ż m a j ą swoich z w i e r z c h n i k ó w , w y b i e r a j ą z a ś silnych, w y s o k i c h i o d w a ż n y c h . M i e s z k a n i a ich i z w y c z a j e podobne s ą do i n n y c h l u d ó w w tej stronie ś w i a t a o s i a d ł y c h . N a z i m ę m a j ą l o c h y w z i e m i , n a lato ze s k ó r l u b k o r y s a ł a s z e . Religia, o b r z ą d k i , palenie u m a r ł y c h są u nich, j a k u s ą s i e d n i c h i m n a r o d ó w : p r ó c z tego, ż e b a r d z o s t a r y c h i c i e r p i ą c y c h w c h o r o b i e n a j b l i ż s z y p r z y j a c i e l z a ­ r z y n a , o ś w i a d c z a j ą c n a j p r z ó d , ż e z c z u ł e g o p r z y w i ą z a n i a nie d o z w o l i n i k o m u , ale swoją ręką skróci mu męczarnie. Czukczowie trafnie strzelają ż ł u k ó w , na jeleniach z r ę c z n i e jeżdżą i w zawody na ł y ż w a c h , j a k ptaki l a t a j ą . W y t r z y m u j ą z i m n a n a j w i ę k s z e i p r a w i e wszystko s u r o w e j e d z ą ; c h c ą c i c h p o d b i ć potrzeba l u d z i i m p o d o b n y c h , a b y t e ż w s z y s t k o w y t r z y m a ć m o g l i . W czasie, k i e d y M o s k a l e n a p a d a l i n a n i c h w z a ł o ż o n y c h c y t a d e ­ l a c h , a gdy oni w i d z i e l i , ż e i m p o d o ł a ć n i e m o g ą , dzieci s w o j e i ż o n y z a b i j a l i , a b y s i ę n i e d o s t a ł y n i e p r z y j a c i e l o w i , s a m i z a ś z w i e l k i e j o d w a g i g i n ę l i " (s. 124—125). W innym miejscu J. Kopeć opisuje spotkanie z Czukczami, które nastąpiło w drodze powrotnej z Kamczatki. Oczekując takiego spotka­ nia 4 2 G u r w i e z, op. c o w a , Czukczi, skwa—Leningrad cit., s. [w:] Narody 1956, s. 115—116; W . Sibiři, 900—901.. W . A n t r o p o w a, W . G . K u ź n i e - [pod r e d . M . G . L e w i n a i L . P . P o t a p o w a ] , M o ­ �110 A N T O N I KUCZYŃSKI ,,[...] m i e l i ś m y i innych cackach: język, a mimo trzydziestu dla n i c h n i e k t ó r e p r z y g o t o w a n e p r e z e n t a w do tego j e s z c z e m i e l i ś m y największego Czukczów pośpiechu jadących na jeździe jeleniach soboli p o p r z e w i e s z a n y c h z m i ę s e m , bo p i e r w do m o j e j k i b i t k i , w tłumacza, w nie który mogliśmy z polowania sidłach były tytuniu, dobrze [...] ich Mieli szkiełkach posiadał ich uniknąć. Do z sobą wiele łowione. Przyskoczyli zdarli kaptur futrzany i przypatrywali się twarzy, naj­ którym j a z a r a z p r z y g o t o w a n e p r e z e n t a d a w a ł e m . B y l i z tego b a r d z o k o n t e n c i i w z a j e m n i e rzucili do mojego powozu k i l k a n a ś c i e soboli i t r z y niespodziewanie i s z c z ę ś l i w i e r o z s t a l i ś m y expedycyje wdzięczna w posłane za swe rozbili. ocalenie, Wszyscy tedy dwie więc a najwięcej t y t u n i u i i n n y c h c a c k a c h " (s. czarne. T a k się z nimi, k t ó r z y przed k i l k a laty lisy na Kamczadale tłumaczowi, i pół cała któremu świta była zrobiliśmy mi składkę 146—147). Konfrontując wiadomości J. Kopcia z materiałami z bogatej lite­ ratury przedmiotu podkreślić należy, że nakreślony przez niego obraz Czukczów i ich kultury zgodny jest ze stanem rzeczywistym . Po­ twierdzenia tych relacji należy szukać przede wszystkim w wyczerpują­ cej pracy W. Bogoraza , członka amerykańskiej wyprawy Jesup North Pacyfic Expedition (1900—1902), który w oparciu o własne badania etnograficzne wśród Czukczów dał wyczerpujący obraz ich kultury. Zaznaczyć jednak należy, że trochę niejasna jest informacja, jakoby Czukcze używali renów do jazdy wierzchem. W t y m jedynym tylko wypadku krytycyzm autora Dziennika nieco zawodzi. Dziś wiemy do­ kładnie, że te ludy, które nie znały dojenia reniferów, nie praktykowały też używania ich do jazdy wierzchem, ani jako zwierząt jucznych. B y l i to Ugrowie, Samojedzi (wyjąwszy część Samojedów leśnych, k t ó ­ r y m renifery służyły za zwierzęta pociągowe, pod wierzch i juczne), część Ewenów i Jukagirów oraz wszyscy Koriacy i Czukcze . W pewnej partii Dziennika wspomina autor o mieszkańcach Wysp Kurylskich — Aleutach, z którymi zetknął się podczas podróży na Kamczatkę. Jednakże są to wzmianki zupełnie marginesowe, nie dające żadnych konkretnych materiałów, niemniej jednak przebija przez nie postawa rzetelnego obserwatora gwarantująca prawdziwość i obiekty­ wizm zebranych faktów. 43 44 45 „[...] G d y ś m y p r z y b y l i do i c h k o l o n i i — w s p o m i n a J . K o p e ć — z n a l e ź l i ś m y m i e s z k a n i a z k o r y , w i e l e k o b i e t i l u d z i po t y c h m i e s z k a n i a c h . N i e k t ó r e d o m y b y ł y ze s k ó r j e l e n i o w y c h m a l o w a n e i w y s z y w a n e r ó ż n y m i d e s e n i a m i z w ł o s ó w 4 3 M i ę d z y i n n y m i : N . F . К a 11 i n i к o w , Nasz krajnij Siewiero-Wostok, t i e r s b u r g 1912; S a r y c z e w , op. cit.; F . W r a n g e l , Putieszestwie po bieriegam Sibiři i po Ledowitomu morju sowierszennoje w 1820, 1821, i 1824 gg., M o s k w a 1948; W d o w i n , op. cit. St. P i e ­ siewiernym 1822, 1823 4 4 W . B o g o r a z, Czufcczi, t. 1 i 2, L e n i n g r a d 1934, 1939. M . G . L e w i n , G . M . , W a s i l e w i c z , Tipy oleniewodstwa dienije, „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i a " , n r 1: 1951, s. 63—67. 4 5 i ich proischoż- �111 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A z w i e r z ą t . Z a s t a l i ś m y ich j e d z ą c y c h ; n i e k t ó r z y gotowali jeszcze w n a c z y n i a c h żelaznych, było które najwięcej od ze Rosjan zwierzyny morskich. Nie tylko ludzkości ich jedliśmy nawzajem europejskimi o k r ę t u " (s. morskiej j e ś ć , ale p a t r z e ć ślimaki do i podostawali. okrętu, daliśmy opiekane, który im na prezenta, Częstowali w samej tam leżał: za byli co n a to, były piasku swoim tłustości, nie m o g l i ś m y które nas psów pomocą ich Prosiliśmy ich do żab jednak smaczne. uczęstowaliśmy wielką które morskich, dogadzając bardzo dużych jedzeniem, produktami naprawienia 72—73). Najistotniejszym dla etnografa składnikiem treściowym Dziennika są liczne materiały dotyczące Kamczadali. W porównaniu z poprzedni­ mi relacjami, wiadomości o Kamczadalach wyróżniają się dużą skalą zainteresowań autora, dużą ilością ciekawych realiów obyczajowych i za­ dziwiającą umiejętnością obserwacji. Chęć poznania życia otaczających J. Kopcia tubylców stała się dla niego pierwszoplanowym zagadnieniem podczas pobytu na odległej Kamczatce. P r z y p a t r y w a ł się tu zwycza­ jom tubylczym, ludziom, ubiorom, połowom r y b i soboli. W zdumienie wprawiały go obrzędy pogrzebowe, ceremonie szamańskie i inne oby­ czaje kamczadalskie. Przebywając na półwyspie nawiązał J. Kopeć kontakty z tamtejszymi kupcami rosyjskimi i przedstawicielami admi­ nistracji, dzięki czemu mógł uzyskać wyraźniejszy obraz panujących t u wówczas stosunków społeczno-gospodarczych. Najobszerniejsze relacje Dziennika odnoszą się do Kamczadali, wśród których wypadło autorowi żyć przez lata pobytu na Kamczatce. Relacje te stawiają J. Kopcia na pierwszym planie w grupie X V I I I - i XIX-wiecznych autorów piszących o tubylcach Kamczatki, a w historii etnografii polskiej możemy go śmiało nazwać prekursorem badań etnograficznych nad ludami egzotycznymi. Często relacje wielu innych podróżników, dla których Syberia była głównym nurtem zainteresowań, nie ukazują tyle materiału etnograficznego, co zdołał zgromadzić autor Dziennika. Przedstawiając informacje J. Kopcia o Kamczatce wspomnieć należy, że zasadniczy charakter gospodarki Kamczadali odpowiadał wówczas formie zbieracko-łowieckiej. Bogata flora półwyspu dostarczała wiele owoców, korzeni, bulw oraz jagód. Obiektem zbieraczy były również jaja ptasie i młode pisklęta wybierane z gniazd, a także zapasy gromadzone przez zwierzęta żyjące w norach — szczury i myszy. J u ż z nastaniem wiosny opuszczali Kamczadale ziemianki i wychodzili w głąb lasów w celu zbierania młodych pąków drzew i krzewów, o czym wspomina autor w Dzienniku: „[...] m i e s z k a n c e w y c h o d z ą z f a m i l i a m i do l a s ó w , k o p i ą r ó ż n e k o r z e n i e , kartofle, k t ó r e myszy drzew i kwiatów dla siebie p r z y s p o s a b i a j ą i za n a j w i ę k s z y błot, z b i e r a j ą n i e z m i e r n ą moc gatunków, kaczek, kuligów, specyjał na zimę, zrywają jedzą [...] j a j od r ó ż n y c h p t a k ó w , czajek m o r s k i c h , etc. Chodzą też na j a k o to: ł a b ę d z i , i na tym czas ziemne różne pączki im od różne kępy gęsi kilka schodzi. Te �A N T O N I KUCZYŃSKI 112 =5~ i S. K r a s z e n i n n i k o w , Opisanie ziemli Moskwa-Leningrad 1949, s. 391 Kamczatki, j a j a j e d z ą n i e u s t a n n i e , a co i m od z b y t k u pozostaje, w r z u c a j ą w t ł u s t o ś ć w i e l o ­ r y b i ą i k o n s e r w u j ą p r a w i e rok cały. G d y n a s t ą p i zbieranie r ó ż n y c h jagód, na c z y m n i e m a ł y czas t r a w i ą , w t e d y r z u c a j ą s w e m i e s z k a n i a i p r z e n o s z ą s i ę f a m i l j a m i z u p e ł n i e . N a j w i ę c e j zbierają k l u k w y i brusznicy, k t ó r e się k o n s e r w u j ą przez z i m ę c a ł ą . K o b i e t o m w ł a ś c i w i e jest z o s t a w i o n e to z a t r u d n i e n i e , bo m ę ż c z y ź n i b i e g a j ą w z a w o d y n a jeleniach., s t r z e l a j ą z ł u k ó w , s t a w i a j ą p o s ą g i , k t ó r e p ó ź n i e j z a n o s z ą do ź r ó d e ł w y t r y s k u j ą c y c h ze s k a ł , i d l a B o g ó w c z y n i ą o f i a r y " (s. 88, 90—91). �113 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A Jednym z głównych i najważniejszych zajęć Kamczadali było po­ lowanie. Przede wszystkim polowali oni na sobole, niedźwiedzie, gro­ nostaje, rosomaki, wydry, foki i lisy. Sezon myśliwski rozpoczynał się z nastaniem pierwszych śniegów i trwał do marca Opisując polowanie na sobole podaje J. Kopeć, że mężczyźni „[...] r o b i ą m a ł e p a s t k i n a sobole i po k i l k a d z i e s i ą t zapas żywności następującym i na d ł u g i sposobem. pastki na drzewach trafia na pastkę, z czas o d ł ą c z a j ą Wiedząc, pieczoną śpieszy do gdzie rybą: ryby i już narobiwszy, biorą s i ę na polowanie ich jest soból s a m y m sobie p r z e z k i l k a n a ś c i e d n i , m y ś l i w i największe przeskakując zostaje w sobolów, niej z ujęty. zdobyczą wracają mnóstwo, drzewa idą z psami m i ę d z y p ó ź n i e j do s w o i c h pastek, w y b i e r a j ą ich i zabrawszy zdobycz pastki wypędzają sam łeb, żeby do d o m u , gdzie g r o m a d a r ó ż n y c h k u p c z y k ó w muszą d a l e o d u r z e n i t r u n k i e m g o t o w i i m ż y c i e o d e b r a ć " (s. drzewo skóry z a p a d ł e sobole i z t ą z wódką, i i n n y m i c a c k a m i n a n i c h c z e k a . T e k u p c z y k i za n i c p r a w i e n a b y w a j ą sobole, l e c z u c z ę s t o w a w s z y stawiają na cedry, psy, łowią Zostawiwszy sobole n a d r z e w a i b i j ą z ł u k ó w t ę p y m i s t r z a ł a m i , m i e r z ą c w nie p o p s u ć . P r z y c h o d z ą które uciekać, tytuniem prześliczne bo Kamcza- 98—99). Niemałą rolę w łowiectwie kamczadalskim odgrywało polowanie na różne gatunki ptactwa wodnego. Według J. Kopcia polowanie to roz­ poczyna się w okresie letnim, gdy stare ptactwo pierzy się, a młode nie może jeszcze latać. „[...] i Wszystko potoków do głębi pieką, nie rzek gotują odleci. zdobycze, to przebywa wpadających z psami, i jedzą; Kamczadale — wówczas — w trawach do m o r z a . K a m c z a d a l e p o l u j ą tysiące potem bardzo p ó ź n i e j przez k i l k a na ląd znowu są pędzą podobne leniwi i i n a to zabijają polowanie nieprzezorni, nad brzegami ptastwo. miotłami. robią, bo aż rzek Zaszedłszy Dzień póki pozjadawszy i noc ptastwo naraz d n i m r ą g ł o d e m " (s. 90). Drugim z kolei okresem polowania na ptactwo była jesień. W t y m celu wykonywali Kamczadale specjalne siatki wyplatane z trawy, które uwiązawszy na dwu żerdziach stawiali „[...] po r o w a c h i w ą w o z a c h i d ą c y c h z g ó r od j e z i o r . T a m c a ł e p t a s t w o r ó ż n e g o r o d z a j u p r z e b y w a , ż y w i ą c s i ę o r z e c h a m i w o d n y m i , a t a k jest t ł u s t e , ż e w y s o k o p o d l e c i e ć n i e m o ż e . G d y w i ę c noc n a d c h o d z i , o w e p t a k i c i ą g n ą r o w a m i i w ą w o ­ z a m i do w o d y ś w i e ż e j , g d z i e n a j m n i e j po k i l k a k ó p w r o z p i ę t e s i a t k i s i ę p l ą c z e i t a k p r z e z noc w i e l k i e stosy tego z b i e r a j ą . P o n i e w a ż z a ś w i e l k a l i c z b a r a z e m w p a d a , g ł u s z ą j e m i o t ł a m i i s z y j e o d k r ę c a j ą . Z j e ś ć tego w p r ę d c e n i e m o g ą , a l e r o b i ą z a p a s y a ż do w i o s n y . K o p i ą r o w y d ł u g i e , gdzie n a k ł a d a j ą r ó ż n e d r z e w a p a c h n ą c e , a z w i ą z u j ą c po p a r z e ż y ł a m i n a ż e r d z i a c h w ę d z ą . W y k o p a w s z y n a p ó ł ­ t o r a ł o k c i a dopiero c h o w a j ą do z i e m i te p t a k i i k o n s e r w u j ą , k t ó r e t a k s ą s m a c z n e , j a k n a j p r z e d n i e j s z e p u l a r d y ; to t y l k o , ż e n a d t o s ą t ł u s t e " (s. 97—98). Jak więc widzimy, chociaż tubylcy Kamczatki w owym czasie posłu­ giwali się tak bardzo prymitywnymi formami łowiectwa., to jednakowoż w ciągu bardzo krótkiego okresu zdobywali rokrocznie olbrzymie zapasy 8 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �114 A N T O N I KUCZYŃSKI pożywienia, które odpowiednio zakonserwowane przechowywano przez parę miesięcy. Ta sama Kamczatka, słynąca z wielkiej ilości ptactwa, posiadała wówczas olbrzymie ilości niedźwiedzi, dostarczających miejs­ cowej ludności skór oraz mięsa, chociaż zdaniem J. Kopcia ,.[...] niedź­ wiedzi Kamczadale bardzo niewiele biją, prócz najwyborniejszych cza­ sem na zakrycie sanek, bo lepsze futra mają w wielkiej obfitości" (s. 84). R y c . 10. K a m c z a d a l w zimowej odzieży Kraszeninnikow, op. cit., s. 308 �115 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A Półwysep ten stanowi część półnoeno-wschodnio-azjatyekiego zasię­ gu owcy gruborogiej (Ovis montana), co także nie uszło uwagi autora Dziennika: ,,[...] po lasach są dzikie barany, wielkości ••potrójnej ukraiń­ skiego. Wełny na sobie mają wiele; tłuste są i bardzo smaczne. Kamcza­ dale biją takowe dla mięsa i futra" (s. 85). Rybołówstwo odgrywało dużą rolę w gospodarce Kamczadali. Rzeki półwyspu szczególnie obfitują w ryby, przede wszystkim w różne gatun­ ki ryb łososiowych, które podczas tarła wpływają z mórz do rzek i płyną w górę ich biegu dla złożenia ikry. Z relacji J. Kopcia wynika, że połów rozpoczyna się z chwilą, gdy: ,,[...] z a c z y n a z m o r z a tości, że m a ł y m i robiąc zapas chachelcza iść ryba do siateczkami w y r z u c a j ą dla p s ó w na zimę. Ryba [chachalcza jest bardzo k o ś c i s t a Nadchodzi ryba — gatunek i podobna najmniejszych rzek w na brzeg wielkie ta p i e r w s z a w y c h o d z ą c a c i e r n i k a , Obolarius do n a s z y c h na Tę rybę zimę dla biorą psów. w y s c h n ą , powstaje Następuje razy trzecia, a którą mięsista baum W — tym czasie płatają i jakościowo na powietrze i wędzą bywa którą ta służy za chleb, zowią Stell. — A.K.] płatają najgorsze, Martens i suszą bo nim no­ — takoż te ryby robactwo. zowią czewycza czerwone, [czawycza najlepsza odmiana łososi, A. K . ] . Ryba z morza, a japónica na brzeg, konchach, m i ę s o połcie siano, do n a s z y c h l i n ó w , c z e r w o n a , z wyrzucają najdystyngowańsza, karpiowa w obfi­ jak aculeatus m i n o g i , Lampetra wielki smród, a z nim napada jesiotra, ł u s k a stością, prawie rękoma, znacznej jeżgarzy. d r u g a z w i e l k o ś c i podobna s e m do g ó r y z a k r z y w i o n y m [ p r a w d o p o d o b n i e А.К.]. tak stosy i s u s z ą — największa, Oncorhynxhus kawałek wielkości poprzerastałe trzy z tłu- najbardziej tschawytscha niewielki zjadłszy, Wal- można się p o s i l i ć . S p o s ó b ł o w i e n i a j e s t n a s t ę p u j ą c y . Z b i e r a s i ę k i l k u n a s t u gospodarzy i każdy z nich przynosi k i l k u n a s t o s ą ż n i o w e różnych rozmiarów; s ą ż e ń polski = 6 stóp = [sążeń około •— d a w n a jednostka mecznej p o k r z y w y , g d y ż konopi tam nie z n a j ą . Z w i ą z a w s z y niezmiernie długą, tak że połowę rzeki długości, 190 c m — A . K . ] s i a t k i , p l e c i o n e Kamczatki przegradzają. Na ciła, mogłaby sieć z największą wszystkie szalupy o s t r o ż n o ś c i ą , bo powywracać. gdyby Ciągną powietrza więc siatkę sieć wierzchu tej s i a t k i n a d w o d ą m a j ą p o u w i ą z y w a n e l e k k i e k o r y d l a z n a k u . J e ż e l i r y b a nie, w y c i ą g a j ą z ta­ to w j e d n o , r o b i ą wpad­ z wody chwy­ z razem rybą do b r z e g u ; c z ę ś ć l u d z i c z e k a p r a w i e po s a m ą s z y j ę w w o d z i e ; k a ż d y z a ś m a w ręku s z l u z ę d r e w n i a n ą . P o d n o s z ą p o t e m s i a t k ę i za p o k a z a n i e m s i ę r y b y z a r a z j ą o g ł u ­ szają, a wyciągnąwszy na brzeg dobijają" (s. 88—90). Dla wszystkich ludów nadmorskich Azji północno-wschodniej decy­ dującą rolę odgrywa nie tyle zwierzostan lądowy i rzeczny, ile przede wszystkim morski, z różnymi rodzajami fok na pierwszym planie. Ł o ­ wiectwo ssaków morskich dostarcza nie tylko pożywnego mięsa oraz tranu, lecz także wartościowych skór, z których wyrabia się odzież, worki na tłuszcz r y b i oraz inne przedmioty potrzebne w prymitywnej gospodarce surowej północy. Jeśli już mowa o Kamczadalach, to podkreś­ lić należy, że w tzw. „grupie ludów paleoazjatyckich" (Jukagirzy, Czuk­ cze, Koriacy, Kamczadale i Giliacy) nie reprezentowali oni w czasach �116 A N T O N I KUCZYČÍSKI J. Kopcia wysokiego kunsztu w myślistwie ssaków morskich. P r y m i ­ tywne środki transportu i komunikacji wodnej (dłubanki) nie pozwalały i m na dalekie rejsy w głąb morza, stąd też częściej wyczekiwali oni na łaskawe dary fal morskich. Zdarzało się nieraz, że podczas burz i sil­ nych sztormów morze wyrzucało na brzeg wieloryba, który wówczas stawał się łatwą zdobyczą Kamczadali. Wspomina o t y m autor: „ U K a m c z a d a l ó w n a j w i ę k s z e n i e s z c z ę ś c i e i g ł ó d , gdy m o r z e n i e w y r z u c a w i e ­ l o r y b a , co s i ę r z a d k o z d a r z a . W i e l o r y b y z b l i ż y w s z y s i ę do b r z e g u , j u ż n i e m o g ą w r ó c i ć n a m o r z e [...] W n a j p ó ź n i e j s z ą j e s i e ń n a j w i ę k s z e b y w a j ą s z t u r m y , p o r y w a j ą b a ł w a n y m o r s k i e w i e l o r y b y b l i s k o b r z e g ó w , ł a m i ą j e i m i o t a j ą n i m i po k i l k a n a ś c i e r a z y ; z a b r a w s z y j e z b r z e g u , z n o w u n a b r z e g u n o s z ą i w y r z u c a j ą , gdzie po u s p o ­ k o j e n i u m o r z a j u ż p o z o s t a j ą . T u dopiero n a s t ę p u j e w i e l k i e u k o n t e n t o w a n i e d l a K a m c z a d a l ó w ; k t ó r z y z całej kolonii zbierają się, n a k ł a d a j ą wielki o g i e ń i zaczy­ n a j ą n a j p r z ó d losy r z u c a ć m i ę d z y sobą, komu jaka c z ę ś ć m a s i ę d o s t a ć w ą s ó w od w i e l o r y b a [chodzi t u o c h r z ą s t k ę f i s z b i n o w ą — А . К . ] . N a j p o t r z e b n i e j s z e s ą d l a n i c h te w ą s y , k t ó r y c h u ż y w a j ą do o b w o d u ł u k ó w , n a ł y ż w y d l a siebie i n a p o d ­ bicie sanek. B y w a czasem, ż e nie m o g ą c s i ę z g o d z i ć z a b i j a j ą jedni drugich. P ó ź n i e j zaczy­ n a j ą t r a n ż e r o w a ć wieloryba, o d w a l a j ą c ogromne b r y ł y t ł u s t o ś c i , g d y ż w nim m i ę s a j e s t m a ł o . T ł u s t o ś ć ta s ł u ż y i m p r z e z c a ł ą z i m ę do o ś w i e c a n i a m i e s z k a ń . C z a s d ł u g i m i n i e , n i m oni w i e l o r y b a r o z b i e r a j ą i p r z e w i o z ą . Z a c z y n a j u ż ś m i e r d z i e ć , w i a t r y m o r s k i e u n o s z ą n a z i e m i ę te s m r o d l i w e z a p a c h y , co n i e d ź w i e d z i e p o c z u w s z y i d ą s t a d a m i z a o w y m w i a t r e m [...] K a m c z a d a l e r ó ż n i e i c h s t r a s z ą , n a k ł a d a n i e m w i e l k i c h o g n i ó w i k r z y k i e m , l e c z oni n a to n i e d b a j ą c c o r a z b l i ż e j p r z y s t ę p u j ą , t a k ż e m i e s z k a ń c y z m u s z e n i s ą o p u s z c z a ć z d o b y c z i u c h o d z i ć do s w o i c h siedzib. P o t e m niedźwiedzie wpadłszy, już kończą wieloryba z pomocą tysiącznych morskich czajek. Po u p ł y w i e d w ó c h dni same już tylko w i d a ć kości, z k t ó r y c h w y b i e r a j ą p a c i e r z e g r z b i e t o w e i z a w o ż ą do osad n a f u n d a m e n t a d o m ó w " (s. 101—102). „[...] l w ó w m o r s k i c h [Odobaenus rosmarus divergens Illiger — A.K.] najwięcej starają się zdobywać, które mają zęby długości około półtora łokcia, grubości jak r ę k ą o b j ą ć , k o ś c i b i a ł e j i n i c z y m s i ę n i e r ó ż n i ą od s ł o n i o w e j . Z ę b a m i t y m i p r o ­ w a d z ą k u p c y h a n d e l i p r z e w o ż ą do K i j a c h t y . Z n a j d u j ą t a k ż e p o n a d b r z e g a m i M o r z a L o d o w a t e g o k o ś c i b i a ł e o s o b l i w s z e j w i e l k o ś c i z w i e r z a [...] M a m o n t a [ m a ­ m u t a — A . K . ] , a l e d z i ś ten r o d z a j w y g i n ą ł " (s. 82). Nakreślony przez J. Kopcia obraz zbieractwa, łowiectwa i rybołów­ stwa u Kamczadali wykazuje, że potrafił on trafnie ocenić u opisywane­ go ludu umiejętność zdobywania środków do życia oraz zdawał sobie sprawę ze znaczniejszej roli łowiectwa lądowego i morskiego oraz rybo­ łówstwa w systemie ich gospodarki. J. Kopcia uderzyła olbrzymia ilość zwierząt na t y m półwyspie, a pisząc o rybołówstwie słusznie zauważył specjalne sezony masowego występowania w wędrujących grupach ryb z gatunku łososiowatych. O ciągach takich mamy wiele wiadomości nie tylko z Kamczatki, ale i z innych obszarów Syberii. Wspomnijmy jednak, że powyższe obserwacje J. Kopcia dotyczące Kamczadali znajdują potwierdzenie w bogatej literaturze, a przebywający na Kamczatce około 150 lat po nim szwedzki uczony Sten Bergman pisał, że widział rzekę �117 R E L A C J E JÓZEFA K O P C I A tak pełną łoisojsi, iż o czymś podobnym nawet marzyć by sobie, jak stwierdza, nie pozwolił. „[...] Ł o s o s i e c i ą g n ę ł y bok o bok, j e d e n t u ż k o ł o drugiego, w z w a r t e j m a s i e . Nowe gromady n a c i s k a ł y i niekiedy całe kupy p ł y n ą c y c h w y c i s k a n e b y ł y niby p a g ó r k i n a brzeg, p o k r y t y m a r t w y m i r y b a m i . M u s i e l i ś m y — informuje dalej — p r z e b r o d z i ć k i l k a takich rzek i b y ł o n i e m o ż l i w o ś c i ą zrobić krok w wodzie nie n a d e p t u j ą c na ł o s o s i e " . 4 e O faktach zarejestrowanych przez J. Kopcia czytamy również w dwu obszernych pracach poświęconych Kamczadalom, których autorami s ą S. Kraszeninnikow i G. Steller . W miejscu t y m zaznaczyć jednak należy, że informacja, jakoby Kamczadale biegali ,.w zawody na jele­ niach", niezgodna jest z prawdą. L u d ten nigdy w znanych nam okre­ sach historycznych nie zajmował się hodowlą reniferów, a zasięg w y s t ę ­ powania tego zwierzęcia nie obejmuje południowych rejonów Kamczatki, które były terenem zesłania autora Dziennika. Wszystko, co zostało wyżej przedstawione, dotyczyło jedynie spo­ sobów zdobywania pożywienia, bez wchodzenia w problem jego szcze­ gółowych rodzajów i przygotowywania. Sprawom t y m poświęcił również J. Kopeć nieco uwagi. Zanim jednak przedstawimy relacje z tego zakre­ su, wspomnijmy we wstępie, że jakkolwiek Kamczadale utrzymywali się głównie z rybołówstwa i łowiectwa, to jednak w skład ich poży­ wienia wchodziły różnego rodzaju korzenie oraz jagody roślin dziko rosnących. Ogólnie biorąc stwierdzić należy, że wszystkie części roślin poczynając od bulw i korzeni, a kończąc na korze i owocach, były po­ wszechnie używane jako pokarm. 47 48 — A . K . ] t a k o ż orzechy cedrowe i bardzo wiele i n n y c h j a g ó d t a m z n a j d u j e s i ę . J e d n a atoli jagoda jest n a j d y s t y n g o w n i e j s z a , „[...] S ą u n i c h [tj. K a m c z a d a l i którą nazywają kępach morożka [moroezka, b ł o t n i s t y c h , podobna gorączkach Rubus chamaemoruc L . — A. K . ] . Rośnie używają jej w miejscu niektóre produkta, jakie żołędzie, a smak orzechowy mające. i innych chorobach. wykopują z [...] Znajdują ziemi Drugi rodzaj jest od mniejszy, 4 9 . Mają czosnek po większa; s i ę jeszcze szczurów, w tym większe smaku i tego w i e l e n a w i o s n ę w y k o p u j ą , co oni z o w i ą s e r e n a [ s a r a n a , Fritillaria A.K.] ona do n a s z e j m a l i n y , lecz t r z y lub c z t e r y r a z y niż kartofli, sarana polowy bardzo ś m i e r d z ą c y ; m a j ą t e ż orzechy wodne — bardzo w i e l k i e , k t ó r e r o s n ą po j e z i o r a c h " (s. 80). 4 6 wilden Wstęp S. B e r g m a n , Kamchatka, do Vulkáne, Stutgart etnografii B'áren 1926, powszechnej s. i und 276, Nomaden. cyt. etnologii, Reisen und Erlebnisse za K . M o s z y ń s k i m , Wrocław—Kraków—Warszawa im Człowiek. 1958, s. 229—230. 4 7 K r a s z e n i n n i k o w , op. 4 8 Steller, 4 9 Suche korzenie sarany t ł u c z o n o na m ą k ę i s p o r z ą d z a n o z niej c o ś w rodzaju kaszy. op. cit. cit. �118 A N T O N I KUCZYŃSKI R y c . 11. K a m e z a d a l w letnim ubraniu Kraszeninnikow, op. cit., s. 389 Niewątpliwie nie są to wszystkie gatunki roślin, których kłącze, ło­ dygi, bulwy oraz owoce były spożywane w czasach J. Kopcia przez Kamczadali. Oprócz wyżej wymienionych istniał jeszcze szeroki katalog gatunków, o których szerzej wspomina S. Kraszeninnikow oraz B. D y ­ bowski . 5 0 51 5 0 B t K r a s z e n i n n i k o w , op. [ B . D y b o w s k i ] , Katalog cit., s. 223—240. wystawy etnograficznej Kamczatki i Wysp Ko- �119 RELACJE JOZEFA KOPCIA W pożywieniu kamczadalskim odgrywały też wcale nie podrzędną rolę ryby, które spożywano wędzone, gotowane lub pieczone. „[...] Pospolicie czewycza krajowcy w wielkości potrójnej miejsce chleba jesiotra; ł u s k ę mają ma rybę karpiową m i ę s o jej czerwone poprzerastałe z tłustością p r z e w y ż s z a w Azji i Europie; głpwy tej r y b y m a j ą skich, solą je i k o n s e r w u j ą " 5 2 smak wędzoną w nazwiskiem konchach wielkich, wszystkie ryby najprzedniejszych śledzi smakiem holender­ (s. 79—80). Nie są to jedyne wiadomości na temat pożywienia Kamczadali, o k t ó ­ rych czytamy w Dzienniku. Pozostała ich część wpleciona jest luźno w tekst, z którego można się jedynie dowiedzieć, że oprócz różnorakich potraw z ryb jadali jeszcze Kamczadale mięso z dzikich owiec, niedźwie­ dzi, soboli, w ogóle prawie wszystkich zwierząt, na które polowali. Ogól­ nie jednak Kamczadale odżywiali się bardzo skromnie, z wyjątkiem okresów wzmożonego występowania ryb i pierzącego się ptactwa wod­ nego. Posiłki były nieregularne. Czasem przejadali się np. z okazji obfitego łowu. Potrawy gotowali w metalowych naczyniach, które naby­ wali od Rosjan, „[...] a nie mający żelaza i krzesiw dostają ogień przez tarcie drzewa o drzewo, mając do tego ze sobą siarkę i pewny rodzaj wysuszonej trawy, która jak len się pali" (s. 92). Jakkolwiek cykl zdobywania żywności w warunkach syberyjskich t r w a ł przez cały rok, niemniej jednak z relacji J. Kopcia dowiadujemy się, że znane były Kamczadalom sposoby konserwowania mięsa i ryb przez pieczenie, wędzenie, suszenie oraz marynowanie w soli otrzymy­ wanej ,,[...] z drzewa na brzeg wyrzuconego, które palą na ług i t ą wodą zalewają głowy {ryby czawyczy — A. K.] do zasolenia. Kamczadale i dru­ gie narody mało używają soli i wcale jej nie_ lubią" (s. 80). Równie powszechnym sposobem konserwowania, co solenie, było zatapianie jaj ptasich w tłuszczu wielorybim, „które konserwują prawie rok cały". Za napój służyła Kamczadalom przede wszystkim woda, choć w la­ tach późniejszych można zauważyć wpływ kontaktów z Japończykami oraz kolonizacji rosyjskiej, której rezultatem było pojawienie się w j a ­ dłospisie kamczadalskim nie znanej dotąd herbaty, a także wódki. Autor Dziennika wspomina: „ W N i ż s z e j K a m c z a t c e [tj. p o ł u d n i o w e j — A . K . ] z n a j d u j e s i ę r o ś l i n a , z wódkę pędzą. mandorskich Podobna w jest cokolwiek Warszawie, do k o p r u naszego, w y s o k a W a r s z a w a 1883. Autorstwo zawiera wykaz roślin przywiezionych z Kamczatki nowanych 5 2 miana Czawycza — łososi. dzisiejszego w na warszawskiej wystawie największa, Łosoś ulubiony ten waży przysmak smaku Rosjanie n a z y w a j ą w roku pewne, łokcie katalog i ekspo­ 1883. i 8 kilogramów. Kamczadali, jest której dwa przez B . Dybowskiego najbardziej mięsista średnio nie na a dzięki ją „ s z y n k ą " Dalekiego jakościowo Ryba ta mięsistości Wschodu. najlepsza stanowi i do od­ dnia delikatności �120 A N T O N I KUCZYŃSKI od z i e m i ; a g r u b o ś ć słońcu wędzą. Sok palca wielkiego u ręki. R o ś l i n ę j e j t a k jest m o c n y , s t a j ą . W s z y s t k o to z n o s z ą nie sprowadzony n a ś c i e dni w z do k o m e n d a n t a , Syberii, pędzi czyna wódkę b e c z k a c h te r o ś l i n y , p ó ź n i e j wiader wrzuca dziesięć funtów iść w ó d k a , jak mleko który mając kładzie w potem to i w bąble domach i pryszcze już kocioł żelazny, następującym sucharów; najprzód biała, tę zrzynają ż e za d o t k n i ę c i e m sposobem: na nara­ umyś- moczy kilka­ k o c i o ł i do p r o p o r c j i dwóch przez alembik p r z e p ę d z a i z a ­ przepędzanie kilka razy powtarza, d o p ó k i s i ę nie przemieni w kolor zielony. Wtenczas staje s i ę spirytus n a j m o c n i e j ­ szy, p r z e w y ż s z a j ą c y kilka nasz a r a k ; wiader tej w ó d k i kie korzyści odnosi w smak tylko z u p e ł n i e otrzymuje, za k t ó r ą sobolach i innych trawy. Najwięcej posyłając f u t r a c h " (s. komendant po i n n y c h n a r o d a c h , wiel­ 102—103). R y c . 12. S z a m a n k a m c z a d a l s k i w s t r o j u o b r z ę ­ dowym К а г u t z, op. cit., s. 17 rys. 10. W świetle istniejącej literatury trudno wywnioskować, czy znajo­ mość produkowania tego napoju przeniknęła do Kamczadali od Rosjan, t y m bardziej że pierwsi badacze i podróżnicy, którzy dotarli na pół­ wysep, wspominają o trawie służącej do jego wyrobu , a S. Kraszenin5Э 5 3 cleum J e s t to r o ś l i n a z r o d z i n y b a l d a s z k o w a t y c h (Sphondillium), dulce Fisch.), której m ł o d e baldachy i łodygi s ł u ż y ł y barszcz (HeraKamczadalom do �RELACJE JOZEFA 121 KOPCIA 54 55 nikow podaje opis całego cyklu produkcyjnego . Przypuszczać więc należy, że jeszcze przed kolonizacją rosyjiską znali Kamczadale sposób wytwarzania takiego napoju, a Rosjanie jedynie go udoskonalili. Dalsze opisy z zakresu kultury materialnej zapoznają nas z p r y m i ­ t y w n y m i ziemiankami kamczadalskimi, z letnimi szałasami, z odzieżą,, transportem i komunikacją. Pisząc o tych zagadnieniach dał J. Kopeć przybliżony ich obraz, który wzbogaca inne źródła z tego zakresu. Charakteryzując formy pomieszczeń mieszkalnych właściwe K a m czadalom, informuje: „ S k o r o n a s t ą p i z i m a , z d o m ó w l e t n i c h , k t ó r e m a j ą j e d n e z k o r y , d r u g i e ze s k ó r j e l e n i c h , w y n o s z ą s i ę do l o c h ó w p o d z i e m n y c h , j u r t a m i z w a n y c h . K o p i ą w z i e m i d ł u g i e k o r y t a r z e i sale, c e m b r u j ą c w e w n ą t r z d r z e w e m i po c z t e r d z i e ś c i l u b p i ę ć ­ d z i e s i ą t o s ó b z g r o m a d z a j ą s i ę , to j e s t c a ł a i c h f a m i l i a . M a j ą w ś r o d k u k o m i n , n a k t ó r y m n i e u s t a n n y t r w a o g i e ń ; luft t y l k o j e d e n do m i e s z k a n i a s ł u ż y z a o k n o i d r z w i . M i e w a do tego j e s z c z e k a ż d e m a ł ż e ń s t w o n a m i o t z futer j e l e n i c h , l a m p ę do d w ó c h g a r c y w y d r ą ż o n ą z k a m i e n i a ; n a l e w a j ą w i e l o r y b a t ł u s t o ś c i ą , w m i e j s c e knotu k ł a d ą mech wysuszony. T a l a m p a pali s i ę k i l k a dni, o ś w i e c a i ogrzewa r a z e m ; p r z y n i e j k o b i e t y o d b y w a j ą w s z e l k i e s w e roboty i s z y c i a " (s. 98). Nakreślony w Dzienniku opis mieszkania kamczadalskiego zgodny jest ze stanem faktycznym, jedynie tylko stwierdzenie, że z nastaniem zimy przenoszą się Kamczadale do „lochów podziemnych jurtami zwa­ nych" jest terminologicznie nieścisłe, gdyż jurta nie jest mieszkaniem podziemnym, ale naziemnym . Wyjaśnienia wymaga również wzmianka mówiąca o mieszkaniach ze skór jelenich i kory. Ten typ mieszkań nie 56 w y r o b u n a p o j u z a w i e r a j ą c e g o p e w i e n % a l k o h o l u . O r o ś l i n i e tej w s p o m i n a ł a u t o r p i e r w s z e g o opisu K a m c z a t k i , W . A t ł a s ó w . 5 4 К r a s z e n i n n i к o w, op. cit., s. także 230—232. 5 5 W m i e j s c u t y m n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , ż e u w a g i a u t o r a Dziennika na temat c y k l u p r o d u k c y j n e g o tego n a p o j u z b i e ż n e s ą z d o k ł a d n y m o p i s e m z a m i e s z c z o n y m w c y ­ t o w a n e j j u ż p r a c y S. K r a s z e n i n n i k o w a . 5 6 Na ogół wszyscy w c z e ś n i e j s i badacze i p o d r ó ż n i c y o k r e ś l a l i s t o ż k o w e s z a ł a s y 0 d a c h u w s p a r t y m n a z i e m i oraz z i e m i a n k i i p ó ł z i e m i a n k i w s p ó l n ą d l a n i c h n a z w ą „ j u r t a " . D l a t e g o n a l e ż y w y j a ś n i ć , ż e w ł a ś c i w ą j u r t ą jest k o p u l a s t y przenośny s z a ł a s k r y t y w o j ł o k i e m l u b s k ó r a m i , k t ó r e g o ś c i a n y boczne w y k o n a n e s ą z goto­ wych e l e m e n t ó w konstrukcyjnych w kształcie prostokątnych drewnianych kratow­ n i c z r o b i o n y c h z p ł a s k i c h s z c z e b e l k ó w u k o ś n i e u ł o ż o n y c h w s t o s u n k u do z i e m i 1 p r z e c i n a j ą c y c h s i ę pod k ą t e m . S z c z e b l e p o ł ą c z o n e w m i e j s c a c h skrzyżowania przy użyciu rzemieni tworzą k r a t o w n i c ę dającą się rozciągać. Dzięki takiemu r u ­ c h o m e m u p o ł ą c z e n i u ś c i a n y j u r t y m o ż n a w y d ł u ż a ć , o b n i ż a ć oraz w y g i n a ć . D l a t e g o t e ż j u r t a z ł o ż o n a z p a r u p o w i ą z a n y c h ze s o b ą k r a t o w n i c p o s i a d a k s z t a ł t k o l i s t y , a nie wieloboczny. K o n s t r u k c j a kopulastego dachu w s p i e r a s i ę g ł ó w n i e o ś c i a n y boczne. T a k i e f o r m y p r z e n o ś n y c h p o m i e s z c z e ń m i e s z k a l n y c h t y p o w e s ą d l a l u d ó w pasterskich A z j i Ś r o d k o w e j . Z a t e m m i e s z k a n i e K a m c z a d a l i opisane przez J . K o p c i a , n i e jest j u r t ą , lecz t y p o w ą d l a tej s t r e f y k l i m a t y c z n e j z i e m i a n k ą . �122 A N T O N I KUCZYŃSKI był wówczas znany Kamczadalom, a ich napalowe szałasy pokrywane były trawą. W celu wykonania takiego szałasu wbijano w ziemię pale o wysokości 4-5 m i łączono je u góry poprzeczkami, na które kładziono żerdzie i słano trawę. Na takim pomoście urządzano szałasy. Mieszkania takie zachowały się u mieszkańców Kamczatki do początku X X stu­ lecia. Opisując ziemiankę kamczadalską wspomniał J. Kopeć, że „każde małżeństwo miewa namiot z futer jelenich", który umieszczony we wnętrzu tego podziemnego mieszkania służył za wydzielone w nim miejsce do spania. Informacja ta nie znajduje potwierdzenia w innej literaturze przedmiotu, z której wynika w sposób jednoznaczny, że mieszkające w ziemiance rodziny spały w rzędzie, jedna obok drugiej na ławach usytuowanych przy ścianach, a wobec braku ław układano się na ziemi używając jako posłania skór i prętów wikliny . Tak więc opisu­ jąc ziemiankę kamczadalską przedstawił autor Dziennika dosyć dokład­ nie jej konstrukcję, natomiast co do wyposażenia wnętrza podał jedyny fakt wymagający dodatkowego komentarza. Dla wyjaśnienia dodajmy, że tego rodzaju namioty sypialne umieszczone we wnętrzu właściwego po­ mieszczenia mieszkalnego typowe są dla Czukczów , z którymi spotkał się J. Kopeć w drodze powrotnej z zesłania. 57 58 Na dalszych stronach Dziennika spotykamy informacje mówiące 0 odzieży noszonej przez Kamczadali. Dane te są jednak bardzo skąpe 1 zorientować się z nich możemy jedynie pobieżnie o używanych t u ubraniach, które wykonywano ze skór sobolich, niedźwiedzich, zaję­ czych i innych zwierząt, na które polowano. Koszule robili Kamcza­ dale „[...] z k i s z e k j e l e n i c h , k t ó r e w y c z y ś c i w s z y , z s z y w a j ą j e l e n i m i ż y ł a m i i od d ż d ż u k ł a d ą n a siebie. R o b i ą t e ż s u k n i e z n u r k ó w m o r s k i c h [tj. fok — A . K . ] , k t ó r e s ą n i e w y p o w i e d z i a n e j p i ę k n o ś c i , w r ó ż n y c h k o l o r a c h o d m i e n i a j ą c s i ę . [...] S a n d a ł y , czyli obuwie, bardzo p i ę k n i e w y s z y w a j ą . N a z i m ę n o s z ą futra i k a p t u r k i na g ł o ­ w i e , l a t e m z a ś m a j ą o d k r y t e g ł o w y , w i e l e kos p l e c i o n y c h p r z y k o ń c u , do k t ó r y c h r ó ż n e k o n c h y i k ó ł k a u w i ę z u j ą . [...] M a l u j ą r ó ż n y m i k o l o r a m i te s k ó r y , g d y ż f a r b n a t u r a l n y c h m a j ą pod dostatek: s u k n i e z a ś p r z y o z d a b i a j ą t a m b o r o w a n i e m , w ł o s a m i z w i e r z ę c y m i i l ś n i ą c y m i t r a w k a m i " (s. 93—94). Z informacji powyższych wynika, że miał J. Kopeć dość trafne wyo­ brażenie o odzieży noszonej przez Kamczadali, jednak dostarczony przez niego materiał nie przedstawia większej wartości dla etnografa, gdyż w opisie t y m pominął on szereg istotnych zagadnień, które przy opra­ cowywaniu typologii odzieży brane są pod uwagę. Nie dziwmy się jednak 5 7 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 374—376. Istoriko-etnograficzeskij atłas Sibiři, pod r e d . M . G . L e w i n a p o w a , M o s k w a — L e n i n g r a d 1961, s. 147—148, 211, t a b l . 14. 5 8 i L . P. Pota- �123 RELACJE JOZEFA KOPCIA J. Kopciowi, gdyż nie był on członkiem zorganizowanej wyprawy ma­ jącej zbadać kulturę tubylców Kamczatki, lecz zesłańcem syberyjskim, którego uderzała odmienność sposobu życia i egzotyczna kultura ludu, w którego otoczeniu wypadło mu żyć. W miejscu t y m warto jednak za­ znaczyć, że podane przez niego wiadomości znajdują potwierdzenie w bardziej szczegółowej pracy S. Kraszeninnikowa . Omawiając odzież kamczadalską wypada jeszcze napomknąć o h i ­ gienie i kosmetyce. Według ogółu badaczy lud ten nie grzeszył zbytnią czystością, co również znalazło wyraz w Dzienniku, w którym odnaj­ dujemy pewne wiadomości na temat występującego t u tatuażu, jakim pokrywano ,,[...] twarze, czoła i szyje, nakłuwając ością rybią do k r w i , które potem smarują farbami, i to już zostaje na zawsze. Kobieta, naj­ więcej takiego wyszycia na sobie mająca, jest podług nich t y m większą elegantką i t y m bardziej dystynguje się nad inne" (s. 95). 59 Ryc. 13. P o d r ó ż powrotną z Kamczatki do Ochocka zaprzężonych w Dziennik odbył J. Kopeć na saniach psy Józefa Kopcia. Autor ilustracji nie znany. Przejdźmy następnie do innego zagadnienia z zakresu kultury ma­ terialnej, które odgrywało niezmiernie ważną rolę w gospodarce Kam­ czadali. Chodzi tu o zaprzęg w psy oraz o ciągnione przez nie długie 511 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 387—393. �124 A N T O N I KUCZYŃSKI i wąskie sanie. W saniach tych nie bylo ani jednego kawałka gwoździa, a części składowe łączono rzemieniami z foczej skóry, co czyniło je elastycznymi i podatnymi na wszelkie nierówności terenu. W celu uspraw­ nienia biegu, płozy sań podbijano chrząstką fiszbinową wieloryba. 0 saniach tych J. Kopeć wspomina tylko mimochodem, poświęcając wię­ cej miejsca opisowi zaprzęgu: „ D o mojego powozu m i a ł e m t r z y n a ś c i e p s ó w z a p r z ę ż o n y c h , dyszel r z e m i e n n y bez l e j c ó w , j e d e n t y l k o pies p r z e w o d n i k idzie w z a p r z ę g u . K a m c z a d a l z w y k l e u s i a d ł s z y bokiem na przodzie s a ń t r z y m a s i ę za poklaski, lecz m a j ą c ł y ż w y n a n o g a c h [ n a r t y — A . K . ] m a ł o co s i e d z i . W r ę k u m a o s z t o ł , c z y l i k i j g r u b y , z ż e ­ l a z e m n a k o ń c u d l a w s t r z y m a n i a p s ó w i s a ń : gdy b o w i e m u s i ł u j e p s y w s t r z y m a ć , o b r a c a b o k i e m s a n i e i h a m u j e . N a w i e r z c h u o s z t o ł a jest w i e l e k ó ł e k ż e l a z n y c h 1 d z w o n e c z k ó w , czego s i ę p s y n a j w i ę c e j b o j ą , to s ł u ż y n a m i e j s c e batoga. P i e s d o b r a n y do p r z o d k o w a n i a t a k jest z m y ś l n y , ż e b i e g n ą c u s t a w i c z n i e s i ę o g l ą d a n a skinienie i s ł o w a K a m c z a d a l a , w którą stronę m a się rzucić. P o n i e w a ż ż a d n e j drogi nie w i d a ć ś l a d u , w i ę c t r z y m a j ą s i ę b r z e g ó w z i e m i j a d ą c p o d ł u g k i e r u n k u gór n a j w y n i o ś l e j s z y c h , a nad brzegami Oceanu l e ż ą c y c h , k t ó r e i n a z w i s k a swe m a j ą [chodzi tu o g ó r y c i ą g n ą c e s i ę w z d ł u ż w s c h o d n i c h w y b r z e ż y K a m c z a t k i — A . K . ] , [...] Z a p r z ę ż o n o p o t e m p s y n a r ó w n y c h l o d a c h , a b y s i ę z m i e j s c a nie p o ­ plątały. Krzyknęła razem cała świta najokropniejszym głosem i zabrząkali wszyscy swoimi o s z t o ł a m i , u k t ó r y c h , jak w y ż e j nadmieniono, znajduje s i ę wiele k ó ł e k i d z w o n e c z k ó w . W n o s i ć wtedy m o ż n a , z j a k ą s z y b k o ś c i ą psy r u s z y ł y : z d a w a ł o się, ż e od t a k p r ę d k i e j j a z d y p o w i e t r z e g ł o w ę z r y w a i c a ł y j u ż c z ł o w i e k z o s t a ł o d u ­ r z o n y . P ę d z ą one z c a ł e j s i ł y , a ż s i ę n i e z m o r d u j ą , p o t e m j u ż b i e g n ą p o w o l n i e j . S a n i e i p s y i d ą po w i e r z c h u z l o d o w a c i a ł e g o ś n i e g u , dlatego jest n i e z m i e r n i e l e k k o ; p o p a s u nie b y w a , t y l k o nocleg. N i m z m i e j s c a s a m e g o w y r u s z ą , w p r z ó d y p r z e z d w a d n i p s y g ł o d z ą , a s t a n ą w s z y 'na noclegu, w y b i e r a j ą m i e j s c e l e ś n e albo g d z i e m o r z e w i e l e d r z e w a p o w y r z u c a ł o : t a m d o p i e r o psy w y p r z ę ż o n e z w i n ą w s z y s i ę w o k r ę g z a s y p i a j ą , a w g o d z i n d w i e k a ż d y z n i c h dostaje po j e d n e j suszonej r y b c e i t y m p o k a r m e m t r w a c a ł ą p o r ę " (s. 139—141). Dopełniając wiadomości J. Kopcia na temat psiego zaprzęgu u K a m ­ czadali dodać należy, że przed zaprzęgiem posuwał się często człowiek na nartach lub karpiach. Miało to na celu dwojaką korzyść. Po pierwsze, wskazywanie drogi psom, jeżeli zaprzęg podążał terenem nie znanym i nie przetartym, wymagającym ciągłych zmian kierunku, wynajdy­ wanie przejść w lesie lub między wzniesieniami. Po drugie chodziło o ubijanie śniegu, aby psy nie zapadały się w nim zbyt głęboko. Mówiąc dalej o psim zaprzęgu wyjaśnić należy dokładniej niezbyt precyzyjny opis J. Kopcia. Nakreślony przez niego zaprzęg polegał na t y m , że do długiej rzemiennej liny pełniącej rolę dyszla umocowane były po obu stronach psie szelki, a na przodzie sfory biegł pies pełniący rolę przo­ downika. Na koniec dodajmy jeszcze, że relacja ta jest pierwszą w na­ szej literaturze wzmianką na temat psiego zaprzęgu u Kamczadali, a jej wartość jest t y m większa, że zgodna jest z opisami obcych autorów, �R E L A C J E JÓZEFA 125 KOPCIA 60 61 62 między innymi S. Kraszeninnikowa , W. G o ł o w n i n a , K . D i t m a r a , G. Saryczewa , M . Lessepsa i G. Stellera . W Dzienniku znajdujemy luźne informacje na temat hodowli psów oraz wiadomości, z których wynika, że w okresie pobytu J. Kopcia na Kamczatce jej tubylcy używali 6S 6 4 65 „[...] s i e k i e r z k r z e m i e n i a , j a k i c h im dziś Rosjanie nici suszą żyły dostarczają. jelenie, k t ó r e Na dawniej u ż y w a n o , miejsce igieł u ż y w a j ą obrabiają na wzór do u s z y c i a s u k i e n i s a n d a ł ó w . W o d l e g l e j s z y c h od w e t y k i e c i e s t a r o ż y t n e j , bo n i k t u n i c h nie nie ości znając żelaza, którego a na miejsce i kręcą sznurki rybiej, naszych konopi p o r t ó w kolonijach, narody żyją b y w a " (s. 92—93). Przechodzimy teraz do zagadnień z zakresu kultury społecznej, na której temat znajduje się nieco wiadomości na kartach Dziennika. Już we wstępie podkreślić należy, że J. Kopeć nie wspomina w ogóle o stosunkach prawno-społecznych Kamczadali; o zwyczajach związa­ nych z rodzeniem dzieci, o życiu rodu i plemienia oraz o wielu innych zagadnieniach wchodzących w obręb tego działu kultury. Nie mniej jed­ nak w celu uchronienia od niepamięci fragmentarycznych zapisów J. Kopcia wprowadzono je do tekstu zaopatrując odpowiednim komen­ tarzem potwierdzającym ich wiarygodność bądź fałsz. Tak np. jest z opisaną w Dzienniku ceremonią z okazji zawarcia małżeństwa: „[...] K i e d y s i ę s t a r a o p a n n ę k a w a l e r , p o s y ł a do n i e j p s t r o k a t e g o j e l e n i a , k t ó ­ rego j e ż e l i [ p a n n a — A . K . ] z a p l e c i e w t r a w y i k w i a t y , p e w n y m jest j e j r ę k i . J u ż t u p a n n a w l i c z b i e t r z y d z i e s t u bab s t a r y c h z k r z y k i e m i s k a k a n i e m n i e d ź ­ w i e d z i m u w i j a s i ę przed nim, a rzeczony k a w a l e r m u s i w t ł o k u tych bab prze­ b i j a ć s i ę i w ł o ż y ć n a j e j s z y j ę z c z a r n y c h soboli h a l s z t u c h i w t y m czasie od k a ż d e j b a b y po k i l k a n a ś c i e k u ł a k ó w o d b i e r z e i j u ż p r o w a d z i do d o m u s w o j e g o " (s. 95). Informacja ta jest prawdopodobnie fałszywa. Stwierdzenie, iż męż­ czyzna, który postanowił się ożenić, posyła do upatrzonej dziewczyny 6 1 K r e s z e n i n n i k o w , op. cit., s. 395—401. 6 1 W . G o ł o w n i n , Zamieczanija o Kamczatkie i Russkoj Amierikie w 1809, 1810 i 1811 godach. Matieriały dla istorii russkich zasieleniej po bieriegam Wostocznogo okieana, z. 2, P r i ł o ż e n i e к „ M o r s k o m u S b o r n í k u " , 1861, n r 2, s. 14—19. 6 2 K . D i t m a r, Reisen und Aufenthalt in Kamtschatka in den Jahren 1851—1855, cz. I : Historischer Bericht nach den Tagebiichern. Beitrage zur Kenntniss des Russischen Reiches und der angrenzenden Lander Asiens, 3 - е F o l g ę B d . 7, S t . P i e t i e r s b u r g 1890, s. 160—162. 6 3 S а г у с z e w, op. cit., cz. I , s. 6 4 170—171. J . L e s s e p s , Journal historique du woyage de M. de Lesseps ... employe dans l'expédition de M. le comte de La Peyrouse ... depuis l'instant ой il a quítté les frégates francoises au port Saint Pierre & St. Paul du Kamtschatka jusqu'd son arrivée en France, t. 1, P a r i s 1790, s. 115—122. 6 5 Steller, op. cit., s. 370—371. �126 A N T O N I KUCZYŃSKI „pstrokatego jelenia", nie znajduje potwierdzenia w znanej autorowi literaturze przedmiotu , z której wynika że powszechną formą zaślubin u Kamczadali był zwyczaj wysługiwania się za żonę. Kandydat na męża przychodził do domu przyszłego teścia i przez parę miesięcy, a nieraz lat, pełnił najcięższe prace w jego domu. W tym czasie zaczynał on dopominać się o prawa męża i często je otrzymywał. W wypadku braku zgody teścia na zawarcie małżeństwa musiał odejść z jego domu, nie otrzymawszy za pracę żadnego wynagrodzenia. Dalszy cykl ceremonii zgodny jest z opisem zawartym w Dzienniku, to znaczy, że przyszły mąż musiał zarzucić na szyję swej wybranki, otoczonej dużą ilością kobiet, coś w rodzaju futrzanego szala. Jeżeli mężczyźnie zamiar ten się udał i zdołał wyprowadzić przyszłą żonę z tego zbiorowiska kobiet, stawała się ona jego małżonką. Równie ciekawe są zwyczaje pogrzebowe, o których posiadamy bar­ dzo mało wiadomości w odniesieniu do Kamczadali. J u ż we wstępie podkreślić należy, że autor Dziennika podał w nim wiadomości o w y s t ę ­ powaniu wśród Kamczadali ciałopalenia, a więc obrządku, o którym nie wspomina autor najdokładniejszej pracy z dziedziny etnografii K a m ­ czadali, S. Kraszeninnikow . Według J. Kopcia obrzęd ciałopalenia od­ bywa się w ten sposób: 66 67 „Nakładają od ziemi wielkie i kładą na łuki, strzały i łyżwy. wacznym ubiorze, niedźwiedzim stosy to trzymając rozpędzona ogień popioły rozsiewa odsyłając wielkości w bieży dochodzić kloców cedrów trzy lub wszystkie cztery faworytne sążnie jego jednym ku umarłego; je stosowi palmę, i kurczy się Bogom. człowieka: ręku odrębują [...] w drugim 6 8 zapala . Niektóre w ogień, rykiem Okropny narody drzewo zbroje, włosami, i r u s z a s i ę , a po okrągłe wysokości sprzęty, Szamanka, czyli Sybilla, z rozpuszczonymi zacznie do suszonych nieboszczyka, to z widok, spaleniu chowają z korą, pobliższe niczym nie uwięzując, które wiekami stoją" 6 9 gdy Sybilla umarłych wydrążają człek m o ż e się s c h o w a ć , drugą p o ł o w ą nakrywszy rozpierają w lasach m i ę d z y draewa dzi­ (s. jak dwa 99—100). Porównując materiały J. Kopcia z relacjami innych autorów wspo­ mnijmy o tym, że o ciałopalnym obrzędzie pogrzebowym u Kamczadali wspomina także B. D y b o w s k i , który przebywając na półwyspie pod koniec X I X stulecia miał okazję zapoznania się z tą formą pochówków. 70 6 6 K r a s z e n i n n i k o w , op. cit.; inni piszący o tubylcach Kamczatki. 6 7 К r a s z e n i n n i к o w, op. cit., Steller, s. 443—444, op. cit.; D i t m a r , op. cit., oraz 697. e s P o z y c j a szamana nie b y ł a u wszystkich l u d ó w Syberii jednakowa. Z infor­ m a c j i J . K o p c i a w y n i k a w y r a ź n i e , ż e s p r a w o w a l i oni t a k ż e f u n k c j e k u l t o w e p o d ­ czas o b r z ą d k u c i a ł o p a l e n i a w y s t ę p u j ą c e g o u K a m c z a d a l i . 8 9 7 0 we T e n rodzaj p o c h ó w k u występował B . D y b o w s k i , Cnoty i W r o c ł a w i u , n r i n w . 7200/11. wierzenia m. in. u Jukagirów. Kamczadali, rękopis Bibl. Ossolineum �127 R E L A C J E JOZEFA KOPCIA Jednym z ciekawszych zagadnień kultury duchowej Kamczadali był szamanizm. Tak jak u ogółu wyznawców tego systemu wierzeniowego, tak również i tu wszelkie praktyki szamańskie miały na celu zjednanie nieprzyjaźnie ustosunkowanych do człowieka duchów oraz wyjawienie jemu ich woli, którą szaman przekazywał zainteresowanym w formie różnych nakazów i zakazów. Każda prośba składana przez ludzi istotom duchowym była przekazywana za jego pośrednictwem, a od jego czyn­ ności i praktyk uzależniano stosunek tych istot do człowieka. Do sza­ mana należało więc przepowiadanie przyszłości, wróżenie, leczenie itp. Właśnie w Dzienniku odnajdujemy barwny opis misteriów szamańskich, które miały na celu wyjawienie J. Kopciowi jego przyszłości w związku z uwolnieniem go z zesłania. „ N a j p i e r w te s z a m a n k i p o k a z a ł y s i ę w p o r z e w i e c z o r n e j p r z y ś w i e t l e w n a j ­ dziwniejszych ubiorach i u s i a d ł y za oddzielnym s t o ł e m . K a ż d a z nich m i a ł a białą s u k n i ę z gronostajów: cała suknia w e fręzlach z żył, traw kolorowych, konch, różnych r o b a k ó w i wiele skórek różnych myszy powypychanych. Na g ł o w i e kap­ t u r z o d a r t e j s k ó r y r o s o m a k a z z ę b o m a , a z t y ł u w i l c z y ogon. T w a r z y n i e m o ż n a b y ł o r o z p o z n a ć , bo c a ł e b y ł y t a m b o r o w a n e p o d ł u g i c h z w y c z a j u . N a d o c z y m a w i ­ siały frezie z sierści jeleniej i k a ż d a z nich m i a ł a j e l e n i ą ł o p a t k ę . L a m p y k a ­ mienne przed nimi stały. J e d n a z nich paliła k o ś ć nad p ł o m i e n i e m lampy, druga w y b i e g ł a z m i e s z k a n i a , o k r ę c a ł a s i ę w k o ł o p a t r z ą c n a niebo, a p o w r ó c i w s z y s w o i m j ę z y k i e m o p o w i a d a ł a s w o j e j t o w a r z y s z c e " (s. 135—136). Inne problemy z zakresu światopoglądu religijnego Kamczadali nie znalazły w Dzienniku szerszego przedstawienia. Wprawdzie informuje on jeszcze, że lud ten we wszystkim widzi boga, ,,[...] a wierzą najwięcej w słońce, miesiąc i ogień. Utrzymują, że to wszystko jest Bogiem, czego rozum i przemysł człowieka nie dokaże" (s. 92), ale wiadomości te są przypadkowe i fragmentaryczne, w związku z czym nie nadają się do samodzielnych rozważań analitycznych. Dodać jednak należy, że po­ wyższa informacja znajduje potwierdzenie u B. Dybowskiego , który podaje, iż Kamczadale uważali, że istnieje jedno bóstwo główne, a bóst­ wa podrzędne reprezentowały siły bóstwa głównego. Tak przedstawiają się w najogólniejszych zarysach relacje J. Kopcia o ludach Syberii. Zbierając to, co zostało wyżej powiedziane, musimy stwierdzić, że wartość materiałów etnograficznych zawartych w Dzien­ niku jest bezsporna. Dlatego w żaden sposób nie można się zgodzić z surową oceną A. Fredry , jaką ten zasłużony poeta polski wypowie­ dział pod adresem autora Dziennika. Faktem jest, że przez długie lata X X stulecia relacje J. Kopcia o ludach Syberii nie zostały wydobyte na światło dzienne, a pośrednią przyczyną tego stanu rzeczy był nie tylko 71 72 7 1 Dybowski, " F r e d r o , op. op. cit. cit. �128 A N T O N I KUCZYŃSKI brak wszechstronnego zainteresowania się dzisiejszymi zasobami naszych źródeł do etnografii Syberii, lecz także krzywdząca opinia A. Fredry, według której przesądzało się z góry o bezużytecznej wartości tych relacji. Sądzę, że artykuł ten będzie skromnym wkładem do historii naszej etnografii w dziedzinie badań pozaeuropejskich, którym dotychczas po­ święcono zdecydowanie zbyt mało uwagi. Interpolując materiały J. Kop­ cia wiadomościami z bogatej literatury przedmiotu autor starał się wskazać na prace posiadające charakter podstawowy dla rozpatrywanego zagadnienia, zatem cytowana tu literatura pokazana została w sposób bardzo niepełny. Wąskie ramy artykułu nie pozwoliły autorowi na szersze wprowadzenie materiału źródłowego uzupełniającego nie zawsze precyzyjne opisy J. Kopcia. Jeśli jednak i w tej postaci praca ta przy­ czyni się do wprowadzenia autora Dziennika na karty historii etnografii polskiej — to cel postawiony przed nią zostanie osiągnięty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/800186e1a44ac0e175b57d1aa1edb533.pdf fe4aec20b079fb975540bef6e495675d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2123 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polonia - badania etnograficzne etnologia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1972 Title A name given to the resource Wkład polskiej etnologii w badania zbiorowości polonijnych na świecie / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.385-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, RYSZARD Instytut t. 78, 1995 KANTOR Etnologii Uniwersytet Jagielloński Kraków WKŁAD POLSKIEJ ETNOLOGU POLONIJNYCH W BADANIA NA ŚWIECIE ZBIOROWOŚCI Uwagi wstępne Badania polonijne czyli precyzyjniej: badania nad zbiorowościami polinijnymi na świecie, mają w polskiej nauce długą tradycję. Rozpoczęte jeszcze przed pierwszą wojną światową, kontynuowane były w okresie U Rzeczypospolitej przez indywidualnych badaczy, ale także znajdowały miejsce w planach naukowych różnych instytutów, między innymi Instytutu Gospodarstwa Społecznego i Instytutu Naukowego do Badania Emigracji i Kolonizacji. Również problematyce tzw. polonijnej poświęcał wiele uwagi Instytut Badań Spraw Narodowościowych (Boruta, 1985). Choć osiągnięcia badaczy tamtych czasów są znaczne, dopiero od połowy lat siedemdziesiątych naszego wieku badania zbiorowości polonijnych na świecie nabrały prawdziwie szerokiego wymiaru, zostały ujęte w ogólnopolskie ramy organizacyjne i były realizowane wedlejednej, ogólnej i - w założeniu interdyscyplinarnej koncepcji. Przyniosły wiele istotnych osiągnięć, ale także sporo rozczarowań. Dziś, gdy początkowy zapał ośrodków badawczych i poszczególnych badaczy zdaje się nieco słabnąć, gdy gros badań, w konsekwencji przemian politycznych, które to umożliwiły, koncentruje się na obszarach szeroko rozumianego Wschodu, gdzie Polacy są mniejszościami narodowymi, a nie Polonią, która to nazwa bywa czasem zastrzeżona dla zbiorowości polskich zrodzonych w wyniku migracji, przede wszystkim zarobkowych, czas podsumować dotychczasowe osiągnięcia badawcze. Skupię się tu na okresie ostatnich dwudziestu lat i spróbuję spojrzeć na problem okiem nie tyle historyka nauki - nie jestem nim, a i czas na taką ocenę chyba jeszcze nie nadszedł - ile uczestnika pewnych działań, jednego z wielu badaczy, którzy wzięli udział w próbach - mniej lub bardziej udanych - poszerzenia wiedzy o dziejach i kulturze tzw. zbiorowości polonijnych na świecie. Programy i organizacja badań polonijnych po II wojnie światowej W pierwszych latach po II wojnie światowej nie było w Polsce sprzyjających warunków do kontynuowania badań zwanych polonijnymi, dopiero w roku 1959 została powołana Komisja Polonii Zagranicznej przy Komitecie 25 .- Lud L LXXVIII �386 Badań nad Kulturą Współczesną PAN. Została ona przekształcona w 1970 roku w samodzielny Komitet Badań Problemów Polonii Zagranicznej PAN. Instytucja ta stała się, i jest do dziś, głównym inspiratorem badań, tracąc jednak z czasem, z powodu procesów decentralizacji polskiej nauki i zmian w sposobie jej finansowania, dominującą rolę arbitra merytorycznego i koordynatora przedsięwzięć badawczych. Generalnie do zadań Komitetu należało, zgodnie z uchwałą Prezydium PAN: a) inicjowanie i popieranie badań naukowych dotyczących Polonii zagranicznej; b) opiniowanie projektów planów badań naukowych dotyczących Polonii zagranicznej oraz koordynowanie badań prowadzonych w tym zakresie w skali ogólnokrajowej; cJ podejmowanie inicjatyw upowszechniających dorobek badań (... ); d) dokonywanie oceny stanu i organizacji prowadzonych w tym zakresie badań w skali ogólnokrajowej, przygotowywanie i publikowanie zbiorczych opracowań; e) organizowanie dyskusji i konferencji naukowych poświęconych Polonii zagranicznej; t) inicjowanie współpracy z ośrodkami zagranicznymi zajmującymi się badaniami nad problematyką Polonii zagranicznej; g) wydawanie naukowego rocznika poświęconego Polonii zagranicznej (Kubiak, 1975, s. 17). Zakres kompetencji Komitetu czynił go "dyktatorem" w dziedzinie badań polonijnych w kraju, było to zarówno siłą, jak i - w pewnych sytuacjach - również słabością tej instytucji. Już od roku 1960 ukazywał się rocznik "Problemy Polonii Zagranicznej" (Bogusz, 1975), który w 1975 roku przekształcony został w wychodzący do dziś "Przegląd Polonijny", początkowo półrocznik, z czasem kwartalnik. Pismo to jest nie tylko kopalnią wiedzy o zbiorowościach polonijnych w świecie, ale również przynosi informacje o organizacji badań polonijnych, działalności poszczególnych placówek badawczych, ich reorganizacjach, programach badawczych itd. Komitetowi bez wątpienia należy zawdzięczać ożywienie badań polonijnych, w tym zwłaszcza zbudowanie trwałych podstaw dla takich badań w postaci placówek naukowych. Szczególną rolę odegrał tu Polonijny Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny Uniwersytetu JagiellOllskiego (z czasem Instytut Badań Polonijnych, dziś Instytut Polonijny). Nie można jednak zapominać o innych placówkach, zwłaszcza o Instytucie Migracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (dziś: Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL) oraz o Zakładzie Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu (dziś: Zakład Badań Narodowościowych PAN, wydający od kilku lat czasopismo "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa"). Nie oznacza to bynajmniej, iż Kraków, Lublin i Poznań zdominowały badania polonijne; były one prowadzone we wszystkich niemal ośrodkach naukowych kraju, jednakże prawdą jest, iż właśnie w wymienionych miastach - najżywiej, tam też powstały najwcześniej stałe zespoły badawcze i tam - mowa o Krakowie - mieściło się centrum koordynacji badań. �387 Istotnym problemem było zbudowanie jednolitego programu badań polDnijnych, który to program miał obejmować ogół "badań naukowych nad wszelkimi dziedzinami i przejawami historii wychodźstwa polskiego, jego stosunkiem do Ojczyzny i do narodów, wśród których osiadło" ("Problemy ... ", 1960, s. 3). Najbardziej znane programy to: propozycja Komisji Polonii Zagranicznej PAN ("Problemy ... ", 1960), R. Bierzanka (1968), W. Szczerby (1973), a przede wszystkim H. Kubiaka (1975). Ta ostatnia propozycja jest szczególnie istotna, gdyż ona właśnie stała się podstawą założeń badawczych realizowanego w latach 1976 -1985, i po małych korektach w latach 1986-1990, międzyresortowego programu badawczego MR 111/10 "Przemiany zbiorowości polonijnych", w drugiej fazie: "Przemiany zbiorowości polonijnych na tle przeobrażeń innych grup etnicznych w krajach osiedlenia Polonii". Proponując swój program H. Kubiak wyszedł z założenia, iż dotychczasowa skuteczność badań polonijnych jest niedostateczna. Jest to wynik działania wielu czynników, wśród których za najważniejsze uznał: "brak dobrze zorganizowanego warsztatu badawczego większości placówek zajmujących się problematyką polonijną, a zwłaszcza zaplecza informacyjno-dokumentacyjnego (... ), brak szerokiej i właściwie pomyślanej współpracy z zagranicznymi, w tym polonijnymi ośrodkami badań etnicznych (... ), mała dojrzałość teoretyczna i metodologiczna znacznej części prowadzonych prac, ich raczej publicystyczny, a nie naukowy charakter (... ), ucieczka większości badaczy, w znacznym stopniu z przyczyn obiektywriych, od trudnych analiz współczesności (... ) do badań historycznych (... ) wykorzystujących głównie źródła zastane" (Kubiak, 1975, s. 18 - 19). W swoim "jednolitym programie zadań badawczych" wyróżnia H. Kubiak 22 ogólne kierunki badań. W większości były to kierunki uprawiane już uprzednio w mniejszym lub większym zakresie. Program zwracał uwagę, i w tym jest jego szczególna zaleta, na dziedziny wyraźnie zaniedbane, między innymi postulował podjęcie tematów: "Przemiany języka polskiego w zbiorowościach polonijnych", "Stereotypy przedstawicieli Polonii, Polaków i Polski w zagranicznej sztuce i środkach masowego przekazu", "Historia badań polonijnych w Polsce", "Metodologia badań polonijnych", czy wreszcie "Ochrona poloników w świecie". Do wyraźnie zaniedbanych dziedzin należała bez wątpienia kultura zbiorowości polonijnych. Za istotne zadanie H. Kubiak uznał między innymi, poznanie mechanizmów przemian wzorów i wartości kulturowych, a także poznanie mechanizmów trwania i przemian folkloru w polonijnych zbiorowościach. Zadania tego rodzaju, niejako w sposób naturalny, kierowane były do tych dyscyplin, które za naczelny przedmiot swoich badań uznają kulturę, czyli również do etnografów i etnologów. Program H. Kubiaka był wyraźną zachętą, propozycją włączenia się kulturoznawców do badań zbiorowości polonijnych na świecie, badań, które zwykło się czasem nazywać polską wersją badań etnicznych (Miodunka, 1987, s. 11-12; �388 Stankiewicz, 1994, s. 17). Zanim jednak powiemy, czy tak się w istocie stało i jakie owo włączenie się dało efekty, trzeba kilka słów powiedzieć o genezie i naturze zjawiska zwanego kulturą polonijną. Kultura zbiorowości polonijnych na świecie Nie ma jak dotąd zgodności co do statusu kultury zbiorowości etnicznej w wieloetnicznym kraju imigracyjnym. Mnogość wyobrażeń w tej kwestii sprowadzić można do trzech najistotniejszych stanowisk głoszących, iż: a) zbiorowość etniczna (emigrująca) zachowuje w kraju docelowym kulturę kraju pochodzenia; b) zbiorowość taka przejmuje kulturę kraju osiedlenia; c) zbiorowość etniczna wytwarza nowy typ kultury, który nie daje się zredukować ani do kultury kraju pochodzenia, ani do kultury kraju docelowego. Jeśli uznaply, że społeczność emigracyjna jedynie zachowuje (z natury rzeczy coraz bardziej ograniczoną) kulturę kraju pochodzenia, to przedmiotem naszego zainteresowania mogą stać się wyłącznie elementy reliktowe, materialne lub świadomościowe szczątki bagażu kulturowego, który został przez emigrantów przeniesiony do nowegQ miejsca osiedlenia (Kantor, 1990b). Bagaż ten jest wypierany przez kulturę kraju osiedlenia, stopniowo przejmowaną przez imigrantów. Stopień zaniku ich rodzimej kultury będzie jednocześnie stopniem postępów procesów asymilacyjnych (Symonolewicz-Symmons, 1982). Przyjmując założenie, iż zbiorowość etniczna wytwarza w kraju osiedlenia nowy typ kultury, której treści nie dadzą się zredukować do kultury kraju pochodzenia, ani też do kultury kraju osiedlenia, tym samym mamy podstawy zakładać istnienie subkultur etnicznych, w tym także subkultury polonijnej (Babiński, 1981; Paluch, 1981). Ze względu na fakt, iż kraje przyjmujące wychodźców z Polski znacznie się od siebie różniły kulturowo, powstające w nich zbiorowości polonijne musiały z natury rzeczy, przejmując pewne elementy kultury grupy/grup dominujących, różnicować się pod względem kulturowym. Oznacza to, uwzględniając dodatkowo różnice w bagażu kulturowym wśród fal polskich emigrantów, iż nie może być mowy o jednej kulturze polonijnej (jeśli przychylimy się do tezy, iż twór taki w ogóle istnieje), lecz raczej o polonijnych kulturach mniej lub bardziej różniących się od siebie mimo wspólnej genezy. O kulturach polonijnych można mówić dopiero od momentu, gdy kształtować się poczęły polonijne zbiorowości na świecie. To z kolei było wynikiem przemieszczania się znacznych rzesz ludności polskiej i osiedlanie się jej w obcym etnicznie i kulturowo otoczeniu. Grupy imigrantów, zrazu dość amorficzne, z czasem przekształcały się w społeczności w rozumieniu socjologicznym i wchodziły w szerokie kontakty z otoczeniem. Postrzegane były przez nie jako odrębne, i same też uważały się za takie. Członkowie tych zbiorowości mówili własnym językiem/gwarą, mieli sobie tylko właściwe zwyczaje, przestrzegali i kultywowali własne prawa i systeIl?Y wartości. �389 Zbiorowości polonijne mogły być mniej lub bardziej jednorodne pod względem kulturowym. Przykładem jednorodności kulturowej zbiorowości polonijnej może być zbiorowość Kaszubów kanadyjskich (lost, 1983). Na ogół jednak grupy polonijne, przekształcające się w polonijne zbiorowości były znacznie zróżnicowane wewnętrznie, także ze względu na regionalne pochodzenie. Owo pochodzenie regionalne, a właściwie, zróżnicowanie regionalne związane z pochodzeniem, miało ogromne znaczenie dla kształtowania się charakteru poszczególnych zbiorowości polonijnych i ich kultur. Chłopi stanowili ogromną większość fal emigracyjnych, stając się z tego powodu faktycznym jądrem niemal każdej zbiorowości polonijnej na świecie. Fale emigracji, dzięki którym zaistniały zbiorowości polonijne w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Brazylii, we Francji i w Niemczech, nie były nosicielami kultury narodowej (co najwyżej jej pewnych elementów), lecz nosicielami kultur regionalnych, tradycji ludowej - chłopskiej. Proces unarodowienia chłopów polskich, stanowiących gros emigrantów, dokonał się dopiero na emigracji - równolegle zresztą z podobnym procesem zachodzącym w kraju - w nowych, pod wieloma względami, szczególnych warunkach. Miejscem uświadamiania narodowego była polonijna parafia, polonijne organizacje; udział w tym procesie miała polonijna prasa i książka. Tworząca się polonijna kultura/kultury, w pierwszym okresie rozwoju wydawać się może amorficznym zlepkiem tradycji chłopskich, regionalnych oraz nabywanych przez imigrantów elementów kultury ogólnonarodowej. Szybko jednak ujednoliciły się - w znacznym stopniu pod wpływem polonijnej parafii - doroczne obrzędy i zwyczaje, powstał stosunkowo jednorodny i powszechnie uznany kanon polskości w życiu codziennym i w społecznej działalności. Gdyby nie wpływy zewnętrzne, idące spoza grupy etnicznej, ze strony grupy dominującej i grup innych, być może ukształtowałby się jeden typ zbiorowości polonijnej i jeden typ jej kultury, który możnaby nazwać uniwersalnym. W rzeczywistości jednak już w początkach kształtowania się zbiorowości polonijnych wykazywały one wielkie zróżnicowanie, powstawały nieuchronnie jako zbiorowości: amerykańska, brazylijska, kanadyjska, francuska itd. Zatem ich kultura winna być określana precyzyjnie, np. kultura zbiorowości polonijnej amerykańskiej, choć akurat w tym przypadku nie jest to jeszcze wystarczające, gdyż zbiorowości i ich kultury wykazują wielkie zróżnicowanie wewnętrzne; różnice między kulturą polonijnej zbiorowości farmerskiej (Kocik, 1990) a kulturą polonijną w ośrodkach miejskich są wielce wyraźne i znaczące (Kantor, 1990a). Kultury polonijne, co nie ulega wątpliwości, zmieniały się pod wpływem bodźców i treści płynących ze strony społeczeństwa kraju, w którym egzystowały zbiorowości polonijne, w wyniku wewnętrznych procesów oraz w rezultacie napływania nowych fal emigracji z kraju macierzystego. Fale te stanowili nosiciele kultur regionalnych/lokalnych i kultury narodowej, z czasem także �390 kultury masowej, w jej polskiej wersji, a włączając się w budowanie i przekształcanie zbiorowości polonijnych odciskali piętno na kulturze tych zbiorowości. Wszystkie kultury polonijne, tak jak wszystkie zbiorowości polonijne na świecie, posiadają wspólne cechy, które są rezultatem wspólnoty genetycznej, jednakże różnice między nimi są znaczne, choć do dziś nie zostały dostatecznie rozpoznane, i z tego powodu nie jest usprawiedliwione sprowadzanie ich do wspólnego mianownika. Może to bowiem spowodować stracenie z pola widzenia istotnego faktu: ogromnego wpływu otoczenia kulturowego na kształtowanie się konkretnej kultury polonijnej, a wszak otoczenie w poszczególnych krajach osiedlenia Polonii jest odmienne, niekiedy wręcz skrajnie. Zbiorowości polonijne i ich kultura jako przedmiot badań etnograficznych i etnologicznych Istniejące w przeszłości i obecnie zbiorowości polonijne i ich kultury są w różnym stopniu naukowo rozpoznane. Cieszą się one zainteresowaniem wielu dyscyplin naukowych. Trudno niekiedy przypisać badaczy do którejś z nich w sposób jednoznaczny, najcżęściej bowiem badania takie - ze względu na charakter badanego przedmiotu - wymagają podejścia zarówno historycznego, jak socjologicznego i etnograficzno-etnologicznego. Zwykło się sądzić, iż najlepiej pod każdym względem poznana została kultura Polonii amerykańskiej. W rzeczywistości wiele wiadomo o polonijnej prasie w Ameryce, o polonijnych organizacjach, o polonijnym szkolnictwie, czyli o instytucjach, gdy tymczasem o wiele mniej wiadomo o wzorach życia codziennego, o obrzędowości rodzinnej i dorocznej, o zwyczajach towarzyskich, o folklorze emigracyjnym (Kantor, 1994) itp. Jak z tego wynika, nasza wiedza o kulturze zbiorowości polonijnej w Stanach Zjednoczonych ogranicza się do wiedzy o kulturze w węższym pojęciu tego terminu, do działalności kulturalnej w formach zinstytucjonalizowanych, czy wręcz do kultury wysokiej. Niewiele natomiast wiadomo o kulturze niskiej, a także w ogóle o kulturze symbolicznej, choć tu akurat notujemy ostatnio pewien interesujący postęp (Rokicki, 1986a; 1986b; 1992a; 1992b; 1994). Ponadto rozpoznana jest w pewnym stopniu - jeśli chodzi o kulturę Polonii amerykańskiej - kultura głównie miejska (Posem-Zieliński, 1982), w minimalnym stopniu natomiast zostały poznane formy i przejawy kultury Polonii wiejskiej, farmerskiej, wcale licznej w niektórych częściach Stanów Zjednoczonych (Kocik, 1990; Koliński, 1988; 1989). Kultura zbiorowości polonijnych w Stanach Zjednoczonych, mimo iż uchodzi za stosunkowo dobrze znaną, jest w istocie zaledwie rozpoznana. Cóż zatem powiedzieć o kulturze innych zbiorowości polonijnych, np. brazylijskiej. Choć 1 tu pewne interesujące ustalenia zostały w ostatnich latach poczynione (Knothe, 1985); daleko nam jednak do zadowalającej wiedzy. �391 o dotychczasowych osiągnięciach etnografii/etnologii polskiej w badaniach zbiorowości polonijnych, w tym zwłaszcza w badaniach ich kultury, pisałem obszernie na innym miejscu (Kantor, 1984; 1987). Po dość krytycznym ustosunkowaniu się do dotychczasowych sposobów badań i po ukazaniu ich - mniej lub bardziej interesujących - rezultatów, proponowałem, generalnie, takie spojrzenie na problem kultury zbiorowości polonijnych na świecie, który zaowocowałby badaniami właśnie k u l t u r y, a nie - jak bywało dotąd - jedynie dziedzictwa kulturowego Polonii. Koncepcja moja, która zresztą nie zwróciła większej uwagi, została zbudowana na generalnej niezgodzie z koncepcją W. Sobisiaka, który stwierdził, iż: "najważniejsze wydaje się wszechstronne i gruntowne poznanie zespołów zachowań wychodźców, związanych z utrzymywaniem i pielęgnacją rodzimego dziedzictwa kulturowego, a dopiero w dalszej kolejności takich problemów, jak akulturacja, asymilacja i integracja w nowym środowisku, czy wreszcie w ogóle badanie współczesnej kultury emigracji, bądź współczesnego modelu kulturowego wychodźcy" (1975, s. 46). Ten sam autor stwierdził, iż dla potrzeb poznawczych "pojęciem kultury rodzimej emigrantów należałoby obejmować dziedzictwo kulturowe kraju pochodzenia wychodźców, to jest ogół zachowań ludzkich i w związku z nimi wytworzonych zobiektywizowanych elementów kulturowych danego etnosu, zarówno materialnych jak i duchowych wartości i uznawanych sposobów postępowania, posiadanych, przyjętych i przekazywanych przez jego przedstawicieli przebywających za granicą" (Sobisiak, 1975, s. 17). Krytykowałem już kilkakrotnie tę koncepcję (Kantor, 1985; 1987), która moim zdaniem prowadzi do takiego modelu badań, gromadzenia danych, a następnie prezentacji ich wyników (Sobisiak, 1983), który trafnie i złośliwie zarazem bywa określany jako "etnograficzno-folklorystyczny", a sprowadza się po prostu do wielce czasochłonnego wykrywania odrębności etnicznych w zachowanych elementach folkloru, zwyczajów, języka itp. To w konsekwencji plasowało i plasuje etnografię i kojarzoną z nią etnologię na marginesie badań polonijnych. Nie kwestionuję istnienia interesujących ustaleń w pracach wychodzących z takiej koncepcji, w tym w pracach W. Sobisiaka, lecz w żadnym wypadku nie mogę się zgodzić na uznanie jego koncepcji za w pełni wartościową, a zwłaszcza za jedyną dyrektywę badawczą w etnograficznych/ /etnologicznych badaniach nad kulturą zbiorowości polonijnych na świecie. Nawiasem dodać trzeba, że nawet badacze z kręgu W. Sobisiaka, jego uczniowie ściślej mówiąc, z czasem podjęli studia wszechstronniejsze, daleko odbiegające od wąsko rozumianego poszukiwania reliktów kultury rodzimej i rejestrowania objawów jej pielęgnowania (Kaczmarek, 1991; 1992). Gruntownej krytyce poddał koncepcję badań wychodzącą od pojęcia kultury rodzimej A. Posem-Zieliński (1987, s. 59). "W klasycznej (... ) postaci koncepcja kultury rodzimej proponuje studia n~d dziedzictwem imigrantów �392 przemesIOnym w nowe środowisko i nad formami jego utrzymywania SIę w obcym kulturowo otoczeniu. Badacza kultury rodzimej nie tyle interesują przekształcenia polskich wzorów i treści kulturowych w toku procesu akulturacji, ich selekcja i łączenie się z obcymi elementami oraz powstawanie całkowicie nowych subkulturowych elementów, co rejestracja cech reliktowych przyniesionych w emigracyjnym bagażu oraz śledzenie tych wszystkich wzorów, których pochodzenie wyprowadzić można bezpośrednio z polskiej kultury ludowej czy narodowej. Nic więc dziwnego, że ulubionym przedmiotem zainteresowania tej orientacji i to niezależnie od tego, czy ktoś posługuje się terminem "kultura rodzima" czy też zastępuje go innymi określeniami, są ludowe zwyczaje, obrzędy, ceremonie, przesądy itp. aspekty tzw. tradycyjnej kultury ludowej kultywowane w zbiorowościach polonijnych siłą ciążenia tradycji czy też na skutek świadomych decyzji nawiązywania do tradycji kraju pochodzenia". Na miejsce krytykowanej koncepcji, autor wprowadza inną, z gruntu odmienną. "Swego rodzaju przeciwieństwem - zauważa A. Posern-Zieliński traktowania kultury skupisk polonijnych jako polskiej kultury w diasporze, czy to w wymiarze kultury elitarnej czy też ludowej, jest koncepcja kultury polonijnej jako specyficznej kultury etnicznej wkomponowanej w rzeczywistość kulturową kraju zamieszkania. Uważa się ją za rezultat akulturacji i innych przekształceń wynikających z wrastania emigrantów w nowe podłoże i widzi się w niej nowe (choć przejściowe) i oryginalne zjawisko będące kompleksem różnorodnych elementów, w tym adaptowanej do kraju osiedlenia kultury rodzimej, dostosowanych do etnicznej specyfiki grupy wzorów miejscowych i innowacyjnych rozwiązań ukształtowanych wyłącznie w danym środowisku polonijnym" (s. 59). W ostatnich latach przekonanie, iż badania kultury zbiorowości polonijnych na świecie winny wyjść poza schemat "folklorystyczno-etnograficzny", porzucić tropienie rodzimej kultury na rzecz spojrzenia ujmującego owe trzy podstawowe perspektywy: perspektywę kraju pochodzenia, kraju osiedlenia oraz perspektywę samej zbiorowości polonijnej, zyskuje powszechne przekonanie. Czy jednak idzie za nim konkretne działanie, czy prowadzone są badania wedle zarysowanej powyżej koncepcji, czy powstają studia ukazujące w nowym świetle polonijne zbiorowości i ich kulturę? Próbę odpowiedzi na to pytanie należy rozpocząć od przypomnienia pracy, która w polskiej literaturze dotyczącej zagadnień Polonii odegrała rolę bez wątpienia pionierską i inspirującą. Choć nie mogła w pełni zadowolić z powodu swojej przeglądowości - ogrom poruszanych w niej problemów spowodował powierzchowne potraktowanie niektórych z nich - to z perspektywy lat zdaje się jeszcze zyskiwać na wartości. Mowa tu o monografii A. Posem-Zielińskiego zatytułowanej Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej (1983). �393 Zamierzeniem autora było, co jest oczywiste pamiętając o jego wywodach na temat sposobu traktowania kultury zbiorowości polonijnych scharakteryzowanych wyżej, ukazanie kultury Polonii amerykańskiej nie od strony zachowanych przeżytków "kultury rodzimej", co było zwykłą praktyką w okresie, gdy praca się pojawiła. Miał on na celu "prześledzenie procesu powstawania, rozwoju i stopniowego ograniczania zasięgu etnicznej subkultury środowisk polonijnych" (s. 11). Jak naj słuszniej pisał dalej autor, że "w miejsce rodzimej kultury przywiezionej w bagażu imigrantów pojawiły się nowe formy kulturowe, różniące się znacznie zarówno od wzorów kultury kraju ojczystego, jak i od kultury głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego kształtowanego przez anglosaski i protestancki etos" (s. 12). Te nowe formy kulturowe stały się przedmiotem szczególnej uwagi A. Posem-Zielińskiego. W pracy poznańskiego badacza znalazło się wiele ważnych i inspirujących dalsze badania konkluzji. Chciałbym tu zwrócić uwagę na jedną. "Tak jak nie ma jednej zwartej społeczności polonijnej - pisze A. Posem-Zieliński - tak też nie istnieje jedna ściśle określona kultura Polonii; przejawia się ona bowiem mimo występowania wielu wspólnych cech, w różnych formach, w zależności od okresu chronologicznego i środowiska społecznego" (s. 288). Autor w przekonywający sposób ukazał owe wspólne cechy; różnorodność form kultury polonijnej, czy może raczej specyfika polonijnych kultur zróżnicowanych polonijnych zbiorowości w Stanach Zjednoczonych, została ledwie zarysowana. To co wspólne ujawniało się w materiale z jakiego autor korzystał wyraźniej, pełniejsze ukazanie zróżnicowania wymagało przeprowadzenia dogłębnych, systematycznych studiów, stałego i długotrwałego kontaktu ze środowiskami polonijnymi, tak przecież różnymi, jak np. środowisko robotników z Detroit i Chicago, farmerów z okolic Stevens Point w stanie Wisconsin, silnie związanych ze Starym Krajem górali z Passaic, czy potomków pionierów z Panny Marii w Teksasie. Rozważania o genezie zbiorowości polonijnych i ich kulturze uległy ostatnio znacznej sublimacji. Szczególną uwagę należy zwrócić na kilka publikacji J. Rokickiego, pracownika Zakładu Kultury Polonijnej Instytutu Polonijnego Uniwersytetu Jagiellońskiego i to nie z tego powodu, iż Zakład ten, którego byłem założycielem i pierwszym kierownikiem, programowo realizuje pewną wizję badań nad kulturą polonijną, przewijającą się też w niniejszym artykule, ale ze względu na istotną wartość propozycji wymienionego autora. J. Rokicki w kilku pracach podjął problematykę migracji i zmiany kultury w kontekście wiedzy o kulturze polonijnej (1986a), analizował rolę religii i języka jako wartości etnicznych i symboli grupy etnicznej (1986b; l 992b), w oryginalny sposób ujął kwestię tzw. mszy polkowych, etnicznego elementu w liturgii kościelnej Kościoła katolickiego w Stanach Zjednoczonych (1994). Swoistym ukoronowaniem dotychczasowych zainteresowań J. Rokickiego, łączącego studia nad całościowymi ujęciami kwestii kultury polonijnej �394 jako subkultury etnicznej z ciekawymi analizami funkcjonowania jej poszczególnych elementów, jest praca Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA (1992). Bez wątpienia stanąć ona może w jednym rzędzie obok pracy A. Posem-Zielińskiego ze względu na wybitne wartości merytoryczne, a także z powodu inspirującej roli dla prowadzonych współcześnie badań nad zbiorowościami polonijnymi i ich kulturą/kulturami. Bez wątpienia równie godne uwagi są monografie poszczególnych zbiorowości polonijnych, które w mniejszym lub większym stopniu traktują również o ich kulturze, często w ujęciu tu postulowanym lub przynajmniej nie odbiegającym od niego w sposób wyraźny. Przedmiotem badań stały się ostatnio między innymi: społeczność farmerów polskiego pochodzenia w stanie Wisconsin (Koliński, 1989; Kocik, 1990), specyficzna zbiorowość emigrantów z jednej małopolskiej parafii, istniejąca w Chicago od stu lat (Kantor, 1990a; 1994), a także zbiorowość kaszubska w Kanadzie (Kucharska, 1986; 1993). Niestety, podobnych opracowań nie doczekały się jeszcze zbiorowości polonijne z innych obszarów, choć potrzeba taka nie budzi wątpliwości. BIBLIOGRAFIA Babiński G. Metodologiczne problemy badań odrębno.ki kulturowych zbiorowości etnicznych 1981 w społeczeństwach pluralistycznych, w: KullUra skupisk polonijnych. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez Bibliotekę Narodową oraz Insl.ytut !fislorii PAN, Warszawa, s. 6 - 23. Bierzanek R. 1968 Stall i potrzeby badwl naukowych nad problematyką polonijną, "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 5, s. 7 - 28. Bogusz A. 1975 Spis zawarto.ści "Problemów Polonii Zagranicznej" (tomy 1-9), "Przegląd Polonijny" R. 1, z. 1, s. 191-198. Borula M. Instytut Spraw Narodowo.ściowych (1921-1939). Z dziejów polskich badań nauko1985 wych nad problematyką etniczną, "Przegląd Polonijny" R. 11, z. 2, s. 63 -79. Jost I. 1983 Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin. Kaczmarek U. Aktywno.ść kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej 1991 Republice Demokratycznej, Rum!mii i na Węgrzech w latach 1945 -1989, Poznań. Kultura zbiorowości polonijnych Europy Środkowej w latach 1945 -1989, Poznań. 1992 Kantor R. Etnogr(j{iczne badania polonijne. Rzeczywisto.~ć i propozycje, "Lud" t. 68, s. 197·215. 1984 Rec.: W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983, 1985 "Przegląd Polonijny" t. II, z. 1, s. 121-125. �395 1987 1990a 1990b O badaniach kultury polonijnej krytycznie, w: Dorobek i perspektywy badaJ) polonijnych, pod red. W. Miodunki, Lublin, s. 47 - 55. Między Zaborowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parąfii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wrocław. Folklor grupy emigrującej. Etnograficzne wprowadzenie do zagadnienia miejsca i roli )iilkloru w kulturze zbiorowo.~ci polonijnych, w: O język i kulturę polską w środowiskach polonijnych. Materiały z II Konferencji Okrągłego Stołu, Łańcut 1986, pod red. R. Kantora. 1. Rokickiego, Warszawa, s. 31- 37. Kocik L. Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA, Wrocław. 1990 Koliński D. Zarys powstania i rozwoju osad polskich w środkowym Wisconsin, "Przegląd Polo1988 nijny" t. 14, z. l, s. 31-47. Przemiany obrzędu weselnego w polonijnej zbiorowo.ki powiatu Portage, Wisconsin, 1989 USA, "Przegląd Polonijny" t. 15, z. 2, s. 31-42. Knothe M. A. Polscy chlopi w Brazylii (1870 -1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji, 1985 "Etnografia Polska" t. 29, z. 2, s. 163-214. Kubiak H. 1975 O koncepcję badań polonijnych w kraju, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1, s. 15-27. Kucharska 1. Kaszubi w Kanadzie; Mechanizmy identyfikacji etnicznej, "Etnografia Polska" t. 30, 1986 z. 1, s. 163-179. Poszukiwanie tożsamości kulturowej ludno.~ci kaszubskiej w Polsce i Kanadzie, Łódź. 1993 Miodunka W. w.~tęp, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 5 - 13. 1987 Paluch A. K. ProiJlematyka odrębno.~ci kulturowych grup etnicznych w społeczeństwach pluralistycz1981 nych, w: Kultura skupisk polonijnych.:., op. cit., s. 24-35. Pasem-Zieliński A. 1983 Tradycja a etniczno.~ć. Przemicny kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. 1987 Problemy i perspektywy badań polonijnych w zakresie kultury, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 56 -72. "Problemy ... " 1960 "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 1, s. 3. Rokicki 1. 1986a Miwacje i asymilacja a zmiana kultury, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 1, s. 23-40. 1986b Obrzęd religijny jako symbol grupy etnicznej. Konflikt o pasterkę w diecezji Scranton, Pa, w latach 1935-1936, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 4, s. 39-52. Więź spoleczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej 1992a w USA, Wrocław. 1992b Język polski jako wartoH spoleczna a proces asymilacji Polonii amerykańskiej, "Przegląd Polonijny" t. 18, z. 2, s. 41 - 57. Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach 1994 Zjednoczonych Ameryki, w: Kultura skupisk polonijnych. Materiały z III sympozjum naukowego, Warszawa. Sobisiak W. Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1, 1975 s. 29 - 51. Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań. 1983 �396 Stankiewicz 1994 W. Motory i hamulce rozwoju badań nad ku/turą skupisk polonijnych, w: Kultura skupisk p%nijnych ... , op. cit., s. 15 - 26. Symonolewicz-Symmons K. 1982 Czy istnieje ku/tura polonijna?, "Przegląd Polonijny" t. 8, z. 2, s. 109 - 113. Szczerba W. 1973 o at/as-etlcyk/opedię Polonii Zagranicznej, "Problemy Polonii Zagranicznej" I. 8, s. 55-94. Ryszard Kantor THE ACHIEVMENT OF POLISH ETHNOLOGY IN THE STUDY OF POLISH COMMUNITIES ABROAD (Summary) Although the tradition of investigation into Polish communities and their culture is long, their true revival can be traced back to 1970s. Research teams and research coordinating institutes were established, di/Terent research plans were developed. Ethnology played its part as an observer of the state and changes in the culture of Polish communities in the world. Initially, scholars focused on the cultural heritage of immigrants. traced their customs, rituals, linguistic habits, value systems which were transferred from the Old Country and preserved in their culture. Less interest was paid to the problems of acculturation, assimilation and integration of immigrants in the new communities. Today, when it has been realized that the culture of Polish communities is an ethnic subculture, consisting of elements of the culture of immigrants and elements loaned from the culture of communities with which they merged, investigations of the culture of Polish communities have become more refined and contribute material interesting to all who deal with interethnic relations. Trans/. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f3edf337be5594dff2c0174b16a3077.pdf f3f7071d94fb15591507d7ffb71708f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5106 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Łatyszew, Władysław M. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4737 Title A name given to the resource Władysław M.Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Brosnisława Piłsudskiego w Jużno-Sachalińskiu laureatem nagrody "Przegladu Wschodniego" za rok 2002/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.293-300 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 III. SYLWETKI ANTONI KUC2YŃSKI WŁADYSŁAW M. ŁATY SZEW Z INSTYTUTU DZIEDZICTWA BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO W JUŻNO-SACHAUŃSKU LAUREATEM NAGRODY "PRZEGLĄDU WSCHODNIEGO" ZA ROK 2002 Rozpocznę może od osobistego wątku związanego ze studiami terenowymi i archiwalnymi, które prowadziłem w byłym Związku Radzieckim, dotyczącymi wkładu Polaków w poznanie syberyjskich etnosów i ich kultury - na ten czas przypada także moja znajomość z laureatem "Przeglądu Wschodniego". W ówczesnej literaturze ukazującej się w tym kraju pojawiały się od czasu do czasu informacje podkreślające bogatą historię związków polsko-syberyjskich w tym zakresie, ujmowanych najczęściej jednak w kontekście wspólnej walki z caratem!. Na ów czas, wyłączając z tych prac odniesienia ideologiczne, formułowane jako rewolucyjne związki polsko-rosyjskie, literatura ta poświadczała dostrzeganie ważnego problemu badawczego, którym były także inne rodzaje tych kontaktów, np. w dziedzinie badań etnograficznych i przyrodniczych. Przez pewien czas odbywały się nawet polsko-radzieckie i radziecko-polskie konferencje naukowe, organizowane przez Komisje Historyków Polski i ZSRR oraz przez Instytut Historii i Techniki Polskiej Akademii Nauk, zawsze pod auspicjami obu Akademii Nauk. Także współcześnie ten nurt badań podejmowany jest przez różne środowiska naukowe w Rosji, zwłaszcza w jej syberyjskiej części. Nierzadko inicjatorami takich konferencji, które w ostatnich latach odbywały się w Irkucku, Jakucku, Kazaniu czy Tomsku są odradzające się w tych miastach środowiska polskiej diaspory, zrzeszające się w narodowych stowarzyszeniach, jak np. "Ogniwo" w Irkucku, "Polonia" w Jakucku, czy "Orzeł Biały" w Tomsku, wspierane przez miejscowe instytucje naukowe - uniwersytety, instytuty Rosyjskiej Akademii Nauk czy muzea. Z ich inicjatywy odbyło się w ostatnim dziesięcioleciu kilka międzynarodowych konferencji: w Jakucku (1997 i 1999), Tomsku (1999 i 2002), Irkucku (2000 i 2003) i w Kaza1 Zob. seria pod nazwą: Ssy/nyje rewo/ucjoniery wersytet Irkucki. w Sibirii, wydawana od roku 1973 przez Uni- �294 Antoni Kuczyński niu (1998). W Tiumeniu, z inicjatywy Stowarzyszenia Kultury Polskiej "Latarnik", utworzono pod koniec lat 90. XX stulecia muzeum dokumentujące dzieje polskiej diaspory na terenie Syberii Zachodniej oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny i gospodarczy tej części Imperium Rosyjskiego. W Jakucku natomiast w 2002 roku wzniesiono pomnik czczący pamięć polskich zesłańców do Jakucji w XVII-XIX wieku oraz masowych represji w wieku XX i wybitnych badaczy ziemi jakuckiej. W Jużno-Sachalińsku w 1991 roku stanął pomnik Bronisława Piłsudskiego upamiętniający jego wkład w badania etnograficzne na Sachalinie oraz na terenie tzw. Pomorza Amurskiego. Pamięć innego zesłańca z okresu powstania styczniowego, Michała Jankowskiego, czci pomnik wzniesiony w Siedemi na zachodnim brzegu Zatoki Amurskiej, wzniesiony tam w 1991 roku. Był M. Jankowski wybitnym działaczem gospodarczym na tym dalekowschodnim skrawku Rosji, a także przyrodnikiem i archeologiem. Jego osiągnięcia omawiane są podczas cyklicznych konferencji naukowych odbywających się we Władywostoku, organizowanych przez Państwowe Zjednoczone Muzeum im. W. Arseniewa2. Trudno byłoby omówić tu całą faktografię z tego zakresu, niech jednak tylko powyższe przykłady posłużą za uzasadnienie poglądu, iż współcześnie w Federacji Rosyjskiej rozwija się wartki nurt czczenia pamięci Polaków, którzy na przekór zesłaniom dali syberyjskiej ziemi swój trud, wiedzę i umiejętności, wyrażające się w jej poznaniu, cywilizowaniu i gospodarczym rozwoju. Wspomnieć tu także należy o uczonych, którzy w czasach radzieckich, a także i współcześnie podejmowali i nadal prowadzą żmudne nieraz badania archiwalne dotyczące związków polsko-syberyjskich w dziedzinie nauki, kultury i działalności gospodarczej. Oto np. problematyką tą zajmował się nieodżałowanej pamięci Borys P. Polewoj, historyk nauki, oświetlający zawsze w obiektywnym ujęciu kontakty Polaków z syberyjskimi ziemiamij. Zagadnienia te stanowią także przedJankowskije cztienija. Matieriały konfieriencji 1992. 1994.1996 gg., Władywostok 1996. B.P. Polewoj ogłosił m.in. w roku 1965, jako pierwszy w ZSRR, artykuł omawiający postać polskiego zesłańca z końca XVII w. Adama Kamieńskiego-Dłużyka ijego Diariusz więzienia mosla"ewskiego .... zawierający relacje etnograficzne o ludach Syberii. Póżniej razem z A. Kuczyńskim i Z. Wójcikiem był współautorem krytycznej edycji tego Diariusza ..., który ukazał się we Wrocławiu w roku 1997 jako: A. Kamieński-Dłużyk, Diariusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc. Z pierwodruku wydali oraz przypisami i komentarzami opatrzyli A. Kuczyński, B. Polewoj i 2.1. Wójcik, Wrocław 1997. W bibliografii zestawionej w tej książce znajduje się II artykułów B. Polewoja (w języku polskim i rosyjskim) poświęconych A. Kamieńskiemu-Dłużykowi, a wśród nich artykuł pl. Wposzukiwaniu nowych danych o Diariuszu Adama Kamieńskiego-Dłużyka, opublikowany na łamach "Ludu" (1994, t. 77, s. 235-257). Zasługą Polewoja jest także udowodnienie polskich korzeni Jana Kozyrewskiego, odkrywcy Wysp Kurylskich. Zob. na ten temat jego artykuł pl. Trzy pokolenia Kozyrewshch na Syberii na podstawie źródeł archiwalnych, w: Syberia w historii i kulturze narodu polsI..iego, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 1998, s. 21-30. Bliżej o B.P Polewoju zob. też: A. Kuczyński, Z. Wójcik, Borysowi Pietrawiczowi Polewojowi na osiemdziesięciolecie, "Wrocławskie Studia Wschodnie", 1999, t. 3, s. 256-257 i Krathj obzor osnownych rezultatow naucznych izyskaniji Borysa Pietrawicza Polewogo, laurieata priemii S. l. Dieżniewa 1992 g. i s.p Kraszeninnikowa 1997 g. K 8o-letju so dnja rożdienija (23 maja 1998), wydany w 1998 roku w Sankt Petersburgu przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne. 2 3 �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 295 miot zainteresowań historyków z polskim rodowodem, Bolesława S. Szostakowicza z Irkucka, Walerego Skubniewskiego z Uniwersytetu Ałtajskiego w Barnaule, Wasylego Haniewicza z Obwodowego Muzeum Historycznego w Tomsku, Mirosławy Jefimowej z Władywostoku, Sergiusza Leończyka i Renety Opłakańskiej z Abakanu, Natalii Eljbart z Czyty, czy Tatiany Niedzieluk z Nowosybirska. Z niektórymi z tych badaczy byłem lub jestem w osobistych kontaktach naukowych, część z nich uczestniczyła w konferencjach naukowych w naszym kraju i korzystała z zasobów archiwalnych dotyczących polskich dziejów za Uralem. Kontakty te zaowocowały wieloma publikacjami w pracach zbiorowych4 i czasopismach "Wrocławskie Studia Wschodnie" i "Literatura Ludowa"5. Tu wspomnieć należy, że współcześnie Nowosybirsk stanowi ważny ośrodek naukowy, w którym podejmowane są badania złożonych problemów związków polsko-syberyjskich na przestrzeni XVII-XX stulecia. Zagadnienia te podejmowane są również przez historyków z innych ośrodków naukowych w Rosji - Barnauł, Chabarowsk, Irkuck, Jakuck, Jużno-Sachalińsk, Kazań, Moskwa czy Sankt Petersburg. Tu wspomnieć także należy zmarłego w latach 90. XX wieku profesora Włodzimierza Djakowa, z Moskwy, współtwórcy monumentalnej 25-tomowej edycji polsko-radzieckiej pod nazwą "Powstanie Styczniowe. Materiały i Dokumenty", której redaktorami byli ze strony polskiej Stefan Kieniewicz, Franciszka Ramotowska i Wiktoria Śliwowska. O potrzebie i znaczeniu takich kontaktów dla badań naukowych pisać nie trzeba. Nie sposób też wyliczyć wielu istotnych, dla omawianych przez tych autorów zagadnień oraz różnych powiązań między badaczami polskimi i radzieckimi. Potrzebę taką dostrzegają także współcześnie, w znacznie większym wymiarze aniżeli w czasach radzieckich, historycy z Federacji Rosyjskiej podejmujący coraz częściej problematykę dziejów Polaków za Uralem i ich wkładu w rozwój gospodarczy i naukowy dotyczący poznania kultury syberyjskich etnosów. Tu wspomnieć np. należy najnowszą edycję monografii Wacława Sieroszewskiego poświęconą Jakutom6, a także rosyjskie wydanie książki Witolda Armona, omawiającej wkład Polaków w poznanie jakuckiej kultury? W wydawnictwach tych sytuuje się także rosyjska edycja książki omawiającej rolę Syberii w historii i kulturze narodu polskiego8. 4 Polacy w Kazachstanie. Historia i współczesność, pod red. naukową S. Ciesielskiego i A. Kuczyńskiego, Wrocław 1996; Syberia w historii i kulturze narodu polskiego, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 1998 i Kościół katolicki na Syberii. Historia - Współczesność - Przyszłość, pod red. naukowąA. Kuczyńskiego, Wrocław 2002. s "Literatura Ludowa. Dwumiesięcznik naukowo-literacki", 2000, nr 6 - monotematyczny zeszyt poświęcony folkJorowi jakuckiemu. Artykuły z tego zeszytu weszły potem do pracy zbiorowej pl. Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 200 I. 6 W.L. Sieroszewski, Jakuty. Opyt etnograficzeskogo issliedowanija, Moskwa 1993. 7 W. Armon, Polskie issliedowatieli kultury jaku to w, Moskwa 200 l. s Sibir w istorii i kulturie polskogo narada, red. A. Kuczynskogo i P. Romanowa, Moskwa 2002. Jest to rosyjska edycja książki wydanej wcześniej w języku polskim, dedykowanej B. Piłsudskiemu �296 Antoni Kuczyński Potrzebę taką dostrzegają także historycy polscy (A. Kijas, E. Kaczyńska, W. Masiarz, F. Nowiński, W. Śliwowska, J. Trynkowski), etnologowie (Z. Jasiewicz, A. Kuczyński, M. Kośko, S. Szynkiewicz), historycy literatury (J. Borowczyk, J. Fiećko, Z. Trojanowiczowa) i historycy nauki (J. Róziewicz, Z. Wójcik) podejmujący coraz częściej tematykę badawczą z zakresu kontaktów polsko-rosyjskich, a różne akademickie ośrodki krajowe organizują konferencje z tego zakresu (Kraków, Lublin, Poznań, Wrocław), których pokłosiem sąmonotematyczne tomy studiów. Prestiżowy kwartalnik "Przegląd Wschodni", założony i redagowany przez Jana Malickiego, po wielekroć użycza swych łamów dla autorów piszących na te tematy. Redakcja tego periodyku przyznaje także od roku 1993 prestiżowe nagrody za tzw. prace wschodnioznawcze, w tym również dla badaczy zagranicznych. Do grupy tej kategorii laureatów zaliczyć należy Daniela Beauvois, Władimira Djakowa, Bohdana Osadczuka, Jewgienija Gorelika i innych, a wśród nich Władysława M. Łatyszewa, przez wiele lat dyrektora Obwodowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku, inicjatora utworzenia na tym odległym krańcu Federacji Rosyjskiej Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. Na zainteresowania W.M. Łatyszewa postacią B. Piłsudskiego zwróciłem uwagę w roku 1975, gdy rozpoczął on publikować prace historyczne dotyczące dziejów muzealnictwa sachalińskiego, w których odnaleźć można było pewne wątki potwierdzające znaczący wkład B. Piłsudskiego w rozwój ekspozycji etnograficznych w tych placówkach. Potem w roku 1989 miałem okazję poznać go osobiście, gdy wraz z profesorem Zbigniewem Wójcikiem odbywałem studyjną podróż na Kamczatkę i do Władywostoku. To dzięki W.M. Łatyszewowi dane nam było gościć na Sachalinie, wówczas jeszcze wyspie w zasadzie zamkniętej dla obcokrajowców i odwiedzić miejsca związane z Bronisławem Piłsudskim. W.M. Łatyszew był wówczas dyrektorem Obwodowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku, w którym rozwinął prace badawcze nad wkładem B. Piłsudskiego w badania etnograficzne na Sachalinie, Pomorzu Amurskim i na Hokkaido. Muzeum usytuowane jest w reprezentacyjnym budynku Jużno-Sachalińska, powstałym w czasach, gdy miasto to nosiło nazwę Tojohara, to jest wówczas, gdy południowy Sachalin należał do Japonii. Zarówno sam budynek, jak i jego otoczenie potwierdzało wielką staranność jego dyrekcji o rangę tej placówki muzealnej. Równie okazale prezentowały się sale ekspozycyjne, biblioteka i magazyny. Już wówczas znajdowała się tam ekspozycja dotycząca B. Piłsudskiego. O dalszych zamiarach w tym zakresie opowiadał nam W.M. Łatyszew, który już wówczas posiadał kontakty nauko- i noszącej tytuł Syberia w historii i kullurze narodu polskiego, pod red. naukową A. Kuczyllskiego, Wrocław 1998. Rosyjska edycja tej książki spotkała się z licznymi recenzjami w Federacji Rosyjskiej. Tu podkreślić należy, że jest to pierwsza w języku rosyjskim książka omawiająca tak szeroko związki polsko-syberyjskie. Jej ukazanie się w Rosji zawdzięczamy Ambasadzie RP w Moskwie oraz Halinie Subotowicz-Romanow, prezydentowi Kongresu Polaków w Rosji. �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 297 we z badaczami japońskimi podejmującymi wątek wkładu B. Piłsudskiego w badania kultury ajnoskiej, planował zorganizowanie konferencji naukowej poświęconej temu zesłańcowi i etnografowi oraz przygotowywał się do zorganizowania wystawy jemu poświęconej w Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. Obie te inicjatywy zostały urealnione. Wystawa ta miała miejsce w roku 1991 i cieszyła się szerokim zainteresowaniem społeczności Warszawy9. Również w roku 1991 odbyła się w Jużno-Sachalińsku międzynarodowa konferencja10, podczas której odsłonięto wspomniany powyżej pomnik B. Piłsudskiego. Rzec można, że od tego momentu zacieśniły się kontakty W.M. Łatyszewa z badaczami polskimi. Trzykrotnie był on w Polsce w latach 1992, 1997 i 1999, pogłębiając swoje studia dotyczące życia i pracy B. Piłsudskiego. W roku 2003 W.M. Łatyszew otrzymał prestiżową nagrodę "Przeglądu Wschodniego" za rok 2002. Jury nagrody to: prof. Andrzej AjnenkielInstytut Historii PAN, prof. Juliusz Bardach - Uniwersytet Warszawski, Andrzej Chodkiewicz - Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", Adolf Juzwenko - dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Jan Malicki - redaktor naczelny "Przeglądu Wschodniego", prof. Stanisław Mossakowski - Instytut Sztuki PAN, Andrzej Przewoźnik Sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, prof. Elżbieta Smułkowa - Uniwersytet Warszawski, Ewa Gieysztor oraz Marek Karp -laureat nagrody im. Aleksandra Gieysztora w 2000 roku. W edycji nagrody za rok 2002 uhonorowano następujących autorów krajowych i zagranicznych. Nagrody krajowe ex aequo otrzymali: Michał Janocha z Warszawy za książkę pl. Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczypospolitej oraz Paweł Piotr Wieczorkiewicz z Warszawy za książkę pl. Łańcuch śmierci. Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939. W kategorii książek zagranicznych jury wyróżniło autorów: Leonida Zaszkilniaka i Mykołę Krykuna ze Lwowa za książkę pl.lstorija Polszczy, opublikowaną przez Wydawnictwo Uniwersytetu Lwowskiego. Nagrodę specjalną przyznano W.M. Łatyszewowi z dalekiego Juźno-Sachalińska za całokształt działalności badawczej i organizacyjnej związanej z dokumentacją dziedzictwa naukowego Bronisława Piłsudskiego. Wręczenie nagród odbyło się 15 marca 2003 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Fundatorami nagród byli: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Radio Polonia - Program dla Zagranicy, Polskie Radio S.A. oraz tradycyjnie już Stowarzyszenie "Wspólnota Polska". Obowiązki zawodowe nie pozwoliły przybyć na tę uroczystość laureatowi W.M. Łatyszewowi, który otrzymał ją 2 lipca 2003 roku z rąk ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej w Rosji, prof. Stefana 9 J. Żytek, Bronisław Piłsudski 1866-1918, w: Bronislaw Pilsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu. Katalog wystawy Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, Warszawa 1991; [ZZ], Tę wystawę należy zobaczyć. ZbiOly Bronislawa Pilsudskiego, "Słowo Powszechne", 1992, nr 7, s. 6. 10 A. Kuczyński, Międzynarodowa ocel/a doroble-ubadawczego B. Piłsudskiego nad tubylczymi ludami Sachalinu. Konferencja naukowa -Jużno-Sachalińsk 1991, "Niepodległość", 1993, t. XLVI, s.176-190. �298 Antoni Kuczyński Mellera, w siedzibie Ambasady RP w Moskwie. Na uroczystość tę przybyli liczni goście reprezentujący moskiewskie środowisko naukowe, dziennikarze oraz członkowie moskiewskiej Polonii. Wydarzenie to zostało odnotowane m.in. na łamach wysoko nakładowej "Litieratumoj Gaziety" , rozpowszechnianej na terenie całej Federacji Rosyjskiej, w artykule pl. Pocziotnyj Poliak Sachalina (nr 28 z dnia 9-15 lipca 2003). Autorem tej publikacji był laureat, który raz jeszcze przyczynił się do spopularyzowania w Rosji postaci B. Piłsudskiego ijego twórczych osiągnięć na niwie etnografii. Władysław M. Łatyszew urodził się w 1939 roku na Ukrainie. Ukończył studia historyczne na Uniwersytecie w Odessie. Początkowo pracował jako nauczyciel historii w szkole, potem w Muzeum Krajoznawczym w Odessie. W 1971 roku przybył na Sachalin i rozpoczął pracę na stanowisku zastępcy dyrektora ds. naukowych w Obwodowym Sachalińskim Muzeum Krajoznawczym, którego później został dyrektorem (1975 r.). Na tej dalekiej wyspie, na krańcach rosyjskiego Dalekiego Wschodu laureat podejmował wielorakie zadania na rzecz rozwoju powierzonej mu placówki muzealnej. Przyznanie mu nagrody "Przeglądu Wschodniego" to ważny moment, ażeby spojrzeć na jego działalność naukową i organizacyjnąjako na wzajemnie przenikającą się całość przedsięwzięć z tego zakresu. Po pierwsze, należy stwierdzić szczególnie twórczy i sprawny organizacyjnie sposób zarządzania placówką muzealną w lużno-Sachalińsku. W pracy tej od samego początku (1971), gdy objął stanowisko zastępcy dyrektora do spraw naukowych, nie kwestionując dotychczasowych działań tej jednostki, nadał zakresowi pojęciowemu "muzeum placówką naukową" nową formułę, co w rezultacie doprowadziło do poszerzenia roli muzeum ijego znaczenia w życiu naukow(}-badawczym wyspy. Z jednej strony dbał o wzbogacanie muzealnej kolekcji w poszczególnych jego działach, z drugiej zaś dostrzegał pilną potrzebę pełnego jej opisu i działalności ekspozycyjnej. Takie konsekwentne przestrzeganie tej zasady wzmacniało jego pozycję i zgodnie z właściwą sobie metodą postępowania naukowo-dokumentacyjnego, zjednywał dla muzeum coraz szerszy krąg miejscowej administracji. Był też zwolennikiem zasady, iż sensowny sposób porozumienia międzyludzkiego jest ważnym elementem integrującym zespół pracowniczy. Nie sposób wyliczyć tu wielu istotnych i ważnych dla prezentacji osoby laureata powiązań zachodzących między praktyczną działalnością muzealną a sferą badawczą tej placówki. Najogólniej mówiąc łączyły się w niej cele związane z gromadzeniem kolekcji, odpowiednim jej zabezpieczeniem materialnym, opracowaniem naukowym, działalnością wystawienniczą przy równoczesnym rozwoju przedsięwzięć edytorskich ukazujących muzeumjako ważny ośrodek rozwoju wiedzy o regionie,jego przeszłości i teraźniejszości, rzec można kształtowania swoistego pojęcia małej sachalińskiej ojczyzny. Tym zadaniom laureat umiał podołać, zapisując się w dziejach sachalińskiego muzealnictwa. Sam zresztą pisał o historii muzealnictwa na Sachalinie, o działalności społeczno-kulturalnej na wyspie, np. o teatrze sachalińskim, o kulturalnych i literackich związkach wyspy z zachodnimi obszarami Rosji, �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 299 o żegludze na Sachalinie i roli portów leżących najego wybrzeżach. Organizował konferencje naukowe, starał się o nawiązanie kontaktów naukowych z badaczami z centralnej części ZSRRJRosji, np. ze wspomnianym już B. Polewojem, Niwchem Czunerem Taksamim, etnografem pracującym w Leningradzie/ /Sankt Petersburgu, z B. Szostakowiczem z Irkucka, z pracownikami bibliotek i archiwów w Moskwie, Tomsku, Władywostoku. Śledząc ten rozwój jego działalności muzealnej i naukowo-badawczej, widać w nim wyraźnie, że gdzieś od połowy lat 70. XX stulecia zaczął interesować się postacią B. Piłsudskiego. Wspomniane powyżej zainteresowania zasługują niewątpliwie na oddzielne omówienie, tutaj jednak, zgodnie z inną konwencją artykułu, przedstawione zostaną nader pobieżnie. Dość stwierdzić, że to W.M. Łatyszew wprowadził na nowo postać B. Piłsudskiego, zesłańca i katorżnika, badacza kultury tubylczych ludów Sachalinu do dziejów etnografii rosyjskiej. Przedtem bowiem postać ta pozostawała na uboczu etnografów radzieckich, no może z wyjątkiem niektórych autorów zajmujących się folklorem Ajnów i Niwchów oraz szamanizmem. Konkretyzując, stwierdzić należy, że laureat nagrody "Przeglądu Wschodniego" nadał nowy impuls tym badaniom w szerokiej konwencji mieszczącej się w formule: "B. Piłsudski - życie - dzieło - recepcja". O sukcesie autorskim, edytorskim i naukowym W.M. Łatyszewa związanym z postacią B. Piłsudskiego zadecydowało wiele czynników. Niewątpliwie istotne tu były jego zdolności organizacyjne; pewne jest także i to, że zafascynował się on tą postacią, a także fakt najważniejszy - upadek ZSRR, w którym niechętnie podejmowano ten wątek związany z badaniami i obserwacjami etnograficznymi B. Piłsudskiego na Sachalinie, ze względu na jednoznaczną wymowę tego nazwiska. Te niekwestionowane zasługi naszego rodaka w poznaniu kultury tubylczych ludów wyspy Sachalin mogły też mieć tak istotne znaczenie, że po "pieriestrojce" zajęcie się tą postacią stawało się formą koniecznego do spłacenia długu. Myślę, że fakt ten wspomagał także W.M. Łatyszewa w powołaniu w 1997 roku Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego w JuŻno-Sachalińsku. Instytutem tym kieruje do chwili obecnej. Laureat jest postacią wyjątkową, ajego pracę naukową i organizacyjną dokumentuje bogata bibliografia obejmująca około 200 publikacji (książki, artykuły naukowe i publicystyczne)ll. Będąc pomysłodawcą, a następnie realizatorem tego przedsięwzięcia, miał za sobą laureat wiele publikacji poświęconych postaci tego niezwykłego człowieka. W 1991 roku zorganizował międzynarodową konferencjęjemu poświęconą. Wtedy też odsłonięto pomnik B. Piłsudskiego w Jużno-Sachalińsku, tak więc postać ta " W artykule W.M. Łatyszewa pl. Materiały do bibliografii publikacji a Bronisławie Piłsudskim wjęzyku rosyjskim opublikowanym na łamach "Ludu" (1994, L 77, s. 205-222) znajduje się 21 jego publikacji poświęconych B. Piłsudskiemu. Od daty opublikowania tej bibliografii ogłosił on wiele innych artykułów na ten temat w języku polskim, rosyjskim, angielskim ijapońskim. W moim posiadaniu znajduje się pełna bibliografia publikacji W.M. Łatyszewa, które ukazały się do czasu przyznania jemu nagrody "Przeglądu Wschodniego". �300 Antoni Kuczyński wpisywała się w pejzaż medialny wyspy oraz w jej naukowe dziedzictwo. Laureat wydał też m.in. zbiór listów do Lwa Sztemberga, zatytułowany Bronislaw Piłsudski}. Dorogoj Lew Jakowlewicz. Pisma L.J. Szternbergu, 1893-1917 (Jużno-Sachalińsk 1996). Jakjuż wspomniano, dokonania autorskie laureata nie zamykają się tylko w obszarze czasopiśmienniczym. Ostatnio np. wydał on wspólnie z Koichi Inoue z Uniwersytetu Hokkaido w Sapporo książkę pt. Narodnoje isskustwo sachalińskich ajnow/Sakhalin Ainu Folk Craft (Sapporo 2002)12. Publikuje on też zebrane w jedną całość folklorystyczne zapisy B. Piłsudskiego dotyczące Ajnów. W jego bogatym piśmiennictwie są takie pozycje, które na stałe weszły do kanonu publikacji poświęconych życiu i pracy naszego rodaka badającego kulturę Ajnów, Niwchów i Oroków. Dotyczy to szczególnie działalności naukowej Bronisława Piłsudskiego, którego biografii W.M. Łatyszew jest świetnym znawcą. Wspomniany Instytut wydaje czasopismo pod nazwą "Izwiestija Instituta Nasledija Bronisława Piłsudskogo" (dotychczas ukazało się 7 tomów), które cieszy się wysoką oceną merytoryczną uczonych. Należy zwrócić uwagę, iż rzeczą niezwykle rzadką w nauce jest powołanie naukowego instytutu dotyczącego edycji i dokumentacji dorobku naukowego jednego tylko uczonego. Właśnie taką placówkąjest wspomniany Instytut, założony przez W.M. Łatyszewa. Podkreślić należy, że zespół kierowany przez niego jest wyjątkowo kompetentny w pracach zmierzających do przedstawienia całościowego dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego. On sam zaś wspiera swą wiedzą oraz źródłami historycznymi wielu uczonych w Rosji, Japonii, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, a także i w Polsce, podejmujących w swych pracach różne wątki naukowej i życiowej drogi Bronisława Piłsudskiego. Tutaj tylko dodać jeszcze należy, że dokonania Bronisława Piłsudskiego uznane zostały w nauce światowej za ważne osiągnięcie w historii polskich obserwacji i badań etnograficznych ludów innych kontynentów. Dowodem tego jest m.in. monumentalna edycja jego prac pt. The Collected Works of Bronislaw Piłsudski, realizowana przez prestiżową oficynę Walter de Gruyter & Co. z Berlina i Nowego Jorku, przy wydawaniu której aktywnie uczestniczy W.M. Łatyszew, a także cykliczne kongresy międzynarodowe (Sapporo 1985, Jużno-Sachalińsk 1991, Kraków-Zakopane 1999 i planowany na najbliższy okres kongres w Wilnie). Antoni Kuczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53e8ebd7d04ddb152283b9c1218cee73.pdf d4e995bd1f004f7446d138b9673b1d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6135 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource władza - aspekt antropologiczny antropologia polityki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5721 Title A name given to the resource Władza i autorytet - przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 I. ARTYKUŁY WOJCIECH DOHNAL Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań WŁADZA I AUTORYTET PRZYWÓDZTWO POLITYCZNE W UJĘCIU ANTROPOLOGICZNYM Wprowadzenie Antropologia polityczna jest subdyscypliną antropologii społecznej, której za­ sadniczym celem jest zrozumienie sposobu, w jaki polityka jest obecna i jak funk­ cjonuje w różnych społeczeństwach ludzkich. Z tego punktu widzenia jest ona zatem bliska takim naukom, jak politologia, filozofia, psychologia czy socjologia polityki. Jednak zbieżność przedmiotu zainteresowań nie oznacza, że dyscyplin tych nie dzielą poważne różnice. Tym, co stanowi o specyfice antropologicznych badań nad polityką, jest na pewno odrębność korzeni historycznych, stosowana metodologia oraz, co wydaje się najważniejsze, sam sposób rozumienia polity­ ki. Mówiąc najkrócej, antropologia odrzuca pojmowanie polityki w kategoriach formalnych struktur i instytucji oraz kwestionuje etnocentryczne przekonanie, że jest ona domeną społeczeństw rozwiniętych, zaś idealną i właściwą formą orga­ nizacji politycznej jest państwo (zob. Herzfeld 2004: 175). Zamiast tego uznaje, że polityka zawsze manifestuje się poprzez kulturę, dostrzec ją można w róż­ norodnych dyskursach i praktykach społecznych, które często wykraczają poza konwencjonalnie rozumianą sferę polityczną. Antropologia zrodziła się ze zderzenia świata europejskiego z kulturową od­ miennością, z doświadczenia inności i towarzyszącego mu dążenia do jej „oswo­ jenia” i zrozumienia. Od początku swego istnienia interesowała się ona tym, co marginalne, skupiała uwagę na „egzotyce”, a głównym przedmiotem swo­ �14 Wojciech Dohnal ich badań uczyniła społeczeństwa przedindustrialne, zwane często pierwotnymi czy prostymi, których kultura we wszystkich niemal aspektach różniła się od znanych wzorców świata zachodniego. Dotyczyło to również polityki. Jej opi­ sanie i wyjaśnienie stało się głównym celem antropologii politycznej. Stąd też zainteresowanie różnorodnością pierwotnych systemów politycznych, ich gene­ zą i przekształceniami, specyfiką obserwowanych instytucji, sposobami zdoby­ wania i sprawowania władzy, symbolicznym wymiarem polityki oraz sferą tak zwanej kultury politycznej (Kwaśniewski 1987: 37). Wśród podejmowanych zagadnień ważne miejsce zajmowały studia nad przywództwem. Miały one na celu odkrywanie różnych instytucji i mechanizmów, które konstytuowały rządy w społecznościach pierwotnych, analizę procesów podejmowania decyzji, za­ pewniania bezpieczeństwa oraz rozstrzygania sporów. Znamienne jest przy tym, że w ujęciu antropologicznym przywództwo polityczne niemal od samego po­ czątku traktowane było jako struktura dynamiczna, aspekt całościowej praktyki społecznej nierozerwalnie powiązany z innymi dziedzinami kultury, takimi jak pokrewieństwo, religia, ekonomia czy prawo. Podejście takie znacząco różni się od dominującej w naukach o polityce tradycji ujmowania przywództwa jako spe­ cyficznego zjawiska, ogniskującego się na władzy państwowej związanej z mo­ nopolem na legalne stosowanie przemocy i przymusu fizycznego (Kaczmarek 2000: 91). Celem niniejszych rozważań jest prześledzenie historii antropologicznej re­ fleksji nad przywództwem politycznym oraz ukazanie zmieniających się sposo­ bów jego rozumienia na gruncie różnych orientacji teoretycznych. Uważam, że dzięki umiejętności łączenia perspektywy mikropolitycznej, skupiającej uwagę na konkretnym wymiarze lokalnym, z uogólniającą interpretacją teoretyczną, an­ tropologia polityczna może znacząco wzbogacić dorobek studiów nad przywódz­ twem, prowadzonych dotąd głównie przez przedstawicieli innych dyscyplin. Początki badań nad przywództwem i polityką Za datę symbolicznych narodzin antropologii politycznej uznaje się zwykle rok 1940, kiedy to opublikowana została praca African Political Systems pod redakcją Meyera Fortesa i Edwarda E. Evans-Pritcharda — pierwsza w dziejach antropologii książka, która w całości poświęcona została analizie systemów po­ litycznych tak zwanych ludów pierwotnych. Nie znaczy to jednak, że we wcześ­ niej publikowanych tekstach polityka była nieobecna. Przeciwnie, w zasadzie od początku istnienia antropologii podejmowane były w niej tematy par excellence polityczne, jakkolwiek ich autorzy często kwestionowali obecność polityki w ży­ ciu badanych przez siebie ludów. To tylko pozorny paradoks. Podejście takie wynikało bowiem z przyjmowanych założeń teoretycznych i było konsekwencją minimalistycznego rozumienia polityki (Balandier 1970: 23-24). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 15 Paradygm at historyczny Dziewiętnastowieczni badacze zakładali, że pojawienie się autonomicznej sfery politycznej wraz z towarzyszącymi jej instytucjami jest zdobyczą zaawan­ sowanego stadium ewolucji społeczno-kulturowej, określanego przez nich jako cywilizacja. Wcześniejsze fazy rozwoju, dzikość i barbarzyństwo, cechować zaś miała całkowita dominacja stosunków pokrewieństwa, które zapewniały podsta­ wę integracji społecznej, stanowiąc jedyne źródło wszelkich efektywnych relacji międzyjednostkowych i międzygrupowych. Stąd przekonanie o braku polityki w życiu badanych społeczeństw i prymacie stosunków pokrewieństwa jako nad­ rzędnego regulatora całokształtu praktyki społecznej. W perspektywie ewolucjonistycznej postrzegano także problematykę przy­ wództwa. Upraszczając nieco, można stwierdzić, że według tych poglądów w najprostszych społeczeństwach ludzkich nie występowało sformalizowane przywództwo polityczne. Ograniczoną i raczej symboliczną niż rzeczywistą wła­ dzę sprawowały w nich jednostki zajmujące uprzywilejowane miejsce w syste­ mie pokrewieństwa. Przywódca lineażu bądź rodu był jak primus inter pares, a rzeczywista sfera jego wpływu ograniczała się zwykle do własnej grupy krewniaczej. Społeczeństwa zdominowane przez pokrewieństwo cechował bowiem pełen egalitaryzm oraz brak rozwiniętej własności prywatnej. Dopiero później­ szy rozwój społeczno-ekonomiczny przynieść miał zmiany, w wyniku których stosunki krewniacze ustąpiły znaczenia więziom terytorialnym, a pogłębiające się nierówności społeczne dały impuls do zmian prowadzących do wyłonienia rządu, czyli instytucjonalizacji przywództwa. W ujęciu klasyków ewolucjonizmu przejście „od krwi do ziemi” oznaczało początek polityki. Pierwsze dekady XX wieku to w antropologii czas dominacji paradygmatu dyfuzjonistycznego, który jednak nie przyniósł zasadniczej reorientacji poglądów autorów zajmujących się problematyką polityczną. Wprawdzie coraz powszech­ niej kwestionowano zasadność rozróżnienia pomiędzy wspólnotami krewniaczymi i terytorialnymi, ale zasadniczy tok myślenia pozostawał niezmienny: przeobrażenia gospodarcze i demograficzne oraz wynikające z nich narastanie konfliktów wewnętrznych prowadzą do powstania państwa, które posiada mono­ pol na stosowanie przymusu. Podejście funkcjonalistyczne Istotne novum w antropologicznym sposobie myślenia o polityce pierwotnej przyniósł dopiero funkcjonalizm, który walnie przyczynił się do odrzucenia sil­ nie zakorzenionego w etnocentryzmie minimalistycznego traktowania polityki, na rzecz podejścia maksymalistycznego. Oznaczało ono szerokie jej rozumienie. �16 Wojciech Dohnal Polityki nie definiowano już dłużej poprzez obecność lub brak określonego rodza­ ju instytucji, na przykład rządu, lecz poprzez pełnioną przezeń funkcję, którą jest umacnianie i kontrolowanie porządku społecznego w granicach jednostki poli­ tycznej. W takim ujęciu podkreśla się, że każde, nawet najprostsze społeczeństwo posiada jakąś formę organizacji politycznej, bowiem istnieją w nim instytucje powołane do zaprowadzania i utrzymywania ładu społecznego, choć oczywiście nie wszędzie są one zorganizowane w sposób porównywalny do scentralizowa­ nej władzy typu europejskiego. Odrzucając historyzm, który zainteresowany był głównie odkrywaniem gene­ zy instytucji politycznych, Meyer Fortes i Edward Evans-Pritchard postulowali konieczność prowadzenia badań porównawczych różnych typów systemów, by w ten sposób odkrywać i wyjaśniać istniejące między nimi podobieństwa oraz współzależności łączące je z innymi aspektami organizacji społecznej. Na pod­ stawie bogatego materiału etnograficznego pochodzącego z różnych regionów Afryki autorzy wyróżnili dwa zasadnicze typy występujących tam systemów: państwa pierwotne (state societies) oraz systemy bezpaństwowe (stateless so­ cieties). Pierwsze cechować miało istnienie scentralizowanej władzy, machiny administracyjnej i instytucji sądowniczych, słowem — rządu, a podział boga­ ctwa, przywilejów i statusu odpowiadał w nich rozkładowi władzy i uprawnień. Natomiast systemy bezpaństwowe pozbawione były rządu i wyraźnego zróżnico­ wania rangi, statusu czy bogactwa (Fortes, Evans-Pritchard, eds., 1983: 3). Jedna z istotnych różnic pomiędzy wyróżnionymi typami systemów dotyczyła umiejscowienia i sposobu funkcjonowania władzy. Otóż w państwach pierwotnych system polityczny wpisany był w strukturę terytorialną i zachowywał całkowitą niezależność od struktur pokrewieństwa, co oznaczało, że również system spra­ wowania władzy opierał się w nich na zhierarchizowanej strukturze terytorialno­ -administracyjnej, miał zatem charakter formalny. Na czele największej jednostki politycznej stał najwyższy przywódca, któremu podlegali wodzowie sprawujący władzę na niższych szczeblach organizacji. Pozycja najwyższego władcy wynikała z przysługującej mu wyłączności na stosowanie środków przymusu, reguł okre­ ślających zasady sukcesji, z prawem mianowania urzędników niższego rzędu oraz mistycznych sankcji sprawowanego przezeń urzędu. System ten cechowała przy tym wewnętrzna równowaga sił. Zgodnie z nią, ograniczenie szerokich uprawnień władcy zapewniały liczne instytucje kontrolne, takie jak rada królewska czy dostoj­ nicy kapłańscy, którzy posiadali rozstrzygający głos w sprawach inwestytury. In­ stytucje te czuwały, by władza królewska nie była absolutna. Podobny mechanizm wzajemnej kontroli występował pomiędzy administracją centralną i terenową. Wówczas, gdy król nadużywał swej władzy, regionalni przywódcy polityczni mieli prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo i zorganizować zbrojną rewoltę. Jeśli na­ tomiast zbrojni liderzy przekraczali powierzone im kompetencje, mogli zostać siłą zmuszeni do podporządkowania się królowi. Generalna prawidłowość systemów zhierarchizowanych polegała na przekazywaniu części uprawnień na niższe po­ �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 17 ziomy administracji. W rezultacie tworzyła się swoista piramida organów władzy. Na każdym szczeblu odpowiedzialność osoby sprawującej urząd polityczny była proporcjonalna do zakresu posiadanych przez nią uprawnień. Według całkowicie odmiennych zasad funkcjonowały systemy bezpaństwo­ we, zwłaszcza opisywane przez autorów plemiona segméntame, które nazywano „plemionami bez rządu”. Nie istniał w nich bowiem żaden centralny ośrodek poli­ tyczny, który dominowałby nad innymi. Przywództwo było rozproszone, a każdy segment, to jest jednostka terytorialno-krewniacza, reprezentował zbliżony po­ ziom siły. Na czele segmentów stali pozbawieni realnych uprawnień, nieformalni liderzy lokalnych wspólnot pochodzeniowych, których pozycja opierała się prze­ de wszystkim na autorytecie, jakim cieszyli się wśród swych krewniaków. Mimo że odgrywali oni ważną rolę w życiu społecznym, gospodarczym i religijnym, ich władza nie miała charakteru politycznego, gdyż całkowicie pozbawieni byli moż­ liwości stosowania środków przymusu bezpośredniego. Przywództwo starszych oznaczało w tym przypadku wywieranie silnego wpływu na innych, dzięki zaj­ mowaniu określonej pozycji w strukturze społecznej, pozycji, którą wyznaczała obowiązująca reguła pochodzeniowa sankcjonowana przez przekonania świato­ poglądowe członków grupy. Praca African Political Systems na wiele lat wyznaczyła kierunek studiów nad systemami politycznymi społeczeństw pierwotnych. Jej znaczenie polega­ ło, po pierwsze, na zerwaniu z tradycją badań historycznych zorientowanych na rekonstrukcję minionych epok rozwoju kultury na rzecz analiz społeczeństw współczesnych. Po drugie, wprost wskazywała, iż jakkolwiek systemy politycz­ ne mogą być zorganizowane i funkcjonować bardzo różnie, to jednak występują one we wszelkich społecznościach ludzkich, choć nie wszędzie działają w sposób podobny do systemu europejskiego. Po trzecie, przedstawiona w niej klasyfika­ cja systemów afrykańskich stała się punktem odniesienia dla wielu późniejszych badań o charakterze typologicznym. I wreszcie, co z dzisiejszej perspektywy wy­ daje się najważniejsze, praca ta jednoznacznie dowodziła, że zrozumienie istoty przywództwa jest możliwe wyłącznie poprzez odwołanie się do uwarunkowań kulturowych i społecznych. Studia nad przywództwem w pierwotnych systemach politycznych Druga połowa XX wieku przyniosła znaczący wzrost liczby studiów z za­ kresu antropologii politycznej oraz ich wyraźne zróżnicowanie tematyczne i te­ oretyczne. Wśród podejmowanych zagadnień ważne miejsce zajmowały prace poświęcone analizie mechanizmów powstawania i funkcjonowania ośrodków władzy w różnych typach społeczeństw. W tym nurcie szczególnie znaczące były prace amerykańskich neoewolucjonistów, którzy zajmowali się rozwojem polityki pierwotnej. Zaproponowali oni klasyfikację tradycyjnych systemów �18 Wojciech Dohnal politycznych, wyróżniając ich cztery podstawowe typy: hordy (ang. band), ple­ miona, wodzostwa i protopaństwa, zwane też państwami pierwotnymi (zob. m.in. Service 1962; Johnson, Earle 1987; Lewellen 1992). Jakkolwiek klasyfi­ kacja ta opierała się przede wszystkim na kryterium poziomu wewnętrznej in­ tegracji społecznej, związanej z obecnością lub brakiem scentralizowanych instytucji politycznych, to jednak wydaje się ona użyteczna również wówczas, gdy chodzi o ukazanie różnic pomiędzy charakteryzującymi je typami przy­ wództwa. Najogólniej stwierdzić można, że przywództwo polityczne w systemach zde­ centralizowanych, a więc hordach i plemionach, opiera się na autorytecie, zaś w systemach scentralizowanych, czyli wodzostwach i państwach, na mniej lub bardziej sformalizowanej władzy. Rozróżnienie to ma charakter zasadniczy. Au­ torytet jako rodzaj przywództwa oznacza nieinstytucjonalny wpływ na funkcjo­ nowanie grupy. Jego źródłem może być miejsce zajmowane przez jednostkę lub grupę w strukturze społecznej, związane choćby z przynależnością do określo­ nego lineażu albo rodu, płeć, wiek, bądź posiadanie szczególnych umiejętności lub cech osobowościowych. W każdym przypadku ma on jednak charakter nie­ formalny, nie podlega sukcesji oraz, co najważniejsze, nie dysponuje formalny­ mi środkami przymusu. Z kolei władza oznacza przywództwo sformalizowane, regulowane przez istniejące normy prawne (przy czym nie ma znaczenia, czy prawo to jest sformalizowane czy zwyczajowe), podlegające sukcesji i dysponu­ jące monopolem na stosowanie środków przymusu. Przyjrzyjmy się zatem, jak antropologowie charakteryzują różne typy przywództwa w wyróżnianych przez siebie systemach politycznych. H ordy W literaturze podkreśla się, że hordy to „najbardziej rudymentarna forma orga­ nizacji społecznej” (Service 1962: 107), charakterystyczna dla niewielkich grup złożonych z luźno zintegrowanych zespołów rodzinnych, wspólnie zamieszkują­ cych określone terytorium i silnie powiązanych ekonomicznie. Podstawą utrzy­ mania takich wspólnot jest zbieractwo i łowiectwo, cechuje je ponadto koczowni­ czy tryb życia. W aspekcie integracji wewnętrznej zwraca uwagę dominacja więzi rodzinnych, co przesądza o nieformalnym, bezpośrednim i ścisłym charakterze relacji interpersonalnych (zob. Steward 1977: 217). Hordy określane są zwykle jako społeczności całkowicie egalitarne, w których stosunki ekonomiczne opiera­ ją się na zasadzie wzajemności (Fried 1967: 48). W konsekwencji nie występuje w nich trwałe zróżnicowanie statusu majątkowego i społecznego jednostek, któ­ rych pozycja zależy raczej od indywidualnych cech osobowościowych aniżeli od posiadanego bogactwa czy rangi. Egalitaryzm dotyczy także dostępu do władzy. Jak w każdym społeczeństwie ludzkim, tak i tu występują liderzy, ale ich pozycja �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 19 nie jest w żaden sposób sformalizowana. Ma raczej charakter sytuacyjny, doraź­ ny i nietrwały. Przywódcą grupy może potencjalnie zostać każda jednostka, która w określonej sytuacji cieszy się największym autorytetem, przez co zyskuje moż­ liwość wpływania na innych. W praktyce jednak rolę tę pełnią najczęściej przy­ wódcy grup rodzinnych, zgodnie z zasadą starszeństwa. Posiadana przez nich władza ogranicza się do kontrolowania zasobów żywności i wody, rozstrzygania sporów wewnątrzgrupowych oraz reprezentowania wspólnoty w kontaktach ze światem zewnętrznym. Funkcja ta nie podlega prostej sukcesji, co więcej, jeśli przywódca nie spełnia pokładanych w nim oczekiwań, jest nieskuteczny bądź grupa uznaje go za winnego swych niepowodzeń, traci on swój autorytet i wpływ na innych. Sytuacyjny charakter przywództwa oznacza, że osoby, które cieszą się szczególnym autorytetem w pewnych okolicznościach, na przykład podczas polo­ wań, mają ograniczony lub zgoła żaden wpływ w innych dziedzinach, na przykład w podejmowaniu decyzji o zmianie miejsca pobytu grupy (Marshall 1960). Naj­ ważniejszą cechą nieformalnego przywództwa w hordach jest to, że nie towarzy­ szy mu żadna sankcja, co oznacza, że prócz posiadanego autorytetu lider nie dys­ ponuje środkami oddziaływania na członków grupy. Działa jako arbiter, ekspert i doradca, ale jego władza ma w gruncie rzeczy wymiar symboliczny. Faktycznym suwerenem pozostaje bowiem grupa jako całość i tylko ona może karać swych członków. Klasycznymi przykładami hord, przedstawianymi w literaturze antropologicz­ nej są Pigmeje Mbuti, Buszmeni !Kung oraz brazylijscy Indianie Nambikwara. Plem iona W antropologii politycznej termin „plemię” odnosi się do społeczności posia­ dających zdecentralizowany system polityczny, w którym władza rozproszona jest pomiędzy wieloma niewielkimi grupami, zaś jedność i integracja ponadlokalna osiągane są poprzez sieć stosunków międzygrupowych i międzyjednostkowych (Service 1962). Gospodarka plemion opiera się głównie na uprawie roślin bądź hodowli, a ich liczebność jest zwykle większa niż hord. W takiej sytuacji warunkiem wykształcenia się solidarności ogólnoplemiennej jest istnienie insty­ tucji, które skupiałyby członków różnych wspólnot lokalnych. Taką rolę pełnić mogą na przykład rady starszych, tajne bądź jawne związki i stowarzyszenia, kla­ sy wieku lub inne wyspecjalizowane instytucje. Niektóre z nich mogą stanowić stały element struktury społecznej, podczas gdy inne funkcjonują tylko w szcze­ gólnych okolicznościach. W każdym jednak przypadku instytucje te służą usta­ nawianiu więzi i poczucia wspólnoty pomiędzy osobami należącymi do różnych, na co dzień silnie autonomicznych wspólnot lokalnych (Fried 1967: 154). Plemiona cechują się znacznym stopniem ffagmentaryzacji i rozdrobnieniem. Na poziomie organizacji ogólnoplemiennej nie istnieją w nich żadne ośrodki �20 Wojciech Dohnal władzy centralnej, a wewnętrzna spoistość całościowego systemu politycznego osiągana jest dzięki interakcji między jego częściami składowymi. W procesie tym ważną rolę odgrywają lokalni przywódcy. Podobnie jak w hordach, są nimi najczęściej osoby zajmujące uprzywilejowaną pozycję w strukturach krewniaczych. O ile jednak w hordach są to grupy rodzinne, o tyle w plemionach są to zazwyczaj unilineame grupy pochodzeniowe (lineaże lub rody). Przywództwo w grupie pochodzeniowej ma przy tym dużo donioślejsze znaczenie społeczne niż w prostej strukturze rodzinnej. Wynika to z kilku przyczyn. Przede wszystkim naczelnik lineażu czy rodu uosabia łączność grupy z przodkami, dzięki czemu jego urząd jest wyposażony w sankcję światopoglądową, która stanowi ważne źródło autorytetu. Z racji zajmowanego miejsca pełni on także często funkcję przywódcy ekonomicznego, na przykład kontrolując dystrybucję ziemi upraw­ nej i sposób jej wykorzystania. Co więcej, w wielu plemionach jest on także przywódcą religijnym, charyzmatycznym pośrednikiem między sacrum i profanum. Jego władza nie jest jednak sformalizowana. Nawiązując do klasycz­ nej propozycji Maxa Webera, można powiedzieć, że mamy w tym przypadku do czynienia z przywództwem tradycyjnym. Naczelnik rodu posiada autorytet i wpływa na członków grupy, gdyż żywią oni przekonanie, że z racji starszeń­ stwa posiada on prawo do sprawowania władzy. Jednak w praktyce jego kompe­ tencje są wyraźnie ograniczone i sprowadzają się do pełnienia funkcji rozjemcy i arbitra wyznaczającego standardy postępowania, a nie rzeczywistego wład­ cy, który może innym narzucać swą wolę. Nie dysponuje on bowiem innymi, poza perswazją, środkami nacisku. Przywództwo takie podlega zwykle sukce­ sji zgodnie z regułami pochodzeniowymi, ale większość badaczy podkreśla, że oprócz zajmowania szczególnego miejsca w strukturze społecznej przywódca musi mieć charyzmatyczne cechy osobowości, dużą wiedzę i doświadczenie. W przypadku gdy potomek dotychczasowego naczelnika cech tych nie posiada, grupa nie dopuszcza go do pełnienia urzędu i powierza funkcje przywódcze innej osobie. Szczególnym typem przywództwa jest Big Man. Przywódca taki jest charak­ terystyczny dla wielu społeczności Melanezji oraz niektórych plemion indiań­ skich północno-zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych i traktowany być może jako swoisty pomost pomiędzy klasyczną organizacją zdecentralizowaną a scentralizowanymi systemami wodzowskimi (Lewellen 1992: 32). Big Man to przywódca, który swój autorytet i pozycję w grupie zawdzięcza w najwięk­ szym stopniu okazywanej hojności i wspaniałomyślności. Zostać nim mogą naj­ bardziej ambitne i przedsiębiorcze jednostki, które nierzadko latami gromadzą znaczne ilości wartościowych dóbr, na przykład świń, które następnie, podczas organizowanych przez siebie wystawnych ceremonii, rozdają członkom własnej i innych grup. W ten sposób zyskują ponadlokalny prestiż i szacunek. W anali­ zach antropologicznych podkreśla się, że Big Man nie tylko działa na rzecz bu­ dowania własnej pozycji i autorytetu, ale stanowi także ważny element redystry­ �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 21 bucji towarów i dóbr. W ten sposób instytucja ta wykazuje cechy przypisywane zwyczajowo urzędowi wodzowskiemu. Klasycznymi etnograficznymi przykładami społeczności plemiennych są sudańscy Nuerowie, amerykańscy Irokezi czy wenezuelscy Yanomami. Wodzostwa Wodzostwo to „autonomiczna jednostka polityczna złożona z wielu grup po­ zostających pod władzą najwyższego wodza” (Cameiro 1991: 167). Podstawą utrzymania tych grup jest najczęściej ekstensywne rolnictwo lub hodowla, cechu­ je je ponadto znaczna liczebność i zamieszkiwanie rozległego terytorium. W po­ równaniu z prostymi systemami zdecentralizowanymi wodzostwa charakteryzu­ je także większy stopień zróżnicowania społecznego, i to zarówno w wymiarze symbolicznym, jak ekonomicznym i politycznym. Najważniejszą cechą wodzostwa wydaje się istnienie scentralizowanej i sfor­ malizowanej władzy politycznej. Jej pojawienie się wyjaśniać należy przez od­ wołanie się do szerokiego kompleksu uwarunkowań społeczno-kulturowych, przede wszystkim zaś do właściwej systemom wodzowskim ustratyfikowanej struktury społecznej. Na jej czele stał lineaż wodzowski, któremu hierarchicznie podporządkowane były pozostałe wspólnoty lokalne. One również opierały się na więzach pokrewieństwa unilineamego (Earle 1987). Istniejąca stratyfikacja stwarzała warunki dla rozwoju zinstytucjonalizowa­ nego przywództwa. Jednak jego pełne zrozumienie wymaga wskazania na trzy współzależne filary, na których opierała się rzeczywista władza wodzów. Po pierwsze, supremacja lineażu wodzowskiego miała swe źródła w wierzeniach religijnych, w których istotne miejsce zajmował kult przodków. Zgodnie z nim pozycja wodza wynikała z przekazania tej rangi przez przodków. Należał on bowiem do lineażu, który wywodził swe pochodzenie od sił rządzących sferą sakralną (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 326). Członkowie wszystkich pozosta­ łych lineaży uznawali się za potomków mniej znaczących przodków, co tłuma­ czyło i sankcjonowało ich niższą rangę społeczną. Sakralna legitymizacja władzy wodza wyposażała go w niezbędną charyzmę oraz niesłychanie silnie umacniała jego uprzywilejowaną pozycję społeczną. W praktyce regulowała ona też kwestię sukcesji. W połączeniu z regułą pochodzeniową stanowiła bowiem czynnik li­ mitujący dostęp do najwyższego urzędu politycznego, który zarezerwowany był jedynie dla osób należących do lineażu wodzowskiego. Drugim, oprócz religijnego, filarem władzy wodzowskiej była specyfika stosun­ ków gospodarczych. O ile ekonomia prostych systemów egalitarnych, to jest hord i plemion, opierała się na zasadach zrównoważonej wymiany wzajemnej, organi­ zowanej na szczeblu rodzinno-lokalnym, o tyle w wodzostwach przybierała ona zwykle postać centralnej redystrybucji dóbr, towarów i usług. Sytuacja ta wiązała się z zaawansowaną specjalizacją ekonomiczną poszczególnych jednostek i grup �22 Wojciech Dohnal oraz rozległym zasięgiem kooperacji. Znacznie ograniczało to efektywność prostej wymiany, a sprawne funkcjonowanie całego systemu zależało w coraz większym stopniu od istnienia głównego ośrodka koordynującego obrót gospodarczy. Rolę tę pełnił wódz. W ten sposób stawał się on niezbędnym zwornikiem życia gospodarcze­ go, dzięki czemu jego władza ulegała dodatkowemu wzmocnieniu i stabilizacji. Kolejnym źródłem pozycji wodza była jego władza militarna. Jako przywódca grupy wódz stał na czele sił odpowiedzialnych za utrzymywanie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego. Jego urząd dysponował monopolem na stosowa­ nie przymusu, choć w praktyce sytuacje takie należały do rzadkości. Suma omawianych tu czynników powodowała, że pozycja i władza wodzów zazwyczaj była bardzo mocna, często wręcz autorytarna. W zasadniczy sposób różniła się ona od władzy nieformalnych przywódców w systemach zdecentralizo­ wanych. Wodzowie wywierali przemożny wpływ na życie swoich poddanych i to we wszystkich jego aspektach. Nie zmieniał tego fakt, że na poziomie struktur lo­ kalnych to nie oni bezpośrednio sprawowali władzę, lecz ich przedstawiciele. Otóż rozległość terytorialna i znaczna liczebność większości wodzostw powodowały, że efektywność rządzenia wymagała istnienia instytucji wspomagających władzę naj­ wyższego wodza. Funkcję tę pełnili powoływani przez niego pomniejsi przywód­ cy, którymi z reguły zostawali naczelnicy lokalnych lineaży. W ten sposób tworzyła się piramida władzy, odpowiadająca hierarchii zależności między poszczególnymi jednostkami terytorialno-krewniaczymi. Strukturę tę uzupełniali wyspecjalizowani urzędnicy wyznaczani do kierowania wybranymi dziedzinami praktyki społecznej, na przykład przywódcy wojskowi, poborcy podatkowi czy sędziowie. Przykładami społeczeństw z organizacją wodzowską, opisywanymi w litera­ turze antropologicznej, są Kwakiutlowie, polinezyjscy Tikopiańczycy czy afry­ kańscy Aszantowie. Państw a pierw otne Państwo to typ organizacji, którą cechuje największy stopień złożoności struk­ tury społecznej, powszechnie opisywanej jako klasowa (Classen, Skalnik, eds., 1978; Haas 1982). Wielu autorów podkreśla ponadto, że istotną cechą różniącą wczesne państwa od zaawansowanych systemów wodzowskich jest istnienie wy­ specjalizowanej warstwy biurokratycznej, oparcie na intensywnym rolnictwie, dominacja gospodarki towarowo-pieniężnej, formalizacja systemu prawnego oraz trójdzielny podział administracyjny (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 329). Systemy państwowe wyróżnia jeszcze silniejszy niż w wodzostwach stopień koncentracji władzy i administracji, postępująca autonomizacja sfery politycznej względem innych dziedzin kultury i praktyki społecznej, zwłaszcza tak silnie do­ tąd z nią splecionego pokrewieństwa, oraz zdecydowana przewaga przywództwa legalnego nad tradycyjnym (by raz jeszcze przywołać rozróżnienie Webera). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 23 Jest charakterystyczne, że antropologiczne studia nad protopaństwami kon­ centrują się w głównej mierze na dociekaniach dotyczących ich genezy. Poprzez analizę konkretnych przypadków usiłują one zidentyfikować czynniki sprawcze narodzin państwa i odkryć mechanizmy powodujące przekształcanie się niektó­ rych wodzostw w systemy bardziej zaawansowane. Stosunkowo mniej uwagi po­ święca się w tych pracach analizie organizacji politycznej państw, w tym mecha­ nizmów zdobywania i sprawowania władzy. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest dość powszechne przekonanie, że wczesne państwa, pomimo całej swej egzotyki i wyjątkowości, reprezentują jednak typ organizacji przypominający dobrze zna­ ne społeczeństwa historyczne. Przywództwo ma więc w nich charakter formalny (instytucjonalny), a zakres wpływu władcy jest ściśle określony przez stosowne przepisy prawne. Tymczasem antropologowie zawsze bardziej interesowali się nie­ formalnymi mechanizmami władzy, skupiając swą uwagę na tym, co nieoczywiste, marginalne i egzotyczne. W takiej perspektywie państwo biurokratyczne ze wszyst­ kimi jego instytucjami po prostu się nie mieściło, przynajmniej do niedawna. Przedstawiona powyżej ogólna charakterystyka typów przywództwa w społe­ czeństwach przedindustralnych wyraźnie pokazuje, że władza opierała się w nich na czterech źródłach: politycznym, ideologicznym, ekonomicznym i militarnym (Mann 1986: 22-27). I choć autorzy reprezentujący różne tradycje teoretyczne prowadzą spory na temat znaczenia poszczególnych czynników, to jednak bez­ dyskusyjny wydaje się fakt, że kompleksowa analiza przywództwa w każdym przypadku powinna uwzględniać wszystkie cztery elementy. Ich wzajemna kon­ figuracja rozstrzyga bowiem o kształcie partykularnego systemu. Istotnym osiągnięciem studiów nad pierwotnymi systemami politycznymi było także odejście od rozumienia przywództwa jako autonomicznej dziedziny praktyki społecznej, która wiąże się ze sprawowaniem władzy. W ujęciu neoewolucjonistów przywództwo uznane zostało za dynamiczną relację społeczną, której istota polega na wywieraniu wpływu na innych. Nie musi ono posiadać charakteru sformalizowanego, nie zawsze wyposażone jest w sankcje i możli­ wość egzekwowania władzy. Co najważniejsze jednak, przywództwo polityczne nie jest wyłączną właściwością systemów państwowych, lecz ma charakter po­ wszechny, choć występuje w różnej postaci (zob. Holly 2000: 248). Przywoływanymi w literaturze przykładami protopaństw są między innymi miasta-państwa prekolumbijskiej Mezoameryki, organizacje polityczne Sume­ rów oraz przedkolonialnych Zulusów. Dynamiczne koncepcje przywództwa Neoewolucjonizm stanowił ważny, lecz niejedyny nurt antropologicznych studiów nad polityką, jakie zaczęły się rozwijać od połowy XX wieku. W schył­ kowym okresie kolonializmu w dyscyplinie tej nasiliła się krytyka dotychcza­ �24 Wojciech Dohnal sowego sposobu rozumienia polityki i przywództwa. Zarzuty dotyczyły wielu kwestii: zaniedbywania historii, eksponowania prymitywizmu kosztem złożo­ ności, służenia celom administracji kolonialnej i lekceważenia dorobku innych nauk. Krytykowano także nadmierny formalizm oraz koncentrowanie uwagi na instytucjach i urzędach politycznych. Coraz powszechniej wyrażano przekona­ nie, że w dominującym dotąd podejściu zbyt mało uwagi poświęcano inicjaty­ wom jednostek, strategiom, procesom, rywalizacji o władzę i zmianie politycz­ nej. Jednym z pionierów tej krytyki był Edmund Leach, który w swej pracy na temat systemu politycznego birmańskich Kachinów wykazał, że lokalna polityka nie jest stabilnym i zrównoważonym systemem, ale dynamicznie przekształca­ jącą się strukturą - procesem, którego przebieg wyznaczały wybory i strategie kalkulujących swoje interesy jednostek (Leach 1954). Co więcej, dowodził on również, że polityka manifestuje się w różnych dziedzinach życia społecznego. Nawet zachowania, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego, takie choćby jak wybory matrymonialne czy transakcje ekonomiczne, motywowane są poli­ tycznie, a ich ukrytym celem jest zdobycie władzy nad innymi. Leach podkre­ ślał ponadto, że analiza procesu politycznego nie może zamykać się w granicach lokalnych systemów, lecz wymaga uwzględnienia szerszego kontekstu, ich po­ wiązań ze światem zewnętrznym, który często nie wprost, ale znacząco wpływa na transformacje życia społecznego. Wiązał się z tym również postulat rozpa­ trywania badanych zjawisk w perspektywie historycznej, gdyż tylko ona umoż­ liwiała dostrzeżenie ich dynamiki i zmienności. Tak zrodził się procesualizm, nowe podejście w antropologii politycznej, które dało impuls do jej dalszego rozwoju. W przełamaniu ograniczeń podejścia funkcjonalistycznego duży udział miał także Max Gluckman, który w swych pracach analizujących funkcjonowanie zu­ luskiego systemu wodzowskiego dowodził na przykład, że dynamiczna równo­ waga, jaka cechowała go w czasach przedkolonialnych, została zachwiana przez ingerencję administracji brytyjskiej. Ingerencja ta wpłynęła destrukcyjnie na wartości leżące u podstaw tradycyjnego systemu, doprowadzając do osłabienia pozycji wodza i zakłócenia mechanizmu sukcesji (Gluckman 1965). Zmianą w rozumieniu polityki było także zerwanie z wyobrażeniem systemu zamkniętego w granicach terytorium plemiennego. Zaczęto dostrzegać, że nawet niewielkie i pozornie izolowane wspólnoty nie są samotnymi wyspami. Prze­ ciwnie, poprzez sieć złożonych relacji ekonomicznych, administracyjnych i poli­ tycznych są one powiązane ze światem zewnętrznym. Najbardziej bodaj znanym przykładem takiego podejścia jest seria prac Lrederica Baileya, które pokazywa­ ły, jak lokalne stosunki ekonomiczne i polityczne w jednej z indyjskich wiosek ze stanu Orisa przekształcały się pod wpływem wydarzeń rozgrywających się na szczeblu powiatowym, obwodowym i krajowym (np. Bailey 1957). Odejście od systemowo-strukturalnej analizy polityki plemiennej w stronę zainteresowania strategiami jednostek znalazło swój wyraz w głośnej monogra- �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 25 iii Frederica Bartha Political Leadership among Swat Pathans (1959). Analizując lokalny system polityczny pakistańskich Pasztunów z doliny Swat, autor zwrócił uwagę na znaczenie rywalizacji o władzę między posiadaczami ziemskimi. W celu zdobycia i utrzymania poparcia społecznego, będącego źródłem rzeczywistej władzy i wpływów politycznych, sięgają oni po różne metody — zawierają so­ jusze, rozdają przywileje swoim zwolennikom, obejmują ich opieką i wsparciem, obdarowują posiadanymi dobrami. W ten sposób, jak dowodził Barth, przywódz­ two polityczne wśród Pasztunów ma charakter dynamiczny i bezpośrednio wią­ że się z działaniami i wyborami dokonywanymi przez rywalizujące o władzę jednostki. Procesualizm zainicjował zmianę w antropologicznym rozumieniu polityki. Polegała ona na podjęciu studiów nad dynamiką i otwartością polityki pierwot­ nej. Zwrot ten ostatecznie potwierdzony został w 1966 roku w książce Political Anthropology, pod redakcją Marca Swartza, Victora Turnera i Arthura Tundena. Był to manifest badaczy, zwolenników teorii działania (action theory), którzy odrzucali dominujące wcześniej podejście genetyczne i typologiczne oraz zain­ teresowanie tym, co lokalne i tradycyjne. W obliczu historycznie uwarunkowa­ nych, szybkich zmian, jakich doświadczać zaczęły społeczeństwa kolonialne, zwrócono uwagę na znaczenie sporów, rywalizacji i konfliktów w łonie polityki plemiennej. Nie miały one charakteru systemowego, ale wiązały się z działania­ mi podejmowanymi przez jednostki, aktorów sceny politycznej uczestniczących w grze o władzę. Politykę rozumiano jako arenę walki. Uczestniczące w niej strony dążyły do przekonania innych, że ich partykularne interesy są celami pu­ blicznymi. Poparcie społeczne było warunkiem niezbędnym do zdobycia władzy, ta zaś dawała możliwość realizowania własnych interesów. Takie rozumienie nie miało wiele wspólnego z postrzeganiem przywództwa przez pryzmat niezmiennych struktur i instytucji. Akcentowało natomiast jego dynamikę, znaczenie dokonywanych wyborów, strategii podejmowania decyzji oraz sposobów mobilizowania poparcia społecznego. W miejsce schematycz­ nych analiz systemowych proponowało badanie sposobów, za pomocą których uczestnicy życia politycznego manipulowali wartościami i normami leżącymi u podstaw istniejącego porządku społecznego. Kierowało to uwagę antropolo­ gów w stronę zaniedbywanego dotąd symbolicznego aspektu przywództwa. Symbole, z racji swej niespójności i wieloznaczności, okazywały się bowiem ważnym elementem gry politycznej, wykorzystywanym przez jednostki i grupy rywalizujące o władzę do mobilizowania poparcia opinii publicznej i legitymi­ zowania swoich działań. Ten nurt zainteresowań dał początek podejściu sym­ bolicznemu. Znaczące miejsce zajmują w nim prace Abnera Cohena, zwłaszcza Two-Dimensional Man (1974), w której użyta została metafora „człowieka po­ litycznego”. Cohen dowodził w niej, że władza nie występuje nigdy w czystej postaci, lecz zawsze uwikłana jest w kontekst społeczny. W związku z tym rów­ nież towarzyszące jej obrzędy nie są zwykłymi manifestacjami władzy, ale spo­ �26 Wojciech Dohnal sobami jej symbolicznego zdobywania i podtrzymywania. „Człowiek Politycz­ ny jest zarazem Człowiekiem Symbolicznym. Człowiek jest dwuwymiarowy” (Cohen 1974: xi). Problemowi znaczenia symboli, mitów i rytuałów we współczesnej polity­ ce poświęcona jest także książka Davida Kertzera, Politics and Symbols (1996). Analizując funkcjonowanie Włoskiej Partii Komunistycznej (PCI), autor poka­ zał, w jaki sposób manipulowanie symbolami i historią oraz kreowanie mitów służy budowaniu pozycji partii na scenie politycznej oraz walce o poparcie wy­ borców (Kertzer 1996: 24). Wyrazem coraz powszechniej podzielanego przekonania, że przywództwo polityczne polega przede wszystkim na wywieraniu wpływu na innych, był ję ­ zyk, za pomocą którego starano się je opisać. Nowe słownictwo, akcentujące aspekty przestrzenne i procesualne, zastępować zaczęło terminologię stosowaną w podejściu funkcjonalnym. Kluczowymi pojęciami stały się: pole, kontekst, are­ na, aktor, scena i ruch. Polityka została porównana do gry, której reguły określają normy i wartości danej kultury. To powoduje, że rywalizacja przybierać może różne formy, prowadzić ją można na wielu arenach oraz stosować różne metody. Wszelako jedno pozostaje niezmienne — celem i stawką, o jaką toczy się gra, zawsze jest władza (zob. Bailey 1969). Od połowy lat 60. XX wieku teoria działania stała się dominującym para­ dygmatem antropologii politycznej po obu stronach Atlantyku. Zbliżenie poglą­ dów dużej grupy badaczy było konsekwencją podobnego stosunku do wydarzeń rozgrywających się na arenie międzynarodowej. W reakcji na zmiany, jakie do­ konywały się w świecie w wyniku rozpadu systemu kolonialnego, antropologia dogłębnie zrewidowała swe dotychczasowe założenia oraz praktykę badawczą. Nie pozostało to bez wpływu na rozwój studiów nad przywództwem. Współczesne studia nad przywództwem Przez pierwsze sto lat swojego istnienia antropologia koncentrowała uwagę niemal wyłącznie na społeczeństwach prostych. Podyktowane to było zarówno strukturą ówczesnej nauki, jak i uwarunkowaniami historycznymi. Wydawać by się zatem mogło, że upadek systemu kolonialnego, który pociągnął za sobą zanik tradycyjnych systemów i upowszechnienie się modelu państwowego, położy kres antropologicznym badaniom nad polityką lub całkowicie zmargi­ nalizuje ich znaczenie. Tak się jednak nie stało. Co prawda dominujące wcześ­ niej badania komparatystyczne, zainteresowanie taksonomiami i pierwotnymi systemami sprawowania władzy straciły na znaczeniu, ale ich miejsce zajęły pojawiające się coraz liczniej prace koncentrujące się „na praktykach i kodach władzy, a zwłaszcza roli, jaką odgrywają w nich aktorzy społeczni” (Herzfeld 2004: 176). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 27 Przywództwo w krajach postkolonialnych Zmiana przedmiotu badań dokonywała się stopniowo. Początkowo, nieco zachowawczo, antropologowie skupili swą uwagę na mechanizmach rządzenia w skali mikrospołecznej, na polityce we wspólnotach ograniczonych, takich jak społeczności wiejskie czy mniejszości miejskie, które mimo modernizacji za­ chowały wiele tradycyjnych cech. Wybór taki był konsekwencją przekonania, że pomiędzy tradycyjnie przez nich opisywanymi systemami a dominującymi współcześnie formami państwowymi istnieje zasadnicza niewspółmiemość skali. Badacze nie czuli się przygotowani do podjęcia studiów nad złożonymi społeczeństwami zachodnimi. Zwrócenie się w stronę tego, co marginalne, lo­ kalne i mniejszościowe było dla nich bardziej naturalne. „Antropologia politycz­ na ograniczała się do światów mikroskopijnych; pokutował obraz insulamych, autochtonicznych i niezmiennych struktur politycznych w zamkniętym świecie społeczności wiejskiej. Badania te skupiały się na tradycyjnych aspektach życia politycznego” (Herzfeld 2004: 183). W tym kontekście zrozumiałe jest, że uprzy­ wilejowanym regionem badań stały się kraje tak zwanego Trzeciego Świata. Powstało wiele prac analizujących wpływ zmiany kulturowej na tradycyjne sy­ stemy sprawowania władzy. Klasycznym już dzisiaj przykładem takiego podejścia jest książka Arnolda Epsteina, Politics in an UrbanAfrican Community (1958), opi­ sująca mechanizmy wyłaniania i funkcjonowania nowych przywódców w środowi­ sku górników z zagłębia miedziowego w Zambii. Autor ukazuje w niej zmierzch pozycji wodzów i liderów plemiennych, których miejsce zaczęli zajmować działa­ cze związków zawodowych. W warunkach miejskich to oni stali się rzeczywistymi przywódcami górników, lokalnymi autorytetami reprezentującymi grupę w kon­ taktach zewnętrznych i wywierającymi przemożny wpływ na jej funkcjonowanie. Jednocześnie okazało się, że rzeczywistą determinantą ich postępowania często nie był interes wspólnoty, ale dążenie do maksymalizowania własnych korzyści. W tym celu manipulowali grupąi zabiegali ojej poparcie. Przywództwo polityczne zbliżyło się w tym przypadku do przywództwa organizacyjnego. Otwarcie się antropologii na problemy społeczeństw postkolonialnych za­ owocowało także podjęciem badań nad konsekwencjami zderzenia się nowo­ czesnych struktur państwowych z tradycyjnym systemem sprawowania władzy. W wielu regionach świata, zwłaszcza w Ameryce Południowej i krajach Morza Śródziemnego, doprowadziło ono do wykształcenia się patronatu jako formy przywództwa politycznego (Boissevain 1974; Lenclud 2001). Zdaniem autorów analizujących ten problem, przyczyną popularności patronatu jest nieefektyw­ ność państwa, które nie obejmuje swą kontrolą niewielkich społeczności wiej­ skich, oraz słabość powiązań pomiędzy lokalnymi wspólnotami. W rezultacie funkcjonują one w znacznej izolacji. W takich warunkach osoba pośrednicząca w kontaktach lokalnej mikrostruktury z szerszym systemem politycznym zyskuje �28 Wojciech Dohnal szczególnie uprzywilejowaną pozycję, skupiając w swych rękach znaczną wła­ dzę (Gledhill 1994: 125). W zamian za głosy oddane w wyborach patron zapew­ nia swym poplecznikom posady w administracji lub inne stanowiska publiczne oraz otacza opieką prawną, chroniąc w ten sposób ich często nielegalne interesy. Istnienie takich systemów tłumaczy się uwarunkowaniami kulturowo-historycznymi, gwałtownym przeskokiem, jakiego doświadczyli żyjący tam ludzie. Do niedawna funkcjonowali oni w dobrze znanym sobie świecie, otoczeni protekcją lokalnych przywódców. I choć nie było to życie szczególnie dostatnie, jednak względnie bezpieczne i przewidywalne. W nowych warunkach politycznych, pod rządami obcych, niezwiązanych z regionem władz, które często nie rozumiejąc lokalnych problemów narzucały miejscowej ludności szereg niezrozumiałych zobowiązań prawnych (np. w postaci poważnych obciążeń fiskalnych), ludzie ci całkowicie zatracili poczucie bezpieczeństwa. Próbując je ponownie odzyskać, poszukiwali opieki nowych przywódców, którzy w zamian za okazane im popar­ cie gwarantowali spokój i nietykalność przez aparat państwowy. Na tym polega relacja patron — klient (Da Matta 1987). Innym problemem, z jakim borykały się liczne kraje postkolonialne, było doj­ ście w nich do władzy skorumpowanych rządów autorytarnych lub brutalnych junt wojskowych. Pomimo oficjalnie wyrażanego potępienia, państwa zachodnie tolerowały tę sytuację. Co więcej, często wspierały lokalne reżimy, tłumacząc to obawą przed ekspansją komunizmu. Tymczasem, jak dowodzili autorzy ana­ lizujący ten problem, rzeczywistą przyczyną takiej polityki były interesy eko­ nomiczne. Nowe, pozbawione mandatu demokratycznego elity były całkowicie uzależnione od wsparcia Zachodu. Nie było ono jednak bezinteresowne — ceną za gwarancje bezpieczeństwa była zgoda na wyzysk ekonomiczny. Kraje postko­ lonialne pełniły rolę rezerwuaru dóbr naturalnych i taniej siły roboczej, w zamian otrzymując bardzo niewiele. Niedemokratyczni przywódcy i tyrani byli zatem, w pewnym sensie, produktem polityki Zachodu (Kay 1989). Przywództwo w system ach złożonych Począwszy od lat 60., obok tradycyjnych studiów mikropolitycznych koncen­ trujących uwagę na analizie przywództwa politycznego w skali lokalnej, popular­ ność zaczęły stopniowo zyskiwać prace, które podejmowały problemy funkcjono­ wania złożonych systemów politycznych. Coraz częściej badano społeczeństwa państwowe posiadające rozbudowane struktury i instytucje polityczne, liczną biurokrację oraz powiązania transnarodowe. Wkroczenie przez antropologów na teren tradycyjnie zarezerwowany dla przedstawicieli innych dyscyplin stało się dla nich dużym wyzwaniem. Z czasem okazało się jednak, że prace te stały się silnym bodźcem do rozwoju antropologii politycznej oraz znacząco wzboga­ ciły dorobek studiów nad przywództwem. �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 29 Pionierami antropologicznych studiów nad państwem byli Jeremy Boissevain i John Friedl (1975). W pracy swej postulowali oni konieczność podjęcia badań nad polityką, w których analiza lokalnych zjawisk i form sprawowania władzy łączy się z szerszą perspektywą ukazującą powiązania z systemami o ponadlokalnym zasięgu. W tym kontekście mówili wręcz o konieczności zerwania z wy­ obrażeniem „plemiennej Europy”, zgodnie z którym narody europejskie trakto­ wano jak ludy pierwotne, ograniczone i izolowane jednostki posiadające własną, unikatową kulturę. W zainicjowanym przez Boissevaina i Friedla nurcie badań mieściły się także prace Marca Abelesa. Autor ten dowodził, że wszelkie formy polityki, w tym także dominujące w niej typy przywództwa, są zawsze wynikiem wzajemnego oddziaływania na siebie władzy, determinacji i dążenia do osiąga­ nia wspólnych celów oraz istnienia sfery publicznego działania. Abeles był też jednym z pierwszych badaczy, którzy zwrócili uwagę na wzrastającą współzależ­ ność pomiędzy społeczeństwami zachodnimi i tradycyjnymi oraz uniwersalność pewnych mechanizmów rządzących polityką. Stąd, jego zdaniem, obecność „ple­ mion” polityków we współczesnych państwach (Abeles 1990). Zajmując się społeczeństwami zachodnimi, antropolodzy pozostali wierni tra­ dycyjnej metodzie badawczej opartej na bezpośrednim kontakcie i badaniach te­ renowych. Okazało się, że doświadczenia ze studiów nad społeczeństwami bez­ państwowymi, zwłaszcza zaś umiejętność dostrzegania politycznego wymiaru wielu zjawisk i praktyk kulturowych, sąpomocne w analizowaniu mechanizmów rządzących polityką w warunkach państwa narodowego. Spojrzenie z „żabiej per­ spektywy”, analiza zjawisk politycznych w ich lokalnym i codziennym wymiarze ujawniły, że pomimo niewspółmiemości skali, sposoby uprawiania polityki, style przywództwa i formy rządzenia w systemach państwowych i pierwotnych wcale tak bardzo nie różnią się od siebie. Przeciwnie, wykazują one wiele podobieństw, podlegają analogicznym zasadom i uwarunkowaniom. W 1981 roku John Weatherford opublikował książkę Tribes on the Hill, pierw­ sze w dziejach antropologii studium opisujące elitę polityczną— kongresmenów i senatorów amerykańskich. Autor udowadnia w nim, że pomiędzy funkcjonowa­ niem amerykańskiego Kongresu, który poznał pełniąc funkcję asystenta senatora Glenna, oraz systemów wodzowskich występują liczne podobieństwa. Wybory do Senatu, na przykład, przypominają rywalizację o sukcesję w systemach wodzow­ skich. Strony ubiegające się o władzę koncentrują się wówczas na mobilizowaniu jak największej liczby zwolenników. W tym celu pretendenci do urzędu wodzowskiego odwołują się do poparcia członków swoich grup pochodzeniowych, zaś kan­ dydaci do foteli senatorskich szukają zwolenników w okręgach wyborczych. Jedni i drudzy sięgają przy tym do podobnych metod perswazji i agitacji, nie wahają się przed manipulowaniem opinią publiczną, obiecując jej liczne korzyści i przywileje (Weathersford 1981: 7). Znamienne jest również, że w systemie demokratycznym, podobnie jak w wo­ dzostwie, elementem odgrywającym ważną rolę w życiu politycznym i sukcesji �30 Wojciech Dohnal elit jest pokrewieństwo. W Senacie amerykańskim funkcjonują prawdziwe klany polityczne, które przez wiele pokoleń kształtują politykę państwa. Władza jest w nich często przekazywana z pokolenia na pokolenie (Bushowie, „klan” Kennedych), a więzy rodzinne okazują się ważniejsze niż deklarowane programy i związek z okręgiem wyborczym. Oczywiście, oprócz członków rodziny do struktur takich należą także wszyscy ci, którzy czerpią osobiste korzyści ze sprawowania władzy, przez przywódcę klanu. Co więcej, dążąc do poszerzania swej władzy członkowie, różnych klanów często zawierają ze sobą sojusze, a ich najskuteczniejszą formą jest wymiana matrymonialna. Strategia ta łudząco przypomina opisywane przez Leacha praktyki birmańskich Kachinów (Weatherford 1981: 45-63). Ze względu na sposób sprawowania władzy, senatorów podzielić można na trzy kategorie: szamanów, wodzów wojennych oraz ojców chrzestnych. Pierwsi to osoby zajmujące szczególnie eksponowane stanowiska, politycy z pierwszych stron gazet, gwiazdy programów informacyjnych. Źródłem ich siły i władzy jest umiejętność przekonywania wyborców o swych nadzwyczajnych kompeten­ cjach, manipulowanie emocjami, na przykład przez wzbudzanie lęków i wska­ zywanie wrogów oraz schlebianie populistycznym poglądom politycznym. „Wo­ dzami wojennymi” są z kolei ci politycy, którzy koncentrują się na rzeczywistym sprawowaniu władzy. Są oni zazwyczaj przewodniczącymi ważnych komisji senackich, co daje im realny wpływ na sprawy publiczne. Zmonopolizowanie jednej dziedziny, na przykład finansów czy obronności, staje się zwykle wstę­ pem do stopniowego rozszerzania wpływów. W tym celu wodzowie stosują czę­ sto brutalne metody nacisku ekonomicznego i politycznego. Ich władza wynika z przekonania wyborców, że w kierowanych przez siebie dziedzinach są rzeczy­ wistymi ekspertami i strażnikami interesu publicznego. Tymczasem, według Weatherforda (1981: 64-86), ich faktyczne motywacje sprowadzają się na ogół do zapewnienia sobie całkiem wymiernych korzyści. Trzecią kategorię przywódców stanowią „ojcowie chrzestni”. Są oni „szarymi eminencjami” polityki, pozostają zazwyczaj w cieniu głównych wydarzeń, ale poprzez zdolność do wpływania na innych, stosowanie różnorodnych technik perswazyjnych oraz umiejętność za­ wierania sojuszy wywierają przemożny wpływ na rządzących. W polityce, zarówno tej nowoczesnej, jak pierwotnej, ważna jest symbolika i rytualizm. Senatorowie i kongresmeni przywiązują wielkie znaczenie do wszel­ kich publicznych wystąpień, podczas których manifestują swą władzę i zdobywa­ ją poparcie wyborców. Często jednak jest to jedynie fasada, za którą wcale nie kryją się rzeczywiste działania polityczne. Spektakularne debaty parlamentar­ ne, przesłuchania przed komisjami czy zjazdy partyjne, podobnie jak opisywane przez Gluckmana rytuały rebelii, służą raczej integrowaniu społeczeństwa wokół wspólnych symboli i wartości niż rzeczywistemu uprawianiu polityki. Najważ­ niejsze decyzje i tak podejmowane są w zaciszu gabinetów, podczas osobistych spotkań liderów, którzy walczą o utrzymanie posiadanej władzy (Lewellen 1992: 191-195). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 31 „Plemienność” polityki zachodniej to nie tylko przypadek amerykański. Jak do­ wodzi Takis Pappas (1999), również w republikańskim rządzie greckim powiązania rodzinne i klientelizm odgrywają istotną rolę. Powstałe po upadku dyktatury par­ tie polityczne, zwłaszcza rządząca w latach 1974-1981 Nowa Demokracja, były areną ścierania się charyzmatycznego przywództwa ze zrutynizowanym działa­ niem biurokracji, a nepotyzm i patronat stanowiły nieodłączny element greckiej sceny politycznej. Z kolei liczne studia poświęcone funkcjonowaniu elit politycz­ nych w państwach poradzieckiej Azji Środkowej pokazują, że nadal opierają się one na strukturach rodowo-plemiennych (Wierzbicki, Załęski 2008). W innych współczesnych pracach antropologicznych analizowany jest status przywódców. Wyniesieni do władzy przez wybory powszechne, ludzie ci, będący dotąd zwy­ kłymi obywatelami, z dnia na dzień powoływani są do tego, by uosabiać inte­ resy wspólnoty. Michael Herzfeld doszukuje się w tym analogii do pozycji tak zwanych boskich królów w niektórych społecznościach afrykańskich (Herzfeld 2004: 182). Uwagi końcowe Przywoływane przykłady świadczą o tym, że wraz z zanikiem tradycyjnych struktur i powstaniem państw biurokratycznych antropologia polityczna nie stra­ ciła racji istnienia. Przeciwnie, dzięki właściwej sobie skłonności do badania codziennego życia, kwestionowania tego, co oczywiste i konsekwentnie kry­ tycznego zainteresowania światem, jest ona zdolna do odnajdywania przejawów polityki w obszarach, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego. W odnie­ sieniu do badań nad przywództwem oznacza to między innymi śledzenie współ­ zależności pomiędzy jego tradycyjnymi i współczesnymi formami, odejście od poszukiwań dzielących je różnic w stronę tropienia podobieństw, demaskowanie mechanizmów zdobywania i wykorzystywania władzy oraz dążenie do zrozu­ mienia współzależności pomiędzy władzą a inicjowanymi przez nią praktykami. Wymaga to przede wszystkim bacznego przyglądania się działaniom przywód­ ców i innych aktorów życia politycznego, sposobom sprawowania przez nich władzy w określonym kontekście społeczno-kulturowym. Z pewnością nie jest to zadanie łatwe. Jego realizacja wymaga szerszego otwarcia się antropologii na problemy, które w większości pozostawały dotąd poza obrębem jej zainte­ resowań, ale trud ten może przybliżyć nas do dostrzeżenia różnych aspektów polityki we wszelkich przestrzeniach społeczeństwa i kultury. W istocie bowiem wszystko, co wchodzi w skład życia społecznego, ma współcześnie charakter polityczny. Słowa kluczowe: antropologia polityczna, przywództwo, autorytet, władza �Wojciech Dohnal 32 B IB L IO G R A FIA Abélès M. 1990 Bailey F.G. 1957 Anthropologie de l ’État, Paris: Armand Colin. Caste and the Economie Frontier: A Village in H ighland Orissa, M anches­ ter: M anchester University Press. Stratagems and Spoils: A Social Anthropology o f Politics, Oxford: Blackwell. 1969 Balandier G. 1970 Political Anthropology, London: Routledge & Kegan Paul. Barth F. 1959 Political Leadership among Swat Pathans, London: Athlone Press. Boissevain J. 1974 Friends o f Friends: Networks, Manipulators and Coalitions, London: Blackwell. Boissevain L, Friedl J. 1975 B eyond the Community: Social Process in Europe, The Hague: University o f Amsterdam. Cameiro R.L. 1991 The Nature o f the Chiefdom as Revealed by Evidence from the Cauca Val­ ley o f Colombia, w: A.T. Rambo, K. Gillogly (eds.), Profiles in Cultural Evolution, Anthropological Papers, No. 85, Ann Arbor, Michigan: Museum o f Anthropology, s. 167-190. Classen H.J., Skalnik P. (eds.) 1978 The Early State, The Hague: Mouton. Cohen A. 1974 Two-Dimensional Man: An Essay on the Anthropology o f Power and Sym­ bolism in Complex Society, London : Routledge & Kegan Paul. Da M atta R. Carnivals, Rogues and Heroes: An Interpretation o f the Brazilian Dilem­ 1987 ma, Notre Dame, IN: University o f Notre Dame Press. Earle T. Chiefdoms in Archeological andEthnohistorical Perspective, „Annual R e­ 1987 view o f Anthropology” 16, s. 279-308. Epstein A. 1958 Politics in an Urban African Community, Manchester: M anchester Univer­ sity Press. Fortes M., Evans-Pritchard E.E. (eds.) 1983 African Political Systems, London & New York: KPI. [1940] Fried M.H. 1967 The Evolution o f Political Society: An Essay in Political Anthropology, N ew York: Random House. Gledhill J. 1994 Power and its Disguises. Anthropological Perspectives on Politics, Lon­ don: Pluto Press. �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 33 Gluckman M. 1965 Politics, Law and Ritual in Tribal Society, Oxford: Oxford University Press. Haas J. 1982 The Evolution o f the Prehistoric State, New York: Columbia University Press. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Holly R. 2000 Przywództwo, w: Z. Bokszański, A. Kojder (red.), Encyklopedia socjologii, t. 3, Warszawa: Oficyna Wydawnicza, s. 244-251. Johnson A., Earle T. 1987 The Evolution o f Human Societies: From Foraging Group to Agrarian State, Stanford: Stanford University Press. Kaczmarek B. 2000 Przywództwo polityczne a przywództwo organizacyjne, „Studia Politolo­ giczne” 5, s. 50-96. K ayC . 1989 Latin American Theories o f Development and Underdevelopment, London: Routledge. Kertzer D.I. 1996 Politics and Symbols: The Italian Communist Party and the Fall o f Com­ munism, N ew Haven: Yale University Press. Kwaśniewski K. 1987 Antropologia polityczna, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 37-38. Leach E. 1954 Political Systems o f H ighland Burma. A Study o f Kachin Social Structure, Boston: Bacon Press. Lenclud G. 2001 Le patronage politique. D u contexte aux raisons, w: D. Albera, A. Blok, C. Bromberger (dir.), L ’anthropologie de la Méditerranée, Paris: M aison­ -neuve & Larose, s. 277-306. Lewellen T. 1992 Political Anthropology. An Introduction, Westport & London: Bargin & Garvey. Mann M. 1986 The Sources o f Social Power, vol. 1, A History o f Power from the Begin­ ning to A.D. 1760, Cambridge: Cambridge University Press. M arshall L. 1960 IKungBushm an Bands, „Africa” 30: 4, s. 325-355. Pappas T. 1999 M aking Party Democracy in Greece, London: M acmillian Press. Posem-Zieliński A., K ański M. 2004 Początki państw a w ujęciu antropologicznym, w: W. Falkowski (red.), Kolory i struktury średniowiecza, Warszawa: DiG, s. 318-337. �Wojciech Dohnal 34 Service E.R. 1962 Primitive Social Organization: An Evolutionary Perspective, New York: Random House. Steward J. 1977 The Foundation o f Basin-Plateau Shoshonean Society, w: J.C. Steward, R.F. Murphy (eds.), Evolution and Ecology. Essays on Social Transforma­ tions by Julian H. Steward, Urbana: University o f Illinois Press, s. 202-234. Swartz M., Turner V., Tunden A. 1966 Political Anthropology, N ew York: ALDINE Publishing Company. Weatherford J. 1981 Tribes on the Hill, N ew York: Rawson Wade. Wierzbicki A., Załęski P. 2008 Trybalizm a władza w Azji Centralnej, Pułtusk: Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora. W ojciech D o h n al P O W E R A N D A U T H O R IT Y - PO LITIC A L LEA D ER SH IP IN A N TH R O PO L O G IC A L PER SPEC TIV E (Sum m ary) The article describes leadership concepts developed in political anthropology from its very beginnings until m odem times. The author tries to trace the history o f anthropologi­ cal reflection on political leadership and shows how its understanding in different theore­ tical orientations was changing. These changes are discussed against the background o f socio-political transformations taking place in the Western world. The article presents the views o f evolutionists, classical functionalist concepts o f leadership and their subsequent modifications made by representatives o f processualism and the theory o f action as well as the concepts o f power and authority developed by neo-evolutionists. The last part o f the article addresses m ost recent studies on leadership in the post-colonial world and in pluralist Western societies. The history o f anthropological studies on leadership shows how its understanding has evolved - from formal perspective, when leadership was perceived as a category identical to an exercise o f power, to approaches in which leadership is understood as a dynamic structure, an aspect o f social practice inseparably connected to other areas o f culture such as kinship, power, prestige, religion, economics or law. Key words: political anthropology, leadership, authority, power � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/087bc44006fa9a0250a607d0e25fe952.pdf ce8cb8e67b7935c52646a050e1dc6afb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6139 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Żydowski Obwód Autonomiczny ( Birobidżan) Związek Radziecki - mniejszości narodowe i religijne antropologia polityki reprezentacja - aspekt antropolgiczny Żydzi tożsamość religijna władza - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5725 Title A name given to the resource Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym (Birobidżan) w RosjiLUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.93-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Maksimowska, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 AGATA MAKSIMOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski WŁADZA, PODMIOTOWOŚĆ I POLITYKA REPREZENTACJI W ŻYDOWSKIM OBWODZIE AUTONOMICZNYM (BIROBIDŻAN) W ROSJI „Birobidżanie” — pomiędzy Rosjanami a Żydami Pewnego razu jeden z moich rozmówców, mieszkaniec Birobidżanu1, za­ żartował, że w następnym spisie powszechnym obywateli Federacji Rosyjskiej zadeklaruje narodowość „birobidżańską”. Poproszony o wyjaśnienie, odpowie­ dział, że mieszkańcy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego charakteryzują się na tyle odrębnym sposobem bycia, że nie powinno się określać ich ani jako „Rosjan”, ani jako „Żydów”. Możliwość identyfikacyjnego umiejscowienia po­ między tożsamościami postrzeganymi jako jasno zdefiniowane i silne miałaby dotyczyć wszystkich mieszkańców Birobidżanu, bez względu na to, że niektórzy z nich wybrali już jedną z dostępnych trwałych form tożsamości zbiorowej. Za­ tem słaba, ambiwalentna tożsamość może zostać uznana za bardziej oczywistą, choć nie wyklucza to występującego równocześnie imperatywu, aby potwierdzić ją w sposób istotny, posiadający określoną wagę reprezentacyjną w skali pań­ stwowej12. Czy możliwe jest zaistnienie wspólnej tożsamości o nie do końca określo­ nych właściwościach, występującej w wielu indywidualnych wariacjach, a zara­ zem takiej, która jest politycznie istotna? Czy też polityczność wymaga stałych i esencjalistycznych tożsamości, którym odpowiada jednoznaczny model repre­ zentacji? W artykule staram się pokazać, że użycie „strategicznie esencjalistycznej” re­ prezentacji grupy społecznej nie zawsze wiąże się ze świadomą polityczną zgodą 1 W tekście używam zamiennie nazw „Żydowski Obwód Autonomiczny” i „Birobidżan”, tak jak czynią to mieszkańcy Obwodu. Pisząc o stolicy regionu, używam sformułowania „miasto Birobidżan”. 2 Wspomniana wypowiedź oraz wszelkie obserwacje przywołane w tekście pochodzą z materiałów zebranych podczas etnograficznych badań terenowych, prowadzonych przeze mnie w okresie od paź­ dziernika do grudnia 2008 roku w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym. �94 Agata Maksimowska na jedynie tymczasowe jej wykorzystanie w walce o uznanie. W niektórych wy­ padkach może być po prostu substytutem polityki per se esencjalistycznej, gdy nie jest ona możliwa w odniesieniu do dominujących dyskursów. Analizując politykę reprezentacji, odwołuję się do modelu władzy zapropono­ wanego przez Michela Foucault (1998). Traktuję działania mające na celu dookreślenie pojęcia „żydowskości” i „kultury żydowskiej” jako element walki o uzy­ skanie pozycji dominującej i kontrolę warunków pozwalających na zaistnienie określonych podmiotów/poddanych. Jednocześnie odwołuję się do koncepcji dys­ kursu Foucault (1977), zakładając, że podmiotowość tworzy się w odniesieniu do znaczących dyskursów i przedmiotem walki o władzę jest ustanowienie trwałych powiązań między warunkowanymi przez dyskursy tożsamościami a podmiotami. W artykule odnoszę się również do rewizji Foucaultowskiej relacji między pod­ miotem a dyskursem, dokonanej na gruncie myśli feministycznej, przyznającej podmiotowi sprawczość (Butler 2008) bądź „nomadyczność” (Braidotti 2009). Żydowski Obwód Autonomiczny jako efekt radzieckiej polityki wobec „kwestii żydowskiej” Obszar dzisiejszego Żydowskiego Obwodu Autonomicznego został wydzie­ lony terytorialnie w 1928 roku na mocy uchwały o „przeznaczeniu regionu birobidżańskiego do celów przesiedlenia pracujących Żydów”. Jako jednostka te­ rytorialna ZSRR został on proklamowany 7 maja 1934 roku (Patek 1997: 23, 34). Przesłanki dla powstania Żydowskiego Obwodu Autonomicznego wynikały zarówno z podejmowanych przez władze ZSRR praktycznych rozwiązań w dzie­ dzinie polityki narodowościowej, jak i z rozwoju koncepcji teoretycznych, do­ tyczących statusu ludności żydowskiej (w odniesieniu do takich kategorii, jak „klasa”, „naród” i „obywatelstwo”). Wpisanie radzieckiej rewolucji w logikę marksowskiej walki klas w prakty­ ce wiązało się z próbami odnalezienia desygnatów kategorii „klasy” i „narodu” w porewolucyjnej rzeczywistości. W przypadku „klasy” główny problem pole­ gał na reinterpretacji owego terminu w sytuacji, w której rewolucja dokonała się pomimo braku klas w tradycyjnym Marksowskim sensie. Dokonywano róż­ nych prób dostosowania nomenklatury klasowej do „ciała społecznego”, często w zależności od funkcjonalnej zdolności danej kategorii do wyróżniania wroga. Trudności związane z problemem dziedziczenia klasowości, a zarazem odpowie­ dzialności za klasowe pochodzenie sprawiły, że rezultatem „poklasowania” spo­ łeczeństwa okazało się nie tyle ostateczne zwycięstwo proletariatu i zniesienie klasy jako takiej, lecz porządek oparty na kategoryzacji ról zawodowych (Fitzpa­ trick 2000). W kwestii narodowej również zaobserwować można próby przystosowania poglądów Marksa do sytuacji odziedziczonego po czasach carskich „więzie­ �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... 95 nia narodów” (Slezkine 2006: 269). Zgadzano się, iż naród jest konieczny, aby skonsolidować społeczeństwo wokół wspólnego, państwowego rynku. Dopiero wówczas, na gruncie owego narodu, możliwe jest dokonanie rewolucji klasowej, a następnie asymilacja wszystkich narodowych kultur w jedną, międzynarodową, socjalistyczną kulturę (Peled 1987: 64-65). Taka koncepcja narodu i rozwoju na­ rodowego wymagała jednak ustalenia relacji między pojęciami walki narodowej i klasowej oraz określenia, czym jest „naród” w radzieckim kontekście postimperialnym. Po pierwsze, mając na uwadze etniczne zróżnicowanie, przyjęto, że walka o równość narodową musi być podporządkowana walce klasowej, która jest mo­ torem rewolucji. W powstającym zaś państwie radzieckim prawne zagwaranto­ wanie narodowej równości było podrzędne względem zadania budowy socja­ lizmu, a później komunizmu (Miller 1978: 48). Po drugie, uznano jednak, że możliwe jest włączenie zróżnicowanych etnicznie mas do budowy socjalizmu, poprzez wykorzystanie elementów ich kultury i języka oraz autochtonizację (ros. korenizacia), czyli rekrutowanie kadr aparatu partyjnego spośród przedstawicieli lokalnych grup etnicznych (Friedgut 2003: 28). Pobudzanie narodowej świado­ mości poprzez edukację i wspieranie instytucji kulturalnych nie mogło jednak­ że przesłonić głównego celu, który miał być osiągnięty środkami narodowymi: mobilizacji społeczeństwa do budowy socjalizmu (Miller 1978: 56). Po trzecie, wspieranie rozwoju kultur narodowych miało zostać podporządkowane logice ewolucyjnej — walka z wyzyskiem jednych narodowości przez inne to jedno­ cześnie stworzenie jednakowej szansy rozwoju dla wszystkich grup etnicznych. Warto jednak dodać, że retoryka modernizacji, a zwłaszcza jej stalinowska wer­ sja, nie przewidywała miejsca ani dla przeżytków społeczeństw, w których nie uformowała się klasa rewolucyjna, ani dla „nacjonalizmu burżuazyjnego”, który za swój podstawowy cel nie uznaje dobra proletariatu i używa narodowej formy w walce o interesy burżuazji (Slezkine 2000: 316, 329-330). Ponadto nie wszyst­ kie grupy etniczne „były w stanie” ewoluować w narody i pozbyć się „zacofania”. Prawo do budowania socjalizmu jako naród miały jedynie te „wytworzone histo­ rycznie wspólnoty ludzi”, które posiadały cechy charakterystyczne, wymienione w definicji Stalina z 1913 roku: język, terytorium, życie ekonomiczne i układ psychiczny, odzwierciedlający się w kulturze (Slezkine 2000: 314). Radziecka polityka narodowościowa balansowała zatem między ustanowie­ niem formalnej kontroli politycznej nad ludami byłego imperium poprzez nazwa­ nie i opisanie ich różnorodności a transformacją członków owych grup etnicznych w nowoczesnych obywateli socjalistycznego społeczeństwa (Flirsch 1997: 254). Na poziomie teoretycznym zostało to ujęte w formule Stalina z 1925 roku: „so­ cjalistyczny w treści, narodowy w formie”. Odzwierciedlała ona zarówno prag­ matyczną potrzebę tymczasowego odwoływania się do kategorii narodowych, jak i stojący przed społeczeństwem radzieckim cel, czyli przewidywaną w przy­ szłości fuzję narodowych kultur w jedną wspólną kulturę (Miller 1978: 59). �96 Agata Maksimowska Stopniowo w tej polityce następowała redukcja „narodowej formy” na rzecz „socjalistycznej treści”. Modernizacja i coraz większa konsolidacja „społeczeń­ stwa realnego socjalizmu” wymagała większej „przejrzystości, centralizacji i jed­ nolitych standardów, a więc między innymi ogólnozwiązkowej «lingua franca» i usprawnionego systemu komunikacyjnego” (Slezkine 2006:297). Pod koniec lat trzydziestych zdecydowanie zmniejszono liczbę jednostek terytorialnych, samo­ rządowych i oświatowych zdefiniowanych w kategoriach narodowych i etnicz­ nych. Zmniejszono również ilość dostępnych kategorii samoidentyfikacji w spi­ sach powszechnych i ograniczono wysiłki na rzecz pomocy w osiąganiu przez grupy etniczne „narodowego stadium” ewolucji (Hirsch 1997). W odniesieniu do działań związanych z polityką reprezentacji widać to dobrze w stopniowej rezygnacji muzealników z przedstawiania różnorodności i egzotyki ludów ZSRR na rzecz ukazywania ich udziału w ogólnoradzieckich procesach modernizacji (Hirsch 2003). Radziecka polityka względem ludności żydowskiej różniła się jednak od ogólnie przyjętego modelu. Mimo powszechnej świadomości istnienia na tere­ nach dawnej Strefy Osiedlenia mas ludności żydowskiej, które doświadczyły do­ tkliwych skutków porewolucyjnych zmian społecznych (rozwiązywanie gmin, partii politycznych, likwidacja życia religijnego) oraz gospodarczych (obniżenie poziomu życia, pozbawienie możliwości wykonywania zawodów uznanych za burżuazyjne) (Patek 1997: 14-16), teoretycy radzieccy mieli problem z określe­ niem Żydów jako narodu, a także z przypisaniem ich do wyróżnionych klas spo­ łecznych. Z rozważań Marksa (zawartych w kontrowersyjnym eseju Zur Judenfrage z 1844 r.) zaczerpnięto rozróżnienie na Żydów i „żydostwo”, to ostatnie rozu­ miane jako „pewien powszechny współczesny element antyspołeczny, który osiągnął swą obecną skrajną postać przez rozwój historyczny” (Marks 1960: 450) — za główny cel stawiając sobie społeczną, a nie narodową transformację ludności żydowskiej. Taka wizja nie została jednak zaakceptowana przez całość rewolucyjnie zorientowanej „żydowskiej ulicy” (Slezkine 2006: 169). Kwestia prymatu walki narodowej nad klasową była przedmiotem licznych sporów bundystów z Leninem, który uważał, że stopniowa eliminacja konfliktu etnicznego, spowodowana modernizacją, doprowadzi do likwidacji narodowych podziałów w obrębie klasy robotniczej i asymilacji ludności żydowskiej. Rozwijając myśl powstałą na gruncie Europy Zachodniej, Lenin nie doceniał wschodnioeuropej­ skich uwarunkowań, które stały u podstaw nacjonalistycznych tendencji w Bun­ dzie (Peled 1987: 77). Późniejsze rozwiązanie Bundu oraz przekazanie „spraw żydowskich” w ręce działaczy Komisariatu Żydowskiego (w ramach Ludowego Komisariatu ds. Narodowości), a później żydowskich sekcji w partii komunistycznej w latach 1918-1930 (Lustiger 2004: 75-85), było objawem próby stopniowego włączenia tej problematyki w pole oddziaływań partii. Część działaczy sekcji żydowskich �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... 97 wywodziła się z „lewego skrzydła” Bundu, jednakże wielu z nich nie było zwią­ zanych wcześniej z żydowskim mchem robotniczym (Miller 1978: 57). Oprócz walki z syjonizmem i judaizmem, działacze ci wspierali proces „jidyszyzacji”, zgodny z teoretycznymi i praktycznymi wskazaniami pierwszego okresu polityki narodowościowej. „Jidyszyzacja” była próbą zastosowania narzędzi praktyko­ wanych wobec innych narodowości. Zakładała stworzenie „radzieckich Żydów”, którzy mieli charakteryzować się kulturą świecką — „socjalistyczną w treści, 0 formie jidysz” (Gitelman 1991: 11). W następnej kolejności postanowiono dać Żydom szansę stania się jednym z pełnoprawnych narodów radzieckich poprzez podarowanie im brakującego, według definicji stalinowskiej, elementu — tery­ torium. Przy wyborze terytorium kierowano się jednak nie tylko kwestią narodowoś­ ciową. Równie ważny pozostawał wciąż cel „uzdrowienia struktury społecznej Żydów” (Lustiger 2004: 87), który miał być wypełniony w procesie „produktywizacji”, czyli umożliwienia Żydom zatrudnienia się w zawodach „społecznie użytecznych”, głównie w rolnictwie (Patek 1997: 14-16). Rolnicza kolonizacja żydowska początkowo miała obejmować Krym, lecz później zdecydowano się na obszar położony na rosyjskim Dalekim Wschodzie, przy granicy z Chinami — dzisiejszy Żydowski Obwód Autonomiczny. Kalinin w 1926 roku argumentował: „przed narodem żydowskim stoi wielkie zadanie — zachować swoją narodo­ wość, a to wymaga przekształcenia znacznej części ludności żydowskiej w zwar­ tą, osiadłą rolniczą społeczność, liczoną co najmniej w setkach tysięcy ludzi. Tylko w takich warunkach masy żydowskie mogą mieć nadzieję na zachowanie swojej narodowości” (Patek 1997: 22). Cel produktywizacji odzwierciedlał się też w intensywnej kampanii propagandowej przedstawiającej „nowego Żyda”. Taka reprezentacja „nowego Żyda”, którą można podziwiać między innymi na jednym ze znaczków z 1933 roku, odróżniała się od większości przedstawień przedstawicieli innych grup etnicznych brakiem nawiązań do tradycyjnych ele­ mentów „ludowych” oraz akcentem położonym na zaangażowanie w proces in­ dustrializacji i budowy kolektywnego rolnictwa (Dekel-Chen 2007: 441). „Region birobidżański” postrzegano jako obszar korzystny dla rozwoju rol­ nictwa, słabo zasiedlony, gdzie (w przeciwieństwie do Krymu) nie występują konflikty etniczne. Do XIX wieku zamieszkiwany był przez ludy tunguskie. Rosyjska kolonizacja tych terenów, którą zapoczątkowały wyprawy Pojarkowa 1 Chabarowa w XVII wieku, przybrała na sile po umocnieniu granicy rosyjsko­ -chińskiej w następstwie traktatu z Ajgun w roku 1858, przyznającego Rosji tere­ ny leżące na lewym brzegu Amura. W II połowie XIX wieku na tereny przygra­ niczne zaczęli przybywać Kozacy, którzy budowali swoje stanice wzdłuż Amura. Stopniowo pojawiały się również osady rolnicze, zakładane przez przybyszów z Zachodu, którzy docierali na Daleki Wschód w poszukiwaniu lepszych wa­ runków życia. Budowa kolei transsyberyjskiej na odcinku Czita-Władywostok, rozpoczęta w roku 1898, spowodowała rozwój osadnictwa wokół powstających �98 Agata Maksimowska stacji. W czasie wprowadzania w życie „projektu birobidżańskiego”, przewidują­ cego masowe osadnictwo żydowskie, region zasiedlali głównie Rosjanie i Kore­ ańczycy3, było również kilka osad zamieszkanych przez ludność autochtoniczną (Golub 2008: 39). Na początku w Birobidżanie realizowano postulaty związane z promocją „ży­ dowskości” regionu i „jidyszyzacją” osiedlających się Żydów. Funkcjonował żydowski teatr, szkoły, biblioteki, gazety publikujące w jidysz. W drugiej poło­ wie lat 30. XX wieku działania mające na celu rozwój kultury żydowskiej zostały wstrzymane. Czystki lat 1936-1938, tak jak w innych częściach ZSRR, uderzyły głównie w aparat władzy (Weinberg 1993). Prześladowania związane z nagonką antysemicką podczas tak zwanych czarnych lat 1948-1953 (Friedgut 2003: 29) doprowadziły do zamknięcia żydowskich instytucji, zaprzestania używania ji­ dysz jako języka urzędowego, wydania wyroków na przedstawicieli żydowskiej inteligencji oskarżonych o „kosmopolityzm”. W tym okresie nastąpiła pierwsza fala emigracji z Birobidżanu na inne tereny Rosji (między innymi do pobliskiego Chabarowska). Na początku lat 90., podobnie jak w całym byłym ZSRR, mia­ ła miejsce masowa emigracja ludności żydowskiej za granicę, głównie do USA i Izraela (Patek 1997: 65, 68). Lokalna polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym W literaturze przedmiotu oraz w potocznej świadomości Birobidżan często funkcjonuje jako „szalony pomysł Stalina”, nieudany i pozbawiony sensu pro­ jekt. Fakty związane z niepowodzeniem przedsięwzięcia nabierają szczególnej wagi w ramach porównania zestawiającego dwa projekty, dwie ojczyzny: „so­ cjalistyczną” i „syjonistyczną”, czyli Birobidżan i Izrael. Według tego bardzo dzisiaj popularnego poglądu, Birobidżan jest przedsięwzięciem nieudanym z dwóch powodów. Po pierwsze, miejsce, które wybrano na żydowską ojczyznę, nie posiadało, zdaniem krytyków tego projektu, żadnego symbolicznego związku z historią Żydów, a towarzyszący jego powstawaniu przekaz propagandowy pre­ zentował się jako nie tyle antysyjonistyczny, co groteskowy. Po drugie, całkowi­ cie nietrafny wybór Żydowskiego Obwodu Autonomicznego na ojczyznę Żydów poświadczają niepowodzenia w fazie realizacji projektu — brak przygotowania kolejnych etapów kolonizacji, brak dobrych warunków do osiedlenia się i brak odpowiedniej diagnozy trudnych warunków klimatycznych. Wszystko to mia­ ło spowodować, że już w latach 1928-1933, z około 20 tysięcy przesiedlonych, 3 Na Daleki Wschód uchodźcy koreańscy zaczęli przybywać na przełomie XIX i XX w. Car przy­ znał im liczne ulgi, mając na uwadze konieczność zasiedlenia tych terenów. Pod koniec lat 30. władze radzieckie zaczęły postrzegać ludność koreańskąjako potencjalnych sojuszników Japonii, co spowodo­ wało ich masowe deportacje, między innymi na tereny dzisiejszego Kazachstanu (Gelb 1995). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... 99 11,5 tys. zdecydowało się powrócić (Patek 1997: 33). Do niepowodzeń zaliczana jest również akcja agraryzacyjna — większość przybyłych osiadła w miastach. Z perspektywy czasu państwowy antysemityzm lat 1948-1953 oraz późniejszy oddolny antysemityzm na różnych szczeblach administracji na terenie całego ZSRR również rzutuje na ocenę samego pomysłu „żydowskiej, socjalistycznej ojczyzny”. Współcześnie, według danych spisu powszechnego z 2002 roku4, Żydowski Obwód Autonomiczny w obrębie Federacji Rosyjskiej zamieszkuje 190 tys. 915 mieszkańców, z czego około 1% stanowią osoby identyfikujące się z narodowoś­ cią tytularną (2 tys. 327 mieszkańców). Najliczniejszymi grupami etnicznymi są Rosjanie i Ukraińcy — odpowiednio 171 tys. 697 i 8 tys. 483 osób. W tym kon­ tekście dzisiejszy Żydowski Obwód Autonomiczny jest interpretowany podobnie jak jego radziecki poprzednik, a obrazu porażki birobidżańskiego projektu dopeł­ nia masowa od 1991 roku emigracja rosyjskich Żydów do Izraela — postrzegana jako ostateczny triumf projektu syjonistycznego. Zarówno naukowcom piszącym o „Stalinowskim Syjonie” czy „Pseudosyjonie”, dziennikarzom, jak i byłym obywatelom ZSRR, Birobidżan często jawi się po prostu jako twór absurdalny i komiczny, co widać również w popularnych dowcipach o tym regionie. Współczesny nacisk na ewidentny „konstrukcjonizm” i dominację „formy” w etnoterytorialnej reprezentacji Birobidżanu nie przeszka­ dza jednak obywatelom innych obszarów Rosji odruchowo przypisywać narodo­ wości żydowskiej wszystkim mieszkańcom Żydowskiego Obwodu Autonomicz­ nego (czemu niejednokrotnie towarzyszą poglądy łączące wizje „żydokomuny” i „żydowskiej piątej kolumny”). Przypatrując się wszakże lokalnym reprezentacjom regionu i jego mieszkań­ ców, można zauważyć zupełnie inaczej ukierunkowaną produkcję wiedzy. Two­ rzeniem wiedzy o regionie zajmują się przede wszystkim instytucje państwowe szczebla regionalnego: oświatowe i kulturalne, które są wspierane przez admini­ strację miejską i rejonową oraz władze wykonawcze Obwodu. Dominująca repre­ zentacja Żydowskiego Obwodu Autonomicznego sytuuje się w ramach ogólnorosyjskiej polityki reprezentacyjnej, dotyczącej historii, terytorium oraz bogactw rosyjskiej ojczyzny. Niedawno w regionie oficjalnie upamiętniono 150. rocznicę zasiedlania ziem nad Amurem przez Kozaków, a ekspozycje muzealne często dotyczą tematyki obrony suwerenności i rosyjskości tego obszaru. Reprezentacja Obwodu opiera się jednak również na lokalnie tworzonej konstrukcji „żydow­ skiego charakteru” czy też „żydowskiego komponentu”. Przy niskim udziale pro­ centowym przedstawicieli narodowości tytularnej, w warunkach rozwoju nowego typu transnarodowych więzi rodzinnych (liczne rodzinne powiązania z Izraelem, związane z liberalizacją Prawa Powrotu i możliwością migracji) i w sytuacji bra­ ku inicjatyw w rodzaju „odrodzenia narodowego” w oparciu o prawo do określo­ 4 Dane spisu dostępne na stronie internetowej http://www.perepis2002.ru (27.06.2009). �100 Agata Maksimowska nego terytorium (z powodu uznania kategorii diaspory żydowskiej w Rosji jako właściwszego punktu odniesienia dla mieszkających tam Żydów), polityka re­ prezentacji regionu w kategoriach „komponentu żydowskiego” wydawałaby się niepotrzebna. Jednakże „żydowski charakter” jest często podkreślany i widoczny w sposobie przedstawiania Obwodu i jego mieszkańców. Przy opisie „żydowskiego charakteru” regionu często używane są pojęcia „kul­ tury” i „tradycji żydowskiej”. „Tradycja” najczęściej utożsamiana jest z obrzędo­ wością religijną, natomiast „kultura” zarówno ze specyfiką danej grupy etnicznej (zwyczaje, folklor), jak i jej wersją widowiskową, produkowaną w ramach działań kulturalnych. Tę podwójność w rozumieniu „kultury” widać między innymi w tym, że wymiennie używa się terminu „nosiciel kultury” i „pracownik kultury”, choć bardziej szczegółowe odróżnienie wskazuje na „nosicieli kultury” jako osoby wy­ chowane w „autentycznej” kulturze żydowskiej — swoistym środowisku praktyk dnia codziennego, a „pracowników kultury” jako ludzi, którzy zajmują się tworze­ niem „kultury żydowskiej” w ramach praktyki zawodowej lub hobbystycznej5. Początki działań w ramach polityki oficjalnej nawiązują do okresu, kie­ dy w 1991 roku Żydowski Obwód Autonomiczny zyskał niezależność od Kraju Chabarowskiego, natomiast fiaskiem zakończyły się starania o status republiki6. Początkowo bardzo widoczne były tendencje zmierzające do reaktywacji jidysz jako języka większości, stworzenia przestrzeni publicznej dla kultury żydowskiej, zmiany sposobu nauczania o regionie oraz rozwoju życia religijnego związanego z judaizmem. Mimo iż od pewnego czasu działania te znacząco osłabły, ze wzglę­ du na skierowanie ambicji związanych z zachowaniem dotychczasowej autonomii regionu na inne tory niż polityka kulturalna (na przykład przyciąganie inwestycji z udziałem kapitału zagranicznego i zagranicznych zasobów pracy), nie ustają wy­ siłki w formowaniu polityki reprezentacji nawiązującej do narodowości tytularnej. Oficjalna polityka reprezentacyjna wiąże się przede wszystkim z kształtowa­ niem przestrzeni miejskiej (nazewnictwo ulic, pomniki i ornamentyka nawią­ zująca do „kultury żydowskiej”), działalnością popularyzatorską obejmującą wydawnictwa książkowe i płytowe (albumy poświęcone Obwodowi, publikacje lokalnych literatów, rosyjskie tłumaczenia twórczości w jidysz, płyty z utwo­ rami lokalnych muzyków), informacyjną (funkcjonowanie żydowskiego działu tematycznego w gazecie regionalnej, dwie audycje w radio i telewizji lokalnej 5 Radzieckie interpretacje pojęcia „kultury” jako wartości, która może być gromadzona, przekazy­ wana i nabywana w ramach polityki kulturalnej i „kulturalności” jako efektu tej polityki dla jednostki czy grupy społecznej opisuje Vadim Volkov (2000). 6 Starania o status republiki były spowodowane przede wszystkim chęcią osiągnięcia przez lokalne elity polityczne większej swobody w zakresie decyzji dotyczących zasobów naturalnych znajdujących się na terenie Obwodu. William R. Siegel zwraca uwagę na brak odniesień do kwestii języka jidysz i kultury żydowskiej w dokumentach deklaracji prawnego statusu republiki przygotowywanych przez ówczesne władze Obwodu (Siegel 1997: 432-433). Obecnie, na oficjalnej stronie internetowej www. eao.ru w dziale „Historia”, wspomniana inicjatywa jest przedstawiona jako dzieło „radykalnych” depu­ towanych (27.06.2009). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q1 poświęcone tematyce żydowskiej) i edukacyjną (lekcje jidysz i hebrajskiego, za­ jęcia na temat kultury żydowskiej i Holocaustu w profilowanej szkole nr 2, histo­ ria i literatura regionu w ogólnym programie nauczania). Przedstawianie regionu mieszkańcom polega jednak głównie na organizacji wystaw i widowisk maso­ wych w stolicy i większych miejscowościach. Region jest również prezentowany na zewnątrz, na festiwalach artystycznych organizowanych w całej Rosji. Działania artystyczne w przestrzeni publicznej to przede wszystkim występy wokalne, taneczne i kabaretowe, których wykonawcy posługują się przebraniami „żydowskimi”, naśladują „żydowskie” gesty i mowę, śpiewają w jidysz, tańczą „żydowskie” tańce, a zespoły noszą „żydowskie” nazwy. Najgłośniejszym wyda­ rzeniem lokalnym jest odbywający się co dwa lata Festiwal Kultury Żydowskiej, ale okazją do występów są również uroczystości religijne w ciągu roku („Chanuka”, „Pesah”, „Święta miesiąca Tiszri” itp.). Działania władz regionu w tej sferze są w dużej mierze spójne, wszystkie te wydarzenia są z wyprzedzeniem przewidziane w budżecie, z uwzględnieniem ewentualnego podziału kosztów między różne instytucje. Większość imprez kulturalnych o tematyce żydowskiej współorganizują Zarząd Kultury władz Obwodu, Pałac Kultury podlegający wła­ dzom miejskim, rejonowe domy kultury7, gmina żydowska, a od niedawna także organizacja pozarządowa Żydowska Autonomia Narodowo-Kulturalna. Festiwal Kultury Żydowskiej jest współorganizowany przez Centrum Twórczości Ludo­ wej — ośrodek metodyczny podlegający Zarządowi Kultury. Dość często impre­ zy są dofinansowywane przez lokalnych przedsiębiorców, a właściciele dwóch największych sieci handlowych „Brider” i „Cimes” wykorzystują motywy ży­ dowskie w kampanii reklamowej swych sklepów. Mimo pozornej zbieżności w reprezentacji tego, co dla mieszkańców ŻOA cha­ rakterystyczne, pojmowanie tego, co jest „birobidżańskie” czy „żydowskie”, różni się ze względu na uwikłanie konkretnych podmiotów w odmienne praktyki nadawa­ nia znaczenia. W przypadku żydowskiego teatru „Kogelef’, wystawiane sztuki te­ matyką i scenografią nawiązują zarówno do wizerunku żydowskiego „miasteczka” na Ukrainie, jak i wizerunku „miasteczka Birobidżan”, stworzonego przez pierw­ szych osadników. Historia budowniczych Birobidżanu to element bohaterskiej le­ gendy lokalnej, częsty motyw literacki i stały element w ekspozycji muzealnej. „Birobidżańskość” i „miasteczkowość” w sposobie mówienia i poruszania się jest również odgrywana na scenie przez aktorów teatru „Kogelef’8. Z drugiej strony, jak mówi reżyser teatru, nie muszą oni wcale „odgrywać Żydów”, gdyż w porównaniu 7 Więcej o współczesnej kulturalno-oświatowej roli rosyjskich domów kultury i ich znaczeniu w in­ tegracji wspólnoty poprzez zajęcia edukacyjne i rozrywkowe, „wychowanie patriotyczne” oraz występy reprezentujące jej poziom kulturalny „na zewnątrz” pisze m.in. J. Habeck (2007). 8 Takie połączenie dwóch modeli życia żydowskiego i nostalgiczne potraktowanie obu jako trady­ cyjnych i „miasteczkowych” zaskoczyłoby zapewne propagandystów z lat 30. Popularyzowany przez nich wizerunek „nowego, zindustrializowanego Żyda”, żyjącego w Birobidżanie, nie miał nic wspólne­ go ze światem z kart powieści Szolema Alejchema. �102 Agata Maksimowska z aktorami z innych części Rosji taka typowa cecha żydowskiej wymowy, jak „re-kanie” (gardłowa wymowa głoski „r”), przychodzi im naturalnie. Podobne podejście prezentują wykonawcy piosenek o Birobidżanie, częścio­ wo śpiewanych w jidysz. Teksty piosenek mówią o specyficznej „żydowskiej atmosferze” miasta Birobidżan. Jednocześnie wykonawcy często zwracają się do odbiorców jak do ekspertów od własnej „żydowskości”. Na zarzut pewnej dziennikarki, że mieszkańcy nie znająjidysz, więc nie ma sensu stwarzanie przez piosenkarzy „sztucznego wrażenia”, iż tak jest, jeden z artystów, śpiewających utwory w tym języku, odparł: „Ona nie rozumie, jak wielką radość sprawia ludziom to, że udajemy, że myślimy, że oni znająjidysz”. Rola języka jidysz w współtworzeniu „żydowskości” regionu jest ostatnio dość często dyskutowana. Zmiany związane z przebudową Szkoły Podstawowej nr 2, szkoły „z nauczaniem języków i kultury narodu żydowskiego” są interpretowane jako stopniowa refor­ ma instytucji w kierunku odejścia od nauczania jidysz, nawet w ramach oferty uzupełniającej. Niemniej w dyskusjach pojawiają się także głosy na rzecz nie tyle „odrodzenia języka” — taki pogląd był popularny w latach 90. — co „ocalenia” go jako dziedzictwa kulturalnego. Żydowska gmina „Frejd” powstała w 2001 roku poprzez połączenie dotych­ czas samodzielnie istniejących klubów żydowskich, dziś należy do Federacji Gmin Żydowskich w Rosji. Gmina aktywnie włącza się w organizację imprez o tematyce żydowskiej, wspierając „widowiskową” reprezentację kultury. Z dru­ giej strony, stosuje własne kategorie do określania, kto jest Żydem, gdyż wyma­ ga tego wspierająca gminę organizacja charytatywna The American Jewish Joint Distribution Committee. Jeżeli jednak działalność gminy nie wymaga stosowania się do zewnętrznych zasad, jej pracownicy do określenia, kto jest Żydem, stosują kryterium wyznaczania narodowości właściwe dla prawa radzieckiego (obywatel zyskujący dokument tożsamości, tzw. paszport wewnętrzny, mógł wybrać na­ rodowość spośród narodowości zadeklarowanych w paszportach matki i ojca). W tej sytuacji każda osoba, której matka lub ojciec jest Żydówką/Żydem, może należeć do gminy jako pełnoprawny członek/członkini. Kluby zainteresowań są otwarte dla wszystkich osób, bez względu na ich identyfikację narodową. Współpraca gminy „Frejd” z synagogą uwarunkowana jest przede wszystkim ekonomicznie — rabin wspiera finansowo przedsięwzięcia gminy i uroczystości związane z propagowaniem kultury żydowskiej, w zamian roszcząc sobie prawo do bycia autorytetem w sprawach tradycji religijnej. Rabin jest jednym z emi­ sariuszy rebego Menachema Mendla Schneersona, należącego do międzynaro­ dowego ruchu ChaBaD, i zgodnie z jego misją szerzy wśród Żydów tradycję żydowską w jej rozumieniu zgodnym z ortodoksyjnym judaizmem9. Na gruncie 9 Powstała w 1998 roku, największa organizacja zrzeszająca wspólnoty żydowskie na terytorium Rosji — Federacja Gmin Żydowskich Rosji (FEOR) jest ściśle powiązana z ruchem CHaBaD-Lubavitch. Do FEOR należy 200 gmin żydowskich (w tym 42 miasta rabinackie), 23 przedszkola, 25 szkół, 94 szkoły niedzielne i 4 wyższe szkoły religijne. �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ 03 birobidżańskim rabin stara się przekonać do życia duchowego wszystkich Ży­ dów, którzy są nimi według kryteriów halachicznych101, bez względu na deklaro­ waną tożsamość. Udało mu się pozyskać od władz miasta Birobidżan budynek na szkołę religijną; aby szkoła powstała, wyszukał ponad sto dzieci, które są Żydami według Prawa Żydowskiego, mimo iż niejednokrotnie ich matki nie uważały się za Żydówki. Oprócz tego rabin stara się w pewien sposób wpływać na oficjalną politykę reprezentacji poprzez wprowadzanie do scenariuszy wydarzeń widowi­ skowych o tematyce żydowskiej „właściwych” odniesień do tradycji, publicz­ ne celebrowanie świąt żydowskich, wpływanie na obecność symboli religijnych w przestrzeni publicznej (np. otwarcie występował przeciwko pomnikowi Szolema Alejchema, popierając w zamian projekt pomnika rabina z szofarem11). On i jego żona w dużej mierze decydują o tematyce nadawanych w lokalnej telewi­ zji i radiu audycji poświęconych kulturze i tradycji żydowskiej — „Jidyszkajt” i „Szabat Szalom”. O ile więc gmina i władze lokalne podobnie interpretująto, co jest żydowskie, rabin jest osobą, która jedynie częściowo wpisuje się w te działania reprezenta­ cyjne. Jego aktywność znajduje się w konfrontacyjnej relacji do polityki władz i gminy. Przy okazji jakiegokolwiek planowanego działania na rzecz spraw ży­ dowskich, każda ze stron stara się wynegocjować coś dla siebie. Zorganizowanie szkoły religijnej nie doszło do skutku ze względu na to, jak mówi rabin, że sama jej idea była niezgodna z czysto świeckim sposobem ujmowania „żydowskości” przez władze, które opierają się jakimkolwiek zmianom w kierunku przywróce­ nia autentyczności kulturze żydowskiej w Birobidżanie. Druga gmina żydowska jest organizacją oferującąmożliwość wspólnej modli­ twy szabatowej i pomoc materialną wszystkim ludziom, którzy czują się Żydami na podstawie własnego przekonania. W gminie tej można odkryć w sobie zarów­ no „żydowskość”, jak i wiarę w to, że Mesjasz już się narodził w postaci Jezusa Chrystusa (lider religijny jest byłym baptystą, a członkowie gminy spotykają się na modlitwach poza synagogą, gdzie modlą się do Chrystusa). Jako „żydowscy” określają się również członkowie ruchu „Żydzi dla Jezusa”. Szczególne znacze­ nie do żydowskiej tradycji przywiązują też członkowie Kościoła Jezusa Chrystu­ sa (odłam charyzmatyczny)12, którzy obok świąt chrześcijańskich obchodzą Chanukę, podczas nabożeństw niedzielnych modlą się za Izrael i Żydów, a komunię świętą przyjmują w postaci kawałków macy. Powszechnie przyjęta definicja tego, kto jest Żydem według Prawa Powrotu, czyni fakt emigracji do Izraela kolejnym kryterium określającym, kto może uwa­ żać się za Żyda. Według Prawa Powrotu jest to osoba, której przynajmniej jedno 10Kryteria wywodzące się z Halachy — tradycyjnego żydowskiego prawa religijnego. Według Halachy, Żydem jest każdy, kto miał matkę Żydówkę. 11 Rogiem baranim, tradycyjnie używanym podczas święta Rosz ha-Szana. 12 Oficjalna nazwa to: Kościół chrześcijan wiary ewangelicznej (zielonoświątkowców) „Jezusa Chrystusa”. �104 Agata Maksimowska z dziadków było Żydem/Żydówką. W Żydowskim Obwodzie Autonomicznym, podobnie jak w północnym Kaukazie, zanotowano największy poziom emigracji żydowskiej z krajów byłego Związku Radzieckiego (Tolts 2003: 179). Ponieważ wyjeżdżać mogli Żydzi wraz z rodzinami, dzisiaj większość mieszkańców posia­ da w bliższej lub dalszej rodzinie obywateli Izraela. Wobec powyższych propozycji ujmowania „żydowskości” regionu i miesz­ kańców pojawiają się jednak głosy sprzeciwu. Jeden z nich, proizraelski, wystę­ puje przeciwko interpretacji Birobidżanu jako specyficznego miejsca z „żydow­ skim komponentem”. Według tego rozumowania, Żydzi nie mogą identyfikować się z inną ojczyzną i innym terytorium niż Izrael. Nie mają sensu również dzia­ łania podejmowane na rzecz języka jidysz, gdyż autentyczni nosiciele tego języ­ ka zostali poddani przymusowej asymilacji za czasów Stalina. Wszelkie próby odwoływania się do kultury jidysz, tak samo jak w Europie po Holocauście, są obraźliwe przez swojąnieautentyczność. Inny pogląd krytykuje legendę pionierską i porównuje osadnictwo w Birobidżanie do celowej eksterminacji. Mieszkańcy Birobidżanu nie powinni w pozy­ tywny sposób nawiązywać do polityki, która miała na celu nie rozwój, a znisz­ czenie jednego z radzieckich narodów. Jeszcze inny typ wypowiedzi oponuje przeciw „kulturowej odmienności Birobidżanu”, dowodząc, że powód istnienia odrębności Obwodu jest czysto ekonomiczny. Jedna z osób, identyfikująca się z taką postawą, odrzucając całą „sfabrykowaną tradycję żydowską”, mówi, że nawet to, co jest „produkowane na pokaz”, nie zawsze opłaca się ze względu na niską jakość. Tym, co można „sprzedać jako żydowskie”, są na przykład ta­ lerzyki z gwiazdą Dawida, ale już nie przedsięwzięcia intelektualne, które nie są konkurencyjne w skali ogólnorosyjskiej. Współczesne tomiki poezji autorów birobidżańskich zawierają, jej zdaniem, nieciekawe, grafomańskie wiersze, które nie mają nic wspólnego z literaturą „żydowską”. Inny głos uderza w „miasteczkowość” Birobidżanu, mówiąc o niepotrzebnych nawiązaniach do kultury sztetla i konstatując, że „sztetl był formą opresji”. Istnieje również dość duża grupa osób, które sprzeciwiają się halachicznej wykładni tego, kto może być Żydem, stosowanej przez rabina ortodoksyjnej sy­ nagogi. Uważają, że skoro w czasach nasilonego antysemityzmu ze strony władz ofiarami represji byli także ludzie, których uznawano za Żydów na podstawie kryterium narodowości podanej przez ojca, teraz powinni mieć oni prawo, jako Żydzi, do tego, aby modlić się w synagodze. Zdarzają się również wypowiedzi i działania kwestionujące prawomocność oficjalnej praktyki wyznaczania, kto jest Żydem według Prawa Powrotu. Jedna z osób starająca się o obywatelstwo izraelskie, mimo iż posiadała wszystkie po­ trzebne dokumenty świadczące o pochodzeniu, nie otrzymała zgody ze względu na fakt, iż wychowywała się w przybranej rodzinie rosyjskiej. Dwie inne prze­ konały konsula o tym, że są Żydami, dopiero pokazując wizualne poświadcze­ nie „żydowskości” przodków (w pierwszym przypadku było to zdjęcie matki, �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q5 w drugim portret dziadka). W każdym z tych przypadków rozmówcy podkre­ ślali przygodny charakter decyzji o uznaniu „żydowskości” i przyznaniu oby­ watelstwa. Z kolei niechęć do afirmowania „żydowskości” ma związek z lękiem przed antysemityzmem. Często podkreśla się, że jedyną zaletą „piątego punktu” (wska­ zującego narodowość w paszporcie wewnętrznym) była możliwość późniejszego odniesienia się do niego przy staraniach o wyjazd do Izraela. W większości wy­ padków brak „piątego punktu” jest interpretowany pozytywnie, gdyż pozostawia kwestię tożsamości żydowskiej wyłącznie decyzji indywidualnej i uniemożliwia stygmatyzację. Ze względu na różne definicje „żydowskości”, odbiegające od oficjalnej po­ lityki reprezentacyjnej, co często skutkuje powstawaniem różnych typów tożsa­ mości żydowskich, na ogół spotykałam się z odrzuceniem argumentu liczbowego i przypisaniem zainteresowania liczbą Żydów w Birobidżanie jedynie nieświado­ mym lokalnego kontekstu przyjezdnym z zagranicy. Oficjalna polityka reprezentacji jako rezultat walki o konstrukcję „żydowskości” Obserwując działania zmierzające do nadania oficjalnej polityce reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym zdecydowanego kształtu, daje się za­ uważyć różnorodność konfiguracji wypowiedzi bądź definiujących, co jest auten­ tycznie „żydowskie”, a co sztuczne, bądź kontestujących proponowane podziały. Co pewien czas zawiązują się pewne tymczasowe koalicje dotyczące sposobów „odgrywania Żyda”. Zaangażowane w produkcję wiedzy o regionie podmioty (członkowie tzw. „lokalnej inteligencji”, sponsorzy — w tym rabin ChaBaD, przedstawiciele władz) zgadzają się na pewną konstrukcję tego, co „żydowskie”, w celu ocalenia tego, co sami uważają za politycznie istotne. Produkcja wiedzy o Obwodzie i jego mieszkańcach tworzy się w ramach walki o wykreowanie pożądanych przedstawień rzeczywistości, które będą sank­ cjonować określony porządek społeczny. Chodzi tu o stworzenie dominującej wizji, która zostanie przyjęta jako oczywista i naturalna. W polityce reprezen­ tacji bowiem gra toczy się o stawkę, jaką jest sprawowanie władzy za pomocą „przykucia” jednostek do określonej tożsamości i zobowiązania ich do uznawa­ nia „prawa Prawdy” w sobie i innych (Foucault 1998: 177). Ma to swoje aspekty przedmiotowe i podmiotowe. Sprawowanie władzy reprezentacyjnej opiera się zarówno na praktykach totalizujących, opisanych przez Michela Foucault jako narzucające określoną wizję świata metodą uzależnienia i kontroli, jak i prak­ tykach indywidualizujących, w których ludzie w codziennym życiu wytwarzają swoją podmiotowość w odniesieniu do zastanych struktur, przyczyniając się do ich dalszego trwania (Foucault 1998: 177-179). �106 Agata Maksimowska W ramach konfrontacji różnych sił politycznych, walczących o reprezentację, wytwarzają się zatem określone stosunki władzy. Wykształcają się one poprzez dyskursy, które tworzą „kulturowo zrozumiałe podmioty”13. Te dyskursy, w ba­ danym kontekście, to między innymi: dyskursy prawne (systemy prawne, prze­ pisy i ich interpretacje, m.in. Ustawy Norymberskie i nawiązujące do nich Prawo Powrotu, to także religijne Prawo Żydowskie), dyskursy narodowe (np. izraelski, rosyjski), dyskursy nacjonalistyczne i internacjonalistyczne, dyskursy naukowe (w tym radziecka etnografia14), dyskursy literackie (np. kanon klasycznej literatu­ ry żydowskiej obejmujący europejskich pisarzy „miasteczka”, takich jak Szolem Alejchem, Mendele Moj cher Sforim, Icchok Lejbusz Perec) czy nawet dyskurs medyczny15. Instytucje, w których władza reprezentująca zakorzenia się, nie narzucająjednej reprezentacji metodą bezpośredniej przemocy. Operująone raczej w odniesie­ niu do różnych dyskursów, których przecięcia ustanawiają określoną konstrukcję powszechnie zrozumiałej „żydowskości”. Władza reprezentująca przywłaszcza sobie praktyki nadawania znaczenia w odniesieniu do owych „przecięć dyskursywnych”, utrzymując w sposób strategiczny możliwość walki (oporu) w odpo­ wiedniej odległości. Sprawowanie władzy jest zatem kierowaniem działaniami podmiotów/poddanych w obrębie dostępnych możliwości identyfikacyjnych. Stosunki władzy determinują, które przejawy „kultury żydowskiej”, „tradycji żydowskiej” i „tożsamości żydowskiej” mogą być uznane za sensowne i prawo­ mocne. Jednocześnie dominująca polityka reprezentacyjna decyduje o kształcie i sposobie dalszego produkowania wiedzy, wpisując się w „sieć prawidłowości” określających porządek występowania przedmiotów, pojęć, typów wypowiada­ nia się czy wyborów teoretycznych, które przynależą do danych dyskursów (Fou­ cault 1977). Jak dokonuje się przekształcenie stosunków władzy? Aby władza mogła się urzeczywistnić poprzez relację kierowania — wyznaczania poddanym pola moż­ liwości działania, musi istnieć możliwość owego działania, a zarazem i oporu wobec władzy. W ten sposób wolność jawi się jako warunek sprawowania wła­ 13Ujęcie tworzenia się tożsamości poprzez praktykę znaczeniową, polegającą na rozgrywaniu przez podmiot własnej konstrukcji w obrębie ustanawiających go dyskursów, zaczerpnęłam z tekstu Judith Butler (2008). W dalszej części tekstu odwołuję się również do możliwości politycznego wykorzysta­ nia niestabilnego charakteru tożsamości, mając jednak na uwadze fakt, że koncepcja autorki powstała w odniesieniu do odmiennego obszaru badań — studiów nad płcią kulturową. 14 O tym, w jaki sposób radzieccy etnografowie brali udział w tworzeniu nowego, „narodowego” imaginarium dla Związku Radzieckiego, które miało wspomóc państwową administrację dokładniejszą klasyfikacją obywateli poprzez spisy powszechne oraz stworzyć poddanych o przewidywalnych tożsamościach, pisze Francine Hirsch (1997). 15W graficznych przedstawieniach Żydów (np. na wydanej oficjalnie płycie promocyjnej Obwodu) daje się zauważyć nacisk na stereotypowe, „żydowskie” cechy fizyczne, co przywodzi na myśl rozważa­ nia lekarzy i profesorów medycyny z lat 20., skupionych wokół periodyku „Voprosy biologii i patologii evreev”, którzy ukazywali wpływ określonych warunków społecznych na biologiczne cechy i zdrowie Żydów, argumentując za „produktywizacją” jako korzystną zmianą środowiskową (Weinberg 2007). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q7 dzy i nieustanne wobec niej wyzwanie (Foucault 1998, s. 186-188). Implikując możliwość oporu, krytyki i ucieczki, władza ustanawia swoją własną granicę i możliwość jej zmiany. Reorganizacja sytuacji panowania wynika z przekształ­ cenia się potencjalnej konfrontacji władzy i oporu w rzeczywiste starcie przeciw­ ników, aż do momentu, w którym zwycięzca ustanowi na nowo stabilne relacje władzy (Foucault 1998, s. 190-191). Czy obecnie dominująca polityka reprezentacyjna jest zakorzeniona w wy­ starczająco silnych stosunkach władzy, że nie grozi jej zmiana? Jaka jest rola jed­ nostek podlegających władzy reprezentacyjnej w formułowaniu strategii oporu? Relacje władzy, podmiotowość i problem esencjalizmu w reprezentacji politycznej Jeżeli zinterpretujemy opisywane w artykule stosunki władzy w odniesieniu do modelu wiążącego strategię panowania ze strategią oporu, okazuje się, że nie są one wystarczająco mocne, aby zachować stabilizację i monopol na określo­ ne wizje rzeczywistości. W każdym momencie istnieje możliwość konfrontacji, utraty argumentów przemawiających za taką a nie inną polityką reprezentacyjną. Nieustanna gra o „naturalizację” określonych kategorii, o tworzenie się stabil­ nych podmiotowości toczy się poprzez walkę członków koalicji o kształt lokalnej polityki reprezentacji. W omawianym przypadku mamy do czynienia z dość dużą ilością „przecięć dyskursywnych”, przy ciągłym zmaganiu się sił politycznych o wyłączność na praktyki nadawania znaczenia. Oczywiście, polityka reprezen­ tacyjna, której kształt nadają władze Obwodu, pełni ważną rolę, lecz ponieważ nie mogą stać się one jedynym rzecznikiem naturalizacji „narodowej formy”, na przykład poprzez promowanie zdecydowanie esencjalistycznych argumentów autochtonicznych i primordialistycznych, muszą otwierać się na inne siły poli­ tyczne (np. gminy żydowskie, organizacje międzynarodowe, w tym izraelskie, synagogę ChaBaD, przedsiębiorców). Taka sytuacja wyklucza możliwość ustalenia trwałej, oficjalnej polityki repre­ zentacyjnej, w której ujawniałyby się stabilne relacje władzy, określające ramy dla tworzenia się zrozumiałych, esencjalistycznych tożsamości „żydowskich” czy „birobidżańskich” w odniesieniu do określonych dyskursów. Okoliczności, w których istnieje duża dowolność zmiany reprezentacji w zależności od poja­ wiającego się wyzwania (np. włączenia się nowego aktora w postaci organizacji międzynarodowej, czy też zmiany polityki centralnej w odniesieniu do jednostek terytorialnych), skutkują luźnym powiązaniem przedstawień z naturalizującymi je dyskursami i przyczyniają się do powstawania słabych tożsamości. Słabe tożsamości „żydowskie” i „birobidżańskie” należałoby jednak odróżnić od słabości samych podmiotów, w tym celu wracając ponownie do koncepcji Michela Foucault. Określa on podmiot jako pozycję w dyskursie, z której może �108 Agata Maksimowska on ów dyskurs wygłaszać i która jest jedną z płaszczyzn jego dyskursywnego rozproszenia (Foucault 1977: 82). Podmiot, tak jak autor przedstawia go w Ar­ cheologii wiedzy, jest trudny do wyodrębnienia nie tylko poza kontekstem dyskursywnym (przy założeniu przeddyskursywności podmiotu), lecz nawet w obrę­ bie dyskursu. Wtómość wobec reguł dyskursywnych, determinujących nie tylko potencjalność wygłaszanych wypowiedzi, ale samo ich zaistnienie, bez względu na intencje działających podmiotów, jest tym, co w rzeczywistości czyni podmiot słabym (Freundlieb 1994: 174-175). Podmiot, o którym mowa w niniejszej analizie, nie jest jednakże tak rozumia­ nym podmiotem słabym. Choć pozostaje uwikłany w dyskursy, może wykorzy­ stywać istniejące w nich luki i podważać naturalność dostępnych tożsamości. Tak jak w koncepcji prezentowanej przez Judith Butler, pomimo iż jest on wynikiem pewnych dyskursów warunkujących zrozumiałość przywoływanych tożsamości, nie jest do końca zdeterminowany przez dyskursywne reguły. Podmiot konstru­ uje się bowiem poprzez powtarzanie, ciągłe przywoływanie znaczących odniesień. W tej dynamice powtórzeń kryje się jego sprawczość — zdolność naruszania „na­ turalnych” uprzywilejowanych kategorii tożsamościowych. Możliwe jest więc powstawanie alternatywnych obszarów „kulturowej zrozumiałości”, zwłaszcza tam, gdzie „współistnienie czy też przenikanie się dyskursywnych nakazów two­ rzy możliwość złożonych rekonfiguracji i przesunięć” (Butler 2008: 259). Podobne podejście, na gruncie refleksji feministycznej, prezentuje Rosi Braidotti (2009), używając terminu: „nomada” jako figuracji (zaangażowanego poli­ tycznie postrzegania podmiotowości) dotyczącej kreatywnego sposobu „stawa­ nia się” w odniesieniu do podziałów (na klasę, płeć kulturową, rasę, tożsamość etniczną, wiek), które krzyżując się, oddziałują na konstytuowanie się podmio­ tów (Braidotti 2009: 27-29). W takim ujęciu podmiot tworzący się w sposób performatywny, „nomadyczny”, nigdy nie jest do końca dookreślony, gdyż opierając swe poczucie tożsamości nie na czymś stałym, lecz na czymś przygodnym, broni się przed przyswojeniem i naturalizacją dominujących sposobów reprezentacji siebie (Braidotti 2009: 53, 61). Z drugiej zaś strony, poprzez dekonstrukcję tożsamości nadaje kategoriom uznawanym dotychczas za oczywiste wymiar polityczny, otwiera się na nowe możliwości działania, co sprawia, że za każdym razem jego „moc” tworzy się w projektach, których jest sprawcą16. To, na ile „żydowski” jest Birobidżan, a także to, kto jest „Żydem”, zależy od zróżnicowania walk o władzę, które mają również swój podmiotowy wymiar. Im słabsze stają się „naturalne” kategorie, im więcej obecnych jest dyskursów mają­ cych wpływ na konstrukcję „żydowskości”, im łatwiejsze może być podważenie 16 Ewa Domańska (2007: 56) pisze o podmiocie, który jest „hybrydą”, ostrzega jednak przed esencjalizacjąi fetyszyzacjątego pojęcia. Rosi Braidotti zaś, mówiąc o nomadycznym podmiocie jako usy­ tuowanym i ucieleśnionym, zakłada możliwość uniknięcia biologicznego i psychicznego esencjalizmu (Braidotti 2009: 136). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q9 hegemonii któregoś z dyskursów poprzez ujawnienie w nim luk, tym większe są szanse na jednostkowe wariacje w procesie tworzenia zrozumiałych tożsamości. Za każdym razem nowe sposoby ujmowania „żydowskości” i wcielania jej w co­ dziennej praktyce mogą spowodować pojawienie się większej liczby koalicji na rzecz utrzymania autonomii. Jednakże tak długo, jak „żydowskość” będzie elementem znaczącym w repre­ zentacji tego, co jest interesem zinstytucjonalizowanych władz regionu, tak dłu­ go to właśnie władze lokalne będą najbardziej aktywnym członkiem wszelkich koalicji, bez względu na to, jak bardzo rozbudowane są sieci instytucjonalne, któ­ re są przywiązane do określonych dyskursów (Kongres Żydowskich Religijnych Organizacji Rosyjskich, Federacja Gmin Żydowskich w Rosji, ChaBaD-Lubavitch, Sochnut — żydowska agencja w Rosji oraz organizacje międzynarodowe). Ponieważ czynnik ekonomiczny jest wciąż zbyt słabym argumentem na rzecz autonomii (Żydowski Obwód Autonomiczny jest jednostką „dotowaną”, otrzy­ muje więcej środków z ogólnego budżetu Rosji, niż do niego wnosi), rozgrywa­ nie „żydowskości” jako dookreślanie kulturowej unikatowości regionu jest do tej pory w miarę skuteczną strategią w ustalaniu stosunków władzy w relacjach z centralnym ośrodkiem politycznym — Moskwą17. Otwarcie na konstrukcyjny charakter kategorii reprezentacyjnych, zróżnico­ wanie odniesień do określonych dyskursów powoduje, że w wypadku polityki reprezentacyjnej w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym wobec władz fede­ racyjnych mamy do czynienia nie z esencjalizmem, polegającym na dążeniu do osiągnięcia politycznego celu w imię jasno określonych, postrzeganych jako natu­ ralne, tożsamości o stałej „esencji”, lecz raczej z „esencjalizmem strategicznym”. Określenie „esencjalizm strategiczny” kojarzy się przede wszystkim z konteks­ tem, w którym używa go Gayatri Chakravorty Spivak. Autorka definiuje je jako działanie, które dookreśla tożsamość reprezentowanej politycznie grupy, nazywa jej „esencję” dla celów doraźnego projektu politycznego. Tym, co szczególnie podkreśla Spivak, jest przesunięcie akcentu z rozważań na temat możliwości polityki antyesencjalistycznej na kwestię podwójnego charakteru aktu repre­ zentacji (Spivak 1990: 108-109). Temat ten został szerzej omówiony w artykule Can the Subaltern Speak? (Spivak 1994), w kontekście strategii reprezentacji politycznej. Polityczna reprezentacja (niem. Vertretung) oznacza funkcję przed­ stawicielstwa, zastąpienie jednego podmiotu przez drugi, który „reprezentuje” jego interesy w danym kontekście politycznym. Z kolei Darstellung, reprezenta­ 17 Jest to częsta praktyka stosowana przez władze regionów wchodzących w skład Federacji Rosyj­ skiej. Instrumentalne wykorzystanie powszechnie znanego i przyjmowanego lokalnego idiomu narodo­ wego (symboliki kojarzonej z ludnością tytularną danej jednostki administracyjnej) pomaga w utrzyma­ niu dotychczasowych relacji między rządzącymi i rządzonymi. Z drugiej strony, ruchy nacjonalistyczne lat 90. (u podłoża których leży radziecka polityka etnoterytorialna, która stworzyła, a później przez długie lata konserwowała „narodową formę”), a także działania elit lokalnych na rzecz przyznania większych praw rdzennym mieszkańcom tych regionów, to przykłady „oddolnego” zaangażowania się w politykę reprezentacji. �110 Agata Maksimowska cja-przedstawienie, to stworzenie obrazu danej rzeczywistości. Niemniej Spivak zwraca uwagę, że mimo tego rozróżnienia każda reprezentacja polityczna jest zarazem reprezentacją-przedstawieniem reprezentowanych podmiotów. Nie ma możliwości nie-esencjalistycznego działania politycznego, a tym, co w tej sytua­ cji powinno się robić, jest używanie esencjalistycznej reprezentacji (Darstellung) strategicznie, z pełną świadomością własnego działania i odpowiedzialnością za nie (Spivak 1990: 109). Należy jednak szczególnie pamiętać, aby tożsamość nie nabrała cech naturalnych, aby reprezentowane osoby nie zostały sprowadzone do przedstawianej „esencji” (Spivak 1990: 104)18. W opisywanej sytuacji, w politycznej walce o zachowanie autonomii teryto­ rialnej, strategiczne dookreślenie tożsamości „birobidżańskiej” jest próbą wyko­ rzystania „narodowej formy” pod pozorem „esencji”. Na różne sposoby przypi­ suje się mieszkańcom „birobidżańskość” i „żydowskość” po to, aby włączyć się do rozgrywki na arenie ogólnorosyjskiej o możliwość kontroli ekonomicznej na danym terytorium. Świadomość konstrukcyjnego, niedomkniętego, „strategicz­ nego” charakteru „żydowskości” oraz świadomość tego, że polityka reprezenta­ cyjna sama jest wypadkową różnych lokalnych działań politycznych, prowadzić może zarówno do kompletnego rozpadu projektu politycznego, jak i do stworze­ nia silniejszych koalicji podmiotów wypowiadających się w imię „birobidżańskości” i „żydowskości”. Zastosowanie „strategicznie esencjalistycznej”, a nie „esencjalistycznej” poli­ tyki nie wynika tu jednak ze świadomej rezygnacji z odwoływania się do stałych i silnych tożsamości, w celu demontażu konstrukcji prowadzących do wyklu­ czenia. To raczej brak dyskursów umożliwiających trwałą identyfikację obywa­ teli Żydowskiego Obwodu Autonomicznego z jasno określonymi, należącymi do nich w sposób „naturalny”: terytorium, etnicznością czy kulturą sprawia, że chcąc posiadać polityczną reprezentację siebie jako „Birobidżan”, są skazani na konceptualizacje dokonywane przez lokalne elity. Konceptualizacje te tworzone są w odniesieniu do rozmaitych dyskursów, z których żaden w pełni nie defi­ niuje „esencji” i nie określa owego „komponentu żydowskiego”. Strategiczne skoncentrowanie się na praktykach „odgrywania Żyda”, które osiągają status powszechnie zrozumiałych, jest bowiem samo w sobie przedmiotem negocjacji znaczeniowej między podmiotami lokalnymi. Odniesienie do „birobidżańskiego projektu” jako momentu historycznego pomaga w stworzeniu słabej tożsamości „Birobidżanina”, która na potrzeby doraźnej polityki może sytuować się pomię­ dzy silną tożsamością „Rosjanina” i „Żyda”. Jednakże to nie owa „strategiczna tożsamość” jest ostatecznym celem polityki reprezentacyjnej. 18 Warto wspomnieć, że nawet w sytuacji krytycznego ustosunkowania się do własnego „uwikłania” narażeni jesteśmy na napięcie, które może powstać między „podmiotem wypowiedzi” a „podmiotem wypowiedzenia” (pozycją podmiotową, z której się mówi). Czasem strategiczne naruszenie pozycji, którą reprezentujemy w wypowiedzi (na przykład rezygnacja z uprzywilejowania, autokrytyka), pozwa­ la na zachowanie nietkniętej podmiotowej pozycji wypowiedzenia (Ziżek 2009: 55). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ \ Reprezentacja antropologiczna: czy istnieje możliwość „współpracy” na gruncie D arstellung i Vertretung ? Jednym z działań, które również można nazwać strategicznym, jest próba nawiązania współpracy z antropolożką oraz włączenie stworzonego przez nią przedstawienia do zależnego od rozmaitych dyskursów aktualnego kształtu po­ lityki reprezentacyjnej. Zaproszenie mnie do współpracy miało, w kontekście rozważanej problematyki, wyraźny wydźwięk polityczny. W ramach propozy­ cji współdziałania oferowano mi, między innymi, zamieszczenie mojej przyszłej pracy w muzeum judaizmu prowadzonym przez rabina i wykorzystanie zebra­ nych przeze mnie materiałów w popularyzacji działalności gminy żydowskiej. Proponowano mi, abym udzieliła wywiadów prasie i telewizji lokalnej na te­ maty żydowskie. Proszono o współpracę przy promocji lokalnych wykonawców i ułatwienie im występów na festiwalu kultury żydowskiej. Pytano o możliwości kontaktu z instytucjami zajmującymi się szkoleniem pracowników organizacji żydowskich w Europie. Poprzez takie sformułowanie relacji z antropolożką, działanie etnograficzne zostaje potraktowane jako technika, za pomocą której można dokonać dwóch zabiegów. Po pierwsze, mieszkańcy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego mogą zostać, po raz kolejny, w pewien sposób przedstawieni. Opis etnograficzny jako reprezentacja może być użyty w roli dodatkowego nośnika znaczeń, który uprawomocni powstające tożsamości. W tym sensie działalność antropolożki i jej umocowanie dyskursywne może być obiektem rywalizacji o możliwość wyko­ rzystania w lokalnych rozgrywkach. Z drugiej strony, działaniem politycznym jest próba włączenia antropolożki jako siły, która może wspomóc walkę o okre­ śloną wizję reprezentacyjną. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z próbą przyswojenia sobie przez aktualne stosunki władzy pojawiającego się wyzwania i zdefiniowanie go albo poprzez próbę zdominowania, albo poprzez otwarcie się na konfrontację i nawet pogodzenie się z potencjalną utratą władzy (w wypadku gdyby okazało się, że reprezentacja wzmacnia działania opozycyjne)19. W drugim wypadku jest to próba zwerbowania antropolożki do już istniejących koalicji poprzez deklara­ cję przychylności władz Obwodu wobec prowadzonych badań etnograficznych, czy pomoc przy nawiązaniu kontaktów w terenie. Wbrew pozorom nie byłby to wariant „etnografii współpracującej” (collaborative ethnography), która zakłada realizację ideału dialogiczności na każdym etapie procesu badawczego (i „bycia tam”, i „pisania tu”), a zwłaszcza przedłużenia sytuacji etnograficznego spotka­ 19 Przykładem niech będzie porzucony przez rabina szeroko zakrojony projekt rozwoju edukacji jidysz w Birobidżanie, który powstał we współpracy z Uniwersytetem Bar lian w Izraelu. �112 Agata Maksimowska nia aż do momentu tworzenia tekstu, który etnograf konstruuje w ramach zamie­ rzonej współpracy z „konsultantami”20. Jest to oczywiście wyzwanie dla antropolożki, która próbuj e określić się wzglę­ dem dominujących sposobów reprezentacji, dyskursów, do których się odnoszą, a także rozpoznać własne uwarunkowania tożsamościowe. Czasem ma to miejsce jednocześnie, jak w sytuacji, kiedy przychylność wobec przyszłej reprezentacji etnograficznej zostaje uzależniona od odniesienia jej do „żydowskiej” tożsamo­ ści badaczki. Wieloznaczność własnego „żydowskiego pochodzenia”, różne po­ zycje strategiczne, które zapewnia ono w zależności od dyskursu, może sprzyjać zbieraniu materiałów, ale również wpływać znacząco na sposób przedstawienia (na przykład, kiedy reprezentacja „kultury żydowskiej” podporządkowana jest poszukiwaniu podobieństwa doświadczeń Żydów w Polsce i w Birobidżanie). Starania o wykorzystanie reprezentacji etnograficznej przez różne grupy pró­ bujące stworzyć wizję rzeczywistości birobidżańskiej to zjawisko dość złożone. Dużo bardziej problematyczna jest jednak sytuacja, w której cele badaczki zwią­ zane z reprezentacją i cele lokalnych podmiotów są na tyle zbieżne, że możliwa jest tymczasowa koalicja, skutkująca „strategicznym esencjalizmem” w nowym tekście (np. proponującym zmianę sposobu pisania o Żydowskim Obwodzie Au­ tonomicznym w literaturze naukowej). Pojawiają się tutaj co najmniej dwa problemy. Pierwszy z nich jest dylematem spotykanym również w przypadku „etnografii współpracującej” (Lassiter 2005: 10-11), choć, jak wspomniałam, ten typ aktywności zdecydowanie różni się od opisywanej tu sytuacji, gdyż zakłada zawarcie już na początku badań koalicji w imię określonego interesu społecznego i podważa ostry podział na działalność społeczną i akademicką. Problem, o którym tu mowa, to sytuacja, w której oka­ zuje się, że druga strona porozumienia nie zadowala się „strategicznością” esencjalizmu w mającym powstać tekście. Osoby zajmujące się produkcją wiedzy 0 regionie może cechować „strategiczny esencjalizm” w odniesieniu do własnej działalności, jednakże od „eksperta” oczekują oni działań, które nie tylko mają efekt społeczny, ale również epistemologiczny — dają szansę na mocną esencjalistyczną reprezentację i zakorzenienie w silnym dyskursie, w którym nie ma miejsca na wywrotowość. Nie są one zainteresowane wspólną produkcją wiedzy, którą cechuje krytyczny stosunek do każdej Darstellung, traktujący reprezentację-przedstawienie jedynie za jedną z możliwych form, konieczną dla reprezenta­ cji politycznej. Opowiadałyby się raczej za nałożeniem się na siebie Darstellung 1 Vertretung — uznaniem, że istnieje tylko jedna, absolutna Darstellung, która 20 W ujęciu Anny Wyki jest to przede wszystkim wspólne zaprojektowanie badania, zgodne z potrze­ bami danej społeczności. Problem badawczy jest tu tożsamy z rzeczywistym problemem społecznym, a głównym celem jest nie tyle reprezentatywność wyników, co skuteczność wypracowanych rozwiązań (Wyka 2004). Z kolei Lukę Erie Lassiter (2005) proponuje włączenie badacza i badanych w ten sam proces hermeneutyczny — zarówno zbieranie materiałów, jak i pisanie tekstu są kolejno interpretowane w obu kontekstach, badacza i rozmówców. �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ 3 działa jak Vertretung (Spivak 1994: 71-72). „Birobidżańskość” i „żydowskość” miałyby odnosić się do pewnej „esencji” po to, by zaprezentować konkretne gru­ py ludzi i ich interesy polityczne, jednocześnie dokonując redukcji istniejących podmiotów do reprezentującej je owej „esencji”. Lokalne elity mogą dążyć do zawłaszczenia silnie oddziałującego systemu przedstawień, który pozwoli im nie tylko mówić w imieniu obywateli, ale też ostatecznie nazywać w sposób, który pozostawia poddanych „niemymi”. Drugim problemem jest pozorna zbieżność celów. W przypadku próby nawią­ zania „koalicji reprezentacyjnej” może okazać się, że każda ze stron manipuluje sytuacją, poruszając się w zupełnie innych obszarach tego, co zrozumiałe. Za­ grożenie brakiem zbieżności epistemologii badaczki i badanych może sprawić, że „współpraca” jest w istocie powrotem do sytuacji pierwszej, kiedy umiejsco­ wienie względem dyskursów jest na tyle różne, że powstała reprezentacja w obu kontekstach może „żyć swoim życiem”. W jednym może brać udział w walce o naukową interpretację Birobidżanu, wykraczającą poza swoiste „orientalizowanie” go w ramach retoryki uprzywilejowującej rację istnienia państwa Izrael. W drugim — może być włączona do lokalnych rozgrywek, potwierdzając domi­ nujący układ sił bądź którąkolwiek ze strategii oporu. Słowa kluczowe: polityka reprezentacji, podmiotowość, władza, tożsamość, esencjalizm strategiczny, Birobidżan, Żydowski Obwód Autonomiczny BIBLIOGRAFIA Braidotti R. 2009 Butler J. 2008 Podmioty nomadyczne. Ucieleśnienie i różnica seksualna w fem inizm ie współczesnym, przeł. A. Derra, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, przeł. K. Krasuska, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. Dekel-Chen J. 2007 „N ew ” Jews o f the Agricultural Kind: A Case o f Soviet Interwar Propa­ ganda, „The Russian Review” 66: 3, s. 424-450. Domańska E. 2007 „Zwrot perform atyw ny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie” 5 (107), s. 48-61. Fitzpatrick S. 2000 Ascribing Class. The Construction o f Social Identity in Soviet Russia, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, London, New York: Routledge, s. 20-46. �114 Agata Maksimowska Foucault M. 1977 Archeologia wiedzy, przeł. A. Siemek, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 1998 Podmiot i władza, „L ew ąN ogą” 9, s. 174-192. Freundlieb D. 1994 F oucault’s Theory o f Discourse and Human Agency, w: C. Jones, R. Porter (eds.), Reassessing Foucault. Power, Medicine and the Body, London, New York: Routledge, s. 152-180. Friedgut T.F1. 2003 Nationalities Policy the Soviet Regime, the Jews, and Emigration, w: Z. Gitelman, M. Giants, M.I. Goldman (eds.), Jewish Life after the USSR, Blooming­ ton: Indiana University Press, s. 27-45. Gelb M. 1995 Early Soviet Ethnic Deportation: The Far-Eastern Koreans, „The Russian Review” 54: 3, s. 389-412. Gitelman Z. 1991 The Evolution o f Jewish Culture and Identity in the Soviet Union, w: Y. R o’i, A. Beker (eds.), Jewish Culture and Identity in the Soviet Union, New York: N ew York University Press, s. 3-24. Golub I.B. 2008 Stanovlenie nacional’nogo obrazovania v Evrejskoj Avtonomnoj Oblasti. Monografia, Birobidzan: Izd-vo DVGSGA. Habeck J.O. 2007 Enacting ,, Culture ” and „ Culturedness Why People May or May not Want to Spend their Free Time in the House o f Culture, „kultura: the Rus­ sian cultural review” 1, s. 14-18. http://www.kulturarus.de/kultura_dokumente/ausgaben/englisch/kultura_l_2007_EN.pdf (27.06.2009). Hirsch F. 1997 The Soviet Union as a Work-in-Progress: Ethnography and the Category o f Nationality in the 1926, 1937, and 1939 Censuses, „Slavic Review” 56: 2, s. 251-278. 2003 Getting to Know ,, The Peoples o f the USSR ”: Ethnographic Exhibits as Soviet Virtual Tourism, 1923-1934, „Slavic Review” 62: 4, s. 683-709. Lassiter L.E. 2005 The Chicago Guide to Collaborative Ethnography, Chicago: University o f Chicago Press. Lustiger A. 2004 Czerwona Księga. Stalin i Żydzi, przeł. E. Kaźmierczak, W. Leder, Warsza­ wa: Wydawnictwo W.A.B. Marks K. 1960 Dzieła, t. 1, przeł. S. Filmus, Warszawa: Książka i Wiedza. M iller J. 1978 Soviet Theory on the Jews, w: L. Kochan (ed.), The Jews in Soviet Russia since 1917, Oxford: Oxford University Press, s. 46-63. Patek A. 1997 Birobidżan. Sowiecka ziemia obiecana? Żydowski Obwód Autonomiczny w ZSRR, Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica” . �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ 5 PeledY. 1987 Siegel W.R. 1997 Lenin on the Jewish Question: The Theoretical Setting, „Political Studies” 35, s. 61-78. Nation M aking in Russia s Jewish Autonomous Oblast: Initial Goals and Suprising Results, „Demokratizatsiya” 5: 3, s. 422-434. Slezkine Y. 2000 2006 Spivak G.C. 1990 1994 Tolts M. 2003 USSR as a Communal Apartment, or H ow a Socialist State prom oted Eth­ nic Particularism, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, Lon­ don, N ew York: Routledge, s. 313-347. Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Warszawa: M edia Lazar. The Postcolonial Critic. Interviews, Strategies, Dialogues, N ew York, London: Routledge. Can the Subaltern Speak?, w: P. Williams, L. Chrisman (eds.), Colonial Discourse and Post-Colonial Theory: A Reader, New York: Columbia Uni­ versity Press, s. 66-111. Demography o f the Jews in the Former Soviet Union: Yesterday and To­ day, w: Z. Gitelman, M. Giants, M.I. Goldman (eds.), Jewish Life after the USSR, Bloomington: Indiana University Press, s. 173-206. Volkov V. 2000 The Concept o f k u l’tum ost’. Notes on the Stalinist Civilizing Process, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, London, New York: Routledge, s. 210-230. Weinberg R. 1993 Purge and Politics in the Periphery: Birobidzhan in 1937, „Slavic Review” 52: 1, s. 13-27. Biology and the Jewish Question after the Revolution: One Soviet A p­ 2007 proach to the Productivization o f Jewish Labor, „Jewish History” 21: 3-4, s. 413-428. Wyka A. 2004 Metodologiczny casus badań poprzez współpracę, w: M. Kempny, K. Ki­ ciński, E. Zakrzewska (red.), Od kontestacji do konsumpcji. Szkice o przeobrażeniach współczesnej kultury, Warszawa: Uniwersytet Warsza­ wski, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, s. 57-82. Żiźek S. Kruchy absolut. Czyli dlaczego warto walczyć o chrześcijańskie dziedzictwo, 2009 przeł. M. Kropiwnicki, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. Źródła internetowe: http://www.perepis2002.ru (27.06.2009). www.eao.ru (27.06.2009). �Agata Maksimowska 116 Agata Maksimowska PO W ER , SU B JEC TIV ITY A N D TH E PO LITIC S OF REPRESENTATION IN B IR O B ID ZH A N , TH E JE W ISH A U TO N O M O U S R EG IO N (RU SSIA ) (Sum m ary) In this article the author analyses m odem politics o f representation in the Jewish A u­ tonomous Region in Russia. Having discussed the conditions on which the region was established as a „socialist, Jewish motherland” and based on ethnographic observations made in autumn 2008, she shows the use o f the „Jewishness” representation to achieve temporary political goals. The local politics o f representation is presented as an activi­ ty being part o f power relations established w ith reference to different discourses. It is a situation which facilitates creation o f different types o f subjectivity. A confrontational character o f relations between the centres which try to influence the politics o f representation, and the number o f discourses which impact on the creation o f identity, make the concept o f „Jewishness” subject to continuous negotiations depen­ dant on the actual configuration o f power relations. It permits the existence o f „Jewish” identities, which cannot be defined as natural and permanent but as fluid and open to fine-tuned definition within the framework o f specific political actions. This situation results in the politics o f representation, which is reminiscent o f the „strategic essentialism” that uses „essence” temporarily, assuming that it can be deconstructed. Political activities observed in the Jewish Autonomous Region lead to the conclusion that in this case the „strategic essentialism” is not a matter o f choice but it is conditioned by the lack o f possibilities to apply an essentialist policy p er se. The article ends with a description of possible interactions that an anthropologist can be involved in, in the context o f the politics o f representation, and the consequences o f the use o f an ethnographic text in the process o f creation o f knowledge about the region and its inhabitants. Key words: politics o f representation, subjectivity, power, identity, strategic essentia­ lism, Birobidzhan, Jewish Autonomous Region � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fe38fecf76cf81ac8d30caa20f5d145.pdf 72fd9545002586d413268e0aaaeb026c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5617 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5221 Title A name given to the resource Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.25-35 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hajda, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agata Hajda Studentka filologii polskiej, absolwentka kulturoznawstwa i doktorantka literaturoznawstwa na Uniwersytecie Śląskim. Zgodnie z profesją i aspiracjami pracuje z młodzieżą. W ś r ó d jej inspiracji szczególne miejsce zajmuje historia materialna i duchowa Indian Amer/ki Północnej, ponadto interesuje się dziejami o b y c z a j ó w i życia codziennego w Polsce oraz poezją modernistyczną. Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Droga, p o d r ó ż i wartościowanie przestrzeni ieustanny bądź wciąż odnawiany pro­ ces przemieszczania się stanowi nie tyle charakterystyczny, co naczelny punkt c odniesienia do problemu egzystencji włóczęgów, wagabundów, „ludzi luźnych". Stąd potrzeba refleksji nad pojęciami takimi jak „droga" i „po­ dróż", ewokującymi olbrzymią ilość sensów, a tym samym współtworzącymi, już od stuleci, dyskurs filozofii, teologii, epistemologii; konstruując figu­ ry semantyczne wykorzystywane z powodzeniem w sztuce jakrównież na pozaartystycznych płasz­ czyznach porozumiewania się. I \l Anna Wieczorkiewicz pisze o drodze w sposób następujący: 1 A Wieczorkiewicz, Wędrowcy fikcyjnych światów. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA W podstawowym tego słowa rozumieniu „dro­ ga" ma dwa znaczenia. Po pierwsze, może ozna­ czać proces, w wyniku którego pewien podmiot zmienia miej sce w przestrzeni; po drugie - szlak, trasę tego przemieszczania się (rzeczywistego lub potencjalnego) . 1 I nieco dalej: Szlak wędrówki istnieje ze względu na czło­ wieka, na uczestnika drogi (niekoniecznie rze­ czywistego - także potencjalnego). Kluczowym elementem antropologicznego sensu „drogi" jest wzajemne odniesienie do siebie człowieka i przestrzeni. Wędrowiec jako „uczestnik drogi" charakteryzuje się pewnego rodzaju aktywnością -wszak pokonuje przestrzeń. Istniejący w prze- Pielgrzym, rycerz i włóczęga, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 12. �Agata Hajda 26 strzeni szlak zostaje zaktualizowania jednocze­ śnie wprowadzony w kontekst indywidualnego bytu ludzkiego . 2 włóczęgostwo. Chodzi o przeciwstawienie pere­ grinan (podróży mającej na celu naukę, proces samodoskonalenia) i vagan (próżne włóczęgo­ stwo) . Podobny podział, jak zauważa badaczka, funkcjonuje w kulturze europejskiej od dawna, odnaleźć go można na przykład wśród koncepcji wypracowanych przez Jana Jakuba Rousseau. Filozof stwierdza bowiem: 5 Przywołane sensy wyznaczają także ramy dla sytuacji faktycznego wędrowania. W literackim opracowaniu kondycji wagabundy owo „pokony­ wanie przestrzeni" czasem zyskiwało nadbudowę pozwalającą interpretować trudny los outsidera jako poszukiwanie szansy na lepszą, a przynaj­ mniej ciekawszą egzystencję. Zwykle droga jawi się jako obszar niezwy­ kłości i potencjalnych niebezpieczeństw. Anna Zadrożyńska odnotowuje: Szczególną kategorię przestrzeni stanowiły drogi. Nie należały do nikogo (...) Zawierały możliwości groźby dla ludzkiego życia, chociaż za dnia uważano je za niewiele znaczące. Ich złowroga potencja uaktywniała się natomiast nocą (...) Podczas dnia drogi przemierzali róż­ ni ludzie, dobrzy i źli, mogący człowiekowi nie szkodzić, ale również mogący przynosić mu nieszczęście . Podróżować dla samej podróży - to słaniać się bez celu, uprawiać włóczęgę! Podróżować, aby się uczyć, to także coś niejasnego: nauka bez określonego celu i przedmiotu jest niczym . 6 Ta radykalna ocena stanowiła konsekwencję sądu o podróżach, które Rousseau zgodnie z ów­ czesnymi koncepcjami pedagogicznymi, trakto­ wał jak ważny czynnik kształtujący człowieka: Podróże wpływają na dalszy rozwój wrodzo­ nych skłonności i ostatecznie czynią człowieka dobrym lub złym. Wracając z dalekiego świata, człowiek jest tym, czym będzie całe życie. A że wraca częściej zły niż dobry, to już nie wina po­ dróży, tylko skutek tego, że więcej wyrusza ludzi ze złymi skłonnościami niż z dobrymi . 3 Nieco inaczej jest z pojęciem podróży, czyn­ ności obdarzonej również wielością odmiennych sensów . Nie jest ona raczej łączona znaczenio­ wo z włóczęgostwem, częstokroć nawet bywa mu w zdecydowany sposób przeciwstawiana. W jednej ze swych książek Wieczorkiewicz przy­ pomina o historycznym definiowaniu podróży jako zjawiska o zupełnie innych konotacjach niż 4 2 3 Współczesny socjolog, Krzysztof Podemski także wskazuje różnice między włóczęgami i podróżnikami: Włóczędzy nie mają bowiem domu lub, jak kto woli, ich domem jest droga. Z faktu, że są per- Ibid. Naukowe UAM, Poznań 2005, s. 11). Wyczerpującej A. Zadrożyńska, Homofaber, homo ludens, PWN, wykładni symbolicznej podróży dostarcza J. Tresidder Warszawa 1983, s. 78. 4 7 {idem, SłownĄ Odwołując się do wariantów metafory, Krzysztof symboli, tłum. B. Stokłosa, RM, Warszawa 2001, s. 168). Podemski wymienia podróż jako odzwierciedlenie 5 ludzkiego losu; niecodziennych doświadczeń; zmiany świata świadomości pod wpływem środków halucynogennych 6 oraz efekt „marzeń na jawie", czyli podróży mentalnej F. Wnorowski, Ossolineum, Wrocław 1955, s. 365. (K. Podemski, Socjologia podróży, 7 Wydawnictwo A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty: o w podróży, doświadczaniu Universitas, Kraków 2008, s. 98. J.J. Rousseau, Emil czyli o wychowaniu, t. I I , tłum. Ibid. BARBARZVÑCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka manentnie w ruchu, wynikaj ą przy tym rozmaite ważne konsekwencje, na przykład w wypadku włóczęgów czas podróży nie jest przeciwstawio­ ny czasowi rutynowemu, nie mają oni swojskie­ go środowiska, chyba że jest nim świat zajazdów, hoteli, dworców i innych wagabundów. Włóczę­ ga nie jest obcy tam, jest obcy wszędzie. Nie jest obcy czasowo, jest obcy trwale . 8 Pozycja włóczęgi zostaje dobrze wyodrębnio­ na w następującym wykresie: Dobrowolne opuszczenie „domu" („swojego" miejsca) Znalezienie innego „domu" 27 Można oczywiście kwestionować opinię, że oznaczenie punktu wyjścia, a więc opuszcze­ nia miejsca dotychczasowego pobytu, w każdym przypadku określamy jako dobrowolne (podob­ nie zresztą jak migrację), jednakże interesujące jest tu przede wszystkim samo mocne wydziele­ nie zjawiska. Włóczęgostwo i podróżowanie są paralelnymi wariantami, które rozpoczyna sytu­ acja „wyjścia", ponadto zaś włóczęga pod pcwnymi względami bliższa jest migracji. Podróż zakłada możliwość bądź konieczność powrotu do początku drogi, dwa kolejne przypadki mają zna­ leźć zwieńczenie w wyborze noweeo własneeo" mieisca Mimo stwierdzanych iuż różnic miedzy włóczęgostwem a podróżą obydwa te warianty bycia w drodze" mogą ulegać nawet daleko idą cym upodobnieniom względem siebie 9 Stwierdzenie, że wszelka wędrówka realizo­ wana jest w czasie i przestrzeni to oczywiście truizm, ale głębsza refleksja nad ową przestrze­ nią, zwłaszcza różnymi jej rodzajami, może być owocna. Warto zastanowić się, czy wśród wyod­ rębnionych przez badaczy rodzajów przestrzeni istnieją te szczególnie predysponowane do łącze­ nia ich z włóczęgostwem. W zachodnim świecie przestrzeń jawi się jako symbol wolności, lecz także i zagrożenie. Jeśli sacrum zdefiniujemy jako to, co transgresywne, ambiwalentne, a nie tylko dobre, jeśli do sfery sacrum zaliczymy istoty diabelskie, niebezpiecz­ ne, zdolne omamić i zniszczyć człowieka, doj­ dziemy do wniosku, że wagabundzi (podobnie jak chorzy, starcy i dzieci) postrzegani musieli być jako istoty szczególne. 10 inne formy podróży formuła „otwarta", jedynie zakup jednostkowych usług: noclegu, transportu włóczęga nowym domem „droga" turystyka w wąskim rozumieniu formuła „zamknięta", podróż „kupiona", wycieczka.całościowy standardowy pakiet usług migracja nowy „dom" w „obcym" miejscu Nieco inaczej rysuje się problem opozycji centrum - peryferia. Peryferia potocznie uzna- 8 K. Podemski, op. cit., s. 8. Słodczyk, Florian Znaniecki, Yi-Fu Tuan. (J. Słodczyk, 9 W przypadku włóczęgostwa ma to być jednak „droga", Percepcja przestrzeni w badaniach geograficznych, [w:] zatem nie ma j u ż mowy o faktycznym „zakotwiczeniu" Wędrować, w przestrzeni. w dyskursach kultury, P. Kowalski [red.], Wydawnictwo 10 Zagadnienia i podziały przestrzeni stały się tematem rozważań wielu badaczy, temat podjęli m. in. Janusz 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA pielgrzymować, być turystą. Podróż Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2003; F. Znaniecki, Socjologiczne podstawy ekologii ludzkiej, Poznań 1938, z . l , �Agata Hajda 28 wane są za obszar mniej ważny, częstokroć wy­ ludniony, uboższy, czasem niebezpieczny. Takie miejsce oddane zostaje w nieformalne posiadanie ludziom „luźnym", albo raczej: jest to ten frag­ ment przestrzeni, który najlepiej definiuje ich status. Kiedy wykraczają oni poza „swój" teren, by zbliżyć się do „centrum", dochodzi do nie­ uniknionej konfrontacji i to na wielu poziomach. Potrzeba stworzenia i pielęgnowania własnego centrum była wszak przez wieki gwarantem bez­ pieczeństwa i tożsamości dla różnorakich grup. Warto pamiętać, że przestrzenią marginesu każda społeczność moda nazywać to co znajdowało sie poza jej eranicami albo tez to co mieściło miedzy" tym co oswojone a tym co ostatecznie obce, „zaświatowe". Ten sam obszar, w zależno¬ ści od osób które eo definiowały bvwał określany iako centrum badź peryferia To dnirie noiecie miało status swoistei ambiwalencii wiec w nrak tyce nosiadało zazwwzai wydźwięk neLatvwnv co zmieniło sie w dobie J v dom na neryferiach miasta zaczai nrzywndźfć na mvśl nnralninne sielskie ustronie. Inne ujęcie przestrzeni w odmiennym dys­ kursie naukowym przynosi podział, którego do­ konał Humphry Osmond . Wyróżnił on obszary odspołecznione i dospołecznione. Te pierwsze skłaniają ludzi do utrzymywania dystansu wzglę­ dem siebie, te drugie sprawiają, że trzymają się oni razem. Gościniec, który przemierzali „luź­ ni", cechowała dwoistość . Jako przestrzeń przy¬ padkowych spotkań i kontaktów funkcjonował on jako przestrzeń dospołeczniona. Z drugiej jednak strony strach i nieufność były w stanie skutecznie paraliżować próby kontaktu. Można założyć że próby dospołeczniania zachodziły łatwiej wewnątrz środowiska wagabundów niż 12 13 [w:] D . Niczyporuk Czas i przestrzeń mieszkańców w światopoglądzie wsi, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002; Yi-Fu Tuan, Ciało, relacje międzyludzkie i wartości przestrzenne, [w:] Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, G. Godlewski, A. Mencwel [red.], między człowiekiem gościńca a podróżnym, który wyruszył w drogę celem załatwienia konkretnych interesów. Temu drugiemu pierwszy j awił się j ako potencjalne zagrożenie, zaburzał oswojoną prze­ strzeń, bo wprowadzał do niej chaos. Dla siebie samego włóczęga był tym, który wchodzi na ob­ szary nieoswojone, aby na własnej skórze przeko­ nać się, czy uda mu się pomyślnie je oswoić. Wagabunda sprzed w i e k ó w Rozpatrując działanie kulturowe, jakim jest włóczęgostwo, warto w sposób bardziej szcze­ gółowy podjąć wątki, które ogniskują się wokół niegdysiejszych wędrowców, ich sposobu życia, problemów i niedogodności dnia codzienne­ go, a także motywacji względem ewentualnych zmian swojego statusu. Kategoria wędrowców jest bardzo szeroka i , jak postaram się pokazać, należą do niej nie tylko osoby włóczące się bez celu. Nie mniej cechy przypisywane ludziom gościńca często były wspólne wszystkim tym gru­ pom. Chciałabym przywołać źródła historyczne, zaznaczając równocześnie że ilość materiałów do których sie odniosę ma wyłącznie charakter podadowy. Mym celem me jest chronologiczne odtworzenie wydarzeń minionych stuleci lecz raczei nakreślenie płaszczyzny badawczei 'która pozwoli na wyodrębnienie obiegowych opinii na temat wędrowców i włóczerów oraz wervfikacia niektórych spośród tych tez Kiedy siedemnastowieczny historyk francuski, Henri Sauvai, zgodnie z ówczesnymi wyobraże­ niami społecznymi, charakteryzował specyfikę włóczęgowskiego żywota, za symptomatyczne uznał: Wydawnictwo UW, Warszawa 2001). 12 E.T. Hall, Ukryty wymiar, [w:] Antropologia kultury..., s. 167. 13 O ontologicznej dwoistości drogi w kulturze magicznej zob. E Kowalski, hasło „droga", [w:] idem, Leksykon znaki BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka - próżniactwo; -braktroski o przyszłość; - rozpustę; - niewiarę w Boga . Zapoznając się z tekstami źródłowymi do­ tyczącymi wagabundów oraz ich naukowymi analizami, z łatwością można zauważyć, że wy­ mienione powyżej cechy pojawiają się w nich niezwykle często. Aby uporządkować te opinie, a zarazem pokusić się o potwierdzenie bądź zanegowanie ich, dokonam zestawienia charak­ terystyki Sauvala z informacjami, które kryją się w źródłach historycznych. Przez pojęcie próżniactwa rozumiano dez­ aprobatę wobec etosu pracy, niechęć do podjęcia wysiłku i pragnienie łatwego życia, najczęściej cudzym kosztem. Takie próżnowanie kłopotli­ wej mniejszości mogło okazać się zgubne, g d y ż pozbawiony pracy człowiek miał możliwość spędzania swojego czasu na dwuznacznych moralnie rozrywkach. Mógł też wejść w kon­ flikt z prawem, co z a ś było r ó w n o z n a c z n e ze wzrostem zagrożenia napadami i rabun­ kami dokonywanymi na okolicznej ludności. Stad wciąż pobrzmiewaiace nawoływanie aby dyscyplinować zdrowych bezrobotnych którzy nie kwapią się do podjęcia zatrudnienia i za¬ miast teeo wybieraia na przykład żebractwo badź występu a przeciw prawu - w takich sy maciach ucieczka przed wymiarem sprawie dliwośri stawała sie przyczyna do rozpoczęcia włóczeni- ponadto należy z a u w a ż y ć ze fakt s t a ł e ™ p r z e m i e s z c z a n i a sie złoczyńcy „trud niał H ofiarom nróhy wyrównania rachnn ków Zapewne zdarzah się włóczędzy którzy 14 29 usiłowali utrzymać się z oszustw i wyłudzeń, niemniej był szereg osób, które zajmowały się dorywczymi pracami. Analizując życie „luźnych" osiemnastowiecz­ nego Krakowa, Mirosław Francie stwierdza: 15 _ swiata. Omen -przesąd - znaczenie, P W N , Wrocław - Warszawa 1998. 14 Podstawą utrzymania luźnych była często zmien­ na praca naj emna lub wyrobek. W czasie zmiany pracy następowały nierzadko dłuższe lub krótsze okresy, w trakcie których osobnik szukał wspar­ cia lub żył z oszczędności . 16 Dokonując przeglądu typów zatrudnień, które podejmowali „luźni", autor zauważa: Bliższe spojrzenie na rodzaje zatrudnień, jakich imali się ludzie luźni w gospodarstwach szla­ checkich, wskazuje, że starali się oni omijać pra­ cę na folwarku zdecydowanie preferując służbę domową (...) z drugiej strony można sądzić, że nie zawsze dwór był zainteresowany w zatrud­ nianiu luźnych jako parobków . 17 Następnie dodaje, że nielicznym dane było pracować u duchownych, w klasztorach oraz dla plebanów, natomiast zatrudnienie przez mieszczan równało się najczęściej z wejściem w poczet służby domowej, rzadziej m o ż n a było zostać pracownikiem pomocniczym. Jan Kracik i Michał Rożek, pisząc o tym, czym cza¬ S O W O trudnili się ludzie wędrowni, wspominają o wykonywaniu w obrębie gospodarstwa takich czynności, jak rąbanie drewna, pomoc przy sia­ nokosach, żniwach, czy służba domowa. M o ż ­ na było także trudnić się zajęciami realizowa- 15 Mam na myśli głównie opinie forsowane przez prawodawców i orędowników restrykcyjnie pojmowanej Na dorobek Sauvala powołuje się w swoich moralności. rozważaniach Bronisław Geremek (B. Geremek, Świat 16 „opery żebraczej": Krakowie, PWN, Wrocław 1967, s. 10. obraz włóczęgów w literaturach europejskich XV-XVII i nędzarzy wieku, PIW, Warszawa 1989). 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 17 M . Francie, Ludzie luźni w osiemnastowiecznym Ibid., s. 97. �Agata Hajda 30 nymi na większych przestrzeniach, na przykład pędzeniem bydła . Odmienny model pracy niosła z sobą próba rozpoczęcia własnej działalności, a co za tym idzie uniezależnienia się od osób bądź instytu­ cji, które miały ochotę czy obowiązek zatrudnić włóczęgę. Mógł on spróbować swojego szczęścia między innymi w handlu, kramarzeniu, wyrobnictwie czy rzemiośle . Dodatnią stroną takiego zatrudnienia była możliwość zarobkowania pod¬ czas ciągłej wędrówki, czasem stanowiło to na¬ wet główny jego atut, gdyż jednokrotny kontakt przybyszów z daną społecznością bardzo utrud­ niał schwytanie nieuczciwych usługodawców, zaś w przypadku wędrownych kuglarzy, muzy¬ kantów czv niedźwiedników przemieszczanie sie było lekarstwem na zmienne eusta publiczności która szybko nudziła sie dotychczasowym coka' zem i żądała zaprezentowania czegoś nowego. Tradvcia wędrownych komediantów żaków kan torów i śpiewaków kościelnych sie średniówie cza tworzy i propaeuie staropolska humorvstvke ludową . 18 19 ra 20 O takich właśnie „sowizdrzałach" pisał we wstępie do Antologii literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku Stanisław Grzeszczuk: Łączył ich negatywny stosunek do świata feudal­ nego, jego obyczajów i przywilejów, jego moral­ ności i praw, a także brak perspektyw na zmianę sytuacji życiowej i społecznej w dobie narastają­ cego kryzysu Rzeczypospolitej . 21 18 J. Kracik, M . Rożek, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie: o marginesie społecznym XVI-XVIII w., Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986, s. 79. Stąd stale akcentowana konieczność wędrów­ ki w poszukiwaniu pracy, która mogła zapewnić wystarczające warunki do życia . Wielu różnorodnych przykładów profesji wę­ drowców dostarczają Ludzie gościńca. W Dziejach obyczajów w dawnej Polsce Jan Stanisław Bystroń wspomina o wędrownych han­ dlarzach zwanych Szkotami, ponadto pojawiają się również Słowacy, określani mianem Węgrów. Nie byli to włóczędzy, ale życie w drodze było ich cechą wspólną. Podobnie było w przypadku nie­ których druciarzy i garncarzy . Kultura ludowa przydaje do tego szeregu także wędrownych piel­ grzymów, sędziwych żołnierzy, flisaków i sprze¬ dawców dewocjonaliów . Można było natknąć się także na grajków, którzy nie stronili od mniej lub bardziej drobnych oszustw mających pomóc i m w p o m n a ż a n i u zysków. Pojawia się rów­ nież cała plejada postaci z oruntu nieuczciwvcii takich iak fałszywi pątnicy złodzieie rzekomi wywłaszczeni książęta, czy nawet handlarze ludźmi Przez dłuei czas sporym prestiżem cieszyli sie znachorzy którzy naicześciei wedro wali PO wsiach lecząc wed W zasad medycyny ludowej . J e ś h z a ś chodzi o usługi, jakie ofero¬ 22 23 24 25 26 wali swoim klientom Pvcranie należy wymienić nrzede wszystkim wróżenie które n L r L w a ł n domena k l i e t iednakze mnzna hvłn iak za znaczą mranowski, liczyć tez na pomoc przy naprawie drobnego sprzętu « ° g ° ; ^ s ł r a z e r wspomina ponadto o handlu końmi, obrobce metali, znachorstwie, a także muzykowao m 23 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów XVI-XVIII, 24 w dawnej Polsce, wiek 1.1, PIW, Warszawa 1994, s. 273. Idem, Kultura ludowa, Trzaska, Evert i Michalski, 19 M . Francie, op. cit., s. 103-104. Warszawa 1947, s. 108, 115, 118, 120. 20 St. Grzeszczuk (red.), Antologia literatury 25 sowizdrzalskiej XVI i XVII 1985, s. V I I . wieku, Ossolineum, Wrocław w e B. Baranowski, Ludzie gościńca w XVII-XVIII w., Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1986. 2 6 Z. Libera, Znachor w tradycjach ludowych i popularnych 21 Ibid., s. V I I I . XIX-XX 22 Ibid., s. X I . Wrocław 2003. wieku, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka niu. Innymi sposobami pozyskiwania dóbr były żebractwo i złodziejstwo . Stosunek ludności osiadłej do wędrownych usługodawców był z pewnością ambiwalentny z jednej strony oferowane produkty czy działania okazywały się potrzebne, z drugiej pozostawała nieufność względem zamiarów nieznajomych oraz faktycznej jakości oferowanych przedmio­ tów i usług. Obawy takie często były uzasadnione, często widoczna była jawna antypatia do przyby­ szów. Wystarczy wspomnieć, datowaną od śre­ dniowiecza, niechęć do wędrownych trup teatral­ nych żonglerów śpiewaków i m u z y k ó w choć równocześnie potrafiono docenić ich rolę w róż­ nego rodzaju tajnych misiach byli wszak obyci zręczni a nierzadko także nieźle•wykształceni *' Z bieeiem czasu sytuacia meosiadłych artystów poprawiła sie w dobie panowania Elzb ety I do niedawna wyieci spod prawa aktorzy zyskali uznanie szacunek i bardzo dobre zarobki". dzień jak zwierzęta, wędrując z kraju do kraju; powracają co kilka lat w te same strony, dzieląc się jednak na mniejsze grupy, tak by ci sami lu­ dzie nigdy nie powrócili do miejsca, w którym byli wcześniej . 27 2 29 Inną grupą, dla której charakterystyczne było przemieszczanie się, byli Cyganie. Często zarzu­ cano im niechęć do pracy, czego potwierdzenie odnaleźć można w analizie relacji złożonej przez kronikarza Alberta Krantza. Jak opisuje Angus Fraser: Krantzius podkreśla u Cyganów ciemną barwę skóry i dziwaczne stroje. Nazywa ich utrapie­ niem chłopów i pomstuje na złodziejstwo, które uważa za zajęcie kobiet. Mówią oni wieloma językami, lecz nie mają prawdziwej ojczyzny, ponieważ urodzili się podczas wędrówki; histo­ ria o pokucie jest zmyślona i w rzeczywistości nie praktykują oni żadnej religii. Żyją z dnia na 2 7 A. Fraser, Dzieje Cyganów, tłum. E. Klekot, PIW, Warszawa 2001, s. 106. 28 M . Berthold, Historia teatru, tłum. D . Żmij-Zielińska, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1980, s. 239. 2 9 Można przyjąć, że z większą niechęcią spotykały się aktorki, które utożsamiano z kobietami lekkich obyczajów; pokłosie takich poglądów dotyka nawet aktorki 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 31 31 Reasumując, trudno byłoby upierać się przy twierdzeniu, jakoby wzmiankowane „próżniac­ two" było stałą cechą ludzi gościńca. Chęć prze­ życia wymuszała na włóczęgach podejmowa­ nie chociażby okresowej aktywności, a zerwanie z dotychczas uprawianą profesją bywało częściej wynikiem zaznania w niej niesprawiedliwego traktowania niż manifestacją własnej niezależno­ ści. Dla innych wędrowców i bycie w drodze były od siebie wręcz zależne. Sądy oceniające „ludzi luźnych" jako niechęt­ nych pracy mogły umacniać się podczas przygod­ nej obserwacji wagabundów, którzy chętnie prze­ bywali w karczmach i w przydrożnych zajazdach. Przybytki te cechowała raczej zła sława: W dużych miastach cechy posiadały specjalne gospody dla pochodzących z innych miejscowo­ ści rzemieślników i przybywających na naukę czeladników. Karczmy i zajazdy miały specyficz­ ny koloryt i często cieszyły się złą opinią. Odwie­ dzali je liczni tzw. ludzie gościńca: przestępcy, włóczędzy i prostytutki . 32 Pobyt w karczmie sprzyjał n a w i ą z y w a n i u krótkotrwałych stosunków między włóczęgami, na skutek wdawania się z przygodnymi towa­ rzyszami w konwersację. Niewykluczone, że, połączeni chęcią zysku zdobytego w ewentualnej fdmowe u początku X X wieku. 30 Ibid., s. 314. 31 A. Fraser, op. cit., s. 105. 32 M . Ferenc, Czasy nowożytne, [w:] A. Chwalba (red.), Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza współczesnych, do P W N , Warszawa 2005, s. 127. czasów �Agata Hajda 32 pracy lub drogą rabunku, wchodzili ze sobą w komitywę. Zazwyczaj nie trwała ona długo. Spo­ ra doza nieufności, także wobec podobnego sobie człowieka, utrudniała pogłębienie kontaktów z nowo poznanym i ograniczała je do wspólnych działań w celu osiągnięcia wymiernej korzyści. Kolejnym aspektem do przeanalizowania jest brak troski o przyszłość, czyli kwestia lekko­ myślności, którą często zarzucano „luźnym". Przejawiać się ona miała w hołdowaniu zasadzie życia chwilą, odrzucenia obawy o jutro, unika­ nia odpowiedzialności zarówno za siebie, jak i za innych. Na taki sposób postrzegania włóczę­ gów wpływał przede wszystkim ich wędrowny tryb życia, proces przemieszczania się można rozumieć jako ucieczkę od zobowiązań i czasem tak właśnie było. Różnie motywowana była tak­ że wspomniana j u ż kwestia porzucania przez waeabundów Czasem podejmowane przez włóczece zaiecie miało wybitnie krótkotrwały sezonowy charakter zatem po ieeo zakończe­ niu zwykła koleia rzeczy było wyruszenie w dal sza drole Inaczei w y j a d a ł a kwestia meuczci wvch pracodawców od których nowo zatrudniony decydował sie ucięć- bywały tez oczywiście svti, arie odwrotne kiedy to zatnidniaiacy nadał ofiara złodzieia włóczeni a ten nasiennie salwował sie ucieczka PnmiiaTać wałe.ałace l handy nrvesten cze Wrort z ™ L v c h w z l d ó t d z i a l e w Z T ^ Z ^ Z ^ ^ Z ^ Z n ^ T Z T ^ i madzie, wędrowcy bardzo często przemierza i drogi i gościńce w pojedynkę bądz decydowali się na jednego towarzysza czy towarzyszkę. Wagabunda nie tylko rzadko rozpoczynał nowe życie rodzinne, lecz i kończył, przynajmniej tizycznie, z dotychczasowym, podejmując decyzję o opuszczemu swoich stron i życiu w drodze: osobnikiem. W wyniku tego najczęściej jego sytuacja życiowa i zawodowa była inna od po­ łożenia rodziców zarówno w sensie statusu spo­ łecznego, rodzaju wykonywanej pracy (...), jej trwałości oraz faktu posiadania lub nie stałego miejsca zamieszkania . 33 Kiedy ktoś j u ż raz rozpoczął wędrówkę, pod­ czas której, mimo niedogodności, jakoś zapewniał sobie utrzymanie, trudno mu było całkowicie po­ rzucić ten tryb egzystencji. Stąd też: Koleje życia i pracy poszczególnych osobników cechowała duża ruchliwość społeczna. Przybie­ rała ona postać bądź ruchliwości przestrzennej przy wykonywaniu zaj ęć podobnych, bądź zmia­ ny wykonywanych zajęć, bądź też i jednego, i drugiego . 34 Wśród niegdysiejszych wędrowców dawnej Polski Bystroń wymienia przede wszystkim dziada-żebraka, człowieka nie zawsze starego i nieko­ niecznie skrajnie ubogiego. Bywało, iż taki ktoś wzbudzał wśród ludzi, do których zawitał, szacu­ nek i ciekawość. Był przybyszem, wiedział więcej od innych i warto było go posłuchać. Ponadto na drogach pojawiali się wykolejeńcy, gospodarze, którzy oddali majątki dzieciom i wyruszyli na tu­ łaczkę, a także bigoci, mistycy, niezrównoważeni marzyciele, psychopaci oraz kalecy . 35 Obok takich wędrowców zdarzali się tak­ że wyspecjalizowani, o czym badacz informuje w dalszej części swojego wywodu: Bywali też, zwłaszcza na ziemiach wschodnich, zawodowi wędrowcy, tworzący zresztą korpora­ cję, cieszącą się znacznym uznaniem, do której dostęp otwierało jedynie pochodzenie z dzia­ dowskiej, lirniczej rodziny . Nastąpiło rozluźnienie lub zerwanie więzi po­ między gospodarstwem rodzinnym a danym 36 M . Francie, op. cit., s. 10. 3 5 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. Ibid. 36 Ibid., s. 271. BARBARZYŃCA ..,op. cit., s. 270-271. 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Wśród tego zróżnicowanego tłumu nie bra­ kowało ludzi wykształconych, czasem przebie­ głych. Uzdolniony artystycznie dziad często łączył w swojej osobie kilka profesji, mógł być lekarzem i czarownikiem, a nawet pośrednikiem czy agentem wywiadu . 0 długiej tradycji wędrówek sezonowych na ziemiach polskich, a zatem o ludziach uprawia­ jących swego rodzaju „półwłóczęgostwo" wspo­ minał z kolei Grodziski: Na temat „koczowniczych Cyganów" wypo­ wiedział się również Bystroń: Jest to lud, którego kolebką są Indie Przedgangesowe i który do dziś dnia mówi językiem nale­ żącym do grupy indyjskiej; zjawia się on na zie­ miach polskich począwszy do XV wieku, ciągnąc od Bałkanów szlakiem kolonizacji wołoskiej. Element tradycyjny, uporczywie wędrowny, nie podlegający asymilacji, prowadzi do dziś dnia bardzo pierwotny tryb życia, zapewne niewiele odbiegający od życia ich przodków przed kilku wiekami . 37 Jedną z zasadniczych cech charakterystycznych dla trybu życia ludzi luźnych w Polsce były wędrówki sezonowe. Było to zjawisko masowe 1 stosunkowo wczesne, gdyż zanim stało się ono przedmiotem zainteresowania polskiego usta­ wodawcy, notowały je źródła krzyżackie z pierw­ szej połowy XV wieku . 38 Odmiennego rodzaju była tułaczka niegdy­ siejszych społeczności romskich, o których ba­ dacz pisze, iż stanowili oni wyłącznie wędrowną kategorię ludności. Fakt tej ustawicznej włóczęgi ludność osiadła usiłowała tłumaczyć sobie na róż­ ne sposoby, na przykład poprzez legendy: Naród ten [Cyganie - przyp. A.H.] musi usta­ wicznie wędrować, gdyż jest to pokuta za grze­ chy popełnione przez ich przodków. Niekiedy powody te ujmowano dość fantastycznie, a więc np. jako karę za ograbienie prarodzica Adama, zdarcie szmat, którymi Chrystus był okryty na krzyżu. Według innej wersji wędrować mieli przez pewną określoną liczbę lat z polecenia pa­ pieża, miała to być pokuta za bliżej nieokreślone przewinienia itp. 40 Należy oczywiście pamiętać, że już w drugiej połowie X X wieku w niektórych państwach Eu­ ropy wędrowny tryb życia Romów zaczął gwał­ townie zamierać, obecnie w Polsce bardzo trud­ no jest zatem mówić o ich „pierwotnym trybie życia", choć oczywiście wiele elementów własnej tradycji jest przez cygańską społeczność wciąż kultywowanych, a stosunki rodzinno-towarzyskie obejmują przeważnie hermetyczny krąg oddzia­ ływań. Na podstawie wszystkich przytoczonych faktów można sądzić, że niestabilna forma życia wymuszała egzystencje która traktowana była jak „wieczna teraźniejszość". Dowodem na to, iż także od tej reguły bywały wyjątki, jest, obok wspomnianej wyżej korpora­ cji wędrowców, przykład Rusi, gdzie opłacalny zawód dziada-obieżyświata uzyskiwany był po odbyciu przeszkolenia: Na Rusi, gdzie organizacja dziadowska była bardzo silna i gdzie socjalne stanowisko lirnika czy kobziarza było jeszcze bardziej ugruntowa­ ne, istniały szkoły dla adeptów tego intratnego 39 37 Ibid., s. 272. 3 8 S. Grodziski, Ludzie luźni. Studium z historii 3 9 państwa i prawa polskiego, nakł. Uniwersytetu lagiellońskiego, Kraków 1961, s. 52. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 33 B. Baranowski, op. cit., s. 231. 4 0 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 41 Ibid., s. 272. ..,op. cit., s. 94. �Agata Hajda 34 zawodu; młody kandydat przechodził kilkuletni termin u lirnika, któremu posługiwał i pomagał, ucząc się przy sposobności rozmaitych wiado­ mości z drzewa dobrego i złego, aby następnie zostać formalnie wyzwolonym i mieć prawo sa­ modzielnej praktyki . 41 Problem przypisywanej ludziom „luźnym" rozwiązłości seksualnej można rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Ważnym aspektem tego zja­ wiska była z pewnością prostytucja, którą trudniło się wiele wędrownych kobiet. Nie należy zapomi­ nać, że pośród włóczęgów, abstrahując od miejsca i czasu, w których przyszło im żyć, kobiety stano­ wiły jednak mniejszość. W wypadku wielu kobiet nagłe zerwanie związ­ ków ze środowiskiem przybierające postać gwał­ townych ucieczek spowodowane było przez uwiedzenie i zajście w ciążę. Obawa przed po­ tępieniem społecznym stawała się wówczas sil­ niej sza niż nieuświadomione niebezpieczeństwo życiowego szlaku człowieka luźnego. Do liczby tych dołączyły się niewiasty porzucone przez mężów, snujące w swych zeznaniach niewesołe opowieści należące do dziejów obyczajowości lub żołnierki wędrujące razem z regimentami swych mężów . 42 Kiedy samotna kobieta decydowała się na roz­ poczęcie wędrówki, często była skazana na han­ dlowanie własnym ciałem, najczęściej trudniła się także żebractwem . J.S. Bystroń wspomina o „babach wędrownych", które oferowały usługi magiczne oraz mogły pełnić funkcję położnych . Kobiety, które nie łączyły wędrownego życia z prostytucją, jak działo się chociażby w przy­ padku wspomnianych członkiń trup teatralnych, mimo wszystko były postrzegane jako niewiasty lekkich obyczajów i bardzo często spotykały się z potępieniem. Kolejny przykład rozpatrywanej „rozwią­ złości" stanowiły dla niegdysiejszej opinii związki partnerskie, w jakich często żyli włó­ czędzy: Surowe przepisy o moralności obce były ludziom luźnym. W środowisku ludzi wciąż zmieniają­ cych miejsce pobytu panowała dość duża swobo­ da seksualna. „Życie na wiarę" było na porządku dziennym . 45 Badacz wspomina także o często popełnia­ nych bigamiach, w razie ich wykrycia osobom pozostającym w nieprawej komitywie groziły surowe kary . Na wędrówkę decydowały się czę­ stokroć również prostytutki, które zazwyczaj po­ dążały śladem armii . Dedukując, iż możliwość zarobku będzie wzrastać wprost proporcjonalnie do napływu mas ludzkich, chętnie pojawiały się w miejscach tłumnie obleganych uroczystości, takich jak koronacje i odpusty, a także na piel­ grzymkach . 46 47 48 Przeciw zastanym normom porządku spo­ łecznego występowali często ludzie młodzi. Jak zaznacza Jean-Louis Goglin: Synod w Salzburgu (koniec X I I I wieku) po­ tępia stronnictwo wędrownych żaków, którzy mają przykry zwyczaj przechadzania się pu­ blicznie nago i odwiedzają gospody, domy gry i kurtyzany . 43 44 49 42 M . Francić, op. cit., s. 78. 43 B. Baranowski, op. cit., s. 226. Margot Berthold wspomina o grupach ciągnących 44 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 45 B. Baranowski, op. cit., s. 66. 48 J. Kracik M . Rożek, op. cit., s. 159. 46 W niektórych przypadkach nawet pozbawienie życia. 4 9 J.-L. Goglin, Nędzarze 47 Podobnie postępowali także wędrowni komedianci, Z. Podgórska-Klawe, Bellona, Warszawa 1998, s. 113. za żołnierzami walczącymi w wojnie trzydziestoletniej ..,op. cit., s. 272. (M. Berthold, op. cit., s. 374). w średniowiecznej BARBARZYŃCA Europie, tłum. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Pozostaje jeszcze problem oskarżeń o nie­ wiarę w Boga. Posiłkując się materiałami, które stanowią wspomniane wyżej prace historycznoobyczajowe , trudno stwierdzić, żeby niewiara, w rozumieniu zanegowania istnienia Stworzycie­ la, była rzeczywiście charakterystyczna dla ludzi „luźnych". W ich przypadku można mówić raczej o niedopełnianiu wymogów związanych z obliga­ toryjnym uczestnictwem w sakramentach oraz, wynikającym głównie z wędrownego sposobu życia zaniechaniu czynnego i systematycznego uczestnictwa w życiu Kościoła. 50 Bystroń odnotowuje analogiczną sytuację w społecznościach cygańskich; zdarzało się, że niektórzy bywali ochrzczeni, jednakże stosunek do wiary pozostawał obojętny . Częstokroć cało­ kształt włóczęgowskiego losu postrzegany bywał przez otoczenie jako zasłużona kara za grzechy: 51 Zjawisko marginesu społecznego widziano w niewielkim kręgu przyczyn, które sprowa­ dzały się przeważnie do siedmiu grzechów głównych ulokowanych w jednostce . 35 Złamanie norm etyki i obyczajowości znaczy­ ło wówczas wystawienie się na osąd Boga i przy­ jęcie zasłużonych konsekwencji . Powyższe zestawienie stereotypowych sądów o włóczęgach z przykładami kwestionującymi zakładaną prawdziwość powszechnych opinii, nie ma na celu dowodzenia całkowitej ich nie­ słuszności. Zasadność tych tez była w wielu przy­ padkach udowadniana, co przyczyniło się do nadania im statusu aksjomatu. Przedstawione w sposób wybiórczy przykłady negujące zakła­ daną adekwatność pejoratywnych osądów na te­ mat „luźnych" z trudem, jeśli w ogóle, zyskałyby powszechną akceptację. 53 Mają one raczej ujawnić jednowymiarowość w dawnych przedstawianiach i ocenach włóczę­ gów, często bezrefleksyjnie uznawanych zawsze za element groźny, destabilizujący życie społecz­ ne oraz wymagający szybkiego i skutecznego represjonowania. 52 Vagrancy as a Peculiar Human Condition In the first part of the article author shows how the idea of vagrancy influenced the views about traveling and changed perception of road and space. Appearance of the roving way of life made possible new evaluations of these views and allowed for new interpretations. In the second part author quotes four most popular opinions about vagabonds (accusations of idleness, recklessness, atheism and debauchery) created in 17 century by French historian Henri Sauval. In a very similiar form these stereotypes functioned independently in times and places where problem of "loose people" was particularly apparent. Historic sources show that "loose people" were often victims of stereotypes stressing their negative features, while in fact their situation within settled communities was very complex. th 5 0 Mam tu na myśli zwłaszcza Bohdana Baranowskiego oraz lana Kracika i Michała Rożka. 51 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 ..,op. cit., s. 96. BARBARZVÑCA 5 2 5 3 J. Kracik M . Rożek, op. cit., s. 38. Ibid. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02e7fe43e77890aa56eb8b422e988504.jpg b0d9678511c14c4f806baba4d711f0e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Włók pieszy do transportu siana / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kościelisko (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany włók pieszy do transportu siana na tle budynku z drewna Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource ok.1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIV_B.5.7.1_01 Kościelisko okolice Zakopanego transport lądowy transport ludzki włók włók pieszy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18afbd49986cec4b42c624aab960f8a5.pdf b701a02bcdf13f67fb549fa6808691a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3373 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource twórcy ludowi malarstwo ludowe Wnęk, Maria (1922-2005 ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3161 Title A name given to the resource Wnęk Maria, Nowy Sącz, Skrytka Pocztowa 148 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.227-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska WNĘK MARIA NOWY SĄCZ, SKRYTKA POCZTOWA 148 Na t a k i adres m o ż n a pisać do m a l a r k i od w i e l u lat żyjącej w t y m m i e ś c i e , t a k i m też adresem poczto­ w y m z w y k ł a ona s y g n o w a ć swoje obrazy. M i e s z k a ń ­ com Nowego S ą c z a nieobca jest ta p o s t a ć , k t ó r a za­ r ó w n o w y g l ą d e m , j a k i zachowaniem zazwyczaj zwraca p o w s z e c h n ą u w a g ę . Natomiast nieliczni tylko w i e d z ą , że ta w ę d r u j ą c a ulicami kobieta, często dźwigająca t o b o ł k i , torby i p r z e s i a d u j ą c a c a ł y m i godzinami w k o ś ­ ciele — zajmuje się, też malarstwem. Malarstwo M a r i i W n ę k znane jest g ł ó w n i e w k r ę ­ gach m i ł o ś n i k ó w twórczości nieprofesjonalnej, a w i ę k ­ szość jej o b r a z ó w znajduje się w kolekcjach p r y w a t ­ nych. S w o i m i pracami z n a c z y ł a też miejsca, w k t ó r y c h przez pewien czas p r z e b y w a ł a (szpital), bądź często o d w i e d z a ł a (plebania w Paszynie), czy też p o z o s t a w a ł a w w i e l o l e t n i m kontakcie (Dom K u l t u r y Kolejarza w N o w y m S ą c z u ) . Pewna ich ilość została też w y w i e ­ ziona za g r a n i c ę , czego ślady odnajdujemy w kores­ pondencji osób z m a l a r k ą z a p r z y j a ź n i o n y c h . Natomiast w Muzeach Etnograficznych dorobek M a r i i W n ę k re­ prezentowany jest tylko w 3 p l a c ó w k a c h w K r a k o w i e , N o w y m Sączu i Warszawie. 1 Grono zainteresowanych malarstwem M a r i i W n ę k p o w i ę k s z a ł o w ciągu lat swój k r ą g ; nie bez znaczenia w t y m w y p a d k u b y ł fakt, iż obrazy jej eksponowano na w i e l u wystawach p o ś w i ę c o n y c h twórczości niepro­ fesjonalnej organizowanych z a r ó w n o w k r a j u , jak i za g r a n i c ą (w t y m jednej i n d y w i d u a l n e j w N o w y m S ą c z u w 1976 г . ) . Wielokrotnie b r a ł a też udział w k o n k u r ­ sach dia t w ó r c ó w a m a t o r ó w , o t r z y m u j ą c na w i ę k ­ szości z nich nagrody i w y r ó ż n i e n i a . 2 3 W literaturze przedmiotu m o ż n a informacji o malarce. znaleźć niewiele 4 Obrazy przez n i ą namalowane ( p o w s t a w a ł y one na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat) niezbicie ś w i a d ­ czą, iż motorem t w ó r c z e g o d z i a ł a n i a dla M a r i i W n ę k p o z o s t a w a ł y w e w n ę t r z n e p r z e ż y c i a i doznania duchowe, z drugiej strony zaś niepokoje i l ę k zrodzone z obawy nrzed otaczającą ją rzeczywistością. Jednak potrzeba „ w y p o w i a d a n i a " tych w ł a ś n i e p r z e m y ś l e ń nie sprowa­ dza się, w c a ł y m o m a w i a n y m okresie, l i tylko do obra­ zów. Od k i l k u lat b o w i e m na rewersach zdecydowanej większości prac p o j a w i ł y się rozbudowane teksty pisa­ ne, k t ó r e ona nazywa „ ż y c i o r y s a m i " . Dzięki n i m w ł a ś ­ nie uzyskujemy dodatkowe informacje dla p e ł n e g o i p r a w i d ł o w e g o odczytania treści obrazu, a r ó w n o c z e ś ­ nie s t a n o w i ą one kompendium wiedzy o malarce żyją­ cej jak gdyby na granicy d w ó c h ś w i a t ó w : rzeczywis­ tego i urojonego. W t y m d r u g i m dominuje p r z e ś l a d o w ­ czy lęk przed w y i m a g i n o w a n y m i w r o g a m i d y b i ą c y m i na jej życie i zdrowie. R ó w n i e ż dla samej M a r i i W n ę k „ ż y c i o r y s y " p e ł n i ą d w o j a k ą rolę, co z r e s z t ą czytelne jest w formie, j a k ą t y m zapisom nadaje. W p i e r w s z y m członie umieszcza zazwyczaj i n f o r m a c j ę o treści przedstawienia, nieod­ miennie z a c z y n a j ą c zdanie od słów: „Ten obraz przed­ stawia а n a s t ę p n i e mniej lub bardziej szczegóło­ wo opisuje zdarzenie, k t ó r e zamierza n a m a l o w a ć . W pozostałej części „życiorysu", znacznie obszerniejszej od poprzedniej, koncentruje u w a g ę na sprawach r e l i ­ g i i . W y s t ę p u j ą c w r o l i nie tylko o r ę d o w n i c z k i w i a r y , ale w r ę c z p o s ł a n n i c z k i Boga, ostrzega ś w i a t przed nie­ c h y b n ą z a g ł a d ą w w y n i k u wojen, upadku m o r a l n o ś c i i grzesznego życia. Tego rodzaju w y p o w i e d z i poprze­ dza zazwyczaj f o r m u ł ą : „Nagląca w i a d o m o ś ć przeka­ zana przez Pana Jezusa! Pan Jezus prosi: C ó r k o moja ogłoś ś w i a t u to moje p o s ł a n n i c t w o , nie bój się niczego, bo ja cię o b r o n i ę ; działaj szybko i to bardzo szybko...". Zakazy i nakazy jakie n a s t ę p n i e w y m i e n i a , podane w formie m o r a l i t e t ó w , p o c h o d z ą zapewne z nauk k o ś ­ cielnych, bo przecież M a r i a Wnęk nie czyta gazet, nie s ł u c h a radia i nie zajmuje się leż w y d a r z e n i a m i p o l i ­ tycznymi. Od napisania „ ż y c i o r y s u " malarka rozpoczyna p r a c ę nad k a ż d y m obrazem. Obrazy k t ó r y c h nie o p i s a ł a u w a ż a za „ n i e s k o ń c z o n e " , jest b o w i e m przekonana, iż te m o r a l i z u j ą c e teksty, w i e l e k r o ć przez n i ą powielane, są r ó w n i e w a ż n e jak samo malowanie, k t ó r e m u po­ ś w i ę c a się z t a k ą p a s j ą . 227 T �I I . 3. Madonna z Dzieciątkiem 71 X 50 cm i aniołkami, wym. M a r i a W n ę k nie tylko więc maluje obrazy, ale t a k ż e je opisuje, a ścisły z w i ą z e k zapisu z obrazem jest cechą, k t ó r a w y r ó ż n i a jej t w ó r c z o ś ć spośród i n ­ nych, jej podobnych. Jak już w s p o m i n a ł a m , wszystko co Maria W n ę k maluje jest swego rodzaju r e j e s t r a c j ą p r z e ż y ć i zda­ rzeń, przede w s z y s t k i m tych, k t ó r e z m i e n i ł y bieg jej życia. M a r i a W n ę k od p r z e s z ł o 20 lat mieszka w N o w y m Sączu, z a c h o w a ł a jednak silny z w i ą z e k z r o d z i n n ą w s i ą O l s z a n k ą ( w w o j . n o w o s ą d e c k i m ) , w k t ó r e j przysz­ ła na ś w i a t 16 czerwca 1922 г., jako jedna z k i l k o r g a dzieci w m a ł o r o l n e j rodzinie c h ł o p s k i e j . Do domu często z a g l ą d a ł głód; M a r i a W n ę k w w i e k u k i l k u ­ nastu lat zmuszona b y ł a p o d j ą ć p r a c ę z a r o b k o w ą . M i m o to okres d z i e c i ń s t w a j a w i się w jej p a m i ę c i jako n a j ­ szczęśliwszy. Przede wszystkim dlatego, że żyła w ó w ­ czas w atmosferze życzliwości, kochana przez rodzi­ ców. Przekonanie o miłości najbliższych (mimo suro­ w y c h metod wychowawczych stosowanych przez ojca), zdecydowanie łagodzi wspomnienia z d z i e c i ń s t w a . Czy już wtedy choroba pozostawiła t r w a ł e ślady w jej psy­ chice, trudno dociec, bo przecież chodziła do s z k o ł y ' (szczególnie lubiła, jak dziś utrzymuje, lekcje r y s u n ­ k ó w ) , a k o l e ż a n k i p o n o ć c h ę t n i e włączały j ą do zabaw. Potem p r a c o w a ł a , najpierw przy regulacji Dunajca, a później w kuchni wojskowej. Codziennie w r a c a ł a do domu, p o m a g a ł a w gospodarstwie. Wolny od zajęć czas p o ś w i ę c a ł a p r a k t y k o m r e l i g i j n y m . Wychowana w atmosferze głębokiej religijności (szczególnie „ ś w i ę t o b l i w a " b y ł a matka), w w i e k u 16 lat złożyła śluby czystości, a wszelkiego rodzaju p r a k t y k i 5 228 kultowe j a w i ł y się jej zawsze jako n a j w a ż n i e j s z e . P i l ­ nie p r z e s t r z e g a ł a więc uczestnictwa we mszach, do­ c h o w y w a ł a wszelkich p o s t ó w , b r a ł a też udział w p i e l ­ grzymkach i odpustach, nie szczędziła p i e n i ę d z y na msze za dusze z m a r ł y c h , j a k r ó w n i e ż w intencji znajo­ mych. Uciec od c o d z i e n n o ś c i jednak nie mogła, bo n a l e ż a ł a przecież do pewnej grupy s p o ł e c z n e j , w k t ó r e j rządziły o k r e ś l o n e prawa. Z relacji M a r i i W n ę k nie w y n i k a , aby i n t e r e s o w a ł y ją j a k i e k o l w i e k sprawy wioskowe, o ile jej b e z p o ś r e d n i o nie dotyczyły. Za życia r o d z i c ó w po­ m a g a ł a jedynie w gospodarstwie, a po ich ś m i e r c i zo­ stała p r a w o w i t ą w ł a ś c i c i e l k ą 69 a r ó w g r u n t u . W jej c h ł o p s k i e j m e n t a l n o ś c i ziemia ta j a w i się jako naj­ w y ż s z a w a r t o ś ć , s t a n o w i ą c a r ó w n o c z e ś n i e o pozycji i s p o ł e c z n y m p r e s t i ż u c z ł o w i e k a . Z drugiej strony nigdy n a l e ż y c i e jej nie w y k o r z y s t y w a ł a , co z kolei w i e ś j e d ­ noznacznie negatywnie o c e n i a ł a W tej sytuacji wszel­ kiego rodzaju pomoc s ą s i e d z k a rodziła u M a r i i W n ę k obawy, iż w i e ś chce p o z b a w i ć ją p r a w do ojcowizny. Ziemia była nieustannym zarzewiem nieporozumienia, k t ó r e t r w a ł o przez wiele lat. Wieś nie r o z u m i a ł a M a r i i W n ę k , ona przecież tylko b r o n i ł a swojego słusznego prawa do rodzinnego m a j ą t k u . Praca zarobkowa oraz rozbudowane p r a k t y k i r e l i ­ gijne p o c h ł a n i a ł y w i ę k s z o ś ć jej czasu i dlatego też p r o ­ wadzeniem gospodarstwa z a j m o w a ł a się macocha, z k t ó r ą z a m i e s z k i w a ł a po ś m i e r c i ojca (matka z m a r ł a , gdy M a r i a m i a ł a 20 lat). W ostatmch latach te dwie k o b i e ­ ty z k t ó r y c h jedna b y ł a stara i n i e d o ł ę ż n a , a o d r u ­ giej, tzn. M a r i i , we w s i m ó w i o n o , że to t a k i „ m a n i j o k " (fanatyczka religijna?) żyły w w a r u n k a c h u r ą g a j ą c y c h wszelkim w y o b r a ż e n i o m , w w a l ą c y m się domu. Nic się pod t y m w z g l ę d e m nie z m i e n i ł o , gdy w 1960 r. M a r i a W n ę k po w y p a d k u w mleczarni, o s t a t n i m s w o i m miejscu pracy, p r z e s z ł a na r e n t ę i n w a l i d z k ą . Zaczęła w ó w c z a s d o r a b i a ć p o d e j m u j ą c się s p r z ą t a n i a m i e s z k a ń p r y w a t n y c h w N o w y m S ą c z u . I nie wiadomo jakby potoczyło się jej życie, gdyby na swej drodze nie s p o t k a ł a Ewy Harsdorf, a r t y s t k i m a l a r k i , k i e r u ­ j ą c e j w t y m czasie z e s p o ł e m plastycznym przy D o m u K u l t u r y Kolejarza w t y m m i e ś c i e (w n a w i ą z a n i u k o n ­ t a k t u p o m o g ł a siostra m a l a r k i , u k t ó r e j M a r i a W n ę k z n a l a z ł a zajęcie). Wraz z zezwoleniem na uczestnictwo w pracach zespołu o t r z y m a ł a r ó w n o c z e ś n i e szansę na rozpoczęcie nowego etapu w życiu. I z uzansy tej s k w a p l i w i e sko­ r z y s t a ł a , b i o r ą c nieprzerwanie u d z i a ł w pracach zes­ połu przez kolejnych 13 l a t . Nazywana przez wszyst­ k i c h „Nikiforką", bo tak p r z e d s t a w i ł a ją opiekun­ ka p o z o s t a ł y m c z ł o n k o m zespołu, szybko z y s k a ł a sobie powszechny szacunek i uznanie, C e c h o w a ł a j ą b o w i e m wielka p r a c o w i t o ś ć , dzięki k t ó r e j w stosunkowo k r ó t ­ k i m czasie zgłębiła t a j n i k i warsztatu malarskiego i w y ­ p r a c o w a ł a w ł a s n y styl malowania. J u ż w 1963 r. po raz pierwszy obrazki jej wysiano na w y s t a w ę do K r a ­ kowa, później Warszawy i tak rozpoczął się „pochód do s ł a w y " p o c z ą t k u j ą c e j m a l a r k i (często p r z e c i e ż w „ ż y c i o r y s a c h " pisze o sobie: „ M a l a r k a s ł y n n a po c a ł y m świecie"). Zaczęła m a l o w a ć stosunkowo późno, bo w w i e k u 40 lat, ale p r a c o w a ł a i n t e n s y w n i e , gdyż wiele chciała p r z e k a z a ć . B y ć m o ż e Ewie Harsdorf zawdzięczać na­ leży, iż n a k ł o n i ł a M a r i ę W n ę k do rejestrowania na ob­ razach tego, co aktualnie z a p r z ą t a ł o jej u w a g ę . Dziś Ewa Harsdorf t w i e r d z i , że nie m o g ł a w ó w c z a s p o ś w i ę ­ cać zbyt wiele czasu na długie rozmowy z M a r i ą W n ę k , k t ó r y c h ta nieustannie oczekiwała. Prawdopodobnie r ó w n i e ż pod w p ł y w e m inspiracji z z e w n ą t r z , pani M a r i a zaczęła z czasem o p a t r y w a ć swoje obrazy „życiorysa7 �m i ' ' . P r z y p u s z c z a ć n a l e ż y , iż p o c z ą t e k t y m zapisom dało z a m ó w i e n i e na c y k l o b r a z ó w m a j ą c y c h i l u s t r o w a ć jej życie. Ewa Harsdorf wspomina, iż pozostawiono M a r i i W n ę k c a ł k o w i t ą s w o b o d ę d z i a ł a n i a , ona jednak podej­ m o w a ł a się r ó w n i e ż malowania m a r t w y c h natur, a r c h i ­ t e k t u r y ; t e m a t ó w , k t ó r e były ć w i c z e n i a m i dla człon­ k ó w zespołu plastycznego. Z a c h o w a ł y się n i e k t ó r e prace z tego okresu, jednak do najlepszych należą te obrazy, na k t ó r y c h r e j e s t r o w a ł a swoje bogate p r z e ż y c i a i doz­ nania duchowe. Z r e s z t ą sama M a r i a W n ę k zdaje się z u p e ł n i e nie p a m i ę t a ć o obrazach z a w i e r a j ą c y c h niereligijne treści. M u s i a ł a szybko o nich z a p o m i n a ć , bo nie p o b u d z a ł y jej w y o b r a ź n i , nie w y w o ł y w a ł y też ż a d ­ nych głębszych w z r u s z e ń . Niezmiennie n a j w a ż n i e j s z a pozostaje dla niej nadal tematyka religijna. Nawet wtedy, gdy rejestruje k o n k r e t n e zdarzenia, na obrazie umieszcza co najmniej jeden wizerunek świętej po­ staci. Dla j e j ś w i a t o p o g l ą d u najistotniejsza jest w i a r a w bożą wszechmoc i w boskie z a a n g a ż o w a n i e we wszystkie sprawy doczesne. M a r i a W n ę k utrzymuje, iż u m i e j ę t n o ś ć malowania posiadła z w o l i boskiej, k t ó r e j jest c a ł k o w i c i e podpo­ r z ą d k o w a n a . Obcuje na codzień ze ś w i ę t y m i , k t ó r z y j ą o d w i e d z a j ą b ą d ź tylko słyszy ich głosy. S ł u c h a j ą c p o u c z e ń stara się r ó w n o c z e ś n i e z a p a m i ę t a ć ich w y g ąd, aby później móc n a m a l o w a ć ich p o r t r e t y . Niekiedy otrzymuje polecenie w y k o n a n i a obrazu nie tylko o o k r e ś l o n e j treści, ale r ó w n i e ż informowana jest w j a k i sposób w i n n a go z a k o m p o n o w a ć . O t y m w s z y s t k i m m ó w i z g ł ę b o k i m przekonaniem, t w i e r d z ą c , że malo­ wanie jest jej o b o w i ą z k i e m , a r ó w n o c z e ś n i e formą 8 I r e w a n ż u za rozliczne dowody łaski boskiej, jakie w s w y m życiu o t r z y m a ł a . Do najczęściej przez n i ą malowanych postaci na­ leży M a t k a Boska, k t ó r ą różnie przedstawia, jako K r ó ­ l o w ą Polski, Ś w i a t a , p ł a c z ą c ą k r w a w y m i ł z a m i , z Dzie­ c i ą t k i e m b ą d ź m o d l ą c y m i się a n i o ł k a m i i t p . Podobnie z r e s z t ą wiele razy m a l o w a ł a Pana Jezusa (m.in. wize­ runek jego twarzy, k t ó r y nieodmiennie t y t u ł u j e Prze­ mienienie P a ń s k i e , serce Pana Jezusa, p o s t a ć jego w otoczeniu A p o s t o ł ó w itp.). M a l o w a ł a t a k ż e postacie ś w i ę ­ tych p a t r o n ó w (np. ś w . ś w . Franciszka, M i k o ł a j a , T a ­ deusza) oraz p a p i e ż y (Jan X X I I I , P a w e ł V I ) . C h ę t n i e zawsze s p r z e d a w a ł a swoje obrazy, bo stale b r a k o w a ł o jej pieniędzy, przy czym najczęściej naby­ w a l i je kolekcjonerzy. Oni też, pozostając z n i ą w nie­ przerwanym kontakcie, b y l i zazwyczaj dostarczycielami n i e z b ę d n y c h m a t e r i a ł ó w do malowania (papieru, t e k t u ­ ry, pilśni, sklejki, rzadziej płótna) i farb (temper, olej­ nych, l a k i e r ó w itp.). J e ż e l i o d c z u w a ł a b r a k i w t y m za­ kresie w ó w c z a s listownie ich a l a r m o w a ł a , w m i ę d z y ­ czasie m a l u j ą c na t y m co w ł a s n y m sumptem zdobyła (blacha, derma, siedzenia k r z e s e ł i in.). Zazwyczaj w takich wypadkach odpowiadano na jej p r o ś b y (nierzad­ ko p r z y w o ż ą c farby zza granicy), a ona korzystając z tych m a t e r i a ł ó w często zaznaczała na obrazie dla kogo jest przeznaczony. Z d a r z a ł o się też, że z wdzięcz­ ności za pomoc i opiekę o f i a r o w y w a ł a o k r e ś l o n e j oso­ bie swoją p r a c ę : „Proszę p r z y j ą ć obraz jako prezent n a j d r o ż s z a pani Ewa Harsdorf od M a r i i W n ę k " lub na i n n y m „ M a l a r k a ludowa s ł y n n a po c a ł y m świecie ofia­ r u j ę (L. Macakowi) jako podarunek na 6 grudnia na Mikołaja dla szanownego pana jako m a ł y prezencik, �aby mie szanowny pan moci objął opieką, jak do tej pory, bo jestem bez ż a d n e g o mieszkania i w brudzie chcę zgnić". Z w i ą z a n a była z O l s z a n k ą , do k t ó r e j codziennie wieczorem p o w r a c a ł a , tak długo jak żyła macocha (zmarła ona w 1972 г.), a praktycznie do połowy lat 70, t j . do c h w i l i gdy istniał dom rodziców, aby po jego pożarze ostatecznie z e r w a ć kontakt ze w s i ą . W m i ę ­ dzyczasie osiadła na stale w N o w y m Sączu gdzie otrzy­ m a ł a swoje pierwsze mieszkanie. Po paru latach w z g l ę d n i e spokojnego i uladzonego życia rozpoczęła się jej tragedia mieszkaniowa, t r w a j ą c a nieprzerwanie do c h w i l i obecnej i nie pozostająca bez w p ł y w u na możliwości pracy t w ó r c z e j . P o c z ą t e k jej dało w y k w a t e r o w a n i e M a r i i W n ę k (w połowie lat 70) z zajmowanego przez n i ą mieszkania, k t ó r e całkowicie ją z a d a w a l a ł o . O t r z y m a ł a w ó w c z a s lokal zastępczy. Ten jednak nie z a s p a k a j a ł o c z e k i w a ń m a l a r k i , podobnie zresztą jak i kolejne mieszkania, ja­ kie na przestrzeni lat kilkakrotnie jej oferowano. W swoich zabiegach o godziwe w a r u n k i bytowania nie pozostawała osamotniona, z n a j d u j ą c s o j u s z n i k ó w po­ śród z a p r z y j a ź n i o n y c h z n i ą m i ł o ś n i k ó w jej twórczości. K a ż d o r a z o w o o d w o ł y w a ł a się w i ę c od decyzji w ł a d z , w y r a ż a j ą c przy t y m swe niezadowolenie o d n o ś n i e l o ­ kalizacji aktualnie przydzielonego lokalu, jego m e t r a ż u lub k o m f o r t u . Przede wszystkim jednalk s k a r ż y ł a sio. na n i e p o m y ś l n e u k ł a d y z n o w y m i s ą s i a d a m i czy w s p ó ł lokatorami c z y n i ą c y m i , j a k t w i e r d z i ł a , nieustanne za­ kusy na jej życie i m a j ą t e k . Szeroko z r e s z t ą o t y m w o k ó ł r o z p o w i a d a ł a i n f o r m u j ą c też listownie r ó ż n e i n ­ stytucje i osoby z nią z a p r z y j a ź n i o n e . Stale też szukała bezpiecznego dla siebie schronienia, a z n a j d o w a ł a je 230 n o c u j ą c w k o ś c i e l e , u znajomych a nawet z d a r z a ł o się, że s y p i a ł a przez pewien czas w ubikacji. O d p o w i e d ź na pytanie czy słuszne były roszczenia mieszkaniowe M a r i i W n ę k (oczywiście n i e z a l e ż n i e od tego, co na ten temat w n o s z ą dokumenty), d a j ą zdjęcia w y k o n y w a n e w zajmowanych przez n i ą lokalach. Brud, p r y m i t y w n e s p r z ę t y z b a r ł o g i e m do spania — oto naj­ częściej p o w t a r z a j ą c y się widok Z d a w a ć by się mogło, iż problem mieszkania M a r i i •Wnęk ostatecznie r o z w i ą z a n o w 1982 г., kiedy to w y ­ r o k i e m S ą d u W o j e w ó d z k i e g o w N o w y m Sączu z o s t a ł a c a ł k o w i c i e u b e z w ł a s n o w o l n i o n a , a na przydzielonym jej opiekunie s p o ł e c z n y m (został n i m sołtys z Olszanki) spoczął o b o w i ą z e k zapewnienia malarce godziwych w a ­ r u n k ó w bytowania. Decyzja ta w z b u d z i ł a jednak głę­ boki jej sprzeciw. Nie zgadza się b o w i e m z odebrania prawa dysponowania z i e m i ą i nie godzi się r ó w n i e ż na w s p ó l n e zamieszkanie ze swoim opiekunem, a już z u p e ł n i e słyszeć nie chce o projekcie umieszczenia w zakładzie z a m k n i ę t y m . Jest głęboko nieszczęśliwa, bo dodatkowo g n ę b i o n a c h o r o b ą , co pewien czas trafia do szpitala (była w n i m już t r z y k r o t n i e i aktualnie tam przebywa). Nieustannie więc m y ś l i i mówi o powrocie do „ n o r m a l n e g o " życia, n i e K r ę p o w a n e g o przez nikogo. Na wolności, choć zaniedbana i osamotniona, jest j e d ­ nak szczęśliwa, bo wolna. W szpitalu, k t ó r y daje spokój i zapewnia unormowane, bezproblemowe życie czuje się zniewolona i marzy tylko o t y m , aby j a k najszybciej z niego uciec p r o s z ą c wszystkich w o k ó ł o pomoc w za­ ł a t w i e n i u jakiegokolwiek mieszkania, byle było ono w N o w y m Sączu. W ó w c z a s też najczęściej M a r i a W n ę k r o z p a m i ę t u j e swoją przeszłość, w r a c a j ą c m y ś l a m i do czasów młodości. �I I . 5. Pan Jezus z Apostołami idzie na Górą Tabor, w y m . 70 X 100 cm; i l . 6. Matka Boska Saletyńska bawi Dzieciątko, w y m . 39,5 X 37 cm Wszystkie „ t r a g i c z n e p r z e ż y c i a " z Olszanki, jak też k r z y w d y doznane w N o w y m Sączu, s t a n o w i ą zasadni­ czy m o t y w w i e l u o b r a z ó w , jaitie n a m a l o w a ł a w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Trudno ocenić p r a w d z i w o ś ć f a k t ó w przez m a l a r k ę podawanych, k t ó r e wiele razy powta­ r z a j ą c , wzbogaca lub zuboża w szczegółach, przeka­ zując je z r ó ż n y m z a b a r w i e ń . e m emocjonalnym w za­ leżności od aktualnego samopoczucia. W swoich o p i ­ niach i ocenach ludzi, z k t ó r y m i los j ą z e t k n ą ł , jest najczęściej niezwykle krytyczna, surowa i w r ę c z obse­ syjnie p r z y p i s u j ą c a większości złe intencje w stosunku do siebie. P r z y c z y n ę swoicn nieszczęść w i d z i w za­ wiści, chciwości i mściwości ludzkiej. W r o g ó w znajduje zawsze w najbliższym otoczeniu. Tak więc wspomnienia o domu r o d z i n n y m to cykl o b r a z ó w m ó w i ą c y c h o t y m jak sąsiedzi niszczą zabu­ dowania: „.Rozbiórka domu w n o c n ą godzinę przy k s i ę ­ życu i w nocy my m u s i a ł y u c i e k a ć pod gołe niebo, b y ł przy rozwalaniu (wymienia nazwiska s ą s i a d ó w . . . ) . Na i n n y m obrazie pisze: „ W n ę k M a r i i z r y w a j ą ze m ś c i w o ­ ści pape z dachu k i l k a k r o t n i e i dach zrywają...". W jej przekonaniu dom rodzinny podpalili r ó w n i e ż sąsiedzi: „Ten obraz przedstawia jak ja w mieszkaniu się palę przez czary uczynione od (wymienia nazwiska s ą s i a ­ dów)...". Na d r u g i m obrazie o podobnej treści odnoto­ w a ł a : „...jak pan N a w r o c k i z kolegą r a t u j ą po oparze­ niu w mieszkaniu jak jem sie paliła...". 9 Obawy przed u t r a t ą ziemi i systematycznie czy­ n i o n y m i zakusami na jej w ł a s n o ś ć w y r a z i ł a w takich przedstawieniach jak: „... (wymienia nazwisko s ą s i a d k i ) niesie z pola Zofii W n ę k (macochy) w y r w a n ą p s z e n i c ę z korzeniami we w o r k u u k r a d z i o n ą dla kóz i prosia­ k ó w dla siebie..." lub na i n n y m „... j a k ja jestem w mieszkaniu, śpię w nocy... w niedzielę rano o b u d z i ł a m się o p i ą t e j i p a t r z ę bo mnie coś niepokoi. P a t r z ę dy­ my okropne z mych k ó p zboża, widzę przy tych k o ­ pach (wymienia nazwiska podpalaczy z s ą s i e d z t w a ) , ale dla mnie jest Pan Bóg tak litościwy, że ten o g i e ń deszcz polewał...". Żali się r ó w n i e ż na u k ł a d y z s ą s i a ­ dami: „...jak t r a k t o r na jej ojcowiźnie zabiera z .pola M a r i i W n ę k i nie pozwoli robić w polu, żeby pole jej zabrali...". Ubolewa też nad t y m , że k i l k u s ą s i a d ó w buntuje gospodarzy z innych w s i : „...aby jej w polu n i k t nie robił, żeby leżało ugorem, żeby jej zabrali to pole (wymienia n a s t ę p n i e k i l k a nazwisk...". D o d a ć na­ leży, iż malarka l ę k a j ą c się utraty ojcowizny postano­ w i ł a w p e w n y m okresie p r z e z n a c z y ć j ą pod b u d o w ę kościoła w Olszance. Zamierzenia tego nigdy jednak nie z r e a l i z o w a ł a z powodu u b e z w ł a s n o w o l n i e n i a . Po­ z o s t a ł po niej jedynie ślad w postaci obrazu, k t ó r e m u n a d a ł a t y t u ł Ołtarz w Olszance. Sporadycznym p o w r o t o m do wsi (przed p o ż a r e m domu, a po ś m i e r c i macochy), gdy j e c h a ł a n a k a r m i ć pozostawione tam koty t o w a r z y s z y ł y w i e l k i e emocje, 231 I �232 �bowiem r e j e s t r u j ą c te „ w y p r a w y " maluje takie sceny jak: . P o d r ó ż w Olszance przez pola do domu, jak m y ś ­ l i w i i milicja i wojsko strzela za m n ą . O b ł a w a na moją osobę, aby mie z a m o r d o w a ć , abym o b r a z ó w nie malo­ w a ł a , aby się c h w a ł a Boża po c a ł y m ś w i e c i e nie roz­ chodziła... jestem w strasznej o b ł a w i e jak na zające...". Na i n n y m obrazie odnotowuje: „Ten obraz przedstawia jak milicjanci, tylko w jednej osobie n a m a l o w a ł a m , ale to wszyscy, nie dopuszczają abym k a r m i ł a ptaszki, bo m u s z ą ptaszki razem ze m n ą w y z d y c h a ć , razem z k o t a m i i psami, bo j e s t e ś m y na świecie niepotrzebni...". Lecz podczas tych w y p r a w Maria W n ę k d o ś w i a d ­ czała też „ c u d o w n y c h " o b j a w i e ń i tak też je malo­ w a ł a : „ C u d o w n a droga przez pola w Olszance do k o ­ tów..." lub „...jak j e c h a ł a m do Olszanki do mych zwie­ r z ą t na spalenisko, aby i m dać jeść, to w i d z i a ł a m s t r a s z n ą j a s n o ś ć od nieba białą, i s k r z ą c ą jak ten śnieg, a (w) tej błyszczącej bieli były trzy osoby: Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty...". Później był Nowy Sącz i nowy c y k l o b r a z ó w , w k t ó r y m m a l o w a ł a tragiczne z r e g u ł y wydarzenia, z w i ą ­ zane przede w s z y s t k i m z p r o b l e m a m i mieszkaniowymi. Źle u k ł a d a j ą c e się, zapewne z r ó ż n y c h przyczyn, sto­ sunki z s ą s i a d a m i i w s p ó ł l o k a t o r a m i , Maria Wnęk zawsze i n t e r p r e t o w a ł a jednoznacznie. Maluje więc k o ­ l e j n ą p r z e p r o w a d z k ę ( „ w y r z u c a n i e z mieszkania"), a przy tej okazji okradanie j e j : „ . . . w y r y w a n i e d r z w i w mojej n i e o b e c n o ś c i (wymienia nazwiska) i wynoszenie T w mojej n i e o b e c n o ś c i na pole za dom pod sad, a w k o ń c u wszystko ukradzione (podaje listę rzeczy, aby później na obrazie s ł o w n i e oznaczyć)...". „ Ś m i e r t e l n e zastrzyki", sypanie trucizny, bicie i fizyczne n ę k a n i e — to też tematy, do któTych często powraca, podobnie, jak do przeżyć zamierzonego na niej g w a ł t u : „ T e n obraz przedstawia o b r o n ę swoją przed wrogami, swojej cnoty b r o n i ę do ostatniego (przed) dwoma krzywdzicielami mojej cnoty nienaruszonej (dalsza relacja dotyczy p r z y ­ czyn i przebiegu zajścia)". Z opresji tej w y s z ł a jednak o b r o n n ą r ę k ą i w p o d z i ę c e maluje obraz jak: „ M a t k a Boża ratuje M a r i ę W n ę k przed n i e s z c z ę ś c i e m odebra­ nia cnoty". Prócz tych tragicznych z d a r z e ń były w życiu M a r i i W n ę k r ó w n i e ż momenty radosne, a n a l e ż a ł y do nich m.in. odwiedziny w instytucjach k u l t u r a l n y c h , g ł ó w n i e z okazji wystaw. Tematem dla jednego z p r z e d s t a w i e ń było пр.: „ P o w i t a n i e M a r i i W n ę k i wprowadzenie M a r i i W n ę k przez pana D y r e k t o r a który m i ę trzyma za r ę k ę i drugi pan K i e r o w n i k m i ę trzyma za d r u g ą r ę k ę i tak m i ę panowie w p r o w a d z a j ą na salę... i p r z e d s t a w i a j ą m i ę na sali wszystkim gościom., jako m a l a r k ę nowo­ s ą d e c k ą , k t ó r e j obrazy chodziły za granicą..." (było to przyjęcie autorki w K D K „Pod B a r a n a m i " w K r a k o w i e z okazji wystawy). Na i n n y m obrazie komponuje r ó w ­ n o c z e ś n i e dwie sceny: „Gościna w K r a k o w i e z p a ń ­ stwem derektorstwem przy stole w czasie wystawy M a r i i W n ę k " oraz „ P r z e d s t a w i e n i e M a r i i W n ę k p u ­ bliczności na sali w K r a k o w i e " . �I I . 10. Do słupa przywiązany Pan Jezus w środku 70 X 49,5 cm, 1976 r. Na t r w a ł e do jej w s p o m i i i e ń w p i s a ł y się t a k ż e nie­ k t ó r e w i z y t y s k ł a d a n e znajomym np. z okazji i m i e n i n : „ M a r i a W n ę k usadzona w g o ś c i n n y m pokoju przez ks. proboszcza N i t k ę na plebanii w Paszynie z w i e l k i m szacunkiem wprowadzona...". Jest jeszcze jeden temat, do k t ó r e g o malarka po­ wraca nie tylko w rozmowie, przy k a ż d e j n a d a r z a j ą c e j się okazji, ale r ó w n i e ż z a r e j e s t r o w a ł a go na w i e l u j u ż obrazach. Był to p a r a l i ż , o k t ó r y m mówi, too brak na to dowodu, że p r z y k u ł ją do łóżka na k i l k a miesięcy: Trzy miesiące sparaliżowana — oto t y t u ł jednego spoś­ ród nich. Z p r z y p a d ł o ś c i ą tą w i ą ż e cudowne uzdrowie­ nie „...z ciężkiego trzech miesięcznego s p a r a l i ż u wogóle niewyleczonego... było to 9 sierpnia 1924 r. ..." i dalej snuje h i s t o r i ę cudownego ozdrowienia, co umożliwiło jej pójście od razu ('miała wtedy dwa lata!) z k o m p a n i ą na K a l w a r i ę . Nie z a p o m n i a ł a r ó w n i e ż o wvpadkach przy pracy, m.in. gdy b y ł a zatrudniona przy regulacji Dunajca czy 234 piwnicy stojący, wym. w mleczarni; po ostatnim zresztą p r z e s z ł a na r e n t ę . M a l u j ą c scenę w szpitalu pisze: „ J e s t to sala operacyj­ na, na jednej części operuje lekarz pewnego mężczyznę, a na reszty sali jestem j a z bardzo dużo lek(arzami?)" — informacja n i e d o k o ń c z o n a . W c y k l u „ ż y c i o r y s ó w " mieszczą się t a k ż e obrazy-wspomnienia z u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h , procesji, p i e l ­ grzymek w k t ó r y c h b r a ł a udział. M a r i a W n ę k maluje obrazy statyczne, na k t ó r y c h o ś r o d k o w o umieszczone postacie w y p e ł n i a j ą znaczne partie t ł a wzbogaconego rozbudowanym ornamentem r o ś l i n n y m . W p o c z ą t k o w y m okresie t w ó r c z o ś c i ten w ł a ś ­ nie sposób przedstawiania nie b y ł przypadkowy, bo przecież tak malowane obrazy zdobiły ściany jej r o d z i n ­ nego domu i mieszkania s ą s i a d ó w . Zapewne inspiracje p ł y n ą c e z z e w n ą t r z , j a k też systematyczne doskonale­ nie warsztatu malarskiego s p r a w i ł y , iż z czasem pojawił się nowy sposób ujęcia temaui, a mianowicie lokowanie �I I . 11. Podziękowanie Panu Bogu za cudowną przeprowadzkę 41 X 29,5 cm, 1974 r. na jednym obrazie k i l k u scen d o k u m e n t u j ą c y c h relacje m a l a r k i , b ą d ź rozbudowane, p e ł n e d y n a m i k i i ekspre­ sji sceny zbiorowe (np. M ę k a P a ń s k a , manifestacje i pochody 1-Majowe). Dla M a r i i W n ę k n a j w a ż n i e j s z y m elementem k a ż ­ dego obrazu, n i e z a l e ż n i e od jego treści, są postacie, a maluje je p ł a s k o w y d o b y w a j ą c z tła ciemnym, pogru­ b i o n y m k o n t u r e m . Postacie p e ł n i ą c e n a j w a ż n i e j s z ą w danym obrazie rolę są w i ę k s z e niż p o z o s t a ł e . Wszystkie są zazwyczaj nieruchome, p e ł n e godności, hieratyczne, umieszczone frontalnie, z w y r a ź n y m zaznaczeniem r y ­ sów twarzy ( i l . 11). Szczególnie przy t y m starannie opracowuje oczy, k t ó r e k s z t a ł t e m i wyrazem p r z y w o ­ dzą na m y ś l malarstwo ikonowe. Stara się przy t y m być konsekwentna w realistycznym t r a k t o w a n i u po­ staci, a wszystkie w t y m względzie o d s t ę p s t w a , defor­ macje, schematyzm ujęć są najczęściej niezamierzone, a powodowano zapewne z m i e n n o ś c i ą samopoczucia ma­ larki. księdza, wym. D u ż e znaczenie dla ekspresji o b r a z ó w ma kolor, k t ó r y malarka t r a k t u j e umownie. K o l o r e m nie tylko dodatkowo modeluje k a ż d ą f o r m ę , ale też często r ó ż ­ nicuje przestrzenie tła, a w kompozycjach o złożonych t r e ś c i a c h — poszczególne sceny przedstawieniowe. U ż y ­ wa ciepłej gamy barw o przewadze b r ą z ó w , żółci, czer­ w i e n i urozmaiconych bielą, c z e r n i ą , zielenią, b ł ę k i t e m . R o z k ł a d a je przy t y m p ł a s k o i w y r a ź n i e odgranicza od siebie. Konsekwentnie też stosuje p r z y j ę t ą przez siebie s y m b o l i k ę k o l o r ó w . Jasnymi, r o z b i e l o n y m i znaczy boskość, d o b r o ć i n i e w i n n o ś ć , zielonymi miłość, zaś k o ­ lorem czerwonym cierpienie i d r a m a t y c z n o ś ć sytuacji. Zdarza się też, że maluje r ó ż n e tematy, u ż y w a podob­ nych z e s t a w ó w b a r w z w y r a ź n ą p r z e w a g ą jednego lub d w u o k r e ś l o n y c h , co powoduje, iż pewne obrazy t w o r z ą grupy kolorystyczne. Ta spokojna i w s w y m wyrazie pogodna kolorystyka, przy swobodzie w u j m o w a n i u treści, sprawia, żc obrazy M a n i W n ę k p o s i a d a j ą r ó w ­ nież walor dekoracyjny. 235 �И. 12. Przemienienie Pańskie, Maria W n ę k w y p r a c o w a ł a pewien o k r e ś l o n y ka­ non w y r a ż a n i a swych p r z e m y ś l e ń stosując jeden sposób przedstawiania zdarzenia, postaci, malowania twarzy, komponowania przestrzeni. Wzorzec, j a k i przyjęła, k s z t a ł t o w a ł się przez lata, a to co u z n a ł a za najlepsze s t a w a ł o się dla niej r e g u ł ą . Zapewne nigdy nie za­ braknie jej t e m a t ó w do malowania, k t ó r e bierze z co­ dziennego życia. Maluje też nieustannie i jak twierdzi, nie w y o b r a ż a sobie życia bez tego zajęcia. S w o i m i ob­ razami wraz z „ ż y c i o r y s a m i " dostatecznie określiła już w ł a s n ą twórczość, a sposób w j a k i nas o t y m informuje stawia M a r i ę W n ę k w rzędzie tak uznanych już i n d y ­ w i d u a l n o ś c i jak N i k i f o r , M a r i a Wisznios czy K a t a r z y n a G a w ł o w a . Malowanie pozwala jej na w y r a ż e n i e boga­ tych, trudnych przeżyć, l ę k ó w , u n i e s i e ń religijnych. W l i p c u 1983 r. z o s t a ł a o t w a r t a w Muzeum Etno­ graficznym w K r a k o w i e wystawa p o ś w i ę c o n a t w ó r ­ czości M a r i i W n ę k . W w y d a n y m z tej okazji katalogu opisano życic i t w ó r c z o ś ć m a l a r k i , zamieszczono zdjęcia z a r ó w n o o b r a z ó w , jak i jej samej w r ó ż n y c h momen­ tach życia. 236 w y m . 102 X 55 cm Autorom tego całościowego przedsięwzięcia, t j . ka­ talogu i w y s t a w y , p r z y ś w i e c a ł o generalne założenie nadania jednorodnego charakteru t y m d w u m rodzajom wypowiedzi. W w y p a d k u M a r i i W n ę k zdarzenia życio­ we i p r z e ż y c i a duchowe p o z o s t a j ą niezmiennie moto­ rem twórczości. W m y ś l tego założenia opracowany został katalog i w podobnie czytelny sposób opraco­ wana została koncepcja w y s t a w y . M a t e r i a ł ekspozycyjny umieszczono w d w ó c h sa­ lach, a każdej z n i c h nadano o d r ę b n y charakter. W pierwszej „ o p o w i e d z i a n o " o życiu M a r i i W n ę k w y k o ­ r z y s t u j ą c do tego zdjęcia z r ó ż n y c h o k r e s ó w jej życia. Opracowane w formie 23 f o t o g r a m ó w s t a n o w i ł y jak gdyby k r ó t k i r e p o r t a ż fotograficzny o malarce », k t ó r y wzbogacony został kilkunastoma obrazami r e j e s t r u j ą ­ cymi zdarzenia, j a k i c h na przeslrzeni lat d o ś w i a d c z a ł a . Fotogramy zestawiono w k i l k a grup b i o r ą c pod u w a g ę miejsca, w j a k i c h Maria W n ę k p r z e b y w a ł a w r ó ż n y c h okresach (Olszanka, Nowy Sącz, szpital w K r a k o w i e ) . Sytuacje te w i ą ż ą w całość zdjęcia wykonane w szpita­ lu, w k t ó r y m k i l k a k r o t n i e była leczona. 10 �U. 13. Redaktor „Polskiej Sztuki Ludowej", I s t o t n ą s p r a w ą b y ł a r ó w n i e ż oprawa plastyczna w y ­ stawy, w k t ó r e j j a k założono w i n n a b y ć czytelna oso­ b o w o ś ć t w ó r c z a m a l a r k i . P o n i e w a ż M a r i a W n ę k nie tylko maluje obrazy, ale t a k ż e je opisuje, a pisanie to jest nie mniej w a ż n e n i ż samo malowanie, bo znacz­ nie więcej pragnie p r z e k a z a ć niż w y r a z i ć może p ę d z l e m , dlatego też wszystkie d r u k i t o w a r z y s z ą c e wystawie, a mianowicie plakat, zaproszenie, o k ł a d k a katalogu za­ w i e r a ł y fragmenty jej „życiorysu". Podobny zamysł t o w a r z y s z y ł samej ekspozycji ukazanej na tle t e k s t ó w pisanych przez M a r i ę W n ę k . W sali „ r e p o r t a ż o w e j " , poza ś c i a n a m i w y t a p e t o w a n y m i „ ż y c i o r y s a m i " , w do­ d a t k o w y sposób p o d k r e ś l o n o istotę opisu w twórczości m a l a r k i , u m i e s z c z a j ą c dodatkowo k i l k a f o t o g r a m ó w na s p ł y w a j ą c y c h od sufitu szarfach p o k r y t y c h opisem. W sali drugiej obrazy zawieszone na ś c i a n a c h w y tapetowanych „ ż y c i o r y s a m i " , m i a ł y nieustannie p r z y ­ p o m i n a ć w i d z o w i j a k w a ż n y iest z w i ą z e k tego co M a r i a W n ę k maluje z jej przekonaniami r e l i g i j n y m i . Ponie­ waż tekstem pisanym na rewersach o b r a z ó w malarka nadaje r ó ż n e formy, przeto na jednej ze ścian poka­ w y m . 30 X 20 cm, 1974 т. zano k i l k a o b r a z ó w od strony r e w e r s ó w . Pisane na ca­ łej szerokości b ą d ź długości obrazu, niekiedy zakompo­ nowane w kolumnach i dodatkowo obrysowane piono­ w y m i kreskami teksty s t a n o w i ł y r ó w n i e ż swego rodzaju kompozycje. Wszystkie obrazy umieszczono za szkłem, a k i l k a ­ n a ś c i e spośród nich zawieszono w przestrzeni, d a j ą c t y m samym możliwość r ó w n o c z e s n e g o o g l ą d a n i a i od­ czytywania „życiorysów". O k o n i e c z n o ś c i takiego w ł a ś ­ nie sposobu eksponowania prac wspomina sama ma­ l a r k a w j e d n y m ze swoich z a p i s ó w : „Wsadzić m i ę d z y szyby, aby z jednej strony czytać, a z drugiej o g l ą d a ć " . Zapewne r ó ż n e b y ł y refleksje z w i e d z a j ą c y c h k r a ­ k o w s k ą w y s t a w ę , ale jednego m o g l i ś m y b y ć p e w n i — że chwila zadumy nad losem samotnego i opuszczonego przez wszystkich człowieka t o w a r z y s z y ć będzie k a ż d e ­ mu k t o o b e j r z a ł tę e k s p o z y c j ę . PRZYPISY Obrazy M a r i i W n ę k są w posiadaniu przede wszystkim trzech k o l e k c j o n e r ó w : B. Nawrockiego (ok. 180 prac) i L . Z i m m e r e r a (ponad 60) z Warszawy oraz 1 23T I �238 �I I . 16. Pochód 1 Majowy z muzykantami, L . Macaka (23 prace) z K r a k o w a . Od k i l k u do k i l k u ­ nastu jej o b r a z ó w stanowi w ł a s n o ś ć : Specjalistycznego Psychiatrycznego Z e s p o ł u Opieki Zdrowotnej w K r a k o w i e - K o b i e r z y n i e , gdzie b y ł a 4-krotnie leczona; Domu K u l t u r y Kolejarza w N o w y m Sączu, z k t ó r y m przez wiele lat w s p ó ł p r a c o w a ł a oraz Plebanii kościoła r z y m ­ sko-katolickiego w Paszynie (woj. n o w o s ą d e c k i e ) , gdzie gromadzone są od lat w y t w o r y sztuki ludowej. N i e ­ liczne obrazy M a r i i W n ę k w z b o g a c i ł y też m.in. zbiory prywatne M . Surego, A . Stroriskiej i dr Loevensteina. Niezaprzeczalnym dowodem na to, iż obrazy M a r i i W n ę k znalazły się poza granicami k r a j u , jest list, j a k i n a d s z e d ł ze Szwecji do Muzeum O k r ę g o w e g o w No­ w y m Sączu od A . A l t m e j d a z L u n d . P r o s i ł on o na­ d e s ł a n i e noty biograficznej m a l a r k i , bowiem, j a k i n ­ formuje, posiada z n a c z n ą ilość o b r a z ó w jej autorstwa i zamierza w n a j b l i ż s z y m czasie p r z y g o t o w a ć w y s t a w ę . Szczegółowej informacji o wystawach, na jakich eksponowane były obrazy M a r i i W n ę k dostarcza ka­ talog: Maria Wnęk, czlon,ek zespołu plastyCiznegj DKK, Malarstwo. D o m K u l t u r y Kolejarza w N o w y m Sączu, 1976 wydany z okazji i n d y w i d u a l n e j wystawy m a l a r k i . Wielokrotnie obrazy j.e j eksponowane były z a r ó w n o w k r a j u (m.in, w K r a k o w i e , N o w y m Sączu, Rzeszowie, 2 w y m . 100 X 70 cm Szczecinie, Warszawie, W r o c ł a w i u ) , jak i poza g r a n i ­ cami (Berlin, Monachium, P a r y ż , Zagrzeb). O uczestnictwie M a r i i W n ę k w konkursach i w y ­ stawach zob. „Pol. Szt. L u d . " (Kronika) z lat 1970, 1973, 1974 i 1976. A. Jackowski, Obrazy na płótnie i papierze. Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza, „Pol. Szt. Lud.", R. X X X I , 1977 nr 4, s. 209; t e n ż e , Miejsce i rola plastyki amatorskiej w naszej kulturze współ­ czesnej (w:) Plastyka nieprofesjonalna pod red. A. Jac­ kowskiego, Warszawa 1980, s. 51; M . R a i ń s k a , I Bien­ nale współczesnej twórczości ludowej województwa no­ wosądeckiego. Katalog konsursu i wystawy, Nowy Sącz 1981, s. 29; A . S t r o ń s k a , Tyle szczęścia dla szewców, Warszawa 1981, s. 156—183; w z m i a n k i o malarstwie M a r i i W n ę k znaleźć m o ż n a r ó w n i e ż w „ P o l i t y c e " (1970), „ M a g a z y n i e P o l s k i m " (1970) oraz w „Gazecie K r a k o w ­ skiej" (1982). Ostatnim, w m i a r ę p e ł n y m opracowaniem jest katalog E. K r a s i ń s k a , Malarstwo Marii Wnęk, K r a k ó w 1983, k t ó r y w y d a n y został z okazji otwarcia wystawy w M u z e u m Etnograficznym w K r a k o w i e . Maria W n ę k wspomina iż m i a ł a 7-ro r o d z e ń s t w a , ale p r z e ż y ł a tylko ona. Sąsiedzi z Olszanki nie p o t r a f i ą p o w i e d z i e ć ile było dzieci w tej rodzinie: „Rodziły się, 3 4 5 239 �I I . 17. Maria W n ę k przed swym domem rodzinnym w Olszance; i l . 18. M a r i a u m i e r a ł y , kto by tam w i e d z i a ł " i w przewadze t a k i m twierdzeniem k w i t u j ą k a ż d e pytanie. M a r i a W n ę k u k o ń c z y ł a w Olszance 4 klasy szkoły powszechnej, a u z u p e ł n i ł a w y k s z t a ł c e n i e podstawowe w szkole specjalnej dla d o r o s ł y c h w N o w y m S ą c z u w 1969 r. Odeszła z zespołu plastycznego z c h w i l ą rezyg­ nacji E. Harsdorf z kierowania pracami grupy, co zbieg­ ło się z r ó w n o c z e s n y m remontem D K K w N o w y m S ą ­ czu. P ó ź n i e j przez pewien czas „zachodziła" m a l o w a ć do Redakcji ,,Za i Przeciw". 6 7 Fot. J. Wnęk 5 Niestety, nie d o t a r ł a m do d w ó c h a l b u m ó w prze­ kazanych w t y m celu M a r i i W n ę k przez L . Zimmerera, ale w jego p r y w a t n e j korespondencji z m a l a r k ą znaj­ dujemy potwierdzenie, iż podjęła się ona tego zadania. Wszystkie przytoczone fragmenty „życiorysów" podaję w d o s ł o w n y m brzmieniu, z m i e n i a j ą c jedynie i n ­ t e r p u n k c j ę i o r t o g r a f i ę , aby uczynić teksty w pełni zrozumiałymi. A u t o r e m p r o j e k t u ekspozycji wystawy, plakatu, zaproszenia i opracowania graficznego katalogu b y ł Janusz Trzebiatowski. 9 1(1 Kubiena, il. 3—8, 12, 14, 15, 16; B. Nawrocki! il. 2, 17, 18; J . Swiderski, 1, 9- •11, 13 Ob.razy zi zbiorów B.Nawrockiego, il. 4—8, 16, 16 i L Zimmerera, il. 3, 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/669ee015038508d2049c13005fa383c4.jpg 66916174d489feea780fdbca4b07489b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8b37bf09a830e816a5e57b277df2620.jpg 3cee4b22824985eebdbe7742468ea38c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wnętrze łodzi plaskodennej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zawichost (woj. świętokrzyskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; szkutnictwo ; Wisła (rzeka) Description An account of the resource fotografie przedstawiają wnętrze łodzi płaskodennej z przodu i od tyłu (1,2). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.30.XI_F.4.14.3_01 PAE_FNK_31.30.XI_F.4.14.6_01 łodź płaskodenna okolice Sandomierza rzeka szkutnictwo transport wodny Wisła Wisła (rzeka) wnętrze łodzi Zawichost https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/369d0b6505be447390105595a7b0dff7.jpg 5cc7bbfc16e582680f064a5ea74b6ec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wnętrze spichrza / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Leluchów (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; spichrz ; konstrukcja slegowa ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia wnętrze spichrza o slegowej konstrukcji dachu (widać konstrukcję ścian) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_28.38.XIII_G.4.16.4_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach dach slegowy konstrukcja dachu konstrukcja slegowa Leluchów okolice Muszyny ściana z drewna slegi spichrz wnętrze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60e26175767426dcf647e061b6246b91.jpg 43b4239f4343c05f5dd7ec8801d6745a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wnętrze spichrza / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; spichrz ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia wnętrze spichrza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.15.3_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa Podlasie spichrz Wyrzyki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dac828cca0179ab95853e6818f673ac4.jpg 76b49cff1e295e5c0341e9b18f8d4172 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wnętrze stodoły / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budynek gospodarczy ; stodoła ; ciesielstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia wnętrze stodoły ( budynku gospodarczego) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.5.6_01 budynek gospodarczy ciesielstwo Kowalewo okolice Kościana stodoła Wielkopolska wnętrze stodoły https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e87c832d645d79a5d5d36fbdb44bbce3.jpg ee8d7b9389696785926c0d23c43289be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wnętrze szałasu pasterskiego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [dawna hala Stara Robota] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia wnętrze szałasu pasterskiego (część mieszkalno-gospodarcza). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_B.5.8.1_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny dawna hala Stara Robota Dolina Starobociańska szałas pasterski wnętrze szałasu pasterskiego https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02e04355dbb86e7eebeb22e09e873efa.jpg 8626398da5e82970dfe47d1789e6eb7a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0fd16b76b8ae46531321c40d4b81718.jpg 51310835fb3ca3e585167bbf1be8eb91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wnętrze szałasu pasterskiego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają wnętrze szałasu - płonącą watrę na trzonie umieszczonym w wgłębieniu. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.18.6_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Starobociańska Podhale Rówień za Wodą szałas pasterski watra wnętrze szałasu pasterskiego https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac3528aa3e53fd6b55b1af9df34b7964.jpg 9a2243400462d79bf38b7596ef84cefb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wnętrze ziemianki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia wnętrze piwnicy ziemiankowej przykrytej dachem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.15.5_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa piwnica wnętrze piwnicy Wyrzyki ziemianka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e0a17bf19a19176fa5b96f543953388.pdf e3c86cd8e0375de2b8dc7e383d7d7c0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1586 Title A name given to the resource Wobec "inności" - Europejczycy i Indianie / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.51-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A G D A L E N A KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA* Konin WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE Ludzie boją się władców, władcy boją się obcych diabłów, obce diabły boją się ludzi. (powiedzenie przypisywane dynastii Quing) Proces kontaktu kulturowego nie jest „bezosobowym" „kontaktem kultur", lecz spotkaniem żywych ludzi, którzy w swych działaniach kierują się różnego rodzaju motywacjami i przesłankami. Przeświadczenie o tym, kim jest inny, stosu­ nek do niego p o p r z e d z a j ą c y „poznanie" go, ma bardzo istotne znaczenie dla przebiegu spotkania „różnych światów", jakimi są kultura izolowanej społecz­ ności indiańskiej i zaawansowanej technologicznie społeczności Zachodu. Takie spotkania, rozpoczynające proces kontaktu kulturowego, wciąż mają miejsce w Amazonii. Stosunek do innego jest w tym procesie tłem, jednakże tłem determinującym jego przebieg. Zadaniem niniejszego artykułu jest wska­ zanie na przesłanki kierujące postępowaniem zachodnich społeczności, a także tych, które wyrosły na wartościach Zachodu, w ich kontaktach z innym i na źródła przyjmowanych postaw kształtujących się od czasów Wielkich Odkryć, kiedy to Europa rozpoczęła projekt podporządkowania sobie świata. W Ama­ zonii to przedstawiciele społeczeństw narodowych są zwykle stroną aktywną, inicjującą nawiązanie kontaktu i skutecznie kontrolującą jego przebieg, jednak, oczywiście, istotna jest również postawa przyjmowana przez drugą stronę. Chcia­ łabym więc również przedstawić wyobrażenia dotyczące obcego i innego w wybranych kulturach amazońskich. W przypadku grup indiańskich, o których będę pisać, w procesie akulturacji następuje „przyciąganie" przez innego (kul­ turę dominującą) całych społeczności, które tym samym oddalają się od po­ zostających bez kontaktu ze społeczeństwem narodowym współplemieńców. Te - żyjące w izolacji grupy - stają się dla Indian, mówiących tym samym językiem, innym ze wszystkimi wynikającymi z tego konsekwencjami. Swego rodzaju łącznikiem i narzędziem, które może nam pozwolić zinter­ pretować odmienne postawy wobec obcości i zrozumieć procesy zachodzące * Artykuł ten jest częścią pracy doktorskiej pt. „Proces kontaktu a przetrwanie kultur indiań­ skich w Amazonii", przygotowywanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Janusza Muchy. �52 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA podczas kontaktu kulturowego jest antropologia. Z drugiej strony, jest ona także efektem rozwoju właśnie specyficznie europejskiej postawy wobec innego. Antropologiczne badanie kontaktu jest oczywiście uwarunkowane kulturowo i zależne m.in. od stosunku badacza do innego. Działanie naukowe jest procesem zwrotnym - interpretacja ogłoszona przez badacza wpływa na dalszy przebieg procesów zmiany kulturowej. O tym również będzie traktował ten artykuł. Publikacje dotyczące problematyki innego, czy też obcego są bardzo liczne (zarówno w literaturze obcojęzycznej, jak i polskiej) i w tekście stawiającym sobie za cel przedstawienie wybranych postaw wobec innego nie sposób byłoby ich rzetelnie przypomnieć. Chciałabym jednak - oprócz prac, do których będę odwoływać się w dalszej części artykułu - przywołać tutaj znany szkic o obcym Georga Simmla. Potrzebne wydaje mi się bowiem dokonanie rozróżnienia pomiędzy innym, o którym piszę, a obcym, którego definicja odpowiadałaby kategorii wyróżnionej przez niemieckiego socjologa. Dla Simmla obcy oznaczał członka grupy różniącego się od niej w sposób znaczący, np. obcokrajowca. Mnie zaś interesuje taka wersja „obcości", w której inny nie został (jeszcze) członkiem grupy, a o której Simmel pisze: „Z drugiej strony, istnieje pewien rodzaj «obcości», który z góry wyklucza właśnie wspólnotę na gruncie tego, co ogólne, co łączy różne kategorie. Typowym jej przykładem jest stosunek Greków do barbarzyńców oraz wszystkie te przypadki, kiedy odmawia się innym właśnie tych ogólnych właściwości, które uważa się za specyficznie ludzkie. Wówczas jednak określenie «obcy» pozbawione jest wszelkiego znaczenia pozytywnego, stosunek do innych polega właśnie na braku stosunku, obcy nie jest tu zatem członkiem grupy - taka sytuacja wykracza zaś poza przedmiot naszych rozważań" (Simmel 1975, s. 510-511). W dalszej części pracy będę posługiwać się terminem inny dla określenia interesującej mnie kategorii obcości, którą przyjęłam za przedmiot roz­ ważań zakładając, iż stosunek do innego nie jest jedynie „brakiem stosunku". INNY- RÓŻNE ŚWIATY Pojęcie „kontakt kulturowy" implikuje spotkanie z innym. Z kimś, z kim nie możemy/nie chcemy się utożsamiać. Determinanty tej odmienności mogą być różnie określane (postrzegane) w obrębie tej samej kultury, a nawet w obrębie jednej jej dziedziny, np. nauki. I tak antropologia może w różnicach kulturowych widzieć granice nie do pokonania lub - w zależności od przyjętej teorii - uzna­ wać je za stosunkowo proste do rozszyfrowania wersje tego samego systemu myślenia. Bez względu na to, jak bardzo (lub jak niewiele) wyodrębnione różnice dzielą nas od innego, można powiedzieć, iż inność rozpoczyna się od każdego, kto nie jest mną i wynika zapewne z egocentrycznego nastawienia każdego człowieka. Rozchodzi się ono jak kręgi na wodzie - im dalej od centrum, tym słabiej obejmuje daną wspólnotę (rodzinę, klan, naród). Co więcej, obszar, którego kręgi nie obejmują może być uznany za zamieszkały przez istoty, które różnią się od nas stopniem człowieczeństwa. Wydawać by się mogło, iż tego typu �53 WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE podział na my - ludzie i oni - nie-ludzie był typowy dla kultur tradycyjnych, a dziś można go spotkać jedynie wśród tych ludów, które nie mają kontaktu z kulturami narodowymi lub mają go od niedawna. W sprzeczności z takim wyobrażeniem stoją jednak fakty. Przykładem może być zdziwienie, jakie wyra­ ziło w roku 1989 kilku brazylijskich osadników, gdy odkryli, iż zabici przez nich Indianie Korubo są takimi samymi ludźmi jak i oni (Humań Rights... 1992, s. 63). Pisząc o inności stojącej za wszelkim kontaktem kulturowym, a szczególnie za „pierwszym kontaktem", za spotkaniem z tymi Indianami, którzy dla nas są „izolowaną grupą", a dla których my jesteśmy nieznanymi istotami, nie-ludźmi, kanibalami, etc, chciałabym zwrócić uwagę na wspólne źródła postaw wobec innego wyrosłych na gruncie kultury europejskiej, a także - na podstawie relacji antropologów - spróbować opisać analogiczne postawy w wybranych kulturach indiańskich. Niezwykle trudno byłoby opracować szczegółową typologię postaw wobec innego w kulturze, czy raczej kulturach europejskich i w tych, które rozwi­ nęły się i rozwijają się pod wpływem „świata Zachodniego". Odmienny będzie stosunek do obcej kultury reprezentowany przez antropologa, przez osadnika, żołnierza, przedsiębiorcę, turystę. Inaczej - w zależności np. od Kościoła, którego jest członkiem - będzie do obcego odnosił się misjonarz. A każdy z tych ludzi, uczestnicząc w procesie kontaktu kulturowego, może mieć istotny wpływ na losy niewielkich grup indiańskich, z którymi nawiązano kontakt lub które dotychczas zdołały go uniknąć. Sądzę jednak, że dla dalszych rozważań na temat losów tychże grup istotne będzie wskazanie na pewne ogólne aspekty europejskiego myślenia 0 innym, które stanowi część generalnie akceptowanych na Zachodzie (przy­ najmniej oficjalnie) wartości, a także na te, które akceptowane - oficjalnie - nie są. INNY W OCZACH EUROPEJCZYKA Doszukując się źródeł dzisiejszych postaw i wartości Europejczyków warto cofnąć się aż do czasów konkwisty, kiedy to Europa zetknęła się z innością, której istnienia nie przewidywała i wobec której musiała zająć określoną postawę 1 kiedy to prowadzono dyskusje, mające rozstrzygnąć, czy inni - barbarzyńscy Indianie - są prawdziwymi ludźmi, czy też nimi nie są. Dokonane wówczas roz­ strzygnięcia w istotny sposób wpłynęły na kształtowanie się europejskiej myśli społecznej. Poza tym: „To właśnie przed 500 laty - pisze Michał Chmara w przedmowie do Roku 501 Noama Chomsky'ego - położone zostały podwaliny współczesnego światowego systemu kapitalistycznego z jego podziałem na spo­ łeczeństwa rdzenia - centrum oraz peryferii" (Chmara 1999 s. I I ) . Według Tzvetana Todorova - którego szczególnie zainteresował okres pod­ boju Nowego Świata właśnie w kontekście stosunku do odmiennej kultury 1 1 Nacisk na fakt, iż to właśnie w X V I w., wraz z powstaniem rynku światowego, rozpo­ częły się zasadnicze zmiany w dynamice rozwojowej poszczególnych krajów, kładą - oprócz Chomsky'ego i Chmary - m. in. badacze z kręgu skupionego wokół amerykańskiego socjologa Immanuela Wallersteina i jego „teorii systemu światowego" (world-system theory). �54 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA - rozważania problematyki inności mogą skupiać się wokół przynajmniej trzech możliwych osi, tworzonych przez: 1. Sądy wartościujące (plan aksjologiczny - inny jest dobry lub nie, szanuję go lub nie); 2. Zbliżanie się lub oddalanie od innego (plan prakseologiczny - upodab­ niam się i przejmuję wartości innego lub dostosowuję go do siebie, projek­ tuję na niego mój własny obraz albo też pozostaję obojętny); 3. Znajomość tożsamości innego (plan epistemiczny); (Todorov 1996, s. 205). Todorov, który analizował postawę Kolumba wobec Indian, stwierdził, że po­ sługując się tym modelem można opisać ją tylko w kategoriach całkowicie nega­ tywnych - nie kocha, nie zna i nie utożsamia się. Tak samo można by określić postawę wspomnianych brazylijskich osadników. Jednak stwierdzenie, iż nic się pod tym względem nie zmieniło przez 500 lat, nie byłoby słusznym wnioskiem, ponieważ zarówno w XVI-wiecznej kulturze europejskiej, jak i w dzisiejszej latynoskiej, nie można mówić o jednolitości postaw wobec innego. Tak bliskie Kolumbowi kulturowo i historycznie postacie, jak Kortez i obrońca Indian, biskup Chiapas, Bartolome de Las Casas, znacznie się od niego różniły swoimi sądami i stosunkiem do Indian. W sposób oczywisty różniły się także między sobą. „Las Casas zna Indian gorzej niż Kortez i bardziej ich kocha, ale polityka asymilacyjna tych dwóch Hiszpanów jest zbieżna. Poznanie nie oznacza miłości ani na odwrót. Wynikiem żadnego z nich nie jest utożsamienie się z innym, ani żadne z nich nie jest wynikiem owego utożsamienia" (Todorov 1996, s. 205). Można powiedzieć, iż Krzysztof Kolumb był typowym przedstawicielem średniowiecza, nastawionym na interpretowanie przepowiedni i odczytywanie znaków boskiej Opatrzności (za taki uznał m.in. zatopienie swojej karaweli w wigilijny wieczór). Był on człowiekiem głęboko wierzącym i pobożnym - nigdy nie żeglował w niedzielę. Celem jego wypraw oraz kolonizacji Nowego Świata miało być ostateczne zwycięstwo chrześcijaństwa, nie tylko poprzez jego szerzenie wśród tubylców, ale także dzięki odnalezieniu wielkich ilości złota i innych bogactw, które Kolumb zamierzał przeznaczyć na zorganizowanie wy­ prawy krzyżowej i wyzwolenie Jerozolimy. Kolumb znalazł się w Nowym Świecie w bardzo konkretnym celu. Indianie interesowali go o tyle, o ile byli istotni dla realizacji jego zamierzeń i pasowali do jego interpretacji boskich planów. Szczególnie znaczący dla wyobrażenia sobie, jak Kolumb postrzegał innego wydaje się fakt, iż uważał, że napotkani przez niego tubylcy nie potrafią mówić. Mowa, którą słyszał była dla niego tak odmienna, iż odrzucał uznanie jej za język. Wreszcie doszedł do wniosku, iż mowa, jaką posługują się Indianie, to bardzo zdeformowana wymowa jakie­ goś europejskiego języka. „Kolumb wdaje się w zabawne i urojone dialogi, z których najczęściej prowadzony dotyczy Wielkiego Chana, celu jego podróży" (Todorov 1996, s. 38) . 2 2 Szerzej o powiązaniu oceny „innego" z niezrozumiałością jego mowy pisze m.in. Zbigniew Benedyktowicz (2000). �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 55 Jakże odmienną postawę przyjął Kortez, który rozpoczął podbój od poszu­ kania sobie tłumaczy i zdobywania informacji (tamże; Diaz del Castillo 1986). Był on typowym konkwistadorem, przedstawicielem nowoczesnego państwa, wykorzystującym religię dla legitymizacji swoich poczynań, działającym ze świadomością, iż bogactwo może otworzyć mu każde drzwi. Działanie Korteza nastawione było jedynie na skuteczną realizację celu, a nie na wypełnianie prze­ znaczenia. Znał on Indian lepiej niż Kolumb, ale traktował ich znacznie gorzej. Jeśli odkrywca Ameryk traktował Indian przedmiotowo, to dlatego, iż naprawdę uważał, że te „chodzące nago istoty" pozbawione są kultury. Można powiedzieć, iż tubylcy byli dla niego elementem krajobrazu. Kortez natomiast chciał Indian zrozumieć i podporządkować, reprezentując jakże pragmatyczne i zgoła współ­ czesne podejście do sprawy. Postawy pierwszych zdobywców determinowane były w sposób oczywisty przez poglądy panujące w ówczesnej Europie i dominujący na jej obszarze stosunek do innego. Szczególną rolę odgrywa tu Hiszpania, która w 1492 roku pozbywa się „wewnętrznego innego", pokonując Maurów i wypędzając Żydów, a jednocześnie odkrywa „nowego innego" (Parry 1983). Oceniani w tym planie pierwsi odkrywcy i konkwistadorzy przynależą do „starej Europy", której miesz­ kańcy - podobnie jak inne ludy i kultury - uznają innego za istotę od siebie gorszą. Dla hiszpańskich zdobywców - i nie tylko dla nich - Indianie właściwie nie byli istotami ludzkimi: karmiono nimi psy, tłuszcz sporządzony z ich ciał miał leczyć rany, eksploatowano ich bez opamiętania (Las Casas 1988). Drugi plan dotyczyłby sposobów komunikowania się ze światem i ludźmi. Europej­ czycy stają się pragmatyczni. Cel może uświęcać środki - podbój zajmuje więc szybko miejsce przysługujące uprzednio szerzeniu wiary chrześcijańskiej. Na tej płaszczyźnie konkwistadorzy są już „nowymi Europejczykami". Miejsce, w którym płaszczyzny te się przecięły było źródłem największych nieszczęść dla nowo odkrytych ludów, czy też - uogólniając - dla wszystkich innych podbija­ nych przez Europejczyków i to niekoniecznie w czasach konkwisty. Lecz Europa to nie tylko kontynent, który starał się - z sukcesem - zdomi­ nować i podbić innych. To także obszar, na którym głoszone są idee tolerancji i braterstwa, miłości bliźniego. Symbolem takiej postawy z czasów konkwisty jest biskup Chiapas, Bartolome de Las Casas, który przez kilkadziesiąt lat walczył o poprawę losu Indian i - co istotne dla naszych rozważań - bronił ich inności przeciwko tym, dla których była ona dostatecznym powodem do zniewolenia rdzennych mieszkańców Nowego Świata. Las Casas, antycypując poglądy niektórych relatywistów kulturowych, starał się nawet usprawiedli­ wiać kanibalizm i ofiary z ludzi czynione przez Indian. Uważał, że nie mogą one być powodem do interwencji zbrojnej chrześcijan, ponieważ są dowodem głębokiej religijności tubylców, a ponadto przypominają niektóre wątki zawar­ te w religii chrześcijańskiej (Las Casas 1985, s. 248-250). W dyspucie prze­ prowadzonej w Valladolid w 1550 roku z teologiem i kronikarzem cesarza Karola V, Juanem Ginesem de Sepulvedą, Las Casas przez „pięć dni nieprzer­ wanie" czytał swą „Apologię" broniąc twierdzenia, iż prowadzenie „wojen �56 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA sprawiedliwych" przeciw Indianom, zwanych conquistas, nie jest przedsięwzię­ ciem słusznym (tamże). Kortez i Las Casas mogą reprezentować - obecne również współcześnie - ste­ reotypowe postacie zachodniej kultury: zdobywcy oraz misjonarza (dla porówna­ nia różnych postaw współczesnych misjonarzy zob. np. Krysińska-Kałużna 2000). Z drugiej strony Sepúlveda, dla którego zbawienie jednego „dzikiego" jest uspra­ wiedliwieniem dla zabicia wielu z nich (Sepúlveda 1986, s. 210) - i jego poglądy na innych, to postawa także niezbyt odległa od tej, jaką zajmowali niektórzy XX-wieczni misjonarze - fundamentaliści (Lewis 1988). Zdaniem Leszka Kołakowskiego, konkwistadorzy byli może ostatnimi praw­ dziwymi Europejczykami, którzy „brali na serio swoją chrześcijańską i łacińską cywilizację i z tej właśnie racji nie mieli żadnych powodów, aby ochraniać przed zniszczeniem pogańskie bożki, czy też odnosić się z estetycznym dystansem albo z ciekawością muzeologów do obiektów, które nosiły inny, a więc wrogi sens reli­ gijny" (Kołakowski 1990, s. 11). Jeśli jednak przyjąć - również za Kołakowskim (tamże; Flis 1994) - iż cechą immanentną kultury europejskiej i jej siłą, jak pisze Ryszard Kapuściński (2001), była także (i jest) jej zdolność do samokrytyki, a co za tym idzie otwartość na obce wpływy i idee, to okaże się, iż spektrum postaw „typowego Europejczyka" wobec innego jest już od dawna bardzo szerokie. Sym­ bolicznymi przykładami takich różnorodnych postaw mogą być trzej niezwykli bohaterowie, którzy znaleźli się w Nowym Świecie w pierwszej połowie X V I w. Pierwszym z nich jest Gonzalo Guerrero, który po rozbiciu statku u wybrzeży Jukatanu w 1511 roku został wzięty do niewoli, nauczył się miejscowego języka, został ekspertem i doradcą Indian w sprawach wojny, sposobów walki i budowy umocnień. Ożeniony z Indianką wyższego stanu, z którą miał dzieci, nigdy nie próbował uciec, a wprost przeciwnie, odmówił przyłączenia się do wojsk Korteza, kiedy te wylądowały u wybrzeży Jukatanu. „On to przed niespełna rokiem [...] namówił Indian, aby nas zaatakowali, sam nawet był tam razem z kacykiem owej wielkiej wsi" (Diaz del Castillo 1986, s. 47). Jego postawa kojarzyć może się z bohaterem Gawędziarza Mario Vargasa Llosy (Vargas Llosa 1998) i być symbolem poszukiwań tych Europejczyków, którym odpowiedzi dawane przez własną kulturę nie wystarczają i bardziej cenią te, które udzielane są przez inne ludy. Choć Guerrero zapewne nie wyruszył do Nowego Świata z myślą o tym, by zostać Indianinem, to ostatecznie - gdy poznał innego - w pełni się z obcą kulturą zidentyfikował, walcząc prawdopodobnie na czele indiańskich jednostek przeciwko konkwistadorom. Niezwykłe były też losy Álvara Núñeza Cabeza de Vaca. W 1528 roku wylądował on jako skarbnik królewski w dzisiejszej zatoce Tampa. Jego marsz w głąb lądu zamienił się wkrótce w ośmioletnią tułaczkę po przedwczesnym od­ płynięciu flotylli. Wraz z trzema innymi towarzyszami dostał się do indiańskiej niewoli. Cierpiał z powodu głodu i zimna uciekając od jednej grupy indiańskiej do innej, wreszcie podjął się zawodu hadlarza krążącego pomiędzy plemio­ nami. W pewnym okresie pełnił nawet rolę uzdrowiciela. Wiele lat spędzonych z Indianami z pewnością wpłynęło na jego politykę wobec nich, gdy wreszcie po �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 57 powrocie do Hiszpanii nominowany został gubernatorem Rio de la Plata. Jego łagodny stosunek wobec tubylców sprawił, iż stał się ofiarą buntu podwładnych. Został uwięziony i odesłany do metropolii. Cabeza de Vaca nigdy w pełni nie zidentyfikował się z obcą kulturą. Czytając jego wspomnienia odnosi się wraże­ nie, iż z kulturą chrześcijańską, z którą przez tak długi okres nie miał kontaktu, również nie zawsze się utożsamiał. Z jednej strony chciał pomóc Indianom w utrzymaniu wolności, z drugiej, w swojej relacji z wyprawy na Florydę, pisze: ,Chciałem tu o tym opowiedzieć, bo niezależnie od tego, że wszyscy ludzie są ciekawi, jak polują i jak walczą inni ludzie, gdyby ktoś kiedyś na nich się natknął, będzie powiadomiony o ich zwyczajach i podstępach, które nierzadko w podobnych przypadkach stosują" (Cabeza de Vaca 1988, s. 102). To pragma­ tyczne podejście, które - pomimo całej sympatii dla Indian - uznaje za normalne próby ich podporządkowania Hiszpanom, może odpowiadać wielu bardziej współczesnym postawom: świetnie znającego obcą kulturę antropologa działają­ cego (niekoniecznie świadomie ) w interesie własnego rządu lub tzw. „global­ nych agentów", a nie „badanego" ludu, misjonarza, czy też jakiejkolwiek innej działającej z jakąś „misją" osoby, która mimo wielu lat spędzonych wśród Indian własną kulturę uznaje za bardziej wartościową, a indoktrynację (choć metodami łagodnej perswazji) za naturalną. Ostatnią postacią - modelem, którym chciałabym się posłużyć, jest Geronimo de Aguilar. Wraz z Gonzalo Guerrero przeżył on po rozbiciu się statku u wy­ brzeży Meksyku i został sprzedany w głąb kraju jako niewolnik. Po ośmiu latach udało mu się przyłączyć do wojsk Korteza, gdy ten poszukiwał tłumacza. Jeden z konkwistadorów, Bernal Diaz de Castillo, tak go opisuje: „Z natury był smagły, ogolony jak indiański niewolnik, niósł wiosło na ramieniu, stary chodak miał na nodze, drugi, uczepiony do pasa, okryty był podartą opończą, a jeszcze bardziej podarte spodenki okrywały jego wstyd. W róg opończy zawinięta była książka do nabożeństwa [podkreślenie - M . K.-K.], bardzo stara" (Diaz del Castillo 1986, s. 46). Aguilar został oficjalnym tłumaczem Korteza i oddał mu nieocenione usługi. Był wojownikiem, który wykorzystał swoją wiedzę o innym, by z nim walczyć. Tę postawę reprezentują dziś wszyscy, którzy po nawiązaniu kontaktu z ludnością tubylczą wiedzę, jaką zdobędą na jej temat świadomie wykorzystują przeciwko niej (choć układ sił oczywiście się zmienił i to raczej Indianie niejedno­ krotnie muszą uciekać z niewoli). Przykładów można by szukać wśród biznes­ menów, wojskowych, polityków, pracowników rządowych agend. O ile Guerrero należał, być może, jeszcze do pokolenia „ostatnich prawdziwych Europejczy­ ków", o tyle jego naśladowcy kierują się już tym samym pragmatycznym po­ dejściem, które rosło w siłę wraz ze zwycięstwami Korteza, niekoniecznie już „biorąc na serio swoją chrześcijańską i łacińską cywilizację". Podsumowując, w okresie wielkich odkryć geograficznych Europa przestała być egocentryczna, a stała s i ę - j a k pisze Todorov - allocentryczna. Skupienie na własnej kulturze i jej wartościach, ignorowanie innego, reprezentowane przez Kolumba, zostało zastąpione przez pragmatyzm konkwistadorów, zainteresowa­ nych innością na tyle, na ile wiedza o niej może być użyteczna. Z drugiej strony, ? �58 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA rozwinął się nurt tolerancji reprezentowany przez takie postacie jak Las Casas, czy też jego nauczyciel, Antonio de Montesinos. Problemem uzasadnienia prawa Hiszpanii do Indii zajęły się najtęższe umysły Imperium, a próby sformułowania norm rządzących postępowaniem cywilizowanych państw, zarówno wzajemnie wobec siebie, jak i w stosunku do słabszych ludów, przyczyniły się do powstania studiów prawa międzynarodowego. Choć dysputa w Valladolid (uważana przez niektórych za początek drogi, która doprowadziła społeczną myśl europejską do Deklaracji Praw Człowieka) nie została nigdy oficjalnie rozstrzygnięta - sędziowie nie przedstawili bowiem końcowego sprawozdania - można jednak sądzić, iż przegrał w niej Sepúlveda, który nigdy nie otrzymał zezwolenia na publikację swej pracy, głoszącej słuszność wojen przeciwko Indianom. Odkrycia i podboje zawsze rodzą cierpienie podbijanych ludów i bogactwo silniejszych. W przypadku tej konkretnej konkwisty przyczyniły się też jednak do powstania pewnej nowej myśli w społeczeństwie najeźdźców - refleksji doty­ czącej natury prawa zezwalającego nam na prowadzenie wojny z innymi. Wizja Chrystusa jako supersuwerena, w którego imieniu można zawładnąć poganami i ich ziemią, przestała wystarczać. Stało się tak paradoksalnie właśnie głównie za przyczyną myśli chrześcijańskiej, traktującej każdego człowieka - również innego - jako osobę, a „my", jako zbiór ogarniający cały świat. Zbawiciel bowiem zmarł za wszystkich (de Rougemont 1991). Idee chrześcijańskie doprowadziły do rozwoju poglądów opartych na tolerancji i równości wszystkich - również innych - ludzi wobec Boga, lecz sposób myślenia, który dawał siłę i legitymi­ zację działaniom i metodom konkwistadorów jest w życiu publicznym obecny, tak jak i oni sami (Jacórzyński, Krysińska-Kałużna 2001). Jest to szczególnie widoczne w rejonach świata, gdzie kultura „europejska" zderza się z obcą. Z czasem trójca złożona z uczonego (etnologa), zakonnika i handlarza, reprezen­ tująca interesy kolonii, zepchnęła konkwistadora - żołnierza na drugi plan. INNY W OCZACH INDIANINA Posługując się interpretacjami antropologicznymi, chciałabym teraz przed­ stawić konkretne rekonstrukcje tego, w jaki sposób innych, czyli nie-Indian, a w szczególności przedstawicieli zachodniej cywilizacji, postrzega druga strona uczestnicząca w procesie kontaktu - Indianie. Słowo „Indianin" określa tubylczego mieszkańca Ameryk, który może być członkiem jednej z setek odmiennych kultur. O ile więc pisząc o innym w oczach Europejczyka można spróbować odnaleźć wspólne źródła i wspólne cechy po­ staw ludzi Zachodu, o tyle pisząc o Indianach konieczne jest sprecyzowanie, o jakiej grupie (kulturze) jest mowa. Chciałabym przedstawić koncepcje innego obecne w dwóch kulturach amazońskich - Cashinahua i Huaorani. Obydwa ludy zaczęły wchodzić w stałe kontakty ze światem nie-indiańskim w drugiej połowie X X wieku i istotna (jak można sądzić) część atrybutów przypisywanych innemu w okresie poprzedzającym kontakt wciąż funkcjonuje w ich kulturach. �WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE 59 Dla przedstawienia stosunku do innego u Cashinahua i Huaorani posłużę się rekonstrukcjami antropologicznymi dokonanymi przede wszystkim przez Barbarę Keifenheim (Keifenheim 1997) oraz Laurę Rival (Rival 1996). Cashinahua zamieszkują strefę przygraniczną Peru i Brazylii. Huaorani miesz­ kają we wschodnim Ekwadorze. Obydwie grupy zostały zepchnięte na obszary marginalne i żyły w izolacji do połowy X X w. (Pierwsze pokojowe kontakty z nie-Indianami Huaorani mieli w roku 1956, a Cashinahua w 1947, a praktycz­ nie rozpoczęły się one w 1955 roku, gdy po epidemii ospy przeżyła już tylko 1/5 dorosłej populacji.) W przypadku obydwóch ludów niewielkie ich grupy wciąż żyją w izolacji, unikając kontaktu ze światem zewnętrznym. Cashinahua należą do rodziny językowej pano, liczą ok. 3,5 tysiąca osób i zamieszkują górny bieg rzeki Purus oraz jej dopływy. Część grupy zamieszkująca Peru nie miała wielu kontaktów z narodowym społeczeństwem metyskim. Wyeksponowani na obce wpływy byli raczej Cashinahua z Brazylii. U grupy peru­ wiańskiej, w której przebywała Barbara Keifenheim, decydujący okres kontaktów ze światem zewnętrznym rozpoczął się w 1955 roku od przybycia misjonarzy z Letniego Instytutu Lingwistycznego (SIL) - niedenominacyjnej organizacji pro­ testanckiej o charakterze misyjnym. W jednej ze wsi zbudowano wówczas pas startowy, stację sanitarną i założono szkołę dwujęzyczną. Misjonarze pośredniczy­ li również w handlu, ograniczając monopol miejscowych handlarzy, ale i kontakty Indian ze światem zewnętrznym, których zresztą Cashinahua sami konsekwentnie unikali. Udawało im się to do lat 80., kiedy wprowadzono państwowy system szkol­ nictwa i na obszary zamieszkałe przez Cashinahua przybyło wielu metysów. W kulturze Cashinahua istnieje, według Keifenheim, model strukturalny, obej­ mujący zarówno sfery duchowości, relacji społecznych, jak i spraw material­ nych. Model ten zakłada istnienie trzech obszarów: jeden odnosi się do „ja", drugi do „innego" i trzeci do „strefy pośredniej". „Inni" to dla Cashinahua m.in. duchy zmarłych, Inkowie i - ich następcy - biali. Zarówno Inkowie, jak i biali, uważani są przez Cashinahua za „właścicieli metalu". Należy unikać kontaktów z jednymi i z drugimi. Zbliżyć się do nich można jedynie za pomocą strefy po­ średniej, a tę stanowią wszyscy pozostali Indianie mówiący językami pano. Strefa pośrednia spełniała bardzo ważną rolę umożliwiając zaopatrywanie się w meta­ lowe narzędzia, niegdyś poprzez napady na grupy pozostające w bezpośrednim kontakcie ze społeczeństwem narodowym, na przykład na Marinahua, a później - poprzez wymianę. Wszystkie grupy należące do sfery pośredniej i umożliwia­ jące Cashinahua dostęp do atrybutów innego nazywane są przez nich Yaminahua, co dosłownie oznacza: „ludzie - siekiery z metalu". Jeden z Indian Cashinahua zetknął się w 1994 roku z izolowaną grupą swoich pobratymców . To pierwsze spotkanie zakończyło się wzajemnym ostrzeliwa­ niem. W dwa lata później członkowie tej izolowanej grupy rozbili obóz w pobliżu 3 3 Według różnych źródeł, izolowana grupa, o której Cashinahua sądzą, że to ich dalecy krew­ ni, może być jakąś inną grupą mówiącą także językiem pano. Przede wszystkim wymienia się Amahuaca lub Maxonahua (Cujarenos). Niektórzy sądzą, że są to Mashco-Piro. �60 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA jednej ze wsi i łupili okolicę. Cashinahua stanęli wówczas przed problemem okre­ ślenia kim są ci ludzie i kim w tej sytuacji są oni sami. Obcych uznali za dziki lud i nazwali ich Mashiku. Mashiku byli postrzegani przez Cashinahua jako żyjący przodkowie. O sobie samych natomiast Cashinahua sądzili, iż różnią się od obcych głównie dzięki przedmiotom, które w zasadzie są atrybutem innego. Obawiali się, iż w związku z tym mogą być przez Mashiku brani za białych i zalecali młodzieży chodzenie nago z ciałem pokrytym tradycyjnymi malunkami. Podczas dyskusji nad tym, jak należy postąpić z Mashiku, młodzi byli zdania, by walczyć przeciwko „dzikim" razem z wojskiem i policją, a najstarsi się temu sprzeciwiali. Rozważano, czy należy - postępując tak jak misjonarze - „cywilizo­ wać dzikich" dając im prezenty, czy też raczej pozostawić ich własnej „dzikości". Prowadząc te wszystkie rozważania Cashinahua uświadomili sobie zmiany, jakie dokonały się w ich własnym społeczeństwie i zaczęli zastanawiać się, czy nie przekształcają się w tworzących strefę pośrednią Yaminahua. Barbara Keifenheim uważa, iż koncepcja strefy pośredniej w kulturze Cashinahua ozna­ cza w praktyce dążenie do oddzielenia innego od jego atrybutów. Świat zewnętrz­ ny może więc wnikać w sferę wewnętrzną poprzez przepływ przedmiotów. Gdy pojawili się Mashiku, przedmioty białych zaczęły przepływać do nich za pośrednictwem pozostałych Cashinahua, których Mashiku po prostu okradali (tak jak to wcześniej czynili Cashinahua z innymi Pano). Ostatecznie Cashinahua zdecydowali się sami spacyfikować Mashiku. Roz­ ważali dwie koncepcje: Pierwsza z nich zakładała, że „dzicy przodkowie" zosta­ ną „przysposobieni" do bycia szwagrami, a druga - niewolnikami. W pierwszym przypadku Mashiku mieli zostać włączeni do systemu zawierania małżeństw jako strona dostarczająca żony. Choć pomysł ten nie zakładał równorzędnego partner­ stwa, był jednak niezwykły, jako że Cashinahua kultywują endogamię lokalną, w której śluby z osobami z innych osad są źle widziane, a jak pisze Andre Marcel d'Ans, „w kwestiach rodzinnych można powiedzieć, iż ideologia Cashinahua sytuuje się na antypodach indywidualizmu" (d'Ans 1975 s. 28). Nowe więzi pokrewieństwa udostępniłyby jednak nowe terytoria, umożliwiły lepszą obronę przed Peruwiańczykami i świętowanie zapomnianych rytuałów. Część społecz­ ności opowiadała się jednakże za zbliżeniem ze społeczeństwem narodowym i uważała, iż „prymitywni dzicy" powinni zostać ucywilizowani. Ich koncepcja zakładała, że Mashiku będą produkować, a Cashinahua zajmą się resztą. W tym drugim przypadku związki małżeńskie nie wchodziły w rachubę. Brano nato­ miast pod uwagę zbrojną pacyfikację Mashiku. W obydwóch koncepcjach koszty pacyfikacji ponosiliby właśnie ci drudzy. W tej niezwykłej autorefleksji Cashinahua, dotyczącej ich zmieniającej się pozycji wobec innego w stworzonym przez ich kulturę modelu, wyraża się posta­ wa dwóch grup, które odmiennie reagują na procesy akulturacyjne. Jedna z grup zbliża się mentalnie do innego, jakim jest biały - „władca metalu". Prawdziwym innym stają się żyjący w izolacji i „dzikości" współplemieńcy. Dla drugiej grupy - a są to głównie ludzie starsi - innym jest wciąż biały człowiek, natomiast Mashiku są na tyle bliscy, iż mogliby zostać krewnymi. �61 WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE Z wyobrażeniem innego reprezentowanym przez Cashinahua chciałabym po­ równać - j e ś l i czynienie porównań jest tu w ogóle zasadne - koncepcje i posta­ wy wobec innego zajmowane przez Indian Huaorani. Obydwu grupom, które uciekały przed obcymi niosącymi choroby i niewolnictwo (szczególnie w czasie boomu kauczukowego trwającego od ok. 1860 do 1915 roku) na niedostępne obszary, stosunkowo długo udało się uniknąć kontaktu ze społeczeństwem naro­ dowym. Poza tym - jak już wspominałam - część Huorani także żyje nadal w izolacji, a ich wzorzec kulturowy zakładał endogamię lokalną, podobnie jak miało to miejsce u Cashinahua. Pokryte lasem deszczowym obszary zamieszkałe przez Huaorani we wschod­ nim Ekwadorze obejmowały jeszcze na początku lat 1960. ok. 20000 ha. India­ nom Huaorani, mówiącym językiem izolowanym i liczącym obecnie ok. 1200 osób, długo udawało się bronić swojej niezależności. Jedną z przyczyn tego „zatwardziałego izolacjonizmu", bronionego bezwzględnie z pomocą włóczni, było z pewnością przekonanie, iż wszyscy nie-Huaorani (nie tylko Indianie Keczua, czy biali osadnicy, lecz także ich dawni sąsiedzi, Indianie Zaparo ) są kanibalami o antropomorficznych cechach (cohuori) polującymi i pożerającymi ludzi z ich plemienia. W przeciwieństwie do nich Huaorani napadali tylko dla obrony oraz w celu pozyskania maczet i siekier. Uważali się za prawdziwych ludzi, ponieważ: po pierwsze, polują i zjadają zwierzęta nadrzewne, a po drugie, nie jedzą innych ludzi, kanibali, ani też niebezpiecznych zwierząt, które zabiją. Huaorani przez dziesięciolecia byli w stanie permanentnej wojny - nie tylko z cohuori, lecz także pomiędzy sobą, a więc pomiędzy wrogimi grupami zwanymi huarani. Huarani był każdy, z kim więzi pokrewieństwa były zagubione i nie można było odnaleźć wspólnego przodka: „Jesteś moim najgorszym wrogiem. Nie jesteś moją rodziną, nie jesteś taki sam jak ja. Musisz umrzeć" - mówią słowa starej wojennej pieśni Huao (Rival 1996, s. 54). Wszyscy, którzy nie nale­ żeli do grupy wspólnotowej polującej na tym samym terenie i składającej się z 2-3 chat komunalnych byli obcy (choć nie w takim samym stopniu, jak cohuori, którzy byli obcymi nie-Huaorani ) i należało ich wyeliminować. Akt zabicia obcych definiował, według Laury Rival, ko-rezydencję i pokrewieństwo, odtwa­ rzając związki pomiędzy ofiarami (ci, którzy przeżyli zobowiązani byli dokonać zemsty) oraz pomiędzy atakującymi. Huaorani wierzyli, iż zmarli odchodzą za rzekę Napo, by tam kontynuować życie będące lustrzanym odbiciem życia wiedzionego po drugiej stronie rzeki, łącznie z ponownym umieraniem. Można 4 4 Norman E. Whitten, w artykule „La Amazonia actual en la base de los Andes: una confluen­ cia étnica en la perspectiva ecológica, social e ideológica", zamieszczonym w opublikowanej przez ekwadorskie wydawnictwo Abya-Yala książce Amazonia ecuatoriana, podaje na str. 36: „Aktualna liczba mieszkańców Orientu, którzy mówią językiem zaparo, jest trudna do określenia. Mówi się, że nie ma ich więcej niż siedmiu, lecz ja jestem pewien, że liczba ta jest znaczniejsza. Jednakże większość lub wszyscy są dwujęzyczni posługując się quichua z Orientu, huaorani lub achuar". W październiku 2001 roku odnaleziono ok. 200-osobową grupę Indian Zaparo, którym udało się przetrwać żyjąc w izolacji. Informacje o aktualnej kulturze Zaparo można znaleźć w Internecie pod adresem: http://abyayala.nativeweb.org/ecuador/zaparo/zaparal.php. �62 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA Rye. 1. Menieua wyrusza na polowanie (Huaorani), Cononaco, 1991 Fot. M . Krysińska-Kałużna by więc powiedzieć, iż umarli byli traktowani jako „żywi gdzie indziej", a powra­ cające duchy nie były mile widziane (one też są kanibalami: przychodzą wyssać krew i zjeść swe ofiary). Jako martwy traktowany był też każdy, kto opuszczał terytorium wspólnoty. W kulturze Huao, w której małżeństwa były uxorilokalne, gdy brakowało żon we wspólnocie, zdarzały się małżeństwa z odległymi grupa­ mi. Ci, którzy odeszli, stawali się obcy, a powracając powinni się spodziewać, iż mogą zostać zabici. Nieobecność i jej ekstremalna forma - śmierć - były więc także elementami tworzącymi innego. Inny był zawsze związany z agresją fizyczną, z potencjalnym niebezpieczeństwem wynikającym z relacji z istotami spoza chaty komunalnej: huarani, cohuori, duchami i zwierzętami. Koncepcja Huaorani, dzieląca świat na „nas, prawdziwych ludzi", i innych - „kanibali", należy z całą pewnością do tego obrazu świata, który systematycz­ nie ulega zmianie. Jednak Laura Rival, która prowadziła badania wśród Huaorani na początku lat 90., pisze: „Młodzi wciąż mają się na baczności przed cohuori, a w szczególności przed niektórymi z nich. Nie przejmują się tak bardzo Indianami Quichua, którzy tworzą teraz część ich świata, lecz europejskimi dyrektorami kompani naftowych. W czasie, gdy realizowałam pracę w terenie krążyły plotki, �WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE 63 że europejscy inżynierowie schwytali i zamordowali kilkoro młodych Huaorani, po czym wysłali ich mięso na inny kontynent, do przerobienia na konserwy dla domowych ulubieńców" (Rival 1996, s. 72). Niektórzy starcy twierdzą, że dziś jest po prostu zbyt wielu cohuori - nie da się wszystkich zabić, więc lepiej żyć w pokoju. Można więc przyjąć, iż tradycyjne widzenie innego w kulturze Huao jest wciąż obecne. Ma ono wpływ również na stosunek do współplemieńców, którzy nie są krewnymi (huarani), a szczególnie na stosunek do tych, którzy nadal żyją w izolacji. Takich unikających wszelkiego kontaktu podgrup Huaorani jest prawdopodobnie pięć (Smith 1996). Pozostali obawiają się spotkania z nimi, zawsze bowiem kończy się ono krwawo. Z drugiej strony, „największe niebezpie­ czeństwo dla Taromenga [jedna z izolowanych grup Huaorani - przyp. M.K.-K.] pochodzi ze strony samych Huaorani, szczególnie od Bebe [jeden z lokalnych liderów - przyp. M . K.-K.], który próbował już nawiązania z nimi kontaktu z różnych powodów" (tamże, s. X X V ) . Grupa Bebe starała się przekonać woj­ skowych, by zrzucili bomby na obozowisko Taromenga w 1993 roku. Myślenie o zbrojnej pacyfikacji żyjących w izolacji członków tej samej grupy kulturowej pojawia się więc zarówno wśród Huaorani, jak i Cashinahua. W pierw­ szym przypadku wydaje się to być spowodowane tradycyjnie wrogim stosunkiem do huarani, świeżą wciąż pamięcią o tym, kto i z której grupy był niegdyś sprawcą śmierci krewnych i na kim w związku z tym należałby wywrzeć zemstę. Młodzi Huaorani, podobnie jak młodzi Cashinahua, są pod coraz większym wpływem szkoły i narzucanych przez nią wzorców. Zgodnie z nimi, „dzikich" należy cywili­ zować. Huaorani nie chcą już być Auca - „dzicy", jak nazywali ich sąsiadujący z nimi Quichua. „Dzikimi" nie chcą też być młodzi Cashinahua. „Dzikim" jest kto inny - „żyjący przodkowie" Mashiku u Cashinahua, Taromenga, Taromenane i inne izolowane grupy u Huaorani. Dawny inny - biały, Quichua, Inka, staje się coraz bliższy, staje się wzorcem dla młodzieży szukającej nowych ścieżek zapew­ niających dostęp do dóbr tego coraz bliższego innego, posiadacza metalu. Wojna, która kiedyś mogła zastąpić handel nie ma już racji bytu. W tej sytuacji można zakładać, że dla żyjących w izolacji Huaorani i Cashinahua innymi są zarówno biali pracownicy firm wydobywających surowce, metyscy osad­ nicy, Quichua, jak i żyjący w kontakcie z tym obcym światem pozostali Huaorani i Cashinahua. Czy w sytuacji, która wymusiłaby na izolowanych grupach kontakt ze społeczeństwem narodowym mogliby oni liczyć na pomoc funkcjonujących już od jakiegoś czasu w tym systemie i społeczeństwie współplemieńców? Z powyżej przedstawionych postaw wynikałoby, iż pomoc taka nie byłaby sama przez się oczywista, a w każdym bądź razie, nie bezinteresowna. Tak, czy inaczej - jak mówi Keifenheim - „to Mashiku ponoszą koszty pacyfikacji". Nie wszyscy Huaorani i Cashinahua chcą pacyfikować unikające kontaktu grupy. Są też Indianie, którzy - jak na przykład Matis, sąsiadujący z żyjącymi w izolacji w Vale do Javarí (dolinie rzeki Javarí) w Brazylii Indianami Korubo - mówią wprost, iż chcieliby, aby ich sąsiadom udało się uniknąć kontaktu jak najdłużej. Jedna z peruwiańskich organizacji tubylczych, Federación de los Nativos de Madre de Dios (FENAMAD) otrzymała w 1996 roku nagrodę �64 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA - Bartolomé de Las Casas Award za „ nieustające wysiłki w celu obrony swych indiańskich braci żyjących «bez kontaktu» lub w «dobrowolnej izolacji»" (Indigenous Affairs 1997, s. 6) . Podsumowując, procesy akulturacyjne trwające wśród Indian żyjących w Ama­ zonii powodują, iż dawny inny - „kanibal" i „władca metalu" - staje im się coraz bliższy i często łatwiej utożsamiać się z nim, niż z żyjącymi w izolacji Indianami z ich własnych grup. Z drugiej strony, zaufanie do tychże „kanibali" jest - na co wskazuje plotka o mięsie w puszkach - żadne. Grupy te stają się - jak explicite wyrażają to Cashinahua - „strefą pośrednią" pomiędzy innym, a tym kim byli uprzednio. W zależności od stopnia akulturacji, dawna tożsamość - reprezento­ wana obecnie przez grupy nadal żyjące w izolacji - staje się im coraz bardziej obca. Kimkolwiek natomiast nie byłby inny - ufać mu nie należy. Posługując się trzema płaszczyznami służącymi do analizy problemu inności, które proponuje Todorov, można powiedzieć, iż Indianie, o których mowa, nie kochają innego, słabo go znają, lecz - w części przynajmniej - się z nim utożsamiają. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku kultur mających swe źródła w Europie. Zachodnie - oparte na etyce chrześcijańskiej - sądy wartościujące, są „poprawne politycznie". Wszyscy są równi, inny ma takie same prawa jak my, nawet będąc kanibalem (oczywiście tylko wówczas, gdy jego kanibalizm jest uwarunkowany kulturowo). Jednak w sytuacji wciąż trwającego podboju, przeważa pragmatyzm. Ludzie Zachodu od czasów Korteza poznają innego, ponieważ zdają sobie spra­ wę, iż wiedza taka jest w trakcie podboju bezcenna. Zadziwienie brazylijskich osadników, o którym pisałam na początku artykułu, świadczyć może, iż bliższa jest im postawa Indian, o której Claude Lévi-Strauss orzekł, że w porównaniu z zachowaniami białych, bardziej była godna człowieka: Gdy w X V I wieku mnisi z zakonu św. Hieronima zadawali kolonizatorom pytanie, czy ich zdaniem „Indianie byliby zdolni żyć samodzielnie na poziomie wieśniaków w Kastylii", usłyszeli jedynie odpowiedzi negatywne, z których wyciągnięto wniosek, iż dla Indian lepiej, by stali się „niewolnikami, niż pozostali zwierzętami na wolności [...]. W tym samym zresztą czasie na sąsiedniej wyspie [...] Indianie zajmowali się chwytaniem białych i topieniem ich; następnie tygodniami stawiali straż przy topielcach, żeby przekonać się, czy ciała ich nie podlegają gniciu. Z tego porównania ankiet wynikają dwa wnioski: biali powoływali się na nauki społeczne, podczas gdy Indianie mieli raczej zaufanie do nauk przyrodniczych i gdy biali głosili że Indianie są zwierzętami, ci ostatni ograniczali się do podejrzenia, że biali są bogami. Biorąc pod uwagę jednakową niewiedzę, postępowanie Indian było na pewno bardziej godne ludzi" (Lévi-Strauss 1964, s. 69). Myślę, iż z kilku powodów warto przyjrzeć się postawie wobec innego właś­ nie w koncepcjach antropologicznych. Pierwszą z przyczyn jest fakt, iż to rozwój - typowej dla Europy - samokrytycznej wobec innego refleksji, który „zrodził wysiłek łamania własnego «etnocentrycznego» zamknięcia" (Kołakowski 1984, 5 5 Na temat stosunku Indian do ich izolowanych współbraci zob. też teksty Lva Michaela, Kacpra Świerka i mój w Tawacine, nr 1 [57], 2002. �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 65 s. 15) doprowadził do rozwoju antropologii kulturowej, której przedmiotem stało się właśnie badanie innego i której historia jest „katalogiem ukazującym różne sposoby przedstawiania Innego" (de Wolf 1995, s. 52). Po drugie, artykuł ten pisany jest z punktu widzenia antropologa właśnie i - po trzecie - antropolog jest jednym z agentów kontaktu , a więc postacią, której poglądy i postawa wobec innego mają wpływ na jego dalsze losy. 6 B A D A N I A N A D KONTAKTEM KULTUROWYM I ZMIENIAJĄCE SIĘ PODEJŚCIA BADAWCZE „Antropologowie, jak dotąd, koncentrowali swoje zainteresowania głównie na tych procesach akulturacji, które następowały w wypadku impaktu kultury europejskiej na tereny zamieszkałe przez ludy prymitywne. Dla określenia tych procesów przyjęło się w antropologii używać wygodnego terminu «kontakt kulturowy», jakkolwiek istnieje współcześnie tendencja do zastępowania go termi­ nami «zmiana społeczna» czy «zmiana kulturowa»" (Olszewska-Dyoniziak 2001, s. 50). Przyjmując powyższe stwierdzenie musimy jednak uznać, iż nie każda zmiana w kulturze jest wynikiem kontaktu z inną kulturą, choć przyjąć można, iż każdy kontakt prowadzi do zmiany. Definicja kontaktu kulturowego sformuło­ wana przez Krzysztofa Kwaśniewskiego, znajdująca się w Słowniku etnologicznym, określa ten rodzaj kontaktu jako „zespół stosunków pośrednich lub bezpo­ średnich, fizycznych lub psychicznych, ciągłych lub okresowych, świadomych lub nieświadomych zachodzących między kulturami. Może on być jednostronny, ale często bywa dwustronny W wyniku kontaktu kulturowego zanika zjawisko izolacji kulturowe/' (Kwaśniewski 1987a, s. 177; podkreślenie - M.K.-K.) Ten sam autor za zmianę kulturową uważa „proces pojawienia się, zaniku lub restrukturalizacji elementów kultury oraz powstawania i zaniku poszczególnych, konkretnych kultur" (Kwaśniewski 1987b, s. 381). Można więc uznać, iż „zmia­ na kulturowa" jest pojęciem szerszym, a „kontakt kulturowy" odpowiadałby jej szczególnemu przypadkowi, a mianowicie „zmianie kulturowej egzogennej". Terminem o podobnym znaczeniu do zmiany i kontaktu kulturowego jest akulturacja, która oznacza „proces zmian spowodowanych międzykulturową wymianą lub przepływem treści" (Posern-Zieliński 1987, s. 17). Termin „akulturacja" bywa używany zamiennie z terminem „kontakt kulturowy", jak i z określe­ niem „transkulturacja". Jednak zdaniem Janusza Muchy, kontakt kulturowy jest jedynie początkową fazą dłuższego procesu akulturacji, który prowadzi do stanu 6 Wyrażenie „agent kontaktu" używane jest powszechnie w anglo- i hispanojęzycznej lite­ raturze przedmiotu dla oznaczenia osób biorących bezpośrednio udział w procesie kontaktu, szczególnie w jego fazie inicjalnej, i mających istotny wpływ na przekształcenia dokonujące się w społeczeństwie (społeczeństwach) będących stroną kontaktu. W literaturze polskiej funkcjo­ nuje też wyrażenie „agent zmiany"; por np. Posern-Zieliński 1987. Używam określenia „agent kontaktu" dla podkreślenia roli tych osób, które wpływają na zmiany poprzez sposób nawiązy­ wania kontaktu. �66 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA akulturacji, będącego właściwie zanikiem jednej z kultur. Etap kontaktu kulturo­ wego charakteryzują konflikty społeczne, będące następstwem „spotkania" grup kulturowych (informacja ustna J. Muchy). Spośród terminów o zbliżonym lub pokrywającym się znaczeniu wybrałam i umieściłam w tytule tej części artykułu termin „kontakt kulturowy", ze względu na fakt, iż „kontakt" jest przeciwień­ stwem „izolacji", a właśnie to, co niesie wyjście ze stanu izolacji jest dla mnie w prześledzeniu procesów zachodzących w Amazonii najistotniejsze. Jednak ze względu na podobne znaczenie wyżej wymienionych określeń są one często używane przez antropologów zamiennie, co będzie widoczne w rozważaniach na temat zmieniających się podejść do badania kontaktu kulturowego, które chciałabym przedstawić poniżej. Jak pisze Janusz Mucha: „Zmiana społeczna (czy kulturowa; dalej będę zasad­ niczo używał tych terminów zamiennie) uchodzi za podstawowe pojęcie antropo­ logii społecznej. Lektura uniwersyteckich podręczników antropologii społecznej i kulturowej, a także wybitnych dzieł reprezentantów tej dyscypliny, nie potwier­ dza wspomnianej tezy, explicite deklarowanej w tych właśnie książkach. Antropo­ logia wydaje się raczej dyscypliną zajmującą się trwaniem niż zmianą" (Mucha 1995, s. 30). Ten sam autor proponuje dokonanie porządkującego rozróżnienia w obrębie antropologicznej tradycji badawczej poprzez wydzielenie trzech obsza­ rów w ramach zainteresowań antropologii, mianowicie: analizy społeczności trady­ cyjnych, nowoczesnych oraz analizy kontaktu kulturowego. To właśnie ten ostatni obszar interesowałby nas szczególnie. Badając kontakt kulturowy - twierdzi Janusz Mucha - znajdujemy się w centrum problematyki zmiany społecznej. „Współczesne, prowadzone również obecnie, analizy kontaktu kulturowego są na ogół badaniem zaniku tubylczych kultur pod wpływem społeczeństw nowo­ czesnych. Jest to więc ważna, dramatyczna zmiana społeczna. [...] Analiza kon­ taktu kulturowego i rozmaitych jego konsekwencji ma wielkie znaczenie dla teorii społecznej. Kontakt kulturowy jest zjawiskiem dotyczącym nie tylko słabszych, zanikających pod jego wpływem społeczeństw tradycyjnych, ale i silniejszych społeczeństw nowoczesnych - tych, które są stroną aktywną" (tamże, s. 32). Nie jest moim zamiarem prześledzenie kolejnych nurtów w antropologii, ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji badania kontaktu kulturowego (takie omówienia można znaleźć m.in. w: Nowicka 1991; Olszewska-Dyoniziak 2001), lecz zwrócenie uwagi na pewnego rodzaju „ewolucję", która dokonała się w ramach antropologii - w jej stosunku do innego i do roli, jaką odgrywa jako dziedzina nauki, której wyniki badań (szczególnie nad kontaktem kulturowym) mogą być używane w praktyce. Chciałabym wskazać, jak dalece różni się - czy też różnić się może, ponieważ nie wszyscy antropologowie wyznają te same zasady - postawa antropologa - funkcjonalisty z pierwszej połowy X X wieku, czy pierwszych reprezentantów antropologii stosowanej od tej, jaką może przy­ jąć antropolog dziś. Przykładem tej ostatniej może być pogląd wyrażony przez wenezuelskiego badacza Daniela Mato: „Taka dyskusja [dotycząca globalnych agentów i ludów indiańskich - M.K.-K.] służy dwóm głównym celom: (1) wspar­ ciu rozwoju teorii zmiany społecznej w obecnym wieku globalizacji, poprzez �67 WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE krytykę ustalonej praktyki akademickiej polegającej na studiowaniu «lokalnych» przypadków, jak gdyby faktycznie istniały lub jakby mogły przynajmniej, bez żadnych znaczących konsekwencji, zostać oderwane od światowego porządku, w którym uczestniczą; (2) krytyce kolonialnego spadku, który znajduje swój wyraz w obszarze studiów podejmowanych przez antropologię i inne akade­ mickie dyscypliny badające «Innego» - bardzo często ludy tubylcze - który to obszar, niezależnie od intencji badacza, przyczynia się do informowania agen­ tów kolonialnych i post-kolonialnych sił; w zamian za to proponuje zdobywanie wiedzy dotyczącej «globalnych» agentów, ich praktyk, która byłaby potencjalnie użyteczna dla agentów «lokalnych»" (Mato 2000, s. 343). Trudno jest jednoznacznie orzec, kiedy należałoby doszukiwać się „prawdzi­ wych" początków antropologii. „Każda odpowiedź - pisze Wojciech Burszta - na pytanie typu «kiedy się narodziła» nadaje się do obrony, jeśli uprzednio założymy, że ten lub ów składnik zbioru jest dla naszego rozumienia terminu «antropologia» konstytutywny; w tym momencie dokonujemy postanowienia wartościującego. Rację ma więc zarówno Harris wywodząc «prawdziwie naukową» antropologię z Oświecenia, jak i ci z antropologów, którzy pierwocin «antropologicznego punktu widzenia» poszukują z powodzeniem w Renesansie, a nawet Średniowieczu" (Burszta 1992, s. 31). Zwykle przyjmuje się jednak, iż pierwszym w pełni skrystalizowanym nurtem w antropologii był klasyczny, XIX-wieczny ewolucjonizm zajmujący się badaniem ludów pierwotnych żyją­ cych w „zakrzepłej teraźniejszości" (tamże, s. 31). Opierając się na schematach porównawczych i umieszczając w nich na różnych poziomach różne ludy, w za­ leżności od tego, w jakim stopniu spełniały one założone przez ewolucjonistów kryteria, nurt ten próbował stworzyć uniwersalny model rozwoju ludzkiej kul­ tury. Dla ewolucjonistów pojęcie społeczeństwa pierwotnego zawierało w sobie zaprzeczenie nowożytnego społeczeństwa europejskiego. „Pierwotna umysłowość", magia, promiskuityzm, nomadyzm były to cechy wyróżniające innego i w tym wypadku ten inny nazwany został „żyjącym przodkiem" . Ponieważ, według ewolucjonistów, zmiany w kulturze - czyli przejście od jednego etapu do drugiego - nie były zależne od zewnętrznych uwarunkowań, więc siłą rzeczy kontakt kulturowy nie leżał w sferze zainteresowań badaczy. W tym samym jednak czasie i niezależnie od oficjalnego, akademickiego nurtu, rozwijały się w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych towarzystwa etno­ graficzne, których zamiarem było wpłynięcie na opinię publiczną, celem poprawy tragicznej sytuacji ludności tubylczej w koloniach (Waligórski 1973, s. 237-241). A więc, w gruncie rzeczy, obszarem zainteresowań towarzystw była zmiana kulturowa, a celem - wpływ na jej kształt. Oficjalna antropologia brytyjska natomiast po raz pierwszy zamierzała wpłynąć na sytuację ludności tubylczej - z intencją ograniczenia dezintegracji społecznej, wynikającej z zetknięcia pierwotnych instytucji z o wiele bardziej rozwiniętą cywilizacją - oferując swą wiedzę na potrzeby praktyki, pod koniec wojen burskich prowadzonych w latach 7 Zauważmy, iż tak samo niektórzy Cashinahua nazywają Mashiku. �68 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA 1899-1902 w południowej Afryce. „Królewski Instytut Antropologiczny w Lon­ dynie przedstawił ministrowi do spraw kolonii program zbierania informacji na temat praw i instytucji społecznych różnych plemion południowoafrykańskich w celu stworzenia naukowej podstawy dla «oświeconej administracji)) kolonial­ nej w bliskich już czasach pokojowych" (Mucha 1985, s. 209). Na szerszą skalę antropologia stosowana, a więc taka, której celem jest stero­ wanie procesami zmian społeczno-kulturowych badanych grup, pojawiła się w okresie międzywojennym, w bezpośrednim związku z działalnością Bronisława Malinowskiego. Uważał on, iż jednym z najważniejszych problemów, z jakimi styka się antropolog w Afryce jest analiza istoty kontaktu kulturowego . Z jednej strony, badanie praktyki kolonialnej było - według Malinowskiego - ważne dla rozwoju nauki, która miała okazję brać udział w kontrolowanych eksperymentach społecznych, z drugiej: antropolog powinien być użyteczny i przyczyniać się do rozwoju cywilizacyjnego Afryki. Zgodnie z poglądami Malinowskiego, kolonizacja była naturalnym procesem ekspansji wysoko rozwi­ niętej cywilizacji. W przeciwieństwie do innych antropologów nie traktował on jednak kolonizacji jako „misji cywilizacyjnej". Bycie przedstawicielem „wysoko rozwiniętej cywilizacji" nakładało na antropologa obowiązki - udzielania informacji administracji kolonialnej i dbania o to, by tubylcom „nie działa się krzywda". Taka postawa różniła Malinowskiego od wielu zatrudnianych wów­ czas na urzędowych posadach antropologów, którzy - wykonując swoje zadania - uważali, iż nie do nich należy zastanawianie się nad celami (Mucha 1985). Założony w 1926 roku w Londynie Międzynarodowy Instytut Języków i Kultur Afrykańskich prowadził badania, które „miały, zupełnie jawnie, na celu bezkon­ fliktowe utrzymanie kolonializmu, ale i podtrzymanie nadal żywych instytucji tradycyjnych" (Mucha 1985, s. 209) . Kilka lat wcześniej australijskie władze administracyjne powołały rządowego antropologa w Papui, podobne placówki powstały też w południowej Nigerii, w Tanganice i w Afryce Południowej (Kuper 1987). W USA, w 1934 roku, założono, w ramach Biura do Spraw Indian, komórkę zajmująca się antropologią stosowaną, której zadaniem było ułatwienie adaptacji Indian do życia w rezerwatach, a siedem lat później powołano w tym kraju Towarzystwo Antropologii Stosowanej. W tym samym okresie (pierwsza połowa lat 40.) rząd USA zatrudnił antropologów do badań nad ludnością japoń­ ską i mikronezyjską. Począwszy od lat 50. antropologia stosowana, będąca swo­ istą inżynierią społeczną, coraz częściej uprawiana była na obszarach Ameryki Łacińskiej. Była ona tam wówczas nierzadko wykorzystywana do aranżowania 8 9 8 „Bronisław Malinowski odwiedził Afrykę w roku 1934 i zapoznał się tam z tworzącym się, jego zdaniem, «nowym społeczeństwem)). Wprowadził do teorii antropologicznej pojęcie kon­ taktu kulturowego. Odnosiło się ono do konfrontacji dwóch odrębnych, całościowych kultur w obrębie pojedynczego państwa czy kolonii. Te odrębne kultury to tradycyjne (sprzed kontaktu) kultury plemienne z jednej strony i kultura pochodzenia europejskiego, stale wzmacniana bez­ pośrednimi oddziaływaniami z Europy - z drugiej" (Mucha 2000, s. 15-16). Ten sam Instytut przekazał jednak cała wiedzę, jaką dysponował przywódcom afrykańskiego ruchu narodowowyzwoleńczego (Mucha 1985, s. 209). 9 �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 69 procesu kontaktu kulturowego izolowanych grup indiańskich. Często do roli ini­ cjatorów kontaktu zatrudniani byli wtedy misjonarze - antropologowie. Powtarza się więc historia okresu konkwisty, gdy za zdobywcą pojawiali się - jak już pisałam - handlarz, misjonarz i naukowiec. To właśnie misjonarz często zajmował się jednocześnie badaniem tubylczej kultury (np. Diego Durân, Bernardino de Sahagûn, Diego de Landa). Lecz ta pragmatyczna idea: poznać by zwyciężyć, była tylko jednym z elementów, który dał początek profesjonalnemu badaniu innego. Podobnie jak u źródeł zachodniego myślenia o innym, u źródeł antropologii tkwi też drugi element, jakim jest typowa dla Europy autorefleksja, zwątpienie w słuszność, a co za tym idzie - wyższość własnych wartości i wyni­ kające z tego zwątpienia przekonanie, iż inny zasługuje na to, by na równi z nami być bohaterem, podmiotem społecznych procesów. Jednym z pierwszych nurtów w antropologii, w którym istotnym elementem działalności naukowej jest partnerstwo pomiędzy antropologiem i badaną spo­ łecznością, jest „action anthropology", czyli „antropologia działająca", opisana w 1952 roku przez amerykańskiego antropologa Sola Taxa. Nazwa ta określa proces, w czasie którego prowadzone są zarówno badania z zakresu nauk społecznych, jak i niesiona jest praktyczna pomoc w rozwiązywaniu bieżących problemów badanej grupy. Tak sformułowane podejście było wynikiem pracy Taxa i jego studentów, głównie wśród Indian Mesquakie (Lisów) w latach 1948-1959, a także przyjętej przez nich filozofii. „Hitler, wojna i bomba, wszystko to odegrało rolę w moim powrocie do tego, co interesowało mnie wcześniej w działalności społecznej i zagadnieniach filozoficznych, zakładających użycie teorii antropologicznej dla dobra społeczności, z którą się pracuje. Tak rozpo­ częło się to, co nazwaliśmy «action anthropology))" (Tax 1988, s. 8). Zdaniem Taxa i jego współpracowników, antropolog powinien w równym stopniu uczyć się, jak i pomagać. Działania antropologiczne nie powinny ograniczać się l i tylko do pracy w ramach określonej teorii badawczej. Naukowiec powinien mieć też świadomość swoich obowiązków wobec grupy, z którą pracuje. Pomagając określonej społeczności, nie powinien jednakże podejmować decyzji za nią, lecz respektować nawet te wybrane przez nią kierunki działania, które sam uważałby za niepożądane. Zdaniem Taxa, antropologowie nie powinni „używać" określo­ nej społeczności do celów, które nie pozostają w związku z jej dobrem i w tym sensie nie powinni „używać" jej do własnych celów. „Action antropology" różni się od tradycyjnej antropologii stosowanej zarówno w płaszczyźnie metodolo­ gicznej, jak i - bardziej nas tu interesującej - etycznej, w swoim stosunku do badanej grupy. „W tradycyjnej antropologii stosowanej badacz sprzedaje swoją ekspertyzę klientowi. Zwykle ma miejsce umowa na dostarczenie produktu, np. raportu, czy projektu. Jeśli antropolog nie decyduje się na opublikowanie teoretycznej pracy opartej na badaniach, odpowiada on wówczas tylko wobec zleceniodawcy. Odpowiedzialność jest finansowa. Niedostarczenie zakontrakto­ wanego produktu lub usługi (lub ich zła jakość) może być przyczyną utraty wynagrodzenia, zniszczenia zawodowej reputacji (lecz, co ważne, niekoniecznie zawodowej antropologicznej reputacji) lub nawet poniesienia konsekwencji �70 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA prawnych. Jednak nawet w antropologii stosowanej badacz może uniknąć od­ powiedzialności za użycie dostarczonych przez niego informacji. [...] w «action athropology» badacz musi być odpowiedzialny na dwóch poziomach: wobec społeczności naukowców i wobec lokalnej społeczności, z którą pracuje. Ponie­ waż «action anthropology» została błędnie - przez wiele osób pracujących poza jej obrębem - określona jako wariant tradycyjnej antropologii stosowa­ nej, więc ta połączona odpowiedzialność i jej implikacje są zwykle pomijane" (Rubinstein 1986, s. 270). Na podstawie przeprowadzonych przez siebie badań nad zmianą kulturową, Tax doszedł do wniosku, iż nie ma żadnych naukowych przesłanek, by sądzić, iż plemiona indiańskie w USA ulegną asymilacji. Nie zgadzał się z koncepcją „tygla", która określała politykę rządów federalnych wobec ludności tubylczej: „Musiałem stwierdzić, iż nie mamy prawa uważać za przegrany (org. - count out) żaden z ludów, który jest dzisiaj z nami, że istniejące pojęcia dotyczące akulturacji i asymilacji są nie tylko krzywdzące, ale, być może, błędne" (Tax 1988, s. 8). 0 tym, że asymilacja Tubylczych Amerykanów nie jest nieunikniona Tax mówił nie tylko naukowcom (po raz pierwszy w 1952 roku), ale i samym Indianom. Można powiedzieć, iż antropologia stosowana rozwija się dalej w dwóch kierun­ kach. Pierwszym jest ten, który Robert Rubinstein nazywa „tradycyjną antropologią stosowaną". W jej ramach badacz sprzedaje swój produkt zleceniodawcy, zamie­ rzającemu uzyskane informacje zastosować w praktyce. Zleceniodawcą może być w tym wypadku organizacja stawiająca sobie za cel ochronę praw ludności tubylczej, agenda rządowa, jak i firma nosząca się z zamiarem wykupienia ziemi indiańskiej. W każdym z tych przypadków końcowy produkt antropologicznych badań może znaleźć zastosowanie. Drugim nurtem antropologii stosowanej są działania na rzecz ludności tubylczej podejmowane przez poszczególnych badaczy lub organizacje, których są członkami. Przykładami mogą być: IWGIA - Interna­ tional Work Group for Indigenous Affairs, organizacja powstała w Kopenhadze w 1968 roku, mająca na celu „współpracę z ludami tubylczymi na całym świecie 1 pomoc w ich walce o prawa człowieka, samo-stanowienie, prawo do ziemi, kontrolę nad ziemią i zasobami, integrację kulturową oraz prawo do rozwoju" (z biuletynu informacyjnego IWGIA). Podobne cele stawiają sobie powstała rok później w Wielkiej Brytanii organizacja Survival International oraz założona w USA - Culture Survival. Z każdą z nich współpracują antropologowie. Powstają też organizacje skupiające jedynie „działających antropologów", jak na przykład Anthropology in Action, powstała z przekształcenia British Association for Social Anthropology in Policy and Practice. W przypadku tego nurtu antropologii zastosowanie wiedzy antropologicznej ma na celu niesienie pomocy ludności tubylczej. Myślę, że dobrą ilustracją podejścia reprezentowanego przez badaczy związanych z tym właśnie nurtem mogą być poglądy brazylijskiej antropolog Alcidy Ramos, związanej z Pro-Yanomami Commission (CCPY). CCPY pow­ stała w 1978 roku jako organizacja działająca na rzecz utworzenia rezerwatu dla Indian Yanomami. Prowadzi ona projekty edukacyjne, a także zapewnia opiekę zdrowotną Indianom mieszkającym w 20 wsiach. �WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE 71 Ryc. 2. Meniemo z wnukiem (Huaorani), Cononaco, 1991 Fot. M . Krysińska-Kałużna W artykule zatytułowanym „Rozmyślając o Yanomami: wyobrażenia etno­ graficzne, a pogoń za egzotyką", brazylijska badaczka poddaje krytyce trzy opisy Indian Yanomami stworzone przez trzech antropologów, którzy spędzili wiele lat poznając kulturę tych Indian: Napoleona Chagnona, Jacąuesa Lizota i Bruce'a Alberta (również współpracującego z CCPY); (Ramos 1999). Najbardziej kryty­ kowanym przez Ramos, ale najlepiej też chyba znanym etnologicznym „portre­ tem" Yanomami jest obraz okrutnego i wojowniczego ludu stworzony przez Chagnona . Lizot tworzy obraz kultury skupionej raczej na erotyzmie, a Albert - na grze intelektualnej. Ponieważ każdy etnograf konstruuje swój własny całoś­ ciowy obraz Yanomami, a narzędziami są osobiste inklinacje i zestaw metod antropologicznych - pisze Ramos - „skoro rzeczywistość nigdy nie może być wyczerpana - niektórzy mówią, że nigdy nie może być nawet przedstawiona, to wszystko cokolwiek etnograf obiera za przedmiot swego szczególnego zain­ teresowania, niezależnie jak drobiazgowego, jest zawsze wynikiem osobistego wyboru. Fakty etnograficzne nie istnieją gdzieś tam w oczekiwaniu na zebranie przez kompetentnego antropologa, lecz są rezultatem złożonego procesu dawania 10 1 0 Na temat kontrowersji wokół publikacji Chagnona por. np. Rabben 1999. W książce Dark­ ness in El Dorado Patrick Tierney oskarża Chagnona i genetyka Jamesa Neela o wywołanie epidemii wśród Yanomami w latach 60. W związku z faktami przedstawionymi w tej publi­ kacji, American Anthropological Association powołało komisję celem sprawdzenia zasadności zarzutów Tierney'a. �72 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA i brania w interakcji pomiędzy obserwatorem i obserwowanym. Inaczej mówiąc, to dla kogo i o czym pisze etnograf ma bezpośredni wpływ na to, jak pisze" (Ramos 1999, s. 216). Efektem Fierce People Chagnona był stereotyp ludzi okrutnych, który przylgnął do Yanomami i zaobfitował licznymi historiami na temat tych „dzikich Indian", opowiadanymi w filmach i książkach (np. w pornograficznym filmie „Canibal Holocausto"). Można założyć, iż tak samo jak Yanomami są egzotyczni dla nas, tak i my jesteśmy egzotyczni dla nich. Jednak my za naszą wobec nich egzotyczność nie płacimy - jak pisze Ramos - naszym życiem lub życiem naszych rodaków. „Wzajemne sądy, jakie Indianie i antropolodzy formułują przy pierwszym spotkaniu, są niewspółmierne. Kon­ sekwencje egzotyzmu mogą być przyjemne dla tych drugich, lecz mogą okazać się destrukcyjne dla tych pierwszych" (tamże, s. 223). W świecie, w którym Amazonia ze swoimi naturalnymi bogactwami jest łakomym kąskiem, łatwiej jest opinii publicznej wytłumaczyć konieczność „ucywilizowania", czy pacyfi­ kacji Indian, jeśli przedstawiani są oni jako okrutni, niemoralni, „bądź jakoś inaczej niechrześcijańscy". Konsekwencje pisania mogą wykraczać więc daleko poza to, co zostało pierwotnie przez badacza zamierzone. Zdaniem Alcidy Ramos, opowiadanie „prawdy" nie może przesłaniać znaczenia społecznej odpowiedzialności antropologa. „De rigueur dzisiejszej antropologii to nade wszystko pytanie o sposób etycznego stosunku do wszelkiej INNOŚCI" (Burszta, Piątkowski 1994, s. 46). Można zapytać, co ma zrobić antropolog, który odkrywa, iż standardy mo­ ralne badanego przez niego ludu znacznie się różnią od standardów dominującej zachodniej cywilizacji? Czy powinien ukrywać wyniki swych badań w obawie przed wyrządzeniem szkody danej grupie? Gdzie przebiega granica, poza którą nawet najbardziej rzetelny badacz nie powinien się posunąć? Są to pytania, jakie zadają sobie dzisiaj (przynajmniej niektórzy) antropologowie, badając proste społeczności i procesy zachodzące w nich w wyniku kontaktu z zachodnią kul­ turą. Czy rozwiązaniem może być proponowane przez Daniela Mato badanie globalnych agentów celem informowania o nich agentów lokalnych? W takiej sytuacji, antropologia od postulatu badania „obcego" na użytek własnej kultury doszłaby do postulatu przeprowadzania badań na użytek kultury obcej (przy zało­ żeniu, iż badacz utożsamia się z kulturą zachodnią i że reprezentują j ą również globalni agenci), a ogólniej - do postulatu nieprowadzania badań służących kulturze dominującej. Innymi słowy, do postulatu, który byłby przeciwieństwem tego, co głosił Malinowski. Malinowski uważał, iż naukowiec powinien przeciwdziałać krzywdzie tubyl­ ców. Jego opinia dotycząca tej etycznej strony działalności antropologa opierała się - podobnie jak u Daniela Mato, Sola Taxa i Alcidy Ramos - na tej samej przesłance, nakazującej antropologowi odpowiedzialność wobec badanej spo­ łeczności. Wiedział on też już doskonale, iż badając naukowo zmianę kulturową można się do zmian w kulturze przyczynić. Cóż więc się zmieniło? W przeci­ wieństwie do Malinowskiego, Ramos uważa, iż badana grupa jest partnerem w procesie badawczym. Takie założenie czynili również badacze pracujący zgod- �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 73 nie z zasadami action anthropology Sola Taxa. W literaturze polskiej propozycje prowadzenia badań, w których badający staje się partnerem podmiotu badań moż­ na znaleźć np. u Anny Wyki (Wyka 1992). W tym ujęciu, praca naukowca to, z jednej strony, badania teoretyczne, z drugiej - praktyczna pomoc. Jednak, zgod­ nie z tym, co głosi Alcida Ramos, już sam temat pracy, nastawienie badacza, sposób przedstawienia wyników - mogą być pomocne dla danej społeczności lub jej zaszkodzić. „Niezachwiana wiara w to, że można odkrywać prawdę i tylko prawdę uwalnia od odpowiedzialności i ogranicza zobowiązania" (Ramos 1999, s. 224). Różnica zdań co do przeznaczenia i celowości pracy antropologa znajduje się więc w odpowiedzi na pytanie, co leży w interesie społeczności tubylczej, będącej w kontakcie z dominującym społeczeństwem zachodnim. Nie­ ustanna refleksja nad własnymi wartościami w kontekście relacji z innym, ciągłe kwestionowanie własnych wniosków i szukanie odpowiedzi, które wyjaśnią, kim jestem „ja" poprzez waloryzowanie odpowiedzi udzielanych przez innego a - przede wszystkim - założona przez Zachód (przynajmniej teoretycznie) pod­ miotowość innego wpływają na zmianę podejścia badawczego antropologów. Podejście proponowane przez Mato i Ramos wpisane jest w ten nurt antropo­ logii, która stara się znaleźć taką formułę badań, by ich beneficjentem był inny. Oczywiście, nie wszyscy antropologowie przyjmują postawę prezentowaną przez brazylijską badaczkę. Z drugiej strony, jej krytyka podejścia „wielu anglo­ saskich antropologów" nie wydaje mi się do końca uzasadniona. Zgodziłabym się raczej z Michałem Buchowskim, który w kontekście antropologii stosowanej pisał, iż „antropolodzy bezpośrednio zaangażowani w procesy mniej lub bardziej gwałtownych przemian w świecie dzisiejszym stanowią znaczącą część środowi­ ska w skali globalnej" (Buchowski 1995, s. 65). Przebieg procesów związanych z kontaktem kulturowym zależy - jak już pisałam - w znacznej mierze od tego, jak strony tego kontaktu postrzegają siebie nawzajem, od tego, jaki jest ich stosunek do innego. Jeśli jedną stroną kontaktu jest dominująca kultura zachodnia, a drugą izolowana kultura indiańska, szanse na przetrwanie tej drugiej zależą od tego, czy dominująca społeczność da po­ słuch pragmatycznemu podejściu „konkwistadorów", czy też - rywalizującemu z nim w naszym społeczeństwie - podejściu, które widzi w innym takiego same­ go człowieka, osobę, jaką jestem „ja". Szczególną rolę ma w tym procesie do odegrania antropolog. „Wielkim wyzwaniem dla antropologów jest próbować zobaczyć innych tak jak widzą siebie i sportretować ich jako ludzi. Jest to strasz­ liwie trudne przedsięwzięcie. Cała nasza wspólna historia stoi pomiędzy nami i wpływa na nasz sposób rozumienia. [...] Nawet kierowane najlepszymi zamia­ rami wysiłki zmierzające do zrozumienia mogą zostać przez kogoś innego nie­ właściwie użyte. Od czasu do czasu, jednakże, obserwatorzy przedostają się przez stworzone przez samych siebie przeszkody i przedstawiają postać innego bez zbyt wielkich zniekształceń. Może się to zdarzyć tylko sporadycznie, niespo­ dziewanie, w kilku paragrafach rozrzuconych w 400-stronicowym tomie. [...] Wysiłek w celu zrozumienia wciąż trwa, podczas gdy dzieci umierają, giną lasy, a rtęć zatruwa wodę" (Rabben 1998, s. 40-41). �74 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z. 2000, Portrety „obcego", Kraków. B u c h o w s k i M . 1995, Zmiana w antropologii, [w:] Antropologia wobec zmiany, J. Kurczew­ ska, E. Tarkowska, R Gliński, W. Zaborowski (red.), s. 60-72, Warszawa. B u r s z t a W. 1993, Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań. B u r s z t a W., P i ą t k o w s k i K. 1994, O czym opowiada antropologiczna opowieść, Warszawa. C a b e z a de V a c a A . N . 1988, Wędrówki od morza do morza, [w:] Kronikarze kultur pre­ kolumbijskich, T. Garbacik (red.), s. 82-113, Kraków. C h m a r a M . 1999, Wstęp do wydania polskiego: Chomsky - uczony i dysydent amerykański, [w:] Noam Chomsky, Rok 501. Podbój trwa, s. 9-23, Poznań. d' A n s A . M . 1975, La verdadera biblia de los Cashinahua (Mitos, leyendas y tradiciones de la Selva peruana), Lima. D í a z d e l C a s t i l l o B. 1986, Pamiętnik żołnierza Korteza, czyli prawdziwa historia pod­ boju Nowej Hiszpanii, Łódź. F l i s M . 1994, Leszek Kołakowski - teoretyk kultury europejskiej, Kraków. Human Rights... 1992, Human Rights Violations Against Indigenous Peoples of the Americas, Amnesty International, Londyn. Indigenous Affairs 1997, Indigenous affairs, 1/1997, IWGIA, Kopenhaga. J a c ó r z y ń s k i W., K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a M . 2001, Indianie i konkwistadorzy, Etyka, nr 34, s. 39-52. K a p u ś c i ń s k i R. 2001, Nasz kruchy świat, Gazeta Wyborcza, 29-30.IX, s. 2-10. K e i f e n h e i m B. 1996, Futurs beaux-frères ou esclaves? Les Kashinawa découvrent des Indiens non contactés, Journal de la Société des Américanistes, 83, s. 141-158. K o ł a k o w s k i L. 1990, Cywilizacja na lawie oskarżonych, Warszawa. K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a M . 1999, Indianie i misje. Misjonarze w procesie kontaktu i zmiany kulturowej w Amazonii, Lud, t. LXXXIV, s. 11-37. K u p e r A. 1987, Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź. K w a ś n i e w s k i K. 1987a, Kontakt kulturowy, [w:] Słownik etnologiczny, terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), s. 177-178, Warszawa-Poznań. - 1987b, Zmiana kulturowa, [w:] Słownik etnologiczny Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), s. 381-383, Warszawa - Poznań. L a s C a s a s de B. 1985, 12 Réplicas, [w:] Bartolomé de Las Casas. Obra Indigenista, s. 217-276, Madryd. - 1988, Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Poznań. L é v i - S t r a u s s C. 1964, Smutek tropików, Warszawa. L e w i s N . 1988, The Missionaries. God against the Indians, Londyn. M a t o D. 2000, Transnational Networking and the Social Production of Representations of Iden­ tities by Indigenous Peoples' Organizations of Latin America, International Sociology, Vol. 15(2), s. 343-360, Londyn, Thousand Oaks, CA, New Delhi. M u c h a J. 1985, Antropologia stosowana w ujęciu Bronisława Malinowskiego, [w:] Antro­ pologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M . Flis, A . K . Paluch (red.), s. 206-235, Warszawa. - 1995, Zmiana społeczna w perspektywie antropologicznej. O pożytkach studiowania antro­ pologii przez socjologów, [w:] Antropologia wobec zmiany, J. Kurczewska, E. Tarkowska, P. Gliński, W. Zaborowski (red.), s. 28-37, Warszawa. - 2000, Studenci zagraniczni a sytuacja kontaktu kulturowego, Przegląd Polonijny, t. X X V I , nr 1, s. 9-28. N o w i c k a E. 1991, Świat człowieka - świat kultury, Warszawa. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 2001, Człowiek-kultura-osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kulturowej, Wrocław. P a r r y J.H. 1983, Morskie imperium Hiszpanii, Gdańsk. �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 75 P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1986, Akulturacja, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), s. 16-19, Warszawa - Poznań. R a b b e n L. 1998, Unnatural Selection, Seattle. R a m o s A.R. 1999, Rozmyślając o Yanomami: wyobrażenia etnograficzne a pogoń za egzotyką, [w:] Amerykańska antropologia postmodernistyczna, M . Buchowski (red.), s. 202-228, Warszawa. R i v a l L. 1996, Hijos del Sol, padres del jaguar, Quito. de R o u g e m o n t D. 1991, List otwarty do Europejczyków (fragmenty), Literatura na świe­ cie, nr 10, tłum. A. Olędzka-Frybesowa, s. 3-42. R u b i n s t e i n R.A. 1986, Reflections on Action Anthropology: Some Developmental Dyna­ mics of Anthropological Tradition, Human Organization, vol. 3, s. 270-279. S e p u l v e d a de G. 1985, 12 Objeciones, [w:] Bartolome de Las Casas. Obra Indigenista, s. 217-276, Madryt. S i m m e 1 G. 1975, Socjologia, Warszawa. Słownik Etnologiczny..., 1987, Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań. S m i t h R. 1996, Crisis under the Canopy. Drama bajo el manto amazonico, Quito. T a x S. 1988, Pride and Puzzlement: A Retro-introspective Record of 60 Years of Anthropology, Annual Review of Anthropology , vol. 17, s. 1-21. T o d o r o v T. 1996, Podbój Ameryki. Problem innego, Warszawa. W a l i g ó r s k i A. 1973, Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa. V a r g a s L l o s a M . 1998, Gawędziarz, Poznań. W o l f de J. 1995, ZIDJI: Junod's South Africa Novel, [w:] Post-Modernism Anthropology, K. Geuijen, D. Raven, J. de Wolf (eds.), Assen; Van Gorcum. W y k a A. 1992, Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. M A G D A L E N A KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA I N FACE OF THE OTHERNESS: EUROPEANS A N D INDIANS Summary The article discusses the attitude toward the other as one of the essential elements which determine the process of culture contact. Amazonian Indians cultures and societies which have developed on the basis of values of the Western culture are the subject of consideration. While discussing premises that guide behaviours of Western societies in their culture contact with the other and sources of attitudes adopted, the author focuses on the period of Great Discoveries, when Europe started a project of conquering the world and when the assumption that the end justifies the means became an official doctrine. The attitude of contemporary "conquistadors" is a continuation of this way of thinking. It coexists with the idea based on Christian values that gives the other the same attributes of humanity and, consequently, the same rights we have. The Huaorani and the Cashinahua cultures are examples which illustrate Indians' attitude towards the other and changes occurring in this category in connection with the processes of acculturation. The author presents also how changing research approaches in anthropology are related with a researcher's attitude toward the other who is the subject of study. M.K.-K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cab1a4c630506e52b21f53601be1cbd.pdf ae7c91883f5b9f621e71f60db5170998 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2678 Title A name given to the resource Woda cudowna i woda zwyczajna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.172-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Siemion, Karolina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA tość wody z głębokością s t u d n i - i m głębsza studnia, KAROLINA tym SIEMION lepsza w o d a : U nas ale tam jak Dzierąźnia, (rozm. l . l ) . Woda cudowna i woda zwyczajna* takie płytkie studnie tam majo piękne studni, (...) głębokie... 1 Noszenie wody, ciężka, fizyczna praca, była zazwy­ czaj obowiązkiem kobiety- żony, cofki, sługi, c h o ć nie­ kiedy po wodę do studni chodził również mężczyzna: Ciężkie byli czasy, dwie studni na cały wieś byli i z wiadra­ mi szli ludzie. Trzeba było w kolejce godzinę i dwie stać, za­ nim sie wiadro wody nabrało. głęboko Tam wysoko na Antonówce woda, jak sie chciało pić, to mleko dawali, bo wo­ da była u nas tylko dwa razy dziennie - rano i wieczorem. Schodzili sie ludzie po kilka, bo to trzeba było mocno pompować. żyjecie w nowotnym Woda zwyczajna strasznie Tera jest łatwo żyć. Wy teraz świecie, młodzież a my w starożytności tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło byli, wiadra z wodo, a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci. Wszyscy wodę nosili, kto byl w domu i baby, i chłopy, i male dziew­ Zagadka czynki. Byli duże rodziny po dwanaścioro, ludowa: Jedno mówi: Bieżmy! Drugie mówi: dużo wody. A zimą, jak się przyniosło Leżmy! nęły i znów trzeba było iść..." (rozm. 1.13). Trzecie mówi: Hitu, hitu dobrze mi tu! Kiedyś, to się nosiło wodę %z źródła, ale w rękach Co to takiego? Odpowiedź'- woda stojąca, płynąca i człowiekowi wirująca Idzie woda, idzie, nie nocuje wojnie, to złożyliśmy studnie. wędrować brać na kark. A potem, zrobiła po się w czterech gospodarzy, żeby nie Ona nas dużo kosztowała, sobie a słabo pompowe pompowała, no to nasze chłopy się złożyły i własnym kosztem cała D W O K , t. 45, s. 272 było (...) nie dałby rady, to trzeba było te trzeba było tak daleko nosić i zrobiliśmy nigdzie, kiej musi ciężko nosze, tak je pani nazywali, SSiSL, s. 187 da, jakże ma nocować, to trzeba było krowom to raz łyk­ sobie hydrofornię wieś i od tamtej pory mamy wodę w domu. A jak prąd wyłączą, to hydrofor nie działa i wte­ woda jest w ciągłym r u c h u i zachowuje się jak istota dy pompę - żartuje sołtys Szuru — ... żywa. Jest zarówno siłą dobroczynną, jak również nisz­ sanepid przyjeżdżał czącą: podtrzymuje życie i jest do niego niezbędna, dy z Zamościa, oczyszcza, uświęca, leczy, ptacuje na człowieka, ale też po wodę przyjeżdżają, t o p i , ptzenosi złą m o c na ludzi (SSiSL 1999, ta się nie nadaje, (rozm. Tak, jak ilustruje powyższe przysłowie góralskie, s. 155). trzeba przeprosić... i mówił, takiej wody to szukać! Sąsia- dom sobie pobudowali, to specjalnie do nas brać na herbatę, bo mówią, że tam­ 1.9). W o d a jest wykorzystywana do picia, mycia, kąpieli, prania, gotowania. Jest niezbędna w uprawie roślin Dziś już mało k t o używa wody ze studni, ptawie i h o d o w l i zwierząt, także w pracy młynów czy t a t t a - wszystkie wsie w okolicach Krasnobrodu mają w o d o ­ ków. Wyróżnia się różne rodzaje wód, w zależności o d ciąg. Tu my teraz mamy wodociąg, tego, gdzie występują i jak płyną, mówi się o wodzie by mi kury nie potopili się, ale jak mnie stara wkurzy to za ta studnia zakryta, że­ źródlanej, tzecznej, jeziornej, morskiej, bądź też o po- łeb i w studnie! — żartuje p a n Władysław, uśmiechając wierzchniowej i gruntowej l u b podskórnej. Najwyżej się do swojej żony. Woda z tej studni niedobra, bo wodę to ceniona jest woda czysta „jak łza". Ludzie wiążą war- trza przebierać, bierze się ją, a ona znów podchodzi, to tak Praca laboratoryjna napisana pod kierunkiem mgr. Andrzeja stadium badań nie ograniczałam się tylko i wyłącznie do wody cu­ Różyckiego i mgr. Krzysztofa Brauna w Instytucie Etnologii i A n t r o ­ downej, ale zajmowałam się również tą wodą całkiem zwyczajną, tak * ściśle przecież powiązaną z cudowną. Interesował mnie stosunek l u ­ pologii Kulturowej UW. Materiały, w oparciu o które powstała niniejsza praca, zostały ze­ dzi do wody. Jak zmieniał się przez lata - jaki był kiedyś, a jaki jest brane przeze mnie w okolicznych wsiach Krasnobrodu, Rzeszowa, dziś, jaki ludzi miejscowych, a jaki ładzi z większych miast, dla któ­ Krosna oraz w Gietrzwałdzie, od kwietnia do listopada 1999 roku. rych to po prostu „dobra woda", natomiast miejscowi uważają ją za Rozmawiałam przede wszystkim z ludźmi starszymi - w wieku od 60 „wodę cudowną". Po wstępnym opracowaniu materiałów z Krasno­ brodu postanowiłam poświęcić swoje badania wyłącznie „wodzie cu­ do 80 lat, głównie z kobietami. Pierwsze badania terenowe naszej grupy laboratoryjnej odbyły downej". Poszukując cudownych źródełek, poszerzyłam pole badaw­ się w Krasnobrodzie, który jest jednym z ważniejszych centrów piel­ cze, obejmując zasięgiem badań okolice Rzeszowa (Borek Stary, grzymkowych Roztocza. Miasteczko słynie z kaplicy „Objawień Mat­ Hyżne, Przylasek) i Krosna (Dębowiec, Dukla, Wola Komborska, ki Boskiej na Wodzie" oraz z cudownego źródełka. W początkowym Klimkówka, Wrocanka) oraz Gietrzwałd. 172 �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA jak się krew bierze z czhwieka muje i ona potem się sama nor­ W lesie jest taki zaskórniak, - porównuje, próbując wytłumaczyć m i obrazo­ bra woda, czyściutka, w o . N a s u w a się tutaj analogia z karpackimi wierzenia­ czuć korzeniami, ale to do­ płynie spod góry. Tam chodzili my po wode, wiadrem sie czerpało, z całego Grabnika brali, m i , iż „woda w ziemi płynie żyłami j a k krew w ciele beczkami wozili i nigdy wody nie zabrakło, człowieka" (SSiSL 1999, s. 154). Teraz to my krany ma­ pory jeżdżą my, ale u sąsiadki jest dobra woda, ze studni, jówki. zaprowadzę... Milczuki do tej tam koniem po wode. Ałbo braliśmy Rano żeś poszoł, to wziąłeś spod ga­ wode, a potem gajowy (rozm. 1.4). Bo, jak się wody ze studni nie używa, to taka nie dawał, woda niedobra..., tłumaczy m i pani Zofia, sąsiadka pana było, ale on miał dwa konie i cztery krowy, a jak ludzie po­ Władysława, ... bo nie podchodzi deszli, wzięłi wode, to on ni mioł (rozm. 1.17). świeża z powrotem. U mnie dobra woda, jak we wsi wody ni ma, zamkną wo­ bo było mało. Taka bajora, jak napłynęło, Jeszcze i n n i z przyzwyczajenia n a d a l czerpią wodę ze dociąg, to wszyscy do mnie po wode przychodzo — podkre­ s t u d n i : Matka śla z dumą. D o picia czy do zupy to tylko ta woda ze stud­ iła, bo ta z kranu to chlorowana. ni, bo ta z kranu, to nieraz taka bajora, taki żur sie rzuci, wołi te wode z.e studni, tak sie przyzwycza­ Może jakby ją to so jakieś zarazki... a to już człowiek pani, że nawet krowy nie chco pić!!!, ona tylko do zmywa­ taki ny, na razie zatruć nie ma. Woda jest czysta, jak so wia­ try, to sie z lekka z wierzchu niec Niemirówka - Ta woda z kranu to nie to... aj pani!, płytkie studnie, pare razy sie łobróci i wiadro na gotowało, zbadać, przyzwyczajo­ nia dobra (rozm. 1.5). Podobnie twierdzi i n n y mieszka­ jak się kiedyś wyszło, wody zaczerpnęło, to jak się herbatę za­ ale tam, jak Dzierążnia, to to była pani łza! A teraz to takie menty na «zakurzy». U nas to takie wierzchu, tam majo piękne studnie, głębo­ kie. Na tamtej stronie starodawne studnie, to ja mówię ta­ spodzie! Widać, że to Icamień. (rozm. 1.1). kie so głębokie, że coś okropnego! Tam so fajne studnie! (rozm. 1.1). N i e wszyscy jednak tęsknią za starymi d o b r y m i cza­ sami, dużo ludzi z dumą podkreśla, że cała wieś ma już Woda cudowna wodociąg, że teraz to już nie trzeba nosić wody z p o b l i ­ skiej „bajóry". A ni pani! Jest już kran w domu! Wody ze studni już się nie bierze, mleko się tam teraz wychładza Tam, gdzie rzeka Gaw płynie, w świętej boskiej krojinie (rozm. 1.3). We wsi Szur, położonej w środku lasu, objawiła się Maryja Bemardecie dziewczynie. wszyscy mamy wodę i łączność, W Lurd lekarka stanęła... tu wszystko jest wane, choć taka mała wioseczka. chowna, U nas woda ale dobra. Studni na podwórku wywodopowierz­ Twoja woda na ból, rany jako balsam spłynęła. nigdy nie było, ... Krynice otworzyła, w tym robotę wznowiła, była taka bajora dla całej wsi, ale tam liści byli i robaki... Ludzi ji aniołów razem w tej pracy zatrudniła. (rozm. 1.7). ... Pireneje obrała, lazaret zbudowała, źródb wody dla ochło­ dy dla cierpiących wylała. W zależności o d tego, czy w okolicy są wody p o d ­ skórne i buduje się płytkie studnie, czy tryskają źródła, czy też wieś ma wodociąg, czy ludzie sami kopali każdy „Etnolingwistyka" 8, 1996, s. 247 na s w o i m podwórku studnie głębinowe, kształtuje się stosunek ludzi do wody. Jedni wspominają dawne cza­ Gdy z wierzy gietrzwałdzkiej odezwał się dzwon, sy - A ta ze studni woda najlepsza! Nią umyć głowę to nie Maryja na klonie obrała swój tron. trza szamponów, Zdrowaś, zdrowaś, zdrowaś Maryja! nie trza nic! taka mientka ta woda. Na- birajo jo i wiozo do domu, do Zamościa. nie to, bo to w czajniku kamień A ta z kranu to 0 Gietrzwałdzka usiada (rozm. 1.8). I n n i Panno M a r y j o ! ... Otworzę wam źródło obfite wśród łąk są wdzięczni, że nie muszą już taszczyć na swoich ple­ Ta woda ulecz, wybawi was z mąk. cach wiader z wodą z pobliskiego źródła czy s t u d n i o d Zdrowaś... sąsiada - Zimą. śnieg topiłam na wodę, a jak się nieraz po­ szło pamiętam zimową porą, już wracałam nagle nogi się poślizgnęły A chorzy na oczy niech schylą tu skroń do domu a tu i woda fiu! poszła, i znowu 1 płótna kawałki zawieszą na klon. trze­ Zdrowaś... ba było iść, a do wody był kilometr... (rozm. 1.14). We wsiach: Grabnik, H u t k i i Kaczórki do dziś nie ma Pieśń k u czci M a t k i Boskiej Gietrzwałdzkiej wodociągu, składano się na wspólną studnię, ale teraz ( Z d P t K , s. 3 9 6 ) każdy ma już na swoim podwórku studnię głębinową u nas teraz studnia głębinowa, wiercona taka, robią też na betony, ale to kosztuje. Przyjeżdżają ci takie studniarze, W o d a o d pradawnych, pogańskich czasów uznana co za świętość, stała się o b i e k t e m k u l t u . Spośród wszyst­ wiercą świdrem, potem taką bekę wmurowali i kranik mam k i c h rodzajów wód największą czcią otaczano źródło w domu. Ale ta woda ze źródła była dobra! Jak wiosną by­ i wodę źródlaną - czystą, zimną, orzeźwiającą, smacz­ ła czymś zaciągnięta, tam są ną. Podstawową forma k u l t u źródła było składanie tę wodę z rzeki, ofiar. B y ć może dzisiaj d a l e k i m echem t y c h p r a k t y k chyba, że mocna woda po śniegu, a tak to z rzeki osobno jest rzucanie d r o b n y c h pieniędzy d o źródeł i f o n t a n n idzie, a czysta z góry odbija. Tu okolice źródeł, a tam pod la­ z intencją p o w r o t u do t y c h miejsc (Majer-Baranowska sem już nie, tam mają studnie (rozm. 1.11). 1991, s. 18). czyste źródełka, to się za most dalej chodziło, one nie bardzo dopuszczą 173 �Karolina Siemion * W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA Bardzo często obok świętych miejsc, zwłaszcza tych bowości, jeśli nie głęboko wierzących, to głęboko uza­ słynących łaskami, znajdują się źródełka, których woda, leżnionych o d mniemań, zachowań, wreszcie obyczaju według wierzeń, ma właściwości uzdrawiające. D o naj­ ukształtowanego w m o d e l u religijności, akcentującego bardziej znanych należy źródło w Lourdes, z którego k o ­ znaczenie autentycznych stanów łask i doświadczania rzysta prawie każdy pątnik. N i e brak i c h także w Polsce, objawień" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 12). n p . w D u k l i , Gietrzwałdzie, Dębowcu czy B o r k u Starym Cudowność w o d y należy rozumieć nie tylko przez (por. mapka na końcu tekstu). C u d o w n a woda jest jej moc uzdrawiającą i przywracającą zdrowie. W o d a istotnym elementem przestrzeni sakralnej uświęconym jest podstawą wszelkiego życia na ziemi i sama w sobie przez miejsce święte, w którym objawia się osoba świę­ jest c u d o w n a i cudotwórcza. N i e należy zapominać ta, zazwyczaj jest to M a t k a Boska. Ludzie jeżdżąc na 0 rozbudowanej i wielowartościowej symbolice wody. pielgrzymki przywożą z n i c h pamiątki - dewocjonalia, W kosmologii, w micie, w rytuale woda spełnia tę sa­ ale oprócz świętych obrazków czy różańców, równie czę­ mą funkcję, niezależnie o d kontekstów k u l t u r o w y c h . sto zabierają ze sobą do domów wodę ze źródełek przy­ W o d a poprzedza każdą formę i znajduje się u podłoża klasztornych. W o d a ta, jak wierzą pątnicy, posiada moc każdego stworzenia. K o n t a k t z wodą pociąga za soba leczniczą. D l a wierzących w uzdrawiające właściwości regenerację. W o d a udziela nowego narodzenia - dzię­ wody nie ma wątpliwości, że stał się c u d i chory odzy­ k i rytuałowi inicjacji, leczy - dzięki rytuałowi magicz­ skał wzrok czy czucie w nogach właśnie dzięki cudow­ n e m u , zapewnia odrodzenie po śmierci - dzięki r y t u ­ nej wodzie. Racjonalne przyczyny poprawy zdrowia są ałowi żałobnemu (por. Eliade 1997). B ę d ą c więc wcie­ nieistotne w k o n f r o n t a c j i z użyciem cudownej wody; leniem wszystkich możliwości, staje się symbolem ży­ obmyciem się w niej, napiciem się, pokropieniem nią cia - chorych miejsc czy brodzeniem po niej. W zachowa­ z b i o r n i k i e m wszystkich zarodków. Staje się więc sub­ n i a c h tych ujawnia się tradycja k u l t o w o - magiczna, stancją magiczną i leczniczą - woda leczy, odmładza, której przejawem jest wiara w przejmowanie mocy za­ zapewnia życie wieczne. wartej w wodzie z „miejsc uświęconych". wodą żywą. Jest symbolem kosmogonicznym, Jako pierwiastek kosmogoniczny woda przedstawia Należałoby się chwilę zastanowić n a d znaczeniem wartość nie tylko sakralną. Dołącza sie do tego lokalna słowa c u d o w n a w o d a . D l a kogo i w j a k i sposób jest epifania - ujawnienia się sakralnej obecności w rzece ona cudowna. W jej moc wierzą przede wszystkim l u ­ czy jeziorze (por. Eliade 1997). Płynącą wodę, rzekę, dzie, którzy doznali c u d o w n y c h uzdrowień, doświad­ stłumienie, a zwłaszcza źródło wytryskujące z wnęttza czyli c u d u na własnej skórze lub tacy, którzy potrzebu­ ziemi lub ze skały czczono powszechnie już w starożyt­ ją pomocy, znajdują się w krytycznej sytuacji, ludzie ności jako istotę żywą i w naturze swej boską (Kopaliń- nieuleczalnie czy przewlekle chorzy. ski 1991, s. 475). Żadne rewolucje religijne i prześlado­ 7 C u d jest to zjawisko, którego nie da się wyjaśnić wania w średniowieczu nie potrafiły znieść k u l t u wód, przez odwołanie do przyczyn n a t u r a l n y c h . A l e z p u n k ­ który zasilany przez ludową pobożność zaczęło w końcu t u widzenia religii prawdziwy c u d nie jest zjawiskiem tolerować chrześcijaństwo. W o d a żywa, woda żywota, zewnęttznym, lecz dokonującym się wewnątrz człowie­ zdroje młodości są to wszystko według Eliadego f o r m u ­ ka c u d e m łaski, żalu za grzechy, czy nawrócenia (Gor­ ły mityczne, jednej i tej samej religijnej i metafizycznej d o n 1998, s. 10). Według teorii Ellisa Petersa: „Cuda rzeczywistości. W o d a zawiera życie, przepływ, upływ. przeczą rozsądkowi, obalają go, drwią z niego. Trafiają „Woda życia" dla człowieka pierwotnego przynosi ży­ bezbłędnie w pustkę ludzkiej duszy, przynoszą jej wy­ zność pól i pomyślność, ale również daje wieczne życie, zwolenie i zbawienie, gdziekolwiek zechcą. Gdyby cuda jest sprawczynią cudów, a także symbolem wspólnoty miały sens, nie byłyby c u d a m i " ( G o r d o n 1998, s. 8 ) . z bóstwem. D l a niepierwotnej wrażliwości religijnej D o c h o d z i t u do k o n f r o n t a c j i wiary i rozumu, sceptycy święty charakter mają tylko pewne określone wody, jak uważają cuda za kompletną fikcję. K t o nie chce w coś np. święte strumienie w Indiach, czy źródło Demetet uwierzyć, nie uwierzy. A jeśli ktoś nie chce wyzbyć się w Grecji. M o c , którą obdarzone są „wody święte" jest świadczących uznawana za coś cudownego. Mówią o t y m niezliczone o t y m , że cuda się nie zdarzają, nie zdoła go przekonać. baśnie, gdzie jednych bohaterów ratuje cenna woda życia, Wszystko sprowadza się więc do wiary: (...) To nie tylko a i n n y c h do życia ptzywraca (SSiSL 1990, s. 240-246). swojej wiary, żadna liczba dowodów woda, bo to jednak trzeba się udać... Ja nie liczę na to, że Droga do źródła i otrzymanie żywej wody pociąga za so­ bez wiary można być uzdrowionym, bą szereg konsekracji i prób, podobnie jak droga do uzdrowiony żeby się nawrócił ale może ktoś zostanie drzewa żywota. O b a te wymienione symbole łączą się (w. 2 . 1 , s. 3 ) . w Apokalipsie św. Jana i występują jednocześnie obok H e m k a i Olędzki w swojej pracy stawiając sobie siebie - pytanie: „Czy zdarzają się dziś cuda. ", przyjmują, że 7 I ukazał mi wypływającą w stronę Baranka wody żywot, która jaśniała jak kryształ... „...każde zdarzenie (...) może uchodzić za c u d o w n e , je­ i po obu rzekę stronach (por. Eliade 1997). Ten, jak śli w świadomości jednostkowej czy zbiorowej uzyska­ rzeki stało drzewo żywota, ło m i a n o niezwykłego" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 9 ) . 1 wiele i n n y c h fragmentów N o w e g o Testamentu o d w o ­ Wprowadzają o n i pojęcie wrażliwości m i r a k u l a r n e j - łujących się do symboliki wody świadczy o głębokim za­ mistycznej, która jest c e c h ą „... pewnego rodzaju oso­ korzenieniu pierwotnych wyobrażeń dotyczących wody. 174 �Karaima Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA W symbolice wierzeń i obrzędów l u d o w y c h wodzie przypisywane są dwie podstawowe funkcje - oczysz­ rzył laską w kamień znajdujący czania oraz sprowadzania płodności (Moszyński 1967, odtąd s. 509). Woda uchodzi zawsze za symbol 19). N i e k i e d y święci działają w inny sposób, np. św. Ja­ oczyszczający, stąd też nawet ogień, który jest samą czystością, przez zetknięcie ze światem, zbrukany musi się oczyścić nie brakuje w Szycach dwiga zrobiła piętą zagłębienie wody (Ciszewski 1894, s. w piasku i wtedy wytrysb w wodzie: Źródło („Wisła" V I I , s. 738). Cudowną moc wielu źródeł wywraca wiąże ttadycja ludowa również z objawieniami świę­ takie koziołki. (Gawełek 1911, s. 39). O b i e cechy wody t y c h . W t a k i c h sytuacjach świętość o w y c h źródeł po­ łączą się ze sobą. N i e można mieć b o w i e m pewności, chodzi o d osoby świętej „patronującej" źródłu, co pod­ j a k i cel ma rytualne obmywanie się czy kąpiel. W y p o ­ kreślają nazwy, n p . źródło św. Rocha p o d Krasnobro­ gdy woda wre, to on właśnie kąpiąc się w niej, wiadane przy t y c h okazjach formuły świadczą, że nie d e m w przysiółku Zagóra. Początki k u l t u św. Rocha się­ chodzi tylko o obmycie gtzechów i b t u d u , ale o oczysz­ gają X V I I w. i łączone są z osobą królowej M a r i i Kazi­ czenie będące w a r u n k i e m odrodzenia człowieka, za­ miery. Podczas morowej zarazy Marysieńka ufundowa­ pewnienia sobie zdrowia i mocy życiowej. Odmładznie ła n a d źródłem kapliczkę św. Rocha. W czasie szaleją­ i wskrzeszanie są t y m i właściwościami wody, które o d ­ cego „powietrza morowego" c h o r y m podawano stąd grywały pierwszoplanową rolę przy p r a k t y k o w a n y c h wypływającą wodę. Obecna kapliczka jest g t u n t o w n i e na wiosnę kąpielach obrzędowych: przebudowana W Wielki Czwartek dzie, gdyż jest przesąd, rok czerwona orzech, ponętna dziewczęta że która się wykąpie, jak krew, biała jak śmietana, jak jabłuszko... będzie cały zdrowa jak Kazimietza Fudakowskiego została kompletnie zniszczona przez upadające drzewo. Miejscowi opowiadają, że św. R o c h z Montpelliet mieszkał przez pewien czas w lesie p o d Krasnobrodem: (Zaleski 1989, s. 200). są niezbędnymi elementami miejsc świętych (Moszyń­ ... święty Roch to był człowiek chory, okryty cały on mieszkał między religią pogańskich Prapolaków a religią chrze­ ranami, miał on psa co chodził na Podzamek i prosił o jedzenie, pies karmił Rocha i lizał jego rany, i ten Roch ski 1967, s. 248). Gdybyśmy przeprowadzili paralelę ten wyzdrowiał, w lesie, miał domek pustelniczy i studzienkę; teraz tam jest kaplica, a po środku w niej jest studnia a na ścijańską, szukając elementów zbieżnych, to obok k u l t u zewnątrz dtzewa - drzewo krzyża i k u l t u kamienia, woda mogła kran przeprowadzony. Na odpust kaplica otwar­ ta, to ludzie butelkami i garnkami nabierali i podłoga być elementem najistotniej wiążącym obie wiary ( K o t u ­ la 1974, s. 82). D o odwiecznego k u l t u źródeł w p e w n y m momencie doszedł k u l t chtześcijańskiego świętego ptzez w 1935 г., b o w i e m dwa lata wcześniej stara kapliczka kąpią się w zimnej wo­ W ttadycji ludowej woda (źródło), drzewo i kamień - czeskiego Jana N e p o m u c e n a . Figury jego stawiano n a d zalana, to się księdzu nie podobało, zrobił kran na była zewnątrz i teraz łudzie biorą wodę kiedy chcą. Ludzie uważają, że to jest święte miejsce (rozm. 1.10). brzegami kapryśnych wód, aby męczennik hamował i c h I n n y przykład, to źródełko św. Rozalii we W r o c a n - niszczące zapędy. Również dla spotęgowania mocy lecz­ ce p o d K r o s n e m . Święta Rozalia, podobnie jak św. niczych wód źródlanych obok zaczęto stawiać figury R o c h , była również pustelnicą, patronką o d m o r o w e ­ i kapliczki z podobizną tego świętego (fot. 7, 8 ) . Wresz­ go powietrza i c h o r ó b zakaźnych. Według opowiadań cie jakby zatracono poczucie, k t o leczy — woda czy świę­ miejscowej ludności ty Jan N e p o m u c e n (Kotula 1974, s. 83). i św. Rozałia stuszkowi, M o c c u d o w n y c h źródeł podnosiło sąsiedztwo k o ­ ukazała Pastuszki paśłi się na dębie[...] tu owieczki[...] i powiedziała pa­ żeby się modlił do niej to zaraza ustanie, bo tu ściołów, kaplic, a szczególnie klasztorów. Pojawia się masowa zaraza, chołera tutaj intrygujące pytanie: czy woda stawała się cudow­ stawili^..] na po w y b u d o w a n i u kościoła, czy też w t y m miejscu dębem budowano kaplicę, gdzie było źródło cieszące się sławą dła powstają za sprawą M a t k i Boskiej. Tak jak n p . kapliczkę panowała. I na tym miejscu i wytrysło źródełko, zaraz pod cudowności? Ileż to legend snuje się wokół studni i źró­ „Studzionka" w Przylasku p o d Rzeszowem. Pasł deł, których woda przywraca zdrowie, a nawet wzrok. stuch krowy we dworze i bydło zgubił, szukałi[...] Wieczorem[...} zaleciał kłęka[...] źródełko i był szła procesja[...] zwykle w miejscu i c h objawienia lub w miejscu ptzez nie otworzyła, n i c h wskazanym. C u d o w n e źródła pojawiają się nagle, pastuch wzioł ten obraz i za­ moja mama tak śpiewała wielka jasność źle u ciebie, masz kościelną „wytryskują". Święci, przyczyniając się do powstania ja­ się na prawdopodob­ niósł do dworu. Pan ukrył ten obraz w skrzyni[...j wstają za sprawą M a t k i Boskiej, Jezusa l u b świętych, sie objawiła. rzecz u siebie» i przy­ « Jak te skrzy­ Gospodarzu (w. 2 . 1 , s. 1). W i d a ć , j a k podobne są do siebie powyższe opisy obja­ kiegoś zbiornika wody, z reguły wykonują charaktery­ wień, w obu w y p a d k a c h osoba święta objawia się pa­ styczne gesty. Najczęściej, jak Mojżesz, uderzają laską stuszkom, a więc b i e d n y m , natomiast p a n ze d w o r u w skałę, n p . gdy św. W o j c i e c h podczas wielkiej suszy za­ wędrował do Szyc, „ulitował się nad mieszkańcami, Wytrysło nie obraz Matki Boskiejl...] Według licznych podań i legend cudowne źródła po­ On goni, a bydło od drugiej strony, M a t k a Boska objawiła wielkiej górze[...] pa­ i nikt zszed gdzie teraz jest ta kapli- ca i to bydło tam chodziło[...] Historie powstania źródeł i objawienia po­ tym (w 2.2., s. 1) Jednak najczęściej c u d o w n e źró­ nie znałazl. przedstawiony jest j a k o postać negatywna, bo jak ude­ 175 i się w polu i wytrysnęła wo­ da [...]. Później w tern miejscu wybito studnię i nigdy już �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA twierdzi jedna z m o i c h rozmówczyń: ... każdy wie Mat­ zbadała świadków objawień ka Boska kocha ubóstwo[...J i więc prawdę sobie mówmy W 1680 r. w Krasnobrodzie została uleczona M a r i a Ka­ objawia się ubogiem, dzieciom, taka zimiera Sobieska. Jako w o t u m dziękczynne za cudowne (rozm. 1.20). Podobnie jak w Gietrzwał­ uzdrowienie wystawiła kościół, do dziś zresztą istnieją­ je prawda... wdowom, sierotom, i spisała i c h historię. dzie, M a t k a Boska objawia się dwóm dziewczynkom - cy. Pani Janina próbuje sobie przypomnieć - ... taka Justynie Szafrańskiej i Barbarze Samulowskiej. O b i e królowa przygotowywały się d o pierwszej k o m u n i i świętej i po telnie zachorowała, o s t a t n i m egzaminie, wracały do d o m u , gdy ... raptem i na intencje kościół postawiła zadzwoniły barwinkiem było obrośnięte dzwony. Tu był taki zwyczaj, Pański, to każdy robotę na Anioł w kierunku kościoła i odmawiał. Anioł Pański się skończył, się[...] że jak przerywał dzwonili i zwrócił 1 oni się też W r a c a j ą c jednak do pytania, co było pierwsze - źró­ [...] dziłyl-..] przecież ło w czerwcu, N o potem to już razem Źródelko[...] ka jakby stała wystawiona w podzięce za odnalezienie bydła, w i n n e j wersji za przywrócenia w z r o k u . cho- właściwie mówiła, wskazała, mleczna Podobnie w Krasnobrodzie, źródło istniało t a m , zanim w y b u d o ­ tu cała komisja była, tu cuda były, to w a n o kościół. N i e jest to jednak regułą, coraz częściej to się zaczę­ jest tak, że przy istniejących już sanktuariach wykopy­ do ósmego wane są studnie, co wcale nie umniejsza mocy wody że przyjdzie N o i pod koniec ona wskazała wrześnial-..] znacznie. W Przylasku, według legendy, kapliczka zo­ 1 za dzień, przez stołicę apostolską[...J (...) na tym miejscu, gdzie - dodaje. dło czy kościół, nie można na nie odpowiedzieć jedno­ stać jest zatwierdzone śmier­ wyzdrowiała, się matka idzie, a ona została czy dwa ta jej koleżanka... że tego, że po połogu to historia opisuje i że odwrócili, i mówi, ja widzę na klonie jakąś piękną panią ks. Weichsel wziął ją za rękę i ona powiedziała. była, toć to pamiętam, właśnie to z n i c h zaczerpniętej. Taka sytuacje ma miejsce w D ę ­ że mają iść, to na niebie była ta­ b o w c u - „polskim La Salette". Początkowo przywożo­ tylko n o do D ę b o w c a wodę z La Salette, ponieważ na droga, tam kazała szpadlem i to wytrysło i powiedziała wodę na wzystki dolegliwości kopać. Oni im, że mają pić tę miejscu nie było jeszcze źródła, dopiero później w y k o ­ (w. 3 . 1 , s. 3 ) . pano je, To źródełko nie jest naturalne (...) przeprowa­ dzone od źródła, jest tu takie źródło naturalne kawałek za zebrałam w Krasnobrodzie. Już w X V I w i e k u źródło kościołem tę krasnobrodzkie uznano za c u d o w n e . Według miejsco­ niewiarę, wej legendy miała je wskazać M a t k a Boska Jakubowi się wydawało, Ruszczykowi, mieszkańcowi Szarowoli. W r o k u stóp Matki Boskiej (w. 4-1). Najwięcej i n f o r m a c j i dotyczących powstania źródła 1640 objawiła się modlącemu się o zdrowie i nakazała: „Po­ (...) początkowo u miejscowych było widać ale ci przybysze obcy szli. Nabierali że to źródełko wypływa tam, bo im rzeczywiście spod Właściwości cudownej wody staw t u figurę, albowiem t u będzie się chwała Syna mego odprawiała. A na znak tego wiedz, że jesteś o d choroby zwolniony." Cudowną moc wody ze źródeł tradycja ludowa wiąże Miejsce objawienia się M a t k i Bożej mieszkańcy K r a ­ z objawieniami świętych. Przejmuje ona moc o d sacrum, snobrodu otoczyli czcią. W i e l u z przybywających t a m moc ta jest niezbywalna, chyba że ktoś wodę zbezcześci. pielgrzymów doświadczyło w t y m miejscu łask, które Woda przejmuje także moc o d miejsc objawienia, prze­ upamiętniali, wieszając na postawionej przez Ruszczy- bywania świętych: Jak w każdym ka figurze w o t a i obrazki. Jedna z m o i c h respondentek ma swoje właściwości. tak przedstawiła ową historię:... Szur i Szarowola to naj­ dziej Bóg daje znać, szczególnie przez wodę, która ma wła­ starsze wioski w okolicy. Kiedyś' to wszystko należało ściwości dynata Zamoyskiego Dostał on te wioski od or­ (...) tu był las głęboki, ten las i tam gdzie teraz ta kapłiczka i odpoczywał i mówi, Tymczasem że były obiektem k u l t u , spełniały także fukcję świątyń. stanął Były tzw. miejscem świętym, gdzie w szczególny sposób i usłyszał głos: Postaw w tym miejscu kaplicz­ dala się odczuć obecność sił i istot naprzyrodzonych. kę, a będziesz uzdrowion. mek Poszedł do dziedzica na Podza- że miał objawienie, żeby postawić kaplicę. postawili krzyż, a na nim powiesili cudowny obrazek, ten co to teraz w naszym kościele dziać się cuda, on został uzdrowiony Zwykle na świętym miejscu winna znajdować się w niej. Przywieźli ją chorą kamienny krzyż albo leży sam tylko kamień... (...) i zaczęły pocałowania - (Moszyński 1967, s. 248). W toku chrystianizacji ziem polskich te i wiele ludzi i Maria tutaj, do Krasnobrodu, się woda Źródło, powinien je otaczać gaj (...) Pośród drzew wznosi się stare Sobieska była akurat w ciąży i była bardzo chora, płód psuł dowiedziełi (rozmowa z mężczyzną spotkanym W religijnych praktykach Słowian źródła oprócz tego, on szedł przez wodna, tam lecznicze... woda przy źródełku św. Jana na górze Zaśpit). (...) miał on swoje wojsko, a w nim był oficer - Szura się nazywał. dynata na własność do or­ świętym miejscu, Im bardziej święte miejsce, tym bar­ wierzenia pogańskie ulegały przekształceniu i wchłonięciu przez nowy system religijny. N a pogańską bo świętość źródeł nałożyła się chrześcijańska wizja święto­ sie, że tu się cuda dzieją i dałi ten obrazek do ści. D l a ochrzczonego l u d u ta świętość nadal jednak ob­ i od razu poczuła się zdrowa (...) w podzięko­ jawia się jako tajemnicza siła ukryta w źródle i wodzie (rozm. 1.10). źródlanej, powodująca jej cudowne działanie. Zmianie D l a mojej rozmówczyni nie są istotne daty, mylone są jednak uległo wytłumaczenie pochodzenia tejże siły. też nazwiska, c h o ć sama historia jest prawdziwa. O b o k przekonania, że jest to siła „sama z siebie", siła ży­ W 1674 r. Komisja Teologiczna A k a d e m i i Zamojskiej wiołu, utrwaliła się w świadomości ludzi wiara, iż owa waniu Panu Bogu postawiła ten kościół... 176 �Karolom Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA Szur, kobieta przy s t u d n i , „Tera jest łatwo żyć. Wy teraz mło­ dzież żyjecie w nowotnym świecie, a my w starożytności byli, tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło wiadra z wodo a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci." Klocówka - „...z tej studni się wody już nie bierze, inleko się tam teraz wychładza..." Kaczórki - studnia po sąsiedzku „...jak mnie woda potrzebna to ja kręcę korba, a jak sąsiadce, to ona, korba jest po obu stronach..." Fot. K a r o l i n a S i e m i o n 178 �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA �W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA K a p l i c a O b j a w i e ń na W o d z i e , c u d o w n e źródełko w Krasnobrodzie Św. Jan N e p o m u c e n , p a t r o n wody, K r a s n o b r ó d D ę b o w i e c - „polskie L a S a l e t t e " Gietrzwałd, b u t e l k a z c u d o w n ą wodą 180 �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA cudowna moc pochodzi o d istot boskich lub osób świę­ 1.3). Teorię tę potwierdza również wypowiedź pani Te­ tych, błogosławionych (Majer-Baranowska 1991, s. 18): resy: ... był taki człowiek ... ta woda cudouma ma moc św. Rozalii (w. 2.2, s. 2). mieszkał chory, miał wrzody po gębie, na wschodzie. Trzy razy tu od niego on przyjeżdżali O wodzie z giettzwałdzkiego źródełka usłyszałam:... wo­ i za każdym razem zapominali zabrać mu tej wody. W koń­ da ze źródełka jest uzdrowiskowa, cu powiedzieli, weź nabir mu tej wody z naszej studni i po­ Matka bbgosławiona Boża specjalnie ją poświęciła straci, bo jeżeli jest błogosławiona, jakaś taka, (...) swojej mocy nie to zawsze jest wiedz, że to jest woda cudowna z Krasnobrodu. cudowna śli mu tej wody, on się gorąco modlił, I przynie­ umył się tą (w. 3 . 1 , s. 4 ) . Źródło cudownej wody posiada nietypowe i wszystko zeszło. Wiara go uzdrowiła!!! wodą G d y pytałam właściwości — nie wysycha: naród całe lato bierze i nikomu o w a r u n k i , jakie muszą być spełnione, aby zaistniał nie braknie! (w. 2.1, s. 1) i nie zamarza: to woda cudow­ cud, najczęściej podkreślano, że najważniejsza jest wia­ na, w zimie nie zamarza! A w domu stać może długo i nie ra, następnie m o d l i t w a i c u d o w n a woda ze źródła. O d (rozm. 1.3). Cudowną wodę można długo prze­ starszych osób można usłyszeć, że przede wszystkim p i ­ chowywać w d o m u i zawsze będzie czysta jako same pe­ cie wody, a dopiero p o t e m msza i m o d l i t w a . Jednak rełki, niezmącona, a co najważniejsze - Ta woda ze Stu­ równie często spotykałam się z nieufnością i powątpie- mętnieje dzionki ma takie właściwości, nie ześmierdnie waniami, słyszałam: ... uzdrowienia... że będzie stać dziesięć lat i się (w. 2.3, s. 1). Jak się święconą stoi cały rok i nie zmąci się czyściuteńka. oświeci, to że byli, ksiądz z ambony mówił... Można trzymać ją (rozm. 1.6). No chyba były jakieś uzdro­ wienia, musiały być cudy, żeby św. Jan wyszedł na święte­ mówię, Według ludzi moc wody polega na jej właściwo­ żenię... (rozmowa z D u k l i ) . go, bo do tej pory byl błogosławiony ściach leczniczych, pomaga na oczy, leczy paraliż, jed­ n a k większość twierdzi, że pomaga na wszystko, chodzą, ale ja nie wiem, czy to prawda, tam można wierzyć, ja nie rok i więcej i nie zmieni smaku! (w. 2.1, s. 2). na oczyl---] na wszystko, prawdopodobnie, Różne pogłoski głównie ale nie wszystkim pomaga, bo to Uzdrowienia już sprawa wiary! (w. 2.3, s. 1). Za dowód cudowności źródła uważa się nadzwyczaj­ Wiara w uzdrawiającą moc wody ne działanie uzdrawiające wody zeń wypływającej. D u ­ żo jest cudów, musiałabym Dużo jest uzdrowionych. W o d a ze źródełka bijącego p o d Kaplicą Objawień pani dwa tygodnie opowiadać! Ludzie piją wode na serce, na na Wodzie w Krasnobrodzie uznana jest za cudowną, wrzody jak majo, na gardło jak boli (w. 2.1, s. 2). C u d o w ­ uzdrawiającą. Tysiące ludzi przyjeżdża t u prosić o łaskę na woda źródlana przede wszystki leczy. Jak twierdzi M a t k ę Boską Krasnobrodzką, ... pani! tu u nas Częstochowa.' co t u jest pielgrzymek, autokarów, łam po 7, 9 dziennie! Ludu przyjeżdża, Moszyński, źródłom na całej Słowiańszczyźnie przypisu­ druga je się moc leczenia chorób oczu, co znajduje naliczy­ myją się, wienie, w pospolitem kojarzeniu modłą, się oka usprawiedli­ otworu - jako w Wielki Czwartek to bywa do tysiąca ludzi... (rozm. 1.3). w ziemi ze źródłem, D l a ludzi niewierzących jest to po prostu dobra woda, (Moszyński 1967, s. 5 1 2 ) . . . . hampłynie przyjeżdżają po nią z okolicznych miejscowości, jestem czy ludzi na oczy... (w. 4.4, s. 2). Podobnie powszechnie Z okolic, biorę tę wodę do domu, normalnie u mnie jest do­ ptzypisuje sie wodzie źródlanej moc leczenia chorób bra woda, ale ostatnio podniósł wych i się popsuła, się poziom wód a ta bardzo smaczna... por. w nazwach typu Morskie źródełko, Oko... które le­ skóry: M ó j brat mial plamy, łuszczyła mu sie skóra i woda grunto­ ze źródełka krasnobrodzkiegopomogła... N a t o m i a s t dla (rozm. 1.2). Prze­ wierzących jest wodą cudowną, wodą, która ma moc, konanie to opiera się na wierze w oczyszczającą moc ... oczywiście która wody. Niektóte źtódta mają też wpływ na płodność ko­ rzeczy, biet, co z kolei wiąże się z wiarą w zapładniającą moc graniczące z cudem, czy łaską bożą, jak kto wołi. Ja 17 łat wody. Koło Łysicy jest cudowne źródło św. Franciszka. tu pracuję i jestem świadkiem towarzyszy nie jest to jakaś magia, ale modłitwa, tej wodzie. Tu się działy niesamowite uwierzył- •• - Pewna kobieta, jak mówi sama skutków cudowności tych łask, tak bym może nie przyznaje miejscowy proboszcz dy z tego źródła na sobie doświadczyła, (rozm. sowanej modlitwie, napiła się wody z tej krynicy, tyle razy 1.21). Ran Bóg obdarzył ja synem, a ma ich sześciu (Kolberg, Ra­ N a moje pytania dotyczące uzdrowień ludzie nie­ domskie 18, s. 276). Są też źródła, n p . źródło św. A n t o ­ chętnie odpowiadali, bo tak jak twierdzi ksiądz ... to coś tkwi w ludziach, że nie chcą się z tym afiszować, li uzdrowieni... niego z Radecznicy że zosta­ wode pije, taki długo żyje (Kolberg, Lubelskie 16, s. 15). chorego, głęboka wiara i m o d l i t w a - ... kobieta z jednej wsi chora była, chciała, żeby jej przynieść wodę i ozdrowiała. downego uzdrowienia małej dziewczynki: ... ona miała wody z jej że to z kapłicy. Ona uwierzyła Trzeba wierzyć!!! Pani A n n a ze wsi Szur opowiedziała m i historię cu­ wody z kaplicy Nie chciało mi się iść, nabrałam studni i powiedziałam, We wszystko z którego lud czerpie świętej wodę na wszelkie niemoce, а n a d źródłem widnieje napis Kto tę (rozm. 1.21). Zazwyczaj podkreślali, że najważniejsza jest wiara, bo tylko ona może uzdrowić Z Krasnobrodu. wo­ gdyż ilekroć, po sto­ pięć lat, nie mogła chodzić, przyjechała do Krasnobrodu z ro­ w tę dzicami, wstąpili do kościoła, pomodlili się, dali na mszę i po­ trzeba jechali do Kaplicy na Wodzie. Umyli dziecku nogi, napili się wierzyć, bo tak nic by z tego nie było, wierzcie mi... (rozm. tej wody i wracają już do samochodu, a dziewczynka 181 mówi �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA «Mamusiu, ja pójdę sama!» kościoła (...) i rzeczywiście od kaplicy do przeszła już sama! Ta matka sama mi to opowie­ działa ze łzami w oczach. Przyjechali potem poświadczyć i ksiądz na ambonie ogłosił. Kto godny, to Pan Bóg w lesie, nad wodą (...) mama przywiozła ki Boskiej z Kaplicy Objawień. to, Dwukrotnie gę w przywiezionej wodzie i pomodliłam pomoże i daje cuda i jak się jeszcze wierzy w to (rozm. 1.10). mi wody od Mat­ obmywałam no­ się. Po tygodniu po­ czułam się lepiej, zaczęłam chodzić, zniknęła opuchlizna, no­ ga przestała normalnie". C o typo­ boleć i odtąd chodziłam Podczas m o i c h rozmów w Krasnobrodzie wiele razy we dla tego typu relacji, respondenci całkowicie pomija­ powtarzało się, c h o ć za każdym razem w innej wersji, ją istnienie i n n y c h , racjonalnych przyczyn poprawy opowiadanie o żebraku, któremu ... oko z orbit wyszło, tak zdrowia, są one po prostu nieistotne w obliczu k o n t a k t u całkiem staruszek z cudowną wodą. To woda jest głównym sprawcą uzdro­ tak po proszonym, po domach, wszyscy go znali. On i wód­ wień. Jest ona pita, obmywa się nią chore miejsca na cie­ na wierzch, byl jak okaleczony. Chodził kę pil i denature i tak mu to oko wyszło... To tak brzydko wy- le, brodzi się w niej. Kobieta, ze wsi H u t k i opowiadała m i głądało i lekarze chcieli mu to usunąć, ale on się bal. Córka ze łzami w oczach: ... miałam żylaki, nogi bolały, mu powiedziała, nie mogłam, żeby poszedł do Wodnej Kaplicy i umyl się móc znowu zacząć chodzić w tej wodzie. Poszedł i wie pani co, i to nie tylko ja, bo prze­ schowała ścioła, pomodliłam - zarzeka się pani A l i c j a - ... cie cała okolica go znała... a ono samo schowało chcieli co wierzyłam, usunąć, żeby (...), zaprowadzili mnie do ko­ się, potem nogi obmyłam w wodzie i... ży­ modliłam się do Matki Bożej, na własnej rze doświadczyłam się! (rozm. 1.10). N i e c o inną wersję Łaski Bożej... skó­ (rozm. 1.12). Parę do­ mów dalej w tej samej wsi poznaję panią Anielę, patrzy tego opowiadania usłyszałam o d pani Janiny - To byk) ja­ kieś pięć, sześć lat temu. Byl taki starszy dziadek, nie miał m i głęboko w oczy i pyta - pani wierząca?, Z czego żyć, chodził po domach i żebrał. Lubiał sobie wypić opowiem. Moja przyjaciółka i mu oko wysadziło. Chciał, żeby mu ksiądz dał na chodzić mieć operację, laki same wciągnęły się (kobieta zaczyna płakać). Ja gorą­ mu się ta gałka oczna, zagoiło się i miał już nor­ malne oko! To byl naoczny cud! Lekarze leżałam w łóżku, miałam talu, była umierająca operację, to ja pani coś była ciężko chora, leżała w szpi­ (...) a ja miałam taką małą buteleczkę a ksiądz mówi, nie! Idźcie dziadku lepiej pomodlijcie się i ob­ ze świętą wodą z Lourdes, przywiezioną z piełgrzymki, myjcie się w wodzie ze św. Kaplicy. I on ozdrowial, nie trza było tej wody, dałam jej taką małą łyżeczkę, mówię, że to cu­ mało (rozm. 1.11). Z kolei parę gospo­ downa woda, że uzdrawia i pani ona ozdrowiala, a była już darstw dalej utrzymywano, że chodził żebrak, co miał gułę przy śmierci! wyszła ze szpitala, żyje do dziś... (rozm. 1.14). było operacji! Cud! za uchem. Umyl się pare razy w tej świętej wodzie i guła zniknęła. Sama widziałam, Analizując łaski z ksiąg kościelnych zauważyć moż­ pani... (rozm. 1.6). Mieszka­ na pewną specyfikę c u d o w n y c h uzdrowień. Najczę­ niec Szuru, mężczyzna około pięćdziesiątki wspomina,... pamiętam go, przecie ja do szkoły wtedy chdziłem, już całkowicie wychodziło, oko ściej są to uleczenia z różnych chorób oczu, paraliżu mu lub niedowładu nóg l u b rąk. Pozostałe to uzdrowienia a potem co się stab nic nie wia­ z ciężkich chorób zakaźnych, wewnętrznych n o w o ­ domo, normalnie oko jak oko. jego się pytali, mówił, że cho­ tworów, urazów mechanicznych. Zgłaszane są też łaski dził do Kapłicy na Wodzie myć się, pić tę wodę, no i jednak cud! Widać więc, jak niespójne są te informacje, często wręcz przeczą sobie wzajemnie. szczególnej pomocy bożej za pośrednictwem patronów źródeł - św. Jana, M a t k i Boskiej Krasnobrodzkiej, św. Rocha, Chrystusa Ukrzyżowanego z Klimkówki, M a t ­ k i Boskiej Saletyńskiej z D ę b o w c a . N i e m a l w każdym Jest jadnak wiele uzdrowień potwierdzonych w „Księ­ gach łask i uzdrowień", zakładanych przez księży pro­ z opisywanych przypadków uleczenie związane jest boszczów, choćby z Krasnobrodu, z Klimkówki, z Giettz- z użyciem wody z cudownego źródła. Wszystkie te ze­ wałdu i wielu innych. Praktycznie w każdej parafii, gdzie znania cechuje autentyczna wiara w możliwość odzy­ znajduje się źródło z cudowną wodą, istnieją takie księ­ skania tą drogą utraconego zdrowia, zwłaszcza w przy­ gi. Pełne są one opisów doznanych łask, potwierdzonych padkach określonych przez medycynę za beznadziejne. przez księży, lekarzy, świadków. Można w n i c h znaleźć W jednej z m o i c h rozmów starsza p a n i opowiedziała wiele niesamowitych opisów, przytoczę jedynie dwa m i historię uzdrowienia 40-letniej kobiety. N a moje z n i c h : W1977 pytanie, na co była chora, zniecierpliwionym głosem r. zachorowałem ki ocznej. Po wielu naświetlaniach należy usunąć oko. Na operację chałem do Krasnobrodu. na Wodzie, tam przemyłem Udałem na nowotwór zbśłiwy gał­ lekarze zadecydowali, odpowiedziała: że nie zgodziłem się i przyje­ No właśnie była chora, że ją lekarze wypisali. Udała się do się do Kapłicy Objawień oczy wodą, zabrałem też trochę W Przylasku 70-letnia kobieta opowiedziała m i histo­ nią oczy. Od tej pory na­ rię uzdrowienia młodego mężczyzny: Przyszła do mnie ko­ do domu, codziennie przemywałem kościółka, modliła się, pila wodę i cudu doznała (w. 2.3, s. 3). stała poprawa, oko przestało boleć, powrócił wzrok. Niniej­ bieta, prowadziła sze zeznania potwierdzam własnoręcznym bo jej się w nocy przyśniło, że jest takie źródełko, Zamość, 22.09.83. podpisem - ]. S., Pani H a l i n i e z Hrubieszowa tworzyły syna (...) Chodziła z nim po całym lesie, że jej syna uzdrowi. Przyszła i pyta, czy tu jest jakieś źródełko. Mówię, się w nodze zakrzepy żylne, dostała więc skierowanie na Że jest (...) Poprowadziłam operację. W t e d y jej matka pojechała na uroczystości o d ­ go niesla, taki był słaby (...) A co temu synowi jest? (...) tak pustowe do Krasnobrodu, aby modlić się w intencji cór­ jakby umarł, taki wysuszony! A ona mówi, pomacaj go pa­ ki, ... kiedy moja mama była w Krasnobrodzie, ni po szyji А to było takie podniesione do góry, twarde jak się obraz Matki Boskiej Krasnobrodzkiej, przyśnił mi w białej sukni, ich, ten syn tak szedł, ałe więcej blacha! Mówi, że z nim tak źle, Że go szpital do domu wydo- 182 �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA Ul. No i idę do Matki Boskiej błagać o zdrowie dla niego (...) szło rozczesać! Upłynęło to pewnie ze dwa miesiące na głowie. Ludzie przyśłi tu (do źródełka - K.S.), wymyłi (...) puka do ganku (...) pytam, co z synem? Ona mówi, że syn zdrowy, jak A co wyście robili? Najprzód przyszłam, ryba! (...) Był straszny bół głowy i zwijało te głowę tom wodom, ściełi to. Urosły śłiczne wbsy! włosy Więcej To kołtun nazywali, to ja parmętom, tego to płakałam i prosi­ trąd nie wracał. łam na głos Matki Boskiej. Ulałam ja wody (...) ja popiłam, było dużo wysypane w takich torkach, jak ścioł, to rzucił i ja ale jemu nie puściło tej wody (...) Przyjechali my do domu, pamiętam, wszystkim nalała ja tej wody. Syn wrócił i łap za półlitrowy mama mówiła, garczek tej wody i te wode puściło i wypił wszystko te wode! Żeby was nie złapało! (...) i mówi, dajcie mi jeść, bo głodny jestem. No to dali my skiego Henryka Biegeleisena wydanego w 1929 roku, pół bułki i pół jajka usmażonego, jak my chodziły na poziomki, to zawsze mi moja nie chodźcie w te torki, bo tam wyrzucają, (w. 2.1, s. 4 ) . Z Lecznictwa ludu pol­ możemy się dowiedzieć, że kołtun był do niedawna bo sześć tygodni nic nie jadł. jedną A on mówi, czy to tyłko tyłe za sześć tygodni? My ze stra­ Z najpospolitszych chem jeszcze mu dały, pół łitry wody wypił, najadł się do sy­ gwoźdźcem ta i poszedł spać. No to jest juz poprawa w imieniu oka! To 1929, s. 256). Nazwę tę tłumaczono rodzajem bólu gło­ nie stab się w tygodniu, ale w 24 godzinach!(...) wy. J. Oczapowski w Praktycznym Nagle ona słyszy turkot, szelest, wystraszyła sie, że umorł, pojod i pew­ chorób (gośćcem) trapiących albo ogólnie nasz lud, zwany też bólem wykładzie mocne bóle głowy, łamania i świdrowania, Mamuś nie mam guza! N o to jest jawny cud! I do przebitej czaszki... żeby potwierdzić księdza (w. 2.1, s. 4). chce wywrzeć «Placebo» to taka substancja (w t y m wypadku woda) Niezależnie od rejonu Polski starsi ludzie p y t a n i pamię­ takie różne kije, łaski, takie różne. Później to wiadomo, robi swoje, to zaczęło się kruszyć, niszczyć małe dziecko, a pamiętam kułe, okułory, że tu przynieśli opowiadały, jakiegoś Wodniku, piłem do ciebie, by szarpiące bóle gośćca ustały mi. Zamawiam Cię w imię Ojca, Syna i Ducha siu. A m e n (Biegeleisen 1929, s. 270) i oni to gdzieś tam przy sparaliżowanego, Pytałam m o i c h rozmówców, czy ludzie innej wiary byłam mogą doznać c u d u , zostać uzdrowieni. W odpowiedzi źródeł­ słyszałam zazwyczaj, tak jak w Gietrzwałdzie, że nie, że ku. Tak co ze starych ludzi słyszę, to podobnie tak być, Wodniku skarżę się tobie, dręczą mnie szarpiące bóle gośćca. natura (w. 3 . 1 , s. 1). Z Przylasku: Ja skory, splata mu odmówić następujący wiersz przez trzy kolejne piątki, zostawiali wisiały obsiada człowieka, pijąc nieco wody czerpanej z prądem: d o b n i e . N a dowód tego przytoczę trzy fragmanty z róż­ gi czas, jeszcze za Niemca, Woła na nad bieżącą wodą i podczas trzykrotnego żegnania się przeze mnie o otoczenie źródła, opisywali je bardzo po­ dłu­ swą zemstę za to na śmiertelniku. ma to ... kołtuna. Między i n n y m i należy przed wschodem słońca, w stanie uleczyć, pokonać nawet śmiertelną chorobę... toprzez nie zaspokoił... geleisen 1929, s. 258). Przeróżne są sposoby pozbycia się ją więc rację ci, którzy twierdzą, że wiara czyni cuda, jest (w. 2.3, s. 2). Z Gietrzwałdu: Przy źródełku, gośćca. Jeżeli gościec człowiek włosy w basiory lub strączki i łamie po całym ciele... (Bie­ i w pewnej liczbie przypadków schorzenie ustępuje. M a ­ były swego posłannika wymyka się ze swej kryjówki, dane schorzenie. Chory wierzy jednak, w jej skuteczność chyba przechowują gwoździem pomoc kołtuna który do usług swemu przyjacielowi czy metoda terapii, o której wiadomo, że nie wpływa na to przy źródełku jakby (Biegeleisen 1929, s. 256). Jak pisze pewne pragnienie, którego ny przez amerykańskiego psychiatrę Bruno Klopfera. n y c h miejsc, z Klimkówki: T u przy źródełku koł- Biegeleisen: demon kołtuna nie działa samodzielnie, lecz za pośrednictwem Opisy te idealnie ilustrują tzw. «efekt placebo», opisa­ tam lipy i po tych lipach kule były, co ludzie chorób tunowatych z 1839 powiada, że objawiać się zwykł przez nie umorł. A on co dał rady skakał, mamuś nie mam guza! potem chodziłam, (Biegeleisen miało do tego potrzebna jest wiara, a o n i przecież w to nie sąsiadki wierzą. M o j a rozmówczyni miała t u na myśli ewangeli­ i on plakal i prosił o uzdrowienie i poszedł, ku­ ków, którzy odrzucają dogmat istnienia M a t k i Bożej, to tak słyszę od starych ludzi - kobie­ a patronką źródełka w Gietrzwałdzie jest przecież M a t ­ ta ta ma dziś 76 lat (w. 2 . 1 , s. 3 ) . We w s p o m n i e n i a c h ka Boska. Poza t y m ewangelicy nie stosują, a także nie łe zostawił i poszedł, starszych już dzisiaj ludzi świat był kiedyś lepszy, ludzie aprobują przy pewnych praktykach magicznych wody bogobojni, szczerze wierzący w łaski boże: Dawniej święconej, nie święcą jej b o w i e m i w związku z t y m nie jak ludzie do św. Rozalii przychodzili, jak ja miałam 15 lat, co uznają jej specyficznych walorów, które tak m o c n o pamiętam, na kolanach chodzili i modli­ podkreślane są przez katolicką część mieszkańców Gie­ (w. trzwałdu (Tylkowa 1983, s. 84). N a t o m i a s t pewna star­ 2.2, s. 2). Jak byłam małym dzieckiem, wziena mnie tako sza pani z Klimkówki tak uzasadniła swoje przekonanie to wkoło kościoła li się i płakali. A dzisiaj nie chce się klęknąć cicio, bo chodziła przyniesły tam nogi moczyć. dziecko, w takiej koszułinie było w kościele! To widziałam, bardzo owrzodziałe, (...) i ona przy ludziach nareszcie włożyła na temat korzystania z cudownej wody przez Żydów: ... chłopczyk włożyła dziecko do wody. A woda była zimna! (...) włożyła raz i popatrzyła, jak mówili, że jak się Żydzi dowiedzieli, że to cudowna to Zyd, to mi się zdaje, jak to się mówi „Boi się jak Zyd święco­ trzeci, wyjena, to cał­ nej wody"(w. 2.3, s. 1). Nastąpiło tu znamienne przekrę­ cenie przysłowia, b o w i e m w oryginalnej wersji to prze­ (w. 2 . 1 , s. 2 ) . cież diabeł b o i się święconej wody, a nie Z y d . Poza t y m akurat w judaizmie woda ma bardzo istotne znaczenie 76-letnia kobieta z Przylasku wspomina: Było to takie, to się kołtun nazywało, bo drugi kowicie te wszystkie strupy zeszły do czystej skóry i poka­ zała łudziom woda, to chodzili się myć. Ale mi to tam się nie chce wierzyć, symboliczne i k u l t u r o w e , jest więc wielce prawdopo- to się uwiło na pół głowy, to tego nie 183 �Karolina Siemion » WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA dobne, że Żydzi przyjeżdżali do źródła w Klimkówce. pomyśleć, że przyjdzie ktoś' drugi i będzie to pil (...) i po- N a t o m i a s t w Przylasku, na to samo pytanie, uzyskałami zgoła inną odpowiedź: Zaraz opowiem pani o Żydach, jak myślała, to M a t k a Boska objawiła pan, a połowę Połowę łasu miał! się na pańskim. Zyd. M a t k a Boska objawiła a nie na żydowskim. dówka została uzdrowiono! (w. 2.2, s. 1). Symbolika kropli wody się na pańskim, Nareszcie jeździł Zyd z Żydówką, ła chora, nie widziała na oczy, dowiedział że zrobi drugie źródełko by­ Szczególnego kulturowego znaczenia nabrały okre­ się o źródle i Ży­ ślenia bardzo małych ilości wody - kropla, k a p k a . . . . jak Tak Zyd chciał budować klasz­ zabraknie wody święconej w domu, to zawsze można tor, tak klasztor! Bo doznał cudu. A pan ani mu ziemi nie sąsiada bo to jest symboliczne sprzedał, s. 3 ) . W W i e l k i Piątek rano dolewano do kąpieli tro­ ani budować nie pozwolił. 1 tak zostało zbudowa­ li kaplicę i tak zostało do dziś (w. 2 . 1 , s. 3 ) . kropelkę pożyczyć, od (w. 2.3, chę wody zaczerpniętej przed świtem, żeby ... zdrowym być, żeby bulaków nie było (rozm. 1.19). Jeden tu jeździł wody ze źródełka łączy sie z jego zniknięciem, wyschnię­ beczką po cudowną wodę i dziecko kąpali. My to się nawet ciem lub przeniesieniem się źródła w inne miejsce śmiali, bo przecież to nawet kropelkę wody wiać i już jest. Często jednak korzystanie przez Żydów z cudowneji A on jeździł beczką, Zniknięcia źródeł miało i wyzdrowiało bo to dziecko strupy po sobie jakieś (w. 2.3, s. 1). Objawienia na wodzie Zdarza się, że woda w źródełku ginie, studnia z po­ mocną wodą wysycha. Tłumaczenie, że żyła wodnai zmieniła swój bieg, nie przekonuje ludzi, doszukują się: o n i głębszych przyczyn. Najczęściej znajdują je w czyjejśi winie, przestępstwie. W o d a przejawia zachowania ludz­ brzmi - kaplica „Objawień M a t k i Boskiej na Wodzie". kie - gniewa się tak, jak to robi obrażony człowiek. Czę­ Opisy tychże objawień można odnaleźć w kościelnej Potocznie ludzie mówią - kaplica „Na Wodzie", czy w skrócie - Kaplica W o d n a , natomiast pełna nazwa sto okazywało się, że ktoś użył wody do wyleczenia zwie­ „Księdze łask i uzdrowień". Pan Ryszard z Łodzi po trzy­ rzęcia, tymczasem woda tylko dla ludzi była przeznaczo­ dziestu latach postanowił opisać to, czego doświadczył na. Częste są też opowiadania o Żydach, którzy zbezcze­ w dzieciństwie, będąc na wakacjach w Krasnobrodzie: ścili cudowną wodę kąpiąc się w niej (Kotula 1974, s. „... w lipcu 1956 r. pojechałem 84). Tak n p . jak w legendzie o cudownej „Studzionce" Krasnobrodu jako 14-letni chłopak do (...) wokół kaplicy było zebranych dużo ludzi, we Wrześni, przejeżdżał tędy handlarz, niechrześcijanin, zaciekawiony zbliżyłem się do źródła (...) usłyszałem, jak lu­ i zapragnął cudownej wody uzdrowić swego śle­ dzie mówili o widzeniu na wodzie, więc i ja zacząłem mu oczy i wówczas trzeć (...) oczom moim ukazał za pomocą pego konia. Przemył koń wzrok, ale woda w studzience straciła cudowne odzyskał\ właściwo­ Pana Jezusa Frasobłiwego się na kamieniu (...) była to postać wyraźna, ści. ( M a l a k 1987, s. 90). Podobne historie można usły­ koniecznego domy słania się kogo przedstawia szeć dziś na U k r a i n i e : Koło nas je kiemica, to dawno, to' 1 jak ona szia do tej kiemicy, toi dziewczynkę, tak ślady robili się na kamieniu (...) 1 ta woda była pomoc­ dy kamień na, kto byl chory pil, obmywał Zniknął. Po ponownym się Matka Boska objawiła. ludzie zaczęli chudobę... sprzeciwiła się i ona pomagała. A potem Ślepych koni wiść, napawać. ta woda, wysechła. 1 się• 1 wtedy nawet wlewali w te пек przypominał pa- wizerunek grafikę (...) (...) ktoś z patrzących bez wizerupoprosił aby weszła do wody i uniosła ten kamyk, kie­ znalazł się nad powierzchnią wody, wizerunek zanurzeniu go w wodzie, znów się pojawiła postać. W innym miejscu mówiono, że widać M a t ­ kę Boską Częstochowską. W podłodze kaplicy byl otwór, ślady, gdzie Matka Boska szła, ak nie pomagało (w. 4-6, s. spojrzałem przez niego i ujrzałem wizerunek Jasnogórskiej 2). W kronice kościółka św. Krzyża w Klimkówce moż­ Pani na kamieniu... Natomiast pan Władysław twierdzi: na przeczytać podania, które do dziś są żywe w pamięci ... Matka Boska miała się ponoć objawić, mieszkańców wsi. Jedna ze staruszek opowiedziała m i widział (...) ja miałem wtedy osiem czy dziewięć łat, chodzi­ historię, jak to ... Żydzi dowiedzieli się, że to cudowna wo­ li, baby krzyczeli: da i chodziłi sie nawet myć (...) no i ta woda wyschła, tak­ (rozm. aleja tam nic nie Oj! Tam, jest! Tam na kamieniu! 1.4). Podobnego zdania jest pani A n n a : ..." Ja że jak teraz jest uliwa i pełno wody najdzie, to za parę mi­ wiem... ludzie to tak mówili, że cud był, że Matka Boska się nut nie ma nic. 1 ukazała się tam wyżej. No więc tam ludzie objawiło, zaczęli chodzić obserwował, (...) i ten sąsiad zaniechał to źródełko, na jego polu było, deptali mu zasiewy (...) 1 on Śniło mu się, że jak to źródełko bo toi ociemniał. oczyści, że wzrok dostanie, oblepiona strasznie samymi zginęło i na krzyżu! Ooo! różaniec!", strupai objawiło się tam na dole (...) no bo wie pani, jak ona już tam szła i była taka obstrupiala, krzyczeli: „O babciu! chodził, chodziłam, Matka mają kształty i takie zardze­ wiałe różne żyłki (...) „Ooo! Matka Boska! Oj! Pan Jezus Inaczej argumentuje zniknięcie źródełka kobieta ze Żydówka ale nic... Ludzie myki w wodzie to różnorodne wsi W r o c a n k a . W s p o m i n a opowiadanie swojej m a t k i : ... przyszła Ksiądz ale nic tam nie widział (•••) Ja tam Boska, Matka Boska, tam na wodzie!" ale wie pani, te ka­ no i tak sie stało. (w. 2.3, s. 1). mi[...J weszła do tego źródła i źródełko patrzyłam, że to, ale księża nie potwierdzili. we­ Eee! ludzie! - myślę, czasem dzieją się cuda naoczne, ale po co tak zmyślać! Przecie mamy mszę codziennie mamy i codziennie Pana Jezusa w chle­ bie i winie, to po co tu szukać nie wiadomo czego? (rozm. 1.10). Natomiast pani Teresa zgoła inaczej zapatruje się to św. Rozalia mogła sobie tak 184 �Karolina Siemion * WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA wie, było idealne, ciągłe, niczym nie zmącone, np. budowa Matka Boska kocha ubóstwo, a w tej chwili, to tego ubó­ na ten temat, mówi scenicznym szeptem: ... każdy cetkwi wotywnej w jedną noc, czy tzeźbienie figur przed- stwa nasze księża nie majo i więc prawdę sobie mówmy, że: stawiających świętych z jednego kawałka drewna, i t p . Boskai O t o jeden z opisów tej cetemonii: ... w Wielgi Piątek do dzie­ dziś czerpiemy wodę (...) kiedyś to było ważne, kto pierwszy, tego ubóstwa nie та! I nie wiem, czy księżom Matka objawia (...) Matka Boska się objawia się ubogkm, ciom, sierotom, wdowom, taka je prawda (...) kiedy byli te: dziś, to byle do świtu (...) to się nazywało objawienia, ja miałam szesnaście woda". Stało się kołem tuż przed dwunastą objawienia (...) Codziennie ślę, może co zobaczę lat, cały miesiąc były takie: do kaplicy wstępowałam, (...) Jeden mężczyzna Matkę Boske Niepokalaną z piasku usypaną my­ czasy stalinowskie, domu zaniesie, bo to woda od wrzodów. Moje wnuki, to mó­ (...) koleżan­ wią na to woda święcona innej' objawienie „Rozstrzelajcie! żywą Matkę Boske.'", po trzech dniach Jai i bioro do Lublina (...) dziś trochę się bierze i dolewa rano w Wielki Piątek do kąpieli, do wan­ ny, przed kościołem. za to aresztowali, to bylii a ona powiedziała: wodę i do pokazał, święty Antoni. Cuda te potem minęli i nastąpiło widziałam by kto pierwszy zaczerpnie jednym czerpnięciem mi ce to objawił się duży czarny krzyż na takich głazach, główne Matki Bożej, ale Zubową „nienadpoczęta wkoło wody, że­ Kiedyś to myło się tą wodą, rodzice budzili i kazali się myć lodowatą pamiętam, wodą - twarz, ręce, (rozm. szyję, nogi, żeby zdrowym być, żeby nie było bulaków 1.19). W i a r a w szczegć>lne działanie „wody nienapoczę- wypuści­ li ją z aresztu... (rozm. 1.20). tej" było szeroko rozpowszechnione głównie we wschod­ niej Polsce. Była to woda, któtej n i k t jeszcze tego dnia Woda nienadpoczęta z krynicy nie czerpał (SSiSL 1999, s. 277), dlatego waż­ ne było, aby nabtać jej zaraz po północy. O wodzie nienapoczętej pisał także Eliade, ptzypisując jej znaczącą Sakralne, lecznicze i magiczne działanie wody źródla­ nej zwiększa się w określonym czasie, tzn. w okresie wiel­ kanocnym, Bożego Narodzenia, w N o w y Rok, w d n i ui rolę w większości czarów i zabiegów znachorskich. N i e - podlegał określonemu w p e w n y m sensie odtwatza akt stwotzenia. Woda napoczęta, niesprofanowana, koncentruje w sobie za- św. Jana, a także w d n i u Trzech Króli. Czas bowiemL Podstawowe podziałowi i wartościowaniu. cyklu rocznegoi wchłania w siebie chorobę dzięki swojej zdolności asymi- znaczenie dla zróżnicowania mial kalendarz solarny, a więc wszelkie przełomowe ty pozornego ruchu Słońca i związanej rodkowe i twórcze wartości wody pierwotnej, lecząc, lowania i rozkładania f o r m istnienia (por. Eliade 1997). momen­ z nim długości dnia Woda święcona i nocy (Tomicki 1981, s. 139). Najważniejsza była W i e l ­ kanoc, związana z wiosennym zrównaniem dnia i nocy, a także z początkiem cyklu wegetacyjnego w przyrodzie, Powszechnie uttwaliło się przekonanie, że woda ze następnie Boże Narodzenie - przesilenie zimowe i N o w y świętych, c u d o w n y c h źródeł ma taką samą moc sakra- Rok. Zwyczaje i praktyki, w których istotną rolę odgry­ lizującą jak woda święcona w kościele ptzez księdza wała woda, często wiązały się z d n i e m św. Jana, 24 V I , (Majet-Batanowska 1991, s. 19). Ptzechowuje się ją d n i e m ptzesilenia letniego i jednocześnie d n i e m prasta­ w specjalnych buteleczkach, aby w razie potrzeby po­ rego k u l t u wody i ognia - Sobótki. Ważnym dniem, kropić nią chorego, umierającego, czy też d o m , zagro- a tak naptawdę nocą, jest noc z Wielkiego Czwartku nai W i e l k i Piątek. Woda tego dnia ma wymiat symboliczny, dę, pole. Zabieg ten chronił przed wpływami złego, wy­ znaczał granicę, poza którą złe nie miało dostępu. Kie­ a to za sptawą Ostatniej Wieczetzy, kiedy to Jezus umy­ dy pytałam się o różnice pomiędzy wodą cudowną wa nogi apostołom, aby przekroczyli bramy nieba. Ger­ a święconą, odpowiadano m i , że to jest chyba lich, opisując obyczaje na Słąsku, przytacza wierzenia l u ­ inaczej, woda święcona dzi, iż przekroczenie Cedronu przez Pana Jezusa powo­ Wielką dowało, że woda w rzekach nabierała niezwykłej siły. czas oni napełniają, W efekcie chodzono do wody, aby tę moc pozyskać. O t oi wychodziło fragment relacji z K a t o w i c : . . . A wszystko bez to, że przecz[ jak Jezusa wiedli na sąd to przez rzeka przechodził, i dez to, świętego wodą święconą. wypędzali, Że to sie dziolo w Wielki Czwartek to tyz ta woda ino w tym skowa. .. Matka Boska specjalnie ją poświęciła czasie jest dobro na niekere choróbska (Gerłich 1995, 170). Sobotę, troszeczkę to jest poprostu ta, którą święcą to jest normalna woda z kranu, co na jakiś można wziąć z zakrystii. Kiedyś to nie się z domu zanim się nie zrobiło znaku krzyża Bydło jak pierwszy raz na to też kropili. A woda ze źródełka jest wiosnę uzdrowi­ (w. 3 . 1 , s. 9 ) . Czy ma pani u siebie w d o m u wodę święconą? Woda W Krasnobrodzie ludzie zbierają się w nocy nad źródeł­ święcona kiem, kiedyś było w zwyczaju, że ustawiano się w kręgu, czy trzeba coś poświęcić. wokół wody i każdy trzymał swój garnuszek w ręku. umrze (...) Na wsi takie z dawna przyzwyczajenia, że jak Z niecierpliwością wyczekiwano północy, wodę należałoi zaczerpnąć dokładnie o dwunastej, ważne też było, k t oi się na strych coś tam woziło, sianem jako pierwszy w d a n y m roku nabrał wody, bowiem to za­ ra, że woda daje ci bezpieczeństwo, pewniało m u powodzenie na cały rok. N i e mniej istotne wszyscy byli zgodni co do tego, że wodę cudowną moż­ było przeświadczenie, aby nabrać wody za jednym razem na stosować zamiennie ze święconą. Można nią święcić i jednym zaczerpnięciem donieść do d o m u . Jest to typo­ mieszkanie czy chotego. N i e trzeba wody cudownej we dla wierzeń ludowych, aby to, co związane z sacrum, święcić, b o w i e m sama w sobie jest ona święta. w domu zawsze powinna być, bo czy kto chory, Bo to jest wieś, to jak ktoś nagle to ja zawsze przed kropiła strych, żeby się siano nie zapaliło. Ta woda, ta wia­ 185 (w. 2.3, s. 4 ) . Jednak �Karolina Sienuon • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. 1.10. 1.11. 1.12. 1.13. 1.14. 1.15. 1.16. 1.17. 1.18. 1.19. 1.20. 1.21. Podczas prowadzenia badań udało m i się zauważyć i w miarę możliwości opisać wiele interesujących zja­ wisk k u l t u r y l u d o w e j . Reasumując, należy raz jeszcze podkreślić, iż we­ dług wierzeń c u d o w n e źródło pojawia się nagle, w y tryskuje z ziemi za sprawą osoby świętej. Bardzo czę­ sto łączy się to z o b j a w i e n i e m M a t k i Boskiej czy też i n n e g o świętego, który później staje się p a t r o n e m źró­ dła. To o d niego woda czerpie swoją moc uzdrawiają­ cą, a także o d samego miejsca objawienia i przebywa­ nia świętych czy błogosławionych. M o c ta jest trwała, chyba że ktoś zbezcześci wodę. Źródlana w o d a oprócz tego, że leczy, m a c u d o w n e właściwości: zawsze jest świeża, czysta, k l a r o w n a bez względu na to, jak długo К, 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S. К, 1. 87, Szur, 11.04.99, K. S. M , 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S. M , 1. ok. 50, Szur, 11.04.99, K. S. K, 1.85, Szur, 11.04.99, K . S . К, 1. ok. 50, H u t k i , 12.04.99, K. S. К, 1. 52, H u t k i , 12.04.99, K . S . К, 1. ok. 80, H u t k i , 12.04.99, K. S. К, 1. ok. 55, H u t k i , 12.04.99, K . S . M , 1. 80, Kaczórki, 12.04.99, K. S. К, 1. ok. 50, Grabnik, 13.04.99, K. S. M , 1. ok. 60, Grabnik, 13.04.99, K. S. M , 1. ok. 45, Zagóra, 13.04.99, K. S. К, 1. ok. 80, Majdan Wielki, 13.04.99, K. S. К, 1. ok. 65, Krasnobród, 13.04-99, K. S. M , I. ok. 60, Krasnobród, 13.04-99, K. S. Wywiady: 2.1 К, 1. 76, Przylasek, 28.09.99, K. S. 2.2 К, 1. 63, Wrocanka, 30.09.99, K. S. 2.3 К, 1. 81, Klimkówka, 30.09.99, K. S. 3.1 К, 1. 66, Gietrzwałd, 12.11.99, K. S. К, 1. 65, Dębowiec, 04-11.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.1 К, 1. 70, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.2 К, 1. 60, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.3 К, 1. 87, Niwiska, 12.11.99, wywiad Joanny Flasińskiej 4.4 К, 1. 8 1 , Oleszkowcc, Ukraina, 07.11.99, wywiad Karola 4.5 Kurowskiego 4.6 К, 1. 81, Oleszkowcc, Ukraina, 10.11.99, wywiad Karola Kurowskiego się j ą przechowuje. Jeśli człowiek chce zostać uzdro­ wiony, musi w to bardzo gorąco wierzyć, jest to w a r u ­ n e k konieczny, podkreślany przez wszystkich m o i c h respondentów. N i e sama w o d a leczy, ale właśnie w i a ­ ra w jej uzdrawiającą m o c . Sakralne, lecznicze i ma­ giczne działanie w o d y źródlanej zwiększa się w o k r e ­ ślonym czasie, przede wszystkim w okresie w i e l k a n o c ­ n y m - ważnym d n i e m jest W i e l k i Piątek. D o dziś w niektórych rejonach Polski p r a k t y k o w a n y jest zwy­ czaj czerpania wody ze źródła o północy lub przed świ­ t e m . Jest to tzw. w o d a nienapoczęta, czyli taka, której n i k t tego d n i a nie czerpał, przez co m a ona szczegól­ Cudowne źródełka ne właściwości. w Polsce południowo-wschodniej. Temat dotyczący cudownej wody jest bardzo szero­ k i , przez co t r u d n o jest zbadać, w tak krótkim czasie (pół r o k u ) , wszystkie jego aspekty. Dlatego wybrałam te, któte wydawały m i się najistotniejsze i najciekaw­ Radecznica® sze, chociaż zdaję sobie sprawę, że można opracować t e n temat na wiele różnych sposobów. Najlepszym do­ w o d e m na to, jest praca mojej koleżanki - Zamość Л • Krasnobród / Marty Świerczewskiej, z grupy laboratoryjnej „Współczesne wydarzenia c u d o w n e " . Wszystkich zainteresowanych Rzeszów • odsyłam d o jej pracy o cudownej wodzie. Myślę, iż na­ sze prace, ukazując nieco o d m i e n n e podejście d o te­ Przylasek* m a t u i i n n y sposób opracowania, wzajemnie bardzo "Borek Stary ©Hyżne Krosno тDębowice* ^, u ^ ^ ® Wola Komborska // • Wrocanka / •Dukla m Klimówka dobrze się uzupełniają. Przypisy 1 W zapisie 1.1. pierwsza jedynka oznacza, że jest to wywiad z pierwszego wyjazdu terenowgo, a np. 2.1. będzie oznaczało drugi wyjazd i t d . Natomiast druga cyfra to kolejny numer wy­ wiadu. Spis wywiadów i rozmów Rozmowy: (wszystkie poniższe rozmowy zarcjstrowalam w okolicach Krasnohrobu), [K = kobieta, M=mężczyzna] 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. К, 1. ok. 60, К, 1. ok. 50, К, 1. ok. 70, M , 1. ok. 60, К, 1. ok. 60, Bibliografia B a r d a F. 1949 Domikanówka, 10.04.99, Karolina Siemion Domikanówka, 10.04.99, K. S. Klocowka, 10.04.99, K. S. Niemirówek, 10.04.99, K. S. Niemirówek, 10.04.99, K. S. Święta Rozalia. Panna pustelnica, Wrocanka. Belch M . 1995 Z dziejów sanktuarium w Borku Starym, Tyczyn. Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Kraków. 186 \ • �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA C h e l i n i J., B r a n t h o m m e H . ks. M a l a k F. 1996 1987 Boże drogi, Warszawa. C r u z J. 1995 MśR Cudowne wizerunki N. M. E, Gdańsk. 1998 Czapliński K. 1999 1967 1977 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1994 Sanktuarium Matki Bożej w Gietrzwałdzie, 1994 hosiery do Gietrzwładu, „Studia Warmińskie", t. 14, s. 98-113 ks. R u s e c k i M . Encyklopedia kościelna, c. 32, Ptock. Forstner D. 1996 1990 ks. S a t n a W. Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa. Cud w chrześcijaństwie, G a w e l e k F. 1995 1911 S o s z y ń s k a J. Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego, „Lud", t. 17, s. 15-39 Gerlichowie H . i M . G. 1999 1995 SSiSL Sacrum, rodzina, tradycja. Świętowanie roku kościelnego w tra­ dycyjnej kulturze plebejsko-miejskiej Górnego Shfska, Katowice. G o r d o n S. 1998 1999 Maryjnym szlakiem, Tarnów. H e m k a A . , O l ę d z k i J. 1990 1975 Wrażliwość mirakulama, „Polska Sztuka Ludowa", R. 44, Opis powiatu jasielskiego, Jasio. Do Ciebie Matko idziemy. Sanktuaria maryjne w Polsce, Gdańsk. Słownik stereotypów i symbołi ludowych, ted. J. Bartmiński, Drzewo życiii. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa. T o m i c k i R. nr 1, s. 8-14 Jackowski A . 1998 1981 Religijność ludowa, [w: ] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. 2, s. 29-70 Pielgrzymowanie, Warszawa. Tylkowa D. K o p a l i ń s k i W. 1978 1985 Kraków. Tylkowa D. Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa. 1983 K o p a l i ń s k i W. 1991 Słownik symboli, Warszawa. Po Rzeszowskim Podgórzu błądząc, Kraków, 1998 Lecznicze źródełku w miejscach sakralnych, Kraków. Wiśniewski M . 1912 Lecznicze kąpiele i wody mineralne, Kraków. W o ź n y J. 1996 Symbolika wody w pradziejach Polski, Bydgoszcz. ks. Z a l e s k i W. 1989 Majer-Baranowska U. Rok kościelny, Warszawa. ZdPtK Dualizm religijny w ludowych wierzeniach o pochodzeniu wody, 1984 [w: ] Folklor, sacrum, religia, Wroclaw, s. 115-127 M a j e r - B a r a n o w s k a L). 191 1 Rola wody w wierzeniach i praktykach magicznych, „Rocznik Wiśniewski M . ks. Kulczycki W. 1932-1960 Kronika Kościółka św. Krzyża, Klimkówka. v a n der Lee u w G . 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. 1995 Zdobywanie i użytkowanie wody na wsiach Beskidu Śląskiego, Muzeum Etnograficznego w Krakowie", s. 84-89 K o t u l a F. 1974 Lublin, t. 1, Lublin. S t e w a t d J. 1993 Woda życia i śmierci, Warszawa. S w i e y k o w s k i E. 1997 Monografia Dukli, Rzeszów. T o m i c c y J. i R. Księga cudów, Watszawa. ks. Góral K . 1996 Olsztyn, ks. P i w o w a r s k i W. Traktat o historii religii. Warszawa. EK 1913 Ofojuu-ietuu Matki Boskiej UJ Gietrzwałdzie, „Studia Warmińskie", t. 14, s. 3-35. ks. R o s l a n J. Eliade M . 1997 Kultura ludowa Słowian, t. 2 bp O b l ą k J. Dukla. Sanktuarium św. Jana, Wrocław. Eliade M . 1995 Miejsca święte Rzeczypospolitej, red. A . Jackowski, Kraków. Moszyński K. Sanktuaria w Polsce, Warszawa. Dukla... 1999 Radiestezja i zdrowie, Tyczyn. Z dawna Polski tyś Królową. Przewodnik po sanktuariach ma­ ryjnych, Szymanów. Świętość źródła w polskiej kulturze ludowej, „Twórczość Ludo­ wa", Lublin, t. 2, s. 17-20 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732646cb18037a286c2cacbe0dc8dd6c.pdf 9930318b62f61e33838ad3f5f1de7fda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5100 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4732 Title A name given to the resource Wódz jako funkcjonariusz / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.219-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań WÓDZ JAKO FUNKCJONARIUSZ. DESPOTYZM ZDECENTRALIZOWANY W SPOŁECZEŃSTWIE POSTPLEMIENNYM KAMERUNUl Życie społeczne i polityczne w A:fiyce odznacza się wyraźną obecnością tradycyjnych - definiowanych jako plemienne - elementów wizji świata (tradycyjnych wierzeń, koncepcji roli jednostki i rodziny) i związanych z nią praktyk (np. form lojalności, czarów). Równie czytelnajest tam obecność struktur plemiennych w instytucjach państwa, w strukturach "społeczeństwa obywatelskiego", a także w instytucjach władzy samorządowe Y Przy opisie realiów a:fiykańskich pomocne może zatem okazać się zastosowanie pojęcia "społeczeństwa postplemiennego". Dla celów operacyjnych, jako "społeczeństwo postplemienne" określam społeczeństwo, w którym elementy kultury i struktury typowe dla społeczeństwa plemiennego, takie jak: tradycyjne źródła prestiżu (wynikające z relacji starszeństwa), kolektywizm, przewaga związków krwi nad związkami dowolnymi, dominacja postaw etnocentrycznych, koncentracja ról społecznych u tych samych osób lub instytucji, itp. (Lewis, 1964) - dość przypadkowo przemieszano z instytucjami izasadami importowanymi z zachodniego kręgu kulturowego: koncepcją narodu, organizacją społeczną opartą na dominacji związków dowolnych, parlamentaryzmem i wzorami sukcesu osobistego opartymi na wykształceniu lub pozycji w strukturach państwowych oraz postawami indywidualistycznymi, wyrażającymi się w konsumpcjonizmie. Przyjęta definicja wydaje się szczególnie adekwatna w stosunku do współczesnych społeczeństw Afryki i to nie tylko jej warstw "wieśniaczych", lecz także w stosunku do a:fiykańskich elit politycznych. Zwłaszcza w tym ostatnim kontekście zaproponowana konceptualizacja "plemienności" może okazać się pomocna w opisaniu i wyjaśnieniu współczesnej sytuacji społecznej, ekonomicznej i politycznej "Czarnego Lądu". Typowo "plemienne" kategorie organizacji społecznej - I Artykuł prezentuje wstępnie wyniki projektu badawczego "Społeczeństwo postplemienne w Afryce. Stare i nowe elity a budowa społeczeństwa narodowego i obywatelskiego w Kamerunie" (nr 2 HOlH 024 22). �220 Ryszard Vorbrich takie jak tytułowy "wódz" - odgrywają tu bowiem ciągle jeszcze istotną rolę w życiu społecznym i politycznym. W kontekście obecnej sytuacji politycznej, a zwłaszcza ekonomicznej Afryki, w literaturze afrykanistycznej szersze zastosowanie znajduje koncepcja społeczeństwa, a zwłaszcza państwa "postkolonialnego" (Cooper, 2002; Mamdani, 1996). Rzeczywiście, obecny obraz społeczeństwa Afryki jest w dużej mierze rezultatem, trwającej kilka pokoleń, zewnętrznej presji politycznej, ekonomicznej i kulturowej. Sądzęjednak, iż przyjęcie w analizie współczesnej sytuacji Afryki "kolonializmu" (cokolwiek będziemy pod nim rozumieli) -jako jedynego punktu odniesieniazawęża pole analizy i skierowuje ją na czynniki zewnętrzne, podczas gdy zwrócenie się ku "plemienności" kieruje analizę ku źródłom wewnętrznym, inaczej mówiąc ku istocie "afrykańskości" (cokolwiek będziemy pod nią rozumieli). W takim ujęciu "społeczeństwo postplemienne" nie stanowi antytezy "społeczeństwa postkolonialnego", lecz kategorię równoległą, użyteczną w analizie podejmowanej z perspektywy antropologicznej, a nie politologicznej. Jako antropolog koncentruję się bowiem na rodzimych źródłach afrykańskiej rzeczywistości społecznej. Przy analizie procesów i skutków zmian kulturowych uwzględniam j ednak jako istotną zmienną także wpływ czynników zewnętrznych - struktur i norm kulturowych zaszczepionych w Afryce w epoce kolonialnej. Widoczne w Afryce zderzenie odmiennych systemów społecznych, filozofii, wizji świata i koncepcji osoby ludzkiej doprowadziło do wyłonienia się instytucji, które okazały się dysfunkcjonalne w świecie zdominowanym przez normy kulturowe (polityczne i ekonomiczne) ukształtowane w cywilizacji zachodniej. Naświetlenie genezy współczesnej pozycji i roli społecznej wodzów - czemu poświęcone jest niniejsze studium - może posłużyć także wskazaniu źródeł dysfunkcji niektórych afrykańskich instytucji życia publicznego. Dokonać tego można poprzez zestawienie norm i instytucji importowanych z Europy w epoce kolonialnej z ich afrykańskimi - postplemiennymi - odpowiednikami. Importowane instytucje -~- wbrew oczekiwaniom - nie zostały bowiem zaszczepione w formie wzorcowej, lecz uległy modyfIkacji, przystosowującej je do miejscowych kontekstów kulturowych. Historia kolonizacji europejskiej nie jest jedynie historią podboju i dominacji. Wbrew utartym poglądom, społeczeństwa zdominowane przez system kolonialny nie były bierne (to z perspektywy europejskiej aktywny był jedynie biały kolonizator), lecz w ramach procesu adaptacyjnego wykazywały znaczną dozę inicjatywy, pozwalającej na przyswojenie innowacji kulturowych. Konfrontacje rodzimych - afrykańskich - oraz importowanych (europejskiego pochodzenia) norm i instytucji zintegrowanych w ramach społeczeństwa post- l Co przejawia się etnicyzacją polityki organizacji pozarządowych. np. etnicznym wymiarem partii politycznych oraz �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 221 plemiennego w Afryce przedstawiam głównie na przykładzie Kamerunu, państwa stanowiącego pod wieloma względami "Afrykę w miniaturze"3. Z punktu widzenia antropologii politycznej, historyczny proces zdominowania Afryki przez europejskie mocarstwa kolonialne - zwany w pewnym uproszczeniu ,,kolonizacją" - polegał m.in. na wypracowaniu metod owej dominacji. Filozofia kolonializmu wyrażała się w ideologicznie motywowanym imperatywie "cywilizowania". Filozofia ta wymagała wypracowania metod dominacji, dzięki którym Afrykanie nie czuliby się zniewalani, a przez to byli bardziej skorzy do współpracy i podatni na "cywilizowanie" (Mamdani, 1996). Podstawowy problem kolonizatorów sprowadzał się do pytania, czy Afrykanie mieli być europeizowani, czy też tylko wprowadzani w krąg światowego (w praktyce europejskiego) systemu gospodarczego. To drugie rozwiązanie zakładało pewne przekształcenia ustrojowe, lecz nie musiało zakładać automatycznie istotnych zmian tożsamości kulturowej. Pierwszy model nazywany jest dla uproszczenia (choć nie zawsze słusznie) modelem francuskim, drugi model określa się mianem modelu brytyjskiego. W wymiarze praktycznym: rozwiązanie pierwsze - sprowadza się do zasady rządów bezpośrednich, a rozwiązanie drugie - zasady rządów pośrednich. Należy jednak podkreślić, iż władze kolonialne w Afryce odznaczały się znaczną dozą elastyczności, podyktowaną potrzebą legitymizacji swej władzy. Tam, gdzie było to możliwe, przejmowały tradycyjne struktury władzy, poprzez ich akceptację i akomodację, tam, gdzie ich brakło, kreowano klasę "wodzowską", poprzez desygnacjęjej członków z egalitarnego, zasadniczo tubylczego społeczeństwa plemiennego. Stąd w koloniach francuskich spotkać można było formy rządów pośrednich, a w imperium brytyjskim nie brakło przykładów modelowania tubylców na wzór mieszkańców metropolii. Wbrew sugestiom płynącym z nazwy, w obu systemach rządów kolonialnych zakładano bowiem stworzenie klasy tubylczych pośredników, mających być ogniwem administracji terenowej, a zarazem przekaźnikiem określonych treści kulturowych. Nową klasę tworzyć mieli Afrykanie, którzy mogliby zastąpić białych na stanowiskach, na których z różnych powodów nie mogli oni właściwie i efektywnie funkcjonować. W modelu "francuskim" nacisk położono na zmianę świadomości kolonizowanych ludów. Służyły temu rozbudowane instytucje i programy edukacyjne manipulujące świadomością "tubylców" i zmierzające do ufor) Państwo to - o granicach "wykrojonych" w epoce kolonialnej przez Niemców - obejmuje wszystkie (poza pustynią) strefy bioklimatyczne kontynentu, a także ponad 200 grup etnojęzykowych (od Arabów na północy do Pigmejów na południu), należących do niemal wszystkich afrykańskich rodzin lingwistycznych. Podział na Kamerun brytyjski i francuski nastąpił po pierwszej wojnie światowej, w wyniku której kolonie niemieckie (jako manadaty Ligii Narodów) przypadły aliantom. Dla tożsamości samych Kameruńczyków trzydziestoletnie panowanie niemieckie nie było jednak okresem bez znaczenia, skoro po odzyskaniu niepodległości (1960-1961) zdecydowali się oni na reunifikację w wymiarach przestrzennych zbliżonych do tych, jakie nadali temu krajowi Niemcy. Dla uproszczenia, przy analizie wpływów wzorców europejskich na kondycję współczesnego społeczeństwa kameruńskiego, pomijam tu jednak okres panowania niemieckiego (1886-1916). �Ryszard Vorbrich 222 mowania "czarnych Francuzów"4. Właściwemu kształtowaniu świadomości tradycyjnych elit afrykańskich służyły takie instytucje edukacyjne,jak wprowadzone przez Brytyjczyków - Native Authority School (w Kamerunie brytyjskim) lub tworzone przez Francuzów - les ecoles des notables (w Kamerunie francuskim). Zagadnienie funkcji i zróżnicowanej fonny afrykańskich systemów edukacyjnych fonnujących nowe elity zasługuje na odrębne omówienie (Vorbrich, 2003). W tym miejscu podkreślić jedynie należy, iż dzięki kolonialnym instytucjom edukacyjnym fizyczna dominacja nad przestrzenią uzupełniona została zdominowaniem "tubylczych umysłów". Skala manipulowania świadomością członków nowej klasy społecznej, mających w założeniu przejąć część odpowiedzialności za rozwój kolonii, była różna w poszczególnych koloniach afrykańskich. Nie była ona zaniedbywana w imperium brytyjskim, największa była jednak w koloniach francuskich (w tym i w Kamerunie francuskim). Stopień zdominowania kultury Kameruńczyków przez wzory i nonny europejskie w epoce kolonialnej najlepiej ilustrują pierwsze słowa Pieśni zbiórki, ułożonej w 1929 roku przez uczniów szkoły elementarnej w miejscowości Fulasi (Kamerun południowy). Z górą 30 lat później stała się ona hymnem narodowym niepodległegopaństwa: o Kamerunie! Kolebko naszych przodków niegdyś żyjących w barbarzyństwie. Jak słońce wschodzące z wolna iTy wydobywasz się z dzikości (Encyclopedie ..., 1965, s. 32)5 Z dzisiejszego punktu widzenia system oświaty, deprecjonujący rodzime wartości, oceniany jest (nie tylko przez Afrykanów) jako przejaw kulturowego imperializmu, służący stworzeniu optymalnych warunków dla maksymalizacji eksploatacji ekonomicznej. Z perspektywy ideologów kolonizacji traktowany był jednak jako ważny instrument służący otwarciu społeczności plemiennych i zapoczątkowaniu procesu budowy społeczeństwa typu narodowego (Kilson, 1966). Ufonnowana 4 Problem asymilowania Afrykanów do kultury kolonizatorów był przedmiotem wielu analiz (Cooper, 2002; Manning, 1999; Vaillant, 1990). O skali manipulacji tożsamością w afrykańskich szkołach świadczy treść programów nauczania, które kazały czarnym uczniom recytować "czytanki" swych francuskich rówieśników - Nasi przodkowie Galowie ... Konsekwencje rozdarcia tożsamości, wynikającego z dominacji obcych wzorów kulturowych, najlepiej opisał Henri Lopes - pisarz kongolański, były wicedyrektor UNESCO i obecny ambasador Konga w Paryżu w znanej książce: Ma grand-mere bantoue et mes ancetres les Gaulois, Paris 2003. 5 Tekst pierwszej zwrotki hymnu zmieniono w latach 70. Obecnie brzmi ona następująco: O Kamerunie! Kolebko naszych przodków Idź, wstań i zazdrośnie strzeż swej niepodległości. Jak słońce twój sztandar musi być dumny, Płonący symbol wiary i jedności. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 223 procesie socjalizacji wyedukowana klasa tubylczych pośredników dała początek nowej afrykańskiej elicie politycznej, która w połowie ubiegłego wiekuw epoce nasilonej dekolonizacji - zastąpiła (z różnym powodzeniem) Europejczyków w importowanych instytucjach życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego. W nowej sytuacji znalazła się także stara elita - wywodząca się ze struktur plemiennych. Należała ona bowiem do innego świata, nie przystającego do zasad funkcjonowania nowoczesnego społeczeństwa typu narodowego. Obie kategorie elit afrykańskich znalazły jednak swoje miejsce w strukturach kolonialnego, a następnie niepodległego państwa afrykańskiego. Zależnie od dalekosiężnych celów kolonizacji, w każdym z obu zasadniczych modeli rządów kolonialnych przyjęto bowiem odmienne zasady definiowania i formowania tubylczej klasy pośredW ników. O ile system rządów bezpośrednich koncentrował się na wyłonieniu oraz wyedukowaniu (od podstaw) zupełnie nowej warstwy społecznej, to system rządów pośrednich skupiał się na wytypowaniu pośredników wśród zastanych struktur i elit społecznych oraz ewentualnym ich odpowiednim uformowaniu . . Mówiąc o strukturach władzy w afrykańskim państwie kolonialnym, należy pamiętać jednak, iż funkcjonowało ono w ramach ideologii rasistowskiej (nawet jeśli maskowano ją kryteriami kulturowymi - najlapidamiej ujętymi w dewizie Cecila Rhodesa: "Równe prawa dla wszystkich cywilizowanych ludzi" (Mamdani, 1996). Segregacja rasowa lub kulturowa mogła przybierać dwie formy: "segregacji terytorialnej" (dominującej np. w RPA) lub "segregacji instytucjonalnej". Na tej ostatniej zasadzie segregacji oparto ideę rządów pośrednich. W tym kontekście państwo kolonialne w Afryce było przede wszystkim protektorem społeczności kolonów. W zasadzie tylko oni posiadali pełnię praw obywatelskich - prawo do obecności w przestrzeni publicznej (prawa wyborcze, prawa do stowarzyszeń) oraz wolność słowa itp. Afrykanów (poza nielicznymi wyjątkami)6 podzielono na dwie grupy - Natives - "Tubylców" i Tribe-peoples - "członków wspólnot plemiennych". Ci pierwsi żyli na obszarach zurbanizowanych lub wiejskich zdetrybalizowanych (np. na plantacjach). Byli oni zawieszeni w próżni prawnej z definicji nie byli obywatelami, lecz poddanymi. Mogli ubiegać się o status obywatela po spełnieniu wygórowanych wymogów natury majątkowej Gako posesjonaci - płatnicy podatku od nieruchomości) i edukacyjnej (jako piśmienni - po zdaniu "egzaminu obywatelskiego") - z czasem stworzyli oni klasę evolues. Ci drudzy - żyjący nadal w strukturach plemiennych - mieli zapewnioną pewną autono- 6 Np. we francuskiej Afryce jedynie czarni mieszkańcy kilku enklaw naj starszych kolonii powstałych przed 1890 r. (communes de plein exercice): Sto Louis, Rufisque, Goree i Dakaruposiadali prawa obywatelskie zastrzeżone z reguły dla białych - nabywali z urodzenia status citoyensfranr;ais. Pozostali Afykanie posiadali jedynie status "francuskich poddanych", sujetsfranr;ais (indigenat). �224 Ryszard Yorbrich mię prawną (podlegali z definicji prawu plemiennemu), a zarazem jeszcze trudniejszą drogę do uzyskania praw obywatelskich. Jeśli uwzględnimy, że evolue znaczy tyle co ,,ktoś rozwinięty", łatwiej zrozumiemy stosunek Europejczyków do Afiykanów nie zaliczanych do tej pierwszej kategorii. Dla administracji kolonialnej stali oni na zbyt "niskim szczeblu rozwoju", aby mogli być traktowani jako w pełni świadomi obywatele. W ówczesnym kontekście sytuacji społecznej Afryki, nadanie wspólnotom plemiennym autonomii prawnej oraz instytucjonalizację wodzów plemiennych można uznać zatem za próbę włączenia społeczności plemiennych do państwa kolonialnego. Z drugiej strony, akceptując bądź kreując wodzów, władza kolonialna zgadzała się de facto i de jure na stworzenie lub utrwalenie wśród tribe peoples podziału na grupy ludności o nierównym statusie prawnym, na nielicznych "panujących" członków wspólnot plemiennych - dopuszczonych do kręgu "władzy" i całą resztę "poddanych" - pozbawionych znacznej części swych praw obywatelskich. Ograniczając "tubylcom" i tribe peoples zakres praw obywatelskich, państwo kolonialne ustawiło się w pozycji oświeconego despoty, który decydował, co jest dobre dla poddanych. Różnica między państwem kolonialnym stosującym rządy bezpośrednie a kolonią, w której przyjęto model rządów pośrednich (w Kamerunie oba modele rządów współistniały równocześnie) sprowadzała się do antonimii, jaka istnieje między despotyzmem scentralizowanym a despotyzmem zdecentralizowanym. W obu wypadkach poddani nie mogli decydować w pełni o sobie, decydował za nich bardziej lub mniej oświecony despota, w pierwszym przypadku "urzędujący" w ministerstwie lub w prefekturze, w drugim - w pałacu feudała lub zagrodzie wodza wioski. W niniejszym studium zajmiemy się głównie tą drugą kategorią despotów zasiadających na tronie plemiennego władcy lub na skromnym stołku wodza wioskowego. Z punktu widzenia inicjatorów kolonialnych rządów pośrednich najważniejszym problemem praktycznym,jaki musieli rozwiązać, było ustalenie (i zdefiniowanie) tubylczej struktury władzy. Z pozoru było to łatwiejsze w regionach, w którychjeszcze w okresie przedkolonialnym uformowały się scentralizowane formy władzy. Wskazanie tradycyjnych struktur władzy, a zwłaszcza jej personifikacja, okazywała się nieporównanie trudniejsza wśród społeczności acefalicznych, czyli charakteryzujących się znacznym stopniem rozproszenia i niestałością ośrodków decyzyjnych. W wypadku społeczności pozbawionych scentralizowanej władzy - nie znających funkcji dziedzicznego wodza - stworzenie klasy tubylczych pośredników oznaczało defacto budowanie od podstaw nowych instytucji politycznych i wykreowanie lokalnych elit. We względnie egalitarnych społecznościach plemiennych, o acefalicznej strukturze społecznej, desygnacje wodzów odznaczały się zatem z konieczności znaczną dowolnością, często nawet obarczone były wyraźnym piętnem manipulacj i dla doraźnych celów politycznych. Wobec braku innych kandydatów - wodzami mia- �Fot. l. Moboutakai Tizi - wódz III rangi ze wsi Mandama w muzułmańskim stroju z laską - atrybutem władzy. �Fot. 3. Stare i nowe elity. Prezentacja wodzów plemiennych (współczesnej klasy tubylczych pośredników) nowo powołanemu prefektowi - przedstawicielowi państwa, zwierzchnikowi departamentu (wieś Mandama, depo Guider). -.--l I Fot. 4. Nowe (wyedukowane) elity - urzędnicy państwowi dep:'Guider w strojach "oficjalnych" - podkreślających lojalność w stosunku do prezydenta P. Biya. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 225 nowano często jednostki uplasowane wysoko w hierarchii społecznej, zbudowanej na podstawie pozycji w systemie genealogicznym grupy (np. patriarchów rodowych) lub swego rodzaju tradycyjnych funkcjonariuszy publicznych - np. "panów ziemi". W społeczeństwach pozbawionych tradycji władzy centralnej osoby takie nie tyle sprawowały "władzę", co posiadały "decydujący wpływ" na decyzje podejmowane na zasadach konsensusu (Vorbrich, 1987). Często też posiadały one pewien zakres kompetencji (prawnej i religijnej natury) czyniących z nich osoby odpowiedzialne za przychylność sił nadprzyrodzonych oraz zarządzanie wspólnotowąziemią7. W praktyce, nawet jeśli władze kolonialne (a później i rządy niepodległych państw afrykańskich) sięgały po osoby wywodzące się z rodów, które rościły sobie (często na wyrost) prawo do jakiejś formy zwierzchnictwa nad sąsiadami, desygnowały na wodzów jednostki "powolne" aktualnie dominującej w państwie grupie politycznej (Beauvilan, 1989)8. Równie często, z braku kandydatów mogących się legitymizować jakimkolwiek tradycyjnym źródłem prestiżu, jako wodzów jednostek organizacji plemiennej powoływano osoby nie tyle desygnowane przez tradycję, co związane z administracją: miejscowych tłumaczy, osoby mające jakikolwiek staż "biurowy" (np. pisarzy gminnych), a nawet byłych osobistych kierowców prefektów (Beauvilan, 1989; Roupsard, 1987). W takich okolicznościach tworzenie instytucji wodzowskich sprowadzało się defacto do wynalezienia tradycji - polegało na tworzeniu "neotradycyjnych" struktur władzy plemiennej, powoływaniu wodzów mogących spełniać rolę funkcjonariuszy administracji publicznej - "tubylczych pośredników" władzy państwowej. Tarn, gdzie społeczeństwo acefaliczne wypracowało miejscowe formy władzy kolektywnej - np. tzw. "rady starszych" - włączano je w struktury lokalnej administracji. Działające zgodnie z tradycją "rady starszych" (tworzone z zasady przez głowy miejscowych struktur pokrewieństwa) nie posiadały jednak zazwyczaj jasno określonego zakresu kompetencj i ani prestiżu przypisywanego zwyczajowo wodzom. Prawo zwyczajowe w przedkolonialnej Afryce oparte było bowiem przede wszystkim na konsensusie, a do tego zwyczaj i tradycja były niejasno definiowane i ogrornnie elastyczne. Stąd, opisując struktury ogniwa administracji 10- 7 Tego typu "zarządzanie" odbywało się w interesie współziomków, a jedynym profitem był w zasadzie jedynie prestiż spoleczny. K Nowo wykreowani wodzowie byli bez pardonu usuwani (także w niepodległym Kamerunie), jeśli tylko nie stosowali się do linii politycznej władzy centralnej (lub nawet nie spełniali nieformalnych oczekiwańjej lokalnych popleczników - np. nie sprzyjali islamizacji). Tacy wodzowie nie tylko byli usuwani, lecz także niekiedy więzieni lub internowani (Beauvilan, 1989). Dobrym przykładem manipulowania wodzami plemiennymi przez władzę państwową jest casus wodza wsi Mandama (z plemienia Daba w północnym Kamerunie), który za wyrażenie zgody na zainstalowanie się we wsi misjonarzy katolickich został podstępnie porwany przez żandarmerię i internowany w odległym o 400 Ian. Polio Na jego następcę władze państwowe desygnowały powolnego im syna starego wodza (jednego z kilkudziesięciu), który sprzyjał islamizacj i swych "poddanych" (Vorbrich, 1989). �226 Ryszard Vorbrich kainej, zbudowane na wartościach zwyczajowych i nominalnej ciągłości władzy, możemy nadal mówić o wynalezieniu tradycji (Natang, 1995)9. Wbrew pozorom, równie zwodnicze okazywały sit(próby oparcia systemu władzy pośredniej na tradycyjnych - afrykańskich - strukturach scentralizowanych systemów politycznych: wodzostwach, sułtanatach i królestwach. W tym wypadku problem sprowadza sit(do pytania: co może być źródłem tradycji? Jaki moment historii uznać można za właściwy do odwzorowania struktur politycznych mogących znaleźć zastosowanie w strukturach władzy pośredniej? Europejczycy-zarówno B1J1Y.j czycy,jak i Francuzi -konstruowali swoje modele systemu kolonialnego w oparciu o podobny ijednakowo uproszczony koncept tradycyjnego - przedkolonialnego - systemu władzy w Afryce. Monarchistyczno-patriarchalna i autorytarna wizja historii kontynentu dominowała zwłaszcza w bl)'tyjskiej polityce kolonialnej (Nantang, 1995). W centrum takiego modelu lokował sit( zawsze władca (król lub wódz), a na poziomie lokalnym - patriarchalny przywódca rodziny i rodu. W konsekwencji, jak zauważają coraz częściej badacze afrykańscy (Nantang, 1995; Mamdani, 1996), władza postrzegana byłajako atrybut osobistego despotyzmu. W tym sensie była ona konstruktem ideologicznym. Ponadto - kolonizatorzy uprzywilejowywali przeważnie ostatnią warstwę tradycji. Europejczycy mieli tendencjt( do uznawania jako "tradycyjne" takie systemy władzy i układy polityczne, jakie zastawali na miejscu w chwili podboju. W efekcie petryfikowali często urządzenia ustrojowe oraz określone status quo, będące wypadkową ostatnich przedkolonialnych wydarzeń z historii politycznej, świeżych podbojów oraz uzurpacji lub równie świeżych i przypadkowych efektów działania sił odśrodkowych (secesji lub buntów) lO. Efektem takiego podejścia ontologicznego było kreowanie jako ogniw władzy pośredniej różnego typu organizmów państwowych i protopaństwowych, traktowanych przez miejscową ludność jako wrogie pot((gi polityczne, opresyjne struktury obce etnicznie lub religijnie. Na terenie Kamerunu najlepszym przykładem takiego podejścia było uznanie za partnerów władzy kolonialnej fulbejskich feudałów - tzw. lamibe (1.poj. lamido ), 9 Ponadto cechy tradycyjnego systemu kooptacji panującego w tych radach (opierające się nie na rzeczywistych kompetencjach, a na pozycji w strukturach pokrewieństwa) utrudniały włączanie do tak pomyślanego systemu administracji tubylczej jednostek wyedukowanych, mogących wnieść do neotradycyjnych struktur władzy nowy typ kompetencji i inwencji sprzyjających rozwojowi. Sprzyjało to wyalienowaniu wyedukowanych Afrykanów (evolues) z tradycyjnych wspólnot, co z kolei przyspieszało proces ich detrybalizacji. W ten sposób powstała z czasem, nacechowana frustracją, warstwa społeczna zawieszona między dwiema kulturami. Owi evolues. wyłączeni z profitów, jakie dawało partycypowanie w strukturach władzy tradycyjnej, stanowili zaczyn ruchów narodowowyzwoleńczych, a później rdzeń elity władzy w państwie niepodległym. 10 W wymiarze metodologicznym i praktycznym problem sprowadza się do pytania: jak głęboko naleźy się cofnąć w czasie, aby odkryć ..tradycje". Ideologom i praktykom kolonizacji uwadze uchodził fakt, iż w wypadku znacznych połaci Afryki, Europejczycy nie byli jedynymi, lecz ostatnimi najeźdźcami. Jeśli uwzględni się tę okoliczność, to czy przy wyznaczaniu rodzimej - kameruńskiej - formy władzy naleźało cofnąć się do podboju portugalskiego (na południu kraju), czy może do fulbejsko-muzułmańskiego (na północy), a może do czasów przed ekspansją Bantu(?). �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 227 którzy, W imię "świętej wojny", najechali (z terenów obecnej Nigerii) ziemie północnego Kamerunu kilkadziesiąt lat przed podbojem niemieckim. Administracja niemiecka, a potem francuska i brytyjska, oparły swe rządy w terenie o sieć lamidatówll, których zwierzchnictwo nad "tubylcami" było traktowane przez zainteresowanych "poddanych" jako uzurpacja. W wymiarze praktycznym stanowiło to stałe źródło konfliktów i buntów, a w konsekwencji motywowało "tubylców" do oporu wobec władzy kolonialnej. Musiało minąć 20-40 lat ustawicznych aktów zbrojnego (i biemego) oporu "tubylców" (autochtonicznych plemion górskich) wobec tak desygnowanych funkcjonariuszy państwa kolonialnego, aby Francuzi zdecydowali się zarzucić w tej części protektoratu formę władzy pośredniej. Wobec niewydolności administracji kolonialnej, bezpośrednia kontrola ze strony prefektów (i podprefektów) okazała sięjednak w wielu regionach iluzoryczna i wyłączała de facto niektóre wspólnoty lokalne górali spod jurysdykcji jakiejkolwiek władzy zewnętrznejl2. Decyzja kolonizatorów - oparcia swego panowania na pośrednictwie muzułmańskich (obcych etnicznie) feudałów - utrwaliła jednak na wiele pokoleń układy polityczne i strukturę religijną kraju. W niepodległym Kamerunie - pod z górą dwudziestoletnimi rządami Fulbeja - prezydenta Ahmaou Ahidjo -jego ziomkowie i współwyznawcy (10%---20% populacji kraju) uzyskali dominującą pozycję. Nawet po upadku A. Ahidjo (w roku 1982), dominująca pozycja jego grupyetnicznej i religijnej utrzymuje się nadal w północnych prowincjach kraju. Struktury rządów pośrednich - ustalone przez państwo kolonialne - zostały odziedziczone przez niepodległy Kamerun. Ich adaptacja do zmieniających się warunków społecznych i politycznych przebiegała pewnymi meandrami, lecz w zasadzie utrwaliła mieszany - etatystyczno-plemienny - model władzy lokalnej w tym kraju. Początkowo -juź w schyłkowym okresie epoki kolonialnej - tradycyjne struktury wodzowskie przejmowały w praktyce niektóre funkcje samorządowe, zwłaszcza w części brytyjskiej protektoratu oraz uczestniczyły do pewnego stopnia w mechanizmie decyzyjnym. Instytucjonalnym wyrazem tej tendencji było stworzenie (1957) na terenie Kamerunu brytyjskiego swego rodzaju namiastki parlamentu - centralnego organu samorządowego -Haus a/Chiefs (Natang, 1995). W pierwszych latach niepodległości, w obawie przez zgubnymi skutkami trybalizmu, W Kamerunie górę wzięła, wzorowana na modelu francuskim, tendencja II Feudalnych, półniepodległych prowincji sułtanatu Sokoto, które - niczym pograniczne "marchie" wczesnośredniowiecznego cesarstwa niemieckiego - zagarniały i "cywilizowały" (islamizowały) "pogańskie" ludy wschodniego pogranicza muzułmańskiego imperium (Lestringant, 1964; Mveng,1963). 12 Specyficzny status prawnopolityczny plemion górskich, wymykających się strukturom władzy pośredniej, (quasirezerwatów "tubylczych") znalazł nawet odzwierciedlenie w przyjętej terminologii administracyjnej. Najbardziej znaną grupą "niepodległych" wspólnot plemiennych jest Groupement Daba /ndependants (Vorbrich, 1989). �228 Ryszard Vorbrich zmierzająca do stworzenia silnego, scentralizowanego państwa. Tę pierwotną doktrynę ustrojową Kamerunu politolodzy definiowali jako hegemonie project (Bayard, 1979). Doktryna ta zakładała redukcję pozycji politycznej wodzów tradycyjnych. Przewidziano dla nich jedynie funkcje pomocnicze w systemie fiskalnym oraz funkcje pośrednika w przekazywaniu dyrektyw administracji państwowej (centralnej). Instytucjonalnym wyrazem tej doktryny było zlikwidowanie w pierwszych latach niepodległości centralnej reprezentacji samorządu wodzowskiego, jakim był Haus of Chiefs· Z czasem niedomogi administracji państwowej, a zwłaszcza niedobory kadrowe, stanęły na przeszkodzie budowy silnego scentralizowanego państwa na wzór europejski (głównie francuski). Zmusiło to władze niepodległego Kamerunu do skorzystania ze struktur neotradycyjnych, pozostawionych w spadku po państwie kolonialnym. Co więcej, w niepodległym Kamerunie, po kilku latach zamieszania w funkcjonowaniu na nowo zjednoczonego, federacyjnego państwa, przystąpiono do rozbudowy i dalszej instytucjonalizacji tradycyjnych struktur władzy plemiennej. Przede wszystkim zdecydowano się na uregulowanie statusu prawnego wodzów plemiennych. Choć uregulowanie to przyjęło postać Dekretu Prezydenta, a więc pewnego prowizorium prawnego, na dziesiątki lat wplotło struktury plemienne w struktury nowoczesnego państwa, nadając im funkcje "pomocniczej administracji" - instytucji uzupełniającej Ciw pewnym sensie dublującej) administrację państwową różnych szczebli. Ogłoszony 14 lipca 1977 roku Dekret Prezydenta Republiki O ustanowieniu wodzostw (no. 77/245) jest modelowym przykładem uwikłania polityki afrykańskiego państwa w relacje i struktury plemienne, struktury traktowane w nowoczesnym państwie typu europejskiego jako anachroniczne i sprzeczne z duchem demokracji. Dekret zawiera kilkadziesiąt artykułów szczegółowo regulujących stosunki między państwem a strukturami plemiennymi, określa zasady powoływania wodzów, ich hierarchię, funkcje i role społeczne, ich obowiązki i przywileje. Dokładne omówienie treści Dekretu nie mieści się w ramach niniejszego studium. W tym miejscu możliwe jest jedynie przedstawienie podstawowych unormowań prawnych mających swe źródło w omawianym akcie prawnym oraz zarysowanie ich praktycznych konsekwencji społecznych i politycznych. Dekret definiuje (wart. 20) funkcje wodzów jako: -pomaganie władzom administracyjnym w "przewodzeniu ludowi"; -podtrzymywanie lokalnych zwyczajów; - "przekazywanie dyrektyw administracji swemu ludowi (podkr. R.V) i wprowadzanie ich w życie"; - "zbieranie podatków państwa i innych zbiórek publicznych"; - "utrzymywanie prawa i porządku" (także poprzez stosowanie prawa zwyczajowego); - działanie "na rzecz rozwoju ekonomicznego, społecznego i kulturalnego" podległych im wspólnot. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 229 Art. 2 Dekretu ustanawia potrójną klasyfikację wodzów, w zależności od znaczenia demograficznego oraz ekonomicznego przypisanych im wspólnot, a także w zależności od wielkości terytorium danego wodzostwa. Wodzowie poszczególnej rangi różnią się skalą wpływów, wielkością zarządzanego terytorium oraz liczbąpoddanych. Zależnie od rangi powołuje ich też inny organ założycielski (zob. tab. l). Tab!. l. Klasyfikacja rang wodzów wg Dekretu O ustanowieniu wodzostw Ranga wodza I wódz I m"g; Organ zał~cielski Terytorium Premier Porównywalne do departamentu I Struktura Co najmniej dwa wodzostwa II rangi Wódz II rangi Minister administracji Porównywalne do arrondissement (powiatu) Co najmniej dwa wodzostwa III rangi Wódz III rangi Prefekt (szef departamentu) Społeczność lokalna -wieś Brak niższych struktur Prawną konsekwencją Dekretu było pojawienie się w całym kraju (lub uprawomocnienie) kilkuset "wodzostw" różniących się skalą, liczbą ludności i złożonością struktury. Ubrany w język prawny dekret - choć odwoływał się do tradycyjnych struktur plemiennych (art. 5 mówił, iż ustanowienie wodzostwa powinno być "uświęcone przez tradycje") - przyznawał organom założycielskim znaczną dowolność w ustanawianiu wodzostw (organa założycielskie mogły powoływać do życia ,,nowe wodzostwa") i wyznaczaniu ich zwierzchników - wodzów. Ustanawiając lub legalizując wodzostwa, Dekret nie tylko kreował i sankcjonował neotradycyjne struktury władzy. W wielu wypadkach nadawał wodzom istniejącym wcześniej (w epoce przedkolonialnej i kolonialnej) nowy- znacznie szerszy i (co najważniejsze) wsparty autorytetem państwa - zakres kompetencji i uprawnień, naruszając w wielu wypadkach równowagę społeczną i ekonomiczną wsPÓlnotplemiennych i lokalnych. Po pierwsze, nierzadko zdarzało się, że wodzami (najczęściej niższej kategorii) mianowane były osoby, które w tradycyjnych strukturach władzy plemiennej pełniły jedynie role służebne względem swoich ziomków (np. wspomniani wcześniej funkcjonariusze kultów religijnych) lub funkcje pomocnicze względem wodzów tradycyjnych (w tradycyjnych - scentralizowanych - systemach politycznych). Często reprezentowały one jedynie poprzednio wodzów tradycyjnych w poszczególnych (nie samodzielnych) społecznościach lokalnych. W ten sposób dzielono zintegrowane dotychczas jednostki organizacji politycznej oraz stworzono warunki do pojawiania się konfliktów kompetencyjnych. Wyniesieni do godności "wodza" �230 Ryszard Vorbrich traktowali bowiem nadaną im funkcję poborcy podatków jako akt politycznego uznania (Vorbrich, 1989). Dekret z 1977 roku przyczynił się do utrwalenia szczególnej pozycji społecznej i uprawnień nowej klasy społecznej -pośredników między strukturami nowoczesnego państwa a strukturami plemiennymi. Art. 6 Dekretu określał bowiem ustrój "wodzostwa tradycyjnego" (jak pamiętamy, często "neotradycyjnego") jako zarządzanego przez pojedynczego wodza. Dekret zaznaczał co prawda, iż wodzowi towarzyszyć ma "rada notabli" uformowana według miejscowej tradycji. W wielu wypadkach kreowani wodzowie łamali tradycję, a w wypadku jej braku tworzyli nową. Zamiast pozostać pierwszymi wśród równych, zajmowali pozycję szczególnie uprzywilejowaną, zarówno w stosunku do tradycyjnych uprawnień (np. praw do ziemi), jak i w stosunku do korzyści, jakie docierały do tradycyjnych wspólnot zarówno ze strony struktur państwowych, jak i ze strony związanych z nim instytucji gospodarki rynkowej 13. Prawne umocowanie wodzów ma określone konsekwencje praktyczne, tworzy specyficzną sieć powiązań i uzależnień na linii "poddany" - wódz - państwo. Po pierwsze - sprzyja nadużyciom i korupcji w relacjach wódz - poddany. Nadużycia przybierają w tym wypadku formę zmuszania do pracy, porywania młodych kobiet, pobić nieposłusznych "poddanych" (Northern Cameroun, 1995). Wódz oczekuje od "poddanych" różnego rodzaju oznak uznania. Mogą one przybierać formę materialną (gotówki albo płodów rolnych) lub poparcia politycznego. Podarki od "poddanych" i obcych (np. wędrownych kupców) stanowią istotne źródło dochodu wodzów plemiennych. Ponadto pełnione przez nich funkcje w państwowym (i samorządowym) systemie fiskalnym zapraszają wręcz do prób sprzeniewierzenia funduszy publicznych. Znikające ftmdusze szkolne, na budowę drogi itp. należą do porządku dziennego. Sprawcy unikają kary, jeśli mają odpowiednio mocne powiązania ze skorumpowanymi strukturami państwa. Niekiedy powstałe na tym tle napięcia społeczne przemieniają się w krwawe zamieszkil4• Zjawisko korupcji 13 Wodzowie tradycyjni (jak i neotradycyjni) korzystają z wielu profitów oficjalnych i nieoficjalnych. Do tych pierwszych należy stała, niewielka pensja lub premia, jaką otrzymują oni od SODECOTON (przedsiębiorstwa skupującego bawełnę - podstawowy produkt towarowy północnego Kamerunu). Wysokość premii zależy od skali kontraktacji tego surowca na podległym danemu wodzowi terenie. W ten sposób wodzowie motywowani są do stymulowania produkcji bawełny i stają się de facto funkcjonariuszami SODECOTON. Nieoficjalne profity funkcji wodzowskiej przybierają często postać łapówek lub innych form korupcji. 14 Najtragiczniejszy incydent wywołany nadużyciami wodza miał dotychczas miejsce w 1979 roku w wiosce Karena (w wodzostwie Makari, w plemieniu Kotoko) w północnym Kamerunie. "Człowiek wodza" zdefraudował pieniądze zbierane na budowę szkoły. Gdy wieśniacy odmówili ponownego wpłacenia pieniędzy, sułtan Makari (wódz I rangi) uwięził wodza wioskowego (III rangi), a prefekt (przedstawiciel państwa) zwolnił z posady miejscowego nauczyciela ("przywódcę" protestujących). Do spacyfikowania dalszego protestu mieszkańców wezwano żandarmów. Ci przybyli, ale bez amunicji. W wyniku zamieszek zginęło 14 żandarmów (suhan i prefekt cudem ocaleli). W odwecie rząd przysłał oddział spadochroniarzy, którzy zmasakrowali wieś - zginęło 120-200 mieszkańców, wieleset było rannych. Ocaleli uciekli do buszu, część schroniła się w pobliskim Czadzie (badania własne). �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 231 i towarzyszących im malwersacji uznać można za najbardziej widoczny przejaw zdecentralizowanego despotyzmu. Włączenie w struktury państwa postkolonialnego tradycyjnych elit ułatwiało im nie tylko zdobycie wspomnianych profitów materialnych, lecz także pozyskanie przez nie swego rodzaju kapitału symbolicznego. Stanowi go władza jako taka - pozycja społeczna dająca wpływ na podejmowane decyzje i mogąca decydować o losie innych. Tego rodzaju symboliczny kapitał przekłada się z kolei na wartości materialne, zwłaszcza w procesie przekształceń własnościowych towarzyszących przejściu od gospodarki typu plemiennego do gospodarki towarowej. Po odzyskaniu niepodległości wodzowie i ich poplecznicy "uwłaszczyli się" na ziemi wspólnotowej, tworząc zalążek burżuazji i grupę wielkich właścicieli ziemskich (Goheen, 1988; Vorbrich, 1989). Po drugie-wmontowuje wodzów w sieć rozbudowanych i nie zawsze czytelnych powiązań z centralnymi i regionalnymi strukturami państwa. Sprzyja to wzajemnemu uzależnieniu wodzów i ciał założycielskich: premiera, ministra lub prefekta. Taka sytuacja buduje z kolei uprzywilejowaną pozycję ekonomiczną i polityczną tych pierwszych i uzależnia od nich polityków kierujących instytucjami państwal5• Tego typu powiązania pomiędzy tubylczymi pośrednikami a władzą państwową istniały oczywiście także w państwie kolonialnym. W niepodległyrn państwie uległy one jednak pewnej modyfikacji. Kryteria rasowe wyznaczające miejsce w strukturze władzy zostały zastąpione kryterium poziomu edukacji lub przynależności do grup pokrewieństwa. Z nastaniem niepodległości zmieniła się pozycja dwóch kategorii ,,klasy tubylczych pośredników": Wyedukowani pośrednicy (wmontowani najczęściej w system rządów bezpośrednich) - uplasowani na niższych szczeblach hierarchii w społeczeństwie kolonialnym - w niepodległym państwie "katapultowali" się nagle na najwyższe szczeble władzy, stali się niemal emanacją państwa. Ich edukacja i powiązania personalne gwarantowały im dostęp do władzy i dobrze płatnych stanowiskl6, dostarczających środków potrzebnych do nabywa15 Najbardziej znanym przykładem powiązań między strukturami plemiennymi a instytucjami nowoczesnego państwa jest kariera jednego z wodzów zachodniego Kamerunu -fon 'a ("wodza") Mankon, który został drogą kooptacji włączony do władz centralnych (od razu jako pierwszy wiceprzewodniczący) rządzącej partii prezydenckiej (RDPC). Innym - spektakularnym - przykładem nie formalnych powiązań władzy tradycyjnej i państwowej i wynikających z pozaustawowych przywilejów wodzów plemiennych jest casus Bouba Adamou (wodza I rangi) - władcy (suhana) lamidatu Rey Bouba. Panujący od 1945 roku, najpotężniejszy fulbejski feudał, dzięki swoim koneksjom w stolicy (był i jest zaufanym obu Prezydentów Republiki, regularnie zaopatruje w świeże mięso pałac prezydencki). Za te i inne przejawy wsparcia może on w zamian liczyć na szczególne przywileje. Trzyma swych poddanych (ok. 180 tys. osób) silną ręką, zdzierając z nich podatek i trybut w postaci młodych dziewcząt do haremu. W obawie przez ewentualnymi rywalami do władzy nie tylko bezkarnie sabotuje ustanowienie na swym terytorium wodzów II rangi, lecz także utrudnia funkcjonowanie oficjalnych struktur administracyjnych. Zmusił do opuszczenia stanowiska (rejterady) zbyt ambitnego, nieuległego mu prefekta przysłanego ze stolicy (napadli go "nieznani sprawcy", pobili i "puścili w bieliźnie") (badania własne). 16 W większości krajów Afryki utrzymano bowiem, wywodzące się z państwa kolonialnego, tzw. "kominy płacowe" i inne przywileje klasy panującej. �232 Ryszard Vorbrich nia kapitału niezbędnego w systemie klientelizmu; Plemienni pośrednicy - dla których, z racji braku odpowiednich kwalifikacji, nie starczyło miejsca we władzach centralnych - stali się "etnicznymi baronami". W państwie postkolonialnym zachowali oni de facto i de jure status klasy pośredników tubylczych łączących rządzące, wyedukowane, elity z masami chłopskimi i plemiennymi. Sytuacja wodzów tradycyjnych uległa skomplikowaniu wraz z demokratyzacją systemu politycznego w Kamerunie. Do połowy lat 80., w okresie dominacji systemu jednopartyjnego, wodzowie byli trzymani z dala od polityki. W pierwszych dekadach niepodległości dominowała w Kamerunie (jak i w całej Afiyce) idea konsensusu społecznego. Wyrażała się ona w ideologii jedności narodowej, systemie jednopartyjnym i centralnym monopolem defmiowania celów narodowych (Vorbrich, 1999). Znajdowało to swój wyraz w dyskursie publicznym, który sięgał po retorykę zaczerpniętą z tradycyjnych wzorów plemiennych. W czasach gdy prezydent określany był mianem "ojca narodu" (zdrobniale: papa), wodzowie tradycyjni jawili się w naturalny sposób jako pośrednicy "najwyższego wodza". Wymuszona przez czynniki zewnętrzne demokratyzacja17 oznaczała powstanie systemu wielopartyjnego, a w ślad za nim pluralizmu racji oraz wielości centrów definiujących cele narodu. Wodzowie plemienni znaleźli się w nowej sytuacji. O ich względy zaczęły zabiegać różne siły polityczne. Jako "baronowie plemienni", zostali wmontowani w zapożyczony z europejskich wzorów system parlamentarny. W konsekwencji ujawniły się trzy typy postaw wśród wodzów tradycyjnych: l. Najliczniejsza grupa (pragnąca zachować status quo lub nie potrafiąca przystosować się do nowej sytuacji) demonstracyjnie podkreśla swą lojalność w stosunku do aktualnej władzy centralnej (układu praktycznie nie zmienionego od lat 80.), licząc na zachowanie stanowiska i dalsze przywileje. Objawia się to m.in. demonstracyjnym wywieszaniem portretów Prezydenta Republiki (P. Biyi) w pałacach i chatach wodzów oraz wdziewaniem przez nich strojów (tunik) z wydrukowanym wizerunkiem prezydenta. Tacy wodzowie mimowolnie stają się funkcjonariuszami partii władzy (RDCP) - Ruchu na rzecz Republiki; 2. Część wodzów przyjmuje postawę ,,kameleona". Chowa się za sloganami państwowotwórczymi, unikając odniesień personalnych lub politycznych; 3. Coraz liczniejsza grupa wodzów tradycyjnych próbuje włączyć się w działalność polityczną, wspierając partie opozycyjne lub wręcz wchodząc do ich struktur, zakażając je trybalizmem. 17 Na początku lat 90. demokratyzacja stała się warunkiem otrzymywania dalszej pomocy finansowej z zagranicy. IK Dobrym przykładem tego typu dyskursu jest hasło ostatniej kampanii prezydenckiej Paula Biyi, który używał w niej sloganu: 1łjJbór krwi, serca i rozumu. Każdy z członów tego sloganu był eksponowany w innej części kraju. "Wyborem krwi" mieli się kierować współplemieńcy prezydenta (z grupy etnicznej Beti). "Wyborem serca" powinni kierować się ludzie, którzy swe kariery związali z partią władzy (w tym wodzowie tradycyjni). "Wybór rozumu" pozostawiono wszystkim pozostałym obywatelom Kamerunu, którzy powinni zrozumieć, iż wybór P. Biyi jest najlepszym wyborem dla kraju. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 233 Tego typu mutacja elit tradycyjnych tworzy nowego typu polityków, uciekających się w dyskursie publicznym do idiomów wspólnotowych (regionalnych, religijnych i etnicznych), afmnacji wspólnot plemiennych lub etnicznych'8. W warunkach pluralizmu demokratycznego powiązania pomiędzy obu kategoriami współczesnych elit afrykańskich przybierają dwojaką postać. Z jednej strony desygnowani przez władze administracyjne wodzowie plemienni i wioskowi starają się zapewnić, poprzez sieć swoich nieformalnych wpływów, wsparcie polityczne politykom, z którymi wiąże ich wspólnota krwi lub interesów, posuwając się niekiedy nawet do fałszerstw wyborczych 19. Wmontowanie "baronów plemiennych" w system parlamentarny, nadało mu swoisty - afrykański - koloryt, a w konsekwencji doprowadziło do wypaczenia importowanej idei parlamentaryzmu, przyczyniając się do jego dysfunkcji. Z drugiej strony, wodzowie plemienni oczekują i otrzymują ze strony polityków - kameruńskiej odmiany "grupy trzymających władzę" - opiekę i wsparcie w postaci inwestycji rządowych oraz posad i stypendiów dla pociotków itp. Przykładu dostarczają moje badania terenowe w plemieniu Daba. Bracia 20 i dalsi krewni przywoływanego już wcześniej Moboutakai Tizi - wodza III rangi z plemienia Daba - tworzą obecnie elitę plemienia, stosunkowo wykształconą (kilku ze średnim lub wyższym wykształceniem) i zatrudnioną na stanowiskach warmii, administracji terenowej i centra1nejll. Prowadzi to do specyficznie afrykańskiego sposobu wyłaniania elit społecznych. Wyedukowani dzięki wpływom wodzów plemiennych ich najbliżsi krewni zostają w ten sposób włączeni do grupy evolues - zawiadującej instytucjami centralnymi i rządzącej państwem, korzystającej ze wszystkich przywilejów przynależnych wyższym warstwom współczesnego, rozwarstwionego już obecnie społeczeństwa afrykańskiego. Mechanizmy prowadzące do tego rozwarstwienia są silnie sprzęgnięte z relacjami społecznymi kwalifikowanymi jako "plemienne" (dominacją związków pokrewieństwa, etnocentryzmem itp.). Dzięki podobnego typu powiązaniom personalnym wodzowie tradycyjni mogą budować swój prestiż i sieć wpływów. Powstałej w ten sposób sieci nieformalnych powiązań struktur i instytucji nowoczesnego państwa - np. partii politycznych ze 19 Tutaj można przytoczyć szeroko opisywany w lokalnej prasie fakt wypchania um wyborczych "pustymi" głosami przez/on 'a Gabale (lokalnego wodza z Bali-Kumbat), z zachodniego Kamerunu, aby jego poddani nie mogli zagłosować na opozycję. Gdy 'krnąbrni' poddani nalegali na sprawdzenie um przed rozpoczęciem głosowania,jon "rozwiązał" problem, strzelając do protestujących (Nantang, 1995). 20 Głównie są to bracia przyrodni. Ojciec obecnego wodza miał bowiem ponad 20 żon. Obecny wódz ma pięciu braci ("zjednej matki i jednego ojca") i ponad 100 osób rodzeństwa przyrodniego. Sam miał 7 żon (po przejściu na islam zatrzymał tylko 4) oraz posiada 37 (żyjących) dzieci. 21 a ile krewni ze starszego pokolenia (wujowie obecnego wodza) dochodzili do podrzędnych (ale wpływowych i prestiżowych z punktu widzenia swego środowiska) stanowisk, takich jak podoficerowie armii lub osobiści kierowcy żony Prezydenta Republiki, to przedstawiciele młodszego - wyedukowanego - pokolenia rodziny wodzowskiej sięgają już znacznie wyżej. Jeden z nich jest merem najbliższego miasteczka - Mayo aulo, inny - robiąc karierę w stolicy - doszedł nawet do stanowiska jednego z kilku sekretarzy Prezydenta Republiki. �234 Ryszard Vorbrich strukturami plemiennymi towarzyszy mechanizm klientelizmu - podstawa państwa patronackiego - jednego ze źródeł niedomogów krajów afrykańskich. System klientelizmu widoczny jest najwyraźniej wśród wodzów I i II rangi - największych "baronów plemiennych" - elit wyrosłych z rodzimej tradycji, despotycznych w swej istocie, przedkolonialnych państw feudalnych, lecz coraz częściej Qak poświadcza przykład wspomnianego wodza Daba) takźe szeregowych wodzów III rangi - "wodzów wioskowych". Wodzowie naj niższej rangi czerpią bowiem wzory "przewodzenia ludowi" od swych wyższych rangą kolegów i zwierzchników, wywodzących się z klasy feudalnych władców epoki przedkolonialnej. W ten sposób wodzowie wioskowi stają się z czasem "wioskowymi despotami", traktującymi "swą" wioskęjak lenno nadane im przez państwo, a swych współplemieńców jak poddanych. Czerpanie przez nowo wykreowanych wodzów wzorów od przywódców plemiennych, wywodzących się z przedkolonialnych warstw feudalnych, owocuje przyjmowaniem do własnej neotradycji feudalnej tytulatury. W czasach kolonialnych Cituź przed kolonizacją europejską) istniało na terenie Kamerunu 11 lamidatów, na czele których stali wspomniani już możnowładcy -lamibe. Obecnie - blisko 45 lat po dekolonizacji - byle wódz wioskowy III rangi - oczekuje, aby tytułować go tak samolamido (w 1.mn.lamibe). Przyswojeniu tytulatury tradycyjnych despotów plemiennych towarzyszy przyjęcie takźe innych atrybutów władzy lub wzorów zachowań elit plemiennych Cetykiety, strojów, lasek wodzowskich i parasoli "imperialnych"), języka fulbejskiego22, a zwłaszcza religii. Wodzowie niższej rangi, których ojcowie przez pokolenia opierali się islamizacji, masowo przyjmują obecnie islam. Traktują bowiem przynależność do tej grupy konfesyjnej jako oznakę przynależności do warstwy rządzącej. Przyjęcie islamu staje się kolejnym środkiem budowania pozycji społecznej i wpływów u plemiennych zwierzchników - wodzów wyższej rangi. W końcu, instytucjonalizacja struktur plemiennych przyczynia się takźe do podtrzymywania segregacji społecznej w państwie kameruńskim. Tak jak w społeczeństwie kolonialnym o pozycji jednostki przesądzała przynależność do grupy definiowanej rasowo, tak obecnie w społeczeństwie postplemiennym przesądza o tym przynależność do grupy definiowanej etnicznie lub kulturowo. Segregacja prawno-instytucjonalna stanowi z kolei barierę w budowie społeczeństwa obywatelskiego. Rozróżnienie na "obywateli" i "tubylców" znalazło nawet swe odzwierciedlenie w konstytucji Kamerunu. Wywodząca się z kolonialnych evolw?s, warstwa wyedukowana - francusko- i angielskojęzyczna - tworzy trzon "narodu", powołanego do życia przez ideologów państwa afrykańskiego (Vorbrich, 2000Y3. Pod22 To dzięki postawie wodzów tradycyjnych coraz bardziej widoczne staje się upowszechnienie języka fufulde w życiu publicznym Kamerunu (zwłaszcza jego północnych prowincji). 23 Konstytucja Kamerunu mówi o "narodzie kameruńskim języka francuskiego i angielskiego". �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 235 czas gdy Kameruńczycy - stanowiący większość mieszkańców kraju niepiśmienni wieśniacy-żyjący w zgodzie z tradycyjną religią i kulturą, pozostający w strukturach plemiennych, kwalifikowani są przez prawo (tę samą konstytucję) jako "mniejszości" lub "ludność tubylcza"24. Wspomniana segregacja nie oddziela jednak obu segmentów społeczeństwa Kamerunu w sposób wyraźny i trwały. Nie tylko mamy do czynienia z mobilnością jednostek w przestrzeni społecznej, ale - jak wykazałem - granice pomiędzy społecznościami i strukturami plemiennymi a społeczeństwem typu narodowego i państwem nowoczesnym są zatarte zarówno w praktyce społecznej, jak i unormowaniach prawnych. Stąd też zaproponowany w niniejszym studium termin społeczeństwo postplemienne wydaje się adekwatny w opisach złożonej sytuacji społecznej w Kamerunie oraz w wielu krajach Afryki. BIBLIOGRAFIA Bayart J.-f. 1979 L 'Etat au Cameroun, Paris. Beauvillan A. 1989 Nord-Cameroun: crises et peuplement, Rouen (these de doc., 2 vol.). CooperF. 2002 Africa since 1940. The past ofthe present, Cambridge. Encyclopedie ... 1965 Encyclopedie Africaine et Malgache. Cameroun, Larousse, Paris. Goheen M. 1988 Land accumulation and local control: the negotiation of symbols and power in Nso, Cameroon, w: Land and Society in Contemporary Africa, R.E. Downs, S.P. Reyna (eds.), Hanover, London, s. 28(}-308. KilsonM. 1966 Political Change in a West African State: A Study ofthe Modernization Process in Sierra Leone, Cambridge. Lestringant J. 1964 Les pays Guider au Cameroun. Essai d'histoires regionale, Versailles. LewisI.M. 1964 Tribal Society, w: D. Sils (red.), International Encyclopedia ofthe Social Sciences, t. 16, Cambridge. MamdaniM. 1996 Citizen and Subject. Contemporary Africa and Legacy of late Colonialism, N. Yersey. 24 W preambule konstytucji znajduje się zapis mówiący, iż "Państwo zapewnia ochronę mniej.zościom oraz zabezpiecza prawa tubylczej ludności w zgodności z prawem". Jednak już sam fakt )()jawienia się w konstytucji takich pojęć jak "naród kameruński" oraz "mniejszości" lub "tubylcza udność" wskazuje na prawne rozróżnienie wymienionych kategorii. �Ryszard Vorbrich 236 MammingP. 1999 MvengE. 1963 Nantang Ben 1995 Francophone Sub-Saharan Africa 1880-1995, (2nd edn), Cambridge. Histoire du Cameroun, Paris. Jua Indirect Role in Colonial and Post-colonial Cameroon, "Paideuma", no 41 zob. też: http://lucy.ukc.ac.uk/Chilver/Paideuma/paideumaIndirec-2.html. Northern Cameroun ... 1995 Northern Cameroun. Attacks on Freedom of Expression by Govern-mental and Traditional Authorities, "Article 19", International Centre Against Censorship, July 1995. Roupsard M. 1987 Nord Cameroun. Ouverture et de dewHoppement, Paris (these doct. d'Etat). VaillantJ. Black, French, and African: A life of Leopold Senghor, Cambridge. 1990 Vorbrich R. 1987 Acefaliczne społeczeństwo, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Poznań, s. 13-14. Daba. Górale północnego Kamerunu, Wrocław. 1989 1999 Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa" (druk 2000), z. 14-15, s. 183-193. 2003 Systemy edukacji w pluralistycznym społeczeństwie Afryki, w: ffYbrane problemy szkolnictwa w Afryce subsaharyjskiej, J. Różański (red.), Warszawa. Ryszard Vorbrich THE CHIEF AS A FUNCTIONARY DECENTRALISED DESPOTISM IN THE POST-TRIBAL SOCIETY IN CAMEROON (SurnmaIY) The article describes the genesis and modem manifestations of the involvement of an African state in tribal structures. The description ofhistorical and cultural conditions and political phenomena typical ofthe entire continent is illustrated with examples from Cameroon. The analysis starts with the concept of post-tribal society, in which elements of culture and social structure, typical of the tribal society (traditional sources of prestige, collectivism, dominance ofblood ties and ethnocentric attitudes) are mixed with institutions and principles imported from Western culture (the concept of nation, parliamentary system, social relations based on free relations and individualistic attitudes). The analysis of the legal status and political functions oftribal chiefs in the sociallife ofCameroon leads to the conclusion that they are de facto and de iure the modem emanation of the "class of native intermediaries" . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae903cd2c261d056622fc2217f087566.pdf 6f0436e64ed8f4cc6aa874904b307cfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1815 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource kultura materialna tkactwo wojłkoki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1682 Title A name given to the resource Wojłoki - kobierce pilśniowe / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.247-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 LUD, t. 65, 19B1 KRZYSZ'J'OF WOLSKI lWiOJł.JOKiI- KJOBIERJCE PILŚNIOWE 1 W polskiej Bteraturze d'aichowej !wyją1Jkowomało uwagipoświęoono kobiercom bitym, czyli wojłdkQIll2. Talk się złoQ;yło,Ż€ 'zainteresowanie budziły .głównie kobierce wiązane, czyUi d)T\.vany,k()lbierce tkane, c.zyli kilimy, 'także pochodne od -nich gohehny, a lpO'śróditych Idroższych i bardziej luksusowych wyrobów prymitywny lub nawet o~do:bny 'woJłok jakoś uszedł uwagi. Być może dlatego, iJe na naszych teT.erra'chprawie nie występuJe on ja!ko kobierzec, jalk 'to ma miejsce na ~ółwys.pie ibałkańskim, JW Azji Mniejszej, Kurdystanie, Iranie, Mganistanie, Pakistanie i zachodnkh Indiach olI"azw Azji Środkowej poprrez DżuIligarię, Turkiesta.n wschodni, Mongolię i ~północne Chiny aż do MarudQ:urii.Co najwyż-ej, znrulaz'łon się jako derka--pod'kłaidikapod siodla końskie, jako cza¢ak, wreszcie ·zaś prawie zaginął 'w świadomości, ustępując miejsca pokrewnemu a de!likatniejsz€llIlu fiikowi, czy też wreszcie '11ajdehka.tniejszym pilśniom używanym do wyrobu -czapek i IkapeluS'zy. WojłOlk,iPrawldoipodobnieU!żywlanyjaiko kobierz,ec, znalazł się w materiałach wylw~ali:sikowY'ch'z ziem polskich, a więc na nich' występował, lecz zdaje się dosyć wcześnie zaczął ustępować miejosca innym typom kobier-ców. Nie Jest wytkluczone, Ż€ wojłok 'z ,pols:ldch w1kO'Pa!liskto po prostu "koc" (filcowy), czyH deI1ka na konia, używana również jako podkładka do ;S1pania,talk jak Ito widywał na nalSzych ziemiruch w XVU wieku Ulr)'lk Werrdum 3. l Zebranie materiałów do tego k'rótkiego szkicu wymagało wieloletnich poszukiwań w muzeach europejskich, i pozaeuropejskich (tureckich) oraz badań terenowych, które przeprowadziłem w Bułgarii, Turcji, Iranie, Afganistanie, Pakistanie i Indiach na przestrzeni lat 1960- 197B. 2 Słowa wojŁok nie podaje Linde, lecz znaczznie jego wyjaśniają encyklopedie: "Wojłok, pilśń pośledniejszego gatunku używana na derki na konie, namioty, jurty, do osłony przedmiotów przed utratą ciepła itp." - WieLka Hustrowana EncykLopedia Powszechna, wyd. Gutenberg, t. lB, Kraków 1931, s. lB5. 3 X. Liske, Cudzoziemcy w PoLsce, Lwów lB76, s. 9B: "Najznakomitsi panowie mają wprawdzie w podróży trochę materaców i płócien ze sobą, średnia szlachta zaś nie ma w podróży innego posłania, 'jak że swoj wojłok czyli kołdrę spod siodła kładzie pod siebie na trochę słomy, używając siodła za poduszkę, a kożucha za przykrycie". Dziennik Ulryka Werduma 1670 - 1672. �248 KRZYSZTOF WOLSKI "z wytwarzaniem pilśni z 'pełny względnie sierscl zwierzęcej pisał MoszyńiSiki obeznani musieli byc niegdyś wszyscy Słowianie. Tego dowodzi wspólność na<zwy dla omawianego wyrobu. Dziś (to jest w latach dwudziestych XX w. - pr.zYJP.aut.) na znacznych obszarach dawna ta technika zatraciła się dosz'Czętnie" 4. Na południu SłowiańsZlCzyzny, 'w 'BuŁgarii śr'odkowej i za'chodni'ej, występują słowiańskie określenia: plyst, pl. plysti (wiKopriwszticy). plyst i plystma w oikolica'eh Widynia, 'Zaś plas i plastina w okolicy Ełchowa. Jedynie w Dobrudży Bułgarzy używają gagau:sikiej nazwy kecze, .podobnie It,ej tureckiej 5 nazwy używa się w Strandży na Ipograniczu Bu1g,alTiii Turcji europeJskiej. Pilśń jest wspólną nazwą dla 'Wszystkich Sławi,an, a filc póżniejszym zapożyczeniean z języka niemieckiego 6. Na~wa wojłok 7 zaś jest t'eż zapożyczen'i'em za pośrednictwem wschodnio-s10wiariskim, które przy1było z języków turedki:ch i pozostało u nas na oznaczenie dużych Ipłatówz grubszej pi 1śni, używanych na derki, czapraiki, kobierczyki i na osłony namiotowe. Niekiedy uważa się, ~ nazwa ta OIkr€Ś'lawyroby /pilśniowe ,gorszego gatunku, nie hiorą'c pod 'uwagę, ;że ,grubsze lwb większe pła,ty ,p~lśni: niekoniecznie muszą być wybwOlTemsporządzonym z gorszego surowca 8. Wra'Cając do słów iMOIszyńskiegotrzeha stwierdzić, że wyrób wojłoków należy doprz'eszłości nie ,tYJ.lkow JPOlskiejkuHuTlze Judowe'j, aue 'też i w Bułgarii zanikł :zoUipelnie w połowie XX wielku, choć świadomość wytwarzania i umiejętności techniczne są Jeszcze żywe w /pamięci :luJdu9. Jedynie w Małej Azji, Kurdystanie, Irani'e i na szer()lki'Chobszaraoh Azji Srocllko'wejmożna 'W wie'llUmiejooa1chspotkać się jeszcre z wyrobem wojłoków i stwierdzić wiele rt:ysiądeci hczą'Cy ciąg tradycji oW tej dzied'zinie. l K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, wyd. 2, Warszawa 1967, t. l, s. 350. Współczesna nazwa turecka dla fHcu brzmi kecze (też tatr), zas dla zdobionego kobierca filcowego (wojłoku) - kecze hali. s W. Hensel, Słowiańszczyzna wczesnośr~dniow;eczna, wyd. 3, Warszawa 1965. s. 250. 7 Też stara słowiańska nazwa na wojłok - ,pisl6. ,utrzymała się w języku rumuńskim (pisl6si - sfilcowany, lecz fetru - filc). J. Reychman, Słownik rumuńsko-polski, Warszawa 1970, s. 220, 450. 8 Dla wojłoków, czyli kobierców pilśniowych, utarła się zła opinia, powszechne mniemanie, że wojłok jest czymś lichym. Z taką opinią można się spot,kać nawet w niezłych opracowaniach o kobiernictwie. Zwykle jest to oparte na złej sławie najlichszych wojłoków ze środkowej Persji i indyjskich. Por. .J. G. Lettenmair, Das grosse Orient-Teppich-Buch. Eine Orient Teppichkunde von A bis Z, wyd. 3, Miinchen 1969, s. 172 - 173. ' 9 W tym miejscu wypadnie mi serdecznie podziękować p. dr R. Seferskiemu z Sofii, któremu zawdzięczam szereg cennych uwag dotyczących produkcji wojłoków na obszarze Bułgarii. W Dobmdży wyrabiano wojłoki do końca XIX w., we wschodniej Bułgarii w okolicy Ełchowa do 1943 r., zaś najdłużej. bo do roku 1950, w okolicy Widynia w półn.-zach. Bułgarii. 4 5 �Wojłoki 1. Namad z Afganistanu, - 249 kobierce pilś7LWwe l'3'3XH3 cm. Murzeum Etnograficzne 4J118166. F~t. J. Kiuibierua. w Krakowie, nr JiIDJW. jaki p05wiadczają źródła ooińskie już IWrOiku '2300 'pr2i€d n.e. 10. W 1Jbiorach Ermita~u znajdują się najiStarsze wojłokowe kOibierc,ez V ~ iIV w. p.n.e. pochodząlCe z ro71kopanego w r. 1949 ;i{urhanu w iPazaryllm w Ałtaju wschodnim. J-eden z \kohierców wojłokoWych ma 30 m2, a pozostale trzy \Są nieco mniejsze. Są one ibiałe i pdkryte ,baJrwnymi aplikacjami 11, a więc takie, jakie do dziś dnia wyrabia się na ,tamte'j~ym iterenie. Woj'łoki, czyli kOIbierce ,bi,te, na;}€lżyza1iczyć do najprymiJtywniejszych koibierców. Ich powstani·e jes1t Iprawdopodobnie pradawne i nastąpiło z chwilą, gdy posiada'Czowi futra' ibaraniego, hIlbzeskulbanego runa, to futro l'ub runo pod wpły'Wem zużycia, zadeptania, załania gOTąCąwodą czy też tłUiSzczempo prosItu 2Jbi~osię, czyili sfilcowało. Wnet się okazało, że z większejilooci wełny owczej mO'ż:nadoskolla1le sporządzić, pO'leWlając gorącą wodą i ubijając, dowolnej wielkości i grubośd 'k1obierczy'knadający się do wylŚdełania ziemi w jaskini, złemiance, sza1asi'e lub namiocie. Na tym wojłoku można było siedzieć i spać, wojłokiem przykrywać się, a większymi płachtami. również w razie potrzeby okrywać namiot. 0I1mzałosię również, .że wojłolk można łatwo zdoibićUlżywając do nakładania na sieibie :(podczaszihijania) wełny owczej w naltuTalI}ych /kolorach (od białego po 'Ciemno-brązowy - IpTawie czarny i odcienie siwe). I talk niegdyiŚ powls,tał wojłokowy, ~dobJiony kobieT.zec, j;alki i obecnie często lO H, E. Wulff, The traditionaL crafts of Persia, Cambri,dge kowane wojłokowe płachty (maty), zbroje i tarcze. 11 .J. S!zJalpflJW, Ermitaż, .MOISikJWa H)rI6, s. 1153 - 1514. 1966, s. 222. Wzmian- �250 KiRZYSZ110F WOLSKI spoltykamy w Anatoilii }UJbna bazara'ch środkO'wego i ws,chodniego Iranu czy Af.ganistanu - wytwór o niezmiernie wysokiej uży'teczno'ści. Zdobienie ,udoskonalono przez nakładanie na podstawowy kobierzec woj'ło1k:owy małych, również wo'jłolkowych e1emenJtów dekor!a'cyjnych, które przytwierdzano do Sipodu przez ulbijanie łub też naszywanie, albo obszywano brz,egi s.21laikiemł,ań'cuszkowym, 00 jUlżspowodowało wytworzenie się wojł,olkowych kOlbier'ców aplikowanych, niekiedy bardzo pięknych i >O 'wysokim poz.iomieart)'lstycznym, zruan)'lch z wykOlPalisk z kurhanów, jak i materiaJów wSlP'ółczesn)'lchz Jterenów stepowych Ikirgislki'chi tUlrkmeńsikkh w Azji. Najbardziej ,charak:terystyczną r:ueczą przy wyrobie woJłoków jest nie:urnierrua'prostota i szyfblkość produkcji 12, stąd też wojłok jest 'podl5tawowym wytworem u wielu ludów pasterskich na stelPach az}altycbch. Np. na 'pustyni Kacr-a-Kum u Turkmenów, przy domowej IProduk'cji JWOjłoków (wyraibian)'lch 'prawie wyłąeznie pl"z'ezkohi1ety);potrzebne są ,tyliko: wełna owcza, wiązana mata trzdnowa ~ wo1da13. Im mniej potrzeba narzędzi do prodUJkcji, tym 'lepiej, bowiem u wędrownych pasterzy ikaŻJdynawet łatwo przenośny warsztat staje się poważnyrrn utrudnieniem podczas prz.eprowadz,ek i zmian !koczowisk. Tr,z:cinowa zaś ma'ta, służą'ca przy wyrobie wojłoków, również jest uŻyWmm do ogrodzeń lub pełni !funkcję przewiewnej ściany w szałasach. Istnieje kilka sposobów wyrobu wojłolków, lecz przeważnie stosuje 12 Wojłoki wyrabia się przeważnie w ciągu jednego dnia zaczynając pracę W107Je:świ'e,ranIO, a ,na iWieclzó,r Ik,oń'CiZą'Ci wylkańm;ając IWYIPralDy już IWytwór. 13 W' KOIlJ~g, Turkmenische Filzteppie>he, ['w:] MitteiLun,gen aus dem Museum filr Volkerkunde z:u Leipzig, [lir 10, 19~, iS. 13. o �Wojloki - kobierce 251 iPilśniowe :się pewnego rodzaju formę, nie pozwalającą na odkształoeni,e się kobierca w trakcie produkcji. Wyskubaną '100 ZJgręplo'waną wełnę' rozkłada się płasko (wanstwą do 20·cm grubości) na 'płóciennej p'łachcie 14 lub iP'łaskiej macice, a nieraz tylko na dużym, ,płaskim i nieco wgłębionym !kamieniu, jak to ma' miejsce w Indiach IW :Ra'Ciżasitanie,lub !pOiprostu na szutrze, jak to robią w 'Południowej Anatolii, a nalstępnie pOIlewa ,gorą,cą wodą (niekiedy z dodatkiem mydHn 15) i przylklapuje prętami lulb 'przydtąptuje stopami 16. Później uib~tą we'łnę zwija się wraz z płaohtą czy też matą, stale poJewając gorącą wodą i ubija. ,W Górach :Sulejmańskiah w Paki6tańskim Beludiżytstani,eszereg ,koibiet Iklęcząc na ziemiZJwjia pła'chtę, ubijając rulon przed~amionami. Rozwiązawszy płachtę, na ,lekJkojuż &filcowaną wełnę nakŁadają kłapcie wełlny o innej barwie, alby uło'źYt~ wzór 17. ~Bowtórniezwijają płachtę, tym razem mocniej i twardziej, a rulon obwiązują. Po'lew,ają bardzo gorącą wodą (z mydrinami lub bez) i ulbijają (nieki€dy płaskimi kamieniami). Na stepach turkmeńskich taki twardy zawiązany rulon bywa niekiedy wleczony za końmi po stepie, aby wełna obijając się jak najlbardziej i najsiTniej się sfi1cowa ła. Na innych terenach, jak np. środlkowo-<eurOlpejslki,ch,ubijani'e wojłoków przebiega w foluszach. Ub~ty silni'e i spoisty 'już wojłok pierze się przez zanU'I'za'nie IW Iz1mnej,bieżącej wodzie i suszy na słońcu. WojJioki, kecze, u ludności osiadłej i półkoczowniczych Y6ri.i!k'ów w pow. MUlt, okręgu iM.ersin w Tm'cji, są zwylkle jeanóbarwne 'W naturalnym kolorze wełny owczej. Na kecze używa się krótkiej wełny odpadowej 18. IWyraibi,asię Je następują'oo: na szutrze kobielty rozJkładają warstwę uprawnej poprzednio wełny, następnie polewają ją jak naj gorętszą czystą IWO'cią, 'przy/1deiPująTęlwma [ulb prętami :i 'wreszcie na podłożonym wałku drewnianym rolują, ubijają1c pr:zedramieniem. Niekiedy w tej pracy Ikobietom ipomagają rnęlŻ'czyźni.Przeważni.e brzegi wykonanego wojłoku powstają nierówne, choć n1ekiedy przycina się j€ do rÓ'wnośc.inoży1 Niekiedy u Turkmenów na starym, dobrze juź. zbitym filcu. Mydliny swą śliskością ułatwiają skręcanie. się włosków wełny i powodują szybsze ,i idOlk,l:aidruiej'szeISIP1aitalIlJ1e <się. 16 Dejpba;nie no.glami pTlZy fołi()iwialn~usu!kna ,satmoldzji'ało\weigo znane j,es't IZ terenów słOlwiańJsk,1c:h u SŁowian :połu.dtn~olwYlcih·iW ob"zarze nadalC1ria'tyidkim, na Wli·~l(k,orusi a 'talklźe na BOllesli!U.K. MOISlzyń'~i, Kultura ludowa Slowiam, t. 1, War.szalw<l 1<9167, s. 3/5,1. 'I1T1zeba dodać, że Iró'Wniei deptanlie ,glt'OI:'lOlwa.li ppzy wyrobie 'Wiojłokólw Cyganie we wSlc'hooidnilej BuŁ.g'alri'i (ind'. dra IR. ISefers/l{\h:~go). Również ISlto,slujes1ię dejptanie w warsztatowym wyrobie wojło'ków w Ana'toHi, gdy prace wykonują mężcrzyźni. 17 N'iek!iedy w 'Clros/ie prorduikcji ,k,oIbiepców wójl:okJawY1C:lhna .srteuJia1chAzj'iŚ,rodklawej Wizór byiwa nalkładany j'eS'ZJcIZJe WTClześDlej, bei21polś,rednio po 'slpryslkialniu IPOIzłoż,onej ,wełny Iglorą1cąwodą ,i Ie/kikJ~mppzylkJlepa:n~u irózgallni. 18 M'aiter,i:ały z Ibaldań t'eipenOlwych we Iws:i Bwruln, pow. Mu't, ,okI'. Mepsin w połuldniolwelj Anatołlii, 12 X 19r718T. 14 15 �252 KR1ZYSZTOiF WOLSKI 3.. Narrnad 'Z AdJga'n~slt:a'nru, 20,3X 1311, cm. MiulZJeum Ebnog·rad'i<cJ2:me 'W Kralk'o'wie, rur lrul'!. 4411115. FloIt. J. KJuibi'ena. camL Dawniej wyrabiano w gospodarstwach domowych ['ówni,ei woj~oki większ)"ch formaltów, obecnie (r. 1978), skUitkiem podmżenia wełny, wyrabia się kecze niewie1ki~h rozmiarów (ok. J ,0X 1,5 m). Niekiedy kecze bywają deikorowane,!1jp. trzy koła w innej na tur a'lnej barwie wełny, lecz pne'wainie są jednoibarwne. Wojłolki wyrabiane na !Własny 'użytek przez [\uiclno'śćosiadłą lUlb ikoczownilków bywają p['zeważnie ga1tuclmwo }ąpsze, gdyż wżyty na nie surowiec ISltanowiwełna, sierść wieillb~ądzia(niera'z telż i kozia) oraz sierść bydlęca, ,lecz przede WlSlzys1tkim ikrÓitlkamiękka wełna ze strz~y sztuik młodych lUlb'też ze sil;T.z~y'}esiennej. W środkowym i za'chodnim Afga'nisi1Janiew języku farsi i jego lolkaJnej odmianie dari kobierzec wojiłOikowynazywa się na.mad, zaś w języku pasztu nosi nazwę lamcaj, la.meej lUlb limcaj 19. W Iranie rzemieślnik wymbiają'cy wojłoki i filce nazyw1a się w języku brsi gazur, qaljljar a1bo namad-mal, zaś ikalP,elulSznikproduikJujący starego i odwiecznego typu fikoweozapki-lkalpellUisze zwane kolah, nazywa się kolah-mąl20. Wojłoki wyrabia się na znaczni,e sz'erszyun obszarze nilż kabier'ce wiązane a na19 .W pa,slmru mó'Wii'o'llylm krasta (mail;. Belrudżyls'toani'e kras ta oznacza 20 ,prz,ez ;ZieISjpÓ'łiPlemlion Kalklalr lUżY'wa:ją na Iwo,jlooik n<JJZlwy 'z badań t'erenOlWyldh w ,r: l'9\T4w Zkmdra koło Ziaralt 'w półn.-Wls'c1h. lpalkLSltańslk'~m). Na i:nny1ch oaib!SlzauJa:coh'jęZylk:a lPa6zJbu (tere.ny póln.-\w~clh.) też H. E. W'-llff, grube sukno The traditionaL samodziałowe. crafts ... , op. cit., s. 222. �Woj laki - 4. Na.mad z Alfgan'itStanu, 2I48Xil<417 kooi.erce piJ1.Śiniowe 253 cm. Mn.trreum Etnoga1a!fńlctLne w K'raikowlie, ,nr ,1n.w. F.oIt. J. KiUtbi.ena. są711Q. wet kilimy, bowiem np. w tailóej ,prowincji ·Logar na pd.-zach. od Kabulu ,wyrób kiJ. imów należy do rzad!kO'ści,zaś lamca'j wyroibia się wszę~ dzie 21, a ,kobierców wiązan)'lch iIlierobi się zupełnie. Najll€iPsze wojłoki, wyra:hiane na własny UiŻyltelk: w Hazaradrżacie w środJkow)'lffiAf-ganistanie, 'Są wykonane wyłącznie z wełny owczej, krótkiej, miękkiej, delikatnej, pochod\zącejod sz:tuk młody,ch. Do wyrobu ,rrajile:pszychwojłoków zużytikowuj-e się wełnę owiec den:kOTunych. Podobnie w Turikielstani'e wschodnim wyrabiano naj-pięikniejs'ze miękkie, białe wojłoki, które rówriież barwiono na 'c:oerwono lIub błę1kitno, z bardzo ·delikatnej wełny cienkorullych owj,ec miejscowych 22. Podstawową ibarwą była nal1:'Ural:nabie[ Iwełny owczej, z której sporządzony był wojłok. Bieł stanolW'iłatło, na kttóre naikładano w Kuczy IWTwrkiestanie wschodnim ornamenty w ko'lora,ch żółtym, niebieskIm, czerwonym, Iczarnym :i popie.lJartym 23. . W większych ośrodka'Ch, przy bardzi'ej masowej produkcji 'na ~byt, używa się do grępl'Owania wełny smylka gręplarskiego. Przy wyrobie domowym gręplowano ręcznie rozskubując weinę, aiby uzy~ać: moili21 iMć1I'ter,iJały rz ba/dań IW MI~'il'1srt;;aiIlli!e 'W Ir. 191711. B. GrąbczelWSlki, Podróże gen. Grqbczewskiego, t. 1, Kaszgaria, kraj i Lupod.róż do Azji Srookorw.e~, WamS1Z:alwaibJd., s. ·1'5tl: "Wo.j~oIkli. 'balkie 'Za~ępują dywany i są bard~o posw'kńJwćilIle w krajach Azji Środkowej z powodu ta.niości ,i IpiętkJn~o 'wy,oobu". Z3 A. von Le Goą, Vo·nLaVld 1.IIYldLev-ten rim. OSiUIUT'kisfun, ILiIPs/k 1~. s. 17-7. 2lI dzie, �254 iKRJZYSZTOF WOLSKi wie najibardzłej 'puszyl5te kłapde, rozkładane następnłe' bardzo równomiernie na powierzchni lPła'chty lub trZicinowej maty, służącej za podstawę ,przyszłego wojłolka. SlPilśnienie przebłega tym ilepłej, im del~ka,tniejsza, ale rte'ż im krótsza jest wełna. Z tego powodu wełnę dłuższą tnie się, aby króts.ze 'Włosy lepiej się skręciły i zahaczały nawzajem 24. Przy procesie spi:lśnłenia 'liłe dodaje się żadny;ch spoiw, aby przypadkiem nie spowodo1wać:z;bytniego stwaiTdnienia kobierczyka. Pilruuje się też czysto~ ści wełny. Rozło'żoną wełnę polelwa się jak najgoręt:szą wodą i sta,le ubija, powtarzając tę 'Czynność włelokroltnłe . .Następnie to samo robi się, zwinąwszy matę lub płachtę ze spilśnioną wełną w rułon, aby taczając go móc uhijać wszędzie rówllolillłernie i uzyskać Iwszędzłe jednakową grubość. Wczasłetego procesu materiał znacznie się zbiega, :na długości i szerokości. Po pierwszym rpods1lawowyrmspiJ!Śnieniu wełny rulon ro,zwijano i ro:zJkładanona płasiko. Wtedy roZ'poczynało się nakładanie ozdób a nawet wciskanie drobnłejszy;ch elementów, które później miały utworzyć np. szereg małych Ikół'e'k.Linłeciągłe, proste lub iali'ste, u'klada się na wojł,oku przy pomocy bardzo luźno sprzędzonej nici wełnianej, zabarwionej w odpowiednim kOilorz'e.Nie'bedy te ozdoby, które też trafiają się po obu strona'chwojłolka, układa się od miejsca zaczęcia wyrobu, Wpierw o:z;dobyna spód, poltem właściwa pi'liŚń,a następnie olzdoby wierzchu. Wszystkie ,te ozdoby (pTzytk,lepywanona molkro, a potem znowu wojłok zwijano między d'włema płachtami, lub maitamii ubijano, Slta,le polewając WTząltkiem. U Firozkohi, mieszkający;ch w górach na wschód od Heratu w ipłn.-za,chodnim ADganistanie, wO'j'ŁolkToQIlujesię w ma;1lach wiklinowych. Przy ponownym rozwinięciu i zwinięciu poszczególne prętyurwierały inne miejsca powodując mocniejsze spi1śnienie ma,teriału 25. W'cZieśniej rzwijane pręty maty stanowią twarde wnętrz'e rulonu 26. Czynności te, 'choć nieskiOiIIlplikowane,były jednak pracochłonne i 'ca~kieo.nni'e l'elkikie,gdyż rolowanie wojłoka powtarzano kilkJakrotnie, aby otrzymać jak najdoikładniejslc sp:ilśni>eniewełny, a tym samym uzyskać SpOlistOlŚĆ. Da'jąc tyllkJo do:brą wełnę owczą, zaś przy ~ilśnieniu używając jedynie 'czystego wrzątku bez jakiejkoJ1wiek 00mies2'Jki, ortTzymu}e się 'WojłOk mięlklki i i'ekki. Te miękJki'e wojłoki są przeznaezane ,nie ,tyłko do !przykrywania posadzek, podłóg, czy ,też szerokkh ław-p'1atform tacht, służący'ch do siedzenia w czajkhanie, iecz także do przy;krywania się W [porze zimowej. Podobne jest przeznaczeZ4 Rówmeż i w Bułgarii cięto dłuższe klaiPcie runa owczego, gdy chciano wyI~onać ll]aljl'eipSIZ£Ij ,jaoooiŚci wlodł1o!kii{Iinif. dra R. Sei£eI'Slkieg.o). !& G. MrandeI1siloolt, Fi'ro~kohri een afghaanlJs r,eisjlO"U:r;n,aal, iRoltlterldiaJm 1001, is. 11415. t8 W lVIior!igoiLLi, 'a rtlalkże 'W !po~Uldmii.O,W1O""'WISldoodIlliJej BiuJlgall"i1i(S.tTaOOży), do ś!lod'~a rul1'onu diali'e się \WaŁek 'dil"'eIWIl'i<llny(dmf. dim R. Self.eI1sJdego). Podolbme robią Yoriilk w 'wy,robLe domowym (mat. rz baJdań 'W p0'łuidniliQlwelj AnaItdliili). �WojŁoki - k·obierce pilśniowe 255 5. Wolj~oIk '1JullikImeńlslkJiI,'WIg L. Bwesnevy. nie wojłoków u BeJludlŻów koczują'cy'ch na terenie SellS'tanu .aIfgańslkie,go i lperskiego OI'laZw Bełudżys·tanłe palkistańskim, np. w okręgu iKharan i Czagaj 27. Beludżowie z plentienia Mamasseni zamieszkujący nad dolnym Hiilmendem i kO'ClZującyna ()(bszalI'z'epustyni Regi:Stan 'W czasie panują·cych wziImie h'oca,ganów z północnego zachodu okrywają swe bydło 11 MiaJt€'rOOly r. 1001. :lo mok/h badań ltereTI.OlW'j'ldh w d3€l1uldżyl>ltaJrrle 'PIaklislllaMkjm w �256 KRZYSZTOF WOLSKI i osły wie,LkimicUl/Prnkami lWojłolkowymi dla ochrony przed 'Przejmującym 'Chłodem 28. W iHazaTladrżaclew Mg,anistante wyralbia ~ię też grubsze wojloki (używane wyłącznie do 'Przylcry-cia :ziemi, posadzki czy teri:'Podłogi), już nie z 'tak delilkatnego i dobrego 'Surowca, l'ecz z wełny garbarskiej, z wełny s2ltwk padł)11ch,koziej i b)11dlęcej!Sierści :(18. niektedy i !bawełny). Do t)11ch wojłoków używa się te(Ź wełny odpadowej pochodzącej ze strzyriy sztwk stary'ch, a Itak!że wełny od <różny'chgatunJków owiec. Wyrabia się z tego wojłoki grube i bardziej s'ZJtyWine, mające uierazzanieczyszczenia pochodzące ze złego przesol'towania surowca przed przystąpieniem do pl'acy. źJdŹ'bla,nasiona traw i ziół, któr€ się na pastwiskach powbijały w runo owiec, spo:1Jkaćmożna później w taikim meS'tarannie wykonanym wojłoku. I te wojłoki bywają tci ~d()lbion€,choć 'częściej 'Widuje się je j,alko jednoib1WWne,Iprzeważni'e w odcieniu szaxo-popieialtym -lub szaro-!brązowyro. W mniejszych /kobierczykach wojłoikowych s>pódprzeważnie bywa jednoharwny,zaś jednobarwny wierZJch miewapobrz'e,ża barwy i'nnej, lecz też w odcieniach nat~aln)1lch ,wełny 29. Niekiedy trafiają się również i mni·eJs;ze IDdbierczyki wojłokowe, harwnie dekorowane, lecz te są przewaZnie wykonane 'z lepszego gatunku wełny, 'często jasne a;libobiałe. W sztulka1ch deikorowanych, taikim jednoibarwnym jest spód wojłoka. Część wierZJchnia Ibywa dekorowana wyłąoznie ;na środlku, a brzegi po2lostają be.z omó:b, JW takim samytm :kOl1o:r:ze jak i Sipód, łub z małytm innoibarwnym marginesem. Te wyroby z AfganiStanu 1Wy'~azujążywe podobieństwo do lpodobnych wyrobów turkrrneńSkich z tel'enów ZSRR, gdz1e równie'ż 'p()(hrzerta(we wspókaesnych kobier'cach wojłokowy,ch) po2l0stają nie~do:bione, choć śTOdelk bywa hoga'Ciej i staranniej :d~Qrowany30. . Na iteT'enie wschodniego Turfkiestanu, g,dzie lWyrOibyfilcowe słyną -ze SIwejmiękkQści, spotyka się ja/ko materiał do wyrolbu ,woj'łoków, obok podstawowej miękkiej wełny owczej :re sztuk młodych i jesiennej strzyży, też dodatki' w postaci sierści wiellibłądziej i \koziej 31. Te ostatnie są dodawane pr:zy wyroibie grubszych i nieZJdobionych wojłolków. RÓWinież of Bah.l,chistan. Travels on the Borders of Persia, 119'1\6,s. n. WiQj~ o Iwynn. 1'616XI13l2 om rLalkU\Pił·em w troIku 'HY711w K.aibuLu dJo~biQlrĆY.W Muzeum Eit~lfi=nego' w tKirallrowie. Ma 1QIl1.!SpÓid ldiemno-<brąlZ;OIWY, MeIlZch miŚ popi€ilatlio-=u-y rz. cdem:no hrą.wwyrrni pabmeoomiL Jeslt w~kian:any z liche i gaWinlkoWoo wełny {)lWaziej rl. lI'll1asittatI'atIlinie rz1bity, sktu!tIk>iem reego jag,o grolbość jestt. ndeljedtnaJko!wa. WlQljłolk WiS/t;ał :wyiktonany w. HazaTadrt3!Cłie w środlk'awym AJj'lganitstam,ie (:nr ·~n'w. 41100,1). at ~oc. L.l3etresIIlevla, The DecorotiveandAppl.ied A'Tt of Tu..rkmema, I,enin.grad 1006, U. 46, 490, 50,511, 5,2 i SB. 81 A. von Le Coq, op. dt., s .. 178. 28 and G. P. Tate, Afgha,nist,an, 29 T<ego ,typu The Frontiers Lo:nidlQll1 HlOO, La1houe �257 i w pobliskiej Mongolii, podobnie słynnej z wyrobu wojłoków, dodaje się do podstawowego materiału, jakim jest wełna owcza, sierści :koziej i końSkiej 3'2. Kobierce wojłokowe wyrabia się w ró.żnych rozmiarach wza,letż'I1Jości od potrzelb przezna'C,zenia. Np. w Bułgarii wojŁoki miały 3,5 - 4,0 m długości,a ISZierokiebyły do 3 m. W Turcji wielkość wojłoków był'a różna, od małych 1,OX1,5 m, do 2,OX4,O m, lub '!lawet więksZie, zaś wspomniane kotbiel'lce wojłokowe ~ Kuczy ze JWs.chodniegoTurkriestanu mia'ły również wyrrniar 2,OX4,O m. A1garlskie większe kolbieroe wojłokowe mieszczą się w rozmiarach 2 - 3 m długości, a 1,3 - 1,5 fi szerok'O'ści. Produkuje lSię jednalk SpOTOkobiel'czylków wojłokawy,ch w mniejszych rozmiarach 1,7 - 1,5 fi długości li. 1,2 - 1,3 m szerokości, a niebedy nawet i mniejsze. Bar'clzo rzadko w)'lrabia się wojłoki większe, chyba z \przeznaczeniem na płachIty namiatowe, lub wykładziny ,.posadzki" w :namio'Cieozy domu. W wię:ksz)'lch ośrodkach wyrobu woj'łolków w ITlanie lub Kas:zmi!rze dodaje się do wełny ri sierś>Cirównietż surowce wtórne w postaci wa1ty ze zgręplowan)'lch szmat wełnianych i hawełniany,ch, a :nawet palkuł. OczYIwiścietą drogą powstają wojłoki gorszego gatunku, a nawet ibardzo liche, jak np. [kaszmirskie 33, trafiają'ce na rynek światowy .pod nazwą wojłoków indyjskich, Iktóre w użyciu :szyhlko się rozluźniają, rozpadają się na ka'wlabkJi.Nie pomag,azastosowanie w czasi'e produkcji spoiwa oleistego z makuchów, gdyż nic nie mo'że zastąpić dobrZie spilśniającej się wełny. Kobierce wojłokowe jeszcze wSlpókZieśnie można spotkać w prawie każdym wiejskim domu Anatolii. Bywają one tam, w załelŻnościod olkolic, dwojalkiego rodzaju: wyroby domowe, przewalżnie w forma'taich mnriejszych i więlksze wyrobu warnZltatowego.Wyroby warsztatowe ,Il'p.w okohcy Beysehir odznaczają się więkg,zą spoistością, zaś wojłdki wyrobu domowego są mniej spoiste, lecz miększe. Z warsZltatowego wyrobu wojłoków w TUT'Cjisłyną anatolijsk,ie miasta AfyoYl,Tire i Beysehir. W Afyon rzemieślnicy trudnią'cy się fi1cowntctJWemzamieszkują oałą ulicę 34. Produkcja jelst j.eszcZiesta'l'e 'żywa. TureCikie wojłoki,czylh .ke'cze, przy!były z ludami ttureckimi Z Azji ŚTodJkowej, jednalkipTzypuszclLać należy, że i p0pTwdnie ludy zamieszkujące Azję Mn~ejszą ,znały ten typ kobierca oraz :ten siary typ te:chniki. 32 'w. HeiSlSli'g, Re'constructimg Mongolian Mate r,ż al Culturle Sources, (r,ef.), s. 4 - 5" u EktSlIJo:IitJoWlalne z Ill/dLi :l1Ii,elWlieUllde ~o'bI1etr1ClZylki wQljłoilwwe, tunk,OIwo, w)'II1oibiły !sIWą tanideltn,o,Ś'aią IW ś\wiecd'e kOl1:lielrlooon WloÓŁdklQlWY\ffi. a4 H. Gii,rc;ay, ~e(;e ve ke~ed~mk, 1[Iw:l Tii:rk kaJra W6'7, s. 211- 3~. 17 "Lud" - ,to.m 15 jalk 'nalj~orISlZą from Utem,ttury bar1dIZlO ld;che markę Et7IJografya >Der gisi, t.9, ga- ws'ZI~kdlffi 1966, An- �258 KRZYSZTOF WOLSKI Kecze wyrobu domowego w południowej Anatolii nie mają pretensji 00 wymyŚilnego zdobnidwa,~aś ik!ecz.ewyrobu warsztatowego, n;p. z Beysehir, są zawsze zdcfuione. Na 'vIe białym (gdyż z białej wełny sporządza się wojłoki) 'występuje ciemno-brązowy (w natumlnym kolorze brązowej wełny) wzór geometryczny, często z bordiurą otaczającą pak Ornamenty stosowane w mobnictwie są dosyć 'prym1i,tywne, a nakładanie, bez specjalnego przypilkowania, następuje na UipTzednio wytkonany filc podstawowy; w skwtkach or.namentty łaitwo odpadają podczas prania wojłoków i lS'zorowania ich dr'ewnianą łopatką. Pięknie zdobione stare wojłokowe modlitewniki, wyroby z XVIII - XIX w. z Bursy można zobaczyć w muzeum w Konya. Mają one !bogate i względn1ie drobne ornam'enty dell{«)<racyjne,zaznaczają1ce bordiury, nall'oża, mihrab i zwisającą z ni,ego ,lampę. Ciemno-brązowy, lekki wzór na białym tle wojłolka robi niekiedy wrażenie haftu lub nas.zytej jakby koronki, tak jest delika;tny. Brzegi iPQP~zec:zme posiadają wykończenia z naszytych fręd:zil'i, co przypomina 'kobieT'cewiązane. Wydaje się, rż,enaJle,ż,ałOlby:jes:zJoze\poświęcić Ikilika słów afgańskim wojło/kom ozdobnym, k:tóre - jak j'U1żwyżej Iwspomniano - osiągają nieraz dużą dekoracyjność i ball'wność. ZdobIOne wojłoki przYlpominają swą dekora'cją raczej lkob~eTz.ecwiązany, niż kmm lub prosty pasiak. Najbal'dziej ozdobne różnią się tym od Ziwykłych Ikobierców afga~kkh,. 're dOlSzyte{'lub rzadziej dolbite) Jfrędz!le-kłapcie obiegają wojłok ze wm.ystkich stron, 'C:zJegonigdy nie spotyka się przy kobiercach wiązany'ch, bowiem do brzegów dłuu.szych nie doszY'wa się fręd:~H.. Wojłok 'cieńszy, miększy i ilepsZlegotym samym gatunlku miewa ".nabity" wzór tego 11'0dzaju,że ma zawsze pole środk'owe i(pokTyte bal'dziej lub mniej subtelnym oiTnament·em) otoczone bordiurą, IW obrębile \której można wyróżnić poszczególne Ipasy. Można więc mówić o potrójnej bordilurZle. Bard~o ,chętnie 'W zdobnilClliwiewojłoków afgańSk1i!chużywa się przy bordiura,ch mnacrnentó'Wzę1>atYlch,niewie!lkłch roz~t i kostek oraz ślimacznic. W polu umiesz'cza się merla/liony, a naroża zapełma drobniejszymi elemeITJtami.Zdar~ają się vi tle !pola ornamenlty pmypominające fale wody. Oczywiście ,zawsze trlzeba pamiętać, iŻ:ie ozdolby na wojłolkJa1ch są gTlubsz.ei ja'k,by !:z.lbarbaryzowane w stosunIku do wZlorów na kohiercach wiązanych a nawet tkiHma,ch.Niekiedy, co s'Potylka się w wojł<okJa'chgrubszych,polle wypełnia ornament rombów: można .by nazwać go też minakhane 35. 85 "Minamhane" - .iJ<wh wielliolk,roitlnie dl1O<bny ornamenit tIU tJlP drobnego IPOrw1t~ClI!l~OI, mogą SItanowić wS/POIl11nri:eć,że IW ,Zlb~oh Wlie =ailiaJzł WlZór się aiJlg:aookfi ~lby ornamentu w kobiercach i Be<lud- persklich fkitóxy IWYlpeŁn~a IPOlle Imobiel"ca wiązalnelg>o. Ten lk1wWarty,~bsrtlki lIllb f~ ge~rnatryld1Jne. Wanto P,aI1Jsltlw.QIWIeIg1o Mu\Zeulffi i prYlIllli!t'yTWny EtlnOl~rad'liIClZ:nelgoIW IWalrSlZa- k'obLerl2leIC wojł;P!k1mvy, "w 'I'OImlby" ll'1obi wnarż.enLe ,im~IlIarklhJalne". WlZó,r ten na lZos't,ał wylk1cmany ,którym w ten �Wojłoki - 259 kobierce pilśniowe 7. WojŁoik: Jtulrlkmeńsllci, wg L. Bere5lI1evy. Rzadziej w po'lu widuje się ornamenty ułożone pasowo, podłużnie. Czasami trafia się biały !pas, lpołożonyz najibielszej wełny, wzdłuż \kobiercrzyka po środ1Qu pola 36, w wyrobach z półno'cneg'o Afganistanu (przy jasn)"ch pobrz'eża'ch kobierczyka), lub też na jasnym, prawie białym ,polu, pas o ornamencie stylizowanego drzewa życia, jak ,t<l ma miejsce na wojłoika.ch;turikmeńSk.ich37. Często Zidohnktwo wojroka żywoprzypomina afgańSki kdbieI"'Zecwtiązany z chara~terystycznymi elementami zdobniczymi w postaci <lśmio.boczneg<lguL. Gul bywa układa:nycentralnie, jakby meoohon, :jednak częściej 'P0wtaTza się wielo'k!rotnie, zupełnie tak, jak go mo~na zoba'ozyć na typowych ,afgańskich Ik<libierc,a'ch z Ipółnocnego Mganistanu. Pole wypełnione Yk.znymi igul, uł<lżonymi w Ild1ku rzędach, .otacza bordiUTl1ł.Wojłoki .g1'lube,Hchs:rego wyrobu, mają przeważnie zawsze obrzeżenia w postaci i'edna:barwnego marginesu, w tona.cji szarej lub .ciemnej. Dopiero środ€lk ,jest dekorowa:ny. ,Wojłoki osiągają nie tyl1ko dużą 1ieikora'cyjność, le'cz ;tak~e ball"w:nO'Ść, dzięki ToonoodcieniOiWejwełnie zabarwionej he,nną (iprzeważnie na pomarańczowo). Spotyka się kolory ,żółty, IC iemno-mą7Jowy, iila-c:reTwony, bia'ły, a r,zac1zie'j !zielony i niekiedy ciemno-niebieski. Zupełnie inne wwry, związane bezpośrednio ~pOlSÓ!b, i.e !PO nal!()lŻeni'U grolbej, brąrrowej nlbci, ;prtZYJPilkJawa.no ,ją, .a naiSit@l1lie po;nOfWll1lie SlpillŚin.ionJ<>.. aG ,pOL cym OIl1namenlty 100 'k,oib'i'ercIU z IPÓ'łnOlc.neg.o M,g'a.n,is1tanu, 'WQJjłJOlkowym owym. a Zlrua'.ildiU!jąlcYlm s'ię Slk!i·ego im. Chalrulbiiń'Slkieglo rw Zraikolpanem. 87 L. Beresneva, op. cit., il. 50. w 1275X1'50 iC'IIl, pochodzązibio,raICih M'UIZ-eum TaJI;,I'IZIań- �260 KRZYSZTOIF WOLSKI z tradycją zdobnictwa Azji Środkowej, 'posia'd!ają kirgffik1e, mon:go1L9kie i turkiestańąjk'O"":,chińsllde wojłoki. Uderza w nlCh nlie ty,liko bogactwo ko'lO'l'ystyczne,Jleczteż boga,cbwo OLrIlJMnentów 38. Stosunik!owo łatwo :jest 'a'phikować wojłoki, tym sposobem zdobione osiągają np. u Turkmenów i KiLrgizów dużą dekora'cyjnoiŚć. Brzegi Z!dOlbi się "falibankami" z płótna, lub z !kłapci barwionego runa wełnianego, dos'zywa do niej chwasty z nitek wełnianych lub końskiego lWaOs~a. Brz'egi idJla umo'cnienia oibszywa się barwnymi nićmi wełnianymi lub perkalową, a naekiedy nawelt jedwafbną lamówką. Drofbne kawałki barwnego Wlojło/ku,naszywa się na uprząż końską łub wi'elbłądzią, dodatkowo !przyozdabiając (np. 'Wyszywaniami, 'chwastami lub białymi ,czy błękitnymi pa'Ciorkami). Wojłolk daje bowiem bardzo równomieme Ho. Ozdobyz nahaftowanego, barwnegołańcus'zk,a pokrywają większe cpła'ty, nić zaś uma'crra,a,Uitrwala spoistość wojboku. Zda'wałOlbysię, ż,e przy stosowaniu innych t'e1chnilkkobierniczych prym~tywny wojłok powinien ustąpić. Tak jednak nie jeslt z najhaTdziej zasadrri1czychpowodów, h()iW'iemwojłdki można nie tyliko wyrabiać z gorszych gatunków 'Wełny i z odpadków wełnianych, Iktóre ni~ nadają się do innego 'celu, Ilecz mo,żna wojłoki produk0wać bardzo szybko, rozpoczynają1c ip!I'a'Cę Lrano a kończąc wieczorem tego samego dnia, bez skomplikowanyoh, żmudnydh, ,a przede wszystkim <czasochłonnych zabiegów, jak przędzenie itJkani'e. Po wtóre, wojłdki,nawe1t najprymitywniejsze, znajdująza'WtS'ze miejsce w gospodarstwie 'koczowników, ludności półosiadłej i olSiadłej. Wojłoki służą ,za Ipodściółkę pod dywan czy kilim, najlepiej izoiJ.ująod ohłodu ziemi. Wo'jłoki najbardzi,ej nadają się na wszelkie czapraki, dl'1'Orriączw1erzęta od otarcia.Woj1ł0bem u Turkmenów afgańskich podszywa .się twardekiihmy wełniane, zanim się je użyj'e jako przykry;ciezwierzęci'a. iRównież wojłoki są najmniej 'przewiewne, l'e'kJkie ~tylko liche gatunlkowo bywają 'cię~kie}, w ,tranSlporc1ewyg'odne, bo łaltJwe do ZJ'Yijran1ia. Tezaleiy wojłoku pozwoliły mu się utrzymać obok \kobierców innego typu w gospo!dar1Sltwiena terenachchłodniej'Szych stepów i półlpU5tyń. Na nietrwałość woj'łoków, specja,lnie grubszych, niezdobionychi licmz'ego wyrobu, Wlpływa w Afganistanie głównie bralk poszanowania li ,oenienia t'ego 'typu 'Wytr'obu.Rzeczytaik itanich jak wojłoki, po prosrbu się nie Iceni i o nie nie dba. Posiadając drog'ie !kobierce 'W'iązane, a specjallnie WSlparriałemodlite'wniki, na wojłok już nie zwra'ca się uwagi. Po kobiercach wiązanych i knimach wojłok znaj'duje się na oSItainim miej'scu, tot·eż najłatwiej nisZJcz'eje.Jednak mocno zbite Wlojłoki bywają nawet względnie trwlałe i mogą służyć niekiedy'k1lkadziesiąit lat. Mogą tak długo służyć dopolkąd do .nich nie dostaną \Się naj więiks'ze 38 A. VOIIl Le Coq, op. Crit., tab!. 48. �Wojłoki - 8. Kobierzec wojŁoIk{)lwy, 400X200 kobieTce pilśniowe cm. 261 Kucrzla, TUlr:k,iest.an W~dhod.ni, :wg A. \'lon Le Coq. s~odniIDi, to jest mole, których z wojłoku wprost nie ąp0'Sób wy waibić. Zerują świetni'e w głębokim i miękk'jm materiale -niszcząc go kOlIIljp1etnie. Jedynie częste poruszanie, deptanie, trzepanie 39 może skutecznie przeciwdziałać inwazj~ tych niebezpiecznych sikodn~ów. Na szczęście koczownicyczęsto się prz.enoozą wraz ze swym dobytkiem. Gorzej jest u ludności osiadłej. Najfata1lniej pr.zed.Sltawiająsię wszelkie składy i magazyny z wojłokami, jak np. w lKabuillu,gdzie sprzedawcy dosłownie nie mogą sobie dać rady fIN walce z molami, zagnie:żJd:żonymiw miękkich wojłokach. Niekiedy w 'walce z mo~ami zanurza się wojłoiki w wodzie, a następnie suszy .na !płaskiej ·powier~chni. Frzy praniu wojłoków, np. w ':Durcji środkowej, w' okolicach BeY$ehir, wydeptuje się brud {glinę, lP'roch) stopami, a powierzchnię pr'zeciera, pod płytką warstwą wody, 'Plaskimi łopatkami drewnianymi lub deseczkami. Robią to kobiety w szerokich i płaski·ch !korytach o wybetonowanym dnie. Talkie pralnie położone są w ,pobliżu potoików, aby można 'by~o na'PUiŚcićna nie bi'eżącą wodę. (Przy praniu niekiedy .powierzchnię wojł,oków zlewa się mydlinami. Wyprany wojłok suszy się na słońcu i wietrze tuż obok koryt pralni, a ,także rozkłada się wojłoki na glaza chlub nawet na !kamiennych munka.ch, nie zważając na to, ż,e wojłokowy kobierzec traci wtedy formę. To odJksz;tałcenie za'nik·apóźniej w czasie użycia, gdy wojł()lk leży na posadzce w izM i 19 T.l1z€lpan:ie wo.jłdkÓ<w, a Slpecja.lnie zwiJŻJonych, Zlan-ieClZY,SlZcwny;cl1 ~ną, nie je9t I'zeIC'zą b~pieazną, bowiem Dięż,k:i w taJk1rn wypadku wojłok łart:wro ll'IIoż-e się "Irozleźć" >pI'zy n4.eu:mie:jętnym -lub zbyft Igwaltaownym u:clhwyceniJu. �262 KRZYSZTOF WOUSKl 9. Zawi'e<siZJka w;o,jlO1kolWa rz. półn. Af>g.anistanu, 89 X 18 cm. Muz·eum w Krakow-i'e, rur i1nIw. 506H!. FiOt. J. Kubi-ena. EtniOgraifi!Czne bie, a chodzący 'Ugniatają go s,topami i materiał 'wraca ponownie do ,normalnego spłasz'ozenia. DUlżałatwość kształtowan~a wojłoku spowodowała, że tego 'typu tetehniką wyrabia się różnego rodzaju futerały na skrzynki ora.z okryda, jak kaptury z pelerynami, czaTlki, pa~terskie duże :peleryny-narzuty 4Q, nie mówią'c już o delikatniejszych wyroha,ch zcieI1lkiej i miękkłiej 'Pilśni. Również z wojłoku na sporych ohszacr-achstarego świata wyrabia się różnego rodzaju obuwie (pantofle, buty, walonki, filca.ki), a talkże pończochy. J.edna'kpomimo dużej uźyt€łCzności tych okryć, nie ceni się ich zbyt wysoko, uważając ?Ja wyroby proste, wylkonane z odpadowej wełny, należącej do lokalnego ryniku i podobnie jak wojłolkowe 'kobieree, prz€40 Taka na.nzuit.a w ,polulC!Jni'olwym A1fganista.nJe 'l1J<JJZy'wasię kucaj lub kocuj. Rnzewa.żJnie rui.e m>j,ewa ona rę'ka1wa.w, cihoć ;zdia.rza s'ię, ż,e U'szyją ją na W1Zór białej, sukiennej su!kma,ny vLmolwej '7JW. baraka, wtedy pos,iJada dlug,i-e rękawy, zaZiWY'Oza.j,zwpelnie ,nie używane, gdYQ; Ikoc;aj, nosi s'lę zarZJU'cou'Tyna ram~ona. Kocaj jeslt tY'Pową nal1zutą paJs,tersiką, nOlslZQlną/pl1Zelz 'pas'te:nzy \ owi'e<c, ,kólz i wielbłądów ~odazas wY>PaJSów jeS!i,enn'o-z,iJmO'wY'oh, (Narz.lwy POwyż'SiZJesą !podane W języik'll iPaSlZ'bu). �Wojłoki - ko-bierce ;pilśniowe 263 wazme nice eksportowane daQej. Duża objętość wojłolkowych kobier'ców, dałeki kłapothwy translPoT't, pr:zy crnałym 'popycice na nie na rynku -europejS/kim i niski-ej .cenie, były powodem, rie tYi~O ba['rd:w rzadiko te wyroby ze Środkowego ,Wschodu !pojawiały się w handlu w Emopie, a .przy porównaniu z innymi wyotworami ka:biernilotwa po pros'tu nie ,znajdowały -chętnych nabywców. Również jednobarwne i ~dohione wo'jłoki ana1JOIlijskie nie trafiały na rynelk europejski, a pozos'tawały jedynice jako lokalny towar tUTecki. Współtcześn'ie w Europie, a 'przede wszys1Jkim w Polsce, kohieTzec wojłokowy na,leży do wyjątkowo spotykanyoch rzadkości, występując jedynie jako niehczne importy spTOIwadzane ze Środkowego Ws-chodu41. 41 W uzupebnieniJu powy~s'Zych uwag warto jeszcze wspomnieć o technke wyrobu wojłoku "na zimno". W Rad~as:tanlie w Indiach, w miejscowości Bagru (30 km na zach. od Dżajpur) wyrabia się namdci z wełny odpadkowej i wtórnej. W warsztacie p. Bhawar Lal Roupczand Khat:tiik zakupioną wełnę prano, gręplowano na pindan (harfie gręplaTSikiej), a następnie lepsze części prze:zmalczano na przędzenie, zaś go'rszą część rozkładano na kami'ennej posadzce, Uiklepy!wano prętami, 'polewając przy tym zimnymi (!) mydlinami. Na,stępnie podwijano płachtę bawełniJaną, razem zwiJjano i l1olowano na zimno, ubijając twa'rdo zw:inięty rulon dŁońmi i przedramionami. Bo 4 godzrnach rolowania i polewania rzJimnymi mydlinami rozwinięto wojłok, przepłukano w ciepłej wodzie i ro,złożono do wysusz.enia na płaskiej powiernchrui. Namda były jednobarwne, szare. Wojłokowe kaptury - gugi - formowano na bawełnianej podkładce i ubijano. Słabiej sfiJkowane gugi służyły na okrycia zimowe, zaś gęst'o zbite na kaptury od deszczu. (Mateniały z badań .autora z 21 XII 1976). KRZYSZTOF WOLSKI FELT CARPETS (Summary) The author has discussed ancient and modern production of felt carpets basing his discussion on his field research carried out in 1960 - 1978 in Bulgaria, Turkey, Iran, Afghanistan, Pakistan and India. There is an enormously long tradition in producing these carpets in the steppe areas of Central Asia, which goes' back to 3000 B.C. and also a quite an ancient expansion of this technology in India. Felt, an extremely simple material is closely connected with the life and production of nomads, since its production requires neither elaborate tools nor complicated work. Therefore even nowadays it has not been superseded by manufacturing producti-on and, although felt carpets are quite rarem Turkey they are �264 KRZYSZTOF WOLSKI very popular and common m other countries as, for example, in Indian Radjastan. There are only a very few differences in felt carpet production; they concern mainly the usage of different props while shaping the sheets of felt. Inferior felt carpets are made of wool mixed with goat, cattle or horse hair or even with cotton. The best felt carpets produced, for instance, in Turkistan are made of the best, very soft sheep's wool. It does not take too long, usually one day, to make a felt carpet; mainly women make them. The oldest felt products, i. e. tent cloth and felt carpets will probably be around the longest since felt clothing as, for example, shephers' coverlets, hats or sacks are not used any more. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad5c6b19664ff1ed307ae10726f5524a.pdf c8c8633b77adea74e5074bdf5e2242bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2014 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource antropologia codzienności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1869 Title A name given to the resource Wokół codzienności / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.289-296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 POGLĄDY I OPINIE WOKÓŁ CODZIENNOŚCI W lutym 2001 roku stołeczna "Zachęta" była miejscem dość osobliwego artystycznego wydarzenia. Oto jedna z rodzimych artystek przedstawiła tam performance polegający na kilkugodzinnym obieraniu ziemniaków. Dalszym ciągiem naj zwyczajniejszej ze zwyczajnych kuchennych czynności nie było jednak ani wyrafinowane niszczenie pożytecznego warzywa, ani jego symboliczne uwznioślanie, lecz wrzawa medialnej dyskusji nad sensem tego rodzaju przedsięwzięć. Sztuka to jeszcze, pytano ze wszystkich stron, czy wygłup jedynie, sztubacki psikus przystrojony w szatki nobliwego otoczenia państwowej galerii jak w osobisty frak? Indagowana o zamysł autorka odpowiedziała, że był to "performance codzienny w czasie realnym". Tyle tylko - i aż tak wiele. Pomińmy w tym miejscu (chociaż, przyznam, z żalem) obiecujące wielce skojarzenia, które wskazują na to, iż performerka bezwiednie sformułowała tu użyteczną definicję filmów pornograficznych ... Idzie bowiem o co innego. Rzeczoną formułę uznać można, jak sądzę, za jedną z myśli przewodnich najnowszej pracy Rocha Sulimy, zatytułowanej Antropologia codziennośd. Sulimowy "performance codzienny w czasie realnym" jest wszak, co będę się starał dalej pokazać, pouczającą opowieścią o kreowaniu świata, o przekształcaniu potocznego w nadzwyczajne, o cudzie codzienności. Jak pisze sam autor, jego praca jest rodzajem ,,«pamiętnika rzeczy» z ostatniej dekady XX stulecia" (s. 7), zapisem odchodzenia okruchów jednej realności i intronizowania w jej miejsce innej. Poruszamy się za autorem wśród banału, zwyczajności, wśród spraw i rzeczy rzadko traktowanych jako poważne czy godne wnikliwej refleksji badawczej. Uwaga autora skupia się na kilku wyimkach z rzeczywistości. To wybór autobiograficzny2, o czym jesteśmy lojalnie uprzedzeni, decyzja starego byI R. SuI ima, Antropologia codzienności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 194. 2 Umocowanie w konkretnym czasie może przesądzać o sposobie odbioru tej książki. Wymownie przekonują o tym fragmenty recenzji pracy Sulimy, pisane w ramach prowadzonego przeze mnie w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM laboratorium pl. "Problemy kultury popularnej". Oto kilka z nich: "Nareszcie ktoś dał wyraz tej wielkiej stracie, jaką poniósł świat po odejściu Syrenki. Odżyło we mnie wspomnienie z dzieciństwa, kiedy charakterystyczny warkot silnika przestał zapowiadać �290 walca ogródków działkowych i daczowisk, który przypomina czasem przysłowiowego już Indianina Kwakiutl w Nowym Jorku (zachwyconego nie bynajmniej powagą drapaczy chmur, ale raczej witalnością ulicznego jarmarku), tyle że tym razem jest Polakiem poznającym właściwie od zera blaski i cienie przybytków masowej konsumpcji. Przyjemność codzienności wypływa w tym wypadku z przekonania o tym, że najważniejszy, najbardziej naturalny, najbliższy ciału i duchowi antropologiczny teren rozpościera się w okolicach własnego domu, mierzony jest krokami autora i jego bliskich, sięga tam, gdzie kończą się jego wycieczki. Horyzont oglądamy tutaj z perspektywy niespiesznego przechodnia, w myśl zasady, że z domu widać wszystko, podobnie jak z ziemi dostrzega się cały wszechświat. Antropologia codzienności nie obiecuje opisów dalekich podróży, nie mami cudaczną odmiennością egzotyki, nie wygląda zamorskich odkryć. Zamiast tego z lubością żywi się własnym kontekstem kulturowym: polega na świadomym, ratującym przed zapomnieniem kanibalizmie. Uczta Sulimy rozpoczyna się od ogródków działkowych. Jest to sfera, w której pojedynczy człowiek przykrawa świat na swoją miarę, gdzie jest twórcą i prawodawcą. Tam przecież praca staje się zabawą, zabawa czynieniem użytecznego, tam powtarzalne i typowe zmienia się w jedyne, wyłącznie dla tu i teraz (s. 31). Odwrócenie logik na zbiegu ulic Waszyngtona i Kwiatowej (badacz obserwuje ten teren od trzydziestu lat) powołuje do życia ekskluzywną oazę przekonania, że istnieje jeszcze świat niegotowy, świat, jaki możemy sami kształtować. Podobne odczucia wyzwalał samochód marki Syrena: o wiele istotniejsze było wszak jego znaczenie symboliczne niźli technologiczne (s. 41). przyjazd taty, a mnie długo trzeba było namawiać, żebym wsiadła do malucha. Należało się zjawiskowej «skarpecie» epitafium" (Marta Miguła). "W książce Sulimy można dostrzec podział na trzy rodzaje problemów, biorąc pod uwagę czas ich występowania. Pierwszą z tych grup stanowią zjawiska, których okres świetności przypadał na okres PRL-u. Mam tu na myśli Pracownicze Ogródki Działkowe oraz daczowiska. Do drugiej grupy zjawisk ciągle aktualnych zaliczyłbym fenomen libacji alkoholowych. O ile ogródki działkowe przechodzą do lamusa, o tyle temat związany z alkoholem będzie w Polsce długo aktualny i atrakcyjny. Zupełna nowość w naszym krajobrazie to supermarket. Zmiana formy zakupów z bazarowego na zakupy w marketach, nowa forma spędzania wolnego czasu, identyfikowanie się z «moim» Hitem czy Realem to sygnały nowego, trwałego elementu w kulturze" (Jakub Job). "Sulima pisze o wizualizacji kultury, przedstawia zakupy jako nieodłączny element naszego życia. W pozostałych rozdziałach porusza tematy sobie współczesne, ale dla mnie odległe. Ja nie pamiętam początków napisów na murach, one były zawsze częścią mojej rzeczywistości. To samo dotyczy wraków Syrenek, których ja po prostu nie widziałam. Powinnam rozumieć rozdział mówiącyo libacjach, ich uczestników widuję na co dzień i widzę, że jest to jedna z najatrakcyjniejszych grup spotkaniowych. Ale nie była to najciekawsza część książki. Temat kupowania, wstyd się przyznać, «sprzedaje się» najlepiej" (Katarzyna Milecka). "Nie pamiętam czasów, kiedy to Syrena była szczytem marzeń Polaka i miernikiem jego prestiżu. Dzisiejszy stan rzeczy jest dla mnie czymś oczywistym i tak bardzo jej odejście mnie nie wzrusza. (...) Dzisiejsze ogródki działkowe są miejscem spotkań ze znajomymi przy grillu. (...) Wydaje mi się, że autor w dużej mierze opisuje «swój świat» i «swoją kulturę warszawską»" (Anna Krzykowiak). �291 Auto dawało się niemal dowolnie przerabiać, dekorowano je kwiatami, wazonikami, wieszano w oknach firanki. "Heroiczny epizod polskiej socjalistycznej motoryzacji" (s. 50) był enklawą rozkwitu prywatnej wrażliwości, poddawał się obróbce, czego nie można w żadnym razie powiedzieć o samochodach produkowanych obecnie, których jedyną przystanią są bezduszne salony obsługi. Zresztą, kto dziś odważyłby się na umajenie mercedesa odpustową makatką czy wyróżnienie go spośród innych ozdobną gałką do zmiany biegów, z wtopionym w środek modelem jakiegoś antycznego pojazdu? Zjawisko inskrypcji na murach - tak różnie waloryzowane w publicznych debatach - jest również, jak pokazuje to Sulima, elementem tych rytuałów codzienności, które odwołują się do spontaniczności, do wyrycia na masowym swojego indywidualnego znaku. Być może jest to znak banalny, być może «Józef Tkaczuk» przekonuje o postępującej inflacji imion (s. 91), ale w planie oporu tego, co prywatne, przed tym, co publiczne, wiele ma wspólnego z napowietrznymi wspólnotami alkoholowymi, o których traktuje kolejny rozdział Antropologii codzienności. Odbywane na ulicach (a częściej na ich rogach, obserwacyjnych «winklach») spotkania alkoholowe są "względnie stałym elementem tkanki kulturowej ulic wielkich aglomeracji" (s. 116). Sulima traktuje je jako enklawy luzu, spontanicznego chaosu i bezinteresowności, jedne z ostatnich, jakie przetrwały jeszcze w drobiazgowo planowanych metropoliach i ich uporządkowanych społecznościach. Daczowisko, miejsce szczególne, miejsce dla wybranych - być może marzenie tych, którym pozostały jeno śródmiejskie działki - jawi się jako ciąg dalszy kreacji danego nam świata. Zapalane na daczowiskach latarnie osłabiają doznawanie wertykalnego porządku globu, turnieje wież stereofonicznych, kupionych akurat kosiarek czy telewizorów skutecznie eliminują dźwięki pobliskiego lasu czy rzeczki, lecz to jedynie pozorna degradacja otoczenia. Daczowisko jest przecież, przekonuje warszawski badacz, "sztuczną instalacją wyobrażeń o Naturze w środowisku naturalnym" (s. 120). Rozdział ostatni pojawia się w tej opowieści o upartej potrzebie udomawiania codzienności niczym zgrzyt. "Supermarket. Przyczynek do retoryki konsumpcji" - odnosząc się do coraz bardziej drapieżnego zjawiska konsumeryzmu - nie opisuje praktyk pozostawiających miejsce na indywidualne przeróbki, pomysły i mikrokreacje. To sam supermarket narzuca rytmy konsumpcji (s. 187), ściśle projektuje "zdarzeniowość", wodzi klienta wzdłuż ogromnych ekranów telewizyjnych (s. 179), tak że po wyjściu ma się wrażenie powrotu z kina (s. lSI). Horyzont supermarketu jest sztywny, całkowicie przesłaniający jakiekolwiek zwyczajne widoki. Ten zgrzyt jest jednak, jak sądzę, głęboko uzasadniony. Sulima uzmysławiający to, że ekumena ogródków działkowych odchodzi już do lamusa, zdający relację z pochówku Syreny, wspólnoty alkoholowe przedstawiający zaś na podobieństwo zanikających plemion, wyraźnie daje do zrozumienia, iż co- �292 dzienność przestaje być przedmiotem naszych twórczych zabiegów, błyskawicznie przekształcając się w katalizator masowej konsumpcji. Przedstawiona w książce wizja opatrzona zostaje tym samym klamrą i arcyważnym pytaniem dotyczącym statusu oraz obecności «naszych miejsc», «prywatnych światków» i «własnych, małych codzienności» w dobie globalizacji, kultury mediów, a także masowego przekarmiania zmysłów. Mimo że codzienność, zdaniem Sulimy, definicji nie potrzebuje, mimo zadekretowanej przezeń dla siebie postawy sąsiada, który nie jest kolejną inkarnacją naukowego odkrywcy, a raczej obserwatorem podglądającym rzeczywistość z własnego okna w stolicy, nie wystarczy po prostu spacerować i patrzeć, aby być antropologiem (nawet przy optymistycznym założeniu, iż granica między teorią a praktyką runęła już niczym berliński mur, a jej miejsce zajęło bądź to praktykowanie teorii, bądź z kolei teoria praktyczna). Aparat teoretycznychociaż skrzętnie ukrywany - pozostawia w książce wiele wyraźnych śladów. Sam SuIima (świadom swojego statusu licencjonowanego kłusownika) wylicza w pewnym momencie swoich najważniejszych poprzedników w opisywaniu codzienności: na pierwszym miejscu oczywiście Bystronia, potem między innymi Czerwińskiego, Mencwela, Baumana, Bursztę z gildii antropologicznej, Białoszewskieg03 oraz Pilota jako dłużników literackich, Pawluczuka i Brach-Czainę zaś pod postacią patronów filozoficznych. Szeroka to, przyznajmy, gama osobowości i punktów widzenia: antropologiczna pojemność pojęcia kultury jako stylu życia różni się, jak wiadomo, od perspektywy etycznej in toto Brach-Czainy, czy też od ujęć Czerwińskiego, który starannie rozdzielał masy i elity. Raczej trudno znaleźć jedyny, wspólny mianownik tych różnych namysłów nad rzeczywistością, przeto uzasadnione staje się pytanie o właściwy Sulimie w tej materii - choć deklaratywnie bagatelizowany punkt widzenia. Zakładając, że w przypadku Sulimy nie mamy (przynajmniej na razie) do czynienia z wczesnym i późnym okresem twórczości, które mają się do siebie jak antypody raczej niźli kontynuacje, warto sięgnąć do fragmentów jego wcześniejszych prac. Warszawski antropolog to przecież doświadczony badacz folkloru, który już przed laty zauważał: "Analiza kultury współczesnej pozwala wykryć oczekiwania na zjawiska, które w ogromnym przybliżeniu odbierane są powszechnie jako f o l k lor o p o d o b n e''''. Sugestia dotyczyła podskórnej 3 Niektóre fragmenty wierszy tego poety mogłyby posłużyć jako wspaniałe motta pracy Sulimy. Oto przykłady: "Uderz mnie / konstrukcjo mojego świata" (Moje Jakuby znużenia ze zbioru Lbyka przed zaśnięciem. "Dziwię się / i dziwię siebie / i komentuję wciąż żywoty otoczenia" (O mojej pustelni nawoływaniem z tomiku Szare eminencje). "Budka piwa-stajenka Wołomina (...). Dla kogo szopa? / Wiem, sprawdziłem: dla trzech / pasterzy w waciakach (...). Co będzie, gdy nie przyjdą (...). Nikt wtedy nie odgadnie jej obrządku" (Mit naoczny z tomiku Ballady peryferyjne). 4 R. Sulima, Folklor i literatura. Szkice a kulturze i literaturze współczesnej, Warszawa 1985, (wyd. II uzupełnione i poprawione), s. 55. �293 tęsknoty za naturalnością, spontanicznością, za głodem tego, co nieoficjalne, niesystemowe, a czasem wręcz peryferyjne. Opisywane w Antropologii codzienności realia końca wieku takie cechy z pewnością posiadają. Intuicje i sympatie, dzięki którym powstała ta książka, formułowane były także bardziej konkretne: "Historia etnografii (...) ujawnia zmieniający się jej przedmiot, który dodatkowo ma jeszcze tę właściwość, że bliski bywa dziś przedmiotowi naszego p o t o c z n e g o d o ś w i a d c z e n i a, codziennej praktyki społecznej. Przedmiot etnografii jest w jakiś sposób jawny, publiczny, dostępny w szerokim zakresie ogółowi społeczeństwa"5. Świadomie przyjęta postawa antropologa codzienności wprost wyraża pragnienie, by "interpretować to, co wszyscy widzą. Jego świat nie jest gdzieś w interiorze, ale «na widoku», w obejściu, na ulicy, w telewizji" (s. 10). W przeciwieństwie, dodajmy, na przykład do historyka, którego ściśle zarachowane archiwa, kruche pergaminy i łamliwe pieczęcie bynajmniej nie są ogólnodostępne. Przywołanie historii i historyków w tym miejscu jest zamierzone. Jak wspomniałem, Sulima przywołał wcale liczną grupę pionierów oglądu codzienności, ograniczając się wszakże wyłącznie do rodzimego podwórka. Szkoda, że tak się stało, bowiem ogranicza to nieco przestrzeń odniesień, w jakich sytuować można jego najnowszą książkę. Fernand Braudel napisał oto Les Structures du quotidien6 (zamyśloną jako pierwsza odsłona historii cywilizacji kapitalizmu). I jego ujęcie codzienności nie przypomina, naturalnych jakoby dla tego celu, spacerów Sulimy. Codzienne życie często redukuje francuski historyk do liczb, te zaś sprowadza do Malthusowskiego wskaźnika regresu i postępu; miast miąższu kultury, serwuje gotowe wykresy demograficzne, elementy agronomii, wyliczenia architektów i dietetyków. Mało punktowych znaczeń, mało lokalnych sensów, mało tego, co dla antropologa stanowi istotę kultury. A także tego - co składa się na ulotną mgiełkę codzienności. Znamy, rzecz jasna, Braudelowską ideę struktur longue duree, która przesądza o fonnie jego opowieści, niemniej okazuje się, że wielość perspektyw dotyczy także tej rzekomo samonarzucającej się codzienności. Braudel w swojej pracy narzucał rozległą wizję czasu historycznego, szukał trwałości, gonił za tym, co wielowiekowe, nie zaś spalające się wraz z porami roku. Poznawczą wartość codzienności porównywał, w często przywoływanej analogii, do wietrznej gry robaczków świętojańskich, których małe światełka otoczone są wokół nieprzeniknioną ciemnością? Zdarzenia traktował w kate- R. Sulima, Literatura a dialog kultur, Warszawa 1982, s. 8a-81. F. Braudel, Civilisation materiel/e, economie et capitalisme. XV-XVllI siec/e, vol. I, Les Structures de quotidien: Le Possible et ['impossible, Paris 1979. 7 Po raz pierwszy użył jej podczas wykładu inauguracyjnego w College de France w 1950 roku (patrz: F. Braude1, Odnowa historii, przeł. B. Geremek, w: tegoż Historia i trwanie, przeł. B. Geremek, przedmową opatrzyli B. Geremek i W. Kula, Warszawa 1999, s. 28). 5 6 �294 goriach dźwięcznych nowinek, płytkich wzburzeń niesionych na potężnych falach historii. Bagatelizował potoczność: Antropologia codzienności w znanej nam formie nie mogłaby powstać pod jego kierunkiem. Faktem pozostaje jednak - i tu codzienność zadrwiła z wielkiego uczonego - iż to właśnie w kręgu uczniów Braudela narodziła się koncepcja mikrohistorii, zrywająca z historią bez ludzi, bez ruchu, z historią zdominowaną przez geografię i wyliczenia demograficzne. W 1971 roku ukazał się numer magazynu "Annales" (którego Braudel był redaktorem naczelnym) zatytułowany Historia i struktura, który w całości dotyczył mitów, wydarzeń i tekstów. Do głosu dopuszczono w nim antropologię i językoznawstwo, szacunek poczęto oddawać zdarzeniu. Parę lat później Emmanuel Le Roy Ladurie przedstawił opis życia w średniowiecznej wiosce Montallou, potem przebieg zamieszek w rzymskich miastach w latach 1579-1580, podjął się próby odczytania XVIII-wiecznego gwarowego opowiadania, analizował guślarskie wierzenia z terenu Gaskonii ... Odejście od dawnej, zdyskredytowanej po wielekroć, narracji zdarzeń, ale także od Braudela-długodystansowca i jego struktur stało się przeto faktem. Ubiegłowieczne dzieje naukowego przyglądania się codzienności na tym bynajmniej, jak wiadomo, się nie zakończyły. Kultura natychmiastowości uśmierciła oto na naszych oczach geografię (możemy przecież być w dowolnym miejscu globu w wybranym momencie) i sproblematyzowała pojęcie czasu przeszłego. Obsceniczny nadmiar informacji, jej ulotność i implozywność doprowadziły do sytuacji, w której, jak twierdzi Jean Baudrillard, na historię po prostu nie mamy czasu. Nie ma ona kiedy zaistnieć. Efektem tego procesu jest zagubienie przez współczesne społeczeństwa pojęcia i sensu historii8• Wszystko pragnie być dzisiaj przede wszystkim aktualne, ważne w teraźniejszości, modne, głośne i na topie. Cały czas historyczny skurczył się do momentu zabłyśnięcia na ekranie. Historia jest teraz albo nie ma jej wcale, wieczność to teraz albo nigdy. Papież kaja się więc za winy Kościoła sprzed pięciu wieków, Aborygeni żądają zwrotu ziem zagrabionych przez nie istniejące imperium, Turcja zamierza przeprosić Ormian za rzeź z 1915 roku, a o Holokauście mówi się wciąż tak, jakby było to zaledwie wczoraj. Historia umarła i to wcale nie w sensie wieszczonym przez Fukuyamę. A codzienność? Co z tym miarowym przemijaniem kolejnych dni? Jak o tym opowiadać? Komu? I czy jest to jeszcze ważne zadanie badawcze? Dylematy to nie błahe. Stanowiły one istotę wielu ważnych dla humanistyki prac i badań. Przywołajmy choćby pojęcie potoczności używane na gruncie socjologii wiedzy czyetnometodologii, Lebenswelt Husserla, ustalenia tradycji hermeneutycznej spod znaku Gadamera czy postawę reprezentowaną przez Alfreda Schiitza. Jakkolwiek często przedmiotem owych rozważań były sposoby na dotarcie do czegoś pierwotnego względem nauki, do świata przeżywanego R J. Baudrillard, Przed końcem. Rozmawia Philippe Petit, przeł. R. Lis, Warszawa 2001, s. 16. �295 bezzałożeniowo, to w ich efekcie nie powstały wyłącznie hermetyczne, filozoficzne konstrukty. Oto na przykład Ludwig Wittgenstein, po okresie metafizycznych, abstrakcyjnych poszukiwań z Tractatus Logico-Philosophicus, zdystansował się wobec nich, głosząc, że promowane przez niego gry językowe mają "sprowadzać słowa z zastosowań metafizycznych z powrotem do ich codziennego użytku"9.Wielokrotnie o potrzebie odnoszenia najbardziej nawet wyrafinowanych interpretacji do kulturowej potoczności przypominał także Clifford Geertz. Badacz common sense przekonywał, że najważniejsze znaczenia odnajduje się "w ich naturalnym środowisku - we wspólnym świecie, w którym człowiek ogląda, nazywa, słucha i działa"'o. Sulima pozostaje wiemy tej perspektywie i omija liczne mielizny, jakie czyhają na kronikarza teraźniejszości. W swoich raportach sięga po te konkrety, które - dostrzeżone, usłyszane, nazwane - współtworzą codzienność. Sprowadzając je do poziomu zwyczajnych zastosowań, układa antropologiczne mikrohistorie. I udaje mu się odbiorcę, użytkownika tej samej przecież, bądź przynajmniej bardzo podobnej, codzienności, zaskakiwać. Jakże szybko zapomnieliśmy choćby o tym, że niecałe dziesięć lat temu uczyliśmy się wpychać monetę do połączonych łańcuchami wózków, wykładać zakupiony towar na taśmę, czytać pełne hieroglifów rachunki, a po nich poradniki, jak zachować się w nieznanym świecie supermarketów, które drukowała codzienna prasa. Sulima pamięta tę ośmieszającą nas czasami banalność czynności. Istotą jego Antropologii codzienności jest potwierdzenie istnienia wszczepionej nam potrzeby konstruowania świata, wyczarowywania w nim swojego miejsca, przełamywania bezimiennej, bezdomnej, nie oznaczonej codzienności własną wyobraźnią i jej materialnymi efektami - nie tylko w obrębie ogródków działkowych, daczowisk, na ulicznych spotkaniach alkoholowych, czy za pośrednictwem napisów na murach i w aktach przystrajania Syrenek. Totalne uniwersum supermarketów jest już przecież gwałtownym wyzwaniem, przerwaniem tego rytmu codziennego zagospodarowywania czasu i przestrzeni, oszałamiającym dla wielu wkroczeniem w radykalną fazę symulowania naturalnego porządku. Emancypacja od konieczności (dyktowanych przez wymienność dnia i nocy, wymogi ciała czy rytm pracy) ma także uwalniać od konieczności autoekspresji. Teraźniejsza codzienność, uwięziona w wielkich projektach mediów i konsumpcji, zaprzecza sensowi kreowania siebie-w-codzienności. To wszechwidowisko, w którym już przewidziano role dla wszystkich, nawet tych, co mienią się po staroświecku obronnym tytułem indywidualistów (na nich zresztą najwięcej się zarabia, któż bowiem bardziej od indywidualistów skłonny jest wydawać krocie na cudaczne bibeloty, przecenione książki, ciągłe L. Wittgenstein, Dociekania.filozo.ficzne, przeł. B. Wolniewicz, Warszawa 1972, paragraf 116. C. Geertz, Local Knowledge. Further Essays in Interpretive Anthropology, New York 1983, s. 119. 9 10 �296 reperacje zdezelowanych aut, stare ciuchy, wycieczki do miejsc, dla których nie opłaca się nawet wydawać porządnych katalogów ...?). Mówi więc SuIima o przemijaniu, o więdnącej na naszych oczach rzeczywistości, która już nie powróci; opowiada o swoim życiu, o owym trzydziestoletnim przyzwyczajaniu się do miejsc i dekoracji. Jego codzienności (a także jego antropologii) nie brakuje niczego istotnego: ani zachwytu nad światem, ani zaświadczającego w nim uczestnictwa, ani czujności wobec tego, co zastępuje stary porządek. To - zarówno na poziomie anegdoty, jak i refleksji - rzeczywisty, a więc niepowtarzalny, performance. Przekonywać miały o tym i zachwyty Białoszewskiego, i opinie studentów. Czy przesłanie całej pracy rzeczywiście jest żałobne? Czy kultura odebrała nam ostatnie skrawki miejsc i chwil, w których moglibyśmy stwarzać świat sami? Być może stadny konsumpcjonizm, zaklęcia promocji i last minute zawładnęły naszymi potrzebami bez reszty. Nadzieje budzi w tym względzie - o ironio! - rzeczywistość wirtualna. Udział autora w internetowym czacie poświęconym dyskusji nad Antropologią codzienności (promowaną przez tygodnik "Polityka"), zainteresowanie internautów i swobodna wymiana poglądów, pozwalają myśleć o tym, że cud codzienności znowu może się powtórzyć, że pod walcem globalizacji można umościć sobie własne, przytulne gniazdko: zupełne jak w zwyczajnych, wcale nie-wirtualnych ogródkach działkowych. Waldemar Kuligowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/529edfdecbfe9d883f2227b337d50992.pdf 0903b4aa4017ea3a77d7bd8af8802387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3246 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3042 Title A name given to the resource Wokół fotografii nagrobnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.69-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak W O K Ó Ł FOTOGRAFII NAGROBNEJ F o t o g r a f i a , „zdjęta z kogoś", j a k mówiono w dziewiętnastym doskonalsze, są często w złym stanie; mają r y s y , zacieki, p l a m y , w i e k u , jest p r z e d m i o t e m silnie działającym n a wyobraźnię, p r o ­ spękania. W p ł y w n a te defekty m a nie t y l k o pogoda ale i ludzie. wokującym do i d e n t y f i k o w a n i a j e j z osobą fotografowanego. Ostatnio słyszy się o kradzieżach co bardziej atrakcyjnych „Pewnego d n i a , już dość dawno t e m u wpadła m i w ręce fotografia zdjęć z nagrobków. Czasami kończy się n a próbie kradzieży, ostatniego Powiedziałem k i e d y n i e w p r a w n a ręka złodzieja kaleczy fotografię i wówczas sobie w t e d y ze zdziwieniem, które nie opuszcza m n i e do d z i s i a j : już n i e opłaca m u się j e j wyjmować. T a k i e zdjęcie pozostaje n a oglądam oczy, które widziały cesarza." p o m n i k u . N a t o m i a s t w zdjęciach nowszych często widać rękę b r a t a Napoleona, Jerome'a (1852). 1 W k u l t u r z e l u d o w e j fotografia a m a t o r s k a rozpowszechniła dię dopiero w l a t a c h p o w o j e n n y c h . Przed wojną istniało niewiele zakładów fotograficznych, zdjęcia były kosztowne. Najczęściej Wyraźnie rośnie liczba f o t o g r a f i i w l a t a c h siedemdziesiątych, fotografo­ k i e d y rozpowszechniają się n a wsiach i w małych miasteczkach korzystano z usług fotografów o b j a z d o w y c h . Dzisiaj wanie stało się zwyczajem świąt i uroczystości. przyjętym, n i e o d z o w n y m Można wyodrębnić fotografa a m a t o r a — zdjęcia te są technicznie niechlujne, z w y k l e nieostre, najczęściej d o t y c z y t o zdjęć w plenerze. elementem właściwą fotografii n a g r o b k i l a s t r i k o w e (dotyczy t o głównie w s i ) . Przedstawiam 3 w y k r e s y obrazujące tendencje w z r o s t u liczby f o t o g r a f i i w cza­ chłopskiej estetykę, elementy m i t o l o g i i , zespół wierzeń o charak­ sie ( i l . 2 — 4 ) . L i n i e pierwszego w y k r e s u prezentują terze m a g i c z n y m . wzrostową zdjęć n a czterech cmentarzach prawobrzeżnej Wisły, tendencję ludowej w okolicach Opola Lubelskiego. Są t o t r z y cmentarze małomias­ późno, później niż pamiątkowe zdjęcia ślubne, czy z i n n y c h uro­ teczkowe (Opole L u b . , Chodel i R y b i t w y — f a k t y c z n i e cmentarz czystości. P r z y c z y n tego jest wiele. T r a d y c y j n a k u l t u r a naszego Józefowa n/Wisłą). J e d y n y m p r a w d z i w i e w i e j s k i m jest c m e n t a r z l u d u n i e znała przedstawień zmarłych t y p u m a s k i {efigies). Naj­ w K a r c z m i s k a c h . Obszar p o drugiej stronie Wisły przedstawiony popularniejsza f o r m a g r o b u — mogiła z d r e w n i a n y m krzyżem, jest n a wykresie d r u g i m . Również i t u t a j t r z y pierwsze miejsco­ Fotografia n a g r o b n a przedostaje się do k u l t u r y nie sprzyjała u s y t u o w a n i u f o t o g r a f i i . D o c h w i l i pojawienia się wości t o małe miasteczka — największe t o L i p s k o , p o t e m Soleo n a g r o b k a lastrikowego fotografie nagrobne n a cmentarzach wiej­ n/Wisłą, Ciepielów. Pawłowice t o duża wieś. skich i małomiasteczkowych występowały sporadycznie, zazwy­ czaj n a grobach ziemian i bogatszych mieszczan. Dane o ilości zdjęć n a g r o b n y c h , zwłaszcza w dekadach wcześniejszych, n i e są w pełni w i a r y g o d n e . W i e l e zdjęć zostało W o s t a t n i c h l a t a c h wygląd cmentarza zmienił się r a d y k a l n i e . umieszczonych dużo później, g d y r o d z i n a stawiała k a m i e n n y n a ­ Można mówić o postępującej u r b a n i z a c j i — aleje, chętnie asfal­ grobek towane, często oświetlone, g r o b y stawiane są w szeregach, zaś i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , lecz tendencję w z r o s t u liczby zdjęć, bez f o r m a ewoluuje w k i e r u n k u grobowców. U r b a n i z a c j a osiąga stan, liczenia procentów i stosunków nagrobków ze zdjęciami d o n a ­ l u b odnawiała s t a r y . N i e prezentuję t u więc ścisłych w którym ilość „żywej z i e m i " zmniejsza się błyskawicznie. Jest grobków bez zdjęć ( t y m zajmę się w innej p r a c y ) . N a dwóch w y ­ ona z a b u d o w y w a n a płytami grobów, asfaltem alejek, i t p . Coraz kresach widać różnicę pomiędzy s k r a j n y m i k r z y w y m i . Różnica częściej k o n t a k t z ziemią o d b y w a się za pośrednictwem doniczek t a n a p i e r w s z y m wykresie może być wyjaśniona skalą miejsco­ l u b specjalnych k o r y t e k . P o j a w i a się za t o cala sfera mnemonicz- wości. T r z y wysoko podniesione linie odnoszą się do zdj^ć z cmen­ na, n i e występująca w t a k i e j formie d a w n i e j . G r o b y wiejskie t a r z y m i e j s k i c h . K a r c z m i s k a — t o t y p o w a wieś. A zatem istnieje zaczynają mieć trwałe i n s k r y p c j e , p o t e m zaś p r z y c h o d z i zdjęcie. wyraźna różnica pomiędzy m i a s t e m a wsią p o d względem ilości Właściwie nie p r z y c h o d z i a „ o p a d a " , przejęte z k u l t u r y wysokiej zdjęć n a g r o b n y c h . Podobnie jest n a wykresie t r z e c i m , gdzie p o ­ i teraz już rozsiadło się wygodnie i pewnie n a dłużej, stając się między „metropolią", jaką jest Łańcut, a stale podupadającą również częścią k u l t u r y l u d o w e j ; cmentarze wiejskie stają się Sieniawą istnieje kolosalna różnica w ilości zdjęć n a g r o b n y c h . a l b u m a m i najbliższej o k o l i c y . Różnice pomiędzy c m e n t a r z a m i p r z e d s t a w i o n y m i n a wykresie I I Pojawienie się zdjęć n a cmentarzach każe odpowiedzieć n a nie są t a k duże, czego łatwo wyjaśnić się nie da. Cmentarz w Paw­ k i l k a pytań. P o pierwsze — k i e d y zwyczaj umieszczania foto­ łowicach jest dosyć s t a r y (najstarsze g r o b y datowane n a Jata g r a f i i n a cmentarzach m i e j s k i c h stał się powszechnym? J a k foto­ 70-te X I X w i e k u ) . Wspólną cechą w s z y s t k i c h wykresów jest g r a f i a c m e n t a r n a i pogrzebowa przyjęte zostały n a wsi? załamanie l i n i i obrazującej wzrost ilości zdjęć w l a t a c h 70-tyoh Czym ludzie motywują potrzebę umieszczania w i z e r u n k u zmarłego n a XX grobie ? Dlaczego istnieje t y l e różnic w sposobach przedstawiania u j a w n i a się wcześniej, pobieżne penetracje i n n y c h zmarłego n a f o t o g r a f i i cmentarnej ? zwłaszcza w i e j s k i c h , wskazują n a łata siedemdziesiąte j a k o n a w . I choć n a niektórych cmentarzach tendencja t a n i e cmentarzy, Pierwsze spostrzeżenia potwierdziły, żo j a k k o l w i e k istnieją okres przełomowy d l a zwyczaju umieszczania zdjęć n a nagrob­ różnice w sposobie przedstawiania osoby zmarłej n a f o t o g r a f i i k a c h . Dlaczego a k u r a t ten okres ? N a przekonywującą odpowiedź nagrobnej, t o jednak zdjęcia standardowe ogromną trzeba będzie trochę poczekać, ale niewątpliwie wiąże się t o ze większość, t a k że ujęcia niezwykłe są s t a t y s t y c z n y m i wyjątkami. wzbogaceniem społeczeństwa i z rozbudową pierwiastków pamię­ Wyróżniają jednak grób, przykuwają naszą uwagę. c i o w y c h n a cmentarzach ( p o m n i k i , i n s k r y p c j e , fotografie). stanowią Żeby dowiedzieć się k i e d y wprowadzono pierwsze fotografie Zdjęcia umieszcza się niezależnie o d t y p u n a g r o b k a . Zdarzają n a c m e n t a r z u i w j a k i m czasie umieszczanie f o t o g r a f i i n a n a ­ się fotografie umieszczane n a grobach w formie mogiły (kopiec g r o b k a c h stało się popularne, zdecydowałem się zliczać ilość n a ­ ziemny z krzyżem d r e w n i a n y m l u b m e t a l o w y m ) , i l . 18. N a ­ grobków ze zdjęciami w poszczególnych dekadach. grobek k a m i e n n y , najczęściej l a s t r i k o w y opanowuje cmentarze, Jakość techniczna r e p r o d u k o w a n y c h zdjęć nie zawsze jest również wiejskie, w l a t a c h sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. dobra. Jest t o t y l k o po części moją winą. Zdjęcia stare, z reguły Ciekawe są f o r m y pośrednie, sprawiające wrażenie „ogniw ewo69 �giem zdjęć spotykamy się również przy przedstawieniach zmar­ łego w trumnie. Chodzi t u zazwyczaj o fotografię jednej osoby — pierwsza fotografia przedstawia tę osobę żyjącą, druga, zwykle usytuowana poziomo, pokazuje postać leżącą w trumnie. N a grobach z krzyżami drewnianymi również zdarzyło m i się spotykać fotografie. Były to groby stare, do których domontowano zdjęcia n a skutek pojawienia się mody n a fotografie. mogiłach z solidniejszego materiału, np. posiadających Na krzyż żelazny, zdjęcia umieszcza się w obrębie tabliczki z tekstem. N a niektórycli cmentarzach spotkałem zdjęcia montowane jeszcze za życia człowieka, którego przedstawiają. Niekiedy były to same fotografie n a gołej płycie, częściej występowały wszelkie konieczne inskrypcje z wyjątkiem daty śmierci i zdjęcie przed­ stawiające przyszłego zmarłego (il. 25). Miejscem gdzie wystę­ puje szczególnie dużo zdjęć „żywych zmarłych" jest cmentarz w Chodlu, małym miasteczku n a trasie z Opola Lubelskiego do L u b l i n a . Naliczyłem tam 48 zdjęć osób jeszcze żyjących oraz 10 miejsc n a zdjęcia n a nagrobkach stawianych jeszcze za życia człowieka. Większość fotografii nagrobnych m a kształt elipsoidalny, odpowiadający (bez próby komentowania i pogłębiania tych ana­ logii) formie imago clipeata, charakterystycznej m.in. dla por­ tretu trumiennego. F o r m a t a , wraz z wizerunkiem w kształcie koła czy owalu, zarezerwowana była w X V I I I wieku dla osób zmarłych. Fotografia portretowa międzywojennym, w Polsce, jeszcze w okresie zwłaszcza n a prowincji, chętnie stosowała formę imago clipeata do portretowania osób żywych. Ciekawym natomiast jest t u fakt, że aż do czasów nam najbliższych, gdy fotografia rodzinna i portretowa zarzuciły ten kształt, utrzymał się on jako najbardziej właściwy dla fotografii Formę imago clipeata spotyka się także przy cmentarnej. przedstawianiu 1 II. l u c y j n y c h " , przy przechodzeniu od najpopularniejszej n a wsi mogiły do nagrobka 2, 3, 4, tabele: tendencje w z r o s t u w latach 30—70-tych na badanych liczby fotografii cmentarzach dawniej trwałego, z kamienia. N a starym cmentarzu w K a r c z m i s k a c h koło Opola Lubelskiego groby z lat trzydziestych, czterdziestych i częściowo pięćdziesiątych mają formę, którą można nazwać „przejściową". Są to niskie, wystające najwyżej 20 c m ponad ziemię, betonowe „blejtramy", u szczytu których zainstalowane są drewniane, a później żelazne krzyże. Oczywiście n a t y m cmentarzu jest mniej fotografii niż n a tzw. c m e n t a r z u p o w y m , gdzie każdy niemal nagrobek jest lastrikowy. W ostatnich również latach n a wsi pojawiły się olbrzymie, ce­ mentowe grobowce rodzinne. Zawierają one całkiem liczne kolekoje fotografii poszczególnych członków rodziny, często nawet tych, którzy jeszcze nie zmarli (il. 26). Miejscem najlepiej sprzyjającym instalowaniu fotografii n a nagrobku kamiennym jest prostopadła płyta z nazwiskiem zmar­ łego i epitafium. G d y napisy pomieszczono n a poziomej płycie przykrywającej grob, zdarza się, że zdjęcie usytuowane jest po­ ziomo. Niekiedy w takiej samej sytuacji zdjęcie umieszcza się n a szczytowym gzymsie grobu, tak by było widoczne (il. 14). Są też płyty z napisami i fotografiami umieszczonymi n a płasz­ czyźnie skośnej w stosunku do płaszczyzny grobu. Zetknąłem się też z oprawionymi i oszklonymi nekrologami zawieszanymi n a grobowcach. P o d szkłem, n a nekrologu umieszczano odklejono z jakiegoś dokumentu zdjęcie zmarłego. Spokrewnione teclmicznie z t y m typem przedstawień są tablice z Przeworska, gdzie zdjęcie i napis umieszczone są w płytkiej, przykrytej szkłem niszy. Niezwykłym zupełnie zestawem, gdzie n a kompozycję dawnej ikony nałożono nową treść, jest obraz Chrystusa wiszący n a jed­ n y m z grobów n a starym cmentarzu w Jarosławiu (il. 23). N a obrzeżach obrazu, t a m gdzie zazwyczaj znajdują się sceny z życia postaci przedstawionej w centrum, umieszczono fotografie zmar­ łego z różnych okresów jego życia. J e s t to jakby próba stwo­ rzenia ciągu narracyjnego z fotografii nagrobnej. 70 Z mini szere­ "w-tt 50-łt io-h to-lt �<L ko-k 5o-{t Ъ l i i 3 u O Чек Sou tó-tt 1 Sole*- S* 6 5c-ft- tof* Tof. зс ST- АО AO IZ H ? AS IZ i 3 Я i 5 G 41 So'it. At -10-k 46 Ъ -tone- Зо-łt 3 9o 5о+ Ьо-к ło-Ь. 33 % АЪ 4? fo-h 54 4Ь5 ЪО Ił 71 �72 �7 momentów uroczystych z życia człowieka l u b zdjęć pamiątko­ niespotykana dotychczas sugestywność pierwszy cli dagero typów w y c h ; bywają t o fotografie małego dziecka, zdjęcia ,,od pierwszej i i c h n i e s p o t y k a n a wierność wobec n a t u r y . " K o m u n i i " , ślubne i t p . Jest t o wyraźna stylizacja proponowana g r a f t r a k t o w a n y był, szczególnie w początkowym okresie r o z w o j u 2 Również sam foto­ przez fotografów, którzy w t e n sposób realizują zapotrzebowanie f o t o g r a f i i , j a k o pół-czarownik, oszust, m a g , zaprzedany diabłu, n a modę „ r e t r o " . Fotografie te t r a k t o w a n e są j a k o szczególnie c u d o w n y p r e s t i d i g i t a t o r , wróż, demoniczny wynalazca. T e n t y p uroczyste, ważne, trwałe. postaci częściowo przeniknął do l i t e r a t u r y , a ze sposobem t r a k ­ F o t o g r a f i a , bardziej niż j a k i e k o l w i e k inne pamiątki, pozwala t o w a n i a go j a k o pół-anioła, pół-demona do dziś zetknąć się można przypomnieć sobie więcej szczegółów z życia zmarłego. Umożli­ w niektórych wsiach P o l s k i . F o t o g r a f jest więc osobą posiadającą w i a unaocznienie sobie jego Osoby. J a k t w i e r d z i w i e l u i n f o r m a ­ pewną władzę n a d śmiercią. W książce Stojśina, Sawa-fotograf torów zmarły „staje przed o c z y m a " , „patrzy n a n a s " , „można pokonuje własną śmierć, utrwalając ją za pośrednictwem k a m e r y r z n i m porozmawiać". M o t y w a c j e nieumieszczania zdjęcia zmar­ i pokazując ze swego p u n k t u widzenia (patrzenia). „ W y d a ł i m łego n a grobie wiążą się również z t y m s a m y m wrażeniem obec­ się podejrzany przez swój w y s o k i wzrost i a p a r a t y fotograficzne, ności zmarłego. Sam fotograf z a m y k a „osobę w momencie, w których nie chciał oddać m i m o wszelkich namawiań, próśb, c h w i l i " , sprawia, że staje się ona n i e m a l nieśmiertelna, a w każdym a w końcu i gróźb. W y p r o w a d z i l i go n a polankę (...) i w y c e l o w a l i razie przywrócenie obrazu zmarłego jest sprawą jednego spojrze­ w niego k a r a b i n y . (...) n i a n a fotografię. Wierzenie o swego rodzaju życiu i s t o t zamknię­ chciał unieść i swój aparat i sfotografować i c h , k i e d y będą do t y c h w kadrze f o t o g r a f i c z n y m podaje B e n j a m i n w s w y m z n a k o m i ­ niego strzelać. Powiedział jeszcze: — Te fotografio staną się t y m eseju o h i s t o r i i f o t o g r a f i i : „początkowo nie śmiano dłużej częścią h i s t o r i i światowej." przypatrywać się w y k o n a n y m przez niego (Dageurro'a) zdjęciom. Wyrazistość t y c h l u d z i wzbudzała lęk; patrzący na nie miał Wymagania Ponieważ nie opuścili karabinów, w u j e k 3 stawdane jeszcze niedawno f o t o g r a f o w i były bardzo duże. Musiał o n „ o ż y w i ć " osobę zmarłą. Działo się t a k ze wrażenie, że te małe d r o b n i u t k i e twarze n a zdjęciu mogą czło­ zdjęciami l u d z i , którzy z m a r l i nie zdążywszy zrobić sobie foto­ w i e k a n a w e t widzieć, t a k oszałamiająco oddziaływała n a każdego g r a f i i . Zapraszano wówczas fotografa, b y t o n wykonał p o r t r e t 73 �nieboszczyka i wyretuszował go tak, by sprawiał wrażenie żywego się zna może czasem poznać, że to zdjęcie tego co już umarł, Opowie­ a nie żywego." W istocie n a cmentarzu w R y b i t w a c h obok Józe­ dział m i o t y m 64-letni fotograf z Józefowa nad Wisłą — Józef fowa n/Wisłą jest spora ilość tak retuszowanych zdjęć z charak­ człowieka. Zdjęcie takie umieszczało się n a nagrobku. Pilichowski. „Jak nieboszczyk jest w trumnie, to biorę samą terystycznymi mgiełkami różu i błękitu. Przypatrując się i m twarz nieboszczyka, dorabiam oczy, ubiór, tło, uszy. Wstawia się bliżej z łatwością można spostrzec, że są to zdjęcia zrobione już to wszystko t a m gdzie powinien ich mieć." Celem lepszego „oży­ po śmierci, zdjęcia które zostały „ożywione". Najlepszym przy­ w i e n i a " zmarłego można było zażyczyć sobie zrobienie modelacji kładem takiego pośmiertnego retuszu jest kobiece zdjęcie z tegoż portretowej. Tą metodą wytwarzano słynne monidełka, nie tylko cmentarza, zrobione z żabiej perspektywy. Osoba t a m a uszy n a zresztą z przeznaczeniem nagrobnym. wysokości stawów żuchwowych, czego nie można wytłumaczyć Pilichowski t a k o t y m mówił: „to się nazywa modelarstwa doróbka, modelarstwo por­ tretowe, albo modelacja. D o dziś jest chyba w Lublinie spółdziel­ jedynie zastosowanym skrótem perspektywicznym (il. 16). Powróćmy teraz do tematów i kompozycji samych zdjęć. nia „Zorza" co to robi. Wzmacnia się co trzeba, najpierw usta. Fotografie, Przysłania się przy robieniu powiększenia, tak żeby tło było białe nieliczne i w praktyce ograniczone do zawodów „mundurowych". i człowiek wychodzi j a k żywy. Najgorzej jest zrobić uszy. T e n co Naturalnie najczęściej występują zdjęcia żołnierzy i oficerów w według których można rozpoznać zawód osoby są 16 15 14 MAiZONKUWIE WSZAK D i STANISŁA tt/tochmtj co/eace ŁAT Jasi L A T 22 ŁUKASIEWICZ Ш1ШАК и щ у Штщ тмшсщ w КШАИ WlJłY SM И-УМЙ411. . vri. 15-11 196^ w 11 wiośnie życia STROSKANI RODZICE 21 К Лт^пеТаб mm zoczą Щ lecz х Ъегса niac/y и н ц з Шит u m ZDROWAŚМША Ш Ш Ш Ш Г итпш RYSIEMU ZE STASM mmr икошк POZOSTAWILIŚCIE W SERCACH NASZYCH 8iL.rAl.t2Y l SWE IRfiSK TWARZE *вОУ Ш IIEZAPffMKiAliE IMKUMtU ВИШМ» 1ИШ« 74 �'щяшшшшшшшяшш» st KRUCZEK P MATEUS7 MICHAŁ < " 2 8 . n . ! ? 7 3 t ZO V I I . 1^73 ROGALA POWIĘKSZYŁ m m m m m t i l l s mundurach (il. 30). Uderzająco duża jest liczba młodych, zmarłych wiedzi: „wojskowi powinni mieć zdjęcia w mundurze, bo mundur tragicznie, m. inn. podczas pełnienia służby wojskowej. to jakby część ich s a m y c h . " Bardzo często spotyka się fotografie zmarłego w mundurze armii przedwojennej Zdjęcio lub Polskich Sił 4 księży (różnych wyznań) w sutannach. Zbrojnych n a Zachodzie jest bardziej nobilitujące dla rodziny. Fotografiami zupełnie szczególnymi są dwa zdjęcia z cmen­ Żołnierze to również kategoria jedyna osób, wobec których więk­ tarza w R y b i t w a c h . Prawe to portret mężczyzny, lewe fotografia szość informatorów deklaruje możliwość pozostawienia czapki Krzyża Grunwaldzkiego I I I klasy (il. 19). Jest to przykład nie­ n a zdjęciu. Poza wojskowymi widziałem również zdjęcia osób zwykły dlatego, że o t y m nie m a ani słowa n a tablicy nagrobnej. w uniformach kolejarzy czy leśników, w strojach pielęgniarek. T a k wyrażona informacja, że zmarły otrzymał (a może powinien Bardzo rzadkie są zdjęcia milicjantów w mundurach. Z n a m też był otrzymać?) wysokie odznaczenie, nie może umknąć uwadzo k i l k a zdjęć lotników, n a których przedstawieni są oni z samolo­ przeohodnia. tami (il. 28 ). Specyfika grobu lotniczego ze śmigłem, pozwala­ Mówi Pilichowski: ,,na nagrobki to przeważnie biusty dają. jąca od razu zidentyfikować zawód i rodzaj śmierci leżącego t a m Nikt nie uważa żeby nogi były ważno. A poza t y m to (zdjęcie) ozłowieka, odpowiada specyfice samego zdjęcia, przedstawiają­ jest małe, pół-pocztówki albo pocztówka i mrówka byłaby n a cego człowieka z maszyną n a której pracował. Oto kilka wypo­ n i m . " 42-letnia kobieta z Sieniawy powiedziała: „na zdjęciu n a - 75 �20 g r o b k o w y m jest t y l k o t w a r z , bo t w a r z t o jest streszczenie czło­ czarno-białej: p o pierwsze w i e k a . " J e d n a z i n f o r m a t o r e k t w i e r d z i , że n a zdjęciu n a g r o b n y m drugie lepiej h a r m o n i z u j e z sytuacją cmentarza. O t o k i l k a o p i n i i jest ona bardziej wiarygodna, po nie zmieściłaby się cała osoba. I n n a t w i e r d z i , że n a t a k i c h zdję­ na t e n t e m a t : „najlepiej pokazuje fotografia czarno-biała, bo ciach są t y l k o twarze, „bo t w a r z jest najważniejsza w człowieku." nic t u nie upiększone jest, t a k j a k n p . w k o l o r o w a n e j . " 6 „Tylko n a ogól l u d z i czarno-biała nic nie fałszuje, oczywiście nie może być retuszo­ zmarłych śmiercią naturalną, zwykłe w podeszłym w i e k u . N a ­ wana, k o l o r zaś dodaje, oczywiście też oddaje prawdę, ale jest Zdjęcia portretowe-nagrobne przedstawiają t o m i a s t osoby zmarłe śmiercią gwałtowną, zmarłe młodo, częściej to bardziej ładny obrazek, niż zapis f a k t u . " niż inne kategorie zmarłych przedstawiane są w pełnej sylwetce, grafa — 7 „Załęży o d foto­ jeden p o d k o l o r u j e , w z m o c n i , ale t y l k o czarno-biała j a k g d y b y „nie zasłużyły" sobie jeszcze n a t y p p l a n u zdjęciowego mówi p r a w d ę . " „Czarno-biała n i c nie u b a r w i a , pokazuje j a k jest przysługujący zmarłym, odchodzącym w sposób n a t u r a l n y i w po­ naprawdę." „Czarno-biała raczej jest p r a w d z i w a . K o l o r o w a t o deszłym w i e k u . Zdjęcia dziecięce są tego najlepszym przykładem. fotograf p o d k o l o r u j e , o t a k j a k n a t y m zdjęciu, czy m y t a k Często występują t u fotografie reportażowe, z tłem p l e n e r o w y m , z mężem w y g l ą d a m y ? " zdjęoia w r u c h u . Wiele z n i c h pokazuje całą postać dziecka. Jest czarno-białe, bo t a k i e jest żałobne, bardziej p a s u j e . " to zresztą t e n rodzaj zdjęć gdzie wszelkich odchyleń o d d o m i ­ dziwsze jest zdjęcie czarno-białe. K o l o r o w e jest ładniejsze i od­ nujących ujęć jest najwięcej. mładza." 5 W o b e c możliwości pojawienia się w najbliższych latach 8 9 12 10 „Zdjęcie na grób p o w i n n o być owalne, 11 „Praw­ „Fotografia czarno-biała jest bardziej p r a w d z i w a niż k o l o r o w a — k o l o r y są sztuczne, ludzie chcą mieć zdjęcia kolorowe zdjęć b a r w n y c h n a n a g r o b k a c h pytałem również i o tę sprawę. ze s n o b i z m u . " Wszyscy n i e m a l i n f o r m a t o r z y podkreślali d w a aspekty f o t o g r a f i i w i e r n a . K o l o r o w a tego t a k nie przedstawia. O r e t u s z u n i e może 76 1 3 „Czarno-biała t o fotografia najbardziej uczciwa, �być n j o w y , jest to w t e d y t a k j a k b y t o b y l zamazany obraz." „Wierniejsza jest fotografia czarno-biała, bo jest t u gra c i e n i . " 1 4 s t o p n i u niż dawniej stała się p r z e d m i o t e m pamięci, podczas g d y 1 5 w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j obowiązywał n i e m a l zakaz żałoby po Jest rzeczą charakterystyczną, że n a w e t c i i n f o r m a t o r z y , którzy twierdzą, iż fotografia k o l o r o w a w ogóle jest p r a w d z i w a , l u b wolą ją ze względów estetycznych, bardziej wybierają zdjęcia czarno-białe j a k o najbardziej nadające się n a nagrobek. W y p o w i e d z i n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h dzieci są zróżnico­ wane. J e d n i twierdzą, że f o t o g r a f i i t a k i c h nio p o w i n n o się za­ mieszczać, i n n i podają dość dokładne k a n o n y t a k i c h zdjęć. „Dzie­ d z i e c k u . Znana powszechnie legenda opowiadająca o matce, która w d n i u W s z y s t k i c h Świętych, n a n o c n y m nabożeństwie zmarłych s p o t y k a swoje dziecko z dzbanem pełnym lez m a t c z y ­ n y c h , uniemożliwiających oderwanie się o d świata ziemskiego, najlepiej wyraża d a w n y nakaz zapomnienia. Zdjęcia umieszczane jeszcze za życia człowieka się z dezaprobatą większości osób, z którymi spotykają rozmawialiśmy. ci? N i e p o w i n n o się umieszczać i c h zdjęć n a grobach. Są j a k b y „Jest to uśmiercanie się za życia niegodne człowieka. Jest t o d l a za małe, n i e n a t u r a l n e i t a k i e niewinne w s t o s u n k u do t a k poważnej m n i e wstrętna zapobiegliwość." s y t u a c j i cmentarza. Jest t o miejsce przeznaczone w g m n i e d l a zdjęcia jeśli dana osoba jeszcze żyje, bo może żyć jeszcze długo, l u d z i w sile w i e k u . T a k i c h nie s z k o d a . " może się zmienić. T a k się nie r o b i . " 16 „Małym dzieciom też 19 „ N i e p o w i n n o się umieszczać „Człowiek nie idzie n a 2 0 można dawać zdjęcia (nagrobne). N i e daje się t y l k o n o w o r o d k o m , cmentarz żeby widział siebie w grobio. L u d z i e robią t o pewnie bo wszystkie małe dzieci są podobne: nie widać n a i c h t w a r z a c h dlatego, bo są s a m o t n i . Boją się, że ślad zaginie po n i c h . " przeżycia; ze zdjęcia nio widać o s o b y . " „Ludzka logika nie pozwala, b y człowiek za życia dawał sobie 17 „Noworodkom nie daje się zdjęć, b o z w y k l e noworodków nie fotografuje się, b o n i e zdjęcie n a g r o b i e . " wychodzą dobrze n a zdjęciach." robić zdjęcia n a zapas. Spowoduje 18 Należy t u wspomnieć o dość 2 2 a l „ T a m gdzie n i k t n i e leży n i e p o w i n n o się t o szybszą śmierć. Jest t o rozpowszechnionym wierzeniu zakazującym z b y t częstego foto­ p r o w o k o w a n i o śmierci." grafowania małych dzieci p o d groźbą i c h śmierci. I n n e opinie Nie spotkałam. Sama t o b y m się b a l a . " mówią, że zdjęcia dzieci umieszcza się o d w i e k u 5—0 l a t . Jeszcze p o w i n n o się wieszać zdjęć, bo t o jest przeciw B o g u . " i n n i twierdzą, że dzieci n a zdjęciach p o w i n n y być uśmiechnięte że jest t o nierozsądne, dziwią się, że za życia ktoś myśli o śmierci; 23 „Fotografia nagrobna zawczasu? 2 4 — „ P r z e d śmiercią t o nie 2 5 I n n i mówią, i częściej widać n a n i c h całą postać. Sporą partię stanowią w y p o ­ jest t o przejaw w i e d z i o t y m , że śmierć dziecka jest czymś t a k bolesnym, nieocze­ nastawienia k i w a n y m i n i e s p r a w i e d l i w y m , że t y m b a r d z i e j , b y nie potęgować testament, dyspozycje dotyczące pogrzebu i s t y p y były rzeczą u b l i s k i c h bólu p o stracie dziecka, nio należy umieszczać n a nie t y l k o umierających, lecz często l u d z i z d r o w y c h , w sile w i e k u grobie jego w i z e r u n k u . Istnieje rozbieżność pomiędzy istnieniem pamiętających zwyczajnie dużej ilości dziecięcej f o t o g r a f i i nagrobnej a opiniami na ten t e m a t i możliwości i c h stosowania. Jest j e d n a k f a k t e m , że ostat­ n i o , poczynając o d l a t 7 0 - t y c h , rozpowszechniły się n a w i e l u , w t y m i w i e j s k i c h cmentarzach, kamienne n a g r o b k i dziecięce, w które w m o n t o w a n o zdjęcia. Śmierć dzieci w dużo większym charakterystycznego n a materialną dla k u l t u r y doczesność — w-spółczesnej jeszcze niedawno o swojej śmierci. Oczywiście pomiędzy w y p o w i e d z i a m i o f o t o g r a f i i nagrobnej instalowanej zawczasu a f a k t a m i n a c m e n t a r z u istnieje duża rozbieżność, t z n . m i m o deklarowanej niezgody n a t e n t y p zdjęó i stwierdzeń o i c h niewystępowaniu, jest i c h dość dużo. Odpowiedzi n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h przedstawiających 77 �78 �3QZEX PREJS ZYŁ IM POKÓJ ii I JEGO: DUSZY 25 I -J i i i штж. �80 �osoby w t r u m n i e były zgrupowano wokół dwóch, n i e z b y t odda­ i n n y c h . Proszą w t e d y o zdjęcie (wyretuszowanie — p r z y p . K . K . ) l o n y c h biegunów. Oto o b y d w a z n i c h : „osób w t r u m n i e na zdjęciu c z a p k i . T a k i e zdjęcie t o j a k w kościele." n a g r o b n y m ? ! Z t a k i m i się nie spotkałem, t o c h y b a jakiś półwariat." 32 Z c y t o w a n y c h w a r t y k u l e w y p o w i e d z i informatorów można „Zdjęć w t r u m n i e nie p o w i n n o się umieszczać n a gro­ byłoby odczytać dwie przeciwstawne tendencje r o z w o j u f o t o g r a f i i bach, dlatego, że nie p o w i n i e n być u t r w a l o n y t e n t r a g i c z n y obraz n a g r o b n e j : idealistyczna (dążenie, b y osoba przedstawiona była n a zdjęciu, ponieważ jest t o z b y t bolesne d l a najbliższych." taka, j a k „wypada", t j . j a k wymaga 2 6 27 tego powaga miejsca) Następną grupę tworzą w y p o w i e d z i n a t e m a t m i m i k i , u b i o r u i realistyczna (dążenie do przedstawienia zmarłego t a k i m , j a k i m i nakryć głowy osób n a fotografiach n a g r o b n y c h . „Człowiek n a był za życia). Operacji tej przyporządkować można i n n e : h i e r a - zdjęciu p o w i n i e n być s p o k o j n y , a n i wesoły, a n i s m u t n y . U b r a n i e tyczność — naturalność; powaga — uśmiech; m u n d u r l u b c i e m n y jest obojętne, alo lepiej żeby było t a k i e , w j a k i m t e n człowiek g a r n i t u r (często z „doretuszowanymi" odznaczeniami) z w y k l e chodził, bo t o bardziej szczerze. T y l k o w o j s k o w i p o w i n n i „ s w o b o d n y " ; t y l k o t w a r z — cała postać; b r a k tła — wyraźne być w m u n d u r z e , b o t o b u d z i szacunek. I n n i ludzie p o w i n n i być tło. bez c z a p k i , bo t o śmierć, a cmentarz t o miejsce uroczyste." 28 — strój Cmentarz stał się a l b u m e m portretów lokalnej społeczności. „Człowiek n a zdjęciu m a być bez c z a p k i , bo t a k jest bardziej po­ D l a w i e l u l u d z i jest t o najlepszy łącznik ze zmarłymi, przycho­ d o b n y . P o w i n i e n być raczej wesoły, b y było m n i e j żal, żo go nie dzą o n i n a cmentarz, a b y porozmawiać za pośrednictwem zdjęć ma." z t y m i , którzy już n i e żyją. 2 9 „Najlepsze jest zdjęcie z młodszych l a t , w o d p o w i e d n i m , odświętnym u b r a n i u . Najczęściej człowiek n a zdjęciu jest s m u t n y , bo mało k t o n a f o t o g r a f i i w y c h o d z i w e s o ł o . " Trwały k a m i e n n y nagrobek, zaopatrzony w zdjęcie, u s y t u o ­ „Jacyś m u n d u r o ­ w a n y w n o w e j , zurbanizowanej przestrzeni cmentarza, każe i n a ­ w i t o mają czapki n a głowie, ale i n n i raczej n i e . M i n y raczej po­ czej spojrzeć n a rolę c z y n n i k a pamięciowego we współczesnej ważne, czasami w i d z i się twarze uśmiechnięte — t o raczej osoby k u l t u r z e . Dokładniejsze b a d a n i a pozwoliłyby sformułować teore­ młode." tyczne uogólnienia, n a j a k i e nie m a miejsca w n i n i e j s z y m szkiou, 31 30 „Czasem ludzie przynoszą zdjęcia w kapeluszach, albo czapkach, żeby zrobić z n i c h zdjęcie nagrobne, j a k nio mają będącym j e d y n i e sygnałem p r o b l e m a t y k i . 81 �PEŻ Y P l S Y * R. B a r t h e s , La chambre claire, s. 13 W . B e n j a m i n , Twórca jako wytwórca, Poznań 1976, s. 3 1 , z eseju Mała historia fotografii. 2 V . S t o j s i n , Kino w pudełku od zapałek, Warszawa 1983, s. 90. W książce tej fotograf zjawia się znikąd, opowiada fantas­ tyczne p r z y g o d y o s w y m pobycie za granicą, u b r a n y jest w w y ­ soki kapelusz i długi, połatany płaszcz, walczy z d u c h a m i , spro­ wadza liczne, często n a d n a t u r a l n e klęski n a miasteczko, k o n s t r u ­ uje nieprawdopodobne m e c h a n i z m y , m . i n . największy k a r a b i n świata, jest u w i e l b i a n y przez dzieci a dorośli traktują go j a k demona. 3 4 K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska, w o j . przemyskie. O problemie p l a n u filmowego por. przykłady ze ss. 78—79 Semiotyki filmu J . Łotmana, Warszawa 1983. „ K i e d y widzowie u j r z e l i pierwszy f i l m , w którym zastosowano zbliżenie, b y l i p e w n i , że stali się o f i a r a m i k p i n . P o j a w i e n i u się n a ekranie t a k i c h zdjęć towarzyszyły o k r z y k i : „Pokażcie n o g i ! " . Por. też każdą prawie książkę n t . h i s t o r i i k i n a w części poświęconej G r i f f i t h o w i . 5 6 7 8 9 B y ł y w o j s k o w y , l a t 65, Łańcut. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. K o b i e t a , l a t 73, Sieniawa. Chłop, l a t 57, Kramarzówka. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 K o b i e t a , l a t 65, Kramarzówka. K o b i e t a , l a t ok. 40, Jarosław. K o b i e t a , l a t 52, Łańcut. F o t o g r a f zawodowy, l a t 60, Łańcut. Wróżka, l a t o k . 50, Jarosław. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t ok. 4 0 - t u , Jarosław. Starsza k o b i e t a , Przeworsk. K o b i e t a , l a t , 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t o k . 50, Łańcut. Mężczyzna, l a t ok. 70, Jarosław. K o b i e t a , l a t o k . 40, Wiszownica. K o b i e t a l a t 73, Sieniawa. Pielęgniarka, w i e k średni, Przeworsk. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. Pielęgniarka, wiek średni, Przeworsk. K o b i e t a , 42 l a t a , Sieniawa. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. Mężczyzna, l a t 75, Łańcut. K o b i e t a , l a t 44, Sieniawa. Fotograf, l a t 60, Łańcut. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9af689b8638789ac715a81f5930a850.pdf 52e20c2051c3e053312968c775dcd1b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2407 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2235 Title A name given to the resource Wolny człowiek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.178-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Niezabitowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wolny człowiek Małgorzata Niezabitowska Jedyna na świecie jednoosobowa wytwórnia filmów fabular­ nych mieści się w chłopskim gospodarstwie na skraju wsi Boj­ szowa w południowej Polsce. Tutaj co niedziela pomiędzy psią budą a gnojowiskiem powstaje miasteczko z Dzikiego Zachodu. Stajnia zamienia się w bank, obora w urząd szeryfa, a żółte drzwi saloonu prowadzą wprost do stodoły. Na obszernym podwórzu tłoczno od dyliżansów i armat, wozów pionierskich i wojskowych, które - jak głosi napis - należą do 58 regimentu armii Stanów Zjednoczonych. Oderwane od pługa, ciężkie, robocze konie nerwowo kręcą się pod siodłem, a stateczni mieszkańcy wioski przybyli prosto z kościoła po niedzielnej mszy zrzucają pospiesznie świąteczne ubrania i przeobrażają się w barw­ ne postacie z XIX-wiecznego Teksasu. Józef Kłyk, reżyser i producent, kamerzysta i scenograf, roz­ dziela role. Wódz Apaczów, Bufflo Bill, szuler, traper i przywódca K u - K l u x - K l a n u sprawnie wyławiają odpowiednie kostiumy z wielkich waliz wypełnionych skłębioną masą ubrań, butów, kapeluszy i peruk. Przebieranie odbywa się publicznie, koło szopy na narzędzia, tak jak charakteryzacja, w której aktorzy pomagają sobie nawzajem. Tylko wąsy, rekwizyt cenny i delikatny, przykleja Józef osobiście. A potem mężczyźni z namaszczeniem wybierają broń z obfitego arsenału, walka jest bowiem głównym motywem akcji. Indianie walczą z białymi. Konfederaci z żołnierzami Unii, zgłodniali ziem nowi osadnicy z kowbojami broniącymi potężnych rancherów. Bandyci napadają na bank, poszukiwacze złota zabija­ ją się w bójce o podział łupu, a wszystko kończy samotny pojedynek szeryfa z groźnym rewolwerowcem, który terroryzuje okolicę. Przez kilka zaledwie godzin rozgrywa się cały wielki dramat westernu, wszystkie klasyczne wątki tej męskiej przygody. I chociaż leje się krew sztuczna, ciosy są prawdziwe, aktorzy uważają bowiem, że "jak bić to bić". " D o s t a ć w pysk otwartą ręką - to właśnie lubię - mówi Kłyk, który w swoich filmach gra zawsze głównego bohatera. - Kung Fu, karate czy gwiezdne wojny to raczej balet i tricki, można się w tym zagubić, a mnie pociąga prostota i romantyzm... Niech mężczyzna będzie mężczyzną, a dobro zwycięży zło." W ciągu 25 lat Józef nakręcił 68 filmów, w tym siedem pełnometrażowych. Ogromna większość to westerny. Wszystkie powstały w obrębie jednej wsi. „Kiedy opowiadam o tym, co robię - mówi Józek - to ludzie m i nie wierzą, a kiedy pokazuję filmy, to nie wierzą mi tym bardziej. Skąd wziąłeś kaskaderów, kostiumy, dekoracje, kto dał ci pienią­ dze, pytają. Jeden zawodowy reżyser wyliczył, że na mój ostatni film musiałem wydać piętnaście milionów, a on to by go i za trzydzieści nie zrobił. Tłumaczę więc, że jako robotnik budowlany zarabiam na miesiąc 60 tysięcy, więc milionów nie mam, kostiumy i dekoracje robię sam, a grają amatorzy, kumple ze wsi za pół litra. No i wtedy to mi już całkiem nie wierzą." Józek śmieje się i dodaje po chwili: "Ja im się nawet nie dziwię, bo trzeba być naprawdę upartym wariatem, aby życie temu poświęcić." Józek urodził się w Bojszowej 39 lat temu jako najmłodszy z czworga dzieci niezamożnego chłopa. "Zaczynałem od zera - wspomina - nie wiedziałem nic. Kina uczyłem się tak, jak kiedyś świat się uczył." Jego pierwszą miłością był Charlie Chaplin, a pierwszą kamerą prymitywna "ósemka produkcji radzieckiej z mechanizmem na czterowoltową baterię. Chaplina poznał w objazdowym kinie, które raz w tygodniu przyjeżdżało do wioski. Projekcje odbywały się w starej karczmie, zamienionej po wojnie na "ośrodek kul­ tury". Był tu patefon na korbkę i stare płyty, stylowe stroje, meloniki i pawie pióra, a także przedwojenny album o Hollywood. Trzynastoletni chłopak uruchomił patefon, przebrał się za Chap­ lina i zaczął odgrywać przed kolegami podpatrzone w albumie scenki. Wtedy właśnie przysiągł sobie, że będzie robić filmy. Kamerę zdobył rok później. Był już uczniem szkoły budowlanej 178 w pobliskim mieście Tychy. Pragnął iść do liceum, marzył 0 studiach filmowych, ale „w życiu - jak surowo pouczył go ojciec - liczy się solidny zawód, który szybko przynosi pieniądze." Józek ugiął się przed rodziną, lecz oszczędzał każdy grosz ze szkolnego stypendium, aż zebrał majątek - siedemset złotych. Tyle kosz­ towała najtańsza kamera. Była tak mała, że kiedy ją wreszcie wziął do ręki, nie mógł uwierzyć, iż jest prawdziwa i upewniał się u zdumionej sprzedawczyni, czy to aby nie zabawka. Wypróbował j ą tegoż popołudnia. Założył czarno-białą taśmę 1 w stodole przeobraził się w Chaplina. On grał, kolega kręcił, a potem razem otworzyli kamerę myśląc, że tam będzie od razu gotowy film. I wszystko się prześwietliło. Józek wpadł w rozpacz, bo uznał, że kamera jest zepsuta. Po namyśle postanowił jednak ponowić próbę. Tym razem chcąc przewinąć taśmę po ciemku zamknął się w szafie. Przechodząca obok matka usłyszawszy szelest z okrzykiem "Mysz!" otworzyła drzwi i Józek znów miał w ręku mlecznobiałą kliszę. "Byłem jak dziecko we mgle - wspomina - nie było literatury fachowej ani nikogo, kto mógłby mnie nauczyć, sam więc musiałem dojść do wszystkiego." Pomiar robił na oko, a filmy oglądał pod lampą, kamera nie miała bowiem światłomierza, a on projektora. Dopiero kiedy go wreszcie kupił, rodzina, koledzy i on sam patrząc na fikającego kozły Chaplina uwierzyli, że się udało. Projektor był używany, silnik zacierał się co chwilę, ale oglądanie własnych filmów sprawiało taką radość, że Józek kręcił je nieomal codziennie. Ukochany Charlie przeżywał moc przygód. Potem dołączył do niego Buster Keaton odgrywany przez Józka w chlewiku, bo "wyżarty amoniakiem przypominał Bronx". Były to parominutowe historyjki grane jak w teatrze zgodnie z przebiegiem akcji i nakręcane od jednego podejścia, aby uniknąć cięć taśmy i prymitywnych sklejek, które rwały się podczas projekcji. Ta produkcja pochłaniała czas i pieniądze. Józek rzucił szkołę i po krótkim przeszkoleniu zaczął pracować w kinie. Teraz on objeżdżał wioski i wyświetlał ludziom westerny i melodramaty. To były jego studia filmowe. Każdy tytuł oglądał co najmniej pięćdziesiąt razy i analizował scena po scenie. Tak uczył się warsztatu, przerysowywał stroje i dekoracje, podpatrywał tricki. Jego pierwszą próbą w kolorze byli Trzej muszkieterowie. Kulminacyjną scenę, nocny pojedynek D'Artagnana, nakręcał w świetle potężnych lamp. Żar był straszliwy, jasno niczym w kościele, ale na wywołanej kliszy widoczny był zaledwie zarys postaci. I powtarzało się to tak długo, aż Józek zrozumiał, że do filmu trzeba używać innego światła, niż to, którym oświetla się mieszkanie. Muszkieterzy byli filmem kostiumowym, a więc Józek nauczył się także szyć. W tajemnicy przed matką rozpruł stare ubranie i po kawałku obrysował na gazecie. Potem według tego modelu kroił pstrokate, tanie materiały, zszywał je ręcznie i sam na sobie mierzył. Używane podczas letnich prac w polu słomiane kapelusze przybrał gęsimi piórami, a do krótkich butów przymocował wysokie, wywijane cholewy, które uszył z grubego sukna. Szable wymodelował z listewek i pomalował na srebrno, uchwyty do nich zrobił z miedzianej blaszki a pasy z kilku wstążek. Kiedy wszystko było gotowe, ośmiu wspaniale wystrojonych aktorów udało się na ojcowską łąkę. Tam gwardia kardynała Richelieu napadła na muszkieterów z taką furią, że po chwili wszyscy, łącznie z Józkiem, zapomnieli o filmie i bili się całkiem na serio. Szable się połamały, mundury porwały w strzępy, a kame­ rzysta trząsł się ze śmiechu tak, że scena wyszła jakby w konwuls­ jach. Była to świetna, kolorowa komedia i Józek już na zawsze porzucił Chaplina oraz czarno-białą taśmę. Na poddaszu rodzinnego domu urządził "małe Hollywood". Było tam atelier z mnóstwem rekwizytów, które zbierał po całej wsi. Stare zegary, meble, instrumenty, które inni z pogardą nazywali "gratami" i wyrzucali na śmietnik, jemu służyły świetnie �do urządzania planu. Tam też malował dekoracje, szył kostiumy i pokazywał swoje filmiki zaledwie kilku zaufanym, bo koledzy i sąsiedzi wyśmiewali się z niego, a rodzina narzekała. Ojciec nie mógł darować Józkowi, że podczas gdy jego rówieśnicy już pracują w kopalni i powoli zaczynają się dorabiać, on gania po polach z szabelką. Matka zaś, kiedy ksiądz chodził po kolędzie, schowała kamerę pod pierzynę, bo "to taki wstyd". Przełom nastąpił niespodziewanie, a jego sprawcą był Tomasz Rogulski, zamożny gospodarz i chłop z wielką fantazją. Dosko­ nały woźnica, który wszystkich we wsi woził do ślubu, lubił wprowadzać swoje konie schodami do knajpy i jeszcze zamawiał dla nich po kieliszku wódki. Dla nowożeńców miał specjalną, malowniczą bryczkę i właśnie ten pojazd upatrzył sobie Józek jako dyliżans do swojego pierwszego westernu. Bał się do tego przyznać, więc kiedy prosił o pożyczenie bryczki, bąkał coś o wyprawie na ryby. Wymodelowane przez siebie - A « 1 w drzewie strzelby miał nawet pochowane w futerały niczym wędki. Tomek nie dał się jednak nabrać i wydusiwszy z Józka, że chodzi o film, zamiast odmówić, zaproponował samego siebie do roli poczmistrza. Gębę miał zresztą świetną, jednocześnie mroczną i zawadiacką, zarośniętą i ogorzałą. W kowbojskim stroju wy­ glądał niczym jeden z "siedmiu wspaniałych", grał też niewiele gorzej i Józkowi zamiast planowanej komedii wyszedł pierwszy poważny film. W tej opowieści o napadzie na dyliżans wszystko było wedle klasycznych wzorów: zła banda, pogoń, rabunek i dzielny rewol­ werowiec - grany oczywiście przez Józka. Bohater ów w brawuro­ wy sposób rozprawił się ze złoczyńcami, poszkodowanym oddał zrabowane skarby a szeryfowi schwytanych przestępców. Pędzący dyliżans Józek filmował z jadącego równolegle motocykla. Polna droga była tak pełna wertepów i wybojów, że Józek mocno przywiązany pasami do kierowcy z ledwością utrzymywał w rę- j-fi 179 �kach kamerę. " O mało żeśmy się nie pozabijali - wspomina - szczególnie, że Tomek poganiał konie jak szalony, ale scena wyszła bardzo dramatycznie." Premiera filmu odbyła się w domu Tomka. Był to wielki sukces. Dotąd wieś uważała filmiki za głupią zabawę dzieciaków, mimo że Józek w międzyczasie dorósł do lat osiemnastu. Teraz jednak po raz pierwszy razem z młokosami wystąpił dorosły, dwa razy starszy mężczyzna i wcale się tym nie ośmieszył. Józek wędrował z projektorem od chałupy do chałupy, wszędzie zbierając po­ chwały, a młodzi i starzy z nagłym entuzjazmem garnęli się do nowego filmu. Józek obiecywał "prawdziwy western". Tytuł: Dyliżans do Kansas. Akcja miała się rozgrywać dwa kilometry za wsią, w opusz­ czonej piaskowni, po środku której stał mały domek. Józek uruchomił super produkcję. Szył kostiumy, malował szyldy, wytwarzał colty i winchestery, strzały i łuki. Domek przekształcił w stację pocztową. Oczyma wyobraźni widział wyruszający stąd dyliżans pełen kobiet i dzieci, potem ścigających go Indian, zapierającą dech pogoń, straszliwą walkę, ścielące się trupy i niespodziewaną odsiecz. Pierwszy raz w życiu mógł działać z rozmachem, miał bryczkę, konie, aktorów i doskonałą scenerię przypominającą pustynne bezdroża Teksasu. Wszystko jednak wyszło na odwrót. Ciągnąca dyliżans czwórka koni, mimo wysiłków Tomka, nie chciała iść po piachu tylko po normalnej drodze między polami. Konie Indian zamiast ścigać dyliżans zawróciły w stronę wsi i nie zważając na protesty jeźdźców galopem powróciły do stajni. Dla kilku Indian w ogóle zabrakło koni. Ci wprawdzie gonili dyliżans, ale na piechotę, więc żeby sobie ułatwić jeden z Komanczów wsiadł na rower, a reszta wybrała się na skróty przez kartofliska. Zamiast trzymającego w napięciu dramatu, wyszła taka komedia, że widzowie płakali ze śmiechu. Józek nie zniechęcił się jednak, bo dzięki tym dwóm filmom odkrył wielką pasję swego życia - robienie westernów, a zarazem zrozumiał, że nie może mechanicznie naśladować wzorów z Hol­ lywood. Wtedy właśnie postanowił połączyć Śląsk z Teksasem i wymyślił Józka Złotko, chłopa z Bojszowej, który w połowie X I X wieku w poszukiwaniu pracy jedzie do Ameryki. Odtąd Złotko, zawsze grany przez Józka, który ginie i zmartwychwstaje w kolej­ nych filmach, staje się postacią łączącą wszystkie historie. Był Emigrantem i Człowiekiem znikąd, ponieważ dla Ameryka­ nów Polska to kraj nieznany, a Śląsk to "już zupełnie nic". Przemienił się w Obcego, gdyż nie zna języka, obyczajów ani kultury, ale jednocześnie współtworzył legendę Dzikiego Za­ chodu, którą "pisali przecież obok sławnych rewolwerowców także prości ludzie". Złotko przeżywał w Ameryce niezliczone przygody, zawsze jednak według pewnego schematu - najpierw pokonany na końcu zwycięża, ponieważ jest mężczyzną zaciętym i odważnym, obrońcą słabych i p o d p o r ą prawa. Korzeniami Złotko tkwi w ojczystej ziemi, co pozwala Józkowi na wykorzystanie wielu autentycznych, śląskich elementów, które albo pojawiają się we wspomnieniach bohatera, albo w jego snach, nieraz zabawnie splatane z realiami Dzikiego Zachodu. Westerny Józka nie są jednak komediami ani inną mieszanką gatunków. Nigdy nie lubił on filmów demaskujących Dziki Zachód, gdzie jak u Sama Peckinpaha - wszystko jest biedne, szare, byle jakie i bezmyślnie okrutne. "Jeśli nawet ci wspaniali mężczyźni mają pod spodem brudne overalle - mówi Józek - to my nie musimy o tym wiedzieć. Mnie - na odwrót - w kinie pociągają właśnie mit i legenda, dlatego też wolę western piękny w kolorach i klasyczny niczym mądra bajka. I taki próbuję robić. Powielam pewne archetypy gatunku świado­ mie zapożyczając z najsławniejszych filmów. Rekonstruuję znane sceny bawiąc się nimi, ale jest to gra na serio." Namiętność Józka do robienia filmów, jak każde wielkie uczucie, nie wolna była od kryzysów. "Nie raz wydawało mi się, że ten cały piekielny wysiłek pozbawiony jest sensu i wyznaczyłem sobie datę, kiedy z tym wszystkim skończę. Pierwszą taką granicą miało być wojsko, ale kiedy po dwóch latach służby wróciłem do domu, byłem taki szczęśliwy, że od razu nakręciłem Wolnego Człowieka." Miał ogoloną głowę, więc film zaczynał się od ucieczki z więzienia. Wtedy też prezes gminnej spółdzielni w Bojszowej zapropono­ wał, że kupi Józkowi nowy sprzęt w zamian za filmową obsługę różnych wydarzeń i uroczystości. Dzięki szczodrości prezesa Józek 180 stał się właścicielem kamery ze światłomierzem i teleobiektywem, a także magnetofonu, synchronizatora oraz nowego, lepszego projektora. Była to prawdziwa rewolucja techniczna - koniec epoki niemego kina. Dotąd wszystkie historie były naiwne i nie trwały dłużej niż piętnaście minut, tak aby każdy potrafił je zrozumieć. Teraz Józek mógł wreszcie porzucić krótki metraż i zająć się robieniem tego, 0 czym od dawna marzył - filmów długich o skomplikowanej akcji. Od tej chwili towarzyszyły i m muzyka i narracja, ale nigdy dialog, bo "żeby Indianin czy szeryf po polsku mówili, to po prostu niemożliwe. W westernie nie uznaję żadnego dubbingu. T u dialog musi być amerykański, a każda wstawka włoska, polska czy szwedzka to jak zgrzyt szkłem po metalu. Raz słyszałem Johna Wayna przemawiającego po niemiecku i ta wersja Rio Bravo męczyła mnie później przez wiele nocy jako senny koszmar." Spółka filmowa działała doskonale. Józek dokumentował ze­ brania spółdzielni albo organizowane przez nią "akcje żniwne" 1 bale w remizie. Prezes miał co prezentować władzom zwierzch­ nim i otrzymywał liczne nagrody za wydajną pracę. Z wielkim zapałem grywał także w filmach Józka - zawsze wielkiego przemysłowca. Najpierw był teksańskim milionerem, właścicielem pól naftowych, kiedy zaś w Bojszowej nastała zima i akcja westernu musiała przenieść się na północ, prezes splajtował na południu i błyskawicznie dorobił się majątku na handlu skórami wśród śnieżnych pól Alaski. Z magazynów swej spółdzielni dostarczał również rekwizyty, które uwiarygodniały grane przez niego postacie - wielkie beczki z ropą do rafinerii oraz wyprawione skórki nutrii, które udawały lisy i wilki. Idylla z prezesem skończyła się, kiedy przybyła niespodziewanie na plan filmowy żona przydybała go w scenie miłosnej z panienką z saloonu. Dziewczyna była znacznie młodsza i ładniejsza od prezesowej, która też i nie dała sobie wytłumaczyć, że to tylko gra i po gwałtownej awanturze zakończyła filmową karierę męża. Kobiety były zawsze problemem dla Józka. Przede wszystkim od samego początku brakowało mu aktorek. Dziewczyny niby garną się do filmu, marzą o zostaniu gwiazdą, ale jak przychodziło co do czego, to wstydziły się, albo też bały, że je ludzie we wsi wezmą na języki. Co gorsza nie tylko same nie chciały grać, ale jeszcze swoich chłopów odciągały od filmu. Najpierw jako narze­ czone, bo podczas randki zamiast siedzieć biernie na planie i nudzić się, wolały pójść do prawdziwego kina albo do dyskoteki. Potem jako żony, ponieważ uważały, że miejsce mężów jest w domu. W dzień powszedni zawsze się tam jakaś robota znajdzie, niedzielę zaś trzeba zgodnie z bożym przykazaniem święcić, a nie wygłupiać się w indiańskim pióropuszu na głowie. Drugim punktem niezgody był alkohol. Kobiety nie lubią, kiedy mężczyźni piją, i z tym akurat Józek, który sam jest abstynentem, gotów był się zgodzić, ale gdyby nie postawił piwa czy pół litra, nikt by mu grać nie przyszedł. Zaczęło się jeszcze od Tomka, który chętnie dawał konie, bryczkę i własną osobę pod jednym warun­ kiem jednak, że " m i tu zaraz synki butelkę przyniesiecie". I tak już zostało. To, co aktorzy piją na planie, jest zawsze prawdziwe, dlatego też najbardziej lubiane są sceny w saloonie. A kiedy scenariusz ich nie przewiduje, urządza się bar w komórce. Józek dostarcza tam alkohol w rozsądnych dawkach, ale trudno mu upilnować, aby inni nie dołożyli czegoś od siebie. Nauczony doświadczeniem Józek, nie zostawia już teraz scen walki na koniec dnia zdjęciowego, bo zdarzało się, że rozochoceni aktorzy nie potrafili rozróżnić prawdy od fikcji i zamiast zastrzelić się elegancko, łapali za cepy i tłukli do nieprzytomności. Nic dziwnego więc, że czasem kobiety mają pretensje. Sam Józek swoją przyszłą żonę poznał w kinie. T o był dobry omen i sprawdziło się. Są już ze sobą szesnaście lat. Początkowo pomagała mu przy robieniu filmów, potem znudziła się, a narodzi­ ny dziecka stały się dobrym pretekstem, żeby przestać. Nigdy mu jednak nie przeszkadzała, nie miała pretensji, że na filmy wydaje pieniądze, że niszczy zdrowie, traci czas. W niedzielę, gdy Józek kręci, żona z synkiem urządzają piknik nad rzeką, idą do lasu na grzyby albo odwiedzają krewnych we wsi. Kiedy pobrali się w 1976 roku, Józek przeniósł się do Pszczyny, miasta odległego o 20 kilometrów, gdzie zamieszkał u rodziców żony. W Pszczynie zaczął też pracować jako robotnik w brygadzie remontowej, jednak wszystkie wolne chwile spędzał nadal w ro­ dzinnej wsi. Jeśli pogoda pozwalała, kręcił westerny w gospodarst­ wie Tomka, który raz na zawsze użyczył mu swego podwórza. �W zimne i deszczowe popołudnia natomiast wyświetlał swoje filmy krążąc od domu do domu. To było jego prywatne objazdowe kino. Po ukończeniu nowego filmu pierwsze pokazy urządzał w świet­ licy lub remizie. Schodziły się tłumy - dwieście,trzysta osób na jeden raz i dopiero wtedy Józek przeżywał katusze, bo "filmować to nic, ale pokazywać to jest egzamin. Tłok, upał, każdy komen­ tuje, pyta, przerywa, a do tego sprzęt prymitywny, więc cały czas drżę, żeby synchronizator nie zawiódł, bo jeśli najpierw z armaty leci dym, a strzał słychać później, to natychmiast z dramatu robi się farsa." Na własne mieszkanie czekali trzy lata. O trzy za długo, bo kiedy się ożenił, ojciec kazał mu zlikwidować "Małe Hollywood", które przez lata rozrosło się do trzech pokaźnych pomieszczeń. Był tam wytworny saloon z barem i pianinem, urząd szeryfa, w którym mieścił się skład wszelkiej broni oraz areszt, gdzie za solidnymi kratami stały prycze więźniów. Eksmisja była tym boleśniejsza, że Józek nie miał co zrobić z meblami i rekwizytami. Co się dało, poupychał w piwnicy, a rzecz najcenniejszą, pianino, kolega obiecał przechować w swoim domu. Kiedy jednak Józek przywiózł tam na drabiniastym wozie ogromny instrument, powiedziano mu, że jedyne wolne miejsce znajduje się w chlewie. Skutki tego okazały się tragiczne. Przez zimę myszy i szczury rozprawiły się z pozostawionymi w piwnicach rzeczami, zjadły nawet zrobione ze sznurka peruki, a co oszczędziły, zgniło. Natomiast wyciągnięte z chlewika pianino nadawało się tylko na śmietnik. Zrozpaczony Józek postanowił urządzić mu godny pogrzeb. D o filmowej sceny, w której przejęci słusznym gniewem mieszkańcy miasteczka Woodortd wieszali koniokrada, dorobił efektowny koniec. Stojącego już pod stryczkiem złoczyńcę uwal­ nia banda podobnych mu opryszków. Podczas walki, która się potem rozpętała, nie posiadający broni koniokrad schował się w pianino, w zamieszaniu jednak jeden z jego kumpli rzucił w instrument laskę dynamitu. Amunicja była prawdziwa, pianino wyleciało więc w powietrze z ogłuszającym hukiem, a okaleczałe struny dźwięczały, grały i rzęziły tak przeraźliwie, że zbiegła się cała wieś w przekonaniu, iż pod lasem rozbił się samolot. Kiedy z żoną i synkiem otrzymali wreszcie swój własny pokój z kuchnią, Józek od razu przekształcił go w magazyn rekwizytów i pracownię, gdzie z powodu braku miejsca półleżąc na podłodze cierpliwie, kawałek po kawałku, malował dekoracje. Powoli odtworzył to, co zostało zniszczone i kręcił kolejny pełnomet­ rażowy western Ful śmierci. Skończył go niedługo przed swoimi trzydziestymi urodzinami, datą graniczną, która każdego męż­ czyznę skłania do rozrachunku z samym sobą. Właśnie wtedy Józek uznał, że zaczyna się powtarzać i że czas skończyć tę wspaniałą przygodę, lecz trzeba to zrobić z roz­ machem, "tak, aby coś po nas pozostało". Tym pożegnaniem miał być western zrobiony bardziej profesjonalnie, w nowej technice, który byłby syntezą tego, co dotychczas stworzył łącząc w sobie najlepsze wątki, sceny i postacie z jego filmów. Z ogłoszenia kupił rosyjską kamerę, "szesnastkę" z trzema obiektywami. Model przestarzały, sprężynowy, ze skomplikowaną zmianą taśmy w trzech małych kasetach, był jednak prawdziwą rewolucją, ostatecznym przejściem od prymitywnego amatorstwa do tech­ niki, którą posługiwali się zawodowcy. Film zaczął w sierpniu 1980 roku, gdy cała Polska ogarnięta już była strajkami, a w gdańskiej stoczni rodziła się "Solidarność". Moment był dramatyczny, ludzie bali się występować, patrole kontrolowały wszystkie drogi i kilka razy Józek przeżywał gorące emocje, kiedy na oczach milicjantów musiał otwierać bagażnik pożyczonego samochodu wypełniony bronią, dolarami i amery­ kańskimi sztandarami. "Sam siebie wtedy kiąłem, że tak dobrze umiem podrabiać, bo w pierwszej chwili brali mnie za terrorystę, a potem długo musiałem się tłumaczyć i udowadniać, że to wszystko lipa." Praca nad Człowiekiem znikąd trwała z przerwami do roku 1983. Józek wykorzystał wszystkie swoje doświadczenia, zrealizo­ wał najbardziej szalone pomysły. Sfilmował nawet bizony - żubry w znajdującym się nieopodal Pszczyny parku narodowym. Te ogromne i niebezpieczne zwierzęta oglądać można tylko z daleka na specjalnym wybiegu, a wstęp do puszczy, gdzie chodzą na wolności, jest surowo wzbroniony. Józek dostał się tam przez płot. Ponieważ nie miał dobrego transfokatora, musiał podchodzić do żubrów bardzo blisko. Na głównego bohatera wybrał wspaniałego samca, który stał po środku stada. Z nozdrzy buchała mu para i był tak zdumiony, że ktoś odważył się doń zbliżyć, iż początkowo w ogóle nie reagował na intruza. Kiedy wreszcie ruszył do ataku, Józek który ledwo zdążył uruchomić kamerę, rzucił się do ucieczki i nieomal w biegu przeskoczył parkan. Ta sytuacja powtarzała się, aż Józek wpadł na pomysł, aby schować się w żłobie stojącego na rozległej polanie karmnika. Stamtąd filmował skubiące trawę olbrzymy modląc się, by żadnemu z nich nie przyszła ochota na siano. Scena wyszła znakomicie i lepsza od niej była tylko ta, w której brały udział świnie. Prawie sto macior i prosiaków stłoczono na podwórzu w pobliżu saloonu. T u właśnie rozegrał się finał dramatu - rozprawa szeryfa Złotko z bandą, która urządziła nań zasadzkę. Bandyci mieli znaczną przewagę, lecz Złotko znakomi­ cie strzelając spod płaszcza zabił wszystkich. Zalani krwią padli w błoto, a przerażone hukiem wystrzałów świnie deptały po ich martwych ciałach. Wówczas Złotko odpiął i rzucił na ziemię swoją gwiazdę szeryfa. Podczas gdy także ją tratowały zwierzęta, zwycięzca samotnie odjeżdżał w dal. Swoje ostatnie dzieło Józek postanowił udźwiękowić. Dyrektor wytwórni filmowej w Katowicach zgodził się za sporą opłatą udostępnić sprzęt. Józek szukał sponsora, każdy jednak usłyszaw­ szy, że zrobił western, tylko się w czoło pukał. Udało mu się wreszcie namówić D o m Kultury w Pszczynie. Za astronomiczną wówczas sumę pół miliona złotych Człowiek znikąd ożył. Znako­ mity dźwiękowiec Zygmunt Nowak oczarowany filmem po mist­ rzowsku podłożył wszystkie efekty. Narratorem był Józek, bo "każdy aktor brzmiałby sztucznie, a jestem prosty i prymitywny jak ci na ekranie". Muzykę - na bębnach i gitarach - nagrała orkiestra z Bojszowej, a dźwięki towarzyszącej i m fisharmonii z 1905 roku były "równie dychawiczne i rzężące jak pokazany na filmie świat, który też odchodzi, umiera". Potem zdarzył się cud. Gotowy już film zobaczył przypadkiem w wytwórni pochodzący także ze Śląska Kazimierz Kutz, jeden z najlepszych polskich reżyserów, i uznał go za rewelację. "Jeśli Amerykanie kiedykolwiek wymyślą Oskara dla a m a t o r ó w - oświadczył speszonemu Józkowi - to Człowiek znikąd dostanie go na pewno." Póki co jednak zaprosił Józka na festiwal Filmów Amatorskich, gdzie początkowo inni twórcy, demonstrujący swoje parominutowe dzieła, przyjęli go nieufnie. Pełnometrażowy western zrobiony poza wszelkimi strukturami - to nie mieściło się w głowach. Dopiero w czasie projekcji rozbawili się i zachwycili. Skończyło się wśród powszechnego entuzjazmu, chociaż bez nagrody, bo film pokazano poza konkursem. Nagrodę otrzymał Józek niedługo potem od Śląskiego Towa­ rzystwa Filmowego. Największym tryumfem jednak był pokaz w Bojszowej. Spełniły się wieloletnie marzenia Józka, jego film został pokazany w prawdziwym kinie, na wielkim ekranie, tym samym na którym on zobaczył po raz pierwszy Chaplina, a potem podziwiał wszystkich swoich mistrzów. Na trwające przez całą niedzielę projekcje stawili się wszyscy mieszkańcy wsi. Rodzina Józka płakała ze wzruszenia, a aktorów rozpierała duma. D o tej pory mogli oglądać siebie wśród trzasków i szumów na małym skrawku płótna, teraz poczuli się po raz pierwszy uczestnikami wielkiego filmowego misterium. I oczywiście wszyscy - widzowie i twórcy - domagali się dalszego ciągu. Tak oto, to co miało być końcem, stało się początkiem. Poprzeczka poszła wyżej i ludzie z Bojszowej dostali ostróg. Chcieli robić więcej i lepiej, deklarowali swój udział i pomoc. Józka nie trzeba było namawiać. Sam w głębi serca nigdy nie wierzył, że naprawdę porzuci film. W następnych latach powstał więc drugi pełnometrażowy western, który czeka na udźwiękowienie, a obec­ nie Józek pracuje nad następnym, będącym trzecią częścią sagi 0 losach Ślązaka Złotko na Dzikim Zachodzie. W międzyczasie Józek przeniósł się do małego domku, jednego z wielu bliźniaczych klocków tworzących przedmieście Pszczyny. Z szarej, pozbawionej jakiegokolwiek wyrazu ulicy wchodzi się tu wprost w świat fantazji, zapełniony dziesiątkami przedmiotów, mebli i obrazów, które zdają się być przeniesione w czasie 1 przestrzeni z XIX-wiecznej Ameryki, a w rzeczywistości są dziełem Józka. W piwnicy znajduje się saloon z obszernym barem, a każde z pomieszczeń mieszkalnych jest jednocześnie malowniczą rekwizytornią. Obróbka techniczna filmu odbywa się w jadalni, gdzie całą nieomal podłogę przykrywa sfatygowany dywan, który po do­ kładnym odkurzeniu zmienia się w stół montażowy. Każdą scenę 181 �Józek najpierw ogląda na projektorze tak długo, aż zapamięta we wszystkich szczegółach, co chce wyciąć. Potem w białych rękawi­ czkach zdejmuje taśmę i oglądając ją pod światło tnie na małe kawałeczki. Część ścinków idzie do kosza, a reszta zostaje ułożona na dywanie i precyzyjnie sklejona. Jest to robota bardzo żmudna, ale skuteczna. I właśnie w tym, że może sam pracować nad taśmą, widzi Józek wielką przewagę techniki filmowej nad video. Tu ma w ręku konkret, tam oglądałby wszystko na ekranie, a do montażu potrzebny byłby sprzęt profesjonalny, który kosztuje fortunę. Ta ukochana taśma jest jednocześnie jego zmorą. W sklepach nie ma jej od lat. Kręci więc na tym, co uda mu się akurat zdobyć. Do tego samego filmu używa Agfę i Orwo, Kodaka i Fuji, taśmy różnej czułości, często przeterminowane. Kiedy nie ma kolorowej, to nawet czarno-białą, którą kopiuje na sepię. Zdarza się, że rano są zdjęcia, a w nocy jeszcze jeździ i szuka czegoś, na czym mógłby je zrobić. I często musi korzystać z nielegalnych źródeł. "Wszystko jest przestępstwem wokół tego filmu - śmieje się Józek - tak że najpierw powinny być kajdanki, a potem pytania. Gdybym chciał się trzymać prawa, to nic bym nie zdziałał i nie dlatego, że tak lubię, tylko dlatego, że inaczej nie można. Brak jest nieomal wszystkiego. Amunicję wynoszą mi więc z pobliskiej fabryki, a taśmę z różnych instytucji, gdzie ją potem dla mnie na lewo wywołują. Tak od lat działam na pograniczu prawa i bez­ prawia zupełnie jak bohaterowie moich westernów." Józek ma także w domu małe laboratorium, w którym obok barwników do skór i kleju do wąsów, wytwarza - z saletry, cukru pudru i opiłków - proch do armat, a z tuszu, mąki i farby emulsyjnej - krew. Potrzebuje jej dużo, lecz mimo licznych eksperymentów, nie udało mu się wyprodukować substancji o idealnej gęstości i barwie. Kiedyś z ogromnym wysiłkiem zdobył puszkę krwi produkcji Max Factora używanej przez zawodowców i cały dzień zdjęciowy zaplanował jako serię efektownych bójek i pojedynków. Rozlał krew do prezerwatyw, które jako jedyne nadają się do tego celu, pierwsze porcje rozdał aktorom, a resztę schował do pojemnika. Kiedy przyszło do kręcenia, okazało się jednak, że cała krew znikła. Krótkie śledztwo wykazało, że była ona słodka niczym cukierki, więc aktorzy zjedli ją błyskawicznie i potem tylko gęby mieli w środku czerwone. Zdjęcia wyk. 182 "Praca z amatorami to zawsze wielka niespodzianka - mówi Józek. - Ja mogę sobie wszystko wyobrazić, przygotować w każ­ dym szczególe, a potem i tak będzie na odwrót. Dlatego cały scenariusz do mojego filmu mieści się na jednej kartce z zeszytu, a plan dnia zdjęciowego to zaledwie parę punktów. Zresztą nawet do nich nie przywiązuję się za bardzo, żeby oszczędzać nerwy." - Dlaczego to robisz? - pytam. - Podporządkowałeś życie jednej idei, która nie przyniosła ci ani sławy ani pieniędzy. Na początku, rozumiem, była przygoda, zabawa, ale to już przecież ćwierć wieku ogromnego wysiłku i poświęcenia. Czy to ma sens? - Sam się nieraz nad tym zastanawiam. Zdrowie straciłem, bo doktorzy mówią, że astmy nabawiłem się właśnie przy filmach. Na urlopy nie jeżdżę, żadnej niedzieli nie odpoczywam, a jeszcze w tych filmach utopiłem majątek. Kiedy jednak patrzę wokół, myślę sobie, Boże, jakie to życie może być monotonne. Ludzie ciężko harują, aby dużo zarobić i kupić samochód, meble, video, a gdy wszystko mają, to już tylko tak w kółko - jedzą, patrzą w ekran i chodzą do fabryki. Ja bym oszalał. Mnie przynajmniej udało się przedłużyć młodość, utrwalić ludzi i miejsca, które już przeminęły, bo tak naprawdę to ja te filmy kręcę przecież o nas, mimo że one rozgrywają się w Teksasie. - A czy ważną przyczyną nie jest także chęć, by na chwilę stać się bohaterem, zwycięzcą? - Oczywiście. To jest właśnie cudowne w filmie, że z chabety można zrobić ogiera, a z takiego cherlaka jak ja herosa. Myślę zresztą, że każdy mężczyzna chciałby się sprawdzić, pokazać, że umie strzelać, ujeżdżać konie, zwyciężać zło. Dlatego westerny są takie popularne, lecz oglądanie ich w kinie to jak lizanie cukru przez szybę. Dopiero gdy przemieniam się w Józka Złotko, następuje prawdziwe spełnienie. I mam przy tym taki wewnętrzny luksus, bo oto czytam w gazecie, że Kirk Douglas czy Robert Redford grają w westernach, ponieważ kochają ten gatunek. Oni jednak muszą być tym i robić to, co im karzą producenci i reżyser, ja natomiast zamykam gazetę i wiem, że jutro będę filmować, co tylko wymyślę - będę rewolwerowcem albo szeryfem, zwyciężę lub zginę. I wtedy czuję, że jestem wolnym człowiekiem. styczeń 1989 Małgorzata Niezabitowska © iasz Tomaszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a57260592e0759846dcbcd4356f3255e.pdf 337f0248ec8fbe94c54c3d382720b286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne wota Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4242 Title A name given to the resource Wota lwowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.5-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki WOTA LWOWSKIE Poszukując wotów w sławnych ośrodkach kultowych w k r a j u nieczęsto natrafia się n a zbiór p o k a ź n i e j s z y . O wielu cijaństwa, nych mieście wiekach permanentnie klęski pożóg przechodzącym wojennych, w daw­ dewastowanym jednak o ś r o d k a c h istnieją wzmianki, a nawet coś więcej — i g r a b i o n y m , w o t a nie t y l k o g i n ę ł y w n i e z n a n y c h okolicz­ obszerne r e j e s t r y c u d o w n y c h z d a r z e ń . S a m e z a ś w o t a n o ś c i a c h , lecz s ł u ż y ł y z a s w o i s t y p i e n i ą d z o d k ł a d a n y i spo­ tych zdarzeń rejestrowano świadectwem. Stąd ich nieraz troskliwie. W rodzaj pewnych i były wielkość przypadkach wota służyły tylko w i ę k s z e m u rozgłosowi ośrodka, w i n n y m ż y t k o w a n y z n a s t a n i e m c z a r n e j godziny. Oto j e d e n z z a ­ c h o w a n y c h d o k u m e n t ó w u k a z u j ą c y s p o s ó b obchodzenia s i ę z wotami w krytycznych momentach n a d a n i u m u s z c z e g ó l n e j r a n g i — s a n k t u a r i u m . B y ł to j a k b y „Spis niektórych wotów dziejowych: znajdujących się w s t e r e o t y p w y k o r z y s t y w a n i a w o t ó w . Ale z d a r z a ł o s i ę , ż e w i ą ­ OO. zano ze z b i o r a m i w o t ó w r o l ę d o d a t k o w ą . P e w n e a n i w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j z a s o b ą nie m a j ą c , po dzenia zakonne wykorzystywały własnych świętych tylko uwag do o i wota do błogosławionych. j e d n y m , lecz zgroma­ powoływania Ograniczmy najpotężniejszym się u nas Bernardynów dzonej we Lwowie, które d e t a k s a c j i przez z n a w c ę potrzebie wyzłocenia ani upoważnionego kielichów i kościele starożytności, innych poprze­ w nagłej niezbędnych potrzeb k o ś c i o ł a s i ę s p i e n i ę ż a j ą . " D a l e j w s i e d m i u rubry­ zakonio b r a c i m n i e j s z y c h , j a k i m i s ą oo. b e r n a r d y n i . Z a k o n k a c h (1. l i c z b a p o r z ą d k o w a , 2. opis w o t a , 3. w a g a , 4. p r ó b a , ten s ł u s z n i e u w a ż a n y z a „ o t w a r t y " , a n g a ż u j ą c y s i ę w s p r a w y 5. cena r e a l n a i 6. c e n a w e d ł u g k u r s u w M . K . , 7. u w a g a ) d u s z p a s t e r s t w a w ś r ó d rzesz l u d o w y c h , p o s z c z y c i ć s i ę m o ż e wyliczone s ą w o t a — ł ą c z n i e 85 s z t u k . Oto w y b r a n e p o z y c j e najpokaźniejszą w tym liczbą własnych, bo bernardyńskich g o s ł a w i o n y c h ! . Ł a d y s ł a w z Gielniowa, Szymon z bło­ „15—2 J a n z D u k l i oraz R a f a ł z P r o s z o w i c to b ł o g o s ł a w i e n i , k t ó r z y byli bernardynami. Trzech spośród wymienionych błogos­ ł a w i o n y c h p o d l e g a ł o procesom b e a t y f i k a c y j n y m , w k t ó r y c h ogromną rolę odegrały dokumenty cudownych łask — w o t a , srebrne i z ł o t e . P o d o b n i e i d z i ś prowadzone s t a r a n i a 0 oficjalne zatwierdzenie błogosławieństwa Bafała z Pro­ szowic opiera s i ę o d o w o d y m a j ą c e c h a r a k t e r w o t ó w . S ą n i m i s p o r z ą d z a n e n a k a r t k a c h p a p i e r u przez w i e r n y c h w y z n a n i a (prośby i dziękczynienia). systematycznie w O d paru lat s k ł a d a n e kościele oo. bernardynów są w one Warcie. Z n a j d u j e s i ę t a m grobowiec z m a r ł e g o w 1623 r. b ł . R a f a ł a z Proszowic, sławionego powszechnie w ziemi spisie. Lipnicy, sieradzkiej 2 1 okolicach . serca cena 1,40 ( Maryanny razem strzałą przeszyte—1,4/8 ). 17 — D w a s e r c a z k a r t e c z k ą Jakubowskiej 1833 31 łuta, przylepioną Maja 14/8 łuta c e n a 1.40. 18 — D w a S e r c a r a z e m z p ł o m i e n i a m i z n a p i s e m : B o ż e pospiesz 19 — Serce k u w s p o m o ż e n i u m e m u — 2,2/8 poncerowane wewnątrz z łuta, roku 2,37; 1842 — 1,6/8 ł u t a ; 2,6 1/5 c e n a . 20 — Serce z n a p i s e m J u l i a 1822 — 4/8 łuta; 00,35 cena. 2 i — Serce z n a p i s e m Bóg złączył A . S . — 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a . 22 •— Serce z n a p i s e m w d z i ę c z n e serce z a d z i e ń 23 w r z e ś n i a 1847. 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a ( 72 — M a t k a z 2,37 73 — K l ę c z ą c e cena. 1,35 ( dziecięciem ). k l ę c z ą c a . . . — 2 2/8 dziecię w łuta; woalu—1,3/8; ). 78 — K l ę c z ą c a osoba we f r a k u — 8 ł u t . , ( n a j w i ę k s z e i n a j c i ę ż s z e J O . ) . C a ł o ś ć niniejszego 9,20 wyliczenia P r z e j d ź m y z kolei do u w a g o stanie w o t ó w w n a j g ł o ś ­ k o ń c z y : R a z e m 162,46 1/2 (cena r e a l n a ) . T a k o s z a c o w a ł e m niejszych o ś r o d k a c h kultowych. O t ó ż w samej tylko W a r c i e n a d z i o ń 24-go m a j a 1852 i p o d ł u g t e y t a x y z w r a c h o w a n i e m w okresie od X V I do X V I I I agio z a p ł a c i ł e m g d y ż p u ź n i e y s i ę dopiero p o k a z a ł o i ż d u ż o w. złożono przy grobowcu bł. R a f a ł a setki cennych w o t ó w ' . D z i ś natomiast nie ma z a w a ł k ó w b y ł o doleno gorsze srybło. w t y m m i e j s c u a n i jednego w o t u m . P o d o b n i e rzecz przeds­ t a w i a s i ę w W a r s z a w i e . N i e m a w stolicy a n i w św. Anny dyńskim (pobernardyńskim), kościele ani w kościele Michał Ostrowski a k t u a l n y m bernar­ na Czemiakowie w o t ó w dawnych, Sądowy taxator." 3 sła­ w i ą c y c h b ł . Ł a d y s ł a w a z G i e l n i o w a . T y c h s a m y c h spostrze­ żeń dostarcza wyposażenie kościoła oo. Wcześniej bernardynów zaś podobne akty „spisywania wotów" w K r a k o w i e , gdzie b y ł i j e s t c z c z o n y b ł . S z y m o n z L i p n i c y . z i n w e n t a r z a k o ś c i o ł a z n a j d o w a ł y s i ę w gestii z a k r y s t i a n . D o d a j m y , ż e w i n n y c h o ś r o d k a c h b e r n a r d y ń s k i c h i pober- Może nardyńskich j a k to c z y n i ł o f i c j a l n y t a k s a t o r , ale n i e w ą t p l i w i e b a r d z i e j łaskami (pozostańmy cudowne tylko wizerunki przy Matki n i c h ) , gdzie Boskiej i słyną rzadziej P a n a Jezusa, chociaż zdarzają się zbiory cennych wotów ( S k ę p e , Ś w . A n n a k. P r z y r o w a , R z e s z ó w , nawet Leżajsk, wówczas radykalnie do opłacenia 870 „spisywano" wybierano egzemplarze p i l n y c h potrzeb. z polecenia starannie, najodpowiedniejsze 16-go Października W . K s . Kustosza (Justyna Szaflarskiego) wartość artystyczna i dokumentacyjna k o r a l e z a 64 Z ł r . z a k t ó r e to p i e n i ą d z e s p r a w i ł o s i ę t r o c h ę ustę­ K s . Rudolfa „Dnia równie a (zabytkowa) obecności wot K a l w a r i a Z e b r z y d o w s k a ) , i l o ś ć i c h , a co n a j w a ż n i e j s z e — p u j e z d e c y d o w a n i e t e m u , co zgromadzono w t y c h m i e j s c a c h w nie Wagi sprzedałem wszystkie bielizny k o ś c i e l n e j . p r z e d s t u k i l k u d z i e s i ę c i u c z y d w u s t u laty->. Br. Edward Rzepina W ze takim Lwowa zestawieniu okazuje zbiór omawianych się i m p o n u j ą c y znaczeniu. N i e z w y k ł y w całym tu wotów tego słowa Zakrystianin" jest s a m f a k t u r a t o w a n i a s i ę t y c h w o t ó w , j a k o ż e w ł a ś n i e L w ó w b y ł b a r d z i e j n i ż inne o ś r o d k i „ D n i a 4 go S t y c z n a 872 z polecenia i w o b e c n o ś c i P r z e w i e n a r a ż o n y n a tragiczne d z i a ł a n i a niszczycielskie. W lebnego K s i ę d z a J u s t y n a S z a f l a r s k i e g o s p r z e d a ł e m t e ż o ś r o d k u n a l e ż a ł o do z w y c z a j u s y s t e m a t y c z n e ze z b i o r ó w tych wotów, które uznano każdym usuwanio za niezbędne z d o b y c i a cennego k r u s z c u . A we L w o w i e , bastionie od P a n a J e z u s a , M a t k i B o s k i e j i B ł . J a n a (złotych wotów krzy­ dla ż y k ó w 8, z ł o t ą k l a m e r k ę ) i ś r e b n y c h r ó ż n e j f o r m y 23 s z t u k chrześ­ za 60 Z ł r . , k t ó r e to p i e n i ą d z e u ż y ł o s i ę n a z a p ł a c e n i e r o b o t y 5 �П . 1. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i w p r z e s t w o r z a c h n ą d L w o w e m . W o t u m ufundowane przez p a t r y c j a t m i a s t a , 1648 r. srebro, 7 3 x 4 1 c m . I I . 2. S t y g m a t y z a c j a Ś w . F r a n c i s z k a , pol. X V I I I w . srebro, 1 9 x 1 6 c m . dwóch ornatów złotem t k a n y c h przeniesionych na nową m a t e r y ą przez S i o s t r y M i ł o s i e r d z i a u M a r y i i Magdaleny. c z ą t k u X X w . P o z y c j a s p o ł e c z n a f u n d a t o r ó w wot oraz i c h intencjo w dostatecznej liczbie przypadków możliwe do o k r e ś l e n i a n a w e t bez o d w o ł y w a n i a s i ę do ź r ó d e ł Br. 1877 r . " 6 Edward Rzepka ( k o ń c o w a d a t a z a p i s ó w w tej k s i ę d z e ) . walnych. kilka Kilkanaście można ośrodkami W o t a z k o ś c i o ł a oo. b e r n a r d y n ó w we L w o w i e (pod wez­ waniem ś w . A n d r z e j a ) przeniesione zostały po I I wojnie ś w i a t o w e j do R z e s z o w a oraz L e ż a j s k a . W t y m d r u g i m o ś ­ r o d k u (w m u z e u m p r z y k l a s z t o r n y m ) zlokalizowano 7 P r z e z 27 l a t w o t a to p r z e c h o w y w a n o pakowanych paczkach przeprowadzonych na strychu poszukiwań, kościoła. w nie roz­ W wyniku zainteresowań liczba piszącego wotów obecnie wotów osobami (bez m a znaki złotnicze, w identyfikować rzemieślniczymi konkretnymi oraz w złotników. znaków z paru przypadkach Przeważająca złotniczych) tym określonymi to jednak wytwórczość partaczy'. 3 naj­ cenniejsze obiekty z c a ł o ś c i z b i o r u z n a j d u j ą c e g o s i ę w R z e ­ szowie . z już są archi­ Lwowski zbiór w o t ó w Chociaż możemy nigdy odnaleźć nie b y ł wzmianki opracowywany. o pojedynczych e g z e m p l a r z a c h i to w r o z p r a w a c h a m b i t n y c h , j a k n p . : Zlot10 nictwo lwowskie , w którym Władysław Łoziński z ł o t n i c t w o we L w o w i e od. X I V do p o ł o w y X V I I omawia w. J a k o te s ł o w a , w o t a lwowskio chronione s ą od 1971 r. w s p i ż a r n i p o w ó d ograniczenia s w o i c h r o z w a ż a ń t y l k o do rzeszowskiego tego stulecia a u t o r w y m i e n i a m . i n . u p a d e k s z t u k i z ł o t n i c z e j , si się tylko k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w . U w a g a t a odno­ do części różnego rodzaju d a r ó w lwowskiego zbioru. Blisko tysiąc (w t y m z n a c z n a c z ę ś ć w o t ó w b r y c z n y c h z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ) fa­ znajduje się nadal n a s t r y c h u . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e p o ś r ó d nie r o z p a k o ­ siedemnas­ k t ó r a jeszcze p r z e d s t u l a t y ś w i ę c i ł a we L w o w i e p r a w d z i w e szczyty „dobrego smaku, wykwintnej sztuki". Swoją pracę k o ń c z y Łoziński fotografią wotum, które m a poświadczać ó w u z n a n y p r z e z a u t o r a regres u m i e j ę t n o ś c i i potrzeb a r ­ w a n y c h d o t y c h c z a s s p r z ę t ó w ze L w o w a s ą i n n e jeszcze w o t a . t y s t y c z n y c h . W o t u m to nie z a g i n ę ł o . Z n a j d u j e s i ę we w s p o m ­ Ogólna n i a n y m m u z e u m p r z y k o ś c i e l n y m w L e ż a j s k u . O d tego t e ż liczba tych, które udało się przejrzeć wykracza z n a c z n i e p o n a d 1000 s z t u k . S p o ś r ó d tej i l o ś c i w o t ó w b r a n y c h z o s t a ł o 287 egzemplarzy. 8 d o k u m e n t a c j i . 50 w o t ó w S t a ł y s i ę one wy­ podstawą (w liczbie t y c h 287) to srebrne wotum można b y r o z p o c z ą ć nasze r o z w a ż a n i a . I niechaj b ę d z i e ono d l a n a s z n a m i e n i e m s z c z ę ś l i w e g o t r a f u i s y m b o ­ lem przeobrażeń upodobań, kryteriów wartościowania plakietki z w y o b r a ż e n i a m i repusowanymi lub rytowanymi. d z i e ł a s z t u k i (il. 1 i o k ł a d k a ) . P o z o s t a ł e l w o w s k i e w o t a Wartości dzieła d u j ą s i ę — j a k b y ł o j u ż powiedziane — w R z e s z o w i e , albo­ s z t u k i . A l e — w y d a j e s i ę — ż e o k r e ś l e n i a tego nie n a l e ż a ­ w i e m t a m zlokalizowano po wojnie relikwie b ł . J a n a z D u k l i , ł o b y z a w ę ż a ć w y ł ą c z n i e do l i c z b y 50 egzemplarzy. P o b r a n a k t ó r y b y ł p a t r o n e m lwowskiego próba pozwala d a t o w a ć całość zbioru. Najstarsze wotum S a m e z a ś w o t a w z n a c z n e j mierze b y ł y z w i ą z a n e z k u l t e m pochodzi Jako można tego b e r n a r d y ń s k i e g o z a k o n n i k a . formalne z XVIII pozwalają w. uznać te w o t a jako siedemnastowieczne u z n a ć nie w i ę c e j n i ż 2—3 w o t a . W o t ó w osiemnastowiecz­ Błogosławionemu ośrodka znaj­ bernardyńskiego. temu p o ś w i ę c o n o k i l k a różnej war­ n y c h w całości zbioru jest kilkadziesiąt, w t y m kilkanaście tości o p r a c o w a ń . Nie wszystkie uznane w t y c h opracowa­ c e n n y c h plakietek. P r z e w a ż a j ą j e d n a k w o t a z X I X i po­ niach 6 wydarzenia, związane z postacią błogosławionego, �I m o ż n a przyjąć jako w pełni wiarygodne". dane są jednak krótko, bezsporne. dołączając Postaram wiadomości o Najważniejsze się przedstawić kościele i je klasztorze zofii i teologii, pisanie d z i e ł — oto b y ł y z a j ę c i a O O . B e r ­ l a n a r d y n ó w l w o w s k i c h " . M o ż n a by w i ę c p o w i e d z i e ć , że dzia­ ł a l n o ś ć i n t e r e s u j ą c e g o nas k l a s z t o r u p r z e b i e g a ł a w sposób oo. b e r n a r d y n ó w w e L w o w i e , gdzie ż y ł i gdzie r o z w i n ą ł s i ę u n o r m o w a n y , w e d ł u g u s t a l o n y c h z a s a d . I n a w e t s t a ł e nie­ k u l t J a n a z D u k l i . K o r z y s t a m t u przede w s z y s t k i m z m a ­ pokoje teriałów kościół opracowanych przez znanego d z i e j o p i s a r z a N o r b e r t a Golichowskiego. n ó w lwowskich pobudowany bernardyńskiego Kościół bernardy­ z o s t a ł w I I p o ł . X V w. J u ż w d z i e s i ę ć l a t po w z n i e s i e n i u tej b u d o w l i (1470 r.) p r z y b y w a zajaśniał". W Golichowski w jego 12 z Dukli. tego „ G r ó b jego c u d a m i pełnego". Boskiej, ś w . Wincentego lwowskim kościele oo. nych śmierci bł. Szymona z Lipnicy, w szczególności zaś Rafała cieszył się kult jezusowy w ulegał spowodowały 1733 r. n a s t ę p u j e b e a t y f i k a c j a s ł a w n e g o j u ż c u d a m i Z a j a ś n i a ł " . P o d o b n i e rzecz s i ę m i a ł a w p r z y p a d k u 13 nie K u l t bł. J a n a z D u k l i , Chrystusa (Serca Matki b ł o g o s ł a w i o n ą ... G r ó b bernardynów, w całym kraju męża „cnót torze t y m p r z e b y w a ł a ż do ś m i e r c i w 1484 r. J a k p o w i a d a śmiercią lwowskich c z y m stała się śmierć J a n a do k l a s z t o r u l w o w s k i c h b e r n a r d y n ó w J a n z D u k l i . W k l a s z ­ „umarł ze s t r o n y n a j e ź d ź c ó w , liczne p o ż a r y , j a k i m nim wotów. oraz bernardynów Największą Jezusowego), św. Teresy całość jednak skupiał gromadzo­ popularnością i maryjny. N a trzecim dopiero z P r o s z o w i c . W k r ó t k i m czasie po ś m i e r c i t y c h c z c z o n y c h miejscu w y m i e n i ć m o ż n a p o s t a ć bł. J a n a z D u k l i " . P o z y c j a o s ó b dzieją się zdarzenia n i e z w y k ł e , uznane jako cudowne ta i przypisane bezpośrednio powiernictwu k o ś c i ó ł b e r n a r d y ń s k i w c z a s a c h swojej ś w i e t n o ś c i m i a ł j u ż tychże świętobli­ jest niewątpliwie poważna, tym bardziej że lwowski w y c h postaci. P r z e d ś m i e r c i ą a n i J a n z D u k l i , t a k j a k i R a f a ł osiemnaście ołtarzy i tym samym jakby odrębnych z Proszowic, czy Szymon z L i p n i c y k u l t u . S w o j ą w y s o k ą rangę bł. J a n z Dukli uznawanych j a k o cudowno. nie d o k o n u j ą M o ż e nieco inaczej aktów przedsta­ 1 6 f a k t o w i p r z y p i s y w a n i a m u s z c z e g ó l n y c h p o r u c z e ń w obronie wia się historia bł. Ł a d y s ł a w a z Gielniowa. W r ó ć m y jednak Lwowa do obrońcy chrześcijaństwa błogosławionego lwowskiego. Według wspomnianego przed n a j e ź d ź c a m i , łączenia jego p o s t a c i i ostatecznie s ł u ż e n i a Golichowskiego, p r a c a d u s z p a s t e r s k a b e r n a r d y n ó w ze L w o w a n y m m o t y w o m s t a b i l i z a c j i p o l s k o ś c i n a wschodniej k r a j u . Bodaj identyczne t y k o w a n y c h oraz n a w y j ą t k o w y c h , z w i ą z a n y c h ze s z c z e g ó l ­ treści odkrywamy w z ideą patriotycz­ u p ł y w a ł a n a z a j ę c i a c h powszechnie przez t e n z a k o n p r a k ­ miejsc zawdzięcza rubieży oficjalnym k u l c i e S z y m o n a z L i p n i c y czczonego d z i ś przede w s z y s t k i m n y m p o ł o ż e n i e m o ś r o d k a : „ I c h praca b y ł a czysto duchowna w że czczony w k o n f e s j o n a ł a c h , n a ambonie, w obozach. R ó ż a n i e c w r ę k u w Warcie jako b ł o g o s ł a w i o n y R a f a ł z Proszowic ogromną i p r z y g o d y w obozach, w y p r a w a c h w o j e n n y c h obok r y c e r z y c z ę ś ć swego ż y w o t a p o ś w i ę c i ł ochronie w s c h o d n i c h (co z w a n o t a ń c e m ) , k s z t a ł c e n i e m ł o d z i e ż y zakonnej w filo­ przed n a j e ź d ź c a m i , w szczególności tureckimi. ośrodku krakowskim. Dodajmy jeszcze, granic I I . 3. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a w grobie, pocz. X I X w . srebro i p o z ł o t k a , 1 0 , 5 x 6 , 5 c m . I I . 4. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i , p o ł . X I X w . srebro, 7 X 5,5 c m . 7 �I I . 5. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u . P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w., srebro, 1 4 , 8 X 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . I I : 6. C h r y s t u s 'na k r z y ż u , koniec X V I I I w., srebro, 1 5 x 1 0 , 7 c m . N a odwrocie n a p i s a t r a m e n t e m . Wotum, o którym wspomnieliśmy na początku, uka­ Trzeba też powiedzieć, że sztuka złotnicza w o t ó w podlegała zuje bł. J a n a z D u k l i u n o s z ą c e g o się w o b ł o k a c h nad L w o ­ swoistym w e m . N a p i s w y r y t y w dolnej p a r t i i p ł y t k i w y r a ź n i e o k r e ś l a wyobrażeń, i n t e n c j ę i sens tego w y o b r a ż e n i a . J e s t to w o t u m d z i ę k c z y n n e p r y m i t y w n e j formie r y t u l u b t r y b u n k u . L e c z w ł a ś n i e te co- uwarunkowaniom, naiwności wizji które a sprzyjały barbaryzacji nieraz wprost wyjątkowo m i e s z c z a n l w o w s k i c h ufundowano w 1648 r. z o k a z j i s z c z ę ś ­ c h y formalne p o w o d u j ą nasze s z c z e g ó l n e zainteresowanie s i ę liwego p r z e t r w a n i a przez m i a s t o przedmiotem. Oto wspomniane n a j a z d u Chmielnickiego. uwagi Ł o z i ń s k i e g o o tym wotum: ,, t a b l i c a ze s r e b r a , w o t u m m i a s t a L w o w a , k t ó r e nosi Dlaczego tak O p r ó c z przedstawionego datę jest p o s t a r a m już wotum się uzasadnić. w zbiorze lwow­ s k i m z a c h o w a ł o s i ę jeszcze t y l k o k i l k a , n a k t ó r y c h u k a z a n y f a t a l n ą 1648 r. U r o c z y s t y s t y l d e d y k a c j i , n a z y w a j ą corona został bł. J a n z Dukli obsidionalis; m i a s t o p o ś w i ę c a j ą b ł . J a n o w i z D u k l i z a u r a ­ bardziej n i ż inne z w r a c a u w a g ę . J e s t to n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ towanie od Joanni ciężkich Duclano salutam. Tablica wojsk ob niebezpieczeństw urbem extremo oblężenia: obsidionis t a o f i a r o w a n a z o s t a ł a z a r a z po oblężniczych, za Divo może r ó w rytowana p ł y t k a srebrna. O b y d w a wota z w y o b r a ż e ­ periculo niem b ł o g o s ł a w i o n e g o odejściu formalnych, burmistrza dr Marcina Anczow- (il. 4). J e d n o z t y c h w o t ó w (il. 1, 4) o k r e ś l a j ą s k a l ę umiejętności technicznych możliwości twórców omawia­ nego z b i o r u . W zestawieniu z d r u g i m w o t u m k u n s z t pierw­ skiego, a w y k o n a n i e jej t a k jest n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e , ż e wie­ szego jest z n a c z n i e w y ż s z y , bodaj m i s t r z o w s k i . A l e s k r o m n y r z y ć s i ę nie r y t tego drugiego nie p o z b a w i o n y chce, aby to b y ł o pierwotne votum miasta jest swoistego w d z i ę k u , L w o w a i n a s u w a s i ę podejrzenie, ż e j e s t to t y l k o p ó ź n i e j s z a a poprzez swą. l a p i d a r n o ś ć w z r u s z a . L i r y c z n o ś ć tego wize­ podobizna runku odkuta przez jakiegoś lichego partacza (...) jest oczywista. Podobnie rytowanych różnych j a s k r a w i e j nie m o g ł a b y i l u s t r o w a ć u p a d k u s z t u k i z ł o t n i c z e j w y o b r a ż e ń j e s t w i ę c e j . L e c z to w ł a ś n i e w y r ó ż n i a s i ę zdecy­ we L w o w i e od r o k u 1648, dowanie h a r m o n i j n o ś c i ą i ł a d e m dionalis. tak niedawno tylu znakomitych mistrzów nie było już komu które mieście, aniżeli ta biedna corona które dzieła, W jako votum publiczne jeszcze miało obsi­ liczyło wykonać świadczyć po­ 1 7 t o m n y m o w d z i ę c z n o ś c i ocalonego g r o d u " . Podejrzenie Łozińskiego, że wotum miasta Przeważająca część w o t ó w kompozycyjnym. jest ze s r e b r a . Kilkadzie­ s i ą t r a z y powtarza się p r ó b a 1 2 - ł u t o w e g o srebra. A l e zda­ r z a j ą s i ę r ó w n i e ż w o t a ze s t o p ó w i m i t u j ą c y c h srebro i w o t a m o s i ę ż n e . G r u b o ś ć b l a c h y t a k ż e jest r o z m a i t a . Z d a r z a j ą s i ę Lwowa egzemplarze „ g r u b e " z b l a c h y p o n a d d w u - i t r z y m i l i m c t r o - j e s t p ó ź n i e j s z ą k o p i ą o d k u t ą przez lichego p a r t a c z a w y d a ­ wej, j a k t e ż „ c i e n k i e " z blachy cieńszej niż milimetr. Prze­ j e s i ę nie do p r z y j ę c i a . W o t u m to jest s y g n o w a n e w a ż a j ą w o t a stosunkowo znakami rzają ze s t e m p l i p o ś w i a d c z a j ą c y c h a u t o r s t w o . k o ś c i o ł a b e r n a r d y ń s k i e g o we L w o w i e o d n o t o w y w a n a N i e s t e t y , nie po­ się pokaźniejsze. m a ł y c h r o z m i a r ó w , chociaż zda­ z ł o t n i c z y m i , a j a k w i a d o m o p a r t a c z e nie k o r z y s t a l i n a o g ó ł Wielkość wotów w inwentarzach była t r a f i m y u s t a l i ć do kogo n a l e ż ą owo z n a k i z ł o t n i c z e . A l e j a k z całą s k r u p u l a t n o ś c i ą . D a w n i skrybowie notowali: p r z e k o n a m y s i ę dalej n a tle i n n y c h w o t j a k i e p r z e t r w a ł y małe", do n a s z y c h c z a s ó w owo „ n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e " d z i e ł o „ d u ż e " , „ w i e l k i e " , „ w i ę k s z o " ' . S ą to o c z y w i ś c i e o k r e ś l e n i a wy­ r ó ż n i a s i ę w a r t o ś c i a m i a r t y s t y c z n y m i i nie l a d a k u n s z t e m . 8 „maluńkie", „malunicczkie", „wotum „pomniejsze" oraz 8 nieścisłe. Dlatego wskażemy, że wymiary najmniejszych �11. 7. C h r y s t u s n a K r z y ż u , p o ł . X I X w., srebro, 1 0 , 6 x 8 , 2 c m . I I . 8. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u i m a t k i z d z i e ć m i P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w . , srebro, 1 4 , 8 x 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . egzemplarzy wynoszą a największych od 5,5 X 4,5 od 50 x 30 c m do cm do 0,5 X 5,5 73 x 40 c m . cm, Szczegóły, k t ó r e t u p o d a j ę , nie s ą bez z n a c z e n i a . J a k s i ę p r z e k o n a m y , m o g ą one s ł u ż y ć do p r ó b y o k r e ś l e n i a s t a t u s u społecznego w a n i e r z e m i o s ł a . D r u g i e w o t u m (il. 3) to p o s t a ć ze skrzyżowanymi rękami. Jest to jedno Chrystusa z częstszych w ikonografii w z o r c ó w p r z e d s t a w i e n i a C h r y s t u s a w grobie. W zbiorze w o t ó w lwowskich znajdują się 2 egzemplarze f u n d a t o r ó w , a nieraz n a w e t i c h c e c h osobowych. W opisach w t a k i s p o s ó b potraktowanego t e m a t u . Sama, p o s t a ć C h r y s ­ inwentarzowych t u s a — to odlew ze s r e b r a wzbogacony p o z ł o t k ą . P ł y t k a z a ś , figurują również wzmianki o wykonania w o t ó w . W y m i e n i a się wota „dęte", ne", „wybijane" („z okrągło wybijanymi sposobie „wytłacza­ floresami"), 1 „ w o t a z w y r y c i e m " i „ w y r y t e " ' . I te s z c z e g ó ł y również n a której zamontowano f i g u r ę , m a w czterech rogach p r y ­ mitywne ryty wobrażające anioły, z których dwa m o g ą b y ć przedstawieniami dusz czyśćcowych. Wotum to zwraca nie s ą bez z n a c z e n i a . O k r e ś l a j ą one z a z w y c z a j k u n s z t rze­ u w a g ę nie t y l e przez oryginalne u j ę c i e t e m a t u , ile u m i e j ę t ­ miosła złotniczego i jak m o ż n a sądzić cenę nością przez f u n d a t o r ó w W zamawianych skontrastowania różnych i wyczucia malarskich walorów ofiar. świetle źródeł archiwalnych, d o t y c z ą c y c h różnych technik (rytu i tworzywa odlewu) (barwy srebra i złocenia). ośrodków bernardyńskich, kult wotywny jaki rozwinął się Pozostałe wyobrażenia Chrystusa, s t a n o w i ą z b i ó r n a j b o g a t s z y i t y m s a m y m s ą one n a j b a r d z i e j m o ż n a s ą d z i ć , k a ż d e w y k o n j r w a ł i n n y z ł o t n i k . W o t a te s ą informatywne. P o z w a l a j ą w s p o s ó b d o k ł a d n y p o z n a ć oma­ trybowane wianą dywidualnych rozległej skali. Intencjo Z jednej ofiar dotykają spraw stronj^ t r e ś c i o w a d z e wej i z n a c z e n i u h i s t o r y c z n y m dosyć państwo­ (il. 1), a z d r u g i e j — p r y ­ ma lub rytowane. inaczej m ó w i ą c wiedzi obserwujemy skrajnymi istnienie motywami ofiary treści głębokiej problemy religijne, a (il. 35). wotywnej Między odkryć możemy wiary, zaangażowania także ślad tymi w najskrytszych ważne przeżyć osobistych. Swobodne korzystanie z podstawowych odlewu technik oraz n i a o b s e r w u j e m y w s p o s ó b n a j p e ł n i e j s z y w zestawie z wyobrażeniami Chrystusa (il. 2,3,5-10). Na jest twarz Chrystusa. Artysta korzystał wotów pierwszym z tej g r u p y w o t ó w ( s t y g m a t y z a c j a ś w . F r a n c i s z k a ) na złot­ punktowa­ z repusowania, u j a w n i a j ą c przy t y m wysokiej klasy ukaza­ techniki opano­ do n a j b a r d z i e j m u odpowiadającej i jak albo głównych przywiązania formy wypo­ w c a ł y m o m a w i a n y m zbiorze lwows­ kim. Jest kilka w o t ó w w y k a z u j ą c y c h świetne opanowanie t e c h n i k i p u n k t o w a n i a . S ą to w o t a n i ż s z e j „ r e l i g i j n i e " r a n g i , bowiem osób n i c z y c h r y t o w a n i a , ropusowania, z tych dwu technik — r y t u i t r y b u n k u . T a k i e t e ż cechy poty paznokciom rozwiązali, artysty — akcentowanie rozwijanie którejś artysty obierającym się O b s e r w u j e m y — z a l e ż n i e od i n ­ doświadczeń w a t n e , t a k drobne i w y d a w a ł o b y s i ę m a ł o w a ż n e , j a k k ł o ­ z powtarzających ukrzy­ żowania. dziedzinę. Nie to w y ł ą c z n i e we L w o w i e nie n a l e ż y do w y j ą t k o w y c h . A l e w o t a l w o w s k i e nie m a n a n i c h w y o b r a ż e ń postaci boskich. Wzorcowymi przykładami świętych czy poszczególnych t e c h n i k s ą w p r z y p a d k u r y t u — woturn n a i l . 21, t r y b u n k u — w o t u m n a i l . 1,2, p u n k t o w a n i a —• w o t u m n a str. t y t . Na wielu wotach z a c h o w a ł y się notacje Umieszczono je n a odwrocie. atramentem. Oto tylko n i e k t ó r e : serce, „ L u t ó w w a ż y p o ł ó w p ó ł p i ą t a . I m X Wotum Sieniawińskie- go (...) g r e k ó w U n i t o (...) tego n a o b r z ą d e k Ł a c i ń s k i Votum Roku dane 1798 D n . 11 J a ( n u a ) r i s . " W o t u m seice po- 9 �I I . 9. C h r y s t u s n a K r z y ż u oraz w y o b r a ż e n i e k o b i e t y i m ę ż c z y z n y , X V I I I w., srebro, 14 X 11,5 c m . dwójne, „ I n i t i o P r z y m w i e d n y m dwoia S e r c a z k t ó r e m i t u stoi. N a T w o y o ł t a r z . G r z e s z n i l i gros. A w s w y c h p r o ś ­ b a c h z y s k odnosili. M i e y go w opiece. N i e odstopui 1876 (...) p r z e b ł a g a y z a zbrodnie moie B o g a w s z a k s ą w a ż n e m o d ł y T w o i e , o d d a l c h o r o b y z a r a z y . P i o t r a z a c h o w a y od s k a z y , c z y ń у s t a r a n i u p r z y s k o n a n i u . S. V i n c e n t y " " . Oto z e s t a w w o t ó w s t o s u n k o w o n a j l i c z n i e j s z y c h z w y ­ obrażeniem tych wotów łatwo do Chrystusa na, k r z y ż u (mam tu na odczytania. Na z o s t a ł a p o s t a ć kobiety dopełniona jednym PRZEZ RATUI Z a p e w n e jest to w o t u m ufundowane NAS ZE jącą się z wychowaniem dzieci napisem WYPUSZCZAY K a ż d y z t y c h n a p i s ó w istnieje w s p o s ó b j a k b y samo­ SŁYNĄCY Intencje są na z wyobrażeń z dwojgiem wyrazistym 5 — - 10). (il. fundatorów) P ł y t k a 6,5 X 5 c m . „ B o ż e nie opuszczaj n a s i B ł o g o s ł a w D z i e c i naszo". W o t u m serce, „ S W I E N T I WINCENTI NAS*'2i. „JEZU jest myśli (il. na WSZYSTKIE SWEY ogół ukazana 8). Całość powierzchni: WIEKI NIE- OPIEKI. J.E.S.O." przez m a t k ę b o r y k a ­ potomstwa. Podobne wota często istny. Nie d o p e ł n i a j ą ich konkretyzacje plastyczne, okreś­ z n a j d u j e s i ę w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h . P o c h o d z ą one od kobiet, lone w y o b r a ż e n i a . nawet k t ó r y c h m ę ż o w i e umarli lub w y r u s z y l i n a d ł u g o l e t n i e Sens zaś samych wyznań w t y m nielicznym wyliczeniu jak się wydaje jasny. były Okazuje się, że motywy nieraz a k t o m kować XIX ły twierdzenie, że rozterki omawianym śmiano duchowe występować i s t n i a ł a silna potrzeba w w ofiar wotywnych świętej. Można bliskie też zaryzy­ okresie ( X V I I —• w.) w ś r ó d lwowskiej s p o ł e c z n o ś c i wiernych pojawia­ się nie spowiedzi jest dostatecznie modlitwie, lecz dziękczynnej, wotum. zaprzątających przed natury, z którymi konfesjonałem. To znów aktu wiary wyrażonego nie tylko właśnie proszalnej Jeśli przyjmiemy nych, m o ż e m y szczególnej w czy owej przebłagalnej, t a k i e rozumienie nas i zainteresowań lecz społeczność. spraw, Dodajmy fundatorów tu Ukrzyżo- wań i ujawniają zasadniczo różne rozumienie ostateczne t r a k t o w a n i e tego najpopularniejszego w ikonografii c h r z e ś ­ c i j a ń s k i e j t e m a t u . W tej o d m i e n n o ś c i t r u d n o d o p a t r y w a ć s i ę działania przypadku. Zbyt rozwiązania, dojrzałe aby i można konsekwentne było mówić ż e m y dostrzec ś l a d ś c i e r a n i a s i ę k o n c e p c j i — ś m i e r c i lub Człowieka, śmierci najstraszliwszej i w swej i bezimienni z ł o t n i c y , ich u m i e j ę t n o ś c i . Nie trzeba d o d a w a ć , d o ś w i a d c z e n i a s t y l i s t y c z n e c z y t y l k o techniczne że wypowiedzi. ściśle z mentalnością z zakresem spraw ideowych rali 10 się dać mniej lub tych twórców, i artystycznych, k t ó r y m bardziej świadome sta­ świadectwo. Zwraca chyba najpełniejsze ukazane uwagę najgłębszą, doznania n a i l . 6. J e s t to budząc emocjonalne dzieło złotnika, są ich dyspu­ tach p o ś w i ę c o n y c h naturze śmierci Jezusowej. I tak, o p t y m i s t y c z n e j —• odkupicielskiej. M i e s z a j ą s i ę t u s i ę one o zorientowani w t o c z ą c y c h się ó w c z e ś n i e rozmaitych sporach czy wot. R ó w n i e w a ż n i —• j e ś l i nie b a r d z i e j — s ą d l a n a s i m i e n n i łączyły samych złotników. Otóż wszystkie z przedstawionych p r z y p a d k o w o ś c i . W y d a j e się, że artyści byli było wotyw­ wspomnia­ artystycznych jakim ofiar od r a z u , ż e nie o g r a n i c z a m y jej w y ł ą c z n i e do nych umiejętności poszczególne dalej z w i e l k ą ś m i a ł o ś c i ą d o c i e k a ć interesującą w a n y m nie od s t r o n y i n t e n c j i f u n d a t o r a , manifestacji swoistej boje wojenne. S p ó j r z m y j e d n a k n a t e n r o d z a j w o t ó w z U k r z y ż o ­ mo­ Boga grozie również możhwiści zarazem Ukrzyżowanie którego prace �lwowskich wotów t y l k o do nie o g r a n i c z a j ą s i ę w zbiorze jedynego przedstawienia. Ukrzyżowali ó w złotnik runków Matki rodzaju wyobrażeń Udało się ustalić, że z a j m o w a ł się trybowaniem Boskiej z Dzieciątkiem. jego t e c h n i k a W tym trybunku wize­ k o s z a , f a n t a z y j n y c h z a k r ę t a s ó w n ó g jego p o d s t a w y i z r y t mizowanych pasa spowijają­ cego n i e m o w l ę . N a d c a ł o ś c i ą p o z o s t a w i ł p u s t ą przestrzeń. W drugim świetnie z całością prezentowanym w t y m szkicu omawianych intencji m a c i e r z y ń s k i c h . W pierwszym przy­ padku temacie zadziwiającej d ł o n i e w z n a n y m powszechnie h a r m o n i i t r e ś c i i f o r m y . W o t u m to w y d a j e z arcydzieł sztuki złotniczej stosunkowo ukryto zostały one w oryginalnie Niepokalanego Poczęcia. dobnie w o t u m to ufundowane się przerażającego wego zepsucia „ d o b r e g o s m a k u " . Ukrzyżowanie, oszczędnością o którym środków mówimy, wyrazowych. zwraca uwagę Jego powagi i głębi rozwiązania upoważniają nas tematu, inne Fundatorzy dopisku. r o w a l i zgodnie tywnie potraktowane przez złotników perizonium, detale - - d e k o r a - mnogość atrybutów Samo brzemienia. sposoby Boskiej. Prawdopo­ z o s t a ł o na i n t e n c j ę Do szczęśli­ przypuszczeniu ukazywania tego interesującego s z c z e g ó l n i e w ł a ś n i e to, j a k i e u k a z u j e i l . 13. nic nie z a k ł ó c a . N i e m a n a n i m z b ę d n e g o s z c z e g ó ł u , ozdoby, T a k lubiane wznosi zaś wyobrażenie Dzieciątka Jezus złotnik w y r y ł w części centralnej w i z e r u n k u , n a ł o n i e M a t k i dopatrywał Boska geście opiekuńczym. inąd Łoziński potraktowanym Matka p ó ź n e g o okresu, tego w ł a ś n i e , w k t ó r y m nieoceniony s k ą d ­ Władysław wotów powiedzieć ł o s i ę t e m u a r t y ś c i e w temacie U k r z y ż o w a n i a d o j ś ć do t a k się jednym wyborze d w a egzemplarze (il. 12 i 13) o d k r y w a j ą i n n ą jeszcze s t r o n ę b r u t a l n ą b a r b a r y z a c j ą . A l e m o ż e w ł a ś n i e d z i ę k i niej u d a ­ mi ukosów zas­ wprost kakuje s w o i s t ą t r y w i a l n o ś c i ą , m o ż n a b y nawet tego oprócz (niewątpliwie małżeństwo) z obowiązującą l u d o w y m —• c z y uboższym swoje konwencją troski w m i o j s k i m —• nie skie­ środowisku bezpośrednio czy p r z e p i ę k n e symbole słońca i księżyca, do M a t k i B o s k i o j , lecz do p o w i e r n i k a . W n a s z y m p r z y p a d k u nie m ó w i ą c j u ż o ozdobnej bordiurzo ( j a k n a i l . 6) z o s t a ł y j e s t n i m b ł . J a n z D u k l i . U k a z a n y on z o s t a ł w w y m i a r z e inęki pańskiej przez m i s t r z a po p r o s t u c a ł e j p o s t a c i z gestem b ł o g o s ł a w i e ń s t w a i z m i a r k o w a n y m zlekceważone. O d r ę b n y z a s ó b trości p r z e d s t a w i a j ą wota, k t ó r e ogólnie łączyć dzieci możemy a także z intencjami płodnością. macierzyńskimi, Interesujące są zdrowiem obowiązujące słownym rystyczna odpowiednikiem esowata wstęga tego gestu. J e s t n i m c h a r a k t e ­ wijąca s i ę od strony głowy b ł o g o s ł a w i o n e g o ( n a w y s o k o ś c i jego u s t ) k u g ó r n e j k r a w ę d z i t u konwencje, u m o w n o ś ć plastycznych r o z w i ą z a ń . D o naj­ p ł y t k i . Z lowej z a ś s t r o n y tej k o m p o z y c j i w y r y t e c z ę s t s z y c h w y o b r a ż e ń zaliczy г n a l e ż y dziecko w p o w i j a k u . popiersie Bywa p r z y j r z e ć , to m i m o sumiennego i g ę s t e g o s z r a f u n k u n a sza­ to wyobrażenie smnoistne lub przyporządkowano kobiety ze z ł o ż o n y m i dłońmi. Jeśli zostało s i ę dobrzo n i m b y ć Chrystus, Matka t a c h k o b i e t y (rytowane r ó w n o m i e r n i e k w a d r a t y ) , d o j r z y m y B o s k a , p o s t a ć ś w i ę t e g o l u b , j a k to z d a r z a s i ę w innych pod l e w ą joj r ę k ą , c z y l i od serca w d ó ł , p o w ś c i ą g l i w i o w y r y t y kościoła — sanktuarium. z a r y s postaci l u d z k i e j . J e s t to w y o b r a ż e n i e p ł o d u . N i c w n i ­ naczelnemu zbiorach symbolowi. wotów, Może wizerunek W l w o w s k i m zbiorze do n a j w a r t o ś c i o w s z y c h w tej „ m a c i e - k a j ą c w w a r t o ś c i formalne tego w o t u m , w y p a d a rzyńsko-rodzinnej" p o m y s ł o w o ś ć rozwiązania tematu u c h o d z ą c e g o z a wstydliwy. grupie tematycznej wotów zaliczyć n a l e ż y w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e (il. 11). N a powierz­ W chni ekrytość niewielkiej kołyskę z stosunkowo dzieckiem, Nie płytki złotnik zaniedbał wyrył tylko d e t a l u — plecionki a p o r ó w n a n i u j e d n a k do w o t u m poprzednio czy wstydliwość tym samym ściślejsza omawianego jest t u z d e c y d o w a n i e konkretyzacja podkreślić mniejsza, intencji. Można U . 10. C h r y s t u s n a K r z y ż u i w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w p o w i j a k u . X I X w . , srebro, 11,3 X 9,2 c m . I I . 11. W y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e . 2 p o ł . X I X w . , srebro, 8,3 X 7 c m . 11 �П . 12. W y o b r a ż e n i e Niepokalanego P o c z ę c i a , p o l . X I X w . , srebro, И х 8,5 c m W y k . prawdopodobnie z ł o t n i k l u b e l s k i , i n i c j a ł y F G P . przypuszczać, że zdecydowały o t y m momenty otwartości czy t e ż bezpośredniości, dzieliśmy, można Podobnych lwowskim łączyć rozwiązań jest kilka ze tego swoistej k t ó r ą , j a k j u ż powie­ środowiskiem skrytego plebejskim. tematu i najprawdopodobniej w zbiorze tego samego twórcy. p o j a w i a j ą s i ę n a odwrocie p ł y t e k solidnie napisy: w i e " , albo „ N I E T R A C Ą C wygrawerowane POTOMSTWA. Małżonko­ NADZIEI"". W o t u m — twarz m ę ż c z y z n y (il. 14) i k o b i e t y (il. 15) to d z i e ł a w y r ó ż n i a j ą c e s i ę ze z b i o r u . S z c z e g ó l n i e z W s p o m n i e l i ś m y o pewnej j a w n o ś c i w y o b r a ż e ń w s p r a ­ „NA UPROSZENIE wymienionych egzemplarzy przypominającym lapidarnością archaiczne konwencje pierwsze modelunku, plastyczne, wy­ wach uznawanych jako wstydliwe. A l e b y l i b y ś m y w błędzie w o ł u j e wielkiej m o c y d z i a ł a n i e . D o d a j m y , ż e w o t u m to od­ sądząc, ż e w wotach lwowskich owa j a w n o ś ć powtarza się działuje w niem b a r w y s r e b r a i z ł o t a . T w a r z i o b r z e ż e n i e j e s t z ł o c o n e . i n n y c h t r u d n y c h do w y p o w i e d z e n i a sadnione opory do j a w n e j w y p o w i e d z i kolejnych w o t ó w . Wybraliśmy 22 intencjach. poświadcza z kilkunastu Uza­ zestaw egzemplarzy dodatkowymi w a l o r a m i •— u m i e j ę t n y m zestroje­ I n n e g o c h a r a k t e r u — c h o c i a ż z w i ą z a n e zapewne z po­ dobnymi intencjami s ą wota, których fundatorami były j e d n o r o d n y c h t y l k o c z t e r y (il. 14, 15, 18, 19). N a j b a r d z i e j z a ­ osoby z a m o ż n i e j s z e (il. 1 8 — 19). P i e r w s z e z w y m i e n i o n y c h gadkowo w y d a ł y s i ę p o c z ą t k o w o d w a pierwsze •/, tej g r u p y . wotów S ą n i m i repusowano w y o b r a ż e n i a g ł ó w — m ę ż c z y z n y i k o ­ nie biety. Dodajmy, że w zbiorze-—wota tego r o d z a j u n a j ­ zaopatrzone zostało n a odwrocie budzi najmniejszych wątpliwości, (zamożniejszymi) byli fundatorzy: w napis, że właśnie „Z Żukowice który takimi Od J W . c z ę ś c i e j s ą r y t o w a n e . P ł y t k i te w y d a ł y s i ę n a t y l e enigma­ Ryszczewskiey t y c z n e , ż e p o j a w i ł a s i ę k o n i e c z n o ś ć p o s z u k i w a n i a analogii, J a n u a r i o , A n n o D n i 1790. W a ż y L u t ó w 20". J e s t to w a g a z innego m i e j s c a i c z a s u . S ą d z ę , ż e nie b ę d ę w b ł ę d z i e , j e ś l i pokaźna. posłużę Fundator w y m ó g ł na złotniku położenie pozłotki na całej rednio się tu wyjaśnieniami związanymi najdobitniejszymi i bezpoś­ z identycznymi wizerunkami. Pocho­ Kasztelanowy Lubaczewskiey. I n I r o z m i a r y tego w o t u m powierzchni płytki. A samo nio n a l e ż ą do m a ł y c h . przedstawienie, to d z ą one z c z a s ó w , g d y o p ó r w u j a w n i a n i u s k r y t y c h t r e ś c i j a k w c z e ś n i e j opisywane w y o b r a ż e n i e a k c e n t u j ą c o ofiary wotywnej z o s t a ł p r z e ł a m a n y . D o d a t k o w y m uzasad­ nika i brzemienność n i e n i e m s k o r z y s t a n i a z tego r o d z a j u p o m o c y n i e c h a j b ę d z i e s t r ó j postaci, fakt, wyszukaną że objaśnień dostarczają wota pochodzące również z miejsc b e r n a r d y ń s k i c h . I tak, n a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h (samoistnych j a k lwowskie) wyobrażeniach twarzy męż­ c z y z n i kobiet, a p o c h o d z ą c y c h ze S k ę p e g o oraz L e ż a j s k a 12 kobiety, pawiment, draperię (w Mensę. nie — powier­ lecz „ w s k a z a n i e " n a b o g a t y na którym partii klęczy górnej). kobieta Całość oraz dopełnia T dekoratyw ne o b r z e ż e n i e . Już nieco skromniejsze jest wotum przedstawione n a i l . 19. W p r a w d z i e z ł o t n i k n i e p r z e o c z y ł m o d n e j f r y z u r y �u fundatorki i nie ominął zgodnie z p a n u j ą c y m s p l e n d o r u w d r a p e r i i , ale z l e k c e w a ż y ł zarówno stylem pawiment i p a ł a c o w ą pod nim p o s a d z k ę , j a k t e ż d e k o r a t y w n ą diurę. Najważniejsze jednak — w p r o w a d z i ł (w sensie k o m p o z y c y j n y m ) bor- równorzędną dla reprezentacyjnej draperii i bordiury treść naczelną Oko Opatrzności. Jeśli że w owym nieskrępowaniu pozycją społeczną dodamy fundatorki plastycznymi bardziej złożonych treści. Kiedy płaszczyzn, których pola służą jakby wotum — w gór­ nej dolnej zwierzęta. P o ś r ó d w y o b r a ż e ń ludzi znajduje się p o ś r o d k u wizerunek partii u k a z a n i zostali ludzie, a w dziecka. M o ż n a zatem o d c z y t y w a ć treść całej w n i e w ą t p l i w y sukces a r t y s t y c z n y . Kończąc opisywanie macierzyńsko-rodzinnej, j e d n y m egzemplarzu Nie musimy obiektów nymi pochodzenie czych. chyba z grupy zatrzymajmy się że w i ę k s z o ś ć z jeszcze przy z cechowych ideowo-formal- warsztatów zapowiedziane uwagę. przedstawionych zdradza swymi walorami Natomiast tematycznej zasługującym na wyjątkową podkreślać, dotąd wotum, rzemieślni­ to przykład w y b i t n i e „ p a r t a c k i e j " d z i a ł a l n o ś c i (il. 10 i 20). wpatrywaniu się w to wotum cisną się lubiane Przy przez n i e k t ó r y c h b a d a c z y o k r e ś l e n i a j a k : „ c z y s t y styl l u d o w y " i t d . Z a n i e c h a j m y j e d n a k t y c h ocen. teresujące reprezentuje t a k i oto dziękę, wotów Albowiem coś więcej aniżeli „czysty wówczas pozostaje d z i e ć jedno, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i ę k s z o ś c i omawianych w o t ó w — to w s ł a b y m t y l k o stopniu nie ujmujmy przejęcia jego się w ł a ś n i e cechuje kontrolowaną twórcy zawodem. poprzednio spontaniczność, przez a r t y s t ę . świadomości Przeciwnie, powie­ w Ale posłannictwa, przypadku w ł a ś n i e wotum p u n c a z ł o t n i c z a , a zatem potrzeba tego nieano- Pierwsze wyobrażeń samych przypisywanego fundatorów. wyobrażeniom Wspomniane a g n u s k i to również woskowe powszechnie wyobrażenia hodowane. pospolitszych o f i a r o w y w a n e w Europie. na naszym cech się nawet Znaku tego nie m o ż n a w sposób ośrodków uznać bardzo złotnictwa jako nie firmowałby o p a r t a n i n i o tej możemy podobnej dziś w i e l k i e j , bo n i e w y d u m a n e j zwierząt, które z a l i c z a n e do naj­ 2 w i e j s k ą ' . M o ż n a t e ż u z n a ć w o s k o w e a g n u s k i j a k o sj'mboliczne d l a t r e ś c i g o s p o d a r c z y c h , u t y l i t a r n y c h . T r e ś c i tych, j a k j u ż m o g l i ś m y s i ę p r z e k o n a ć , nio p o m i j a n o w wotach srebrnych. Niechaj t e ż d o p e ł n i e n i e m tutaj będzie okazale wotum korporacji lwowskich murarzy i kamieniarzy. U f u n d o w a n o j e z o k a z j i 400-lecia ś m i e r c i b ł . J a n a z D u k l i . Na to, czy bliskie kartuszu znacznych sprawom korporacji t a k , ż e nie od intencji rozmiarów staje się ukazano lwowskich razu przy- oczywista. ogromniaste serce g o r e j ą c e i spowite k o r o n ą c i e r n i o w ą . N a k r a w ę d z i a c h żaden , ,partaniny". powiedzieć też tylko jedno — p r z y c z y n i ł a s i ę do p o w s t a n i a d z i e ł a w y j ą t k o w e g o , dzieła te oficjalny gruncie z t y c h p r o s t y c h p r z y c z y n , ż e złotniczy Ale kojarzący tych Wota b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez l u d n o ś ć pospolitość z najsławniejszych samoistne (jak m o ż n a s ą d z i ć z i n n y c h ziemność chociaż znaczenia s ą ich n i ż l w o w s k i e p r z e k a z ó w ) nie t y l k o f i g u r y b a r a n ó w c z y owiec, wrocie z jednym Świadectwem zwierząt 2 skomponowano bliski nie skowych agnusków '. rzemieślników, ficjalny, ale musiało z w y c z a j s k ł a d a n i a w l w o w s k i m k o ś c i e l e z n a c z n y c h i l o ś c i wo­ p o s ł u ż y ł s i ę z n a k i e m „ d z i e w i ę c i o g r o n u " , u k r y ł go n a od­ s i ę , ż e jest to z n a k nieo­ drugim, gos­ p r z e d s t a w i e n i a n a p ł y t k a c h s r e b r n y c h (il. str. t y t u ł o w a ) oraz Wotum (il. 17). W y d a j e po­ z bytowymi, podporządkowują n i m o w o ś c i w y r a z i ł a s i ę ze s z c z e g ó l n ą m o c ą . A u t o r w o t u m płytki rodzinne je s i ę b y ć w i ę k s z a , a n i ż e l i w r y s u n k u (sposobie r y t o w a n i a ) były to intencje b y ć s f o r m u ł o w a n e z n a c i s k i e m , skoro z ł o t n i k z d u ż ą s t a r a n ­ ale problematyki, swoje kompozycji lub s k ł a d a j ą n o ś c i ą u k a z a ł figury — k o n i a i k r o w y . S t a r a n n o ś ć t a w y d a ­ m o ż e ono n i e s p r o s t a ć . J e ś l i z a ś s t a r a ć s i ę o p o d j ę c i e przepastnej łącząc proszą, p o m n i e j s z a j ą c ich znaczenia. Ż ą d a n i e f u n d a t o r ó w s t y l l u d o w y " . Z a r a z e m t e m u , co z a s t y l c z y s t y s i ę u w a ż a , tej s p o s ó b : fundatorzy podarczymi. d z i e ł o nas in­ tylko całkiem o d r ę b n y m wizerunkom. N a omawianym ukazać jego te sprostać, w p r o w a d z a j ą c charakterystyczne podziały równo­ ległych m ó g ł swobodniej, a nawet z w d z i ę k i e m i s w o i s t y m h u m o r e m detale s t r o j u , w y r a z u t w a r z y — z r o z u m i e m y treści s w o j ą z ł o ż o n o ś c i ą bliskie s ą e p i c k o ś c i , t w ó r c a s t a r a s i ę i m programowo piękności P r a g n ą c j u ż c a ł k i e m w y c z e r p a ć uwagi o treści w o t ó w , 11. 13. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i i k o b i e t y c i ę ż a r n e j 2 p o ł . X I X w., srebro, 10,3x9,3 c m . I I . 14. W y o b r a ż e n i e t w a r z y m ę ż c z y z n y , pol. X I X w., srebro i p o z ł o t a , 10,8x8,5 e m . I I . 15. W y o b r a ż e n i e t w a r z y k o b i e t y , p o ł . X I X w., srebro i p o z ł o t a . 7x0 c m . u k a z u j ą c y c h ó w c z e s n y c h f u n d a t o r ó w i z ł o t n i k ó w od s t r o n y ich m n i e j l u b b a r d z i e j s k r y t y c h s p r a w , postaw i p o g l ą d ó w osobistych, p r z y j r z y j m y s i ę jeszcze t y l k o j e d n e m u w i z e r u n ­ kowi. Jest nim w y o b r a ż e n i e m ł o d e g o m ę ż c z y z n y w nym s t r o j u — we fraku. Postać przyklęka na mod­ jednym kolanie, d ł o n i e zgrabnie unosi p r z e d s o b ą , a w a r g i j a k b y z w d z i ę k i e m w y p o w i a d a ł y p r o ś b ę l u b d z i ę k c z y n i e n i e (il. 21). Z ł o t n i k , n i c z y m w s p ó ł c z e s n y fotograf-retuszor, ś w i a d e c t w o owej osobliwej przystojność i elegancja m i o s ł a artystycznego postaci jest nakazem tego rze­ i służyć m a niczym zaklęcie w wia­ domej sprawie — powodzenia czy podobania się. F a k t w i t r y n o w e j elegancji nie u s z e d ł u w a g i n a w e t rządzającego przedstawił sztuki portretowania, w k t ó r e j rejestr w o t ó w lwowskich, tej s k r y b y spo­ który odnotował 2 4 z c a ł y m n a c i s k i e m : W o t u m - m ę ż c z y z n a we f r a k u . D o d a j ­ my, ż e inne dawniejszo stroje, choćby nawet cenniejsze i w y s z u k a n e , nigdy nie b y ł y p r z e d m i o t e m uwagi s p o r z ą d z a ­ j ą c y c h rejestry. A l e t e ż p r z y s t r o j a c h t y c h (w p r z y p a d k u mężczyzn) figurowały inne (uznane) s y m b o l e męskości — p a ł a s z e l u b szable (il. 23). N a t o m i a s t r e p r e z e n t a n c i s p o ł e c z ­ ności koło chłopskiej chudoby, Ostatnie (ale nie wołów z tylko) żądali przedstawiania się łub koni czy nawet wymienionych krów w o t ó w — dzieło (il. 22) zapewne partacza — służyć m o ż e jako przykład powtarzających się w r ó ż n y c h k u l t u r a c h swoistych zasad w y r a ż a n i a środkami 13 ���U. 10, ] 7. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pol. X I X w., srebro, 12x9 c m . N a odwrocie z n a k zlot niezy. U. 18. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j , koniec X V I I I w., srebro p o z ł a c a n e , 23,3x17 c m . całości umieszczono sądzie, że k a ż d y osobne figury z nich dzierży aniołów. atrybut Można męki by żenia, pańskiej. ale też i wybaczenia, Ale p r z e l i c z a j ą c bardziej dociekliwie d ź w i g a n e przez a n i o ł y kościoła a t r y b u t y d o j ś ć t r z e b a do w n i o s k u , ż e s ą t u n a r z ę d z i a b l i ż ­ ludzi. sze n a j w z n i o ś l e j s z y m — religijnym, tym, uznane jakich symbole używają kamieniarze chrystusowej. i murarze, To aniżeli parafialnego, Ołtarz ukrycie intencji nego pod o f i c j a l n y m i i n a j b a r d z i e j u z n a n y m i z n a k a m i dewocji społeczności p o b u d z a do męki zastanowienia. zbiorzo grupa wotów: wyobrażających ludzkiego. W y d a j e s i ę , ż e b y ł o b y z n a c z n y m najpokaźniejsza organy ciała uproszczeniem z rodzaju zdarzeń, P o z o s t a ł a n a m jeszcze do o m ó w i e n i a w wiernych. musiały „odczytywane". wyłącznie powodu symbolicznych określonych dziękczynień, cierpień cielesnych. bowiem jako sobie służył był również aktualnych właśnie instytucji najbliższych eelom szczegól­ zdarzeniach odzwierciedlenie przez I w t y m zakresie nie m a tę tyeh społeczność najmniejszych w ą t p l i w o ś c i , ż e ieh sens analizowano bacznie. J e ś l i d o d a m y , ż e i n t e r e s u j ą c y n a s z w y c z a j r o z w i j a ł s i ę w czasie hołowiem, z tak alo o Wota, być nóg jako tylko informatorium napięć społecznych, itd. nie wyrozumiałości swoistości miejsca s p o t k a ń wotami t r a k t o w a n i e t y c h w o t ó w : oczu, n o s ó w , u s z u , d ł o n i , r a m i o n , składanych względnie Nie musimy przecież podkreślać w społecznych, okresie funkcjonowania wówczas nasze praw wieloznaczności omawianej dowodowe . Natomiast jako fakt oczywisty u z n a ć m o ż e m y , religijno, w k t ó r y c h d o m i n u j e ż e w o t a te w swej m n o g o ś c i b y ł y odbiciem niskiego s t a n u gorące pomyślnych przekonanie rozwikłali o bez­ chorobowych u t r a p i e ń z i n t e r w e n c j ą o s ó b boskich, ś w i ę t y c ł i i błogosła­ wionych. Ale jeśli przyjmiemy, cielesne m i e w a j ą swoje że określone ź r ó d ł o nie t y l k o w na­ poważne podstawy 27 ówczesnej nękających cierpienia działaniu uzyskują o i t o ś c i t y c h w o t ó w . W s k a z u j ą n a to ż y w e do dzisiaj p o s t a w y związku wotów osobliwycłi domysły bez- N i e w ą t p l i w i e cierpienia b y ł y p o d s t a w ą m n o g o ś c i i r o z m a ­ pośrednim grupy r siln\ ch o k r e ś l a n y c h nieraz a n a r c h i ą l u b medycyny, stałych epidemii i ciężkich chorób człowieka. Próbując zrekapitnlować zgromadzone dotąd spos­ t r z e ż e n i a , t a k i e oto r o d z ą s i ę refleksje. W s z y s t k o w s k a z u j e , t u r a l n y c h c z y n n i k ó w c h o r o b o t w ó r c z y c h , lecz r ó w n i e ż w n a j ­ że rozmaitszych konfliktach społecznych, w ó w c z a s u c z u ć religijnych i parareligijnych, k o m p e n s u j ą c y c h dopuścić dodatkowe, czy odrębne należałoby rozumienie w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h o r g a n y c i a ł a ludzkiego. intencji Być może ofiary wotywne były osobliwym środkiem wyrażania usta­ lony, a b y nie p o w i e d z i e ć o b w a r o w a n y r o z m a i t y m i r y g o r a m i zestaw najważniejszych w katolicyzmie sposobów kon­ niektóre z tych w o t ó w b y ł y swoistą manifestacją ukierun­ taktowania k o w a n ą w s t r o n ę w i n o w a j c ó w . I w ó w c z a s kontekst intencji t o t a m i . Z e s t a w t e n nie b y ł ubogi. W o t a s t a n o w i ł y w n i m znacznie s i ę p o s z e r z a . T a k w i ę c nie m o ż n a w y k l u c z y ć swoisty n i e n i a w tej m a n i f e s t a c j i 16 pierwiastków skargi czy ist­ oskar­ służyć się wiernych z czczonymi „wentyl" pozwalający r o z s t r z y g a n i u nie postaciami, regulować, rozwiązanych czy czy is­ po prostu przez inne formy �ż e j e s t to dziedzina f r a p u j ą c a . A l b o w i e m k i e d y ś n a pewno p o t r a f i k t o ś w y p e ł n i ć te s k r o m n e p r z e j a w y s z t u k i w n i k l i w ­ szą analizą. S p ó j r z m y jeszcze n a o c a l a ł y z b i ó r , s t a r a j ą c s i ę o d c z u ć jego walory ideowo-formalne. Nie wiemy jakim on w c z a s a c h d l a niego n a j ś w i e t n i e j s z y c h , w okresie od był XVII do k o ń c a X V I I I w. W o c a l a ł y m zestawie p r z e w a ż a j ą egzem­ plarze m a ł y c h r o z m i a r ó w i p o c h o d z ą one g ł ó w n i e z X I X w . M i m o sporej i l o ś c i d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , nie wiemy d o k ł a d n i e c z y pierwotnie t a k i e w ł a ś n i e w o t a — n i e p o k a ź n e pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i — gromadzono w k o ś c i e l e ś w . A n drzeja aby we Lwowie. przypuszczać, Istnieją że jednak poważne wielokrotnym aktom powody, przetapiania u l e g a ł y wota r o z m i a r ó w p o k a ź n i e j s z y c h . Dlatego t e ż niechaj czytelnik wybaczy lwowskich monumentalności. sztuki piszącemu, złotników wotywnej tak, że aby fotografował wydobyć cechy dzieło T jego W y d a j e się, ż e fakt niedoceniania u nas uzasadnia ten zabieg, odbiegający od z a s a d w i e r n e j d o k u m e n t a c j i . M i m o z m i a n w k r y t e r i a c h oceny dzieła od czasów Władysława Łozińskiego, d a w n a s z t u k a podlega d o s y ć c z ę s t o nie w p e ł n i cym się s z t y w n y m zainteresowaniom nadal tłumaczą­ (ustalonymi dziedzi­ nami twórczości) i w i ą ż ą c ą się z t y m s w o i s t o ś c i ą surowych ocen. Przy tej surowości n i e z b ę d n a — j a k się wydaje - - doza t o l e r a n c j i w s y s t e m i e w a r t o ś c i o w a n i a d z i e ł p o j a w i a s i ę p r z e w a ż n i e w s t o s u n k u do t y c h d z i e d z i n t w ó r c z o ś c i , jak architektura, rzeźba, malarstwo i niektóre artystyczne s ą u nas d o g ł ę b n i e badane i ('elowość. pełniejszego zainteresowania w y p ł y w a nie t y l k o z antropologicznej popularyzowane. się sztuką postawy W y d a j e się, ż e twórczość wotywna — złotnicza, j a k m a l a r s k a (malarstwo wotywne) które rzemiosła wotów piszącego. podobnie stanowi d o s y ć zwartą, w y o d r ę b n i a j ą c a ; s i ę d z i e d z i n ę , ale t e ż w i ą ż ą c ą s i ę z i n n y m i I I . 19. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pocz. X I X w., srebro, 9,5 X 8 c m . I I . 20. W y o b r a ż e n i e postaci k l ę c z ą c e j . N a p i s — PRZY JM MOJE INTENCJE, 2 p o ł . X I X w . , srebro, 9 , 3 x 7 , 8 c m . zachowań kultowych spraw, które nurtowały wiernych w r ó ż n y m n a t ę ż e n i u i formie. A l e w o t a m i e ś c i ł y s i ę w sys­ temie s t r u k t u r a l n e j z a l e ż n o ś c i —• u z a l e ż n i e ń od zachowań kultowych rygorami. Dlatego zazwyczaj też ustalonych obwarowanych rygory obowiązujące ścisłymi inne akty w i a r y p r z e n i k a ł y r ó w n i e ż do p r a k t y k w o t y w n y c h . T y m t e ż niewątpliwie należy tłumaczyć zarówno ezoteryczność jak i enigmatyczność wotywnych przekazów, rozwój nych stałych, powtarzających się rozwiązań pew­ kompozycyj­ nych, sposobów wypowiadania określonych treści, jednym s ł o w e m •— s e m a n t y c z n o ś ć i n t e r e s u j ą c e j nas s z t u k i i nie t y l k o sztuki. Kamuflowanie niektórych intencji, przy niepoz- b a w i e n i u i c h z n a c z n e j p o m y s ł o w o ś c i , ale t e ż p r z e w r o t n o ś c i , prowadzącej formalnych do w wieloznacznych wyobrażeniach rozstrzygnięć plastycznych ideowo- wotów, jest bez w ą t p i e n i a p r z e j a w e m z a l e ż n o ś c i o m a w i a n e g o t u p r z e d ­ miotu od całości praktyk religijnych ukształtowanych w i n t e r e s u j ą c y m n a s systemie i d e o w y m . C o w y p a d a , a czego nie n a l e ż y — generalna formalnych Sposób wotum złotniczej rozwiązania serc zasada sztuki intencji podwójnych, tej idei wotywnej w które emanuje i jej omówionym na z cech pogranicza. powierzchni wcześniej niczego nie z d r a d z a j ą , a n a odwrocie zaopatrzone z o s t a ł y w g ł ę b o k i e , obszerne w y z n a n i e f u n d a t o r a , n i e c h a j b ę d z i e t u t a j a k c e n ­ t e m z a m y k a j ą c y m nasze u w a g i (il. 27). P r z y j m u j ą c z w i ą z e k strukturalny wotów z całością zasad obowiązujących w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h p o w o ł a n y c h przez k o ś c i ó ł k a t o l i c k i m u s i m y p r z y j ą ć , ż e w p r z y p a d k u wielu w o t ó w nigdy dowiemy się o ich intencjach, uczuciach fundatorom. nie towarzyszących A l e w ł a ś n i e dlatego o ś m i e l a m s i ę p o w i e d z i e ć , 17 �pielęgnowanymi wota, których jako r o d z a j a m i s z t u k i religijnej. Z d a r z a j ą cechy symboliczne ideowo-formalne dla sensu mogą owych być się uznane uprzywilejowanych dziedzin w y p o w i e d z i a r t y s t y c z n e j , k t ó r e w y r o s ł y z i n s p i r a c j i chrześcijaństwa. Natomiast nie t r z e b a c h y b a pełniejszych u z a s a d n i e ń , b y s t w i e r d z i ć , ż e wiele w o t ó w i to t y c h w y d a ­ wałoby się najmniej ciekawych formalnie (owe standar­ dowe w y o b r a ż e n i a oczu, n o s ó w , n ó g , r a m i o n , serc i d ł o n i ) s t w a r z a poprzez s w ó j m n i e j l u b bardziej j a w n y s u r r e a l i z m (ale mi nie tylko) p ł a s z c z y z n ę tendencjami Można sztuki jednak dla powinowactwa współczesnej przyjąć, z o s t a n ą zakwestionowane. że z pewny­ (il. 28-30, 34-36). przedstawione sugestie W ó w c z a s i n t e r e s u j ą c y nas p r z e d ­ m i o t swobodnie p o m i e ś c i s i ę w r o z l e g ł e j sferze s z t u k i n a z y ­ wanej p r y m i t y w n ą c z y n a w e t l u d o w ą . W ó w c z a s t e ż nale­ żałoby u j m o w a ć p r o b l e m a t y k ę w o t ó w z pozycji p r z y r ó w n u ­ jących j ą do innych rodzajów wypowiedzi artystycznej, w i ą ż ą c e j się z nieoficjalnymi nurtami rozwojowymi sztuki. Zarysowuje się tu sporo szczegółowych zagadnień, któro w y m a g a j ą z b a d a n i a . Oto t y l k o n i e k t ó r e : o s o b l i w o ś ć t w o r z y ­ wa, umiejętności twórców, dzieł — zachodzące ich s t a t u s s p o ł e c z n y , relacje. Przystępując do funkcja wstępnych uwag, jakich dostarcza analiza w o t ó w , część spośród tych z a g a d n i e ń s t a r a ł e m s i ę j u ż o m ó w i ć . W s k a z y w a ł e m n a swoiste paradoksy ność 2 8 uzależnień: tych fundator — t w ó r c a . uzależnień potwierdzają Paradoksal- również materiały l w o w s k i e . A l e w ś w i e t l e z w a r t o ś c i i pewnej n a w e t jednorod­ n o ś c i z b i o r u ze L w o w a m o ż n a p o k u s i ć się o skromne pełnienie dawniejszych do­ uwag. O t ó ż wydaje się, że wota są tą dziedziną sztuki sakralnej, w k t ó r e j silniej nieraz n i ż w j a k i e j k o l w i e k innej u j a w n i a s i ę sens c h r y s t i a n i z m u jako sprzymierzeńca człowieka. u ł o m n o ś c i •—• g r z e s z n o ś ć , r o z t e r k i duchowe, dości do (nie m ó w i ą c pryncipiów potrzeba już o takim czy innym doktrynalnych Kościoła), przywiązaniu wreszcie s p o ł e c z n a — „ d i a l o g u " z Bogiem, są tych spraw bezpośrednim jednostek, ideą — w wymiarze postaw różniących się indywidualnie, p o c h o d z ą c y c h z o d r ę b n y c h środowisk czy warstw społecz­ n y c h . Ale wspomniane ekspozycji wotów j u ż w c z e ś n i e j funkcje b y w a ł y •— j a k można ołtarzowych przypuszczać — c z y n n i k i e m p o b u d z a j ą c y m w k a ż d y m c z ł o w i e k u te n a m i ę t ­ ności, które niewiele mają w s p ó l n e g o . J e ś l i p r z y j ą ć to d u a l i s t y c z n e rozumienie sensu wotów, z pojęciem wówczas miłości bliźniego rodzi się dodatkowa zachęta do dalszej p e n e t r a c j i l i c z n y c h i nie z b a d a n y c h o ś r o d k ó w tej t w ó r c z o ś c i w kraju. PRZYPISY 1 Literatura poświęcona zakonowi oo. bernardynów jest d o s y ć obszerna. N a j p o w a ż n i e j s z ą d o t ą d p o z y c j ę z a j m u j e d w u t o m o w e d z i e ł o x . K a m i l a K a n t a k a , Bernardyni Lwów 1933. W s p o m n i e ć t e ż m o ż n a jedno o p r a c o w a ń , A d a m C h r u s z c z e w s k i , Zakony XVIII wieku, (w:) Księga t. 1, L u b l i n 1969, s. ' P o r . Prośby tysiąclecia z polscy, najnowszych w Polsce katolicyzmu XVII— w Polsce, z Proszowic, rkps. 110—116. i ofiary do Ы. Bafala J e s t to w i e r n y spis p o n a d 100 c u d o w n y c h z d a r z e ń . A r c h i w u m P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. P o z w o l ę sobie z a c y t o w a ć t y l k o j e d e n opis z d a r z e n i a z 1965 r . : 18 11. 2 ] . P o s t a ć m ę ż c z y z n y k l ę c z ą c e g o p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , 2 p o ł . X I X w., srebro, И X 7,5 c m . na ołta­ odzwierciedleniem i co jest w a ż n e — odzwierciedleniem konkretnych stała stały się p r z e w o d n i ą t w ó r c z o ś c i w o t y w n e j . W o t a wieszane rzach Jego cierpienia i r a ­ I I . 22. W y o b r a ż e n i a postaci l u d z k i c h i z w i e r z ą t , pocz. X I X w., srebro, 8 , 2 x 7 c m . �19 �П . 25. W y o b r a ż e n i e m ę ż c z y z n y z s e r c e m g o r e j ą c y m , koniec X V I I I w . l u b pocz. X I X w . , srebro 8 x 9 , 3 U w o l n i e n i e od oszczerstwa, r a t u n e k w s ą d z i e . Franciszka cm. o t r z y m a ł a m wezwanie do s ą d u n a r o z p r a w ę i proces s ą d o w y . K a r o l c z y k z a m i e s z k a ł a w Z a b r z u u l . D w o r c o w a 8 m . 18 — Moje modlitwy c z ę s t o p r z e b y w a j ą c a u s w y c h k r e w n y c h w W a r c i e zeznaje O . R a f a ł a o r a t u n e k . W czasie procesu n a ł a w i e co n a s t ę p u j e : nych p r a w i e ż e nie s p r a w a , k t ó r e j s i ę o b a w i a ł a m i m y ś l a ł a m , ż e z niej nie w y b r ­ o mnie nę. 0 . R a f a ł m ó j opiekun stoi przy mnie i całą t ę s p r a w ę r. 1965 s p o t k a ł a mnie bardzo przykra O t ó ż pewnego d n i a p r z y s z e d ł do m n i e do m i e s z k a n i a młody Ja W mężczyzna, starsza i przedstawiając sama kobieta s i ę , ż e jest użalałam się z ORMO. do co sam nie u s t a w a ł y , pytano, prowadzi. I słuchałam ale wciąż rzeczywiście modliłam s i ę n a d a l do b ł . rozprawy. miałam oskarżo­ Odpowiadałam przeczucie, ż e b ł . bł. Rafał cudownie on mnie niego u r a t o w a ł . N a t y m procesie z o s t a ł a m przez s ą d c a ł k o w i c i e o swoich stosunkach sąsiedzkich, o t y m żo u s u n i ę t o mnie u n i e w i n n i o n a , u r z ę d o w o z r e h a b i l i t o w a n a , a n a s t ę p n i e unie­ z mieszkania d a j ą c mieszkanie z przeciekami. P o c z ę s t o w a ­ w i n n i o n a w opinii s p o ł e c z e ń s t w a w Z a b r z u . ł a m go ś n i a d a n i e m . J a k s i ę p ó ź n i e j o k a z a ł o r z e k o m y c z ł o n e k ORMO okazał się złodziejem i przed paroma godzinami u k r a d ł sąsiadce p i e n i ą d z e . P o s ą d z o n o mnie, ż e w ł a ś n i e j a p r z e t r z y m a ł a m go i s t a ł a m s i ę jego w s p ó l n i c z k ą . r a z y t ł u m a c z y ć s i ę , niestety bezskutecznie. Moje z e z n a n i a Komendzie MO nie pomogły. Wniesiono oskarżenie do s ą d u . W t y m czasie c h c ą c o c h ł o n ą ć i u s p o k o i ć s i ę p r z y ­ j e c h a ł a m do r o d z i n y do W a r t y . W k o ś c i e l e oo. b e r n a r d y n ó w codziennie g o r ą c o m o d l i ł a m s i ę do b ł . O j c a R a f a ł a i b ł a g a ­ ł a m go o r a t u n e k w tej p r z y k r e j d l a m n i e s p r a w i e . P r z e z dwa tygodnie codziennie ze łzami w oczach błagałam b ł . R a f a ł a o p o m o c w s ą d z i e o uwolnienie m n i e od oszczerstw, o u n i e w i n n i e n i e m n i e w procesie s ą d o w y m . Wróciłam 20 do Zabrza, a drugiego d n i a po publiczne bł. Rafałowi za tę wielką łaskę najser­ i ratunek opiece." O p i s ten s p o r z ą d z i ł i u d o s t ę p n i ł m i o. Z e n o b i u s z F l i s . Tą 3 drogą składam P o r . Archivum Observantium snmptum 1, s. 4 Por. nardinorum, 5 ad anno M u najserdeczniejsze conventus Beatissimam Domini 1726, Varihensis V. M. Rkps podziękowanie. ordinis Minorum A S S U m p t a m rea- A P B sygn. X V I — 75—82. Akta tarze r. powrocie składam podziękowanie m i o k a z a n y i p o l e c a m s i ę n a d a l jego p r z e m o ż n e j Oskarże­ nie to w n i ó s ł n a m i l i c j ę j e d e n z s ą s i a d ó w . C h o d z i ł a m k i l k a na Niniejszym deczniejsze Archivum conventus 1629—1916, klasztoru 1785—-1920. oo. Bessoviensis patrum ber- s. 56 i n . bernardynów Uporządkował we Lwowie. Inwen­ o. H o n o r i u s z R ą c z k a , K r a k ó w 1959. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 3 , s. 417 i n . �I I . 26. F r a g m e n t w y o b r a ż e n i a k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , p o ł . X I X w., srebro. C a ł o ś ć a w e r s u i r e w e r s n a i l . 16 i 17, 21 �27 I I . 27. W z o r c e w o t ó w : serco p o d w ó j n e z i n s k r y p c j ą n a odwrocie i p ł y t k a z w y o b r a ż e n i e m t w a r z y m ę ż c z y z n y i d w ó c h serc. I I . 28. W o t a — w y o b r a ż e n i a o r g a n ó w c i a ł a i s y m b o l e d e w o c y j n e . I I . 29. W o t u m — oczy, p o ł . X I X w . , srebro, 5 x 9 c m . I I . 30. W o t a — n o s y , p o ł . X I X w., srebro, 9 , 5 x 8 , 5 c m . 28 22 �23 �* Registra lectilis Eclesia Conventus Apostolum Severini Patrum Ryszkowski diani CONSCRIPTA Anno Domoni s. Sacrari Custodialis et Reliquae Leopoliensis Bernardinorum L.J.D.H. ad sub 1775 4 Octobris. Supeł- S. Andream Regimine profunc Capitidam Omnis ad. AR Custodis et Solcalii Pris Gwar­ celebrandum R k p s A P B sygn. XXII-j-2, 72—73. 7 obrazie. Naswietsza Panny tabliczek wotów pragnę najserdeczniej podziękować oj­ c o m •— p r z e o r o w i k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w w R z e s z o w i e — C y p r i a n o w i Ż y w o t o w i i .Sekretarzowi W i c e p o s t u l a t u r y B e a ­ r tyfikacji i Kanonizacji tanowi tablica iedna (...) Prow . oo. b e r n a r d y n ó w mgr K a j e ­ Grudzińskiemu. 8 Por. S z c z e g ó ł o w a dokumentacja w Archiwum P r a ­ s N a o b e c n y m etapie b a d a ń nie m o ż n a jeszcze m ó w i ć Sztuki Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. z c a ł ą p e w n o ś c i ą , ż e b r a k z n a k ó w z ł o t n i c z y c h ś w i a d c z y o po­ Władysław wiekach, ч Lwów 1484 do r. 1 2 Łoziński, Zlotnictwo 1384—1640, L w ó w lwowskie 1911; t e g o ż , Cuda 1908, L w ó w w daw­ 1889. 1 6 N . G o l i c h o w s k i , Kościół 00. Bernardynów „ W i e l k i o ł t a r z , m a j ą c y w gloryi b ł . J a n a z D u k l i , OO. Bernardynów bł. Jana z Dukli od Por. O. Czesław 1 4 1 5 z Proszowic Bogdalski, (Stanisław ' czasem Wielebny Budek), G o l i c h o w s k i , op. cit., s. Z Sługa Lwów 7 W . Ł o z i ń s k i , op. cit., s. Eclesia jednakże — jak można składanych wotów na Jw. Por. zdjęcie inskrypcji na t y m wotum w archiwum I S P A N oraz i l . 27. Wskazy­ poszczegól­ 1733-— ' Wota z napisami tego rodzaju stanowią wyraz j u ż nie t y l k o p r ó ś b lecz b ł a g a ń . J e ś l i p r z y j m u j e m y o k r e ś ­ lenie w o t a proszalne, to n a l e ż a ł o b y r ó w n i e ż m ó w i ć o w o t a c h d a t a b e a t y f i k a c j i b ł . J a n a z D u k l i . A l e j u ż znacznie w c z e ś ­ przebłagalnych niej w z r a s t a w y r a ź n i e p o p u l a r n o ś ć t e g o ż o błogosławionego. Registra 1 9 2 wielość 98—99. op. cit., s. 76 i n . 2 0 sądzić — kult n y c h o ł t a r z a c h . Momentem p r z e ł o m o w y m jest rok conventus op. c i t . , s. 69 i п . , i i n . 121. do togo s t o p n i a , ż e staje s i ę p i e r w s z o p l a n o w y m . n a to Archivum Boży 1933. b ł . J a n a z D u k l i w z r a s t a w k o ś c i e l e ś w . A n d r z e j a we L w o w i e wałaby Dukli." 1909. G o l i c h o w s k i , op. cit., s. 8. O. Rafał stanął a z drugiej s t r o n y od w s c h o d u u r n a s r e b r n a z r e l i k w i a m i bł. J a n a z 1 8 1 3 op. cit., najważniejszego: o k o ł o r o k u 1733. P r z e c h o w u j e s i ę n a n i m N . S a k r a m e n t , O . N o r b e r t G o l i c h o w s k i , Kościół we Lwowie, r. Agnusek N a obrazie. S . Antoniego T a b l i c z e k c z t e r y " . N a t o m i a s t w t y m ż e d o k u m e n c i e j u ż n a d a l s z y c h s t r o n a c h (s. 2 6 ) : , , U N a s w i ę t s z e y P a n n y M a r y e y n a obrazie (...) T a b l i c z e k t a k m a ł y c h i a k у w i e l k i c h o k u l a r o n nozek 118 (...)". N a t o ­ miast: „ W o t a u Grobu B ł o g o s ł a w i o n e g o J a n a . Tabliczek w s z y s t k i c h 260 (...)". N i e c o z a ś dalej (s. 44) w y l i c z o n o „ U G R O B U B . J A N A Z D U K L E " w o t ó w 311. I n n ą z a ś r ę k ą dopisano „ I n n u m e r i T a b l i c z e k u G r o b u B ł o g o s ł a w i o ­ nego J a n a . 354". s. 21. O p i s o ł t a r z y r o z p o c z y n a a u t o r od 1 0 dziesiat. N a obrazie. S . A n n y T a b l i c z e k 5 zescy (...) N a obrazie. S . M i c h a ł a t a b l i c z k a 1 N a obrazie. S . F r a n a s z k a T a b l i c z e k c z t e r y . p i ą t y . (...) c h o d z e n i u w o t ó w z w a r s z t a t ó w p r o w a d z o n y c h przez p a r t a c z y . nych krzizikow Coralie w s z y s e t c i c h w liczbie szesc Z a p o m o c o k a z a n ą w odnalezieniu i o p r a c o w y w a n i u lwowskich cowni Na у Agnoskow. lub takich właśnie błagalnych. motywach Często uznawane jednakże są jako ofiary przejaw (...) o g ó l n e j p o s t a w y d z i ę k c z y n n e j . I n a j c z ę ś c i e j t e ż powiada s i ę : L e o p o l i e n s i s F F . B e r n a r d i n o r u m ads. A n d r e a m Apostolus. w o t a d z i ę k c z y n i e n i a . S p r z y j a t e m u swoista s y m b o l i k a form Oto wybrane z a p i s k i z : Inventarium rerus Capituae A n n o d m . 1624. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 1 . : „ U . G R O B U . ( d ł o n i e , s e r c a i t d . ) , a t a k ż e w ogromnej B. p a d k ó w ukrywanie intencji. Jana tabliczek s r e b r n y c h m a ł y c h у w i e l k i c h n a wota oddanych t a k ż e krzizikow у Agnoskow wszysetcich a wszysetcich w liczbie Tablica wazy cistych Tabliczek sto czterdziescy czerwonych złotych. srebrnych dwie. 6. Tamże Dziesięć. у sczerozłota Tamże Decima zło­ korolowa. 2 2 większości przy­ I n t e r e s u j ą c y c h — j a k s i ę w y d a j e -—• s p o s t r z e ż e ń dos­ t a r c z a j ą losy w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h piersi kobiece. W i n ­ nych krajach Grecja) katolickich (Włochy, w o t u m —- piersi jest I I . 31, 32. F r a g m e n t y w o t ó w — serca, i n i c j a ł y I H S , po). X I X w., srebro, 1 0 x 9 równie Hiszpania, popularne a także jak nasze cm, 11,5x8,3 cm. 32 �I I . 33. Wyobrażenie złotników — w Matki B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m i r a m i e n i a , pocz. X X w., srebro, 1 0 x 8 o w a l u oraz p u n c a z ł o t n i c z a z n a p i s e m o k r ę ż n y m — J O A N E S napis a t r a m e n t e m z 1903 w o t a — s e r c a , d ł o n i e , nogi. W ły się przypadki Poświadczają to przedstawiająca zbiorze l w o w s k i m ofiarowywania zapiski owych archiwalne: piersi"; „ B l a c h a zdarza­ w o t ó w — piorsi. „Blacha srebrna srobrna s 10, p o z y c j a dziękczynny s i ę b y d ł o w i o d ł o p r z y s ł a n o przez j a k i e g o ś k s i ę d z a or­ d. 10. stycznia 1857 r." Wszystkie te wota zaginęły. 2 3 P o r . D o k u m e n t a c j a fotograficzna w o t ó w ze S k ę p e g o w Archiwum IS PAN. 10 2 4 P o r . Registra i 21. N i e s t e t y , w zbiorze j a k i p r z e t r w a ł do n a s z y c h c z a s ó w 2 5 A g n u s e k — od ł a c . A g n u s D e i , to s z c z e g ó l n y rodzaj nie L w o w i e , sygn. X X I I - j - 6 , N a odwrocie r. miańskiego przedstawiająca g ó r n ą c z ę ś ć c i a ł a k o b i e t y " ; por. W o t a w k o ś c i e l e O O . B e r ­ n a r d y n ó w we aby cm. Z n a k cechu lwowskich DUCLANO. z n a j d u j e s i ę a n i j e d n a z t y c h b l a c h s r e b r n y c h przed­ wotum. O Eclesia „Agnuskach" op. cit., s. 69, p o z y c j a dowiadujemy się tylko z 13. najw­ s t a w i a j ą c y c h „ g ó r n ą część ciała kobiety". W o t a takie b y ł y cześniejszych zapisów archiwalnych, sporządzanych w koś­ i s ą u w a ż a n e u nas j a k o w s t y d l i w e . J e ś l i s i ę p o j a w i a ł y — ciele oo. zawieszano n i e w a ż j u ż w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h i n w o n t a r z a c h nie je na przetrzymywano ołtarzach w w schowkach miejscach niewidocznych, zakrystii, a ostatecznie bernardynów pisywano we tych wotów, Lwowie można (por. sądzić, p r z y p i s 15). że zwyczaj Po­ za­ zanikł przetapiono. T a k i t e ż zapewne los s p o t k a ł w o t u m — piersi w c z e ś n i e j , prawdopodobnie pod koniec X V I I I w. A g n u s k o m m a ł e : „ J ó z e f a K a s l e r o f i a r o w a ł a v o t u m piersi n a S r e b r n e i sporo blase m a ł e " . Registra Staropolska Eclesia op. cit., s. 71, poz. 21. L e k c e w a ż o n o t a k ż e z a s a d n i c z o i n n y rodzaj w o t ó w — wyobrażenia krów. Wprawdzie do lwowskiego s k ł a d a n o t a k i e w o t a . P o ś w i a d c z a j ą to z a p i s k i kościoła archiwalne: „ k r o w a I " , „ k r o w a I " , albo z d o p i s k i e m p r z y obliczeniach „krowa I = 1", por. A P B r k p s , s y g n . X X I I - j - 7 , s. 50—51. W i n n y m dokumencie (Registra Eclesia zanotowano: „Dwa woły z jakiejś op. cit., s. 70) kompozycji — wotum uwagi Autor poświęcił grafika przyrównuje w XVII Tadeusz ludowa, agnuski w i o k u p r z y s z ł y do „charaktery", tj. znaki Seweryn Warszawa do nas tzw. 1956, w publikacji: s. 162—165. charakterów: „Już z zachodu drzeworytowe magiczne, k t ó r e n a postrach de­ m o n o m lub zarazie nosili ludzie p r z y sobie, dzieciom w k ł a ­ dali pod Zazwyczaj poduszkę lub „charaktery" krzyż Zachariasza, przybijali nad zaopatrzone drzwiami były w domu. magiczny p o s i a d a j ą c y dwie przecznice rozwidlone 25 ���u końców (idź precz (...) i napisy w rodzaju: Vade retro satane! a g n u s k i w y m i e n i a n e s ą j a k o ostatnie. A l b o inaczej m ó w i ą c , rejestrowane s ą n a s a m y m k o ń c u l i s t y w o t ó w szatanie), F u g i t o p a r t e s adversae! (uciekajcie w r o g i ) , C r u x sacra składanych p r z e d o k r e ś l o n y m obiektem k u l t u . N a t o m i a s t , j e ś l i nie z a ­ sit m i h i l u x , n o n d r a c o sit m i h i d u x (niech k r z y ż b ę d z i e m i kwestionuje ś w i a t ł e m , a nie s z a t a n p r z e w o d n i k i e m ) i inne podobne.(...) robiono Podobną się stwierdzenia T . Seweryna, że „ w j u ż a g n u s k i w X V I w i e k u " — to n a l e ż y Polsce również poświęconego p r z y j ą ć , ż e — j a k o wota z t a ń s z e g o n i ż srebro, bo z w o s k u w R z y m i e w o s k u z niedopalonej ś w i e c y z w a n e j p a s c h a ł e m , s u r o w c a — p o c h o d z i ł y od r e p r e z e n t a n t ó w u b o ż s z y c h w a r s t w r o z m i ę k c z o n e g o oliwą z dodatkiem balsamu i wody społecznych. rolę pełniły agnuski odlewane z krzyż- Solidną mowej. A g n u s k i p o ś w i ę c a ł dawniej p a p i e ż w s i ó d m y m roku może swego r z ą d z e n i a i co siedem l a t . p r z y c z y m i l o ś ć p o ś w i ę c e ń wotywnego (Jasna a g n u s k a z w i ę k s z a ł a jego moce n a d p r z y r o d z o n e . i w (...) M i a ł y b y ć fakt, XVII w. podbudową że w dla takiego najsławniejszych Góra) wniosku ośrodkach składano takie znacznych ilościach. Wota wota te w kultu XVI traktowano one z a b e z p i e c z a ć d o m p r z e d p o ż a r e m i g a s i ć o g i e ń s k u t e c z ­ j a k o surowiec do w y r o b u ś w i e c k o ś c i e l n y c h . Z w y c z a j t e n — niej n i ż s ó l ś w . A g a t y , c h r o n i ć p r z e d z ł y m d u c h e m i n a j ś c i e m już w t a m t y c h czasach — s p o t y k a ł się z s u r o w ą c h o r ó b . (...) W P o l s c e robiono a g n u s k i j u ż w X V I w i e k u , ( o f i c j a l n ą ) ; p o r . : zalecenie c h r o n i e n i a t y c h w o t ó w , przeds­ ale r z y m s k i e b y ł y zawsze w i ę c e j cenione." tawione przez S t a n i s ł a w a R e s z k e w et ordinationes Do tego okrojonego ( „ w y kropkowanego") rejestru 1585 г . : krytyką Visitationes 1577—1747, A r c h i w u m J a s n o g ó r s k i e n r 2407, s. 15. P o n a d t o — w y d a j e s i ę t u nie bez z n a c z e n i a — f a k t , z n a c z e ń przypisywanych agnuskom m o ż n a b y tylko d o d a ć , że ż o b y ł y w o t a m i . A w i ę c f o r m ą w y p o w i e d z i , albo o c h a r a k ­ utrzymał terze interwen­ zentantów agnusków o p ó ź n i o n y c h w rozwoju s p o ł e c z n y m . Por.: Jacek Olędzki, dziękczynnym, cyjnym. Jednakże albo proszalnym — czyli inter w e n c y j n o ś ć wotywna zwyczaj b y ł a — j a k s i ę w y d a j e —• c z y m ś z a s a d n i c z o i n n y m , a n i ż e l i Pierwiastki interwencyjność ludu jemy tak zdecydowanie z opisu a g n u s k ó w magiczna, j a k ą przedstawionego pozna­ przez T a d e u s z a Seweryna. 2 6 Podstawą siednie, do takiego twierdzenia są dokumenty archiwalnych, dotyczących ośrodka lwowskiego włoga tradycyjne wiejskiego, w kościołach naszych czasów społeczności wiejskich, we wotów zaliczanych współczesnym zamieszkującego woskowych wyłącznie wśród do repre­ tzw. światopoglądzie tereny popuszczańskie i są­ (w:) „ R o c z n i k Z i e m i M a z o w i e c k i e j " , 1962, s. 2 8 9 — 303; t e g o ż : l w o w s k i e (por. p r z y p i s 15), j a k t e ż inne ś w i a d e c t w a . W z a ­ pisach składania s i ę do Wielka, Symboliczne Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzyno­ „ P o l . S z t . L u d . " , R . X I V , 1960, n r 1, s. 3 — 2 2 ; ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R . X V I , 1962, n r 2, s. 9 2 — 9 6 ; t e g o ż , Wota woskowe i srebrne w wiejs- I I . 34. W o t a — r a m i ę ( w y s . 18 c m ) i serce ( w y s . 11 c m . ) , k o n i e c X I X w . , srebro. I I . 35. W o t a — d ł o ń ( 1 4 X 6,7 c m . ) i palec ( 5 , 4 x 4 , 9 c m . ) , srebro. N a „ d ł o n i " — podpis z ł o t n i k a : T o s i u n . i 28 �П . 36. W o t u m — d ł o ń , koniec X I X w., srebro 7,7 X 14,7 c m . Mej obrzędowości 1968, s. 2 7 religijnej, „ B o c z n i k Socjologii W s i " , t. V I I I , 171—188. Można by odwołać się tu do wielu znakomitych o p r a c o w a ń p r z e d m i o t u . A l e i c h w i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć nie poz­ w a l a p i s z ą c e m u w s k a z a ć sprawiedliwie c h o c i a ż b y n a p o z y c j e główne. Pragnie jednak w s p o m n i e ć tylko jedną, niezrów­ nanego z n a w c y w kręgu l w o w s k i m . M y ś l ę o W ł a d y s ł a w i e Ł o z i ń s k i m , autorze Sztuki lwowskiej, Prawem Złotnictwa i lewem, 23 Wota nr 2, s. dawnej kultury ukształtowanej lwowskiego Lwów srebrne, ale t e ż w s p a n i a ł e g o d z i e ł a : 1931. „Pol. Szt. Lud.", Pv. X X I , 1967, 67—92. Fotografował I rysował: Autor Obiekty z klasztoru o.o. bernardynów w Rzeszowie. I I . 3—26, 28—36. Obiekty z Muzeum o.o. bernadynów w Leżajsku—il. 1, 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efc20cebbc0d37a9dcbf24da38dc59c3.pdf cd0c4aea3c25b7961b48966fb92eb980 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura ludowa kultura duchowa wota dewocjonalia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4589 Title A name given to the resource Wota srebrne/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.67-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek W Olędzki O T A S R Popularne w pięćdziesiątych latach próby zawężonych oznaczeń zakresu sztuki ludowej w Polsce ustąpiły, j a k wiadomo, w latach późniejszych poszukiwaniom nowych j e j dziedzin i określeniom w materiale zabytkowym (m.in. archeologicznym) n u r t u , który można by nazywać l u d o w y m . Prawdopodobnie na tej drodze w n i k l i w s z y c h i poszerzonych badań konkretyzuje się pojęcie sztuki ludowej w Polsce. Niemniej do dziś jeszcze zjawiska artystyczne spoza głównego n u r t u rozwojowego sztuki nie zostały dostatecznie odkryte 2 3 U. 1. Współczesne oftar-y; naszyjniki, skiej, Jasna Córa. łańcuchy В R N E zwala to sądzić, że wota stanowią wykształconą w dłu­ gim procesie przeobrażeń idei ofiary jej postać w y ­ bitnie symboliczną. Zawiera ona, j a k każda ofiara, moment poświęcenia istocie czczonej pewnej wartości materialnej. N i e m n i e j jest to najczęściej wartość drugo­ rzędna — symboliczna, ustępująca istotniejszej f u n k c j i , jaką jest plastyczny przekaz ze strony człowieka do istoty czczonej prośby l u b dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia. Przykładem może być prawie całkowicie zaniedbana dziedzina sztuki dewocyjnej, pątniezej: wota. Poza nie­ l i c z n y m i opracowaniami malarstwa wotywnego z jednej strony i z drugiej — w o t modelowanych w w o s k u , nie m a m y właściwie i n n y c h prac na ten t e m a t . Natomiast w literaturze obcej znajdują się i obszerne studia mono­ graficzne, i omówienia w opracowaniach ogólnych. W nauce zachodnioeuropejskiej dziedzina ta włączona została do badań sztuki ludowej już na początku X X w . Pod nazwą wota, ex wota a u nas dodatkowo ofiary *, występują rozmaite w y t w o r y o niejednakowych funkcjach k u l t o w y c h czy w ogóle r e l i g i j n y c h . Z w s z e l k i m i w o t a m i wiążą się jednak pewne momenty w i a r y , które jeśli nie są zawsze te same, to przynajmniej podobne. Po- E : Rozmaite wota wiąże też podobna zasada i n f o r m o w a ­ nia istoty czczonej przez człowieka. Wypływa ona z ogól­ nego rozumienia właściwości ontologicznych tej istoty, jako przybliżonych t y m , które przysługują człowiekowi. Istota czczona charakteryzuje się m.in. wyższą pojem­ nością. Stąd i umowność przekazu zawartego w określo­ n y m w o t u m znajduje pełne uzasadnienie wierzeniowe. Pewne przedstawienia, które mogą wydawać się mało znaczące, będą zawierały u k r y t e treści, nieraz o złożonej wymowie. Treści te nie zawsze możliwe są do odkrycia. Często pozostają tajemnicą, która znana była t y l k o ofiarodawcy. W różnych przejawach tej umowności za­ w i e r a się mniej l u b bardziej i n t y m n y i bojaźliwy sto­ sunek człowieka do istoty czczonej. Zdaje się, że miarą owej intymności i bojażnt była umowność określonych przedstawień . z cukierków 5 ofiarowane przez dzieci na ołtarzu M,B. Częstochow­ �11, 2. Wyobrażenie gromu, element okucia obrazu Sąd Ostateczny, XVIII w., blacha srebrna, dl. 16 cm. Sieradz, kość, ss. Urszulanek. II. 3. Wyobrażenie M.B. Chełmińskiej, blacha srebrna, 13,5 X IG cm. Na dole data 1757. Brak znaków zlotn. Chełmno Pomorskie, fara Wniebowzięcia N.M.P., ołtarz Cudownej M.B. Chełmińskiej. Formułowanie i u t r w a l a n i e określonych i n t e n c j i umożliwia zjawisku natury wierzeniowej, j a k i m są wota, przyjmowanie postaci artystycznej. Rozmaite też rodzaje sztuk plastycznych wiążą się z odpowiednimi odmianami wot. Wola, o jakich chciałbym mówić, to twórczość z p o ­ granicza drobnej rzeźby niepełnej oraz g r a f i k i (rytównic twa na płytkach metalowych). Wykonywane one były rozmaitymi technikami metaloplastycznymi. Zależ­ nie od zasadniczego kształtu można nazywać je płytkami m e t a l o w y m i , p l a k i e t k a m i albo f i g u r a m i z blachy. Może i m również przysługiwać określenie: wota metalowe. Nie będą t u jednak omawiane wota żelazne — w formie rzeźby pełnej. Ze względu na tworzywo posługiwać się będziemy określeniem: wota srebrne. Należy jednak pamiętać, że do w y r o b u tych w o t używano i n n y c h jeszcze metali. Bywały wota złote, pozłacane, a także mosiężne posrebrzane i ze stopów imitujących srebro. Wota srebrne, j a k każde inne, określa funkcja za­ wartego w nich przekazu, który przede wszystkim k i e ­ rowany jest przez ofiarodawcę do istoty czczonej. Prze­ kaz ten w przypadku w o t srebrnych jest stosunkowo „najnośniejszy". Nie osłabiają go tak j a k w i n n y c h rodzajach w o l silnie rozbudowane dodatkowe funkcje informacyjne i kultowe. Z w o t a m i lepionymi w wosku wiążą się momenty magii i l i t u r g i i kościelnej. Zdarzało się, że w ramach rytuału obrzędowo-wotywnego złożone na ofiarę woskowe figury przetapiano na świece do ołtarza. W przypadku w o t nawiązujących do sztuki hafciarskiej, tkackiej czy umiejętności krawieckich (sukienki na figurach i obrazach, nakrycia ołtarzy) na intencje przekazu nadbudowywują się momenty adoracji. Dążenie to przesłania właściwą funkcję wota, przybie­ rając postać f a k t u z zakresu obyczaju l u b ceremonii k u l t o w e j . Z kolei w malarstwie (wotywnym) kierunek przekazu podstawowego bywa równoważony k i e r u n k a m i dodatkowymi. Może np. występować silnie rozbudzona potrzeba dotarcia treściami r e l i g i j n y m i do szerokiego kręgu wiernych albo też manifestacji zdolności twór­ czych . Podkreślić zatem należy, żo wota, o j a k i c h będziemy mówić, wyróżniają się spośród i n n y c h nie t y l k o określo­ n y m i właściwościami m a t e r i a l n y m i , technicznymi, lecz również stosunkowo najwyrażniejszym ujednokierunkowaniem zawartego w nich przekazu. Jak już w s p o m i ­ nałem, jest to kierunek podstawowy: ofiarodawca — istota czczona. e �Г!. 4. Sw. Józef i Jezus, fragm. wotum — wyobrażenia ŚŁC- Rodziny, blacha srebrz., usym. caloici: 21 < 18 cm. Brak znaków slotu. Ofiarowane 1800 r, przez kowską. Miedniewice, kośc. iw. Rodziny. Jeśli zaś chodzi n pobudki społeczne, chęć wyrażenia stosunku ofiarodawcy do najbliższego otoczenia, to każde na ogół wota mogły służyć (emu celowi w jednakowej mierze, niezależnie od właściwości m a t e r i a l n y c h i s t r u k ­ t u r a l n y c h '. Fakt ujednokierunkow ania przekazu zawartego w określonych wotach ułatwia niezmiernie wszelkie próby śledzenia przemian światopoglądowych of iarodowców, pozwala na przyjęcie stwierdzeń uogólniających te prze­ miany. Nie trzeba zaś dowodzić, że mogły one wpływać, i to w sposób zasadniczy. na artystyczny charakter w y ­ tworów. 4 mosiężna, poMarię ('homad- zakresie miały jedynie klasztory. Stad też ws/.ti^.,. .... ogół dawniejsze sanktuaria i zarazem miejsca ku!'.'.: wotywnego lokalizują się tam, gdzie ważniejszo zgro­ madzenia zakonne . N a terenie Polski przejawy k u l t u wotywnego należy wiązać z późniejszą fazą rozwojową życia r e l i _ i ' . , e - . Wydawałoby się wiec. że ustalenie czasu, w K l o r v m zaczął występować zwyczaj składania w o t . nie n o w i n m napotykać większych trudności. Ale w świetle poprzed­ nich uwag o źródłach i ogólnym z a a w a n s o w a n i u p i w badawczych uściślenie genezy tych zwyczajów n i p i«»«t na razie możliwe. Na.jdoslępniejszym i najpelniei.siMu nagromadzeniem wiadomości pozostają nadal s a i r i r 1поr y wot. Z oględzin tych zbiorów w y n i k a , że największa popularność zwyczajów' w o t y w n y c h na terenie k r a j u przypada na pierwszą połowę X V I I I w . Najwcześniej syp z odnalezionych wot pochodzi z pierwszej polowy X V I I w . " Poza t y m istnieją dane archiwalne i relacje ówczesnych pisarzy o powszechnym o f i a r o w y w a n i u wot srebrnych i woskowych w drugiej połowie X V I w.' :a л Na obszarze Europy zachodniej rozmaite ceremonie w o t y w n e znane są we wczesnym średniowieczu . P r a w ­ dopodobnie z tych tez stron głównie wywodzą sio z w y ­ czaje, które poznajemy u nas. Istnieje duże p r a w d o ­ podobieństwo, żo przywędrowały one wraz z niektórymi z a k o n a m i . U podstaw zwyczaju jest pojawianie sio i rozwój popularności cudownych wydarzeń związanych z określonym obiektem k u l t u . Nie trzeba podkreślać, j a k w i e l k i e znaczenie w tej popularności odgrywała dzia­ łalność kościoła. Wymne.ain ona znacznego personalnie udziału duchowieństwa. Pełne zaś możliwości w t y m 11 9 11 :l Oprawą zwyczajów w o t y w n y c h bywają najczęściej doroczne odpusty związano z k u l t e m świętych i świętami osób boskich. Stwierdzenie to opieram o zgromadznne obserwacje głównie w parafiach wiejskich, w mniejszym �stopniu w ośrodkach pątniczych, Cudowne sanktuaria wiążą się bardzo często, a być może najczęściej, z p o ­ stacią M a t k i B o s k i e j . Nie można jeszcze ustalić w sposób ostateczny, jakie postacie świętych i jakie święta były osnową różnych l o k a l n y c h uroczystości odpustowych i związanych z n i m i zwyczajów w o t y w n y c h . Nie ulega jedynie wątpliwości, że większość świętych najpopular­ niejszych w środowiskach ludowych należy do rodziny opiekunów, przede wszystkim żywego inwentarza . Poza t y m wydaje się, że w rozwoju zwyczajów w o t y w ­ nych ważną rolę odegrał k u l t opiekunów zdrowia l u d z ­ kiego. A l e o r o l i tej można mówić głównie w stosunku do ośrodków miejskich i rejonów bliskich i c h wpły­ wom 4 H 1S Zwraca uwagę fakt, że zwyczaje wotywne nie wiążą się u nas prawie zupełnie z głównymi świętami dorocz­ n y m i kościoła. Występują one natomiast wespół z u r o ­ czystościami święcenia t a k i c h np. d n i , j a k Przemienienie Pańskie, św. Trójca oraz d n i M a r y j n y c h — Zwiastowa­ nia i Wniebowstąpienia. Być może, że związki te w y ­ pływały ze stopnia nasycenia i n n y c h świąt, przede wszystkim właśnie głównych, wcześniejszymi f o r m a m i k u l t u . Wiązanie się zwyczajów w o t y w n y c h z p e w n y m i tylko świętami (nie pierwszego znaczenia) następowało pod wpływem splotu okoliczności. Wchodziły w grę takie okoliczności, które wzmacniały i urealniały akty prośby, dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia . ,IT i i i :s Wota: II. 5. Wyobrażenie dziecka w powijaku na poduszce. Napis na powijaku: „Ex voto V.G.AB Haickclct LB. De Doners Marek O.Maji 1753. Blacha srebrna, 38 X 32 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, skarbiec. I I . 6. Dziecko w powijaku przed kaplicą. W głębi — kościół w Czerwińsku (prawdop. 1. pol XVIII w.), blacha srebrna, 25 X 40 cm. Brak znaków zlotn. Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego, �II. 7. Sw. Wincenty, wyryta data 1758 г., blacha srebrna, pod Okiem Opatrzności (prawdop. 2, pol. XVIII w.), blacha 1Я X 12 cm. Sieradz, kośc. fis. Urszulanek. 11. 8. Mies-r.nimi srebrna, 15 X 14 cm. Chełmno, fara Wniebowzięcia Х.М l'. W omawianej kategorii w o t nieczęsto spotyka się na ogół obiekty wykonane przez samego ofiarodawcę . Jest to twórczość ścisłe zrośnięta z cechowym rzemiosłem miejskim. Wskazuje na to przede w s z y s t k i m rodzaj stosowanego surowca, sposób wykonania obiektów, wreszcie ich strona ideowo-formalna. Poza t y m w w i e j ­ skich ośrodkach k u l t o w y c h wota srebrne występują n a ­ der sporadycznie i niewątpliwie nie były t a m wyrabiane. Ofiarodawcy musieli zdobywać wota w miastach, w któ­ rych znajdowały się warsztaty złotnicze. listycznie aniżeli w Czerwińsku l u b Miednicvi-i. - -«-ь i Kodniu. Już od pierwszej połowy X V I I w. występują w u m a ­ wianych ośrodkach ustalone f o r m y wot. Nahv.a <)' nich: 1) samoistne przedstawienia osób świętych . >>••-kich właściwych dla określonego miejsca k u l t u ( i l - 'i. i , 2) samoistne wyobrażenia intencji pod postacią zwierząt, organów ciała ludzkiego (il. 5), 3) p:.!..> л przedstawienia osób świętych i boskich z intcnc.tanu (il. 7). Wydaje sic. że dwa pierwsze rodzaje wr>t т » м - я uznać jako wzory podstawowe. Który z nich jesl niejszy — t r u d n o powiedzieć. W X V I w . r o z p " " " " niony zdaje się już być zwyczaj pokrywania \"-" ' p a r t i i obrazów odpowiednio modelowanymi w srebrnej l u b złotej f i g u r a l n y m i przedstawieniem• » - ч . - . . zarówno koncepcyjnie, jak i technicznie pod:; -:::' o w y m wotom symbolizującym konkretne intencje •;! : ' i Nie można jednak zapominać, że w t y m samym x v i v; leciu i znacznie wcześniej szeroko rozpowszechni'!"-' grafika dewocyjna. Miedziorytnicze płytki z pi... .: -ło­ wieniami obrazów słynących łaskami były prawusame j a k wota ukazujące w sposób samoistny | . > - - . . • święte i boskie. Dlatego też nie można - w y k l i n . . obydwa z t y c h najprostszych wzorów pojawiły - i . . :i< • zależnie, w t y m samym m n i e j więcej czasie. >!:••••••'-• wota, w których nastąpiło powiązanie w i z e r u n k u -иni-, czczonej z właściwym wyobrażeniem intencji, -.ą n i e wątpliwie późniejsze Na osobną uwagę zasługują zasady dekoracji które w^ykonane zostały w formie prostokątnych jjUU-k Na blisko 1000 przejrzanych obiektów zaledwie naście nie miało dekoracyjnie wykonanego obrzeżema. Pośród tych „dekorowanych" w o t można wyróżnić urupy 1) równorzędnego t r a k t o w a n i a obrzeżenia z włascuw m tematem wota i 2) podrzędnego, kiedy w całości к.мпуzycji obrzeżenie spełnia wyraźnie uzupełniając; i n;t\ (il. 4, (i). 1й Trudno obecnie dostarczyć bliższych danych o twór­ cach wot. W materiałach a r c h i w a l n y c h można odnaleźć z jednej strony wiadomości o samych wotach i z drugiej 0 złotnikach (srebrnikach). Nic udało się jednak natrafić na zestawienie t y c h wiadomości razem tak, aby z nich wynikało, że określone wota wykonane były przez ściśle oznaczonego rzemieślnika . Brak jest dotychczas podpisu twórcy pełnym imieniem i nazwiskiem. Być może nie było w zwyczaju pozostawianie tego rodzaju śladu przynależności warsztatowej. W większych ośrod­ kach pątniczych, takich np. jak Chełmno Pomorskie l9 1 Częstochowa, występują niekiedy na wotach ślady cech i prób złotniczych. W mniejszych natomiast ośrod­ kach, j a k Czerwińsk, Miedniewice, Prostyń, Sieradz, w podobny sposób znakowane wota występują bardzo r z a d k o . Jeśli przyjąć, że ślady znaków złotniczych są świadectwem znaczenia i sprawności określonych orga­ nizacji rzemiosła cechowego, wówczas zróżnicowanie to jest zrozumiałe. Dowodziłoby ono zarazem, że w m n i e j ­ szych ośrodkach istniały większe swobody prawne dla warsztatów parających się wytwórczością wot. Prawdo­ podobnie w tych też ośrodkach mogły prosperować nie rejestrowane warsztaty osławionych „partaczy". Przy­ puszczenie to potwierdzałby charakter samych wot. W takich ośrodkach j a k Chełmno łub Częstochowa są one w mniejszym stopniu zróżnicowane technicznie i sty­ 20 Ł 1 , b �Spoza tych podstawowych ustaleń wyłaniają sic pew­ ne spostrzeżenia określające sposoby realizowania przez warsztaty złotnicze zamówień, które, j a k można się domyślać, były silnie zróżnicowano nie t y l k o określo­ n y m i intencjami ofiarodawców, ale także przecież ich możliwościami m a t e r i a l n y m i . Obok wot w y r a b i a n y c h masowo według jednego wzoru realizowano wota po­ jedyncze, takie, j a k i c h żądał ofiarodawca (ił. 4, 10, 6) . Są to dwie skrajności, które najprawdopodobniej w y ­ łoniły się w większych Ośrodkach pątniczych na tle prostych ekonomicznych dążności. Chodziło o sprostanie licznym i podobnym zamówieniom nie najwyżej w y ­ nagradzanym oraz zamówieniom zbiorowym, określonych kompanii pielgrzymów, a także i n d y w i d u a l n y m tych jednostek, których zamożność l u b szczególne intencje nie krępowały w decyzjach. Są to, jak powiedziałem, skrajności, które dochodziły do głosu przede wszystkim w większych ośrodkach pątniczych . Bez porównania bowiem częściej, aniżeli wota wykonane w całości zgod­ nie z zamówieniem ofiarodawcy, spotyka się rozwiązania, w których płytka na obrzeżeniu i w miejscu w i z e r u n k u istoty czczonej powtarza pewien obiegowy wzór, nato­ miast jest ona uzupełniona k o n k r e t n y m przedstawieniem intencji ofiarodawcy (il. 8, 9). M 24 W t y c h „kombinowanych" wotach sposób wykonania obrzeżenia i niekiedy również właściwego w i z e r u n k u istoty czczonej jest inny zupełnie niż samej intencji. Różni j e rodzaj konwencji formalnej. M a m y nieraz wyraźne przykłady wykorzystania wzorów ikonograficz­ nych i ornamentacyjnych z i n n y c h wyrobów złotniczych, renesansowych, barokowych, a także późniejszych. Związki te występują prawie wyłącznie w w a r s t w i e motywów stałych: dekoracji na obrzeżeniu i przedsta­ wień postaci świętych i boskich. Najprawdopodobniej posługiwano się przy t y m kopią (ił. 4, 5, 10—12). Jest to widoczne w samej technice wykonania, zazwyczaj bar­ dziej rozwiniętego tłoczenia czy nawet odlewu. Natomiast własnym rozwiązaniem twórców są na ogół niektóre wyobrażenia intencji. Realizowane są one najczęściej w skromniejszej technice repusowania l u b r y t u i p u n k ­ towania. Owo swoiste aktualizowanie półfabrykatów wot do określonych zamówień nie było całkowite. T y l k o niektóre, najprawdopodobniej więcej wynagradzane za­ mówienia, znajdowały pełniejsze rozwinięcie zleconego tematu. W podstawowej większości przypadków sprowa­ dzano temat intencji do pewnych konwencjonalnych motywów wyrażających najważniejsze momenty ofiary. A więc takie пр., j a k gesty pokłonu i uniesienia r e l i ­ gijnego, stan społeczny i płeć postaci, zakres prośby �czy dziękczynienia (liczba przedstawionych postaci) ( i l . 12—16). Stad też poszczególne rozwiązania mogły być wykorzystywane do zasadniczo różnych intencji, jeśli t y l k o owe intencje miały pewne cechy wspólne. Można przypuszczać, że twórcom w o t towarzyszyła w pracy stała troska, aby zbytnią aktualizacją treści zamówienia nie przysporzyć nadmiernych czy nawet dodatkowych trudności. Dążenie to można prześledzić na przykładach w i e l u obiektów z t y c h wszystkich ośrodków rzemiosła, które nastawione były na masową realizację zamówień. Pod t y m względem wota złotników i r y t o w ­ ników różnią się dosyć wyraźnie od analogicznych p r z y ­ kładów twórczości malarskiej. W tej ostatniej istniały niewątpliwie pełniejsze i zarazem swobodniejsze możli­ wości wypowiedzenia się, nie były bowiem krępowane tak silnie właściwościami technicznymi przedmiotu. Pochodzenie, pozycja społeczna ofiarodawców w o t srebrnych, przedmiotów niekiedy dużej wartości, aby nie powiedzieć drogocennych, pozornie t y l k o wydaje się oczywista. Okazało się пр., że niektóre, nawet najcen­ niejsze, wota (dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych p o r c j i srebra) mogą mieć fundatorów zbiorowych. I s t n i e ­ ją dowody składania takich właśnie w o t przez uczest­ ników kompanii-pielgrzymek do miejsc c u d o w n y c h (il. 15, 17). Dotychczas udało się ustalić, iż pielgrzymi ci pochodzili z miast, miasteczek. Nie jest jednak w y ­ kluczone, że zbiorowo fundowane wota pochodziły także z niektórych rejonów wiejskich, t y c h пр., gdzie nie obowiązywały surowe uzależnienia pańszczyźniane. I d l a ­ tego też nie wydaje się całkowicie pewne, że wota srebrne, w odróżnieniu od woskowych, związane były p r a w i e głównie z warstwą „bogatą" dawnego społeczeń­ stwa polskiego . Na w o t u m o f i a r o w a n y m przez k o m p a ­ nię z Pleszewa do Częstochowy przedstawieni są ludzie 25 M 10 I I . 9. Wotum — M.B. Chełmińska i postać klęcząca, wy­ ryta data 1741, płytka srebrna, 14 X 10 cm. Brak znaków zloin, Chełmno, jara. II. 10. Wotum — s~w. Rodzina, 1800 г., blacha mosiężna posrebrz. Brak znaków złotn. Miedniewice, kośc. Św. Rodziny. II, 11. Drzeworyt z 1671 г., wierna kopia obrazu iw. Rodziny w Miedniewicach. w strojach, w j a k i c h z w y k l i występować przedstawiciele plebsu miejskiego ( i l . 17). Na i n n y m w o t u m pochodzącym z Zakroczymia, o f i a r o w a n y m z powodu klęski pożaru tego miasta, pośród wizerunków prawdopodobnie k u p ­ ców, którzy ratują z płomieni ciężkie k u f r y , przed­ stawiono również ludzi dźwigających na głowach nie­ w i e l k i e tobołki (okładka). Od połowy X I X w . uczestnictwo ludności wiejskiej i niezamożnych w a r s t w m i e j s k i c h w omawianych z w y ­ czajach stało się zjawiskiem powszechnym. W t y m j e d ­ nak czasie, dzięki wytwórczości fabrycznej, wota p r z y ­ jęły postać równorzędną z wieloma łatwo dostępnymi dewocjonaliami . гт Byłoby więc uproszczeniem przyjmowanie ogółu ofia­ rodawców wot srebrnych z X V I — X V I I w. j a k o t y c h najbogatszych reprezentantów ówczesnego społeczeństwa. Istnieją obok dużych rozmiarów płyt, w y k o n a n y c h ze znacznym nakładem środków i pracy, cienkie blaszki mosiężne, posrebrzone t y l k o jednostronnie. We wszystkich poznanych zbiorach wot natrafiamy na przedstawienia postaci w żupanach z w i e l k i m i szabla­ m i u pasa. Mają one wysoko pod golone głowy. To nie­ wątpliwie w i z e r u n k i ówczesnej szlachty ( i l . 18—20). Nie wydaje się jednak, aby wśród nich nie było przedsta­ w i c i e l i szlachty szaraczkowej. Poza t y m na pewno zda­ rzali się ofiarodawcy z kręgu ludności chłopskiej, j e j najbogatszego odłamu. Na to wskazują przede wszystkim tematy gospodarcze. Wiadomo zaś, że właśnie te tematy ii �13 •л są najbardziej reprezentatywne dla chłopskich w o t wos­ kowych . 2Я Tematy gospodarcze w wotach metalowych, w t y m ich zasobie, j a k i udało się poznać, należą do stosunkowo najrzadszych . Jak dotąd nie udało sio odnaleźć miejsc k u l t u wotywnego wykraczających swoim znaczeniem poza kręgi l o k a l n y c h parafii wiejskich, w których spra­ wy gospodarcze byłyby podstawowe. Warto przy t y m zaznaczyć, że w krajach zachodnich i południowych Europy miejsca takie występują często. Przedstawienia koni, krów, owiec i innych zwierząt w wotach metalo­ w y c h należą tam do najpopularniejszych ( i l . 21—25). W Polsce wota srebrne znajdowały się pod oddziaływa­ niem przede wszystkim zainteresowań zdrowiem czło­ wieka i jego sprawami osobistymi. Mogą to być sprawy serdeczne, rodzinne, to znów bytowe, losow'e. W cza­ sach u t r z y m y w a n i a się zasadniczych różnic społecznych te ogólnoludzkie problemy nie wyrażały prawdopodob­ nie w pełni najbliższych postulatów życiowych społecz­ ności nazywanych l u d o w y m i . Zawierały one momenty uczuć, zainteresowań, które dla tych społeczności mogły być niedostępne, aby nie powiedzieć obojętne. 29 Nie znaczy jednak, że swoisty utylitaryzrn magii w tematach gospodarczych w o t znajdował w yznawców tylko w kręgu ludności chłopskiej. Oto znamienne w y ­ znanie na w o t u m z 2. połowy X V I I I w. Pochodzi ono od pana wiosek Tylicza i w i n n i c w ziemi chełmińskiej: „Winnyc i Tylic Matko ukłon daią Tcze kłosy ciesąe pomoci zadaią Oddal wzniesioną Twą Ręką zarazy Wroc plon wyniszcz nią wszelkie w zbożach skazy Niech złość Czartowska i z Ludzką ustąpi Tak zebrze Miłosierdzia Twoiego Najniższy Ponóżek Bogusław K i l n o w s k i " . Można domyślać się, że na podobnych przesłankach w i a r y w gotowość istoty czczonej do pozytywnej inge­ rencji w sprawy f o l w a r k u opierają się wota — w y ­ obrażenia popiersi fundatorów, możnych panów, obok przedstawień pełnych figur k o n i i krów (il. 27). Dla badacza k u l t u r y ludowej ta naiwna postawa świato­ poglądowa przedstawicieli w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h ma duże znaczenie poznawcze. Jak wiadomo, jej pełne rozwinięcie czy też rozpowszechnienie poznajemy' w czasach współczesnych, w w i e l u zwyczajach ludności chłopskiej. Przekonanie więc o wyłącznie środowiskowej genezie tej postawy może być m y l n e : �II. 12. Wotum — wyobra­ żenie M, Boskiej i postaci kobiecej (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosięż­ na, 19 X 14 cm. Brak zna­ ków zlotn. Sieradz, kośc. ss. Urszulanek. II. 13. Wo­ tum, woskowe — w y o b r a ­ żenie postaci ludzkiej ze złożonymi rękami, brak dolnej części, 2. poł. XVIII w. Grodzisko k/Ojcowa, kaplica Bł. Salomei. Ob. PME Warszawa. II. 14. M. Boska oraz postacie ko­ biety i mężczyzny, pol. XVIII w., blacha srebrna, 17 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, jara. 14 Wota odnoszące się do spraw budowlanych i r-A\A\czych nie wyczerpują w całości zainteresowań tiospodarczych, materialnobytowych, jakie dochodzą do głosu w suplikacjach i dziękczynieniach ofiarodawców. .Na obecnym etapie badań nie można jeszcze ustalić polne­ go zakresu tych zainteresowań. Niemniej nasuwają spostrzeżenia pozwalające mówi'', że w twórczości wo t y w n e j znajdowały odzwierciedlenie niektóre lokalne odrębności gospodarcze k r a j u . Do takich przypuszczeń upoważniają między i n n y m i przedstawienia łodzi i stat­ ków. Natrafiono na nie w zbiorach wot Czerwińska i Chełmna, ośrodkach położonych na ważnym szlaku h a n d l o w y m Wisły. Szczególnie piękne i sugestywne jest w o t u m z Czerwińska. Na stosunkowo niewielkiej pb-toe o szerokim dekoracyjnym obrzeżeniu przedstawiona za­ stała łódź na sfalowanej powierzchni wody. Wyraźne skierowanie uwagi na tę właśnie wode sugeruje okreś­ loną intencję — prawodopodobnie prośbę o ochronę przed niebezpieczeństwami pracy na rzece (il. 26). W i n n y m ośrodku w o t y w n y m , w .Miedniewicach, zwraca uwagę swoiste przetworzenie tematu 'znanego w ikonografii kościelnej, j a k i m jest św. Rodzina przy stole. Sam cudowny obraz w m i e d n i e w i c k i m kościele MIw-- .' ' w i . i '• • : i .. i {>.•.;.-.-• . w nastroju mistycznego p rzęży •i • Taki zamysł widoczny jest . J ' . ': Логика, w dostojeństwie M a r i i • •, Ń4- Józefa. Przedmioty na stole - j .lawet nie najbardziej czytelne. . . <,x-,nssści określonych elementów jest zupelnio inaczej. Nicwątp!. - '• • ' : , e i \i . r r ^ v a n e na przedstawieniu endowr.i'i, : !>'.•!, - j >,'ier.m:e? dostrzega się, że nie chodziło o ukri/.;in:e mistycznemu przewidywania Chrystusowej ofiary. Wlaśi i w * «*-sty i jednoznaczność wyrazów twarzy zostaly zagubione. Natomiast nabrały głównego znacze­ nia ..dary boże", które występowały na stole. O tenden­ cji r y w i n I i ' o w a r ^ n rrt^yfrr.-eh prawd wiarv r.aizvwir przekonutą wota. na kiórych (pod przedstawieniem stołu) pojawia sio postać ofiarodawcy albo t y l k o nogi. Mogło w tych wotach chodzić o najprostsze wyrażenie prośby o pełen stół względnie o ukazanie związku między do­ statkiem a zdrowiem proszącego — zdrowiem jego nóg (il. 4, 9, ID—11, 29). 4 • ł ' 5 31 Motywy swoistej poufałości przy jednoczesnym uzna­ niu wszeehclobroci i wszechmożnośei istoty, której zło­ żono zosfnlo w o t u m , nie jest odbiciem jedynie obowiozu- �Wota: П. 15. M.B. Częstochowska i przewodnicy pielgrzymki, na dole napis: „Ofiara Campanj Kempisky" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha srebrna, 23 X 10 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 16. Wyobrażenie rodzi­ ny pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna. Na odwrocie napis: „Ofiara J . Naymav 1823". W dolnym prawym rogu znak złotnika z Warsza­ wy T. Klimaszewskiego, jego godła (owca) oraz próba 12-lutowego srebra* 23 X 19 cm. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. U. 17. Fragm. przedstawie­ nia pielgrzymki. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. jącej postawy światopoglądowej w X V I I I w. Zdarzają sio również wota, w których wizerunek cudownego obiektu zastąpiony został okiem opatrzności — symbo­ lem Trójcy Świętej — jedynego Boga. Pojawiają się zarazem, np. na ołtarzach Najświętszej Panny M a r i i , wota z przedstawieniem samego Zbawiciela l u b po­ p u l a r n y c h postaci świętych (il. 29—33). Znamienne jest w o t u m złożone w Częstochowie przez pielgrzymów z Pleszewa. Na płytce dużych rozmiarów, w górnej części na środku, znajduje się wizerunek M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Przez całą szerokość p a r t i i dolnej roz­ ciąga się przedstawienie p i e l g r z y m k i . Natomiast po­ między jednym i d r u g i m znajdują się wyobrażenia Św. Jana Nepomucena i św. Floriana. Jak wiadomo, są to opiekunowie od żywiołu ognia i wody (il. 17, 32). 22 W przedstawionych przykładach rysuje się postawa uczuć w jakiś sposób abiwalentnych wobec głównej po­ staci k u l t u wotywnego. Naiwne rozumienie wszechmocy istoty czczonej, z poprzednio omawianej postawy, ustę­ puje jak gdyby poczuciu istnienia h i e r a r c h i i w świecie niebiańskim, hierarchii znaczenia i powiności istot świę­ tych i boskich. Wydaje się, że postawa ta jest stosunko­ wo najbardziej reprezentatywna dla w o t z końca X V I I I i z X I X w. Nie jest wykluczone, że została ona w y ­ kształcona na tle rodzącego się k r y t y c y z m u i ogólnej refleksji nad założeniami w i a r y . W wotach z 2. poł. X I X w. śledzić można rozwój, najprawdopodobniej, momentów pokory, podporządko­ wania się w y r o k o m boskim. W dawnych intencjach przeważała nad dziękczynieniem prośba, np. oczekiwania i n t e r w e n c j i w sprawy doczesne. Samo zaś dziękczynie­ nie przyjmowało charakter p r e w e n c y j n y . Jeśli dobrze rozumieć sens przedstawień, to w najpóźniejszych w o ­ tach prawdopodobnie zanika częściowo formuła otwar* 33 tej i prostej w i a r y w całkowitą stosowność czy może nawet znaczenie prośby o rzeczy realne. Pojawiają sic w t y m czasie np. prośby o przyjęcie do niebios najbliż­ szych zmarłych. Popularne stało się w o t u m z przedsta­ w i e n i e m dziecka w trumience. Wcześniej, w X V I I I w., dzieci ukazywane były w p o w i j a k u . Warto przytoczyć napisy z tych wot nowej postaci: „Andrzej Szymański Urodził się d:za Mca:T ist:Ro:182f) J Umarł d : 15 M c u : Czerw: Ro: Ш 5 " " 3 „Przed w y r o k i e m T w o i m korne schylamy Panie czoła 1882" . 35 Jednocześnie zyskuje w t y m czasie znaczenie najpo­ pularniejsze w o t u m — przedstawienie serca gorejące­ go. W zbiorach częstochowskich często można spotkać wota — wiele serc złączonych w całość (il. 35). Mogą one symbolizować' członków rodziny i sprawy, wobec których zachodzi potrzeba dziękczynienia. I w t y m w y ­ padku odzywa się m o t y w ofiary rozumianej w najsu­ rowszy sposób. Siedem serc połączonych na jednej płytce oznaczonych zostało inicjałami i dopiskiem: sieroty. W w i e l u tych wotach wyobrażających serca gorejące w y ­ czuwa się postawę ofiarodawców pokornych, podporząd­ kowujących się wszelkim w y r o k o m boskim. Na osobną uwagę zasługują wota — ręce i dłonie. Nie p o t r a f i m y dokładnie powiedzieć, j a k i e każdorazowo treści kryją się pod t y m i symbolami. Na pewno wota te, podobnie j a k wyobrażenia innych jeszcze części ciała (nóg, uszu, oczu, nosa, języka), wiązały się ze sprawa­ m i zdrowia (il. 34). Niektóre z nich (oczy, nogi) znane były we wczesnych okresach zwyczajów w o t y w n y c h . Pojawiały się one z okazji nadzwyczajnych uzdrowień, jak również w intencji oczekiwanego uzdrowienia. Nie­ mniej zwraca uwagę fakt, że spośród pozostałych s y m ­ boli ęiala ludzkiego właśnie ręce należą do szczególnie �popularnych wot. W X I X w. występują one prawie t a k często j a k wota serca. Być może, że w pewnych okolicz­ nościach nic były one ofiarowywane w związku z do­ legliwościami rąk. W zbiorach częstochowskich istnieje spora ilość wot-dłoni w y k o n a n y c h z cienkich blach mosiężnych, przy t y m niedbale uformowanych. Obok nich zdarzają się dłonie i całe ramiona — obiekty w y ­ sokiego kunsztu rzemieślniczego. Są to wota nieraz dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych ilości srebra (il. 34). Prawdopodobnie więc w w y p a d k u jednych i d r u ­ gich intencje wykraczały poza zwykłe zainteresowanie zdrowiem. Można dopuszczać możliwość rozumienia dło-,ni, ramienia, jako symbolu przymierza, bliskiego s y m ­ bolowi serca. Pod koniec X I X w. rozwiązany został problem t r u d ­ ności technicznych przystosowania masowej wytwór­ czości wot do rozmaitych sytuacji i treści ofiarowania. W sposobie przedstawienia ofiarodawcy zachowana zo­ staje postawa na klęczkach, ale zanika gest rąk unie­ sionych wysoko do góry i rozpostartych ramion. Figury mają dłonie złożone przy sobie, j a k do pacierza i różań­ ca. Poszczególne postacie oddzielone zostały od tła, w y ­ stępują pojedynczo. Umożliwiło to produkowanie wot nie t y l k o na potrzeby określonego ośrodka k u l t u , lecz wszelkie ich odmiany. Poza t y m z tych pojedynczych postaci łatwiej było montować układy wyrażające właś­ ciwe intencje ofiary. Oczywiście innowacja ta możliwa była dzięki zmianie dawnych rzemieślniczych f o r m w y ­ 17 twórczości na fabryczne. Dzisiaj te uproszczenia poszły jeszcze dalej. Zakłady A r s Christiana wyrabiają t y l k o jeden gatunek w o t : serca gorejące. Mają one k i l k a usta­ lonych wielkości i zależnie od tego są tańsze l u b droższe. Warto powiedzieć, że w i n n y c h krajach europejskich, np. we Włoszech, a szczególnie w Grecji, nie obserwuje się j a k u nas procesu stopniowego zanikania w i e l u t r a ­ dycyjnych symboli w o t y w n y c h . Przeciwnie, w krajach tych nastąpiło w najnowszych czasach, w okresie k i l k u ­ dziesięciu lat, wzbogacenie t r a d y c y j n y c h wyobrażeń z u ­ pełnie n o w y m i . Nie do rzadkości należą np, w o t a samochody, motocykle i rowery. Pojawiły się wota ofia­ rodawców we współczesnych strojach, m.in. mężczyzn w mundurach wojskowych, z k a r a b i n a m i , wreszcie wota symbolizujące mieszkanie — klucze . W tej odmienności rozwoju symboli w o t y w n y c h znajdują niewątpliwie od­ bicie ogólne przemiany światopoglądowe społeczeństwa. Gdyby nie rozwijające się u nas w najnowszych cza­ sach rozmaite f o r m y k u l t u , przypominające pewne m o ­ menty obyczajów w o t y w n y c h , można by powiedzieć, że społeczność katolicka Polski reprezentuje dziś głębsze i pełniejsze rozumienie w i a r y aniżeli wymienione w y ­ żej analogiczne społeczności Grecji l u b Włoch . ,e 37 Pojawienie się w 2. poł. X I X w. fabrycznych f o r m w y ­ twórczości w o t było bezpośrednią przyczyną zubożenia ich wartości artystycznych. W miarę j a k następowała stopniowe ograniczanie rodzajów określonych przedsta­ wień wota utraciły te wartości. Brak dotąd materiałów �dotyczących początków występowania tej dziedziny sztu­ k i w Polsce zakreśla granice prowadzonych rozważań do stosunkowo wąskiego okresu (od 2, pol. X V I I w. do polowy X I X w.). 18 19 It. 18. Fragra. Wotum —- przedstawienia szlachciców, prubo blacha srebrna, wym. całości 24,5X23 cm. Brak znaków zlotn. Na odwrocie napis: „Jry Mość Pani Ka­ tarzyna Rzechowska Podczaszyna Różańska Ofiarowała to Volvm do tego Kościoła Za pierwszego Małżonka Swego I Mć i Pana Jana Górskiego у Stanisława Syna stolnika Zakroczymskiego Roku Pa 1721". Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego. 11. 19. Wotum — szlachcic pod. koroną, symbolizującą Cudowną (Koronowaną) M.B. Chełmińska, pol. XVIII w., blacha srebrna, IG X 14 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, fara. 78 Przystępując do rozpatrzenia wartości artystycznych wot, należy stwierdzić na wstępie, że w okresie u t r z y ­ m y w a n i a się rzemieślniczych f o r m wytwórczości, t j . do polowy X I X w., jest to twórczość niejednolita. Zróżnico­ wanie charakteru pracy złotników, które uwidocznia się w samych w y t w o r a c h , możemy zaobserwować nawet na przykładzie zbiorów pochodzących z jednego ośrodka. Poza t y m zwraca uwagę fakt, że to zróżnicowanie, o którym już wcześniej wspominałem, rysuje się szcze­ gólnie jaskrawo w ośrodkach niepierwszoplanowej waż­ ności czy popularności. Uwidacznia się ono nie tyle w w a r s t w i e ideowej, tematycznej, ile w formalnej. P r z y j ­ rzyjmy się dla przykładu wotom z Czerwińska. W y b r a ­ ne do porównań egzemplarze reprezentują dwa odrębne warsztaty. Do warsztatu pierwszego, j a k się wydaje, można zaliczyć kilkanaście w o t spośród przeszło stu sztuk, znajdujących się w zbiorach kościoła. Wybrane egzemplarze wyróżniają się t a k i m i podstawowymi cecha­ m i , j a k wielkość, grubość i rodzaj użytego surowca. Można o nich powiedzieć, że są to niewątpliwie „cen­ niejsze" wota. I c h ofiarodawcy to przedstawiciele w a r ­ stwy szlacheckiej, a w j e d n y m w y p a d k u fundatorzy w o t u m zbiorowego — mieszkańcy Zakroczymia. Przed­ stawienia we wszystkich t y c h wotach wykonane są techniką repusowania, odlewu (obrzeżenie) oraz r y t o w nictwa (partie centralne). Przy pomocy r y t u oznaczone zostały intencje w o t : wyobrażenia postaci ludzkich, a w j e d n y m w y p a d k u płonącego miasta. Obrys p r o ­ wadzony jest linią zamaszystą, płynną, która przy pewnych detalach, t a k i c h n p . j a k smugi d y m u albo obrys torsu szlachcica, daje efekt arabeski czy zamie­ rzenia dekoracyjnego (il. 18, 37). Uzupełnieniem ob­ rysu są cieniowania, dokonywane poprzez z w i e l o k r o t ­ nienie krótkich zdecydowanych cięć. I c h k i e r u n k i i n a ­ pięcie jest bogato zróżnicowane. Twórcy, a może twórca tego warsztatu ukazując określono postacie poświęcał uwagę przede w s z y s t k i m i c h strojom, nie pomijając delali k r o j u i przybrania. Starał się jednak również u k a ­ zać w y r a z twarzy f i g u r y i właściwy gest błagania l u b dziękczynienia, a w przedstawieniu płonącego Zakroczy­ mia także gesty lamentacji. Wśród f i g u r ratujących m i e ­ nie można dostrzec łatwość ukazywania człowieka w ruchu. B r a k jest też „błędów" w zachowywaniu p r o ­ porcji i układu anatomicznego figur. Kompozycja ca­ łości jest swobodna, ze znajomością ujęć perspektywicz­ nych. Warsztat d r u g i reprezentuje k i l k a prostokątnych pły­ tek i jedna figura serca. Wszystkie egzemplarze są m a ­ łych rozmiarów, z cienkiej blachy srebrnej l u b g r u b ­ szej mosiężnej i t y l k o jednostronnie posrebrzanej. K r a ­ wędzie poszczególnych w o t ozdabia skromny, wąski szlak półkolistych tłoczeń l u b zygzakowatych płytkich nacięć. Właściwe przedstawienia, podobnie jak w po­ przednich wotach, są rytowane. Obrys nosi ślady n i e ­ równości, j a k b y został wykonany rylcem o tępym ostrzu. Przedstawienia dotyczą ludzi oraz zwierząt gospodar­ czych ( i l . 25, 38, 39). W j e d n y m w y p a d k u mamy ozna­ czoną t y l k o t w a r z człowieka. Oszczędność przedsta­ wienia jest aż t a k znaczna, że wzbudza zastanowienie nad b r a k i e m wymagań ofiarodawcy. W i n n y c h wotach przedstawione zostały całe postacie, ale również w spo­ sób daleko posuniętej umowności, z „błędami" w zacho­ waniu proporcji i właściwego układu anatomicznego. J �M i m o np. profilowego ujęcia f i g u r y t w a r z j e j , t a k j a k w poprzednim w o t u m , ukazana jest na wprost. T y l k o w przedstawieniach zwierząt zajęły autora bliższe szcze­ góły (rogi, sierść, wymiona). Kompozycje nie p r z e k r a ­ czają dwóch przedstawień i zawsze skrępowane pozostają symetrycznym układem lub zwielokrotnieniem określo­ nego elementu plastycznego ( i l . 25). Można zatem powiedzieć, że w małym ośrodku, t a ­ k i m j a k Czerwińsk, działały w X V I I — X V I I I w . warszta­ t y złotnicze o zasadniczo różnych możliwościach tech­ nicznych i artystycznych. Z jednej strony był warsztat nieskrępowany większymi trudnościami technicznymi, nie uchylający się przed epickimi ujęciami, z drugiej zaś warsztat przejawiający umiejętności mniejszej skali, oparte na uproszczeniach prowadzących do syntetyzują­ cych skrótów i niezwykle l a p i d a r n y c h ujęć. Podobne zróżnicowanie, chociaż nie tak samo wyraź­ ne, obserwujemy na przykładzie w o t z pozostałych ośrodków: Sieradza, Nieszawy, Chełmna, Miedniewic oraz Częstochowy. W każdym z t y c h ośrodków n a t r a f i a ­ m y na dowody koegzystencji w X V I I — X V I I I w. warszta­ tów o krańcowo różnych możliwościach technicznych i artystycznych. W większych zaś ośrodkach, t a k i c h np. j a k Częstochowa i Chełmno, występują ponadto wota. których w a l o r y ideowo-formalne nakazują zdecydowa­ nie zaliczać je do n u r t u twórczości elitarnej. Fakt, że twórczość w o t srebrnych rozwijała się w mniejszym stopniu pod wpływem zamówień środowisk l u d o w y c h aniżeli środowisk społecznie i ekonomicznie uprzywilejowanych, nie powinien przesłaniać i n n y c h m o ­ mentów istotnych dla jej charakteru. W X V I I I w., a t y m bardziej w okresie wcześniejszym X V I I w., rozbieżności wyobrażeń religijnych między społecznościami l u d o w y m i a różnymi odłamami w a r s t w uprzywilejowanych nie były zasadnicze czy wyraźniejsze. W epoce t e j , j a k mówiłem, prymitywność pojęć i postaw r e l i g i j n y c h pew­ nych odłamów w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h dopełniał swoisty u t y l i t a r y z m myślenia, j a k i bywa właściwy g r u ­ pom społecznie upośledzonym. Stąd też w obrębie treści religijnych trudno jest nieraz przeprowadzić wyraźniej­ sze rozgraniczenie na ludowe i nieludowe przykłady omawianej twórczości. Należy jedynie dopuszczać moż­ liwość, że w zakresie m n i e j l u b bardziej żywego zain­ teresowania zdrowiem i własną biografią dochodziło do różnic między ofiarodawcami ze środowisk ludowych i innych kręgów ówczesnego społeczeństwa. Być może również, że do t y c h ostatnich kręgów dotarły w X I X w . dodatkowe pobudki aktów w o t y w n y c h . M a m na myśli II. 20. Wotum — wyobrażenie szlachcica. W górnym rogu M . Boska, (prawdop. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz. 28 X 20 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. �II, 21. Wotum — wyobrażenie krowy, 2. poi. XVIII w., grubsza blocho mosiężna posrebrz., 7 X 14 cm. Jasna Góra, ob. źb. prywatne. II. 22. Wotum — symbol bydła rogatego, XIX w., u>ys. 16,3 cm. Wg R. Kriss, Eisenopfer... s. 23. Górna Bawaria. II. 23. Wotum — wyobrażenie krowy, kute żelazo, wys. 9 cm. Muz. Jelenia Góra. II. 24. Srebrne wota z XVII—XIX w. Wg Lenz Kriss. Reienbcck, Bilder und zeichen... s. 126. Dolna i Górna Bawaria. sprawy losów już nie samej jednostki, j e j rodziny, ile społeczności w i e r n y c h czy losów religii. Natomiast w p r z y p a d k u środowisk l u d o w y c h nastąpiło w t y m czasie ogólne zwiększenie się popularności w o t srebrnych. Nio pozostawało to bez związku z ostatecznym zanikiem w większości miejsc k u l t o w y c h dawnych w o t wosko­ wych. W przemianach t y c h odegrała pewną rolę po­ prawa ogólnych warunków życiowych najliczniejszych reprezentantów tego środowiska — ludności chłopskiej. W t y m czasie między poszczególnymi odłamami spo­ łeczeństwa zarysowały się znacznie wyraźniejsze róż­ nice w wyobrażeniach r e l i g i j n y c h . W świetle przedstawionych uwag nasuwa się zasad­ nicze pytanie, czy omawianą dziedzinę sztuki można ujmować jako przedmiot k u l t u r y ludowej, czy t y l k o jako problem badawczy, mający pewne znaczenie dla poznania jej historii. Otóż j a k i e k o l w i e k byłyby w n i o s k i badaczy o rozwoju osiągnięć określonych ośrodków złotniczych w Polsce X V I I — X V I I I w., nie podlega dyskusji, że w porównaniu z osiągnięciami i n n y c h gałęzi dawnych sztuk omawiana dziedzina nie zajmowała pierwszoplanowej pozycji, Dziwne byłoby zresztą, gdyby rzecz przedstawiała się inaczej. Jeśli chodzi o rozmaite pokrewne umiejętności obróbki metali (płatnerstwo, ludwisarstwo, brązownictwo, f i l i g r a n itp.), to wiadomo, że nie mają one w Polsce a n i trwalszych tradycji, ani głębszych powiązań z głów­ n y m i n u r t a m i r o z w o j o w y m i k u l t u r y . Umiejętności te na ogromnych połaciach przyśródziemnomorskich uzy­ skały postać wszechstronną i powszechną, o w y b i t n i e l u d o w y m charakterze. Rozwój twórczości w o t y w n e j w Polsce ma wszelkie konsekwencje przeobrażeń zdecy­ dowanie żywiołowych, o krótkim stosunkowo przebiegu. 80 �1 dlatego też t r u d n o wskazywać w tej dziedzinie zde­ cydowanie odrębne n u r t y rozwojowe. Nie znaczy to j e d ­ nak, aby nie można było odnaleźć zarówno przykładów s t y l i s t y k i odpowiadającej określonym etapom rozwojo­ w y m sztuki n u r t u głównego, j a k i przykładów k o n w e n ­ cji formalnych, pojawiających się niezależnie od miejsca i czasu. A l e t e n właśnie moment rozróżnienia f o r m a l ­ nego nie jest najbardziej istotny, wiele bowiem z roz­ wiązań dalekich od ustalonych f o r m sztuki „historycz­ nej", a z s i l n y m i nieraz znamionami cwych konwencji uniwersalistycznych, łączyło się z w o t a m i ofiarodawców spoza kręgu ludowego. Zasady wytwórczości w o t , które j a k wiadomo nie podniesione zostały do f o r m poszukiwania własnej w y ­ powiedzi artystycznej, zasady oparte przede wszystkim o dążenie do uproszczeń, ułatwienia realizacji maso­ w y c h zamówień, rzutowały silnie na charakter dzieł. Wyławiane były przez twórców najistotniejsze momenty określonych intencji. W ogromnej większości w o t p o t r a k ­ towane zostały w sposób syntetyzujący. Prowadziło to do kształtowania przekazu o dużej sile wyrazu. Emocjonalność określonych przedstawień podbudowywała o d ­ waga twórców ukazywania własnych możliwości t e c h ­ nicznych. A możliwości tych na ogół nie obciążała surowa poprawność, r u t y n a zawadowa . зя Znaczna część złotników i rytowników, zajmujących się twórczością wot, najprawdopodobniej nie r e k r u t o ­ wała się spośród rzemieślników najwyższych umiejęt­ ności, aby nie powiedzieć małych czy niedostatecznych. Możliwe, że b y l i o n i przedstawicielami tej rzeszy p r o ­ wincjonalnych majstrów, których procesy rozwojowe w miejskich cechach rzemieślniczych okresu X V I — 24 X V I I w . odsunęły od pełniejszych możliwości zawodo­ w y c h i sprzyjających warunków doskonalenia warszta­ tu . 3S Starając się zamknąć dotychczasowe rozważania, moż­ na scharakteryzować omawianą twórczość w następu­ jący sposób: 1) twórczość w o t srebrnych czerpie swój rodowód z treści nierodzimego n u r t u k u l t u r y . Niemniej znajduje ona oparcie nie t y l k o w treściach ideowych oficjalnej ideologii kościoła, ale również w miejscowych wyobrażeniach i wierzeniach o charakterze l u d o w y m . 2) Twórczość ta ukształtowana została ostatecznie w póź­ n y m stosunkowo okresie X V I I — X V I I I w . — okresie nie­ bywałego rozwoju cudownych miejsc k u l t u , cudownych objawień, szerzenia się idei bezpośrednich ingerencji istot boskich i świętych we wszelkie przejawy życia człowieka. Twórczość w o t y w n a jest j e d n y m z najpełniej­ szych i trwalszych śladów t y c h idei. Zbieżność z k l i ­ matem tradycyjnych wierzeń i wyobrażeń ludowych nie pozostawała bez wpływu na przyjęcie się zwyczajów w o t y w n y c h i ich artystycznych dokumentów do n u r t u rozwojowego k u l t u r y o szerszym zasięgu aniżeli okreś­ lona warstwa l u b odłam społeczeństwa. 3) O zasięgu i sile oddziaływania omawianych obyczajów w o t y w n y c h decydowały swoistości t r a d y c j i rzemiosła p r o w i n c j o n a l ­ nego w Polsce. W X V I I — X V I I I w . rzemiosła obróbki m e t a l i nie były, j a k sądzę, na tyle rozwinięte, aby mogła zaistnieć powszechnie dostępna wytwórczość w o t m e ­ talowych, nawet nie srebrnych, ale żelaznych, t a k j a k miało to miejsce w i n n y c h k r a j a c h (głównie w niektó­ r y c h częściach Niemiec i Czech, a następnie A u s t r i i i Węgier). 4) Możliwości techniczne i artystyczne rze­ miosł, zajmujących się wytwórczością w o t srebrnych. �były w t y m okresie na tyle ograniczone w w i e l u ośrod­ kach, głównie jednak prowincjonalnych, że zamówienia w a r s t w uprzywilejowanych realizowano często w k o n ­ wencjach bliższych doświadczeniom artystycznym n u r t u ludowego aniżeli a k t u a l n y m tendencjom w sztuce. 5) Twórczość w o t srebrnych nie zajmuje zdecydowanie określonego miejsca wśród głównych nurtów rozwojo­ wych. Znajduje ona w porównaniu do innych gałęzi twórczości stosunkowo najsilniejsze i różnokierunkDwe powiązania między t y m i n u r t a m i . • Pojawienie się i rozwój, nawet bogatych i r o z m a i ­ tych, f o r m w o t srebrnych — wyrobów o znamionach przedmiotów niezwykłych, przeznaczonych na szczegól­ ne okazuje życiowe — nic świadczy bynajmniej o wyso­ k i m standarcie ówczesnej k u l t u r y materialnej. Może n a ­ tomiast, j a k się wydaje, wyrażać pewne, t r u d n e do okreś­ lenia właściwości psycho-społeczne danej zbiorowości narodowej. We właściwościach t y c h jest swego rodzaju niezrównoważenic potrzeb realności z pragnieniami i aspiracjami życiowymi. Nie ulega wątpliwości, że w obliczu istoty czczonej, w atmosferze ceremonii k u l t o ­ wej ujawnienie owych właściwości psycho-społocznyeh jednostki i całych grup ludnościowych dokonywało się w sposób szczególnie wyrazisty. I dlatego nie będzie przesadą twierdzenie, że dla czasów powszechnego f i deizmu wota są wyjątkowo czułym wskaźnikiem t r w a l ­ szych cech grupowych, składających się na wartości pod­ stawowe, unifikujące życie duchowe zbiorowości. Twórczość w o t srebrnych rozwijała się w Polsce na przestrzeni k i l k u s e t l a t . Dziś należy ona do jednej z w i e l u wymarłych dziedzin sztuki r e l i g i j n e j . Proces zaniku tej twórczości w X I X w . był równie gwałtow­ ny j a k pojawienie się nowych, mechanicznych f o r m obróbki m e t a l i . Związane z tą twórczością umiejętności i doświadczenia artystyczne nic znalazły k o n t y n u a c j i w i n n y c h rodzajach dzieł sztuki. A l e k i l k u s e t l e t n i okres w i e l k i e j żywotności w o t był dostatecznie długi, aby umiejętności i doświadczenia tej twórczości uzyskały postać ustaloną. Niemniej ścisłe powiązania ich ze szczególnymi f u n k c j a m i r e l i g i j n y m i , masowy charakter 26 �£7 II. - j . Fraym, wotum — wyobrażenie krów (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna, 0,5 X I I cm. Brak znaków zioin. Czerwińsk. II. 26. Fragrn. wotum — łódź na rzece (prawdop, 2. pol. XVIII u\h blacha srebrna, culosć 12 л 15,5 cm. Czerwińsk. II. 21, Wotum — wyobrażenie krowy, blacha srebrna, i) X 11,5 cm, Znaki zlotu, w górnym rogu, w owalach — Шагу МИ, w owalu narożnym — D. Chełmno, jara. zamówień, a także ograniczone możliwości rzemiosł prowincjonalnych ośrodków nie pozwalały, aby twór­ czość w o t y w n a moe,U przyjąć znamiona zindywidualizo­ wania wypowiedzi artystycznej i t y m samym wyrażać w sposób pełniejszy postawy i k i e r u n k i przeobrażeń w sztuce. Stąd też można mówić o .swoistej stagnacji rozwiązań plastycznych. Zmieniają się w nich stroje i gesty przedstawianych osób czy nawet w sposób zasad­ niczy m o t y w y d e k o r a c y j n e . \ i e zmieniają .''K natornin-' główne zasady samych rny.wia.zan plastycznych. Wielość elementów kompozycyjnych pozostaje niezwykle ogranic/ona Organizacja określonych przedstawień spro­ wadza s; ' w najlepszym razie d o zachowania relacji między dwoma podstawowymi k i e r u n k a m i : poziomym, który wyznacza miejsce wyobrażenia intencji, a piono­ wym, który określa miejsce w i z e r u n k u istoty czczonej Wiązanie elektów rytowani„ i wypukłego modelunku kontrastuje partię centralna, w stosunku do obrzeżenia. Zależnie zaś o d warsztatu służy tr.iiic-j l u b baruzii-j wyraźnemu u k i e r u n k o w a n i u uwa«i na określone przed­ stawieniu. .Sprowadzają sic ono do oderwanych figur, traktowanych najczęściej w ayosub oymboliczny. U l u ­ dzi właściwie l y l k o odpowiednie gesty rąk i pożycia hu klvczniu-h określa zakres ujęć. Mają ono jednak odnosić .się do rozmaitych sianów i uczuć, szczególny cli zupełnie wydarzeń, a nawe! nап'ргууyiн)у/<пу ch cudów Усп zjawisk. W umowności tej możliwość podkła­ daniu pod przedstawienia odpowiednich treści jest n i t g r a n i c z o n a . Taką też, nieograniczoną (czy toż maksy mamą), wydaje się przedstawiać umowność rozwiązań plastycznych ogromnej większości wot. Jeśli umowności tej towarzyszy oszczędność i zarazem surowość środków realizacji, zyskuje nna na szczerości i śmiałości. Jeśli natomiast konwencja ta znajduje wsparcie w swobod­ S п niejszej i sprawniejszej technice r y t u l u b tłoczenia, po­ tęguje się jedynie wrażenie niedoskonałości, braku współbrzmienia. Umowność rozwiązań plastycznych jest dobrze znaną stroną w i e l u dziedzin sztuki ludowej (przede wszystkim dziedzin zaliczanych do tzw. sztuki zdobniczej). W dzie­ dzinach tych jednak o umowności f o r m d w y d u j e w d u ­ żej mierze 'zespół czynników m a t e r i a l n y c h — właści­ wości -mrowia, zasady jogu obrób)::, u * . . , ! . : „ ; _ . . . . . . . . . J . „ tu Up. Umowność, z jaką spotykamy się w wolach srebr­ nych, znajduje swoje podłoże głównie w czynnikach pozamatenalnych. W y n i k a ona między inn* m i л •••л .::-wierzeń, z przekonań o właściwościach istoty r / c / . o n e j oraz postaw zajmowanych wobec niej piie/. t/Juvtiuka Pod t y m względem stosunkowo najbliższe analogie m a ­ ją wota ^rębnie w swych odpowiednikach w y k o n a n y c h z wosku. W tych ostatnich jednak u u u i w i i - i i r Pizw.yiw pla>tyi'ziiych i n i a i a węższy zakres. Wo.-kowe l i ^ u i y zwierząt, ludzi, organów ciała ludzkiego wwnbrażab' określone ubiektj i /wiązane z m m i k o n k - e l n o poUv.eby. M e odnosiły się natuitiia.^t to figury <K> vi> dai y.cn, 4 a nów ducha, nie mówiąc o zjawiskai n cudownych. Wula w u u k u w t i arebrne udzw ioi ciedlają d w a у . а к а и т г / и т у ­ н е sposoby „kontaktowania >ię" z bóslweni. y.asatię /.wiązaną z w o t a m i w o s k o w y m i można n r / v i Y i w n a e i l e K o m u n i k o w a n i a się opartego o zaklęcia i »e«ly. nato­ miast zasada związana z w o t a m i s r e b r n y m i Ulż-,z,i mowie artykułowanej czy nawet m o d l i t w i e S/fr'ei-ie rozpowszechniony od kilkudziesięciu lat w nkktórych ośrodkach k u l t u zwyczaj pisania do osób świętych i boskich listów, a od k i l к u lat '/Ыогыли opracowywa­ nych ksiąg jest niewątpliwie dalszym rozwinięciem с1ал nvch artvstvcznvch zasad k o n t a k t o w a n i u się z bóstwem. 1 4 1 �I L 2&. Fraam. -wotum — „£w. Rodzina", por. il. 4, 11. II. 2d. Wotum — postacie z różańcami pod Okiem Opatrzności, blacha mosiężna posrebrz, 9 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Klasztor oo. Paulinów, Częstochowa. II. 30. Wotum — postać kobiety pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna, 14 X 18 cm. Znak złotnika KM oraz С (prawdop. znak zlotn. chełmińskich). Chełmno, fara. �PRZYPISY Jest to k o m u n i k a t o k i e r u n k a c h prowadzonych poszukiwań oraz o zarysowujących się problemach na obecnym etapie badań — etapie d a l e k i m od ostatecz­ nych ustaleń i wniosków. Podstawą do t a k formułowa­ nego celu stały się w y n i k i prowadzonych przeze m n i e w ramach stałej pracy w Zakładzie E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N na przestrzeni ostat­ nich 2 l a t rozpoznawczych badań terenowych oraz wstęp­ nych prób zapoznania się ze źródłami a r c h i w a l n y m i . Badania terenowe, stosunkowo najwszechstronniejsze i szczegółowe, prowadziłem na terenie północno-wschod­ niej Polski (Kurpiowszczyzna, Mazury, Warmia). W i n ­ nych częściach k r a j u objęte zostały badaniami wybrane ośrodki k u l t o w e . Oto one: Grodzisko koło Ojcowa, Sie­ radz, Prostyń, Miedniewice, Czerwińsk, Warszawa, Nie­ szawa, Chełmno Pomorskie, K a l w a r i a Zebrzydowska i Piekary Śląskie. Ponadto zapoznałem się ogólnie z sytuacją w południowo-wschodnich rejonach k r a j u (Przemyśl, Zamość, Rzeszów i okolice) wreszcie z tere­ n a m i północno-zachodnimi ziem odzyskanych. W każ­ dym z badanych ośrodków przedmiotem głównych prac była dokumentacja zbiorów wot, próby dotarcia do m i e j ­ scowych źródeł a r c h i w a l n y c h oraz w y w i a d y na temat współczesnych f o r m k u l t u wotywnego. 1 W poszukiwaniu źródeł do badań okazało się zawod­ ne branie pod uwagę wyłącznie popularności ośrod­ ków k u l t o w y c h . Jak wiadomo, wota należą do t r a d y c j i k u l t o w y c h kościoła grecko- i rzymsko-katolickiego. Nie sa one respektowane przez wyznania protestanckie. W Polsce, gdzie wyznania te nie mają trwalszego opar­ cia, należy oczekiwać występowania bogatych i rozmai­ tych przejawów twórczości w o t y w n e j . I t a k i też nasuwa się wniosek z pobieżnych nawet porównań materiału krajowego z obcym. Niemniej w n i o s k u tego n i e można dziś odnosić do całego obszaru k r a j u . Na obszarach byłego zaboru austriackiego wiele najsławniejszych t a m ośrodków k u l t o w y c h nie ma p r a w i e zupełnie d a w n i e j ­ szych w o t (Rzeszów, K a l w a r i a Zebrzydowska). Tereny te objęte były w X I X w . ogłoszoną przez władze za­ borcze rekwizycją przedmiotów wartościowych, głównie kościelnych. Najprawdopodobniej podobne losy spotkały między i n n y m i zbiory w o t w niektórych w y b i t n i e p o l ­ 30 skich centrach na obszarze zaboru pruskiego (Sw. L i p k a , Gietrzwałd, Piekary Śląskie). Brak jest całkowicie w o t w ogromnej większości muzeów państwowych i nie m a i c h też w większości muzeów diecezjalnych. Natomiast można oczekiwać n i e ­ bywałych, j a k sądzę, materiałów w niektórych p u n k t a c h skupu złomu srebrnego A r s Christiana oraz w p r y w a t ­ nych i spółdzielczych warsztatach j u b i l e r s k i c h . Wiado­ me jest, że w warsztatach takich na terenie K r a k o w a stopiono w ostatnich latach (w związku z uroczystościa­ m i Tysiąclecia) dużą ilość zabytkowych w o t srebrnych na blachę, m . i n . do w y r o b u wazonów na k w i a t y do ołtarzy. Jeśli chodzi o źródła archiwalne, to należy zaliczyć do nich na pierwszym miejscu inwentarze kościelne i rejestry łask uzyskiwanych przez w i e r n y c h w m i e j ­ scach słynących cudami. Rejestry t a k i e sporządzano wszędzie t a m , gdzie zabiegano o koronację papieską określonego obiektu k u l t u . Na terenie k r a j u k o r o n o w a ­ nych w X V I I I w . miejsc k u l t o w y c h jest ogromna liczba, Ale na same rejestry łask nie zawsze można natrafić v tych miejscach. Niezależnie zaś od występowania źródeł udostępnia się je na ogół niechętnie. O wotach woskowych opublikowałem następujące ргьсе: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynow'or/n Wielka, „Pol. Szt. L u d . " , R. 14, 1960, n r 1, s. 3— 22; Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R. 16, 1962, n r 2, s. 92—96 oraz P i e r w i a s t k i tradycyjne we współczesnym Światopoglądzie ludu wiejskiego za­ mieszkującego tereny popuszczańskie i sąsiednie na Ma­ zowszu [ w : ] „1962 Rok Z i e m i Mazowieckiej", Płock 1962, s. 289—295. O malarstwie w o t y w n y m patrz: J . i A. Czerepińscy, Xfc III-wieczny ludowy strój biłgorajski na ob­ razach wotyw.tych z Puszczy Solskiej, „Pol. Szt. L u d . " , R. 15, 1961, n r 2, s. 84—93; A . Kunezyńska-Iracka, Ma­ larze ludowi z Oidel, „Pol. Szt. L u d . " , R. 19, 1965, n r 2, s. 79—100; tejże, Obrazy częstochowskie, tamże, R. 20, 1966, n r 2, s. 75—100. г Por. R. Andree, Votive und Weihegaben des katholischen Volkes in Siid-Deutschland, Brunswick 1904; A*. Gennep, Religions Moeurs et Legendes, rozdz.: Ex-Votos Bavarois et Tyroliens, Paris 1908; St. L. Kostov, Votivi, „Izvestja na Narodnija E t n o g r a f s k i j Muzej w Sofija". Sofija 1922, R. I I . t. 1—2, s. 15—22; M . S. F i l i 3 �powieź, Mietalni Votivi prawosławnich Srba, „Głasnik skopskog naucznog druzstva" X V — X V I , Skoplie 1936, s. 241—253; R, Kriss. Eisenopjer, Munchen 1957; R. Kriss, H. K r i s s - H e i t i r i c h , Peregrinatio neohellenika. Waiifahrtswanderungen im heutigen Griechenland und in Unteritalien, Wien 1955, а z wcześniejszych prac: FUhrcr durch die Sammlung fiir deutsche religiose Volkskunde, Wien 1936; R. Violant Simorra, F.l arte popular cspanol, Barcelona 1953; P. Toschi, Arte populare italiana, Ro­ ma 1960. Nazwa ofiara jest do dziś żywa w w i e l u środo­ wiskach wiejskich. W niektórych z nich jest nazwą używaną wyłącznie w t a k i c h np. odmianach gwarowych j a k „ofsiara", „osiara" (Kurpie). B y w a w y p i s y w a n a na samych płytkach. Natomiast w źródłach archiwalnych występuje prawie wyłącznie nazwa w o t u m . Należy t u również wspomnieć o u t r z y m y w a n i u się do dziś z w y ­ czajów obnoszenia, składania i zawieszania w o t . Obrzą­ dek dokonywany jest zawsze w sąsiedztwie l u b bezpo­ średniej łączności z ołtarzem (il. 1). Takie też u k i e r u n ­ kowanie k u l t u wotywnego wyraża pojęcie przedmiotowe ofiary i czynnościowe ofiarowania. Występowanie obok t y c h przedstawień tekstowych objaśnień l u b też odrębnych sformułowań nasuwa p y ­ tanie, czy wyrażały one zasadniczo różną postawę czło­ w i e k a do istoty czczonej, czy stanowiły jedynie odbicie określonych możliwości technicznych formułowania prze­ kazu. Za pierwszym przypuszczeniem przemawiałby fakt występowania szczególnie rozbudowanych tekstów, nie­ kiedy przeradzających się w odrębny utwór na wotach możniejszych fundatorów. I c h pozycja społeczna i m a ­ terialna mogła rzutować na swobodniejszą postawę w o ­ bec istoty czczonej. Natomiast za d r u g i m przypuszcze­ niem przemawiałby' f a k t niepiśmienności niektórych rzemieślników. Warto jednak dodać, że znane są w y ­ padki w y k o n y w a n i a przez rzemieślników analfabetów poprawnych i znakomitych kaligraficznie k o p i i określo­ nych tekstów. Do uwag tych upoważnia przede wszystkim n a r r a cyjność przedstawień malarskich w obrazach w o t y w ­ nych jak też analiza tekstów często występujących pod t y m i obrazami. Oto wybrane podpisy z obrazów w o ­ t y w n y c h w kaplicy M.B. Rzeszowskiej w kościele oo. Bernardynów w Rzeszowie: pod datą 1631 „Elżbieta Zakrzewska z miasta Krosna Srogi K a d u k cierpiąc tu (podkreślenie moje) Przyszedłszy Wolną Została". Pod datą 1664 „I.M.P. K u l k o w s k i zeznał (podkreślenie moje) iż córka lego T a k i Boi Głowy Y Oczu Miała że L e w e oko na wierzch wylazło. Skoro oddał Ią w opiekę N.P. го tym punkcie (podkreślenie moje) Zdrową Obaczyl". Pod datą 1635 „Córeczka P. Jana Curzyńskiego Maiąc lat cztery Gdy się w Rzece kompała Cale się zalała skoro smutni Rodzice w o t u m uczynili zdrow a została". Sformułowania i sens t y c h podpisów ujawniają, że o d ­ noszą się one w większej mierze do w i e r n y c h aniżeli do samej istoty czczonej. Najprawdopodobniej teksty te j a k też obrazy (zajmujące dwie pełne ściany w k a p l i ­ cy) namalowane zostały w jednym czasie i przez tego samego malarza. Całość stanowiła niewątpliwie swoistą reklamę zaaranżowaną przez zakon. Odmienne są zupeł­ nie teksty wot srebrnych. Mówię o nich w dalszej części pracy. Np, okazalszy obraz w o t y w n y albo nawet obrus złożony jako w o t u m na mensę mógł być sugestywniejszym dla społeczności w i e r n y c h wyznaniem przez ofiaro­ dawcę żarliwości religijnej aniżeli niewielka płytka ze srebra. ' Por. A. Gennep, op. cit., s. 102—3. Reguły zakonne niektórych zgromadzeń dawały szeroki przystęp kształceniu umiejętności rzemieślniczych i artystycznych. Jest wielce prawdopodobne, że w okresie przyswajania się zwyczajów w o t y w n y c h zakonnicy b y l i twórcami wot. Ok. 1743 r. w klasztorze jasnogórskim istniała pracownia złotnicza kierowana przez o. Daniela Katrzyńskiego. Por. L. Lepszy, Przemyśl złotniczy w Polsce, Kraków 1933. Zwraca uwagę, że w wiejskich parafiach nie spo­ t y k a się na ogół słynących z cudownych łask obiektów k u l t u . Oczywiście można powiedzieć, że niektóre ośrodki mirakularnogo k u l t u reprezentowały takie właśnie para­ fie, a z czasem dopiero stały się miejscem zgromadzeń zakonnych. Niemniej jednak, wydaje się, że również w t y c h wypadkach swoją żywotność i popularność za­ wdzięczały organizacjom zakonnym. W zbiorach w o t nie zdekompletowanych w sposób zasadniczy (takimi zbiorami wydają się być wota w Chełmnie Pomorskim, Czerwińsku i Miedniewicach) do 4 5 B T 7 9 10 11 86 Wota: II. 31. Sw. Jan Nepomucen, łan zboża i postać kobiety (prawdop. kon. XVIII w.), blacha srebrna, 10 X 10 ст., brak znaków złotn. Nieszawa, pow .Włoc­ ławek. II. 32. Przedstawienie pielgrzymki, św. Jana Nepomucena, św. Floriana i M.B. Częstochowskiej, blacha mosiężna posrebrz., 25 X 23 cm. Brak znaków złotn. Jas­ na Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 33. Wyobrażenie chorej w łożu oraz św. Antoniego i M.B. Częstochowskiej. Napis na wstędze: „Sanda. Maria. Ora Pronobisz" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz., 35 X 28 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. ��П. Н. Wota — reka i dłonie, XIX w. Jasna Córa, Ba­ zylika. II. 35. Wolo. — serca, XIX w. Warszawa, kośc. oo. Franciszkanów. II. 36. Wotum — осгу, blacha srebrna, 5 X 5,5 cm. Miedniewice. A.D. 1591, A r c h i w u m Jasnogórskie, rkps n r 2098 s.k. 40—51. Z kościoła N.M. Panny ss. Urszulanek w Sie­ radzu pochodzi niezwykle cenny dokument, prowadzony od 1633 г., p t : Regestr rzeczy do Bractwa albo do ołtarza Naś. Panny Maryey należących, iako apparaty, vota, złoto, srebro — inwentarze, rewizje, dary do 1767, A r c h i w u m Diecezjalne we Włocławku sygn. 299. W do­ kumencie t y m podane jest, że kościół posiadał w 1668 r. taką ilość w o t srebrnych, że można było wykorzystać je jako surowiec. Oto w z m i a n k a na ten temat: „R.P. 1668 za Panowania Jana Kazimierza Króla Polskiego... za staraniem osobliwem PP. starszych y... Oica Promo­ tora zrobiona jest sukienka P. Naswietszey z srebra у wotów (podkreślenie moje), które były spobożności Dobrodzieiów ofiarowane na t e n ze obraz. Którego Srebra było i n pondere grzwien trzydzieści у Osm. jednak tego srebra upaliło się przy szmelcowaniu grzy­ wien 2. Ta tedy Panny nas sukienka która iest m i o tanomi k w i a t a m i złocista także korony dwie у Aniołowie wazy i n toto grzywien trzydzieści у sześć. Na który szaty pozłocenie dało się czerwonych zł 36. Które złoto także w rożnych pierścieniach у kawałkach od Dobro­ dziejów dane były za wota (podkreślenie m o j o f Pannie Nasw: od Roboty zaś teyze suk. у wszytkiey blachy dało się Panu Tom. Dołegowiczowi zp. 200 у 50 — Ita est Fr. Stephanus Zatorski S.T.L.mpp. 1668, Augusti 15". I n n y dokument t o : O cudownym г bardzo starym obrazie Najświętszej Maryi Matki Bożej 1720, z którego podaje obszerne wyciągi ks. Franciszek Żynda, Historia cudow­ nego obrazu Matki Boskiej Bolesnej w Chełmnie z go­ dzinkami, nowenną i pieśniami, Chełmno 1938, rkps w a r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Chełmnie. Księga Cudów w Prostyni od 1511 do 154? [w:] B. T u r s k i , Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932. I n n y wreszcie dokument z głoś­ nego na W a r m i i ośrodka pątniczego w Gietrzwałdzie . podaje, że w 1798 r. zbiory w o t w s a n k t u a r i u m M . B o ­ skiej liczyły zaledwie 11 sztuk („w kształcie nogi i serca, okrągłe i kwadratowe"), Liber Proccssitm Ecclesie dittrichswaldensis in 1796 die m.cnsis 16-to Maji incipit, s. 33, A r c h i w u m Parafialne w Gietrzwałdzie. Na koniec wspomnieć można dokument innego zupełnie rodzaju, j a k i m jest Wacława z Potoka Potockiego, Ogród fraszek, wydanie zupełne A. Brucknera, L w ó w 1907, t. I I , s. 375. Por. Alojzy F r i d r i c h , Historye cudownych obrazów najświętszej Maryi Panny w Polsce, Kraków 1908. Po­ nadto prace na ten temat ks. Wacława z Sulgostowa i ks, Sadoka Barącza. u �3(1 Na terenie północno - wschodniej Pulski niezwykle popularnym patronom żywego inwentarza jest św. Roch; w Sieradzkiem i Opoczyńskiem św. Benon i św. Bogumił; w Kieleckiem i Sandomierskiem, a także na Podkarpa­ ciu św. -Mikołaj; na Śląsku św. Wendelin. n Należy wymienić takich znanych patronów zdro­ wia ludzkiego j a k : św Walenty, św. Agata, św. Rozalia oraz sw. Roch. Ważna rolę odgrywała np. zbieżność daty święta z poru głównych przemian w reku i odpowiadających im prac gospodarczych. Zwyczaje w o t y w n e w dniu Przemienienia Pańskiego znajdywały w t y m d m u opar­ cie w swoiście p o j m o w a n y m pojęciu Przemienienia jako zmiany na lepsze. Asumptem do takich skojarzeń była pora samego święta, przypadająca na zakończenie uprzątania /. pól zbiorów dorocznych. Podobnie u j m o ­ wane było pojęcie Zwiastowania. W popularnych tłuma­ czeniach, z j a k i m i mogłem się zetknąć w w i e l u wsiach Podla>ia, .święto to w niczym nie wiązało się z o f i e i a i nym jego rozumieniem Chodzi o niepokalane poczęcie Maryi. Zwiastowanie, tak j a k Przemienienie Pańskie, Uznawano za zapowiedź nnweco. lonszcen życia W jed­ nym i drugim w y p a d k u wychwycone zostały o p t y m i ­ styczne momenty nadziei opartej o zbieżność słownych sformułowań aktów mistycznych z prawidłowościami cyklicznych przemian w zvciu naturv i pracach gospo­ darczych. : " 17 " W ogromnej ilości wot, jaką miałem możność przejrzeć, wydaje się, że t y l k o jedno zostało wykonane Przez samego ofiarodawcę. W o t u m to znajduje się na ołtarzu .Matki Boskiej Chełmińskiej. Wyobrażenie nogi, obok niej nieznany znak k r a t y z zaczepem, wreszcie M - — w y k o n a n e zostały zdecydowanie niewprawnie. Możliwe, że autorem tegu w o t u m był, tak j a k głosi P 1 S napis, j e j c u /, w i e . d i i ; . u u i t n \ i , u . ^ i . , L - i i i . i > . i . . . t . o u ^ . ,,i ..'i szuka Г Ч \ e y 1 ulijucy B y л •i b i e i u i a L.is. \\ e . 1111 e j.u\ w nocy o matko endow (sic') polna w t y m ..brajle Pr: .;, bądź na piiritiie v\ цч1ц)и-«.\ m ,</i,-" - i* Niektóre zrudl.i Hlcniwaiiie. т а к I . I K : i | > . i > i m w t m sieradzki licacstr r:fc:u rin Пггнчнч!. i h i-.: : i •<--/•„ ia p o - . e nych dans e h o złulnikach. 1 т и л е , a , < v i u \ s l a i - i i . . ix. ów złotnik Tomasz Dołęgowie/. • • • Ф ' " ! Г Ч p >•<•••'!< м-/..;'." W ltiLiti l', przetopienie dawniejszych S\ol ; I - I \ S \ i % w i ; a i m sukienki do i.brn/.u M a t k i Buskiei, I » l '«ń\->-., шч* .-h wot, możliwo, /с wbiśnie U ••li. I - " ' '•• •!>> dziś w slcradzk ! ii i k o ś c i e l e 1 Na obecnym etapie badan udało mi чо roz­ szyfrować 1yll«i) njrlirxnP funk! '.'h'! ••-:•!;::•:; Korzystałem, przede wszystkim. z opracm\a;ii;i /jiakuw złotniczych, które podaie I . Lepszy, up »И .1ак Wia­ domo, autor omawia znaki t y l k o ważniejszych s-środków złotniczych. Dla Częstochowę podaje n r a w M u i bodn i 3 złotników. Z żadnym /. nich nie i den ty f i k u ią :;:c znaki odnalezione na wolach. Znacznie- lepiej p; zeusli-is\ ia -ie sytuacja w odniesieniu do zbiorów chełmińskich Odliujdujciu., ..„.i . . - - . L ^ . . , ...... ... ,, , złotnika Jana Leteńskieyu w г - ' и 1 •> U i m - i 1742—1771. Złotnik ten zajmował sic Uowulo v.-vrohcrn monstrancji. Por. L. Lepszy, op. c i i . , s. 285. W tymże zbiorze chełmińskim ione w n i i m i n..si мийу /лык u srebrnika z Gdańska (lata 1783--1789k Wilhelma F r y ­ deryku Sponholtza. Jego znak: H O L T Z SPON. Por. L. Lepszy, op. cii., s. 92. Wota warszawsK н-h srebrników: Klimaszewskiego (lata 1838—1851). Wernera (1. pol. X I X w.), Malcza (lala 1847 -1352). odn:!;d:t;«Tny koś­ ciołach nie t y l k o samej Warszawy, lecz również takich ośrodków j a k : Miedniewice, Prostyń, Kodeń. Por. L. Lep­ szy, op. cii., s. 31 Ii, 320, 32.5, л en �U 37 Franm wotum , t ragm. wmum ? ™ 5 „ S m Ь Ł C ~ Piotr r Ł Rusinowi (całość wyobraża rodzinę), blacha srebrna, całość ^ X 25 cm Brafe zrjąfcńw ,„ tum — wyobrażenie człowieka, blaszka srebrna, 8 , 5 X 9 cm. Czerwińsk. S ^ b ™ 4 e » i T c » t o « № . blacha mosiężna posrebrz., całość 19 X 10,5 cm. Czerwińsk. n T 38 �Z takiego uzupełnianego blaszanymi o k u c i a m i obrazu (Sąd Ostateczny) pochodzi wyobrażenie gromu (il. 3). Początkowo wyobrażenie to nabite było na jeden z 3 grotów namalowanych na obrazie. Dziś znajduje się ono obok właściwych wot na specjalnie zmontowanym ekranie. Wywodzenie w o t srebrnych ze zwyczaju obija­ nia elementami blaszanymi obrazów przedstawił M.S. Filipowicz, op. cit., s. 242—243. Wskazuje na to, przede wszystkim, dający sie łatwo zaobserwować na przestrzeni omawianego okresu X V I I — X V I I I w. postępujący proces rozbudowywania plastycznych wyobrażeń na wotach oraz i c h tekstowych objaśnień. T a k i m w o t u m jest niewątpliwie znajdujące się w zbiorach chełmińskich przedstawienie na dużych rozmiarów srebrnej płytce ( w y m i a r y 1? X 28 cm) B o ­ gusława Kilnowskiego przed 2-piętrowym budynkiem, prawdopodobnie d w o r u włości W i n n i c i Tylicza. Tekst intencji podaje na s. 12. W Częstochowie i Chełmnie Pomorskim bardzo często występują samoistne przedstawienia osławionych w tych ośrodkach obrazów M a t k i Boskiej. Sposób w y ­ konania t y c h wot, najczęściej „wybijanych", wskazuje wyraźnie, że wyrabiano j e w znacznych ilościach. Dziś nie spotykamy wprawdzie identycznych egzemplarzy, wiadomo jednak, że niektóre wota po upływie jakiegoś czasu zdejmowano z ołtarza do przetopienia na suro­ wiec. Najprawdopodobniej przeznaczano na ten cel przede wszystkim powtarzające się egzemplarze. Por. „Wotum małe srebrne z Przesowa kampania oddała 20 maja 1711"; „die 30 M a i i anno 1711 Kompania z Bochni i n n r o 600 osób przyniosła vota sua Matce Najświętszej"; „Z Warszawy od miasta całego w o t u m w i e l k i e bez łańcuszka, samo, które ma ważyć grzywien 10 14 J u l i i " ; Regestr wotów danych na Obraz Matki Najświętsze, 1695—1719, A r c h i w u m Jasnogórskie; rkps nr 753, s. 51, 53, 58. Przedstawione wyżej wyciągi otrzy­ małem od O. Dra Sykstusa Szafrańca, za co też składam najserdeczniejsze podziękowanie. I n n e źródło: Historia Calvarie serdu diiigenset Accuraia Descriptio situs Fondationis Privileghrum Dcvotissimi... Anno D o m i n i 1613, w y m i e n i a pod datą 1743, s. 180, w o t u m sztychowane z wizerunkiem M a t k i Boskiej i kościoła w Żywcu. Rkps a r c h i w u m oo. Bernardynów w K a l w a r i i Zebrzy­ dowskiej, obecnie w a r c h i w u m klasztoru oo. B e r n a r d y ­ nów w K r a k o w i e . Niniejszy wyciąg zawdzięczam p. mgr Annie Kunczyńskiej-Irackiej. 51 u 21 84 15 & Por. Wacław z Potoka Potocki, op. cit., s. 376. Warszawski f a b r y k a n t W e r n e r produkował w 1. poł. X I X w . w skali masowej sztancowane w cienkiej blasze małych rozmiarów ( 6 X 8 cm) wyobrażenie klęczą­ cego chłopca z t a k i m podpisem: „Boże nie opuszczaj go nigdy". I n n y f a b r y k a n t sreber A d a m N o r b l i n specjali­ zował się w t y m czasie w wyobrażeniach niemowląt. Były one także sztancowane w cienkich blaszkach mosiężnych, posrebrzonych. Wota z t y c h warsztatów zachowały się m i n . przed ołtarzem św. Antoniego w kościele oo. Franciszkanów w Warszawie, 2 ł » Szersze omówienie tego zagadnienia przedstawiłem w pracy o wotach woskowych, por. przypis 2. W zbiorach zabytkowych w o t chełmińskich, liczą­ cych około 150 sztuk, występują 4 w o t a z wyobrażeniami zwierząt. W zbiorach Czerwińska znajduje sie. taka sama liczba t y c h wyobrażeń na ogólną ilość 67 wot. W Krzynowłodze W i e l k i e j w pow. Przasnysz w miejsco­ w y m kościele znajduje się k i l k a w o t srebrnych, a wśród nich jedno wyobrażające krowę. Natomiast w t a k i m g i ­ gantycznym zbiorze w o t , j a k i m jest klasztor oo. P a u l i ­ nów na Jasnej Górze, odnalazłem również t y l k o jedno wyobrażenie tego zwierzęcia. Warto dodać, że było ono przechowywane nie w kaplicy, j a k inne wota, lecz w magazynie. W Czerwińsku, gdzie występuje stosunko­ wo największy procent w o t z wyobrażeniami zwierząt, także niełatwo jest je odnaleźć. Zawieszono te wota wszakże na ołtarzu, ale wysoka pod stropem kościoła. Szczególnie jaskrawe przykłady tej postawy świa­ topoglądowej dostarczają rozmaite doroczne zwyczaje, związane z w y p i e k a n i e m specjalnych f i g u r z ciasta chlebowego. Tę trywializującą postawę odnaleźć można nie t y l k o w interpretacjach mówionych środowiska ludowego, lecz również w e współcześnie ogłaszanych i p o p u l a r y ­ zowanych publikacjach pod patronatem władz kościel­ nych. T a k np. gest lamentacji M . Boskiej w Piecie z Chełmna uzyskał następujące objaśnienie: „Powiadają, że w czasie oblężenia miasta przez najeźdźców chciwych k r w i i łupów M a t k a Boska własną ręką osłaniała gród i jego mieszkańców. Widywano ją podczas najcięższych c h w i l , gdy żołnierze z sił już opadali, j a k w otoczeniu aniołów chodziła po m u r a c h i wznosiła ręce do góry, a pociski nieprzyjacielskie odbijały się o nie i wracając do nieprzyjaciół wyrządzały i m szkody". Franciszek Żynda, op. cit., s. 9. n ы 31 за �П. 40. Współczesne wota fabryczne. Zebrzydowska. Na sercu napis: „Za doznane Niniejsze uwagi opieram głównie na oględzinach wot w zbiorach klasztoru oo. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie, Oto znamienne sformułowania ofiar i dziękczynień. Wotum ze zbioru chełmińskiego: „Antoni Siennicki w Twoje opiekę 1752. Paraliżem zarażony sie oddawszy iestem Pocieszony". Wotum z Czerwińska: „Te w o t u m ofiarowane Panu Bogu Naswies Pannie Czewienskiei Do f a r i premniena pańskiego Te racz uchowacz ynwentara miast Czerwiński". Alba napis z Miedniewic: ,,Na p a ­ miątko uzdrowienia od E m i l i j Kobylińskiej O M A R I O ! bez zmazy poczęta przyczyń się za nami..." Wotum w kościele oo. Franciszkanów w W a r ­ szawie. Wotum w Bazylice na Jasnej Górze. Na podstawie własnych badań w Atenach. Por. Rudolf Kriss Hubert Kriss-Heinrich, Peregrinatia neohelłenika. Wallfahrtswandcrungen im heutigen Griechenland un.d in Unteritalien, Wien 1955. P. Toschi, op. cit. " Napisy wygrawerowane na tabliczkach w kościele „garnizonowym" w Warszawie: „Do św. Tadeusza Judy, t u się modliłam i t u zostałam wysłuchana. Bardzo proszę o szczęśliwą jazdę samochodem dn. 27.IV.1965 J.W." z i 33 34 M 36 Fot.: autor; łaski i opiekę Parafia Stopnica 1951". Kalwaria ,.Św. Tadeuszowi Judzie w podzięce za zdanie egza­ m i n u i proszę o dalszą Dpiekę." W K r a k o w i e szczególnie popularnym miejscem składania „listów" jest ołtarz św. Z o f i i w kruchcie kościoła pod wezwaniem św. M a r k a . Na ołtarzu t y m w 1965 r. widziałem kilkadziesiąt k a r t e k oprawionych w rozmaite r a m k i . Oto jeden z listów: „Dziękuję za doprowadzenie do ślubu kochającej osoby i dom j a k i m i dałeś Jezu". Srebrne wota pod względem wartości artystycz­ nych dają się porównywać z p o k r e w n y m i od strony technicznej w y t w o r a m i sztuki w metalu X V I — X V I I I w. Można wymienić t u dla przykładu takie dziedziny, jak bogato zróżnicowane znaki cechowe, tłoki pieczętne, nie­ które rodzaje ludowej biżuterii, wreszcie pokrewne i od strony funkcjonalnej opłatki. Por. T. Seweryn, Krakow­ skie klejnoty ludowe, Kraków 1935, tegoż, Arcydzieła żelazorytu ludowego. (Formy do w y r o b u opłatków), „Pol. Szt. L u d . " . R. 9, 1955, n r 6, s. 335—361; A. Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930; Fr. K o t u l a , Cechowa znaki i tłoki pieczętne w Muzeum w Rzeszowie, War­ szawa 1951. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. M J9 Jan Swiderski — il. 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4e9704f1cd7acf05c6a31048d58549e.pdf 008fc66d80a67328111ab814e3780d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3489 Title A name given to the resource Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek OlędzPci WOTA WOSKOWE ZE WSI BRODOWE ŁĄKI I K R Z Y N O W Ł O G A WIELKA* W l i t e r a t u r z e poświęconej polskiej sztuce ludowej — pochodzeniem stwem, kraju tycznego woskowej wywania wej wotywnej. chłopstwo n i e znalazł Polski krajach rzeźbie przez skowych w Zwyczaj kościołach w opracowaniach wotów w o ­ kultury szerszego o m ó w i e n i a m i m o Europy zagadnieniu ofiaro­ ludo­ iż w i n n y c h t e m u poświęcono szereg prac . pie i związku z t y m w y d a j e dać k i l k a okresie informacji czasu np. zwyczaj Zwyczaj znany wotów ofiary jest w o w tym, w jakim zwyczaj ofiarowywania zwłaszcza zasięgu kościołach. wotywnej w swej wotów rzymskich i ludowych i Słowacji w wielu wypadkach z terenem Najtrudniejsze czy rodzaj z których postaci od dawna sil­ katolickimi, Bawarii, Tyrolu i Słowacji . 3 zwyczaju dree więźniów i — j a k twierdzi czym wiąże zwierząt domowych, A. Gennep się p r o b l e m — tego ludzkiej a n i e m d n i a św. L e o n a r d a ; właści­ wszystkiego, bezradności c z y bezsilności. K u l t t e n w y r a ż a się u r o c z y s t y m obchodze­ w t y m d n i u chłopi się w kościele d o ś w i ę t e g o przedstawiają chodzących wanie zwyczaju ofiary modląc m u symbole może obszarze sięgać zwyczaj katolickiego wotywnej chłopstwo o f i a r y niektóre organa hodowane ciała dree ludz­ kiego . 4 j a k i A . Gennepa, mogą R. Andree Zasadniczy i występować przedchrześcijańskie jednak — według A. Gennepa, pewne — germańskie potencjał czy ideologiczny o b u autorów w elementy nia się k u l t u we Francji. romańskie. a j a k też i i n n y c h b a - z postaci czasów hodowlą w Bawarii wprowadzenia stersów czasu jednak w św. L e o n a r d a Mogło kościoła 7 pojawił się rozpowszechnie­ w jego ojczystym w znacznie później, dopiero świętego się zwyczaju . nastąpić tego możliwie pojawienia zwyczaj okresie przez z a r ó w n o R. A n ­ to kultu niż zwierząt, I I I i I V jest omawianego później, d o p i e r o zwyczaju w n i m za­ wiek granicą Najprawdopodobniej miejscowe, * N i n i e j s z e o p r a c o w a n i e j e s t w y n i k i e m badań a u t o ­ ra, p r o w a d z o n y c h n a marginesie i n n y c h prac tereno­ wych Zakładu Etnografii I H K M PAN w latach 1957—1959. Z e b r a n e m a t e r i a ł y znajdują się w a r c h i ­ w u m Zakładu. F. K r c e k , Rozmaitości, „ L u d " , L w ó w 1910, t . V I , s. 394; M . Z n a m i e r o w s k a P r i i f f e r o w a , Muzeum Etno­ graficzne USB w Wilnie i jego przyszłość, ,.Lud". L w ó w 1932, t . X I ( X X X I ) , s. 5; A . Chętnik, Kalenda­ rzyk zwyczajów dorocznych, obrzędów i niektórych wierzeń ludu kurpiowskiego, N o w o g r ó d 1934, s. 9, 2 1 ; St. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce ', t. 5 / I I I , s. 277; K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, K r a k ó w 1934, cz. I I , z. 1, s. 237, 2 4 2 - 2 4 4 , 248; T . S e w e r y n , Staropolska grafika ludowa, War­ s z a w a 1956, s. 1 6 4 - 5 . - R. A n d r e e , Votive und Weichegaben des katholischen Volkes in Sud-Deutschland, B r u n s w i c k 1904; tenże, Einige Bemerkungen uber Votive und Weiche­ gaben, „Corresponderblatt d e r D e u t s c h e n A n t r o p o l o g i s c h e n G e s e l l s c h a f t " , o c t . 1905; A . G e n n e p , Religions Moeurs et Legendes, c h a p . £a:-Votos Bavarois et Tyroliens, P a r i s 1908, s. 9 9 - 1 0 8 ; J . H o r a k , Fricova „pravdiva pisen o tom, jak cert babu vzal", „Ćesky L i d ' ' , 1955 (R. X L I I ) , n r 3, s. 1 2 1 ; J . O k r u c k y , Żelazne figurky, „Umeni a Remesla", 1958, n r 5, s. 194—5; S t . L . K o s t o v , Votivi, „Izvestja n a N a r o d n i j a E t n o g r a f s k i j M u z e j w S o f i j a " , S o f i j a 1922, R. I I . t . 1 - 2 . - Europie znacznie Według występo­ ludowej pod patronat w o t y w n e j . Według Zachodniej zwierzęta w k t ó r e są jednocześnie g ł ó w n ą treścią składanej w oraz znana o k r e s u d a t u j e się n a t y m związanych Wyobrażają gospodarstwie się ksiąg c u d ó w p o ­ odległych oddawania spraw odległą przeważnie analizy bardziej najbardziej one wywodzi z B a w a r i i , że n a t y m t e r e n i e s w y c h pragnień — w p o s t a c i k u t y c h w żelazie w o t ó w . 1 t a k po­ w poszczególnych p u n k t a c h E u r o p y . R. A n ­ twierdzi n a podstawie I I I — I V w . O d tego b o w i e m warty jest współcześnie w obrządku chrześcijańskim l u d o w a f o r ­ patrona tym i funkcja z Bawarii, j e d n a k do ustalenia jest n i e miejsce ideologii, nie w wotów d o b n a , że n i e sposób zaprzeczyć słuszności t e g o t w i e r ­ N a t e r e n a c h t y c h łączy się o n z k u l t e m św. L e o n a r d a , wie adaptowało d o m a o f i a r y w o t y w n e j , lecz m o m e n t p o j a w i e n i a się t e g o ludowej w i e l u k r a j a c h E u r o p y . Szczególnie n i e w i ą ż e się o n z o b s z a r a m i z t e n ze świata a n ­ i częściowo t y l k o zmieniając obrzędowości''. W a r t o dodać, ż e r o d z a j Tyrolu się c e l o w e , a b y n a w s t ę ­ występował p r z e z chłopstwo a swej s w y m w i ą ż e się z chrześcijań­ które zapożyczyło dzenia 2 W I daczy n i e w s p o m i n a się o s p o t y k a n e j w niektórych p u n k t a c h VI—VII przez w kraju, wieku, okresie zakon cy­ ok. V I I I — X w . . я s. 15—22; E . S t e m p l i n g e r , Antiker Aberglaube in modernen Ausstrachlungen, Leipzig 1922, s. 70, 9 3 ; A . J o h , Sitte, Brauch und Volksglaube in deutschen Westbohmen, R e i c h e n b e r g 1924, s. 293; N . T a r c h i a n i , A . T e s i o , Voto, „Enciclopedia I t a l i a n a " , R o m a 1937/45, t. X X X V , s. 6 0 1 - 6 0 3 ; C. T r a j a n o v i c , Glavni srpski zertveni obiczaji, „Srpski Etnografski Zbornik", t. X V I I , s. 209. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 1.01; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 194; T . S e w e r y n , Czechosłowacka sztuka ludowa, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a ' , 1949, n r 3 - 4 , s. 96. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 106: R. A n d r e e , o p . c i t . , s. 6, 3 4 ; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 195. :1 4 W e d ł u g N . T a r c h i a n i , A . T e s i o ( o p . c i t . , s. 602) chrześcijaństwo z a p o ż y c z y ł o z w y c z a j o f i a r y w o t y w n e j od j u d a i z m u . M a o t y m ś w i a d c z y ć s z e r e g w z m i a n e k w B i b l i i n a t e m a t o f i a r y w o t y w n e j . P o r . Biblia to jest księgi Starego i Nowego Testamentu, tłum. z łac. J . W u j e k , L i p s k 1898, G e n e s i s X X V I I , 9 - 1 0 , 20, 2 5 - 2 9 , X X V I I I , 20-22. T h . H o m o l l e , Donarium, Dictionnaire des Antiąuites grecąues et romaines, P a r i s 1892, t . I I , p . 1, s. 362—382; S. E i t r e m , Opferritus und Voropfer der Griechen und Romer, K r i s t i a n i a 1915, s. 72. 5 e A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; R. A n d r e e , s. 39. A . G e n n e p . o p . c i t . , s. 102—3. 7 s op. cit.. ��Na podstawie przytoczonych prac określenie p o j a w i e n i a się w kościele k a t o l i c k i m E u r o p y niej rytuału ofiary wotywnej pozostaje czasu więc torium Polski, z uwagi napotyka n a mniejszą jeszcze większe popularność czaju wśród polskiego trudności omawianego danych, i to zarówno ze źródeł chłopstwo obrzędowości kościoła ofiarowywania jednak powiedzieć, początkowym by dokonywania tyk związanych działalności raczej zakonu przez z chłopstwo hodowlą XIV—XV w., w z tym pewnym wyraźne bydła. okresie rozwojem Mogło się i chłopskiej Sprzyjało temu zwyczaju, samego zwyczaju do nych, z dawien polskie, które to konkretne, nie omawiany w Polsce i 9 w w gospodarki oko­ miał za­ nierogacizny, podobieństwo przy wzmożonej o XVI żadnej w. tego to istnieją wątpliwości w tym stulecia już dane, okresie składanie było zjawiskiem powszechnym. wykonywane ze zasadniczych szlachetnych metali lerię i k u p c ó w , d r u g i e — p r z e z „ b i e d n y c h " , głównie przez magna- najpraw­ chłopstwo . l 0 l u d z i „ b o g a t y c h " i „ b i e d n y c h " różniły się n i e t y l k o p o d w z g l ę d e m materiału, z k t ó r e g o b y ł y nane. N a p e w n o dotyczyły o n e zupełnie spraw, t a k odmiennych j a k najistotniejsze wyko­ W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , Ogród fraszek, wyda­ n i e zupełne A . B r u c k n e r a , L w ó w 1907, t . I I , s. 375. „Argument na l u t r y Słuchaj l u t r z e , coś w s z y s t k o d o kościoła k r z y w o , G d y c z e k a w żalu, w s t r a c h u i w c h o r o b i e c k l i w o . Ż e w i e s z a n a ołtarzu o b i e c a n e w o t a , U b o g i z w o s k u , b o g a c z ze s r e b r a , ze złota, T y zowiesz zabobonem." "> J w . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć zbiór w o t ó w s r e b r n y c h z X V I I / X V I I I w . w k a p l i c y M a t k i Boskiej Bolesnej kościoła W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h w C h e ł m i e n a d Wisłą. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w e Wrocławiu znaj­ dują się o k a z y w o t ó w żelaznych. N i e s t e t y , b r a k j e s t bliższych d a n y c h dotyczących i c h p o c h o d z e n i a . Nie 9 1 1 1 2 kłopotami, i złote srebr­ dwa rodzaje były symbolami, i Wreszcie dotyczące były zdrowia ludzkiego zasadniczo nie były można inny jako symbolicz­ samych przez ofiarodawców. te których samych religijnego. zapominać, wykonywane wota Różniła stosunek kultu rolę Woskowe przeważnie do tej f o r m y się chłopa. najczęściej l u b przebłagalne. ników, n a t o m i a s t w o t a w o s k o w e łem pod t y m wiązały pracy spełniały krąg życio­ wotów odmienna skala potrzeb, ofiarodawców srebrne były Najczęściej dziękczynnych. upraszające ofiary wąski powodzeniem towarzyszącymi wota, ofiar „bogatych" poza zupełnie osobistego, składane i Inne chłopstwa. powodzenia ludzi one osobistym ne że wota złote zawodowych złot­ były wyłącznie dzie­ Różnica autorstwa tych w o t ó w n a d a w a ł a i m określone piętno f o r m a l n e , które ustalało dowej i c h przynależność artystyczną do s z t u k i l u ­ l u b profesjonalnej. Wszystko to razem przemawia za istnieniem już w połowie X V I w., a może n a w e t i wcześniej, w o s k o ­ rzeźby w o t y w n e j , posiadającej formalne sztuki Brak jest wartości treściowe ludowej. jakichkolwiek danych potwierdzających w y s t ę p o w a n i e w t y m czasie, a także i w o k r e s i e na terenie z kutego żelaza . sowanym tworzywem łatwiej dostępny że wota Polski wotów Prawdopodobnie 12 do niż obróbce s p e c j a l n y c h woskowe powszechnie wyrobu żelazo i wotów był sto­ wosk, nie wymagający umiejętności . ,я znane póź­ wykonywanych były na przy Warto zaznaczyć, terenie Słowacji, B a w a r i i i T y r o l u . J e d n a k zostały o n e w t y c h k r a j a c h (w m n i e j s z y m l u b większym stopniu, a niekiedy kowicie) trwałe zastąpione i w przez wota t a k j a k woskowe apotropeiczne. polskiej To, że żelazne, posiadające podobny kulturze ludowej, fakt stanowi właściwości nie zaistniał jeszcze j e j odrębności, znajdujących źródło w środków ubóstwie i ogólnej cał­ bardziej z w i e l u przejawów jeden swe ograniczoności potrzeb. odmiennych pragnienia z zdrowiem. wota niejszym, składane p r z e z „ b o g a t y c h " , z a p e w n e szlachtę, Wota niektórych całe z e s t a w y pragnień wykraczały chłopstwa tym zaczy­ rolę. występował połowie w prawdopodobnie (złota i s r e b r a ) i w o t a w o s k o w e . P i e r w s z e z n i c h b y ł y dopodobniej ze symbolicznych i O b o w i ą z y w a ł y w t y m czasie w o t a d w ó c h wota czy wej chodzi kościołach rodzajów: i stałymi chłopstwo ulegające że się s y ­ przez ogół ó w c z e s n e g o społeczeństwa k a t o l i c k i e g o w o ­ tów ze rekreacyj­ praktyki zwyczaj na­ charakter nie względem praktyk katolicyzmu jeśli prak­ wiążącym który duże nały p o w o l i tracić swoją p i e r w o t n ą Natomiast był związanych wym u p r a w i a n y c h przez rozmaitych dawna czasie e k s p a n s j i również potrze­ sprzyjająca p e w n i ć pełną pomyślność h o d o w l i bydła, drobiu. Pol­ to polepszenia chłopstwa się znacz­ religijnych h o d o w l a n o - r o l n e j . Była to n a p e w n o d l a przyjęcia w przypuszczać, że społeczno-ekonomicznej liczność przez ten pojawił n i e później, k i e d y p o w s t a ł y b a r d z i e j tuacji wotów z a k o n u cystersów; t r u d n o czy zwyczaj okresie X I I w. Należy stąpić w katolic­ nastąpiło p r a w d o p o d o b n i e — t a k j a k w B a ­ — za p o ś r e d n i c t w e m sce, w że spraw skąpych pisanych, j a k i ba­ jaki Najczęściej Srebrne do kiego w Polsce z w y c z a j u się lić, terenowych. Wprowadzenie w do dzisiaj n y c h w o t ó w , pochodzących m n i e j w i ę c e j z t e g o o k r e ­ zwy­ l u d u , niż w ś r ó d chłopstwa B a ­ w a r i i c z y S ł o w a c j i , a jednocześnie z p o w o d u warii przetrwały su i dzięki t e m u m o ż e m y s t o s u n k o w o dokładnie u s t a ­ Rozstrzygnięcie tego p r o b l e m u , j e ż e l i c h o d z i o t e r y ­ jest kościołach sprawą otwartą. dań t y c h d w ó c h różnych l u d z k i c h ś w i a t ó w . W Zachod­ Już w w X V I w . idea Europie, a również ofiary i w wotywnej Polsce, spotkała z ostrą się krytyką j e s t j e d n a k w y k l u c z o n e , że n a Śląsku z n a n e b y ł y t e g o r o d z a j u w o t a i że w s p o m n i a n e e k s p o n a t y m u z e a l n e pochodzą w ł a ś n i e z t e g o t e r e n u . S t o s o w a n i e d o w y r o b u w o t ó w p r z e z chłopstwo w y ł ą c z n i e w o s k u w i ą z a ć się m o g ł o z p r z e k o n a n i a m i o j e g o s p e c j a l n y c h właściwościach. W wierzeniach ludowych panuje bowiem powszechnie pogląd, że w o s k , szczególnie pochodzący ze s k a p i n i n i e d o p a ł k ó w świec kościelnych, p o s i a d a właściwości a p o t r o p e i c z n e . T y m s a m y m zaś w o t u m w y k o n a n e z t e g o r o d z a j u t w o r z y w a n a b i e r a szczególnej m o c y . W a r t o p r z y t y m dodać, że b a r d z o p o d o b n e pioglądy n a właściwości w o s k u występują w l i t u r g i i kościelnej. P o r . P o d r ę c z ­ na Encyklopedia Kościelna, Warszawa, L u b l i n , Łódź 1916, s. 4 3 - 4 4 . 13 �reformacji '. Prawdopodobnie 1 pod wpływem teczność składania licznych ofiar zamierania wotów upraszających), archaicznego wości, że t o w a r z y s z y ł o ze s t r o n y k l e r u . ideologiczne, ścijaństwa i jest, bierające rozpoczął tę obrządku. N i e u l e g a wątpli­ że wota formę wota istnienie w n i m nie tylko kultu religijnego, możnowładców, fundacji miały ołtarzy, zapewniały kościele dla kleru były wielkie posiadały dla niezbyt chłopstwo w nawet znaczenie. — przez znakiem swe dozna­ one miejsce okolicy, a t y m samym licznych wiernych pod­ wielu wania kościołach wotów, pienie wotów je służba zamożnych danina wosku, na każdego sposobem: powstałe wyrabiała w t e n spo­ przestały spełniać rolę o f i a r y w o s k o w e j ofiary jaja) pieniężne między Zmiany dokonane ofiary wotywnej rze samych ców l u b żywnościowe kościołem a wiernymi w ogólnym osób wych zaś służby kuratela parafii figur potrzeby mogła silniej wiernych, nowej wstrzymało pularności ilości twór­ kościelnej wpły­ formy niż wotów. Bezpo­ przedtem do wosko­ kształtować tradycyjnego tematy. postaci jednak w uprawiania n a d produkcją wprowadzając symboli nowe Nadanie systemie Ograniczenie spośród nęło z a p e w n e n a u j e d n o l i c e n i e średnia na . odbiły się bezpośrednio n a c h a r a k t e ­ rzeźb-wotów. do k i l k u na wymiany (najczęściej 16 le­ zostało z a ­ ofierze procesu środowisku wotywnej zmniejszania chłopskim. W nie po­ się j e j ciągu po­ całego roku podczas w i e k u X V I I I następował stały p r o c e s z a m i e r a n i a tego liczne kościoły zwyczaju. w i e j s k i e posiadały z a p e w n i o n ą stałą dostawę potrzeb­ ku uroczystości kościołowi przekazywana przez s a m y c h ofiarodawców uproszczonym ofiarowy­ kłopotliwe p o t r z e b y kościoła. Stały się one p r z e d m i o t e m szczegól­ wiejskich parafii. przeprowadzoną sposobu n a t y m , że kościelna. O c z y w i ś c i e sób w o t a zestawu i n n e znaczenie, modyfikację polegającą stąpione b a r d z i e j przy­ czy uroczystości. woskowe Była t o s w e g o r o d z a j u przez także, niekiedy widomym m u uczestnictwo wszelkich ważne chrze­ lecz łask i d o k o n a n y c h cudów. Czyniły Wota przesłanki kaplic s r e b r n e , złote, w o s k o w e k u l t o w e s ł y n n y m w najbliższej nie przeciwdziałanie w s z y s t k i m , przesłanki m a t e r i a l n e . W i a ­ Wszelkie czas symbo­ proces mu aktywne formę sku­ się Kierowały całych kościołów, nych jako uznające za zgodną z założeniami a może p r z e d e domo (szczególnie T y l k o z t y m f a k t e m należy w i ą z a ć wystą­ pień r e f o r m a c k i c h o r a z budzącej się n i e w i a r y w o d p u s t o w y c h . Dzięki niej nego materiału d o własnej p r o d u k c j i świec Należy dodać, że systematyczne ofiarodawców wosku ich należało lepieniem wych. Szczególnie nych, którzy na wota do nie zajmowali oraz było się wotywnej, dosyć się kłopotli­ dla tych hodowlą wier­ pszczół, Prawdopodob­ d u ż y m s t o p n i u z t y c h p o w o d ó w — niezależnie lecz Do jakiego przez zajmowanie a więc n i e p o s i a d a l i własnego w o s k u . nie w . zdobywanie czynności absorbujące lr> Wprawdzie zdarzały n i e zmieniły li obecnej wych — niech świadczą przeprowadzonych Poszukiwania objęły miejsc, stosunkowo północną rozległy część P o d l a s i a , wotów — w stopniowe dzisiaj w kościele w o s k o w y c h środowisku zmniejszanie się popularności chłopskim tego zwyczaju. A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; N . T a r c h i a n i , A . Tesio, op. c i t , s. 603; W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , o p . c i t . , s. 375. W g Wojciecha Gąsiorka ( u r . w 1876 r . z a m . w Dębnie, p o w . N o w y T a r g ) , w sąsiedniej w s i H a r k l o ­ w e j , za j e g o młodości w y s t ę p o w a ł z w y c z a j ofiarowy­ w a n i a w kościele w o t ó w w o s k o w y c h przedstawiają­ c y c h o w c e . W o t a t e p r z e t a p i a n o w kościele w H a r k l o ­ w e j n a świece. W g S t . F i s c h e r a , d y r . M u z e u m w B o c h ­ n i — a n a l o g i c z n y z w y c z a j z n a n y był w e w s i K ą k o lówka, p o w . B o c h n i a . P o n a d t o w g K . W o l s k i e g o , d y r . M u z e u m w Przemyślu, zwyczaj ofiarowywania wo­ t ó w z n a n y był p o d tą postacią w D y n o w i e , p o w . Brzozów, d o o k . 1900 r . ( K . W o l s k i d a n e t e o p i e r a na i n f o r m a c j i uzyskanej od wieloletniego proboszcza p a r a f i i d y n o w s k i e j , k s . кап. M . B a r a . ) P o z a t y m . w g K. Wolskiego, w a r c h i w u m diecezjalnym w Prze­ myślu znajdują się X V I I I - w i e c z n e księgi kościelne z S a r z y n y , p o w . Leżajsk, o r a z z j e d n e j p a r a f i i w L u b a c z o w s k i e m . W księgach t y c h n o t o w a n e są ilości p r z e t a p i a n y c h p r z e z administrację kościelną w o t ó w n a świece. u 15 Z d a r z a ł y się r ó w n i e ż p a r a f i e , które n i e w y k o r z y ­ stywały wotów jako surowca do w y r o b u świec. W t y c h parafiach ofiarowane przez w i e r n y c h w o t a z a w i e s z a n o w kościele n a r a m a c h o b r a z ó w . T a k i z w y c z a j jeszcze d o n i e d a w n a w y s t ę p o w a ł n p . w koś­ ciele B ł o g o s ł a w i o n e j S a l o m e i w S k a l e koło O j c o w a . O tej formie wykorzystywania wotów wspomina rów­ nież W . P o t o c k i w c y t o w a n e j fraszce. 6 dwóch są: B r o d o w e 18 parafiach zwyczaju Łąki w gdzie zwyczaju w zwyczaju ogólnego ofiary stanu . , 7 c z a j u przestało być z j a w i s k i e m p o w s z e c h n y m północne p a r t i e M a z o w s z a składania one stopnia występowanie omawianego o d s a m y c h przekonań w i e r z ą c y c h co d o pożyteczności następowało się jeszcze n a począt­ X I X w. wypadki reaktywowania wyniki tereno­ ostatnich dwóch latach. zwyczaj obszar, ten a część przetrwał, mianowicie: Warmii oraz . W w y n i k u badań — t y l k o zanotowano ofiary w chwi­ badań Mazury, 18 zwy­ wotywnej. występowanie Tymi do parafiami w p o w . Ostrołęka ( z a c h o d n i a część A . Chętnik, op. c i t . , s. 9, 2 1 . P r z y k ł a d e m może być p a r a f i a B r o d o w e Łąki na K u r p i a c h , w której r e a k t y w o w a n o z w y c z a j p r a w ­ d o p o d o b n i e o k . poł. X I X w . „[...] t o p o w s t a ł o w p r o ­ w a d z o n e [ o f i a r o w y w a n i e w o t ó w w m i e j s c o w y m koś­ c i e l e ] n a taką pamiątkę, że się bydło n i e chciało p r o ­ wadzić, i t a k n i e w i e d z i e l i co zrobić, i t a k się d o ­ myślili, ż e b y zrobić d o kościoła t o k r o w ę , t o k o n i a , t o świnię, i t a k j e s t i p o d r u g i e , że mała p a r a f i a , to co zapłatę za t e z w i e r z ą t k a zbierzą t o n a u t r z y ­ m a n i e księdza [...]". ( F r a g m e n t l i s t u „ b r a s t e w n e g o " z B r o d o w y c h Łąk, J . Cichego, do autora). 1 7 N a o b s z a r z e K u r p i ó w p r z e b a d a n e zostały w s z y s t ­ k i e p a r a f i e . N a pozostałych t e r e n a c h b a d a n i a objęły j e d y n i e p a r a f i e , które w m i e j s c o w e j t r a d y c j i słyną z kultywowania dawnych zwyczajów kościelnych. W w y n i k u t y c h badań s t w i e r d z o n o p o n a d t o : 1) w y s t ę ­ powanie omawianego zwyczaju w Baranowie, pow. M a k ó w M a z . d o o k . 1914 r . o r a z 2) w y s t ę p o w a n i e jeszcze d o d z i s i a j w w i e l u p a r a f i a c h z w y c z a j ó w o f i a r ­ n y c h , n i e k i e d y b a r d z o zbliżonych w s w y m o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d o z w y c z a j u o f i a r o w y w a n i a w o t ó w . Są t o z w y c z a j e o f i a r o w y w a n i a w kościołach w d n i u Św. R o c h a , p a t r o n a bydła, r o z m a i t y c h p r o d u k t ó w ż y w ­ nościowych ( j a j , masła, mięsa, i t p . ) , o b c h o d z e n i e t r z y ­ k r o t n e ołtarza ze świecą ofiarną i t d . W s z y s t k o t o świadczyłoby o możliwości bardziej powszechnego w y s t ę p o w a n i a niegdyś n a t y m o b s z a r z e zwyczaju ofiary wotywnej. 1 8 �Kurpiowszczyzny) na północny i odległa o kilkadziesiąt zachód, w Przasnyskiem, kilometrów Krzynowłoga Wielka. Ludność t y c h p a r a f i i t o w B r o d o w y c h Ł ą k a c h K u r ­ pie — chłopi zamieszkujący dawną Królewszczyznę, w K r z y n o w ł o d z e zaś — była służba f o l w a r c z n a , chłopi pańszczyźniani szlachty oraz zaściankowej. Obecnie m a ł o - i średniorolnymi poza zajęciami Tereny, parafia w tak obrębie których jak względem Nieurodzajna są się i rozmaitymi trady­ znajdują zacofanych gospodarczym gleba, ośrodków drudzy trudniącymi się krzynowłodzka, do najbardziej pod miast, bydła i dawni drobnej wiejskimi. brodowska wątpienia jedni gospodarzami r o l n i c t w e m hodowlą cyjnymi potomkowie położenie części jak i z dala przemysłowych zarówno należą bez kraju — społecznym. od większych i ważniejszych szla­ k ó w k o m u n i k a c y j n y c h — okoliczności t e n i e sprzyjają ogólnemu r o z w o j o w i t y c h o k o l i c . W y d a j e się. że ne w t e j części P o l s k i w a r u n k i bez wpływu na archaicznego w kościele Brodowe kowo zachowanie zwyczaju, bytowe się jakim woskowych trud­ n i e pozostały właśnie jest tutaj tak ofiarowywanie wotów. Łąki należą d o p a r a f i i p o w s t a ł y c h s t o s u n ­ późno. Kościół w t e j w s i został założony do­ p i e r o n a początku X I X w . . N a t o m i a s t d r u g a p a r a f i a ,9 j e s t o w i e l e starsza. W K r z y n o w ł o d z e W i e l k i e j był erygowany Kościoły pod już w XIII brodowski wezwaniem krzynowłodzki Przemienienia w Krzynowłodze w osobie św. i kościół w . -° Wielkiej posiada Walentego. W znajdują Pańskiego. patrona miejscowościach główne święto p a r a f i a l n e — o d p u s t — obchodzone 6 sierpnia, w Krzynowłodze dzień dodatkowo lentego. Uroczyste gu roku, Przemienienia p o d c z a s których rowywania Wielkiej nych formie. 1 się go nie, wych obydwu W się z w y c z a j cią­ ofia­ Łąkach j a k i Krzynowłodze zwyczaj W nie obydwu Sposób Krzynowłodze, w znacznie Łąkach nej l i c z b i e obchodzi przetrwał nie jest starszej ceremoniałem, mniejszym zaangażowaniu w swej miejscowościach do odprawiania kościołach z większym przy są j e d y n y m i w piętno p r z y s t o s o w a n i a warunków - . kowy. w aktu mimo po­ zmienio­ ofiar­ to jedna­ parafii, dokonuje bardziej jednak niż archaicz­ w Brodo­ wiernych i mniej licz­ uczestników. W miejscu dzisiejszych B r o d o w y c h Łąk w X V I w . została założona n i e w i e l k a osada r u d n i c z a . D o p i e r o zaś w poł. X V I I w . powstała t u t a j wieś. P o r . F r . P i a ś c i k , Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939, s. 24, 26—27. Jeżeli c h o d z i o datę założenia koś­ cioła w t e j w s i , b r a k j e s t bliższych d a n y c h . N a j p r a w ­ d o p o d o b n i e j e r y g o w a n o kościół w B r o d o w y c h Ł ą k a c h p o u p ł y w i e p e w n e g o czasu o d c h w i l i k i e d y stały się wsią. M o g ł o t o nastąpić d o p i e r o w X V I I I w . , w z g l ę d ­ nie nieco później, w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w., j e d ­ n a k n i e później aniżeli w 1826 r . W t y m b o w i e m czasie w B r o d o w y c h Ł ą k a c h n a p e w n o był już k o ś ­ ciół. P o r . M a p a Jeneralna Województwa Płockiego, J u l i u s z a C o l b e r g a . 1826. 19 I N a odpust w B r o d o w y c h Łąkach przybywają tłumnie, p o p o k o n a n i u n i e r a z kilkudziesięciu trów niedostępnych piaszczystych p i o w s k i e j n i e witają (tak j a k to b y w a dróg. W e ludzie kilome­ wsi kur­ przybyłych w świątecznym dniu na odpustach w innych okolicach) k a r u z e l e z muzyką, s t r z e l n i c e czy w i e l k i e l o t e r i e f a n ­ omawiany siada o n wyraźne nego w a wotów. Zarówno w B r o d o w y c h pierwotnej jest Pańskiego, 14 l u t e g o , w dzień św. W a ­ d n i odpustowe przygotowane do obniesienia Łąki. pow. Ostrołęka. Odpust Pańskiego. Kościół ponadto obu się 11. 5. Wybrane wota wokół ołtarza. Brodowe w dniu Przemienienia towe. Z nieodzownych atrakcji odpustowych można w B r o d o w y c h Ł ą k a c h spotkać: j e d y n i e n i e w i e l k i e k r a ­ my z dewocjonaliami dzeniem Tłumy nie tyle potrzeba, ludzi chęć ność sprowadza ucieczki którą n a w e t tu a t r a k c j i pust w i z a b a w k a m i oraz stragany z j e ­ i napojami. n a uroczystość od codziennych skromny program o d p u s t o w y c h jest w Brodowych przede Łąkach wszystkim się p o z a k r ę g i e m ile istniejących s t a n i e zaspokoić. O d ­ zawdzięcza właściwościom zwykłych brodowska kłopotów, atrakcji swą popular­ znajdującym o d p u s t o w y c h . Są Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, ha­ sło Krzynowłoga Wielka, t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 796. „Tutejsza p a r a f i a e r y g o w a n a była 1230 r . p r z e z K o n ­ r a d a k s . m a z o w i e c k i e g o [...] P a r a f i a n i e przeważnie szlachta, t. zw. «ciemne mazury^. W o b y d w u p a r a f i a c h w o t a w y r a b i a n e są p r z e z służbę kościelną. P o n a d t o n i e o b w i e s z a się nimi obrazów, a n i też n i e służą j a k o s u r o w i e c d o p r o d u k ­ c j i świec. K i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u o m a w i a n y z w y c z a j mógł j e d n a k w y s t ę p o w a ć w t y c h m i e j s c a c h w s w e j p i e r w o t n e j , n i e z m i e n i o n e j p o d w p ł y w e m czasu f o r ­ m i e . P o r . A . Chętnik, op. c i t . . s. 9. 2 1 ; St. P o n i a l o w s k i , op. c i t . , s. 277. 20 21 �n i m i bez w ą t p i e n i a z a b i e g i ną. w Sprowadza głównej do mierze z w i ą z a n e z ofiarą Brodowych i c h głęboki Łąk wotyw­ rzesze praktycyzm ludzi życiowy, same wota. i tutaj, byłyby kościele b r o d o w s k i m , uczestnicząc w wotywnej sprawy, „załatwić" najważniejsze n a które n i e mają mogą s a m i żadnego Przebieg rządek ofiary wotywnej odprawianych w Odbywa się ona określony cały dla nich wpływu. jest przez p o ­ kościele m s z y przez ofierze i dzień nabożeństw. odpustowy, ołtarza przez księdza z ofiarowywaniem wszelkie czynności w o t ó w zostają przer­ akt ofiarowywania 0 świtaniu p r z y g o t o w a n i e cjalnego nieopodal ustawiają przez „brastewnych" go ogrodzenia, prowadzących naręcze n a dziedzińcu w cieniu 2 2 wypełnioną świec po na spe­ wprost jest bierają wota. W kunia, w tutejszych gospodarstwach. Znajdują wyobrażenia bardzo jęci swoją straganie rolą, g o r ą c z k o w o porządkują wota i świece. W pośpiesznie powiedzialne między funkcje: ostatniej siebie rozłożone n a chwili mniej i przyjmującego prze­ rozdzie­ bardziej od ludzi niech W pliwie i gromadzić dokładnie Niektórzy się p r z y do wyszukują rozwiązują nowych toreb za ś w i e c e i w y b r a n e Wierni już składając potrzebne węzełki im świece. odpustowych, żeby zapłacić góry opłaty, tzw. w t e n sposób okres dokonywania płacą aktu za wypożyczenie ofiarowywania w kościele. O c z y w i ś c i e z g ó r y u s t a l o n a wysokość „ofiar" „brastewnym" przy i utrzymanie gwarantuje uzyskanie Trzeba jeszcze dodać, wyższe o d cen wotów. porządku właściwego że ceny ułatwia straganie wynagrodzenia. świec „Brastewni" ich na są znacznie różnicując biorą p o d u w a g ę n i e w i ę k s z y w k ł a d p r a c y z w y k o n a n i e m w o t ó w czy też i c h duże wartości tyczne, jakie lecz przede posiadają Istniejąca że w i e l u wszystkim wartości ceny związany este­ więc się n a „złożenie ofiary" powodem, t y l k o za „Brastewny" — nazwa miejscowa, prawdopodob­ nie pochodna od „bratstwo", „brastwo". (W słowni­ kach Lindego i Karłowicza b r a k objaśnień tego słowa.) Wszystkie rodzaje wotów, występujących t a k w j e d n e j j a k i w d r u g i e j p a r a f i i , n a z y w a n e są p r z e z w i e r n y c h „ o f i a r a m i " . P o n a d t o K u r p i e nazywają w o t a „ o s i a r a m i " l u b „sigurkami w o s k o w y m i " . 2 2 2 3 8 wosku?", Pan „...coście także Bóg cizioka. taka i wysłucha, scera..." . 2A rękach w o t a . N i e k t ó r z y wokół świec. W je przed starają Nowoprzybyli drodze się u m o ­ z a k r y s t i i zapalają sobą w c h o d z ą trzymających świece do p r e z b i t e r i u m . się w o l n o wota dołączają dali. „brastewnego": tak was m o d l i t w a będzie chuda, ni za ołtarzem. P a n u j e ciche uwagi: się i do zwarty skwierczące tutaj „...uważajcie, ścisk. Słyszy uważajcie...", się, b o n i e p o p r y s k a c i e . . . " . Ludzie się „nie obchodzą ołtarz t r z y k r o t n i e . ołtarzu znajduje Zwieńczają gałązek jodły. Po zwracając się go obraz Przemienienia girlandy wyjściu twarze świeżego zza w ołtarza jego Pań­ widłaku ludzie kierunku. klę­ Świece i w o t a , u n i e s i o n e n i e c o d o góry, trzymają p r z e d Ucyń, P a n i e łowa...", Jezu, zeby m o j a „...o, z e b y „...ucyń, P a n i e , mój kuń zeby p a r c h y Modlitwy są zwracają c i , którzy którzy innej 0 przetrwanie ty proszą w trzymają czystości się ze swymi przynieśli o zdrowiu 25 żeby nóg C i , którzy obeszli np. kobie­ Wreszcie się o j e ­ dziewczyn­ towarzyszących ż e b y i m już więcej wychowywać im . Szept m o d l i t w miesza 1 „kuruny proszą modlą cierpień Boga, dzi. zięcej mój, t a k Starsze chłopca, a n i e pozwolił szurgotem mojego — dolegliwościami. wotum-dziecko, zmniejszenie dzieci, wota do wesela. nie się w Panie Dziewczęta p o r o d o w i , proszą w r e s z c i e odbierał ochwatu...'', J e z u , co b y m miał treści. go n a r o d z i n y , o n a r o d z i n y ki, miał miłuję, sobą. n i e była j a ­ upraszam...". tych, cierniowe", nie j e k Ciebie przenienienia krowa n i e t r z y m a l i się d o b y t k u . . . " , „...spraw, P a n i e z różnica c e n j e s t b e z p o ś r e d n i m decyduje idźcie, ludzi pchajcie użytkowe, świece. ta krowa obcho­ „ o f i a r y " , n i e kupują n a własność w o t ó w i świec, l e c z tylko n i śmie...", „... d a j c i e żałować przychówku..." określone udaje wąskie cier­ się­ wy­ ludzi W wota. z pieniędzmi, cierpliwie dzących ołtarz. J e d n i p r z y d r u g i c h w c h o d z ą w skiego. straganie j a k n a d nią, coraz n i e każdemu ciszy, dookoła ołtarza, p r z e s u w a od­ wota. z je korowód kają zaczynają w trzymając i skrzyni z wotami. Nachyleni się O d s t r a g a n u udają się l u d z i e d o z a k r y s t i i . W i Ludzie — ludzie wokoło dajcie to już, układają niądze, pilnującego porządku o r a z donoszącego ś w i e c e najbliżej które cierpień, zwiększającym krowę...", „...cemu tylko wasa pie­ wota. wotów, doznanych t o n i e s i n i a ! " Słychać przejście dzieci. Przed p r z y b y c i e m l u d z i „brastewni", wyraźnie gają i „...idźcie cować się też w ś r ó d n i c h s p e c j a l n e krążki, gałki o r a z , rzadko, przecie i wota­ W panującym „...brastewny, i wyrobu) zwierząt wszystkich najważniejsza ścisku składają woskowymi opłacają i c h n i e stać. się docisnąć d o s k r z y n i z w o t a m i . stole brzegi tych symbolami potrzeb. potrzeb (własnego są t o p r a w i e w y ł ą c z n i e p r z e d s t a w i e n i a hodowanych lają już że niektórzy b a r d z i e j tłoku p r z y s t r a g a n i e , myśląc, która z l i c z n y c h kościelnym, drzewa, do z a k r y s t i i . N a grubych, ciemnych 1 skrzynię ; rozpoczyna s t r a g a n u . S t r a g a n składa się ze stołu i ł a w y . „Brastewni" drzwi wotów rękami właściwymi musieliście Złożony 2 3 pełnymi niepowodzeń, związane niezwłocznie wane. mi z od w c z e s n e g o r a n a aż d o w i e c z o r a , a l e n a czas c e l e b r a c j i się n a w e t , K a ż d y j e d n a k p r a g n ą ł b y odejść o d s t r a g a n u ze świecą ogarniające i c h przeświadczenie, że t y l k o w t y m d n i u , w Zdarza t y l k o j e d n o w o t u m , ponieważ n a więcej się ze s k w i e r c z e n i e m przesuwającego wypowiedzieli t r z y k r o t n i e ołtarz, już się świec, korowodu l u ­ swoje opuszczają pragnienia kościół. Na Trudne warunki, w jakich notowane były wszystkie z p o d a n y c h w y p o w i e d z i , nie pozwoliły na uzyskanie danych o samych ich autorach. N a p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d „bra­ stewnego" J . Cichego, z a m . w e w s i K o p a c z y s k a n i e ­ opodal B r o d o w y c h Łąk, oraz J . B o r k o w s k i e g o (ko­ wala) i Fr. Piórkowskiego (muzykanta) z Brodo­ w y c h Łąk. 2 4 2 5 �i; II. 6. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. 11. 7. Wota — „konie". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. II. 8. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka. �Tl. 9. Wota — „koń" i „źrebak". 11. 10. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1955 г. II. 11. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. zakończenie udają nych", oddać żeby zostają przerwane bożeństwa. Będą zapadnie pracę się jeszcze d o s t r a g a n u na świece i w o t a . na czas dziedzińcu ..brastewnych''. wota trwania one p o w t a r z a n e Wtedy ofiarne pierwszego aż d o c h w i l i zmierzch na­ kiedy uniemożliwiający „brastewni" do z a k r y s t i i , gdzie p r z e c h o w u j e się je jest wych w dwóch zwyczaj tego z w y c z a j u wyraźnie w dają się z a u w a ż y ć dniu św. najbliższe włodzkiego niczym odpustowy oczekiwany stoją stragany, stowiczów. ni, brak Jedynie zdradzających otoczenie kościoła nie przypomina, przez też j e s t cały ludzi krzynoto dzień rok. Nigdzie gwarnego za kościołem przybycie że j e s t tłumu sąsiednich nic odpu- stoi kilkanaście z kapusty, wieprzowego poranna wotywa W kościele i nabożeństw, w t y m d n i u odprawianych przez proboszczów które wygłosi kazania, nowłodze sprawuje przebywa kościele się wnęce ne w w półkoliście tylnej elektryczna z okolicz­ za wotywnej w od Krzy­ W tym wczesnego ziemi sklepionej kożuch, wnęce, Umieszczona lampa biurowa oświetla kilka wsi. pudlo tekturowe. Do „brastewnym" fabrycznych miejsca, gdzie i we ustawio­ skrzynkę z świec rana. siedzi znajdują­ ołtarza. n a stołkach p r z e d się serca, ścianie tami, paczek rozpoczyna „brastewny". sięgający nie mięsa księży. ofiary w cej domach wyjątkowych, chwytającego Szczelnie o p a t u l o n y w skurczony W w i k a r y c h . Oczekuje t y l k o jeden on tylko można których przybyłych i jeden z przybyłych nad przebiegiem sa­ N i n i e j s z y opis został o p a r t y n a własnej obser­ w a c j i o r a z d a n y c h pochodzących o d c y t . w y ż . i n f o r ­ m a t o r ó w o r a z i n f . i n f . J . K o l i m a s a i M . Bałdygi, z a ­ mieszkałych w e w s i W a c h i i n . P o r . zapis f i l m o w y 6 gotowanej parafii dniu i dnia. okolicznościowego szczególnie zimy domach podczas wódki. Pieczę okres ciepłych przyjęcia, Brodo­ obcho­ w uroczystego zabraknie tego surowy się n a s u t e nych — 14 l u t e g o . czasie o d p u s t u z i m o w e g o — w lutego nastrój oczekuje obcho­ Walentego. 14 odczuć i Istniejące w o m a w i a n y c h p a r a f i a c h różnice w dzeniu oraz szereg m s z y wotywny osobno na kościele do n a ­ terminach: tak jak w Łąkach — 6 sierpnia, oraz przypada samym bowiem Krzynowłodze Wielkiej dzony w zanoszą stępnego o d p u s t u W Odpust „brastew- Czynności wo­ duże puste przebywa ,,bra- poświęcony o p i s a n e m u w y ż e j z w y c z a j o w i p t . Ofiara, F i l m o t e k a Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w War­ s z a w i e ; O. J . J . , Czekam na Twe zmiłowanie, „Argu­ m e n t y " . 1959, n r 31(60), s. 6 - 7 . �stewny", prowadzą bokach ołtarza. mroczny prezbiterium kościoła jeden za powoli do dotykają zapełnia z ofiary wchodzą nimi ciała, Matki wejścia ołtarzem powiek, się za wotywnej. ołtarz przez zębów, wiążą dłońmi t j . tych się ich chore ba, p o dotknięciu ołtarza czynią niektórzy korytarzyka, i składają czyźni podają ofiarę otrzymują osłaniając Kobiety je w żądane płomienie opłat, w y d a w a n i a choro­ po­ wyjmują z to­ pieniądze. wota świec i i Za świece. Męż­ złożoną Odchodzą trzymając zaciśnięte w dłoniach w o t a . W s z y s c y w o l n o kierują się d o w y j ­ ścia, w zza dalszym ołtarza ciągu ocierając znajduje zbita z grubych mają trzymali się p r z y wyjściu do ściany wyłącznie do n i e j d r o b n e s u m y ci wszyscy, prośbę brodowskim, ołtarz. P r z y przymocowana desek s k r z y n k a n a o f i a r y pieniężne. W k ł a d a j ą którzy się d o św. W a l e n t e g o , lecz nie za­ „brastewnym". T a k j a k w kościele tak i tutaj obchodzą ludzie ołtarz trzy razy. Przed frontem ołtarza skupienia, o chorobach i a u na wielu dolegliwościach, Wszyscy ludzi niektórych pojawia twarzach wyciskają lesnej troski. świec figurki d z i e c i . P a r ę osób t r z y m a p r z e d s t a w i e n i a rząt. M o d l i t w y , tyczą głównie uzdrów klękają. wota rękach klęczących do kuchni na a b y p o skończonej odprawianego nowłodzkim kościele sprawy Patronem bowiem liturgii nieważ jednak świętego choroby ". z tytułu tywnej rząt zwracają są dla życiu nie zdrowie...", błagam, „...o, ś w i ę t y proszę, Walenty, powrócił chorych, módl się moje daj m i w n u k a do­ b r e g o i z d r o w e g o . . . " , „...o, ś w i ę t y W a l e n t y , wszystkich za mówieniu m o d l i t w l u d z i e wracają opiekunie nami...''. Po od­ za ołtarz, żeby o d ­ dać „ b r a s t e w n e m u " ś w i e c e i w o t a . Przed „brastewnym" składają jaja i 1 świece. W c i ą ż ołtarzem w z za przesuwający uniemożliwia skrzynce przebierać nadal pieniądze, gromadzą które się w ludzi zatrzymywanie Dlatego t y l k o składa nikt nie opłatę, wota za się próbuje i z tymi, Z a b i e g d o t y k a n i a ołtarza w i ą ż e się z p r z e k o ­ n a n i e m , że k o n t a k t m i e j s c a c h o r e g o z ołtarzem, n i e ­ kiedy poprzez starcie z niego „prochu", „kurzu" ( w j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u ze s w e g o rodzaju apotropeionem) — powoduje zmniejszenie cierpień, a n a w e t u z d r o w i e n i e , „...ja t o n i e muszę t y c h o f i a r obnosić, m n i e w y s t a r c z y , j a k m n i e b o l i g ł o w a , śro­ d e k ( ż o ł ą d e k ) , czy pęcherz potrzeć ręką ( p o d o t k n i ę ­ c i u nią ołtarza) i m i o d r a z u p r z e j d z i e . . . " — w y p o ­ w i e d ź j e d n e g o z uczestników o f i a r y w o t y w n e j , m ę ż ­ c z y z n y w średnim w i e k u . K . Radoński, Świeci i Błogosławieni Kościoła lecz w jednak w wotów zdrowia wo­ dla Sprawy zwie­ gospo­ Pomyślne ich Wielkiej wiąże pośrednio, spra­ poświęcony Pań­ uczestnicy możliwości od­ dokonania „przemian". należą ofiarnego d o stałego posiadają zbiory ogól­ T y m też Łąkach, o wotów w się j e w zakry­ ok. kilkaset kościoła w krzynowłodzkim oby­ wyposażenia ich po są u ż y w a n e brodow- pełnym ze­ korzysta się i c h części. Ze stopniem wykorzystania i tym ofiary również, czasie rytuału kościele z niewielkiej nowłodze na w na Przemienienie cudownych kościoły Jeśli tylko że sprawom z n i m wiążą s k i e g o p o d c z a s odpustów to zdarzają cierpiących zdrowia. odpust przekonanie używane Obydwa stawie, tyl­ krzynowłodzcy jednak, Brodowych miejscowościach sztuk. ludzkim. Walenty. dawna kościoła. P r z e z cały r o k p r z e c h o w u j e stii. krzyprawie uznany uczestników własnego Krzynowłodze Wota ludzie, odbierają się k o r o w ó d dłuższe wotami. wotach, tak jak i dwu od opiekuna bytowych, sobie t y m dniu w już parafianie najważniejsze. się w m i więcej zdrowiem j e s t s a m św. gospodarstwie. chłopa trudności w te spośród w ludzi. w są się jaja, t o n i e t y l k o usunięcie istniejących zapewnienie wom, ofiarnego poświęconym d o św. W a l e n t e g o , d o ­ abyś j a ciebie nych na się z prośbami o z d r o w i e hodowanych darcze jest już świe­ udaje 14 l u t e g o Znamienne niektórzy i H jako L> ołtarz. wota przyjmować dniu ze wię­ brzegi. n a padaczkę i p o d a g r ę - , p o ­ rzadko, traktują coraz po jest o n w p r a w d z i e choroby raczej ludzkiego, w związane wszelkie Walenty, do c h r o n i e n i a naczynie ponownie tych spraw kościelnej tutaj dniu, milczeniu obchodzić nowe rytuału k o za p a t r o n a c h o r y c h się czynności w skrzynkach po mszy Intencją wyłącznie przestają w plebanię głębokie „...o, święty Swoje i świec o r a z do wpływać pieniądze. Następnie pustu 0 2 7 jaja, liczy zwie­ zęby, o litościwy, o słodki, przy układa skie i przede w s z y s t k i m zdrowia: m i te p o w i e k i , żeby bo­ spadały...", ,,...o, święty W a l e n t y , co porządkuje nogi, — oczy, serca, które kierują spraw W piętno oprócz widać się myśli wotów ce, W ludzi. się przyjmowania się s u m a . L u d z i e rozwiązanie wyraz do Duże pudło w y p e ł n i o n e j e s t n i m i Zbliża „brastewnego", przeciwieństwie potłuczeniem. J a j zaś p r z y b y w a „Brastewny" dzieciom się o ołtarz jedynie przed cej. wszystkich t e k t u r o w y m pudle. ,,brastewnemu" napierających Wolno c i e r p i e n i a -'. żadna zachowanie jaj w k u r p i o w s k i c h , nie stara ogranicza z n a k krzyża. W mijając z tłumu przystają. jaja na się w tłum obchodzących ołtarz. krzynowłodzki, którzy wejście miejsca c a ł y m ciałem. C i zaś, których n i e t r a p i rebek „Brastewny" wiernymi. t r z y m a n y m n a rękach. N i e k t ó r z y ocierają długości które otrzymał, w c i s k a ołtarz ocierają p a l c e o ściany którymi przecierają lowie po wąski, się p i e r w s i l u d z i e , obnoszenia drugim z l e w e j strony. Mijając części dwa za „brastewnych" pobliżu ołtarza zbierają przystąpią i łączy korytarzyk. Nawa W z Wejścia p r z e z kościoły w i Brodowych się bezpośrednio Łąkach sprawa Krzy­ posiadanych ich produkcji autorstwa. W Brodowych stewnych". W Łąkach istnieje Krzynowłodze obecnie k i l k u kilkanaście lat „bra­ temu Katolickiego, „Encyklopedia Hagiograficzna", Księ­ g a r n i a S w . W o j c i e c h a , 1947, s. 482. Prawdopodobnie również i w Krzynowłodze św. W a l e n t y słynął j a k o o p i e k u n c h o r y c h n a p a d a c z ­ kę. Z a c h o w a ł a się b o w i e m w e w s i ż y w a jeszcze t r a ­ d y c j a o d o z n a n i u łaski w m i e j s c o w y m kościele w i e l u cierpiących n a tę chorobę. N i e s t e t y , b r a k d a n y c h n i e p o z w a l a określić czasu w y s t ę p o w a n i a w K r z y n o w ł o ­ dze k u l t u t e g o ś w i ę t e g o j a k o o p i e k u n a e p i l e p t y k ó w . (Na p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d M . Piór­ k o w s k i e j , u r . w 1900, B . C i c h o c k i e g o , u r . w 1880, W . B i e l s k i e j , u r . w 1872 г.). 2 9 �13 U. 12. Poszczególne fazy fazy lepienia wotum — lepienia wotum „krowy". również a o b e c n i e funkcję nego" było i c h k i l k u , sprawuje „brastewni" nowłogi t u tylko jeden kurpiowscy, j a k i — t o chłopi „Brastewny" datkowo kołodziejstwem. ców w s i n i e wyróżniają zaufaniem proboszcza ki posiadanym cechom dziej niż chować inni energicznych cechom W tacę. Jeżdżą wyrób niejszym aktem Okres Na pewno parafii czasie już ich wsi dzię­ zaś Mają zaszczytną nabożeństw zbierają ofiary wotów jak imprezy wotów wokoło sprawowania i kierowanie odpustowej, proboszcz. swych Jeżeli „brastewny" obowiązków, zostaje n i m ktoś inny ze spośród ogółu więc jest, parafian oraz obowiązków zdolności w niczym że wybór szczególnie „brastewnych" sprawowanie nie wiąże plastycznych. zrozumiałe, o d p u s t u lepią Jest to zaś jeśli Wszystkich brodowscy mocy pin" związanych z tytularnych się z posiadaniem do pewnego chodzi o stopnia Brodowe niedopałków świec u l e p i e n i e kilkudziesięciu t y m czynności kościelnych. kunastu innych jeszcze przedstawień dzieci). całość włożenie przez przedstawień figur Nowy Rok był dziećmi, przedstawień podstawowych modelowania również do zwyczaj n i e czynnością tą z a j m o w a l i lepienia zwierząt. tworzywie pow­ z ciasta Niejednokrot­ się, n a r ó w n i z k o b i e t a ­ i mężczyźni. umiejętności niedawna Posiadanie rzeźbienia (cieście w czy więc łatwym wosku) do było naturalną. ilości ich tego r o d z a j u zwyczaj za pamięci wosku i nie w s p o m n i a n y c h Jedyni miarodajnie Brodowych umiejętności ludzie mogliby we synem 12 dawnego cennych swojej jak i sąsiedniej „brastewnego". ojca. wy­ najbardziej wypowiedzieć, już n i e żyją. O b e c n y zam. w danych posiada­ n i e b y ł o rzeczą w s i , którzy się n a t e n t e m a t sami „brastewni", dzisiaj Sałkowski, Łąkach, wiosce Mógłby mowania. Z wyrobionej do Uzyskują wrzątku. mniejszych i łoju. bryły kawałki i z n i c h w y g n i a t a j ą wskazującym czy jedną ilościach Miękką dokładnie masę wygnia­ i kciukiem wyszarpują dwoma — niewielkie tylko palcami — zamierzone przedsta­ wienia. złożony jest jedynie sposób modelowania przedstawień f i g u r a l n y c h — k o n i , k r ó w , świń i o w i e c . proste i wygniatanie jednocześnie symbolicznych gałek, krąż­ d r o b i u i dzieci jest t a k przypadkowe, że nie wymaga omówienia. Przed przystąpieniem „bra­ bydła, k o n i , n i e r o g a c i z n y Bąki, wytaczają on do­ w wody, k ó w czy n a w e t przedstawień tak jak w kil­ świec stapiają w Natomiast i tutaj, one na zwierząt i gałek niekiedy czy czości Nagromadzo­ tają, starając się uczynić ją b a r d z i e j podatną d o f o r ­ Bardziej Krzynowłodze starczyć dokonują w t e n sposób masę, która s t a n o w i mieszaninę: w p r z e ­ żyjących l u d z i n i e był z n a n y . T r u d n o j e s t p o w i e d z i e ć , jest nowe. (krążków, Resztki jeszcze stewny" wota „ska- i z ciepłej jątkową. całości z po­ wyjmują kultywowany jeszcze Nato­ każdorazowo żadnych narzędzi. J a k o s u r o w c a u ż y w a j ą a W w Łąk „ b r a s t e w n i " ręcznie, n i e korzystając parafiny, Kurpiowszczyzny, rzeczą obecnie starych. Do- wotów. ważającej i się wotów Dzięki t e m u można w i ę c dokładnie poznać samą t e c h ­ stearyny, mi zajmuje Brodowych licach na kościoła „brastew­ czy w y t a r t e f r a g m e n t y . z Ł ą k i . W e w s i t e j , p o d o b n i e zresztą j a k w w i e l u o k o ­ szechnie dzieło ne w s p o r e j ilości w ciągu r o k u , wystarczają Znamienne życia pieczę n a d r y t u a ł e m w o ­ krzynowłodzki i m n p . ułamane nikę w y r o b u się przeważającej na okres zaś w o t a wyłącznie drobnymi reperacjami dniem parafian. z „Brastewny" najwyżej przed nie wywiązuje lat. Wszystkie sprawujących najważ­ sam datować kilku­ nieżyjących tywnym. „brastewni" z góry u s t a l o n y . O czasie j e g o t r w a n i a d e c y d u j e po powstania więc stanowią miast „brastewnego" n i e jest w tym to, poza spuścizna Czas kilkudziesięciu lepia ołtarza. funkcji nich na jest Krzynowłodze można po­ jakim niechętnie. t y c h „ b r a s t e w n y c h " , t j . w przybliżeniu n a o k r e s o s t a t ­ n y c h " dzisiaj „bra- w „brastewnych". większości niezwykle podać żadnych konkretnych informacji. kościoła ce­ t y m właśnie udziela n i e można egzemplarzami, brodowskiego ludzi funkcję z bar­ powinna o n i opinię temat bardziej Wota zdolnoś­ ten ich podstawie nastoma mieszkań­ z księdzem p o kolędzie. I m zostaje wierzony obnoszenie mieszkańców rzetelność. w rol­ się d o ­ i n t e l i g e n t n i . Cieszą się i przedsiębiorczych. Dzięki pełnią stewnych". i Krzy­ c h a r a k t e r u . Są o n i m o ż e pobożni. i c h duża zakresie trudni ogółu na z n a codzień Spośród macji Na się a n i s p e c j a l n y m i c i a m i , a n i też n i e są b a r d z i e j oni się Poszczególne Zarówno „brastewny" krzynowłodzki U. 13. „brastew- człowiek. zajmujący nictwem. — „konia". wałek, w do lepienia otwartych, sztywnych zwężony w środku, g r u b s z y zarówno o historii twór­ cu. G d y wałek jest gotowy, Niestety, wszelkich infor­ grubszy na t r z y części przedstawień — „brastewni" każdorazowo dłoniach, na jednym rozdzielają krótki koń­ j e g o końce — i cieńszy n a d w i e (ił. 12, 13). �I i . 14. Wota. — „krowa" i „świnia". Wielka, pow. Przasnysz. Z pierwszych trzech nogi zwierzęcia wę (w łych części i szyję w r a z w y p a d k u przedstawienia dwóch mowane części według wyobrażenia wygniatają tego różnych bardziej krowy jak niż partie zwierząt wie pyska, mało oczu nie i itp.), u krów było z i d e n t y f i ­ się w ulepić 30 grube czy o grzy­ za­ (np. o t w o r u końcem paznokcia przedmiotem. przy zwracają Dokonują wyrobie szczególną tego t y m łączą przedstawienia, płynne f o r m y tak wymaga szczegółów tego tworzywa na uwagę, jest opuszkami t a k aby po palców. precyzowa­ wystygnięciu ono miękkie, . N i n i e j s z y - o p i s został o p a r t y n a w ł a s n e j o b s e r ­ wacji oraz n a d a n y c h u z y s k a n y c h od „brastewnych" z B r o d o w y c h Ł ą k . „...Robim t e z w i e r z ą t k a t y l k o r a z w r o k , w przeddzień o d p u s t u , w miesiądzu s i e r p n i u . G d y robią j e n a o d p u s t t o cały dzień się posługują, aż t e n dzień p r z e j d z i e . I n i e r o b i m aż w d r u g i m r o ­ k u z n ó w n a o d p u s t . K a ż d y b r a s t e w n i r o b i d o ogóła t a k i e s a m e z w i e r z ą t k a i t a k s a m o , k t o co p o t r a f i t o „brastewny" ustalenie, w J . Sałkowski. jaki Krzynowłoga sposób były k r z y n o w ł o d z k i e , ze zrozumiałych lepione powodów jest n i e m o ż l i w e . W i a d o m o , że d o i c h w y r o b u użyto w o s k u . Poza t y m n i e u l e g a żadnej w ą t p l i w o ś c i , że wszystkie wota z Krzynowłogi, t a k j a k z B r o d o w y c h Łąk, wyrabiane jalnych ręcznie, bez pomocy były j a k i c h k o l w i e k spec­ form. Niektóre w o t a k u r p i o w s k i e oraz w o t a krzynowłodz­ k i e , w y k o n a n e p r z e z żyjącego o b e c n i e „brastewnego", posiadają wygniecionego, świeżego kolor i fakturę w o s k u . Większość mocno jednak wotów z Brodo­ w y c h Ł ą k i K r z y n o w ł o g i W i e l l u e j j e s t zupełnie inna. Wota mają brodowskie nieregularne, w wotów, jeszcze posiadało wota przedstawieniu i baranów dokonują z zabiegiem stwardnieniu for­ schematu n a t o t w o r z y w a . Oczywiście n i e zabiegiem wygładzenie. formy też starają widocznych „brastewni" Niekiedy się n p . k o n i o m szyję i n o ­ czy jakimkolwiek ostrym który można pozosta­ nogi. A b y Jeśli któreś p r z e d s t a w i e n i e Końcowym ich brzucha o rogach u koni. znaczenia lub krowom tylko wystarcza zapominają świni), a z tylne Szczegółowe przednie l u b t y l k o gło­ powtarzającego kować, „ b r a s t e w n i " w y c i ą g a j ą gi wygniatają z głową Ok. 1958 r. wyk. są szarooliwkowe, ciemne smugi czasie s t a p i a n i a i Wota mają ślady dzieło nieżyjących najczęściej natną, którą n a d a j e po w y r a b i a n i a różnych krzynowłodzkie, stewnych", — niektóre barwę i m nagromadzony łączeniu surowców. już „bra­ ciemnobru­ przez lata n a i c h p o w i e r z c h n i b r u d . N i e posiadają o n e r ó w n i e ż t a k gładkiej tym powierzchni bardzo knięciu twarde. sprawiają j a k wota b r o d o w s k i e . Są Niekiedy przy wrażenie, że pierwszym zostały przy zet­ wykonane r o b i , aż zrobią t y l e co już miarkują że będzie. J e d e n może l e p i e j robić, a d r u g i g o r z e j , b o j a k i k t o m a t a ­ l e n t d o czego, a l e chociaż i słabiej, t o t a k s a m o się używa d o sprzedaży. Z d a r z a się n i e r a z , że m o ż e r o ­ bić t e o f i a r y żona, d z i e c i , b a b c i a l u b d z i a d e k , a b y t y l k o k t o potrafił, b o w c a l e n i e j e s t p r z e s z k o d a , ż e b y kto i n n y robił". ( F r a g m e n t l i s t u „brastewnego" J . C i ­ chego d o a u t o r a ) , 13 �z gruboziarnistego się kamienia bezpośrednio Najwyraźniej wątpienia W ( i l . 18). T a wiekiem daje się ją cecha poszczególnych zauważyć w łączy wotów. wotach omawianych zestawach się niektóre s y m b o l e . Wota wotów powta­ zabezpieczające d o w l ę k o n i , bydła, d r o b i u , t a k w j e d n y m j a k i w gim ośrodku reprezentowane egzemplarzy. Mimo jeszcze, mniej lecz krzynowłodzkie jednokrotnie wszystkim wśród i w ważnych największą różne. głównych cech w to przede że w s z y s t k i e wotów odbicie w właściwości gospodarce i w talności t e różnice brodowskich nasileniu niektórych istniejące wspól­ pewnym przede wszystkim stopniu również w społecznego rejonów — Kurpiowszczyzny i Przasnyskiego. również w stępujących i w Brodowych Naczelne stopniu odbiciem historii Łąkach miejsce tema­ stanowią s a m e g o środowiska jakimś podlega w i krzynowłodzkich tkwiących ich Różnica t a niejednakowym n y c h przedstawień ( n p . o w c e czy k r o w y ) . N i e tyce nie­ jednoczesnym w j e d n y m i d r u g i m zbiorze wotów dyskusji, wota przedstawień zestawie z Krzynowłogi. w innych treści pewnych kurpiowskich, przy również ilością i się kościołów (czas wśród tych men­ dwóch w wy­ Krzynowłodze patronat z Brodowych itp.). Łąk i K r z y n o w ł o g i W i e l k i e j , szczególnie wśród t y c h o s t a t ­ nich, zajmuje przedstawienie 11), n a j b a r d z i e j cia w chłopskiej Bardzo dowskie, potrzebnego, wyobrażane są jeżeli jałowych) dla i przy chodzi krowy, o w c e ( i l . 14, 15, 16). H o d o w l a warunkach zwierzę­ gospodarce. często, zwłaszcza piowszczyźnie, k o n i a ( i l . 6, 7, 8, 9, 10. najcenniejszego jednocześnie i bro­ rzadziej t y c h zwierząt n a K u r - wyjątkowo rozwoju o wota cielęta rolnictwa dużych nie sprzyjających (duża ilościach ilość łąk, gleb pa- M . B i e r n a c k a , Gospodarka hodowlano-pasterska iv Puszczy Zielonej od końca XIX w. do pięćdziesią­ tych lat XX w., „Etnografia P o l s k i " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 243, 245; St. K o p c z y ń s k i , Powiat przasnyski, „ M a t e r i a ł y d o m o n o g r a f i i przemysłu i s z t u k i l u d o w e j w P o l s c e " . W a r s z a w a 1930. :!1 14 itp. — stanowi wę utrzymania Łatwe 31 do dla w i e l u gospodarstw podsta­ . zidentyfikowania wyobrażenia świń ( i l . 17) występują, t a k w j e d n y m j a k i d r u g i m z e s t a ­ wie te wotów, są więc bardzo wyjątkowo tury religijnej ich przed na r ó w n i rzadko. Jak wiadomo, cenione zastanowienie Prawdopodobnie przez t a k mała wypływa do ciaż znacznie obiekcji na­ powstrzymujących zwyczaju kościelnego, tego podobnych głębiej Budzi i c h przedstawień. tematami, symbolu przykładem tkwiących ilość wotów, wprowadzeniem z innymi zwierzęta chłopstwo. to z p e w n y c h u twórców cia. W y r a ź n y m w zwierzę­ obiekcji, związanych złem z zabezpieczeniem psa. P i e s , wobec przywiązany przed do każdego obcego, w i e r n y cho­ świadomości d o w i s k a , jest niewłączenie do o f i a r y w o t y w n e j śro­ spraw jakimkolwiek swego pana, srogi stróż g o s p o d a r s t w a — t r a k t o w a n y j e s t n i e j e d n o k r o t n i e n a r ó w n i z niektóry­ mi zwierzętami mimo swych wszechnie niegodne Są o n e odrębności założenia, wotów ho­ dru­ wspólnych, wyrażają Przejawia nieobecności występowaniu się są tych brodowskie bardzo wotów wyraża jednak stwisk bez najstarszych. obydwu rzają z dostarczającymi licznych za stworzenie boskiej Bogato (bardziej nie gęsi odbicie scowych są w zestawie wotów jednak popularności tego sąsiadujących z zwierzęcia granicą kupcom z w prawie ogromne Mazur. miej­ lat temu na „pruską" hodowano wy­ t o bezpośred­ g o s p o d a r s t w a c h '•>•'•. K i l k a d z i e s i ą t sprzedaż krzy­ Brodowych występuje ( i l . 18. 19, 22). S t a n o w i Kurpiowszczyźnie na po­ samym d r o b i u ( i l . 18, 19, 20, 2 1 , 22, 23). na gęsi tym niż w ś r ó d w o t ó w z terenach całej a jest , 2 t a m najpowszechniej obrażenie Jednak uznawany opieki . Łąk) przedstawienia tu i pożywienia. pies „nieczyste", reprezentowane nowłodzkich I zalet ilości Krzynowłoga dzięki położeniu n a d samą granicą p r z o d o w a ł a w t y m handlu. Jeżeli wieniach nich chodzi drobiu tematy o wota brodowskie, wyczerpują związane ze się to n a przedsta­ występujące sprawami wśród gospodarczymi. N a p o d s t a w i e w y p o w i e d z i następujących i n f o r ­ m a t o r ó w : W . B i e l s k i e j , F. N a s i a d k i , J . S a ł k o w s k i e g o . J. Cichego i i n . Por.: k o t , pies — z w i e r z y n a n i e podchodząca d o kościoła, k o t t o już w r ó g ludzkości" (M. Piórkowska, w . Krzynowłoga W l k . ) . ••* M . B i e r n a c k a , op. c i t . , s. 243, 245. 3 2 �//. 15. Wotum — „krowa". Wyk. ok. 1H55 r. 11. 16. Wotum — „cielak". 11. 17. Wotum — ..sinia" (świnia). Wyk. ok. 1956 r. Brodowe Laki. рои: Ostro­ łęka. Zbiory krzynowłodzkie bardzo rzadko obejmują używane ponadto wota dzisiaj dotyczące już pszczelar­ stwa. przed tzw. częściej dziej się", roje pszczele wymarznięciem, urokiem przedstawienia uli pszczół zabezpieczającymi „zgnilcem", „niedarzeniem wszelkim w kło się i, jest kościele przypisać, padkach, z nią że fakt uważać odbicia Najnowsze jęciami stanu w badania tego teren samych rodzaju pozarolniczymi (i Kurpiów okresie hodowli ostatnich na kilkudziesięciu nizacji powszechnym w n a d za­ danych, wyjątkowej tym terenie lat. W wyniku P u s z c z y d o czasu kolo­ krótkim okresie p o do połowy X V I I I w . zaś kilkudziesięciu o s t a t n i c h l a t zajmowały najzamożniejsze znacznych sobie się głównie gospodarstwa. stosunkowo Zajęcie to gospodarstwa biedne, może, dobna że w ostatnich sytuacja w okolicach 8 5 ich wymagało spotykane- naj­ Krzynowłogi dziedzinie lat hodowli zdrowia oczywiście związanych stanowi potrzeb wszechnie i Wielkiej istniała po­ pszczół. Nie nie­ grupą w bez porównania ze s p r a w a m i zwany w Brodowych nikiem wśród g i c z n e g o , który kiedy krzynowłodz- życiu mniej symbole ludzi. niż „zianuskiem", Jest wotów wotów w po­ z Krzynowłogi jak bliskim ludowej m a właściwości „kuruną jednakowo Łąk. Jest o n b a r d z o tak popularnego głów­ gospodarczymi. „kółkiem", zarówno pszcze­ w powszechnym. zbiorach i powodzenia przy­ z okresu, c i e r n i o w ą " i „ b i g i e l k i e m " •""> w y s t ę p u j e odpowied­ m a g i i kręgu m a ­ zabezpieczania przed w s z e l k i m złem p r z e d m i o t u czy o b i e k t u , z k t ó r y m stanie zo­ związany. Najczęściej jednak wotum-krążek uznawane jest i w K r z y n o w ł o d z e i w B r o d o w y c h Ł ą k a c h za s y m b o l sób, w człowieka jaki Kurpianki wokół ołtarza. Jeszcze zywał on powszechnie. wotum kilkudziesięciu zupełnie zabezpieczający J . Olędzki, Materiały do wybranych tradycyj­ nych zajęć pozarolniczych na Kurpiów szczyżnie. „Etnografia P o l s k a " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 250. N a z w a „ k ó ł k o " występuje w o b y d w u p a r a f i a c h . N a z w y pozostałe u ż y w a n e są w y ł ą c z n i e w Brodo­ w y c h Łąkach. „ Z i a n u s e k " — w i a n u s z e k , „ b i g i e l e k " — nazwa obwarzanka, w t y m w y p a d k u w o t u m o po­ d o b n y m kształcie. M Odrębną głowy. W i d o m y m p r z e j a w e m 4 okresie o tematyce pszczół była jeszcze zajęciem nieliczne, częściej n a t y m t e r e n i e °' . Być odzwierciedlenie już posiadały b y ł y jeszcze Wielkiej pszczelar­ ś r o d k ó w m a t e r i a l n y c h , n a które n i e m o g ł y pozwolić Krzynowłodze mierze Krążek rolniczej tego t e r e n u i w okresie najprawdopodobniej nie dotyczące k o l o n i z a c y j n y m , a więc najwyżej stwem Łąki więc badań można stwierdzić, że h o d o w l a pszczół b y ­ ła zajęciem Brodowe k i c h i b r o d o w s k i c h są w o t a przedstawiające związanych dostarczają pszczół w hodowla wotywnym? prowadzone był Krzynowłodze pow­ innych wy­ które p o d w a ż a j ą p o p u l a r n e p r z e k o n a n i e o powszechności wo­ tym wotywnej osadą rudniczą a n i e wsią. M o ż n a w i ę c larskiej zwy­ szczególnie tu, jak w terenowe kiedy puszczać, że w y s t ę p o w a n i e w o t ó w gospodarki zwyczaju uprawiany w rza­ braku za czasie, kościoła, k i e d y nej nie spotykamy potrzeb) tym istotnym w ofiary uli pniowych, sporadycznie, k u r p i o w s k i m . Kurpiowszczyznę bowiem w o bardzo zwyczaj wielką szechnego w y s t ę p o w a n i a h o d o w l i pszczół. C z e m u w że naj­ ( i l . 25, okładka). tów W zapominać fakcie, je i t p . Stanowią dawnych skrzynkowych Zastanawiający tych jednak najprawdopodobniej Są o n e s y m b o l a m i w można wypadku n a czole, w przewiązują przed wszelkimi bólami t e j właściwości był obnosiły wotum lat temu obowią­ kilkanaście Polegał na umieszczaniu fałdzie spo­ omawiane chustki, którą tego Kurpianki g ł o w y '". D r u g i m w s p ó l n y m w o t u m d l a o b y d w u ośrodków są tzw. „gałki", „kulki", czy „grucoły"Mają one ** N a p o d s t a w i e w i a d o m o ś c i u z y s k a n y c h o d F r . Piórkowskiego, J . Borkowskiego oraz zakrystiana kościoła w B r o d o w y c h Ł ą k a c h . •'" N a z w y „ g a ł k a " , „ k u l k a " u ż y w a n e są w o b y d w u parafiach, nazwa „grucoły" — t y l k o w Brodowych Łąkach. 15 I �U. 18. Wotum - „gęś". II. 19. Wota - „gęsi". ta — „kaczki". Krzynowłoga Wielka, pow. 11. 20. Wotum Przasnysz. „kogut". II. 21. Wo- �"I U. 22. Wota — „gęsi" i „kaczka". Krzynowloga Wielka, pow. Przasnysz. II. 23. Wo­ ta — „kogut" i „kura". Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. przedstawiać tknięte W oczy rozmaite gruczoły występują jeszcze i n n e do­ wota. nieznane zupełnie w „zdrowot­ Brodowych Łąkach. Są t o w y o b r a ż e n i a serc, szczęk z zębami, nóg i — b a r ­ dzo r z a d k o — rąk ( i l . 4). zestawu dzenia wotów dotyczących prawdopodobnie wiąże się fian pozostaje fakt krzynowłodzkich zupełnie różnego niż znacznie zdrowia nie t r o n a t e m ś w i ę t e g o o d chorób. W y d a j e wpływu b l i s k i e były, a w tylko bardzo określonego, lone ideały mowa, głosu wśród w mieszczaństwa. potrzeb zwyczaju Sprawy niż zaś, o wotywnej, wotów para­ tym się zwykłe­ okreś­ których zajmowały do na- wo­ pochodzących wymienić w o t u m - d z i e c k o . W 38 krzynowłodzkich j e s t , że w o t u m t o w W o t u m - d z i e c k o m a w B r o d o w y c h Łąkach n a ­ zwę gwarową „dzieciak", „dzieciok", w Krzynowło­ dze oprócz t y c h — n a z w ę „ l a l k a " . W o t u m przedstawiające d z i e c k o było w Krzyno­ w ł o d z e także s y m b o l e m człowieka dotkniętego e p i и Należy wreszcie z pa­ wyobrażeniowych wiernych z miast. ono t e j w a r s t w y , dochodzących ofiary przez ( i l . 27, 28, 29). W przy ogóle spośród należy Składa bardziej p r a g n i e n i a czy w jedyne licznie przez K u r p i e środowiska. bodaj ofiarowywanych szer­ się, że n i c bez reprezentowania każdym razie chłopstwu, p e w n e to powo­ i nań w i e l u p r z e d s t a w i c i e l i d a w n e j s z l a c h t y . G r u p i e t e j mu tów rach I s t n i e n i e w kościele k r z y n o w ł o d z k i m szego czelne m i e j s c e . P r z e d s t a w i e n i a , serc, czy też nóg, r ą k itp. Krzynowłodze ne'' względnie chorobą. niedawna do nie ono zbio­ bardzo z b i o r a c h zaś k u r p i o w s k i c h najrzadziej było występuje spotykanych. Znamienne kościele b r o d o w s k i m jeszcze d o w ogóle ofiarowywane. jeszcze j e g o o f i a r o w y w a n i u s p r z e c i w i a się Dzisiaj proboszcz. J e d n a k n a s k u t e k bezpośrednich próśb s a m y c h o f i a r o ­ dawców „ b r a s t e w n i " n i e o f i c j a l n i e w p r o w a d z i l i d o ze­ s t a w u w o t ó w r ó w n i e ż i p r z e d s t a w i e n i e d z i e c k a ( i l . 28). P e ł n e p o z n a n i e cech charakteryzujących formę p l a ­ styczną w o t ó w pochodzących z t y c h d w ó c h wymaga rzyszyły określenia w przedtem Przasnyskiem przekształceniu się ośrodków warunków, j a k i e i twórczości na towa­ Kurpiowszczyźnie figur wotywnych leps.ją. P r a w d o p o d o b n i e d l a t e g o też t a k p o p u l a r n e jest t o w o t u m w k r z y n o w ł o d z k i m kościele. N a p o d ­ stawie i n f o r m a c j i uzyskanych o d : M . Piórkowskiej, M. Gajek i in. �w zjawisko natury myśli istniejącą skim tradycję dobnego miały artystycznej. M a m t u głównie na w rejonie wykonywania do w o s k u oraz wypełniać Spośród w twórczości w swym dobną strukturę techniki wano zatem jaką używało chłopstwo najbardziej zbliżonym g l i n a i c i a s t o , ze w z g l ę d u na po­ stosowania Zarówno i jednak Przasnyskiego żeby istniał tej na nie jakiegoś bliskiego, w Puszczy jednym ulepionych (głównie z zwierząt hodowanych żyjących w Nowy z tych Kurpiowskiej, lesie. Rok; w żytniego w ciasta) gospodarstwie Zwyczaj dniu było rząt i p r z e c h o w y w a n o i Używane na ułatwiać nośność siąt l a t t e m u o b c h o d z o n o łej Kurpiowszczyzny, Łąkach. L e p i e n i e więc porównywaniu przedstawień ność w dzy zwraca formą wotów plastyczną w y p i e k ó w dostrzegamy Wszystko natomiast przemawia w za niem form wykorzystano zwyczaju przy był na zwie­ morem, wypadkami. miały wpływać kilkadzie­ było powszech­ nowszym i mniej znacznie uproszczeń jest zewnątrz, kiedy w Łąk — i w wykonanych przedstawieniach cieląt tych z ciasta. Wałkowaty prowadzona z niego wałkowate, bardzo stercząca grube tego schematu. Tłumaczy kim jest s u r o w e stosowanie krów, Mówiąc stycznej można z lepie­ wotów — powszechnym. tego ciasto samych gruby pionowo nogi go Brodowych zwierząt tułów, szyja, — oto główne miękkie w cechy tworzywo, czy g l i n a , z a s t a n a w i a schematu wy­ równie figurach ja­ jednak lepionych do ciasta krzynowłodz­ jest w sposób i jednocześnie — m i m o realistyczny; w przed­ konturowato beciku, z okryciem potraktowana po­ rękami ( i l . 29). jest przypominając czas Łąk mają gdy na Nie­ świadomie np. pionki rza większe wykonane do pla­ muszą w Krzynowłodze jest rodzaju innego, — wówczas ją zasta­ materiału jednak do z w y c z a j u się пр., że domagają używać braku rozrzutność Tłumaczy „brastew­ wotów świec, m . i n . w swego ofiarodawców wyrobu surowca wota Brodowych 12—14 c m , p o d ­ z parafii do mia­ wotów niż w 6—7 c m . Jeśli się z w a ż y , że lepieniu wotów. samych formie rodzaje wysokość koni odpowiedniego nawiająca przy znacznie konie i niedopałków bardziej w mało i s t o t n e j s p r a w y , przeważnie wysokość kurpiowscy skapin różnicach Poszczególne są Np. nie przekracza ni" pozornie i c h rozmiarów. Łąkach powszechne z k u r p i o w s k i c h i krzynowłodzkich, n i e pominąć zbież­ form zaś płasko, o występujących wotów Krzynowłogi. na Kurpiach) z figura umowny, przypomi­ sukmanach wykonanych — bardziej dziecka najczęś­ g i e r ( i l . 27). stosunek wotywnego. się o n i o d Zda­ „brastewnych", a b y w y r a b i a l i w o t a n i e żałując s u r o w c a , t a k a b y b y ł y one np. koni, zaś w wotach nie skrępowanymi sposób przed figurach figura liczne, dziecko. się tułowiem, rozwiązywana najczęściej Brodowych nie na różnorodny pewnych powta­ wych bardziej traktowana odznacza pasterzy ( i l . 34). W dziecka półko­ bardzo (okładka). nieforemnym stawiona wosko­ należy zauwa­ Znajdują wyobrażającym umieszczano postać tłumaczyć najprawdopodobniej które kich wotum przedstawienia z mię­ z wałkowatym, rzający się t e n s a m s c h e m a t k o n s t r u k c y j n y w Tym się drobiu. wreszcie, kurpiowskiego z krzynowłodzkich). od d a w n a jest wotum wy­ woskowych n a w y k i związane powtarzających daje przedstawień ptaki ofiary zwyczaju się, że sztywnych, ( i l . 22), jeszcze i n n e — o tułowiu Podobnie Brodowych wyrabianiu woskowych znacznie nóżkami .,nowolatkach" niektórych t y m , że p o d o b i e ń s t w o (znane mi nich i i w wotach f o r m a l n y c h wyraźnie rozwiązaniach nającym podobieństwa wotach i tradycyjne z ciasta w ziemi, a formą nie jest t u p r z y p a d k o w e . W y d a j e umiejętności żyć ciej zachodząca (takiego tych się schematów nowicie nie tyle s u r o w y c h , t w a r d y c h kształtów. w wypiekanie na terenie ca­ noworocznego Łąk Brak Forma i l e istniejące p o d o b i e ń s t w o z Brodowych nich mianowicie się, tworzywa. które j e ograniczają, n i e £ą t a k miękkie, w i ę ­ w na grzbietach f i g u r a l n y c h z rytuałem uwagę ich funkcji, cej z zagłębieniami znaną p r a w d o p o d o b n i e Przy czyzny, bezpośred­ gospodarstwie. piekania wotywnej również plastycznym nóżkach z c i a s t a przedstawień z w i e r z ą t umiejętnością nie w każdym zatem właściwościom ( i l . 19), c z y t e n jeszcze powszechnie one z mały­ wyobrażenia np. k r o w o m cielenie k u r itp. Zwyczaj są K o r p u s y f i g u r k o n i i krów są b a r d z i e j płaskie, płasz­ na wysokich, grubych do specjalnych zabiegów magicznych ponadto wane przedstawień nieszczęśliwymi indy­ ( i l . 18), i n n e o w y p u k ł o s k l e p i o n y m g r z b i e c i e j e przez; cały r o k — miały o n e wszelkimi formy liście w y g i ę t y m zabezpieczać trzodę i d z i c z y z n ę p r z e d n a g ł y m zarazą brodowskich, charakter bardziej można ten obchodzony t y m pieczono wotów mają w i d u a l n y , w znacznie większym s t o p n i u podporządko­ woskowych rejonów, znane do z Krzynowłogi się w ś r ó d i n p . g l i n i a n y c h ptaszków, k o n i k ó w i t p . Natomiast przeciwieństwie terenie 3 9 się W wotów zanoto­ t a m jakikolwiek bar­ niego związku między c h a r a k t e r e m f o r m y w samej ośrodek rzeźby c e r a m i c z n e j . N i e doszukiwać wotów rzeźby. wosku jak dotychczas, funkcję, woskowe do rzeźbiarskiej. żywy po­ — tworzywem wymagającą Kurpiowszczyzny dziej których przasny­ tworzywa pojętą charakterze j e s t bez w ą t p i e n i a z miejscach plastycznej ogólnym rzeźb szeroko tych materiałów, w kurpiowskim i „duże", niu, łatwo ołtarzem. że symbole, przez zwyczaj mógł i łatwiejsze prośba istnieje przylepiania przed je ołtarzem łatwiej patrywaniu łatwe do źródło w wotów spostrzec. tej cechy zostanie ofiarodawcy. (nieznany wysoko, w do świec przed Wydaje wotów „pokazania" przeświadcze­ do zobaczenia t y m skuteczniej Boga kurpiowskiej ich to swe i m większe woskowe chana widoczne, Ma będą wysłu­ Stąd w e w s i Krzynowłodze) i trzymania sobą — a b y Bóg się, że roz­ przy kurpiowskich wkracza­ z w o s k u , t w o r z y w a znacznie bardziej twardego i spoi­ m y bezpośrednio j v krąg jeszcze ż y w o t n y c h , bez w ą t ­ stego ( i l . 7, 31). pienia najbardziej pierwotnych wyobrażeń o istocie boskiej. St. Kopczyński, op. c i t . , s. 1 1 , 36; B . Zielińska, Garncarstwo w Puszczy Zielonej, rkps w archiwum Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e . 9 18 Byłoby nie w jednak obydwu wielkim zestawach uproszczeniem wotów dostrzega­ t y l k o cech różnią- �I I . 24. W o t a — „pszczoły". II. 25. Wota - „ule". I I . 26. Wo­ ta — „konie". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. �cych i najbardziej sze l u b większe wiem najwyraźniej styczna wiele go wotów, cech widzenia niących we jednych jak i wypływających rzeczywistości to różnic, przez forma z nie umiejętności. przejawia się przede kryje identyczne­ twórców przedstawianych wości chom się, że i c h twórcy szczegółowe przedstawień masą. m n i e j Stąd oddziaływa l u b więcej przede obiektów pełnego konia W jedynie określenia swego o wyprężonej zdrowej krowy całość, niezbędne szyi ściśle i sztywnych silnego n o g a c h , tłustej, itp.). koni i — zaskakują krów, swoją umownością, wyobrażone nieznacznie zazwyczaj spo­ dłuższej s z y i — p r z y p o m i n a j ą c e g o aniżeli wyodrębnionego ptaka i c h ce­ Identyczny występuje nego dużą, ciężką głowę, pieczywa w z formie stoż­ krótszej krótki lub dziób charakterystyczną sposób p r z e d s t a w i a n i a również w ujęcia j a k np. głowy raczej d l a t y c h z w i e r z ą t ( i l . 6, 10, 1 1 , 15). De­ bardziej (np. N a s k u t e k t e g o sposobu w i d z e n i a — niektóre właści­ bryłą. związane, dla pierwowzoru ka swoją z nią akcenty, Np. większość wszystkim skonkretyzowaną zaś, w t o p i o n e stanowią róż­ wszystkim obiektów. przeważająca tale wprost podporządkowali przedstawianych zasadniczym. bo­ pla­ drugich, poziomem widzenia mniej­ Mimo w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h rzeźbach w o s k o w y c h strzega 20 tak się n i e m a l sposobie plastyczne. widocznych wspólnych, Podobieństwo w ogólnie charakteryzujących i c h wartości głowy zwierzęcia figuralnych formach noworocz­ obrzędowego na Kurpiach, czy też �no 31 II. 30. Sarna „koza", jeleń, baran. Noworoczne pieczy­ wo kurpiowskie. 1957 r. Wyk. M. Bałdyga. Wach, pow. Ostrołęka. II. 31. „Jelonek", ciasto malowane. 1957 r. Wyk. Maria Brzezińska. Ostrów Mazowiecka. 11. 32. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chle­ bowe. 1956 r. Wyk. M. Deptuła. Dęby, pow. Ostrołę­ ka. II. 33. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chlebowe. 1956 r. Wyk. zięć M . Deptuły. Dęby. 11. 34. „Nowelatko", ciasto chlebowe. 1957 r. Wyk. M. Konopka. Tatary, pow. Ostrołęka. 32 �rzęcia — można prześledzić kształtowanie się u m i e j ę t ­ ności rzeźbiarskich twórców Łąk i Krzynowłogi wotów z Brodowych W i e l k i e j , napotykających pracy, podejmowanej w podobne masie trudności. W tych samych w swej warunkach, na wotów bowiem, zarówno b r o d o w s k i c h j a k i z K r z y n o w ł o g i , znajdują się oprócz wotów krów i koni również i inne. W nym z głowami w formie stożków — wotach tych głowy w s w y m charakterze są znacznie bardziej ogól­ zbliżone do kształtu n a t u r a l n e g o . P r z e d e w s z y s t k i m n i e są t o l e d ­ wie z a z n a c z o n e stożki. kiedy Mają proporcjonalne do większe całości rozmiary, figury ( i l . 13, 14, 15, 18). N i e k t ó r e o g r a n i c z o n e równymi płaszczyznami, wielkich żuchw koni nie­ zwierzęcia są s z e r o k i m i , tak charakterystycznymi dla i krów. Na podstawie faktury i b a r w y — w o t a w t e n sposób f o r m o w a n e należy z a ­ liczyć powstałych w do egzemplarzy wyniku niedawno twierdzałaby również precyzyjnego najnowszych, nabytych umiejętności, widoczna przedstawiania dążność co po­ do bardzo poszczególnych detali, w t y m r ó w n i e ż i p a r t i i g ł o w y . W y r a ż a się o n a już n i e tylko w w próbie u k a z a n i a głów odpowiednich k o n i , k r ó w , świń i t p . p r o p o r c j a c h , lecz również w zazna­ c z a n i u z a r y s u o t w o r u g ę b o w e g o , oczodołów i t p . T r z e ­ ba dodać, dostrzec że w identyczną ewolucję przedstawieniach formy możemy figuralnych w kurpiow­ s k i m p i e c z y w i e o b r z ę d o w y m ( i l . 3 1 , 34). Znikomy formami nami, П. 35. Kubek z uchem wyobrażającym głowę barana. Młodsza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Ćmie­ lów, pow. Opatów. II. 36. „Wołki w jarzmie". Młod­ sza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Krężnica Jara, woj. lubelskie. tów formach w t z w . „kozach w t y m s t o p n i u n i e występuje tych pieczywa gałęziach plastyki konikach, pieskach tyczna zasada wieniach baranów kształt jarmarcznego prostyńskich" w zwierząt z i wołów plastycznej, wojową krótkich, epoki — jaki Wydaje w stożka występuje w neolitu. Tak złockiej przedsta­ np. mają nieproporcjonalnych do głowy wyłącznie całości fi­ z Nie w głowy zwierzę­ nieproporcjonalnie właściwości użytego małego tworzywa w wypadkach byłby głównie funkcji nego sztuce dzięki cel chłop­ p o w i n n y być poświęcone rzeźby badań. wotywnej, Polski. Wota ludowej miejsce. mogą przejawów się, że wyłącznie — wyodrębnione przeznaczenia woskowe zajmują mi — kultowo-magicznej Na skutek odzwierciedlać utylitar­ stosunek chłopstwa d o różnych s p r a w . W o t a w o s k o w e są dzo roz­ określić, ludowej. Wydaje plastyki swej ewolucję tych i n n y c h częściach to jedyny elemen­ konwencji estetycznych ośrodkami dziedzinie oraz dziedzi­ sposób o s t a t e c z n y między i n n y m i w — przetrwanie poglądów nad wotywną i n i e pogłębionej pewnych ogóle w badania rozległej nym krótkiego, nie w y n i k a czy w temu celowi ceramicznych zaś j e s t , że i d e n ­ dostrzegamy rozwoju które p r z e t r w a ł y się w i ę c , że p r z e d s t a w i e n i e formie w rozwinię­ np. rzeźbą obrzędowego j e s t ogólny c h a r a k t e r i m i e j s c e twórczości w g u r y stożków ( i l . 35, 36). cia a w dalsze bardziej nad ciasta — nie pozwala Natomiast ludowej, z kultury Podlasia których ( i l . 6, 32). itp. Znamienne modelowania z badań mało r o z b u d o w a n e j stwa w stan figuralnymi jedy­ tego r o d z a j u p r z y k ł a d e m , ś w i a d c z ą c y m j a k b a r ­ chłopstwo z w i ą z a n e jest z pracą w g o s p o d a r s t w i e . swymi zainteresowania­ Nie natrafiamy bowiem w i n n y c h t r a d y c y j n y c h dziedzinach sztuki ludowej na (ciasta, g l i n y czy w o s k u ) , l e c z z n i e p o g ł ę b i o n e g o i n i e próby p r z e d s t a w i a n i a w rozbudowanego spraw n a codzień chłopstwo — w t a ­ sposobu widzenia konkretnej wistości p r z e z t w ó r c ę , a jeśli c h o d z i o w o t a najprawdopodobniej oddziałała tu rzeczy­ woskowe, tradycja przeka­ Na przykładzie tego sposobu niedrugorzędnego plastycznego fragmentu k i m zakresie lepsza rozwiązywa­ postaci zwie­ formie plastycznych symboli j a k w rzeźbie w o t y w n e j . W y d a j e się, że znajomość zwoliłaby zana z p o k o l e n i a n a pokolenie. nia zaprzątających znacznie tej dziedziny rozszerzyć sztuki naszą ludowej po­ dotychczasową w i e d z ę o środowisku chłopskim, a także o k i e r u n k a c h j e g o zainteresowań i uzdolnień plastycznych. Fot: St. Biniewski - il. 35, 36; Jacek Olędzki - il. 1, 2. 3, 4, 5, 8, 16, 17, 18, 27, 28, 29, 32, 33; Jan Swiderski - il. 6, 7, 9, 10, 11, 14, 15. 19, 20, 21. 22, 23, 24. 25. 26. 30, 31, 34. Rys. Jacek Olędzki - il. 12, 13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb925e2054acfa3a39ac51820941dde9.jpg 0322d8bf149db106cce396be976765e1 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a1febb764a71d1c47425932311bb18c.jpg 541c2d141383bd6b859c183b50eef66c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fd2fd8bf55db2e0d757227eb549e7fc.jpg 6d423aca1ab71f114cb0e4bc7825994d https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/553a21bd9ebcd38a29e6b7a03f4244b9.jpg 370fa6672fd3d0c20c96dc6a649ec447 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wóz czterokołowy (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają przód czterokołowego wozu roboczego - zamocowanie dyszla - widok od tyłu (1,3,4), oraz widok od góry (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.5.3_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.5.4_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.5.6_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.5.3_01 Lipnica Wielka okolice Nowego Targu pojazdy transport lądowy transport zwierzęcy wóz wóz czterokołowy wóz roboczy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19076de13d300c59e5431a8ee75dae75.jpg aff3faa90a25655ef998e2a339b86c2d https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/271983e3771769380fa23b109cf9dd1f.jpg 3e7995a5dd9b0f632f3fe4ee4badfcb8 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4ee6f345a199629d04e46157102fe6f.jpg d2aab6c172762f729d1b0279193477be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wóz drabiniasty / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; narzędzia ; pojazdy ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają wóz czterokołowy drabiniasty (1) oraz przód wozu czterokołowego drabiniastego (zamocowanie końca rozwory i dyszla) (2,3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.1.1_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.1.2_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.1.3_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy transport lądowy transport zwierzęcy wóz wóz czterokołowy wóz roboczy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1947cb1216c6de6816207269b390425f.jpg 995b08ec3404106ca5b40c1da8eff1af https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3b3194274c5f65d023326ee52ce6dc6.jpg bf2b2328876a72a4a5acd6bd6b69ec1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wóz drabiniasty przed drewnianym domem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Barwinek (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają czterokołowy wóz roboczy z jednym dyszlem - widok ogólny (1) oraz widok z przodu (2) ; przed budynkiem widać także jarzmo ramowate oraz młynek do wiania zboża Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.38.I_G.4.18.5_01 PAE_FNK_31.38.I_G.4.18.6_01 Barwinek narzędzia okolice Krosna pojazdy transport lądowy transport zwierzęcy wóz wóz czterokołowy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcff3b2215f3d8450bfc7a255a89cdc0.jpg 939e990d6446309c7e445c849c56cb31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wóz odjeżdzający z polany / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia pasterza krów odjeżdżającego wozem z polany. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.2.1_01 Dolina Starobociańska hodowla zwierząt krowy pasterstwo Rówień za Wodą wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f3efdbbecd3120d647a52a49afbfaac.jpg c1d924a5b6b1a249f5a7d1a137522a83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wóz roboczy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczyrk (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia czterokołowy wóz roboczy na ogumionych kołach Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.10.1_01 Korbielów narzędzia okolice Żywca pojazdy transport lądowy transport zwierzęcy wóz wóz czterokołowy wóz roboczy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4fea7c2ad5f8559d7f65e12a4cbcb68.jpg ddae9a5acbef9ace5bbb066c8955857e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/862e6aaf83c0ab77e3a5b9130110003c.jpg 7c87cdc6700bbd02e3e9b8b8b24da2ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wózek dwukolny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają ręczny wózek dwukolny z dwoma dyszelkami i skrzynką, na zdjęciu drugim widok od spodu. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.2.6_01 PAE_FNK_33.36.I_F.4.3.1_01 Bartkówka narzędzia okolice Rzeszowa transport lądowy transport ludzki wózek wózek dwukolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/742116758080427bd207687b4096794e.jpg 6a3d7c467b614693f128967d823bb18f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ff9928337ab6e7f0f9c9ce4454c610a.jpg 17f345b7b30f43162adf933947789220 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wózek dwukolny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają wózek dwukolny z dwoma dyszelkami, na zdjęciu drugim widoczna jest część środkowa wózka. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.3.4_01 PAE_FNK_33.36.I_F.4.3.5_01 Bartkówka dyszel narzędzia okolice Rzeszowa transport lądowy transport ludzki wózek wózek dwukolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca6adccd39787a78aa792b2feb1f59ee.jpg 85670a054f1dc6b44ff466560ac03c9c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wózek dwukolny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Blachówka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają ręczny wózek dwukolny z dwoma dyszelkami. Uwaga:- Blachówka jest obecnie częścią wsi Kościelisko Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XV_K.4.14.1_01 Blachówka okolice Zakopanego transport lądowy transport ludzki wózek wózek dwukolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75161b8027b851d8dd9164e1e93ae074.jpg 73bcc82a9f2246abd77fed71d240cbe8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wózek dwukolny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; narzędzia ; pojazdy ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia wózek dwukolny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.2.18.6_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy transport lądowy transport ludzki wózek wózek dwukolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f7ae8c6e083da2260a7dd7c672d0117.jpg 15ce054a79489be2da22d6a397a9a477 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wózek dwukolny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia ręczny wózek dwukolny z dwoma dyszelkami - widok od przodu (1) i widok od spodu (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.6.6_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu transport lądowy transport ludzki wózek wózek dwukolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/816c1aa0f0b01b07031f001c8026fbc3.jpg f326fe7a7f8b5c9ef2bff79395ff0096 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wózek dwukolny z dyszelkami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; pojazdy ; ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia ręczny wózek dwukołowy z dwoma dyszelkami (widok od spodu) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.7.1_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu transport lądowy transport ludzki wózek wózek dwukolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8e6c30f5fed95024aedf23845666ec.pdf d8020cf68a985f4d049562dff0361559 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3281 Title A name given to the resource Wozy cygańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.77-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ttt prntwrs óttfioc jmrbml•*''A^v*""* tj/eim LotwJuehmj i» rsm łjiie 'W:::;." i . . ? der /. f(hotо / ' Jxthms Z' ' П. 1. W ę d r u j ą c a g r u p a C y g a n ó w , r y c i n a z I . poł. X V I I w. Lech Mróz W O Z Y CYGAŃSKIE Temat Cyganów Sztuki Ludowej" wtedy gdy stanowiły nymi Cyganie częsty się nikt 1 jeszcze widok, z w prasie, zjawiska strony łamach Tak się wędrowali, poza „Polskiej złożyło, a ich że tabory historyczno-etnograficz- i językoznawczymi etnografów kulturą. P o j a w i a ł y na raz pierwszy. pracami J. Ficowskiego bożniaka kuły pojawia po nie interesował T. Posię ich się o n i c h , o d c z a s u d o c z a s u , a r t y ­ ale ujemne. powierzchowne, Brak etnografów, wyolbrzymiające zainteresowania zajmujących się Cyganami kulturą ze ludową w zawiłości i c h k u l t u r y , f i l o z o f i i życia, upodobań i a m ­ bicji. W wielu Cyganów działań, ośrodkach malnego tacji mijającej nymi związki rębności w y d a w a l i ło — pomiędzy i narodowościowymi. różnymi grupami społecz­ z ludnością się w s z e l k i e j k o w a pozwalała i m n a p o r o z u m i e w a n i e ustalanie t a k t y k i działań o k r e s późniejszy. Z k o l e i d l a e t n o g r a f ó w badających o d ­ władz, 1 w ogóle wało, s t o s u n k u do w po Afryce) Cyganie to, a b y paszport, (pasterską w Mongolii, zapewne i c h zrozumieć ale umiejętność byli — i plemienne n i e dość opisać konieczna znajomość przełamania nieufności — atrakcyjni, niepotrzebny języka, i wejścia był obyczaju, w ich braniając niały t e g o t e m a t u . I m p u l s d o badań n i e w y s z e d ł też organów Cyganów a d m i n i s t r a c j i , które r o z w i ą z y w a ł y w sposób ze pro­ i n s t r u m e n t a l n y , n i e wchodząc odrębność prowadziły nie tyl­ języ­ się między sobą przedstawicieli Wszystko Cyganów do Koczując, Odrębność obecności nie-Cyganów. i m wędrowania jąc o m o ż l i w i e szybką to powodo­ podjęto, zwłaszcza z t a b o r a m i , osiedlając i c h integrację i dba­ z miejscową lud­ nością. Dopiero P l a n y b a d a w c z e instytutów n a u k o w y c h n i e u w z g l ę d ­ strony w w w o k r e s i e p o w o j e n n y m , szereg r a d y k a l n y c h k r o k ó w , z a ­ środowisko. blem że w budzili ale i i władzami. ale i państw. i nor­ czy o r i e n ­ spoistość, by­ i tok k o n t r o l i , przekraczając województw ległe kultury ich w i sposób z a c h o w a n i a się grupą t a k t r w a ł ą , że można odłożyć n a odrębności społeczności. C y g a n i e I c h wewnętrzna dążenia konfliktów wymykali badań się d o miastach a d m i n i s t r a c j i n i e t y l k o u nas ko granice nimi w i włączenie od­ zainteresowanie ich cygańskich w swej j a k sądzono — Zresztą C y g a n i e po­ przełamanie grup miejscowej politycznej. częstych badawczej, dla i n n y c h państwach, niezależnie o d i c h u s t r o j u jętej i celu przemysłowych życia kulturowa, dokumentacyjnej na osiedlenie zresztą n i e p o k ó j powołano i n s t y t u c j e , u nas o g r a n i c z o n o mających kulturowej, k r a j u , wynikał z koncentracji u w a g i na t r a d y c y j n i e po­ problematyce i n n y c h państwach specjalne kilka l a t t e m u zaczęto wać poważniej Cyganami. ka z racji etnografów, współczesnych nie kilkunastu ciągu ze środowis­ zainteresowań n a s t a w i o n y c h na poszukiwanie w się u nas i n t e r e s o ­ I m p u l s wyszedł „starożytności" . lat stali 2 się już taką A Cyga­ właśnie 77 ��I I . 2. W drodze, d r z e w o r y t , 1861 г. I I . 3. C y g a n i e n i e m i e c c y z c z t e r o k o ł o w y m w ó z k i e m ciągniętym r y ć . z 1884 г. I I . 4, 5. C y g a n i e rumuńscy. R y c . z końca X I X w . przez ludzi, 7.9 �„starożytnością". Od mniej więcej 15 l a t n i e wędrują już, p r z y m u s o w o i z d u ż y m t r u d e m o s i e d l e n i . Czas, j a k i minął, w p r o w a d z i ł i kulturze, przez że badaczy całości i które jej t a k zasadnicze wreszcie badaczy w możliwa rekonstrukcja — I doszło czyli nie wiedzieć, do takiej interpretowanie elementów, świadomie sytuacji. Niekiedy zbiegło zabiegi czy nie­ Zainteresowanie zastąpić odpowiednim się z „ a g o n i ą k u l t u r o w ą " badaczy tych i najzręczniejsze wiadomości, czasie z e b r a n e . które czątku X X i c h życiu tak lubiana C y g a n a m i zbiegło się z o k r e s e m r o z b i c i a i d e - kulturacji, mogą zmiany się f u n k c j o n o w a n i a na podstawie przetrwały. świadomie stała inspirującego Cyganów . 3 hipotezy nie nie zostały D l a rozwinięcia w zaintere­ Skomplikowanym i analizy informacji i z t e g o p o w o d u , że cze przez f a k t także bez osiedlenia, wejścia znaczenia, że Cyganie w stałe i częste k o n t a k t y jest i kultury. już w z g l ę d ó w i po­ jest próba opisania Nie tylko dlate­ brak t a była dostatecznych jeszcze ż y w a , a l e t o społeczność p r z y s z l i do E u r o p y trakcie wędrówek cech trudno nich życia o dawnej h i ­ przed kilkoma się ze społecznościami często z g r u n t u W wiele dziej XIX wie­ i o d t e g o c z a s u p r z e m i e r z a l i różne k r a j e , k o n t a k ­ tując mi. i grafików zagadnieniem z lat, gdy kultura storii. Cyganie kami malarzy cygańskiego go, że z o m ó w i o n y c h s o w a ń C y g a n a m i , d l a ilości p r a c , j a k i e p o w s t a ł y w o s t a t ­ l a t a c h , n i e jest artystów w. jest obcych dziś swej po dawnej wydobyć spod własne, a u t e n t y c z n e jeden czynnik Na i odmienny­ przejęli kulturze, oni tak że zapożyczeń elementy. istotny świadomości Cyganów. Europie ogromnie te najbar­ Jest wreszcie mający swoje podstawie jesz­ odbicie różnych w obserwa­ z n i e - C y g a n a m i , s t a l i się b a r d z i e j dostępni d l a b a d a c z y , c j i niecygańskie otoczenie stracili gana. Ukształtowanie stereotypu prowadziło n i e k i e d y do że po jeszcze Cyganami. prace części swoją jeden czynnik Znaczna dawną część nad Cyganami hermetyczność. wpłynął osób na Myślę, zainteresowanie prowadzących to ludzie młodzi, obecnie którzy już nie narzucania „cygańskości" s a m y m C y g a n o m . nie szukać trzeba gańskich wyraźnie daleko. wielu rzy się k o b i e t — a l e b a r d z o — nawet jeśli straszono — n i e mają niechęci do n i c h . ich w wszczepionej Stereotypy dzieciństwie przez starsze i sądy Cyga­ pokolenie o Cyganach prze­ elementach konieczny waż do jednak w kultury czymś o c z y w i s t y m i obowiązującym, wróżki społeczeństwa zachowały więc, dopasowując nadal swą trwałość. i jest ten stanowi wprowadzenie zarazem zapowiedzią dalszych które ukażą się w „ P o l s k i e j cie charakter pisma do prac zagadnienia o Cyganach, Sztuce L u d o w e j " . określa rodzaj Oczywiś­ tematyki i dobór autorów. P r z e w i d u j e się w i ę c p u b l i k a c j e m . i n . n a t e m a t strojów (a cygańskich wrażliwości typologii sztuce 80 powinny wyglądać estetycznej, wozów, ludowej a raczej sposobu ubierania w y s t r o j u wnętrz także i folklorze omówienie oraz roli Cyganów się), mieszkalnych, Cyganów jako w motywu jak i c h niecygańskie Stroje czy których stylu narzuconego w i e k u , a ponieważ winny sposobie w cy­ w ubierania obrębie społeczności. w pewien określony sposób, klientów, n a w e t d o m u noszą się do Ponie­ n p . cygańskie „pracy", te podobnie to znaczy wróżka jest t o w i d o c z n e estradowe w przypadku zespoły wynikiem pewnych cygańskie. zapożyczeń zespołom c y g a ń s k i m w świadomości (także e l e m e n t być zachowawcza się t a k , j a k w i n n a b y ć używają t e są najczęściej romanse np. w sąsiadki, u b r a n a . Jeszcze b a r d z i e j strojów, tendencja się d o w y m a g a ń idąc w r ó ż y ć , o d z i e w a j ą Przykładów społecznościach często n i e j e s t t o już w a r u n e k C y g a n k i , które p r y w a t n i e i w Artykuł w świadomości n i e - C y g a n ó w stały b y ć d l a n i c h ogółu — istnienia w choć wśród Jest widoczna w i d z i e l i bądź n i e pamiętają w ę d r u j ą c y c h t a b o r ó w i k t ó ­ nami tworzyło sobie w i z e r u n e k C y ­ prezentowane obcy potocznej ubiegłym cygańskie tradycyjnej kulturze) po­ przez osoby mające wygląd �81 �zgodny ze s t e r e o t y p e m , romantyczny już n a p o t r z e b y Oczywiście runek stąd i d z i s i a j z a c h o w u j e typ ubioru, muzyki i gestu rozumieć przez — się t e n wyraźnie odbiorców. n i e należy t e n jest z g r u n t u obcy cygańskiej t o , że zależnie o d z m i a n , j a k i e zachodziły, i o d k r a j u kania, wiele cech cygańskiej odrębności stosowania w ubiorze barw żywych, Nie­ zamiesz­ daje r a ź n i e z a o b s e r w o w a ć . Z a l i c z y ć d o n i c h można do wize­ tradycji. się wy­ skłonność często wręcz j a s k r a w y c h . T e u p o d o b a n i a , o d m i e n n e o d niecygańskich, „gadźowsikich", wnętrza w uwidaczniały cygańskich wozów się także czy — d o m a c h . Sposób życia, j a k i d o czasu wadziła znaczna rami, zmiana wozach, część miejsca ogniska, Cyganów — cygańskich osiedlenia pro­ tabo­ namiotach lub kobiet nych wsiach l u b miastach, muzykowanie niewątpliwy t a l e n t muzyczny, dekoracji mieszkań wędrowanie postoju, noclegi w wróżenie w później — w mija­ mężczyzn i i c h h a n d e l końmi, k o t l a r s t w o , w s z y s t k o t o stanowiło s p e c y f i k ę C y g a n ó w , w y r a ź n i e i c h różniąc o d n i e c y g a ń s k i e j społeczności. O p a r c i e s ą d ó w n a t a k i m właśnie zewnętrznym obrazie, p r z y readiów życia kształtowania nieznajomości Cyganów, doprowadziło właśnie do stereotypu Cygana. był zresztą Nie o b r a z j e d n o l i t y , należałoby m ó w i ć r a c z e j to o dwóch u- prze­ c i w s t a w n y c h sobie s t e r e o t y p a c h . T a k więc s t e r e o t y p n e ­ gatywny, obejmował przywiązania domostwa, takie cechy d o stałego m i e j s c a zasobności w sprzęty, pracy wykonywanej przede wszystkim niezajmowanie zabawna przez ujemne jak: pobytu, brak brak znaczną zamiłowania część ludności, r z e c z — t e s a m e c e c h y , lecz o c e n i a n e rzy. To ludzi co ze środowisk twórczych, dla przedstawicieli do a się r o l n i c t w e m . A l e — d a t n i e , z ł o ż y ł y się w X I X w . n a o b r a z C y g a n a domości brak trwałego znacznej jako do­ w pisarzy, części świa­ mala­ społecz- �П. 9. Т у р w o z ó w u ż y w a n y w z a c h o d n i e j i ś r o d k o w e j E u r o p i e w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . I I . 10. W o z y C y g a ­ n ó w n i e m i e c k i c h . I I . 11. O b o z o w i s k o C y g a n ó w - k o s z y k a r z y . I I . 12. O z d o b n y w ó z C y g a n ó w z A m e r y k i P ó ł n o c n e j . I I . 13. O b ó z C y g a n ó w p r z y szosie K r o s n o — J a s ł o , 1959 r . ��ności było c e c h a m i n e g a t y w n y m i , d l a b o h e m y nej stanowiło element najcenniejszy, resujący w e g z y s t e n c j i skrępowanie postaw reotypu i przekazach, ze s t e r e o t y p e m , nych, w i m a c h „Polskiej Jednym cześnie w sztukach Indii elementów posiadania w środków czasie zwłaszcza Europie Dopiero niejsze Cyganów, wędrówek, rodzaj bytowania. Wozy jedno­ było ko­ umożliwia­ (doty­ większości). migracji opuszczenia przez się i c h w E u r o p i e . jedynie od X V w . i n f o r m a c j e i można ła­ jasnych informacji historycz­ dotyczące pozwalają a wędrówki okresu exodusu — nent azjatycki i pojawienia przekazy, na wyróżniają­ ludności, dla ich k u l t u r y , życie m a wystarczająco przodków plastycz­ bardzo i n ­ mieszkalne, h i s t o r i i C y g a n ó w , p o r u s z a l i się o n i z a z w y c z a j pieszo, j e d y n i e d o b y t e k i d z i e c i na osłach l u b mułach. Ten sposób przewożąc przemieszczania wędrujących g r u p Cyganów powszechny się j e s t do d z i s i a j w A z j i , a do n i e d a w n a jeszcze ( n a w e t po o s t a t n i e j wojnie) występował i półwyspie Iberyj­ również n a Bałkanach s k i m . O posługiwaniu się p r z e z C y g a n ó w mina zapis po r a z p i e r w s z y ich w ganów w się h i s t o r y c z n y c h , d o t y c z ą c y c h p o j a w i e n i a się C y ­ różnych k r a j a c h E u r o p y niej — w 1417 w N i e m c z e c h , we że wierzch mo, wspo­ z 1348 r. o p o j a w i e n i u S e r b i i *. B a r d z o często są w z m i a n k i o k o n i a c h w przekazach dają, końmi Francji (w wędrowali nalnego do i końmi, wciąż zainteresowania zachod­ źródła 5 z juków. dzisiaj środkowej 1422 w B a z y l e i , w r o k Paryżu) . Wszystkie oni i do n o s z e n i a konie w używając Jak powszechnie są wiado­ przedmiotem profesjo­ a jeszcze w począt­ kach X X w. wiele g r u p europejskich Cyganów wiązało swą handlem egzystencję z XVI i XVII z konty­ Cyganie w Cyganów formacji, końmi. w . przedstawiają nie wędrujących Nieliczne Cyganów, po­ ich pod Zachowane ryciny często C y g a n ó w właś­ z k o ń m i ( i l . 1). wędrujący z końmi bądź osłami mieszkali szałasach l u b n a m i o t a c h . J a k w y n i k a z d a w n y c h i n ­ pojawienia się na snucie przypuszczeń. szedłszy d o E u r o p y n i e z n a l i jeszcze n a m i o t ó w i r o z b i ­ o Cyganach stają się peł­ jając obozowisko mioty zaczynają na ich podstawie środków n a początku e u r o p e j s k i e j później otaczającej i konieczność przez mó­ itp. — omówienia t o n i e w s z y s t k i c h , ale z n a c z n e j Nie w Ludowej". spośród i ste­ wiejskiej utrwalony Są t o s p r a w y najistotniejszych wędrowanie zestawienie ludności dokładniejszego n y c h , które d o t y c z y ł y b y w przez został charakterystycznych czowanie czy z tworzące opowieściach, p r z y s ł o w i a c h Sztuki Cyganów jących który nie­ Rozbieżność t y c h d w ó c h jaki odnajdujemy warte wartości świadomości literaturze i muzyce. teresujące cych w miasteczek, wionych były się w y r a ź n i e istniejącego małych to postać C y g a n a . uwidacznia inte­ C y g a n ó w . Wolność, s w o b o d a , konwenansami wyidealizowaną artystycz­ najbardziej odtworzyć transportu, tak w sposób potocznej szlak i c h życia i świado­ nich i zawartych dopiero forma m.in. w b u d o w a l i szałasy się od XV i c h nie jest mości zrośnięte z p o j ę c i e m życia C y g a n ó w , są w i c h k u l ­ stała przejęta turze n a b y t k i e m raczej nych k r a j a c h używali n o w y m , o t r a d y c j i liczącej nie­ w i e l e ponad sto l a t . W o z ó w używano w p r a w d z i e i wcze— na n i e j , a l e j a k o środka t r a n s p o r t u , a n i e m i e s z k a n i a . N a j - poszczególnych d a w n i e j , w t r a k c i e wędrówek po A z j i powszechnym i Bałkanach oraz chyba k r o n i k a c h , Cyganie stopniowo przyjąć, więc cygańskiego europejskich. Cyganie namiotów, to w y n i k Wprawdzie wśród prz3'puszczać, pochodzenia, odmiennych że j e s t krajów. i liści. N a ­ rozpowszechniać w . Można od ludów z gałęzi przy­ różnic w namioty lecz w ale że zo­ róż­ moż­ kulturze nie były t y p e m d o m o s t w a d l a żadnej c h y b a ze s p o - 85 �łeczności żyjących w używało i c h w o j s k o , Europie cy. P o d s t a w o w e t w o r z y w o tów stanowiło od dawna względy praktyczne niektóre jednak — grupy muńskich) stosowały Wozy weszły w XV czy czasem pasterze w do b u d o w y płótno, łatwość o także wędrow­ i krycia czym namio­ zdecydowały transportu i Cyganów trwałość; (np. węgierskich skóry użycie X V I w . , ale czy i n n i bądź znacznie się o n e u C y g a n ó w p r a w d o p o d o b n i e płaty kory później. dopiero i ru­ w X V I w., pywane i przewożenia spodzie d o b y t k u , chociaż nie tylko wiała także spanie nak do spania nie zmniejszały charakter podścielona amortyzowała w wstrząsy, czasie postojów. W służyły Cyganów, poruszanie się p o n i e . A l e n i e pełniły o n e jeszcze r o l i jazdy słoma ale na umożli­ zasadzie j e d ­ nadal namioty. Wozy operatywności umożliwiały kiem tego typu i c h lekkość różnym nowej, chęć chłopów ne i XVIII już W XIX używanych wiają użycie n p . w "Polsce w wynik akcji osiedlania ministracyjnych wozów 17 Cyganów, przy zabraniania pomocy — bo i takie wę­ dzaju ad­ nają się zda­ zniknięcia czy Po wszyst­ wśród jarmarki Cyganów spo­ wozami od wieśnia­ zachowa­ zróżnicowanie (il. i częściach z warunkami pociągowej. skąpe dość wymienionych niekiedy azjatyckich Analiza materiału informacje koni i wołów Europy, co geograficznymi iko­ świadczą, osłów do — dotyczy (zwłaszcza Turcji) że ciągnięcia to niektó­ i bałkań­ i XX przez w. zwiększa Cyganów w masywniejsze. Na się rozmaitość różnych krajach. niż z w y c z a j n e życia. B y ł y tych wozów Poja­ chłopskie o n e szersze wozach, na kilku pałąkach rozpięta była b u d a — z g r u b e j t k a n i n y w r o ­ im przypadki dostrzec się d o k o c z o w n i c z e g o podstawy, środków d o przemieszczeń, w y n i k o d b i e r a n i a i m mieszkalnych a przede kupowanych się n a j p i e r w w o z y l e p i e j nie w i niedopuszczania i pró­ wędrowania. (Rumunia). u drowania oczy na targi krajach innymi siły i używano nadające to skali, zainteresowanie różnych krajów chłopskie, często d r a b i n i a s t e w o z y w e s z ł y o s t a t n i c h l a t a c h . Jest w charakterem cych z t a k i m i w o z a m i n a Słowacji i na Bałkanach . Z w y ­ ponow­ w także możemy się między czajne 7 n i e cał­ realizowa­ i X I X w . w o z ó w — analizując nograficznego n i e wyszły poza właś­ wędrują­ się wozami powtórne używanych wiąże skich Cyganów spowodo­ 1—5). W y n i k a o n o p o p r o s t u z odmienności t y p ó w w o z ó w r a z e m mógł być w y k o r z y s t a n y było okrojonej nierzucania ryciny — rych spotkać można konsekwentnie Wśród t y c h najprostszych, ków w wozów n i e m a l do ostatnich szoku, chłopskimi. że w ó z s t a n o w i ł o p a r c i e d l a t y l n e j ściany n a m i o t u , a z a ­ n i e t a k i sposób u ż y t k o w a n i a w o z u w jadących wodowały n i e k i e d y p o d c z a s p o s t o j u r o z b i j a n o n a m i o t w t e n sposób, bagaże. N i e k t ó r e g r u p y C y g a n ó w jakby części b r a k w o z ó w t y p u m i e s z k a l n e g o , oprócz j a k o posłanie l u b pólka n a okresie się w s y t u a c j i w p r a w d z i e ale wyjątkowo kontynuacji, chociaż l a t . Najczęściej mieszkania i tere­ początkowym n e j , niektóre g r u p y bądź r o d z i n y cygańskie podjęły bę drabiniaste, o d k u ­ o d w i e ś n i a k ó w . Służyły o n e w y ł ą c z n i e d o Po wanego znalezieniem kim Pojawiły a n a szerszą skalę w początku X I X w . P o c z ą t k o w o b y ­ ły t o z w y k ł e chłopskie w o z y , często rzały. brezentu. znane Wozy te z westernów wyglądem wozy przez p r e r i e A m e r y k i . T e n rodzaj żył do j a z d y i przenoszenia swoim pionierów przypomi­ wędrujących w o z ó w n i e t y l k o słu­ d o b y t k u , ale także zabez- �87 �I I . 20. W ó z z O s t r o w i a W l l k p . , o k o l i c e Ż u k o w a , 1960 r. pieczał p r z e d n i e s p r z y j a j ą c y m i nymi, n a d a w a ł się w i ę c wania. Wozy (Nadal takie jednak najchętniej widywane europejskich, a warunkami do noclegów były w spano w na drogach prawdopodobnie w atmosferycz­ trakcie koczo­ namiotach). wielu XIX w. krajów także na przez ludzi stanowi ( i l . 3). Z w ł a s z c z a unikalną transportu. Owe wśród małe ten osobliwy wszystkich wózki, ciągnione towej. Policja niemiecka, by przymusić o s i e d l a n i a , imała się s p o s o b u z n a n e g o Cyganów Euro­ czesnych z innych XIX sunkowo wysoki przemieszczało w. coraz n i e przedstawiało tym się dość większych s a m y m w i e k u wyraźny wędrówek i ograniczania goś określonego k r a j u . mieckich ma, Sinti, nione wyżej pejskich, ganie ski, — a mów obszaru z jako jednakże zwłaszcza także, Jednakże budami najczęściej do mówi czy P o l s k a wprawdzie różnych — krajach jak euro­ psy l u b zmuszał środków transportu Cyganów Dość często w dwukołowymi , 0 wózki f u n k c j i i z czasów niszczyła i m wozy. kolejnego do wozu korzystania z Sto­ miesz­ tańszych płd. E u r o p i e C y g a n i e różnego posługiwali kształtu, osły ( i l . 6). Rzecz się ciągnionymi j a s n a n i e pełniły te m i e s z k a l n y c h , lecz służyły t y l k o d o t r a n s ­ p o r t u d o b y t k u . B y ł y o n e i są n a d a l u ż y w a n e p r z e z ganów, do współ­ . wózkami najczęściej p r z e z — budowy świa­ Cyganów którzy związali swoją egzystencję z Cy­ krajami się n i m i Cy­ płd. E u r o p y — Cyganie ze S ł o w a c j i i z obszaru Pol­ i którzy o d d a w n a już z a w ę z i l i s w o j e w ę d r ó w k i d o t y c h Polska R o m a °. T e n t y p wozów wy­ obszarów. podstawie roz­ świadczy jak można z Polska z Cyganami posługiwali Ro­ Wymie­ 8 krajów koszt kalnego jakie­ się o n i e ­ Nizinni . były w w zawężania penetracji Cyganie widywane niemieccy, stępował trudności. O d tego czasu także wozy po s t a j e się p r o c e s francuskich Manuszach określanych wspomniałem swobodnie t o i n n e k r a j e , co jeszcze w formę przez l u d z i , w i d y w a n e były n i e k i e d y n a w e t po I w o j n i e t e r e n i e A m e r y k i P ó ł n o c n e j . W y n i k a t o z f a k t u , że w i e l u p i e odwiedzając p s i zaprzęg Cyganów sądzić na u spokrewnionych z Roma B a ł k a n a m i bądź Hiszpanią Tak już więc używanie wymienionych o pewnego rodzaju przebywających w tych i Portugalią, krajach. akulturacji Dla wozów Cyganów ścisłości należy n i m i g r u p C y g a n ó w w e u r o p e j s k i e j części Z S R R , t o j e s t dodać, że d w u k o ł o w e terenów, kać m o ż n a było do n i e d a w n a u C y g a n ó w a n g i e l s k i c h — które do Prawdopodobnie ganćw 1939 r . w c h o d z i ł y były one również angielskich. M i m o X I X w . wśród znacznej iż w w skład używane Polski. przez Cy- 2. p o ł o w i e i p o d k o n i e c części C y g a n ó w zaczęły się r o z ­ ale i występowały służyły one zazwyczaj łości, w wózki zaprzężone znacznie d z i i sprzętu służyły duże w o z y zostały budami Roma dwukołowych część lobarwne wzory. używali i c h aż Cyganów z tej do z osiedlenia grupy i — np. Polska tylko wędrowała, niewielka jak i inni, wozami mieszkalnymi. Niemieccy ganów Sinti) Cyganie oprócz dość p o w s z e c h n i e czterokołowych 88 w (prawdopodobnie wozów opisanych dotyczy wyżej, X I X w . i n a pocz. X X w . wózków, ciągniętych przez to Cy­ używali małych psy lub czyć i konia niż wozów obecnie osiadłe grupy kołowe wozy zdobione, a wygodniejsze malowano Zdobienia na wozach Cyganów miały na w boki pałąkach zapakowanie spot­ inne wozy n a bliższe t r a k c i e p o s t o j u g r u p y , do p r z e w o ż e n i a mieszkalne, niektóre g r u p y p o ­ wozach rzadziej do przemieszczeń powszechniać duże w o z y przy w odleg­ zaś l u ­ mieszkalne. B o k i nieraz w owych roślinne t a k i e można n i e k i e d y używanych Rumunii. dobytku na poły Najczęściej drewniane rozpiętą przez wie­ zoba­ dwu­ l u b plecione, budę i niepogodą w t r a k c i e d r o g i . N a w o z a c h nie umożliwiającą chroniącą jechały przed przeważ- �I nie dzieci, dorośli szli pieszo. Cechą charakterystyczną t y c h w o z ó w są s t o s u n k o w o d u ż e koła, w i ę k s z e niż wozach czterokołowych. J a k świadczą materiały przy cygańskich, w ikono­ w. kimi Cyganów wozami docierali widywano zwłaszcza w także i d o i n n y c h ich na terenie Niemczech dobniej przejęli dalszej wędrówce owe wozy używali s u n k o w o s z y b k o zostały większe, forma wśród zarówno jak Najprawdopo­ u na Bałkanach i i c h , ale w y d a j e potem się, że w sto­ cne zarzucone i zamienione na wozów-mieszkań informacje badaczy I I wojnę kania, mćgł XX przed stosunkowo Cyganów. XIX-wieczne z okresu światową. znana była w A l ­ Wspominają (pierwsza z bezpośrednio o tym 1820 г.), poprzedza­ M o ż l i w e , że p r z e t r w a ł y one albańskiej, i z a g r a n i c z n e j . W o z y , o których m o w a , b y ł y umieszczonymi niepogodą, pisk cygańskich. kojarzą na podstawie właści­ wyposażonej One to się z C y g a n a m i w powszechnej 6 par trwałość wołów Rodzaj 1 2 i utrudniało uniemożliwiało w przypadku raczej Cyganów i takiego domu wędrowano domostwa, do dużej transportowanie, przemieszczanie z Cyganów bardzo albańskich w powolną. za zaprzęgano kolejnej konstrukcja siły a grupę za na tym nymi (il. i wędrowaniem. wędrujących oraz starego francuskich, te to i przebywających Ameryki, a a także Rozpowszech­ kontynentu przede pomieszczenia w (pewoiej wszystkim o przedniej spania) oraz wziął się u Przypuszcza części, w gdyż Cyganów krajach E u ­ tylna zwyczaj s a m wzór innych części ścianach z boków służyła Wozy i zazwyczaj N i e jest używania przejęty jasne, tych od produkowały zy d l a C y g a n ó w . Działo się t a k zwłaszcza wozy c y r k o w e , wyrabiały również wo­ przed I woj­ wędro­ ną ś w i a t o w ą , b o w i e m w l a t a c h n a m bliższych, w uważać sie między (w t y m w y k o n y w a ­ zajęciami), która — t a k j a k u w i e l u innych grup wę­ d r o w n y c h g r u p c y r k o w c ó w i że t e s a m e w a r s z t a t y , k t ó ­ re a ich do skąd wozów. został jak osiadłą, lekko (najczęściej grupę w poły Cy­ niemieckich, cngielskich) 4 drewnianych ścianie p r z e d n i e j . się, że różnych u niektórych europej­ więc sku­ świadomości by sposób życia i m i e s z k a n i a za f o r m ę k o m p r o m i s u życiem w pełni osiadłym a t r a d y c j ą co idzie odległości Cyganów Można osady pociągowej, na takie Albanii 5 a zapewniająca co większości koczujących s k i c h i czyniły waniu do ciężar, w y m a g a ł y jego rów­ się niły się t e w o z y g ł ó w n i e w ś r ó d K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w w wsi umożliwiały g d z i e n i e g d z i e można spotkać niszczejące w pobliżu nę czy i miesz­ przemieszczanie wysklepionym dachu, z okienkami nawet stosunko­ lub dwa konie miarę w y g o d n e g o w 4 koła. Co p e w i e n czas, g d y d e c y d o w a n o się n a z m i a ­ pobytu, wozy, jeden szybkie XIX wśród 9). Są t o w o z y , k t ó r e często w i d y w a n e b y ł y n a d r o g a c h ganów miejsca bo p o d k o n i e c w . , zaczęły się mieszkalne ciągnąć możliwość w chroniącego nocześnie f o r m a c j i na t e n t e m a t zarćwno w l i t e r a t u r z e domami które które, stwarzając ropy jak rozpowszechniać lekkie, i do czasów n o w s z y c h , b r a k jednakże j a k i c h k o l w i e k i n ­ wie niedawno, a w ł a ś c i w i e n a początku wo była całej E u r o p y , a w P o l s c e d o l a t 6 0 - t y c h , i k t ó r e jeszcze tamtejszych i relacje jącego Francji . euro­ Zachodniej, czterokołowe. Unikalna banii i we krajów Europy związana koczowniczą. Dopiero stosunkowo g r a f i c z n e z X V I I w . i późniejsze, C y g a n i e w ę d r u j ą c y t a ­ pejskich, t y m także, bałkańskich — z egzystencją międzywojennym c y g a ń s k i e zaczęły cyrkowych, nie na wozy stawiły i dość po II wojnie poważnie światowej różnić zmalało też, j a k się w y d a j e , c y r k o w e , t a k że n i e k t ó r e się c a ł k o w i c i e się od okre­ wozy wozów zapotrzebowa­ warsztaty n a k l i e n t e l ę cygańską. prze­ Widoczne 89 �90 �j e s t t o zwłaszcza w P o l s c e i w k r a j a c h E u r o p y niej, gdzie objęcie zanik prywatnych i c h państwowym możliwości sprzedaży objazdowych wschod­ cyrków zarządem pozbawił wozów i warsztaty cyrkowych. Początkowo w o z y używane przez Cyganów były sto­ sunkowo proste Najczęściej lowane zarówno były przeważnie Podobno, w kształcie, one pozbawione w j a k pisze kolorze jak i dekoracji. ozdób, a j e d y n i e zielonym ma­ l u b brązowym. B l o c k , barwa wozów była l ł jednym z w y r ó ż n i k ó w n i e k t ó r y c h g r u p cygańskich. C y g a n i e mieccy wali preferowali kolor zielony, francuscy nie­ zaś malo­ swe w o z y przeważnie na brązowo. N i e w y d a j e jednak, b y t o wyjaśnienie wynikała nów czy nych, było najprawdopodobniej jakichś u k r y t y c h nie w ale z tego p o w o d u , przekonujące. z upodobań kolorze że w treści Cyga­ symbolicz­ krajach różne w a r s z t a t y produkowały w o z y o d m i e n n e w kolorze i for­ mie. Ponadto w sto z w y k ł y m i zdezelowanymi grupach różnych się Różnica biedniejszych l i w i a ł y j a z d ę i s c h r o n i e n i e się w na postoju. Były one w swej do r o z w o ż e n i a przez pieczywa. Cyganów że różnych wozy krajach były względem wozy używane Polsce oraz Ściany w używane europejskich bądź inną przed zimnem. wykonane i Lowarów bywał n a kołach. wąskimi i troci­ zabezpieczającą najczęściej p i o n y , łukowaty. D r z w i umieszczano gładką listewkami. pakułami, izolującą w lekko wyskle- zazwyczaj z boku, z tyłu — s t o s u n k o w o r z a d k o . W p r z e d n i e j części, m n i e j w i ę c e j d o p o ł o w y długości, z n a j d o w a ł y mi dość czano duże. Szerokie, przeważnie w się o k n a , c z a s a ­ kilkuczęściowe okno umiesz­ ścianie f r o n t o w e j . U m o ż l i w i a ł o po o t w a r c i u powożenie końmi bez wychodzenia ono z zu ( i l . 14). N a z e w n ą t r z w o z y n a s z y c h C y g a n ó w b y ł y b e z b a r w n ą politurą l u b m a l o w a n e wo­ pokryte w k o l o r a c h żół­ c i , brązu, z i e l e n i . N a b o k a c h i t y l n e j ścianie malowano ornamenty zwierzęta: lwy, (najczęściej łabędzie, p a w i e roślinne), i inne ptaki, a także jelenie oraz syreny ( i l . 17—19). P o w s z e c h n e b y ł o r ó w n i e ż z d o b i e n i e w o z ó w w y ­ c i n a n y m i w desce i p o d r z e ź b i a n y m i g r y f a m i i s m o k a m i , umieszczanymi dłużeniu w z reguły bocznych przedniej pod okapem ścian ścianie n y , a czasem demoniczne zy zdobiono, skich i rombu dachu, na ( i l . 20). N i e k i e d y malowano także małomiasteczkowych, itp.) p r z y m o c o w a n y m i oknem ornament roślin­ na wzór niektóre w o ­ domostw lusterkami na prze­ nad twarze. Ponadto prawdopodobnie wiej­ (w kształcie bocznych ścianach. N i e k i e d y w g ó r n e j części w o z u , p o d d a c h e m , można b y ­ ło spotkać dodatkowe ornamenty snycerską i p o m a l o w a n e także wykonane n a jakiś ż y w y techniką kolor. Zdobiono orczyki. chociaż czasami wykonywano ścianach, a zwłaszcza nego błękitu, ścianach f o t o g r a f i e 15 jakieś suficie, n p . gwiazdy mające gwieżdżonego nieba z czasopism Tylna . W dawać śpiącym malunki jas­ na na t l e ciem­ złudzenie roz­ o k n a c h zawieszano f i r a n k i , na członków r o d z i n y , b a r w n e ilustracje i o b r a z k i święte, choć t e r z a d z i e j . Czasem p o w i e r z c h n i a o k i e n była w y j ą t k o w o duża, t a k że p r a k ­ t y c z n i e b y ł y t o j a k b y ściany ze szkła l e . część w o z u służyła d o s p a n i a i przechowywa­ n i a odzieży, pościeli i t p . , n i e k i e d y w s t a w i a n o t a m szafę. W części p r z e d n i e j taj jadano w ż y c i e toczyło czasie n i e p o g o d y , którego k o m i n wychodził na tylnej która ścianie w o z u służyła się w przez otwór znajdował dodatkowo do ciągu gotowano w się dnia, t u ­ na piecyku, d a c h u . Często rodzaj przewozu drabinki, sprzętów oraz s i a n a d l a k o n i a ( i l . 11). Wozy wykonywano teli w kilku (między Łomżą pewnym w je wane miotem ich Oprócz od zależał Cyganów osobnego o p r a c o w a n i a , Dwie omawianych powyżej w Polsce mi polscy wędrowali i dodatkowe przy pomocy omawiał z b u d a m i na p a które wały w pełniły nich rolę z Cy­ najbar­ z rozpiętą n a d n i m i również wozów ( i l . 21) w y g l ą d e m barakowozy dla i znacznie robotników przewożone rzadko wynajętych z miejsca ciągników kolor, zielony meble pomiesz- na miejsce, lub taboru l u b brązowy. — szafa, przy­ zatrudnio­ kolejo­ malowano Wewnątrz t a p c z a n , stół. W o z y ciągniętych przez konieCiężkie wozy by­ takie q u a s i - s t a l y c h mieszkań, d o w ę d r ó w e k n i c h u ż y w a l i b o w i e m K e ł d e r a s z e lżejszych w o z ó w kalnych pro­ bryłą w e g o . W o z y t e n a ogół n i e b y ł y d e k o r o w a n e , je na jeden uży­ przed­ informacje. n y c h n p . p r z y b u d o w i e dróg. Służyły o n e j a k o czenia^bazy, ale ( i l . 13). N a l e ż y t a k ż e d o d a ć , że p o z a n i ­ cięższych one Wozy Wkrótce pojazdami, KełdeTasze używali większych będą wozów w wykonują­ m i e s z k a l n y c h niektórzy d z i e j b y ł y zbliżone do b r y c z e k stokątną budą cygańskich, n i e będę w i ę c tylko Sza­ Sokołach i c h był umiejętności Polsce klien­ w zamawiającego, i o d i c h upodobań. w łąkach i w o z ó w - w a g o n ó w ganów od w Wystrój życzenia a k t u a l n y c h upodobań rzemieślników szczegółów. po k r a j u , okolicach K r a k o w a , Białymstokiem). mierze przez rozsianych zależny odbicie znacznej cych a stopniu stanowiąc na zamówienie cygańskiej warsztatach motułach, K i e l c a c h , w pominały W n ę t r z a w o z u b y w a ł y najczęściej j e d n o b a r w n e , ne, I I . 22. T y p y w o z ó w u ż y w a n y c h p r z e z w ę d r o w c ó w a n ­ g i e l s k i c h . I I . 23. T y ł w o z u o p e n - l o t . I I . 24. B o g a t o z d o ­ biony wóz boubtop często jednolitą, często w y p e ł n i a n o warstwą Dach najciekawsze domy ułożonych w wykładane wewnętrzne nami ornamentyki Kełderaszów i finezyjnie bądź Anglii użyciu. Anglii. Wozy polskie to bądź z desek powierzchnię, i przez Cyganów bardzo ozdobne B o k i mają formy zbli­ furgonów jeszcze d o n i e d a w n a , a n a południu E u r o p y i w n a d a l jeszcze i(choć r z a d k o ) są w Pod czę­ umoż­ najbardziej jeszcze dziś Te najprostsze w były trakcie wędrówki l u b formie żone d o u ż y w a n y c h g d z i e n i e g d z i e były wozy furgonami, tyle let­ miesz­ były 92 ��przeważnie Cyganów. pochodzenia Do baraków dzisiaj i mieszkań, w miasteczek. Pełnią mieszkalnego — oraz Block niektóre grupy ( i l . 12). W y d a j e polskich wcale się w Cyganie okresie cze p o w o j n i e Cyganie obok małych pomieszczenia kuchni. Cyganie Cyganów wozy niemieccy, francuskich się j e d n a k , że w o z y i m n i e ustępowały, powojennym. z i najokazalsze '— 1 8 przez spotkać o n e rolę d o d a t k o w e g o zdobne, największe amerykańskich ganów odkupione niekiedy k t ó r y c h żyją jak twierdzi austriaccy je i składu, ale najczęściej Najbardziej mieli cyrkowego, można wyróżniając Wozy, j a k i c h amerykańscy i Cy­ używali jesz­ n i e odbiegały wie­ l e od s p o t y k a n y c h w E u r o p i e , stanowią c n e j a k g d y b y typ wozami pośredni , 9 między Cyganów z kontynentu i Cyganów angielskich. Najbardziej zróżnicowane i c i e k a w e w formie wozy spotkać można u C y g a n ó w w A n g l i i ( i l . 22—26). B y ć m o ż e te właśnie w muzeum. względy Poza nigdzie nie wozów. Rodowód Anglii Cyganów ( o k . 5%) skich . konie i tylko na samochody że t y l k o niektórzy trzeba w Wśród mi, w jeśli że posiadają w wędrowców eksponowaniu i już tylko konny­ Wysp Brytyj­ zamienili środki wozy transportowe: Spośród t y c h , któ­ i dawnymi wozami, tak­ i zdobne wozy, i n ­ ubogich furgonach. Zresztą wcale n i e wszyscy, którzy przyczepach, znajdują (mieszańcy, w wozami części bogate Anglii tak zwani Cyganów Dzisiaj campingowe. się końmi one wiadomo cyrkami, me­ wędrują, nowoczesne mieszkalnych również poshrats północnej prostych dodać, wędrują i przez miasteczkami. i przyczepy w zachowaniu się mi się z o b j a z d o w y m i bardziej wędrują ile używanych nawet r z y n a d a l posługują ni o znalazły o angielskich wędruje Pozostali, 20 i wiąże że bowiem, wozów i wesołymi niewielu mi pomyślano również nażeriami zdecydowały, Anglią są się b o w i e m mumpers Cyganie Cyganami. poza Cygana­ (włóczędzy, żebracy), półkrwi), didikais (posia­ dający jeszcze mniejszą d o m i e s z k ę k r w i cygańskiej), t i n ­ kers (druciarze — przebywający także w ę d r o w n i sce t u t a j , by nością tej wieństw i Wozy grupami różnic, także czynnikiem, używane Cyganie jednak który zbliża j e s t sposób przez w ę d r o w c ó w z F r a n c j i ok. r o k u spośród miej­ pomiędzy nad zasadami niezależnie poszczególne g r u p y ż y c z o n e zostały ców. się n a d g r a n i c a m i a klasyfikacji, upodabnia Irlandii), a artyści, p r z e w a ż n i e c y r k o w i . N i e zastanawiać poszczególnymi głównie w i od pokre­ czy nawet życia. 1840 p r z e z wyżej zapo­ cyrkow­ grup zain­ t e r e s o w a l i się n i m i o s t a t n i , d o p i e r o p o d k o n i e c X I X w . Wozy t e są w y ż s z e i krótsze o d u ż y w a n y c h n e n c i e , a także b a r d z i e j o z d o b n e , nikiem e w o l u c j i , która tyjskich. Wozy te były, używane przez Cyganów wędrówek w lecie, to w y d a j e się dokonała a niekiedy chociaż zdarzało 2 1 na k o n t y ­ zasobne okno. nadal Bry­ jeszcze są w s z y s t k i m do się, że w przemiesz­ cygańskie b y ł y r a c z e j sprzęty, Ze posiadały sprzętów zawsze p i e c y k t z w . amerykański ganie nigdy przeważnie takich Cyganów kroju — Roma, jako wozy ale w y k o n a n e kach, jedynie w bowiem także wozy Wozy te natomiast reading były zdobiono łych t y p ó w w o z ó w Warsztaty wykonujące przy dokonywano bardziej prze­ Polska służące po okienek przez bo­ ( i l . 24). W y ­ cygańskiej klienteli, innych wę­ dekorowane, m a l o w a n y m i i rzeź­ roślinnymi. Pozosta­ inne z wymienionych grup. wozy usytuowane uczęszczanych remontów. użyciu one bogato używały w przez skromnie o r n a m e n t a m i , najczęściej zwyczaj były materiału — używane raczej Cy­ rozkładali o kolistym używane n i e miały nie były jedno znajdować pościel bow-top je t y l k o na zamówienie drowców. tam ścianie t y l n e j i z p r z o d u bow-top bionymi a z trwalszego mieszkalne; się mniej tylko p i ę t r o w e łóżko ( n a s i Często typu uboższe i często musiał oraz przypominające wozy też n i e używali n a podłodze). wśród się już w y ­ na Wyspach w A n g l i i przede stwa. Inne wozy konywano angielskich wymienionych cel­ 27 Wytwórcy były drogach, za­ t a m też specjalizowali się w j e d n y m t y p i e w o z ó w i stąd z w i ą z a n i b y l i s t a l e z o k r e ś ­ l o n y m i g r u p a m i odbiorców. Z d o b i e n i e wozów także b y ­ czano się t a k ż e w o k r e s i e z i m o w y m . Spały w n i c h dzie­ ło ci i l u d z i e s t a r s i , p o z o s t a l i gru­ twierdzą a u t o r z y c y t o w a n e j pracy, wymagania Cyganów tego, były członkowie wędrującej dziełem tych samych warsztatów, przy p y — dorośli m ę ż c z y ź n i i k o b i e t y — s p a l i w namiotach ograniczały się ustawianych najpełniej­ najbogatsze, a k o l o r y s t y k a ornamentów szego obok wozów. opracowania gielskich (jest 2 2 Według poświęconego to zresztą autorów wozom jedyna w Cyganów ogóle an­ publikacja k s i ą ż k o w a n a t e m a t w o z ó w cygańskich) w y r ó ż n i ć można ry jedynie i t y c h z k o n t y n e n t u , n i e miały symbolicznego. Natomiast ich bogata p a c h B r y t y j s k i c h była -cart, open-lot. barok, pu nę reading Cyganie najczęściej ( i l . 22), p r o d u k o w a n e Duntonów w miejscowości używali one były Reading wozów przez w rodzi­ stawiały z drzewa zręcznie sosnowego. Wnętrza niektórych zakomponowane i wykonane za­ przed­ domo- byli D z i s i a j , poza i złocenia jaskrawa. innych tylko w jakiegoś jak Wzo­ znaczenia dekoracja odbiciem XIX-wiecznc-j interpretowany najczęściej hrabstwie Berkshire. Wozy w y m i e n i o n y c h typów w y k o n y w a n o zwyczaj ty­ by jak i o r n a m e n t y w o z ó w cygańskich, z a r ó w n o a n g i e l s k i c h , jak sześć t y p ó w w o z ó w : r e a d i n g l e d g e , b o w t o p , b u r t o n , p o t J do czym, przez Niemcy rzemieślników, muzeach. Wys­ na którymi i Włosi . 2 J n i e l i c z n y m i wyjątkami, w o z y wędrowców na mody angielskich Jeśli zaś zobaczyć chodzi Cyganów można o wozy już używane przez Cyganów z k o n t y n e n t u , t o właściwie j e d y n i e d a w - 93 �ne ilustracje, ryciny i zdjęcia pozwalają sobie, j a k o n e w y g l ą d a ł y . C h y b a grup Cyganów oraz południowej mieszkalne ganów wozy półwyspu Europy ciągnięte europejskich już i i Polski), można mieszkalne Iberyjskiego i zachowały się kilkadziesiąt się ( j a k w wyrazu typu nadal s k i c h s k u p i s k i d o m o s t w , bądź sprzedane jednak łości Czasami specyfiki Z rzadka pobliżu ciężarówkami Europie przy­ większość Ameryki sto­ cygań­ i używane przez gowymi się w jedynym miasteczek wozów 2J przerobionymi czy się, pozosta­ pory w środkowej. się widok rozwieszona obozowisko tej — mieszkania Cyganów posługuje { i i . 28). J e d y n i e jakieś samochodami, na Ameryce wędrujących strzel­ mu­ Muzeum . Cyganie i i dokonał j a k do zainteresowanie Tarnowie wędrują północnej ogniska odróżnić w okazało zachodniej tylko wesołych cygańskich u d a się jeszcze u r a t o w a ć które Okręgowym Czechosłowa­ los i zabezpieczyć zeum, zmu­ cygańskie w o z y , już z r u j n o w a n e — w może objazdowych Polsce swoje produkowane campingowego. Cy­ W lat temu, je na pozbawione masowo wozy grupy właścicieli nic. porzuciły przypadku jeszcze zobaczyć t e d a w n e j ą c e — najczęściej uboższych Bałkańskiego k o n i a . Bogatsze amerykańskich czy l u b zamieniły indywidualnego czepy i kilkanaście szone do osiedlenia cji przez uświadomić t y l k o wśród Europy ludzi, np. w Jednakże zachodniej przyczepami barwna cygańskie najczęściej — * campin­ czasami palące odzież pozwalają od zwykłego campingu. P R Z Y P I S Y J e r z y F i c o w s k i , Cyganie polscy, W a r s z a w a 1953; Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965; n a j w a ż n i e j ­ szą pracą T a d e u s z a P o b o ż n i a k a j e s t Grammar of the LQvari dialect, W a r s z a w a 1964. R e z u l t a t e m jest k i l k a p r a c m a g i s t e r s k i c h , j a k i e powstały w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h W a r s z a w y , K r a ­ k o w a i W r o c ł a w i a , o r a z dość duża już ilość a r t y k u ł ó w . P r z e j a w e m w z r o s t u zainteresowania C y g a n a m i jest m . i n . d r u g i n u m e r p ó ł r o c z n i k a Etnografia Polska z ro­ k u 1978, p o ś w i ę c o n y w całości t e m a t y c e c y g a ń s k i e j ; t a k ­ że z o r g a n i z o w a n a w p o ł o w i e r o k u 1979 w y s t a w a w M u ­ z e u m O k r ę g o w y m w T a r n o w i e s t a n o w i pierwszą w h i ­ s t o r i i p o l s k i e g o m u z e a l n i c t w a w y s t a w ę dotyczącą C y g a ­ n ó w . I n i c j a t o r e m ii r e a l i z a t o r e m j e s t A d a m B a r t o s z . E m i l i a H o r v a t h o v a , Cigdni na Slovensku, Brati­ s l a v a 1964, s. 210. J e a n - P a u l Olóbert, Les Tziganes, P a r i s 1961, s. 51 i in. M a r t i n B l o c k , Moeurs et c o u t u m e s des Tzigans, P a r i s 1936, s. 103. H o r v a t h o v a , o p . c i t . , s. 264; G . P. Sniesariew, Sriednieazijatskije cyganie, w : „Kratkije Soobszczenija I n s t i t u t e E t n o g r a f i i " , t . 34, 1960, s. 27. Patrz w y m i e n i o n e w przyp. 1 prace Ficowskiego. F r a n s d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956, s. 126; F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 143. B l o c k , op. c i t . , s. 107. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I . 28. O b o z o w i s k o Fot.: 94 C l e b e r t , o p . c i t . , s. 231 i п.; F r a n c o i s d e V a u x de F o l e t i e r , Les Tsiganes dans Vancienne France, Paris 1961, s. 98 i n . » J u l e s B l o c h , Les Tsiganes, P a r i s 1960, s. 46. F i c o w s k i , Cyganie na p o l s k i c h drogach, s. 145; C l e b e r t , op. c i t . , s. 257; E. H a r v e y , E n g l i s h Gypsy Ca­ ravan Decoration, w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e So­ c i e t y " , t . X V I I , 1938, s. 38—46. " B l o c k , o p . c i t . , s. 101 i s. 112. T a k i w ł a ś n i e w ó z s t a n o w i p r y w a t n ą własność znanego cyganologa J . Ficowskiego. O s o b l i w y s a l o n n a kołach, o dużych o k n a c h i w y ł o ż o n y n a z e w n ą t r z l u s t r z a n y m i t a f l a m i n a całej p o ­ w i e r z c h n i ścian spotkał p r z e d l a t y w o k o l i c a c h W a r ­ s z a w y J . F i c o w s k i (Cyganie na polskich drogach, s. 145). F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 144. B l o c k , op. c i t . , s. 112. J o s e p h D . J e s e n s k y , A Decorated Gypsy Cara­ van in A m e r i c a , w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e S o ­ c i e t y " , t . X X X V I I , 1958, n r 3 — 4 , s. 119—120. С. H . W a r d - J a c k s o n , D e n i s E. H a r v e y , The En­ glish Gypsy Caravan, N e w t o n A b b o t 1973, s. 23. W a r d - J a c k s o n , H a r v e y , op. c i t . , s. 3 9 — 5 1 . P a t r z p r z y p . 20. W a r d - J a o k s o n , H a r v e y , o p . c i t . , s. 96. W c h w i l i o b e c n e j z a k u p i o n e zostały 2 p i e r w s z e wozy. Cyganów 1 1 2 13 1 5 10 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 24 w K . C h o j n a c k i , i l . 7, 8; L . Mróz, i l . 21, 28; M. P o k r o p e k , Lourdes, 1970 r. i l . 14; J . S w i d e r s k i , i l . 1—6; 9—13, 15—20; 22—27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de1794a622ce4a5abb4eb4064b136a7d.jpg 33d7d6cd8752033ec9c680b3e22b6164 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wozy konne jadące drogą wiejską / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport pociągowy ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg dwukonny, w dalszym planie widać wóz wiozący słomę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.V_K.5.17.1_01 Kręgi Stare okolice Wyszkowa rymarstwo transport koński transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż zaprzęg zaprzęg dwukonny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/189a7bf5ed757a517e55a5fd7803efb8.pdf c80feaae5ef215bd20cd2665a7e18cdf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource haft ludowy tkanina ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3607 Title A name given to the resource Wpływ farbiarzy drukujących płótna na ludowe hafciarstwo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.40-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WPŁYW FARBIARZY PŁÓTNA NA LUDOWE DRUKUJĄCYCH HAFCIARSTWO ROMAN N Hajl ludowy dolno śląski cezjalnego we Wrocławiu. ze zbiorów Muzeum die­ REINFUSS a obszarze Nowotarszczyzny i Podhala wystę­ pują jako jedna z cech charakterystycznych tam­ tejszego ubioru kobiecego, koszule o r ę k a w a c h nie sięgających kostki, dołem zupełnie wolnych, bez manszetu, zakończonych zwykle trzema dużymi zębami. Kraj r ę k a w a zdobi szeroki na dwadzieścia kilka cm. szlak dziurkowanego haftu, na k t ó r y skła­ dają się trzy powtarzające się rytmicznie palmetowate ornamenty, rozdzielone j a k i m ś drobniejszym motywem roślinnym, czy to w formie gałązki z przecinkowatymi listkami, czy w formie kwiatka na pionowej łodydze lub tp. (ryc. 1). Sposób przedostania się i rozpowszechnienia na Podhalu tych w genezie swej nieludowych haf­ tów, był dotychczas niewyjaśniony. Snop światła na interesującą nas kwestię rzucimy porównując motywy spotykane na kobiecych koszulach pod­ halańskich z klockami u ż y w a n y m i przez farbiarzy do drukowania tkanin. W zbiorach P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie znajduje się spora ilość klocków drukarskich pochodzących z pracowni Jana Buszka w Muszynie, wśród nich szczególne zainteresowa­ nie wzbudzić musi klocek oznaczony liczbą inwen­ tarza 4091, którego fotografię do niniejszej notatki dołączam (ryc. 2). Klocek ten wykonany z drzewa �l\a lewo dziurkowany haft na kraju rękawa ubioru kobiecego. gruszkowego ciętego w poprzek, posiada na swej powierzchni ornament u k ł a d a n y z pasków cienkiej blaszki mosiężnej. Motyw g ł ó w n y stanowi wschod­ nia palmeta wypełniona gałązką z pięciolistnym kwiatkiem, dołem poniżej palmety znajduje się łukowato rzucona gałązka, a pod nią łańcuch ząb­ ków. Porównując rycinę pierwszą przedstawiającą podhalański haft dziurkowany i motyw wykonany na klocku drukarskim musimy stwierdzić duże podobieństwo, któjego nie umniejszają nawet zna­ czne różnice w szczegółach. Nie ulega wątpliwości, że między motywami spotykanymi na klockach a haftami na koszulach zachodzi prosty związek polegający na tym,, że początkowo wzory do haftu na koszulach wybijali kobietom wiejskim m a ł o ­ miasteczkowi farbiarze, posługując się przytym klockami podobnymi do przedstawionego na ryci­ nie. Fakt, że omawiany tu klocek pochodzi z M u ­ szyny a nie z Podhala nie powinien nam zupełnie przeszkadzać. W drugiej połowie ubiegłego wieku zarówno w miasteczkach nowotarszczyzny (Nowy Targ, Czarny Dunajec), jak i na terenach sąsiednich po obydwu stronach Karpat czynne były liczne pra­ cownie farbiarskie. Zespoły klocków, którymi farbiarnie dysponowały p o r ó w n y w a n e nawet na bardzo J\a prawo klocek drukarski z pracowni Buszka w Muszynie. znacznych obszarach (Muszyna, Morawy, Dolny Śląsk, Pomorze, Niemcy) nie wykazują różnic re­ gionalnych, co jest zupełnie zrozumiałe jeśli uwz­ ględnimy, że na Zachodzie (np. w Niemczech) były w y t w ó r n i e tego rodzaju klocków, skąd rozchodziły się one bardzo szeroko. Znalezienie interesującego nas klocka w warsztacie Buszka z Muszyny pozwa­ la z dużą dozą prawdopodobieństwa przypuszczać, że podobne klocki znajdowały się również i w pra­ cowniach farbiarzy nowotarskich, którzy wprowa­ dzili do haftu podhalańskiego i rozpowszechnili palmetowate motywy spotykane do czasów obec­ nych na rękawach koszul góralskich. Dziś oczywiście motywy te kontynuują się dro­ gą tradycji bez pomocy klocka drukarskiego, k t ó r y wyszedł z użycia wraz z upadkiem ręcznego dru­ karstwa na tkaninach. Z. omawianego tu wypadku należy w y s n u ć wnio­ sek ogólniejszy, ważny dla badaczy ludowego zdob­ nictwa, a mianowicie, że na rozpowszechnienie pewnych hafciarskich m o t y w ó w w p ł y w a ł y obok innych czynników, także farbiarnie płócien, które trudniły się również odciskaniem wzorów do haf­ tów spotykanych na ludowej bieliźnie. ') W Muzeum diecezjalnym we Wrocławiu znalazłem bardzo podobny dziurkowanym na kościelnej bieliźnie. motyw wykonany białym haftem � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e85435748ef608f73fe6f4c20cf2d4f.pdf 3e3a80c4b6ea9a960e8df094532664a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne Polski Atlas Etnograficzny kosmologia ludowa gwiazdy - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5311 Title A name given to the resource Wpływ gwiazd na los człowieka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.23 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Wpływ gwiazd na los człowieka Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy gwiazdy, pod którymi urodził się człowiek wpływają na jego charakter i los? Objaśnienia znaków: 1 — gwiazda wpływa na los człowieka; 2 — człowiek urodzony pod „dobrą gwiazdą" ma dobre życie; 3 — człowiek urodzony pod „złą gwiazdą" ma złe życie; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0262904146c59e8c222786640c4b642d.pdf 2ec22176eecb30d520da05852cd33e3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5715 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa gwiazdy - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5312 Title A name given to the resource Wpływ gwiazd na życie człowieka, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe, s.25 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Wpływ gwiazd na życie człowieka, I Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy gwiazdy, pod którymi urodził się człowiek wpływają na jego charakter i los? Objaśnienia znaków: 1 — każdy człowiek dostaje w momencie urodzin swą gwiazdę; 2 — człowiek umiera, gdy gwiazda spada; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/007c381b6d89272ef965cba804865eb1.pdf ed75c423ca83be2bca86388525c23163 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5716 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa gwiazdy - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5313 Title A name given to the resource Wpływ gwiazd na życie człowieka, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe, s.26 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Wpływ gwiazd na życie człowieka, II Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy można gwiazdy palcem pokazywać? Czym to grozi? Objaśnienia znaków: 1 — pokazywanie palcem grozi śmiercią pokazującego; 2 — liczenie gwiazd grozi śmiercią liczącego; 3 — inne odpowiedzi; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. �