81 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ab04c574437b6aaedd1a090fa9852e7.jpg 1d42a0409236b2658d0cadc493c63bf5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Widok ogólny spichrza / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Leluchów (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; spichrz ; konstrukcja slegowa ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia spichrz o slegowej konstrukcji dachu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_28.38.XIII_G.4.16.6_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach dach na slegi konstrukcja dachu konstrukcja slegowa Leluchów okolice Muszyny slegi spichrz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/feb6e67e8b9aef7ae3cdff190bc79e44.jpg 4a22e8fc86516aeb23b32cad84a074da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Widok ogólny wsi od strony pól uprawnych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Czarna Woda (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia widok wsi od strony pól, przed żniwami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.13.V_K.5.12.2_01 Czarna Woda formy osadnicze okolice Starogardu osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c642bac4cad0cb1af7bbb46d802ea463.jpg 4b019159af5af1f4938bb6215d97a330 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Widok z jadącego wozu na drogę wiejską / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; Podlasie Description An account of the resource fotografie przedstawiają zaprzęg dwukonny w uprzęży typu szle (widok z wozu) na drogę wiejską Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.4.1.1_01 Jegliniec okolice Sejn Podlasie szle transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż zaprzęg zaprzęg dwukonny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d19f22a0c9a0a75bcbe31eabe5d65525.jpg ea9d7c124bd768f620297bcb2a63dacb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Widok z szałasem pasterskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają szałas pasterski na Równi za Wodą. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.2.3_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Starobociańska Podhale Rówień za Wodą szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4062c8bda3d82121104337706b245e83.jpg a81c9ac5f119d558b6012120c60f0b28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Widok z wnętrza szałasu pasterskiego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia widok z otwartego szałasu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.A.3_01 Bieszczady Brzegi Górne budownictwo drewniane budownictwo pasterskie budynek mieszkalny dawniej Berehy Górne okolice Ustrzyk Dolnych szałas pasterski wnętrze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19d20a5baf2bed3473364a82f13392f9.jpg d0858a843867b89d3e437db7e92b9a07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Widok zagrody wiejskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Polańczyk (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo ; zespoły budynków ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia zagrodę; widać także kobietę oraz wóz czterokołowy zaprzężony w konia Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.VII_H.3.4.3_01 budownictwo okolice Leska Polańczyk wóz wóz czterokołowy zagroda zespoły budynków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2ccfba890d8d8bb4ed55c37b10336e1.pdf 3fd0ee3671d56c3ff751787d3914206f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5665 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5267 Title A name given to the resource Widz wolny czy bezwolny?/ O mediach Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 181 �A N N A M A L E W S K A - S Z A Ł Y G I N - dr hab., adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer­ sytetu Warszawskiego. W latach 1999-2005 realizowała na Podhalu projekt badawczy zakończony książką pt. Wyobra­ żenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich (2008). Wy­ niki badań prowadzonych w latach 1993-1996 na Mazurach dotyczących lokalnych wizerunków władzy gminnej zostały podsumowane w pracy pt. Wiedza potoczna o sprawach pu­ blicznych (2003). Tematem wcześniejszych prac badawczych była wiedza lokalna o przeszłości wsi i okolicy. Wyniki ko¬ lejnych projektów badawczych relacjonowała w artykułach ukazujących się w „Etnografii Polskiej", w „Kulturze i Spo­ łeczeństwie" oraz zbiorowych publikacjach anglojęzycz¬ nych i w internetowym czasopiśmie „Anthropology Mat¬ ters" (1/2006). 182 �Anna Malewska-Szałygin WIDZ WOLNY CZY BEZWOLNY? Na pytanie „media wolne czy bezwolne?" proponuję odpowiedź antropologiczno-etnologiczną. Patrząc z antropologicznego punktu widzenia, czyli z perspektywy bliskiej codziennemu ludzkiemu doświadczeniu, moż­ na zapytać o wolność egipskiej chłopki oglądającej telewizyjne melodramaty, o wolność młodych nigeryjskich Hausa komentujących bollywoodzkie seriale, o wolność indyjskich wieśniaków śledzących ekranizację Ramayany. Kompli­ kując nieco kwestię wolności mediów, proponuję rozważenie tego, w jakim stopniu odbiorca bezwolnie poddaje się przekazywanym przez media przesła¬ niom, a w jakiej mierze może je przetworzyć i dostosować do swoich celów. Proponuję zapytać o to, co dzieje się z przesłaniem przekazywanym przez me¬ dia w chwili, gdy zderza się ono z wiedzą i językiem zupełnie odmiennym od dyskursu p r o d u c e n t ó w medialnych, gdy natrafia na lokalną wiedzę potoczną słabo wykształconych, wiejskich odbiorców. Odpowiedzi na te pytania zamie­ rzam poszukać w publikacjach referujących wyniki etnograficznych badań te¬ renowych. Specyjika mediów masowych Aby rozważyć odbiór mediów z zaproponowanej perspektywy, trzeba po­ czynić kilka założeń. Jako fundamentalne należy przyjąć dość oczywiste twier¬ dzenie, że wytwarzany przez producentów przekaz medialny nie jest odbiciem rzeczywistości. W przypadku programów referujących bieżące wydarzenia, me¬ dialne obrazy i narracje kompilowane są z rozproszonych zapisów zdarzeń rze¬ czywistych. Arjun Appadurai proponuje określenie „mediaobrazy" (mediascapes) na opisanie „produkowanych przez prywatne czy państwowe przedsiębiorstwa - obrazocentrycznch, narracyjnych relacji ze skrawków rzeczywistości" (Appa­ durai 2005, s. 52 i 55). Owe narracje są wynikiem producenckich wyborów i po¬ mysłów kompilacyjnych. Warto podkreślić arbitralność tych decyzji i ich zależ¬ ność od linii ideowej rady programowej danej stacji telewizyjnej czy radiowej. W efekcie program relacjonujący bieżące wydarzenia jest raczej „uprzedmio- 183 �Anna Malewska-Szałygin 1 towionym światopoglądem" (Debord 2006, s. 34) niż odbiciem rzeczywistości. Założenia ideowe producentów, będące podstawą konstruowania mediaobrazów, Michel de Certeau nazywa „strategiami" (De Certeau 2008, s. X L I I ) . T e n kom¬ ponent ideologiczny zwykle jest ukrywany poprzez stosowanie specyficznej kon¬ wencji przekazu pozwalającej producentom na „wykreowanie wrażenia obiek¬ tywności", „stworzenie iluzji gruntownej faktyczności" (Herzfeld 2004, s. 405). Dlatego producenci opatrują emitowane programy nazwami „Wydarzenia" czy „Fakty". Tego rodzaju tytuły zwieńczają wysiłek wytwarzania iluzji czystej referencyjności, fikcji o doskonałej przystawalności do rzeczywistości. O ile zakładany przez producentów odbiorca może uznać mediaobrazy za odbicie „czystych wydarzeń" i „nagich faktów", o tyle badacze mediów zgodnie podkreślają, że relacja pomiędzy medialnym obrazem a rzeczywistością jest tak dalece zapośredniczona, że można je nazwać „symulakrami", czyli anty-znakami, które nie odsyłają do znaczonej realności, ale przeciwnie wypierają i unice¬ stwiają rzeczywistość, zastępując ją „hiperrealnością" (Baurdillard 2005, s. 41). W wyniku tego procesu wypierania to nie fakty czy wydarzenia, ale „opowieści o tym, co się dzieje, stanowią naszą ortodoksję". Symulakry „»zakrywają zdarzenie« to znaczy czynią z niego nasze legendy. [...] Opowieści owe mają nie­ zwykłą moc [...] wytwarzania rzeczywistości za pomocą pozorów" (De Certeau 2008, s. 187). Jeśli zaufać Michelowi de Certeau, producenci przekazu medialnego mają moc wytwarzania obrazu tak sugestywnego, że zastępuje i wypiera rzeczywistość. T y m samym zyskują fundamentalną władzę określania tego, co jest rzeczywiste. Odnosząc się do popularnych stwierdzeń opisujących media jako czwartą władzę, należałoby uznać, że moc stanowienia rzeczywistości jest władzą zupełnie podsta¬ wową, a zatem raczej pierwszą niż czwartą. T a absolutyzująca, totalizująca wizja potęgi mediów byłaby niezwykle przygnębiająca, gdybyśmy nie spojrzeli na cały proces z drugiej strony i nie zapytali, co z przekazem medialnym robią odbiorcy. Co dzieje się z wytwarzanymi przez producentów mediaobrazami, gdy docierają do konsumentów? T o pytanie zmusza do przyjrzenia się relacji pomiędzy ide¬ owym przesłaniem emitowanych programów a lokalną wiedzą potoczną widza czy słuchacza. 1 „Życie społeczeństw, w których panują nowoczesne warunki produkcji, przypomina olbrzymie zbiorowisko spektakli. Wszystko, co dawniej przeżywano bezpośrednio, oddaliło się, przybierając postać przedstawienia. [...] Cząstkowe ujęcia rzeczywistości scalają się w nową, ogólną jedność, tworząc wyodrębniony pseudoświat. [...] W spektaklu nie należy się dopatrywać zwykłego nadużycia technik masowego rozpowszechniania obrazów. Jest to raczej wizja świata, która stała się rzeczywista, znalazła materialny wyraz; uprzedmiotowiony światopogląd" (Debord 2006, s. 33-34). 184 �Widz wolny czy bezwolny? Od wiedzy potocznej do metis Rozważenie związku pomiędzy przekazem medialnym a wiedzą potoczną wypada rozpocząć od objaśnienia tego ostatniego pojęcia. Badacze społeczni lat sześćdziesiątych interesowali się zasadami konstruowania „wiedzy życia codzien­ nego" (Shutz 1984), sposobami „społecznego tworzenia rzeczywistości" (Berger, Luckamnn 1983). Opisywali procesy typizacji, generalizacji, idealizacji, poprzez które ludzkie doświadczenia są utrwalane, przetwarzane i zmieniane w wiedzę potoczną. Antropologowie uzupełniali te dociekania, wskazując kulturowe uwa¬ runkowanie myślenia potocznego i podkreślając wielość kulturowo zróżnicowa¬ nych zdrowych rozsądków (Geertz 2005). Twierdzili przy tym, że zależność po­ między common sense a doświadczeniem nie jest prosta i w żadnym razie nie można uważać wiedzy zdroworozsądkowej za wywiedzioną wprost z doświadczenia, gdyż stanowi ona raczej zbiór kategorii uprzednich, umożliwiających interpretację bie¬ żących doświadczeń (Geertz 2005, Sahlins 2006). Filozofowie od czasów Oświecenia nieufnie odnoszący się do funkcji po­ znawczych zdrowego rozsądku (Hołówka 1986) podkreślali heterogeniczność wiedzy potocznej, na którą składają się okruchy różnych systemów idei, takich jak teorie naukowe czy doktryny religijne, z których użytkownicy kierowani prag¬ matyczną potrzebą spójnej wizji świata konstruują całość pseudohomogeniczną (Niżnik 1991). W ten sposób powstaje specyficzne narzędzie poznawcze, które użytkownikom wydaje się spójną całością, a epistemologom niekoherentnym, niemetodycznym bricolage'm - jeśli użyć terminu Claude'a Levi-Straussa. Z czasem pojęcia „wiedza potoczna", myślenie zdroworozsądkowe, common sense w publikacjach antropologicznych ustąpiły miejsca kategorii dyskurs zwykle uzupełnionej przymiotnikiem potoczny lub lokalny. Od czasów Michela Foucaulta i Pierre'a Bourdieu kategoria ta stała się popularnym narzędziem badaczy spo­ łecznych. Dyskurs łączy wiedzę ze sposobami jej wyrażania. W dyskursie idee są nie tylko ujawniane za pomocą mowy, pisma, działań czy gestów, ale przede wszystkim są w dyskursie konstruowane i nieustannie przekształcane. Najkrócej rzecz ujmując, dyskurs to sposób myślenia/mówienia dotyczący określonej sfery rzeczywistości, który pokonał inne sposoby myślenia/mówienia i stał się obowią¬ zujący (czy inaczej hegemoniczny) dla danej grupy ludzi, w konkretnym czasie i miejscu. Przyjmując takie uproszczone objaśnienie, należy pamiętać, że istnieje wiele definicji tego pojęcia, od klasycznych, oskarżanych o zapędy totalizujące ujęć Foucaulta, po bardziej użyteczne dla antropologa podejścia Nigela Rapporta (2000) czy np. Perle M 0 h l (1997). Wiele jest też szczegółowych wytycznych jak badać dyskursy (Dyskurs... 2001, Krytyczna... 2008). 185 �Anna Malewska-Szałygin Na przełomie wieków X X i X X I popularność w naukach społecznych zy­ skały kategorie podkreślające znaczenie komponentu wyobraźni w konstruowa­ niu pewników wiedzy potocznej. Jako przykład można przywołać „wyobrażenia" i „obrazy" (scapes) należące do języka teorii Arjuna Appadurai (2005, s. 52-58) czy „imaginaria społeczne" Charlesa Taylora (2010, s. 37). Objaśnienia tych termi­ nów są dość odległe od Durkheimowskiej koncepcji „wyobrażeń zbiorowych", przede wszystkim unikają jej obiektywizującego charakteru. Warto tu zaznaczyć, że Appadurai często powraca do języka Emila Durkheima, na przykład chcąc pod¬ kreślić współczesny wpływ wyobraźni na ludzkie decyzje i działania, pisze, że współcześnie „wyobraźnia przekształciła się w kolektywny fakt społeczny" (Appadurai 2005, s. 13). Ja również posłużyłam się pojęciem wyobrażenia, interpretu¬ jąc góralskie rozmowy na temat państwa i władzy (Malewska-Szałygin 2008). Obecnie modne stało się przywoływanie greckiej kategorii métis, przypo­ mnianej przez Detienne'a i Vernanta (1978). T o pojęcie okazało się nośne, ponie¬ waż podkreśla nie tylko związek wiedzy i języka jak kategoria dyskurs, ale także wiąże pojęciowym węzłem sferę praktyk. Métis - to „pewien rodzaj inteligencji, która jest zawsze »zanurzona w jakiejś praktyce«, w której łączą się »inteligencja, przenikliwość, przewidywanie, elastyczność myślenia, podstęp, zaradność, baczna uwaga, wyczucie chwili, różne umiejętności, nabyte stopniowo doświadczenie«" (De Certeau 2008, s. 82). Vernant, jako przykład métis, podaje sprytne fortele Odyseusza (Vernant 2000). James Scott, popularyzujący tę kategorię w an¬ tropologii, uważa métis za „broń słabych" , za najistotniejszy czynnik ograniczają¬ cy dyscyplinujące starania wielkich instytucji nowoczesnych, takich jak państwa, wielkie korporacje, światowe organizacje czy media, których totalizujące zapędy nie zmniejszyły się w czasach późnej nowoczesności (Scott 1998). Métis to lokalna „cunning inteligence" (Scott 1998, s. 313), czyli przebiegłość, spryt, chytrość słowem „praktyczne umiejętności niezbędne by radzić sobie w nieustająco zmieniającym się naturalnym i społecznym środowisku", umożliwiające „skuteczną adaptację do wciąż pojawiających się nowych sytuacji" oraz „ciągłe przechytrzanie nie tylko ludzkich przeciwników" (tamże, s. 313). Métis to wiedza „partyzancka" (tamże, s. 318), opozycyjna do hegemonicznego dyskursu. Wiedza adekwatna do konkret¬ nej rzeczywistości i dzięki temu unikająca uproszczeń wielkich, abstrakcyjnych teorii (tamże, s. 316). T o opis rzeczywistości dostarczający praktycznych reguł postępowania w danej, ściśle określonej sytuacji (tamże, s. 316) i dlatego zawsze mający charakter lokalny (tamże, s. 317). Tak objaśniana métis bierze udział w pro¬ cesie odbioru mediów masowych. 2 2 Nawiązanie do najpopularniejszej książki Jamesa S cotta Weapons of the Weak (1986). 186 �Widz wolny czy bezwolny? Przekaz medialny a metis Stuart Hall w słynnym szkicu Encoding/decoding (1980) podkreślał, że wi¬ dzowie i słuchacze nie są biernymi odbiorcami przekazu medialnego, ale aktyw¬ nymi podmiotami twórczo przekształcającymi ten przekaz w procesie odbioru. De Certeau dowodził, że choć producent ma swoje „strategie" (2008, s. X L I I ) kierujące tym, jak i w jakim celu konstruuje nadawane treści i obrazy, konsument odpowiada na nie specyficznymi „taktykami" odbioru (tamże, s. X L I I ) Zracjonalizowanej, tyleż ekspansywnej co scentralizowanej, hałaśliwej i spektakularnej produkcji odpowiada inna produkcja zwana „konsump­ cją": jest ona podstępna i rozproszona, przenikająca wszędzie, cicha i jak­ by niewidoczna, gdyż nie ujawnia się za pomocą własnych produktów, ale przez sposób używania produktów narzuconych przez dominujący porządek (tamże, s. X X X V I ) . Tak rozumiane taktyki to dowody lokalnego sprytu, przejawy lokalnej metis. Podążając za myślą de Certeau, badacz odbioru mediów powinien postawić pytania: jak odbiorcy „używają produktów narzuconych przez dominujący porzą­ dek przekazu medialnego"?, jaki „użytek środowiska »popularne« czynią z kultu­ ry »elit« wytwarzających język"?, jak „narzucony zasób wiedzy i symboliki [staje się] przedmiotem manipulacji dokonywanych przez użytkowników nie będących jego wytwórcami" (tamże, s. 33). Przyjmując, że „media odznaczają się [...] wyraźną ciągłością ze sferą co¬ dziennego doświadczenia, której w pewnym stopniu nadają też kształt i poprzez którą są interpretowane" (Herzfeld 2004, s. 407), można zapytać, w jaki sposób przekaz medialny oddziałuje na codzienne doświadczenia rozmówców oraz jak wy¬ korzystują oni własne doświadczenia i kategorie uprzednie do interpretowania tre¬ ści przekazywanych przez media. W swoim wywodzie o mediach Michael Herzfeld podkreśla, że medialne wizerunki stają się „krytycznym składnikiem" potoczności (tamże, s. 416), i postuluje, by badając oddziaływanie owego krytycznego składnika, przyjrzeć się wnikliwie „sile , z jaką przedstawienia medialne uczestniczą w konstru¬ owaniu współczesnych wyobraźni, tożsamości i stosunków władzy" (tamże, s. 404). Etnograficzne badanie odbioru przekazu medialnego Zainteresowanie „użytkowaniem" mediów wymusza zmianę technik ba¬ dawczych. Badania odbioru mediów prowadzone są zwykle przez specjalizują¬ ce się w tym firmy działające na zlecenie producentów. Tego rodzaju badania mające najczęściej charakter ilościowy, uzupełniane są badaniami jakościowymi, 187 �Anna Malewska-Szałygin prowadzonymi metodami socjologicznymi. Tymczasem badanie „użytkowania" mediów wymaga zupełnie innych procedur. Aby uchwycić to, co z przekazem medialnym robi konsument, trzeba być na miejscu czas dłuższy, trzeba wejść z nim w pewną zażyłość, trzeba „podzielać ich doświadczenie społeczne" (Ha¬ strup 2008) . Wszystkie te wymogi spełnia technika etnograficznych badań tere¬ nowych, czyli „badań prowadzonych w warunkach społecznej zażyłości, z udzia¬ łem rzeczywistych informatorów" (Herzfeld 2004, s. 406). „Etnografia daje nam możliwość idealnego dostępu do miejsca, w którym zbiegają się z jednej strony lokalne formy percepcji i praktyki, z drugiej zaś produkowane na skalę masową formy przedstawiania" (tamże, s. 410). Podejście etnograficzne umożliwia dostrzeżenie tego, jak przekaz medial¬ ny jest użytkowany, które z jego elementów przenikają do dyskursów lokalnych i wpływają na praktyki. Trafiając do dyskursu lokalnego, treści wyrwane z kon¬ tekstu przekazu medialnego ulegają transformacji. Badanie metodą etnograficz¬ ną pozwala na uchwycenie tego dyskursywnego „udomowienia" języka mediów w języku wiejskich rozmów. Okruchy przekazu medialnego przenikające do lo¬ kalnych dyskursów stają się motorem nowych praktyk, nie do końca zbieżnych z intencjami producentów. Badania etnograficzne, polegające na dłuższym poby¬ cie w terenie i na podzielaniu doświadczenia rozmówców dają możliwość zaobser¬ wowania tego rodzaju praktyk oraz wychwycenia ciągłości pomiędzy dyskursami a praktykami. 3 Etnograficzne badania użytkowania mediów na przełomie XX i XXI w. Pół wieku temu wyrażano obawy, że telewizja, integrując „globalną wio¬ skę" doprowadzi do homogenizacji kultury (McLuhan 2004, s. 458). Liczne ba¬ dania etnograficzne pokazały, że była to sugestia upraszczająca, bowiem odbiorcy „mogą interpretować przekazywane przez telewizję treści w sposób całkowicie odmienny od zamierzeń ich twórców" (Herzfeld 2004, s. 413). Dzieje się tak dla¬ tego, że „ludzie podchodzą do mediów z perspektywy swych licznych subiektyw¬ ności, na które wpłynęło całe »mnóstwo praktyk dyskursywnych«, z jakimi mieli do czynienia na przestrzeni całego życia" (tamże, s. 412). 3 „Choć oczywiście nie możemy doświadczać świata z perspektywy innych, możemy jednak podzielać ich doświadczenie społeczne. W istocie nie istnieje doświadczenie niepodzielane z nikim. Podzielanie go oznacza natomiast, że jesteśmy częścią wydarzeń: właśnie to miejsce daje nam zupełnie wyjątkowy klucz do zrozumienia światów i tego, jak się je konstytuuje i przekształca; jak w obrębie badanego przez nas układu wydarzeniowo-przestrzennego przypisuje się jednostkom pozycje" (Hastrup 2008, s. 65). 188 �Widz wolny czy bezwolny? Jeden z barwniejszych przykładów lokalnej interpretacji znacznie odbiega¬ jącej od zamierzeń producentów opisał Brian Larkin w tekście dotyczącym odbio­ ru filmów z Bollywood w północnej Nigerii (1997). Dla islamskiego ludu Hausa indyjskie produkcje okazały się zwiastunami rewolucji obyczajowej! Bollywoodzkie filmy stanowiły dla nich kluczowe źródło wiedzy o tym, jak wygląda odległy, nowoczesny, wolny świat, w którym młodzi są pozbawieni kontroli starszyzny ple¬ miennej. Filmowe wizje, budując w młodych Hausa poczucie zniewolenia pętami islamskiej moralności, rodziły rewolucyjną potrzebę podążania za głosem roman¬ tycznej miłości. Taki odbiór indyjskich filmów jest o tyle zaskakujący, że euro¬ pejskim widzom filmowe intrygi z Bollywood kojarzą się z dziewiętnastowieczną literaturą obyczajową, a problemy poślubienia wybranki serca wbrew woli ojca nie wydają się ideą wywrotową. Badania Larkina pokazują, jak dalece różne może być odczytanie przekazu medialnego w zależności od kontekstu kulturowego, w któ¬ rym jest on odbierany, oraz jak bardzo wolnościowe przesłanie mediów zależy od rozumienia wolności charakterystycznego dla lokalnej wiedzy potocznej. W późniejszym tekście Brian Larkin (2002) rozważa inny aspekt oddzia¬ ływania mediów na mieszkańców Nigerii. W tym przypadku skupia się na zna¬ czeniu kina rozumianego materialnie, jako budynek, a ściślej miejsce do którego „się chodzi". Z analizy literatury przedmiotu wynika, że w czasach kolonialnych brytyjscy kolonizatorzy budowali kina przy eleganckich hotelach, traktując je jako miejsce rozrywki, kultury i edukacji dla białych. W latach powojennych, zbudowano w nigeryjskim mieście Nano kino dostępne dla miejscowej ludno¬ ści. Jak wynika z badań terenowych, dla muzułmańskiej społeczności Hausa kino było przestrzenią ze wszech miar podejrzaną. Umieszczono je w tej części miasta, w której nie mieszkają „porządni ludzie", a raczej przebywający z dala od swych rodzin robotnicy najemni, gdzie znajdują się lokale rozrywkowe i prostytutki. W efekcie pójście do kina w mieście Kano było zupełnie innym doświadcze¬ niem dla Brytyjczyka i dla Hausa. Co więcej, było czym innym dla nigeryjskiego mężczyzny i kobiety, dla kobiet bowiem organizowano osobne spektakle, umoż¬ liwiające im obejrzenie filmu bez podzielania zamkniętej przestrzeni z obcymi mężczyznami. Rozważania Larkina pokazują wolnościowe przesłanie nie tylko przekazu medialnego, lecz nawet samej przestrzeni kontaktu z mediami, jaką jest kino. Można tylko zadumać się nad tym, czy „wolność od" islamskiego ładu moralnego prowadziła do jakiejś nowej konstruktywnej „wolności do", mówiąc językiem Ericha Fromma. O ile Larkin rozważał oddziaływanie mediów jako narzędzia upowszech¬ niania bardziej nowoczesnych wzorów obyczajowych, o tyle Faye Ginsburg 189 �Anna Malewska-Szałygin podkreśla przeciwstawny aspekt mediów. Analizując fenomen powstania tubyl¬ czej telewizji emitowanej od 1991 r. przez Iniutów zamieszkujących autonomicz­ ny okręg nad Zatoką Hudsona w Kanadzie, pokazuje, że telewizja może stać się potężnym narzędziem pozwalającym nie tylko na „zobiektywizowanie własnej tożsamości" i pokazanie jej szerokiej telewizyjnej widowni, lecz również może się stać narzędziem przywracania społecznej pamięci poprzez filmowanie wspo¬ mnień starych ludzi, poprzez rekonstrukcję dawnych sposobów mieszkania, polo¬ wania czy obróbki skór. Innym sposobem ożywiania tradycji może być ujmowanie w nową, filmową formę dawnych eposów czy mitów, czego przykładem jest inuicki film Atanarjuat nagrodzony w Cannes w 2001 r. Najważniejszym wnioskiem z badań Ginsburg jest przekonanie, że media są nie tylko nośnikiem nowinek obyczajowych, lecz także mogą „nadawać nowy autorytet starej kulturze oralnej" (Ginsburg 2002, s. 43). Wracając do terminologii Fromma, opisywane przez Gins¬ burg oddziaływanie mediów to niewątpliwie ciekawy przykład realizowania „wol¬ ności do". W tym przypadku media umożliwiają nagłośnienie lokalnego dyskursu i udostępnienie lokalnej wiedzy szerszemu odbiorcy. W procesie obiektywizacji i popularyzacji tożsamość, tradycja, wiedza potoczna Inuitów ulegają zmianom, nie do końca przewidywanym. Pozostając w kręgu kultur postkolonialnych, warto przywołać tekst Richar¬ da Wilka (2002) relacjonujący wyniki badań w środkowoamerykańskim, karaib¬ skim państwie Belize. Wilk podkreśla rolę czynnika czasowego w konstruowaniu i podtrzymywaniu dominacji kolonialnej. Twierdzi, że zapóźnienie było kon¬ stytutywną cechą kolonii, do których nowinki z metropolii docierały zawsze po pewnym czasie. Lokalna elita, mająca lepszy kontakt z metropolią, była grupą, która wcześniej od innych przyswajała sobie nowoczesne rozwiązania kulturowe, techniczne czy technologiczne, umacniając tym samym swój społeczny prymat. Kolonialne wykorzystanie czasu jako narzędzia i gwaranta dominacji zostało prze¬ łamane przez anteny satelitarne, w sposób natychmiastowy przekazujące progra¬ my telewizyjne z jednej części świata do drugiej. Rewolucyjna rola telewizji sate¬ litarnych polega na tym, że najnowsze filmy, seriale, przeboje muzyczne docierają wszędzie w tym samym momencie. W ten sposób media satelitarne dokonują zamachu na postkolonialną dominację. Znosząc dystans czasowy między dawną metropolią i koloniami, dają mieszkańcom tych ostatnich wolność jednoczesnego uczestnictwa w globalnej kulturze popularnej, uwalniając dawne kolonie od stygmatyzującego zapóźnienia. W efekcie dyskurs lokalny w Belize absorbuje nowo¬ ści w tym samym momencie, w którym docierają one w inne miejsca na ziemi, co zasadniczo zmienia jego „tubylczy", czyli „zapóźniony" charakter. 190 �Widz wolny czy bezwolny? Kontynuując rozważanie problemu wolności mediów, warto zwrócić uwagę na szeroki nurt badań etnograficznych dotyczących udziału mediów w procesie konstruowania tożsamości zarówno indywidualnych, jak i narodowych. Warto tu przypomnieć tezę Stuarta Halla (1980), że kontrolowane przez państwo media starają się konstruować „dominujące kody" państwa narodowego. T e n proces jest szczególnie ostro widoczny w państwach postkolonialnych. Dobrych przykładów dostarczają badania Purnimy Mankekar prowadzone w małych miastach nieopodal New Delhi. Jej monografia ScreenigCulture, ViewingPolitics (1993) opowiada o tym, jak w debacie z promowanymi przez media ideałami rekonstruowane są lokalne wyobrażenia o tym, co to znaczy być kobietą, matką, żoną. Książka niesie też istotne przesłanie dotyczące tożsamości narodowej - ukazuje, jak w postkolonialnych In¬ diach ekranizacja wielkiego tradycyjnego eposu Ramajana, wzmacniając hinduską tożsamość narodową, nasiliła niechęć do innych narodów i grup etnicznych, a co gorsza - dostarczyła ideowych uzasadnień stosowanej wobec nich przemocy. Au¬ torka pokazała, w jaki sposób dość kiczowaty serial stał się kluczowym elementem bieżącej „mitopolityki", konstruując „telemitologię" (2002, s. 146) ewokującą silną nostalgię za wspólnotą czystą i potężną, opartą na esencjalistycznej wizji kultury. Serial, choć opowiadał o dalekiej, heroicznej przeszłości, stanowił ważne narzędzie krytyki bieżącej polityki. Wyniki badań Mankekar pokazują ogromną siłę sprawczą telewizji widoczną w kształtowaniu poglądów i prowokowaniu do działań. Uzmy¬ sławiają też moc mediów w ustanawianiu hegemonicznego dyskursu tożsamości koncesjonowanej przez siły aktualnie będące u władzy. T ę wizję komplikują wyniki badań L i l i Abu-Lughod prowadzonych w Egipcie, które choć prowadzą ją do wniosku, że „telewizja jest kluczową in¬ stytucją produkującą kulturę narodową w Egipcie" (2005, s. 7), pokazują, że to oddziaływanie nie jest proste, należy bowiem brać pod uwagę wielogłosowość przekazu medialnego. Różne stacje telewizyjne produkują i emitują odmienne dyskursy medialne, pozostające na usługach różnych interesów narodowych, eko¬ nomicznych i klasowych, które zgodnie z przewidywaniami Gramsciego konkuru¬ ją ze sobą, walcząc o hegemonię, czyli o „rząd dusz" (tamże s. 43). W efekcie do¬ minujący dyskurs elit władzy jest nieustannie zagrożony i w każdej chwili może zostać zastąpiony przez dyskurs konkurencyjny. Zatem choć telewizja odgrywa znaczącą rolę w konstruowaniu tożsamości narodowej, walka toczy się pomiędzy różnymi wizjami czy wręcz definicjami narodu i jego kultury. Konkurujące dys¬ kursy walczą finezyjnymi metodami, bowiem skuteczność telewizji w budowaniu egipskiej tożsamości narodowej jest możliwa głównie dzięki temu, że oddziału¬ jąc na poziomie kulturowym i socjopolitycznym, rozwija swoją magię poprzez 191 �Anna Malewska-Szałygin przyjemność i „podświadome kadrowanie obrazu", a nie poprzez przymus (tamże, s. 9). W efekcie zwycięski dyskurs z ogromną siłą narzuca hegemoniczną wizję toż¬ samości poprzez rozrywkę, niekojarzącą się ze sferą politycznych sporów. T o kole¬ iny przykład silnie podporządkowującego i ograniczającego wpływu mediów. Nieco odmienne jest przesłanie monografii Dramas of Nationhood (2005), wieńczącej egipskie badania L i l i Abu-Lughod. Książka jest skonstruowana jako zderzenie dwóch ważnych głosów w dyskursie medialnym: głosu producentów, z którymi autorka przeprowadzała wywiady w Kairze i Aleksandrii, oraz głosu konsumentek przekazu telewizyjnego, wieśniaczek z Górnego Egiptu i pomocy domowych w Kairze. Przykładem głosu producenckiego są wypowiedzi autorki scenariuszy popularnych seriali, takich jak Żniwa miłości, sześćdziesięcioletniej Fathiyy al-'Assal, lewicowej aktywistki, kairskej feministki, socjalistki, pisarki, prześladowanej przez cenzurę, a nawet więzionej. Fathiyya al-'Assal deklarowała, że tworząc scenariusze, stara się promować wartości charakterystyczne dla miesz¬ czańskich klas społeczeństw zachodnich, takie jak partnerstwo w związkach mał¬ żeńskich i dążenie do samorozwoju jednostek, w tym także kobiet. Słuchając jej głosu, wydawać by się mogło, że zdolność mediów do upowszechniania i ugrunto¬ wywania nowych systemów wartości i nowego typu tożsamości jest ogromna. Jakkolwiek oddziaływanie mediów na konstruowanie tożsamości jest nie¬ zaprzeczalne, rozmowy z egipskimi wieśniaczkami i pomocami domowymi w Ka¬ irze pokazują, że oddziaływanie to nie jest takie proste, a „strategie" producentki wskutek zastosowania lokalnych „taktyk" odbioru ulegają zmianie. Abu-Lughod pisze, że wioskowe rozmówczynie w swoich wypowiedziach konstruują obraz sa¬ mych siebie na wzór heroin telewizyjnych melodramatów. Konfrontując tak zbu¬ dowany własny wizerunek z bohaterkami serialów, dochodzą do wniosku, że ich życie znacząco odbiega od promowanego przez media wzoru, co owocuje poczu¬ ciem przegrania, wykorzystywania i marginalizacji. Paradoksalnie jednak konfrontacja z telewizyjnymi wzorami osobowymi nie popycha wiejskich kobiet w stronę świata zachodniej nowoczesności, ale w stronę nowych form islamu. Nowa oferta islamskich duchownych wychodzi na¬ przeciw potrzebom nowych tożsamości jednostkowych, znacznie bardziej zindy¬ widualizowanych niż dawne, określane poprzez umiejscowienie w zależnościach społeczności rodowej. Ta wizja nowej, dążącej do samorozwoju jednostki ludzkiej została wytworzona i upowszechniona między innymi poprzez media. Odpowie¬ dzią na nią są szkolenia dla kobiet, organizowane w meczetach, pozwalające na odnalezienie miejsca we współczesnym świecie „godnego nowoczesnej kobiety islamu". T e n paradoks opisany przez Abu-Lughod w szkicu z 2002 roku znacząco 192 �Widz wolny czy bezwolny? komplikuje problem relacji media a wolność. Z jednej strony przekaz medialny ma moc wdrażania nowych wartości i wzorów tożsamości, z drugiej okazuje się, że po przeniesieniu ich na lokalny grunt powstają trudne do przewidzenia hybrydyczne sploty zarówno wartości, jak i tożsamości. Konkludując, choć potęga mediów jako czynnika zmiany jest oczywista, kierunek rzeczywistych zmian jest często zaskakujący. Podsumowując krótki przegląd wyników etnograficznych badań mediów, trzeba stwierdzić, że przezwyciężając jedne zniewolenia, media konstruują inne. Kategoria zniewolenie, podobnie jak pojęcie wolność, są bardzo różnie rozumia¬ ne, zmienne i zależne od kontekstu kulturowego. T o , co jest wolnością jednych, bywa zniewoleniem innych. Jedno jest pewne, przewidując oddziaływanie me¬ dialnych produkcji na odbiorców należy brać pod uwagę lokalną wiedzę potoczną mającą zdolność sprytnego przekształcania dowolnego przesłania w ideę często zupełnie niezgodną z zamierzeniami twórców, ale pasującą do lokalnego obrazu świata. Lokalna mètis, chytrze unikając totalizującej siły mediów, staje się odpo¬ wiedzialna za to, że intencje producentów medialnych chybiają celu, a recepcja mediów okazuje się odmienna od zamierzonej. Relacja jest jednak dwustronna. Lokalny dyskurs absorbuje nowe obrazy i treści przynoszone przez media, łącząc je z dotychczasową wizją rzeczywistości, zmieniając ją i rekonfigurując. Zrozu¬ mienie tej skomplikowanej relacji wymaga pogłębionych badań jakościowych, które biorą pod uwagę kontekst kulturowo-ideowo-społeczny produkowania i odbioru mediów. W przypadku społeczeństw postkolonialnych i społeczności postchłopskich badania prowadzone metodą etnograficzną wydają się szczególnie skuteczne. Kierując się takim przekonaniem, zamierzam rozpocząć nowy projekt badawczy pozwalający na stwierdzenie, w jaki sposób przekaz medialny oddziału¬ je na opisywane przeze mnie wiejskie wyobrażenia o władzy i państwie (Malew­ ska-Szałygin 2008) oraz w jaki sposób nowotarska mètis przekształca obrazy i treści przenikające z mediów do lokalnego dyskursu o tożsamości i polityce. 193 �Anna Malewska-Szałygin Bibliografia: Abu-Lughod L . , 2002, Egyptian Melodrama - Technology of the Modern Subject?, [w:] Me­ dia Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 115-133. Abu-Lughod L., 2005, Dramas of Nationhood. The Politics of Television in Egypt, Chicago. Appadurai A., 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek, Kraków. Baudrillard J., 2005, Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa. Berger P., Luckmann T., 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, tłum. J. Niżnik, Warszawa. Człowiek Grecji, 2000, red. Jean-Pierre Vernant, tłum. P. Bravo, Warszawa. Debord G., 2006, Społeczeństwo spektaklu oraz Rozważania o społeczeństwie spektaklu, tłum. M . Kwaterko, Warszawa. Dyskurs jako struktura i proces: praca zbiorowa, 2001, red. T e u n A. van Dijk, tłum. G. Gro¬ chowski, Warszawa. De Certeau M., 2008, Wynaleźć codzienność: sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków. Detienne M . , Vernant J.-P., 1978, Cunning Intelligence in Greek Culture and Society, Atlantic Highlands, N.J. Geertz C., 2005, Myśl potoczna jako system kulturowy, w: Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. D . Wolska, Kraków, s. 81-100. Ginsburg F. D., 2002, Screen Memories: Resignifying the Traditional, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 39-57. Hall S., 1980, Encodingfdecoding, [w:] Culture, Media, Language, eds. Stuart Hall, Dorothy Hobson, Andrew Lowe, Paul Willis, London, s. 128-138. Hastrup K., 2008, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, tłum. E. Klekot, Kraków. Herzfeld M . , 2004, Antropologia. Praktykowanie tłum. M . M . Piechaczek, Kraków. teorii w kulturze i społeczeństwie, Hołówka T., 1986, Myślenie potoczne, Warszawa. Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, 2008, red. A. Duszak, N . Fairclough, Kraków. Larkin B., 1997, Indian Films and Nigerian Lovers: Media and Creation of Parallel Modernities, „Africa" 67 (3). Larkin B., 2002, The Materiality of Cinema Theaters in Northern Nigeria, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 319-336. 194 �Widz wolny czy bezwolny? Malewska-Szałygin A., 2008, Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005, Warszawa. Mankekar P., 1999, Screening Culture, Viewing Politics: An Ethnography of Television, Woman­ hood, and Nation Postcolonial India, Durham NC. Mankekar P., 2002, Epic Contests: Television and Religious Identity in India, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 134-151. McLuhan M . , 2004, Zrozumieć media, tłum. N . Szczucka, Warszawa. M0hl P., 1997, Village Voices. Coexistence and Communication in a Rural Community in Central France, Copenhagen. Niżnik J., 1991, Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, red. A. Jaw¬ łowska, Warszawa. Rapport N . , 2000, Discourse, [w:] Social and Cultural Anthropology. The Key Concepts, eds. N . Rapport, J. Overing, London-New York, s. 117-126. Sahlins M . , 2006, Wyspy historii, tłum. I . Kołbon, Kraków. Schutz A., 1984, Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, red. E. Mo¬ krzycki, tłum. D . Lachowska, Warszawa, s. 137-192. Scott J.C., 1985, Weapons of the Weak, New Haven, Conn. Scott J., 1988, Seeing like the State. How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, Yale, New Haven-London. Taylor Ch., 2010, Nowoczesne imaginaria społeczne, tłum. A. Puchejda, K. Szymaniak, Kraków. Wilk R., 2002, Television, Time, and the National Imaginary in Belize, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 171-188. 195 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/101cc6b43a9e10322a68928d246d63e4.pdf e08366c8ed40207d1d8602eb1504a8d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2390 Title A name given to the resource Widzenie rzeczywistości w pejzażach Jerzego Nowosielskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.17-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrudzimska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widzenie rzeczywistości w pejzażach Jerzego Nowosielskiego Katarzyna Chrudzimska 1. Wprowadzenie Twórczość Jerzego Nowosielskiego można spróbować okreś­ lić podziałem na pięć podstawowych kierunków: _ sztukę abstrakcyjną; _ sztukę figuratywną (akt, portret, sceny figuralne); _ martwe natury; _ pejzaż; - ikony (do których włączam też realizacje wnętrz sakralnych); Zauważyć należy, że są to wszystko klasyczne gatunki malarstwa. Nowosielski nie kwestionuje ich zasad, ale w grani­ cach wyznaczonych tradycją kreuje własny, odrębny i niepo­ wtarzalny styl . Wydaje się, że artysta nie ma „swojego lema­ t u " . Eksperymentuje na wielu płaszczyznach, zarówno w za­ kresie techniki jak i tematu obrazu. Uprawiając wymienione wyżej gatunki równolegle, czasem decyduje się na chwilowe zatrzymanie przy jednym z nich. Następuje wtedy okres twór­ czości zarezerwowany dla jednego typu dzieł jak np. ostatnie lata - poświęcone portretom cerkwi. 1 2 kach jej matematyczne reguły. Linie biegnące ku horyzontowi nie zawsze mają na nim swój kres, punkt zbieżny, ale wybiegają poza fragment rzeczywistości objętej przedstawieniem. Wyraź­ nie widoczne jest to zwłaszcza w późniejszych pracach tego okresu (por. i l . 2, 3,). Charakterystyczny dla pejzaży łódzkich koloryt - dość jasny, stonowany, przeważnie biało - szary, oraz mięsista faktura malowidła, wielu badaczom nasuwają skojarze­ nie z twórczością Utrilla . Z czasem linie wykreślające perspektywę - początkowo idealnie niemal proste (il. 2 ) - s t a j ą się płynne (il. 3). Zmienia się również kadraż obrazów. Stopniowo linia horyzontu, wyzna­ czona zasadą złotego podziału, unosi się zostawiając niebu coraz mniej miejsca, aż w końcu wypiera je zupełnie. Pojawia się motyw ulic pnących się nienaturalnie stromo w górę - typowy zwłaszcza dla późniejszej twórczości artysty. W efek­ cie zmiany punktu widzenia (miasta są obserwowane z. wysoko umieszczonego, jednak wciąż jeszcze z jednego, stałego punk­ tu) wzmaga się wyobcowanie widza, dystans do obrazu. 3 Potęguje to nastrój tajemniczości, nierzeczywistości, a nawet niepoko­ ju i zagrożenia. Wśród pejzaży miejskich z lat 1950-62 tylko część nosi tytuł łódz­ kich, ale nawet na nich trudno rozpo­ znać ulicę Piotrkowską. Przedsta­ wione ulice równic dobrze można umieścić w Krakowie, na warszaws­ kiej Woli czy w jakimkolwiek innym mieście, niekoniecznie nawet pols­ kim. Malarstwo Jerzego Nowosiels­ kiego nigdy nie aspirowało do rangi historycznego, faktograficznego. Odróżnia to zasadniczo tę twórczość od dzieł Utrilla czy innych prymity­ wistów. Bowiem pomimo wielu po­ wierzchownych podobieństw forma­ lnych, malarstwa Nowosielskiego nie można nazwać prymitywnym. Jak zauważa Mieczysław Porębski, 11. 27. Kobiety na plaży, 1992 Oczywiście istnieją wyjątki jest to świadome stosowanie przez ..wielkie eksperymenty" i innowacje artystę prymitywnego widzenia, jako jednego ze środków -jak seria czarnych aktów, czy pejzaży mozaikowych, które wyrazu, którymi dysponuje . dość jednoznacznie umiejscowić można w czasie. Uznałam jednak, że bardziej miarodajna będzie próba analizy twórczości Pejzaże łódzkie są wewnętrzną, subiektywną wizją. Nie są to Nowosielskiego przy zastosowaniu klucza ikonograficznego, wizerunki miasta przemysłowego (którym przecież Łódź jest) nie chronologicznego. zwłaszcza jeśli porównamy je z widzeniem tego tematu przez Podział pejzaży na dziesięć podstawowych grup sugerują innych artystów np. Rafała Malczewskiego. nadane przez artystę tytuły. Uwzględniłam też martwe natury Co jest zatem istotą Łodzi według Nowosielskiego? - ulice, 'kompozycje figuralne, w których pejzaż istnieje jako element domy, tramwaje. Nie ma niczego poza tytułem co by jedno­ dodatkowy lub uzupełniający. znacznie mówiło widzowi, że ogląda pejzaż tego właśnie miasta. To też cecha typowa dla Nowosielskiego - nic interesuje - Pejzaże miejskie. go indywidualizm, ale przeciwnie - to co powszechne, general­ ne, główna zasada i istota rzeczywistości. Wbrew tytułowi pejzaże łódzkie nie są pejzażami Łodzi. Są to fejzaże łódzkie. Te najbardziej realistyczne w twórczości pejzaże Miasta. erzego Nowosielskiego pejzaże powstały w latach 1950 - 62, °dczas pobytu artysty w Łodzi. Widoki ulic. Ten rodzaj pejzaży miejskich wyrasta z do­ Mai arz posłużył się w nich klasycznym rodzajem perspekświadczeń pejzaży łódzkich. Wspólne jest zainteresowanie У ~ perspektywą linearną, łamiąc jednak w wielu przypad­ wnętrzem miasta, jego ulicami uciekającymi poza horyzont, Styl Jerzego Nowosielskiego - ka­ non narzucony artyście przez same­ go siebie - ukształtował się bardzo wcześnie. Stosunkowo łatwo rozpo­ znać jest obrazy powstałe w latach pięćdziesiątych, ze względu na inny koloryt (brązy, biele, szarości) oraz takturalność plam barwnych (z cza­ sem uległy one wygładzeniu, uprosz­ czeniu do niemal monochromatycz­ nych, skontrastowanych plam kolo­ ru). Już jednak w połowic lat sześć­ dziesiątych istnieją wszystkie zasad­ nicze schematy ikonograficzne, z których Nowosielski korzysta do dziś. Artysta powraca do nich wciąż na nowo, za każdym razem nieco inaczej, ale zawsze zachowując pod­ stawowe rządzące nimi zasady. 4 a 2 D 17 �pozbawionymi konwencjonalnej, geometrycznej sztywności. Kontynuowana jest też faktura i kolorystyka pejzaży łódzkich, choć widoczne są zmiany w kierunku wygładzania plam coraz żywszych i bardziej kontrastowych barw. Równolegle w tym nurcie pojawia się dość zasadnicza zmiana w ujęciu tematu. Idąc ulicą nie patrzymy j u ż wyłącznie wprost, w kierunku magicznego horyzontu, ale odwracamy głowę w bok, podziwiając pierzeje ulic i wystawy sklepowe ( i l . 5). Przestrzeń obrazu zostaje drastycznie zmniejszona, a ostate­ cznie ograniczona do jednego planu ( i l . 5). Jednocześnie urozmaica i przełamuje tę konwencję motyw drzwi i okien otwierających się na nowe przestrzenie. W witrynach sklepo­ wych pojawiają się nowi bohaterowie - manekiny - potęgujący nierealność wizji, niepokojący swym uderzającym podobieńst­ wem do mieszkańców miasta (por. zwłaszcza i l . 5). Wycinkowość kompozycji, surrealistyczne zestawienie wielu szczegółowych elementów oraz ich nieokreśloność (np. kobiecy półakt wiszący jak ikona nad bramą - i l . 5) potęgują nastrój tajemniczości. Warto poświęcić jeszcze kilka słów Pejzażowi z Bolkowa, 1967 ( i l . 4). Jest to jeden z niewielu przykładów portretowania przez Nowosielskiego konkretnego, znanego z nazwy miasta (obok pejzaży łódzkich, Ławry Poczajowskiej, czy domku z Ustronia - i l . 6). Zaskakująca jest duża indywidualizacja przedstawienia, mówiąca wiele o charakterze starego miastecz­ ka z gotyckim, ceglanym kościołem. Jerzy Nowosielski dość często przełamuje własną konwencję, malując obrazy zadziwiające swą odmiennością, jakby chcąc sprawdzić swe siły na innym polu, czy przerwać jednostajność swego kanonu,by potem do niego powrócić z nowymi doświad­ czeniami. Myślę, że taką „chwilą zapomnienia" mógł być, malowany albo z natury albo o tej naturze wspomnień - Pejzaż Z Bolkowa. Widoki dzielnic. To jakby spojrzenie na miasto z leżącego poza nim wzgórza, następny krok artysty w stronę zwiększenia dystansu między widzem a płótnem. Ten typ pejzażu, po­ sługując się terminologią Aleksandra Wojciechowskiego, moż­ na by nazwać pejzażem topograficznym . Wysoko umieszczony horyzont, ograniczenie głębi w zasadzie do jednego planu ( i l . 12), schematyczne przedstawienie dróg i lapidarne zaznaczenie architektury miasta nasuwają skojarzenia z mapami' . Ciekawe jest, co artysta uznał za najważniejsze i konieczne do umiesz­ czenia na takiej mapie. Okazuje się, że istotę „ m i a s t o w o ś c i " można sprowadzić do dworca kolejowego, dróg i górującej nad wszystkim świątyni. W nich mieszczą się podstawowe zadania i funkcje miasta. Dziwić może, że w osadach rzadko znajduje się miejsce dla ich mieszkańców ( i l . 12). 5 1 Jak słusznie zauważa Bożena Kowalska, artysta używa dwu różnych perspektyw, tak jakby krajobraz obserwowany był z co najmniej dwu różnych punktów . Ziemia jest widziana z lotu ptaka (stąd wysoki horyzont i sposób przedstawiania dróg), natomiast architektura malowana jest tak, jakby obserwator stał na wprost fasady każdego budynku. Można założyć, że to swobodne podejście do zasad optyki w dużym stopniu wynika ze zdobyczy kubizmu, ale warto zauważyć, że uwzględnienie dwu pozycji widza - wewnętrznej i zewnętrznej względem przed­ stawienia - powszechnie stosowane było w malarstwie ikono­ wym. Wynikająca z tego zabiegu deformacja służyć ma oczywiś­ cie wyrażeniu subiektywnej postawy malarza wobec rzeczywis­ tości. U Nowosielskiego proces ten łączy się ze zmianą proporcji natura - architektura. Ziemia - oglądana z dystansu - ulega monumentalizacji, góruje nad trochę groteskowymi, klockowymi budynkami, niepozornymi, zbudowanymi na ludzką miarę, a więc i przedstawionymi z ludzkiej perspektywy ( i l . 12). 7 Dwa nowe elementy, które pojawiają się w pejzażach dzielnic: - zwielokrotnienie punktów widzenia oraz - akcentowanie przewagi natury nad dziełami człowieka będą kontynuowane w późniejszej twórczości Jerzego Nowosie­ lskiego, a zwłaszcza w cyklach lotnisk i pejzaży zielonych. 3. Lotniska. Wyraźnie widoczna jest kontynuacja i rozwój poprzedniego schematu kompozycyjnego - płaska powierzchnia ziemi zaj­ mująca całe niemal płótno, widziana z lotu ptaka (a raczej z lotu samolotu), uzupełniona wąskim paskiem szarego nieba u góry obrazu. Jasno widać też na czym polega podwójność perspek­ tywy - niektóre samoloty widzimy z góry, inne z boku (il. 13), „ l e c i m y " nad autobusem, ale stoimy na ziemi twarzą w twarz z. dziewczyną - pilotem. Lotniska to cykl niezwykły. Również ze względu na oryginal­ ną ikonografię. Jest to jedyny znany mi w historii malarstwa przykład uczynienia z samolotu głównego bohatera. I jak przystało na temat, również sposób przedstawienia jest nietuzin­ kowy. Trzeba przecież zauważyć, że dzięki opisanym wyżej zabiegom formalnym, Nowosielski oprócz samego obrazu samolotu przekazuje nam podstawowe informacje o jego moż­ liwościach i przeznaczeniu. Dwa punkty odniesienia - ziemia i niebo - pasy startowe, samoloty, autobus dowożący pasażerów (reprezentowanych przez pana z parasolem), no i pilot - to właściwie kompletny inwentarz i podstawowe funkcje lotniska, wyrażone za pomocą prostych znaków i skrótów. Lotniska powstawały w latach sześćdziesiątych. W wypowie­ dziach artysty i krytyce nie znalazłam wielu informacji na ich temat. 11. 28. Venus z lustrem, 1968 18 �П. 29. Akt - kobieta przy oknii 4. Pejzaże zielone. 5. Malarstwo Jerzego Nowosielskiego a nurt pittura W tym samym schemacie wykształconym przez pejzaże miejskie, a kontynuowanym w cyklu lotnisk, tkwią również Pejzaże zielone. Są one jednocześnie punktem kulminacyjnym procesu rozpoczętego przez Pejzaże łódzkie. Nie ma już w nich mowy choćby o podobieństwie do widzenia zgodnego z prawa­ mi perspektywy linearnej. Wykreślona geometrycznie głębia ustąpiła miejsca płaszczyźnie zakomponowanej według zasad oryginalnej optyki, zakładającej wielość punktów widzenia, mch i subiektywność wizji. Swym nastrojem tajemniczości, melancholii, niepokoju pej­ zaże miejskie Jerzego Nowosielskiego przypominają atmosferę dzieł Giorgio de Chirico. Pomimo widocznych różnic formal­ nych, w obu przypadkach mamy do czynienia z podobną poetyką i w y m o w ą dzieł. Nieokreśloność miejsc i wnętrz (por. Pejzaże, Martwe natury i Manekiny G. de Chirico z Aktami we wnętrzach Nowosielskiego) oraz tworzony świadomie dystans między widzem a obojętną, obcą rzeczywistością składają się na magiczność i odrealnienie atmosfery. W jej kreowaniu obaj artyści posługują się analogicznymi środkami formalnymi. Architektura z głównego tematu zeszła do rangi jednego elementów. Nie ma już miasta, a zaledwie „ d o m k i " skontras'owane z ogromem, potęgą i dominacją natury ( i l . 8). Zreduko­ wanie palety barw, zimna tonacja zieleni, duże plamy koloru, rak szczegółów, potęgują wrażenie monumentalności, od­ cienia, powagi i przewagi przyrody. Dochodzi nawet do całkowitego wyeliminowania śladów człowieka ( i l . 9), a także ° Pominięcia stery nieba. г a dzięki zastosowaniu kadrażu panoramicznego* tzn. pominiębocznych kulis zamykających kompozycję (lub bardzo atnemu ich zasygnalizowaniu) oraz poprzez przewagę linii ^? У - wybiegających poza ramy obrazu, artysta ob wrażenie spokoju, wyczekiwania, statyki. Kreuje raz harmonijnej, wiecznej natury. Określa też miejsce człoa malując - jak to trafnie określa Bożena Kowalska - domy ane pejzażowi''. Ale jest to poddaństwo, a nie niewolnictk ' * У ' к а z naturalnych praw i przebiega bezkonfliktowo, •"lonijnie. 1 о т а 1 П u 6 п a с п metafisica. Należy do nich przede wszystkim perspektywa. W obu przypadkach jest to pozorna perspektywa zbieżna. Pozorna, gdyż pogwałcone zostały jej zasady - następuje zwielokrot­ nienie przestrzeni dzięki wyznaczeniu kilku punktów zbieżnych na widnokręgu , a nawet kilku domyślnych linii horyzontu obok jednej już istniejącej. Z metafizyką łączą się też umykające perspektywy placów, ulic, dróg górskich, ich nieograniczoność i nieskończoność. Odludność miast, samotność, izolacja nielicznych ich miesz­ kańców, którymi często są niesamowite postaci zjaw - maneki­ nów, budzą niepokój, oczekiwanie, a również uczucie za­ grożenia i niepewności. Zagadkowość potęguje też protow przypadku de Chirico, i postsurrealistyczne w przypadku Nowosielskiego - konfrontowanie przedmiotów i elementów pejzażu. Ulica jest jakby wyobcowana z realnego świata, jest bliższa światu marzeń sennych ograniczonemu do powtarzają­ cych się z intrygującą widza częstotliwością kilku motywów - ulicy, manekinów, pociągu". 10 19 �Przestrzeń obrazu wzbogacona zostaje typowym dla nadrealizmu efektem obrazu w obrazie, uchylonych okien i drzwi prowadzących w zaświaty. Za nimi czają się tajemnicze postaci, które trudne do określenia, a u de Chirica sygnalizowane tylko cieniem, wzmagają jeszcze niepokój. Zatrzymajmy się na chwilę przy obrazie pociągu, występują­ cym u obu artystów i prześledźmy cykl obrazów Jerzego Nowosielskiego pt. Pejzaże z kolejką. Zabawne jest, że obaj malarze przyznają, iż motyw ten zawdzięcza swe istnienie faktowi, że ojcowie ich... zatrudnieni byli na kolei . Jest to więc hołd złożony dzieciństwu, uosobienie marzeń tamtego czasu, może niezupełnie przebrzmiałych - bo kolejka to przecież zabawka mężczyzn w każdym wieku. Pociągi de Chirica i Nowosielskiego przypominają właśnie zabawki - wagoniki ciągnięte przez stare, parowe lokomotywy. 12 Pociąg oznacza rozstanie, odjazd przyjaciela, tęsknotę (to terminy zaczerpnięte z tytułów prac de Chirica), a także nietrwałość i przemijalność. O ile jednak kolejki de Chirica jeżdżą po ziemi, równolegle do linii horyzontu, o tyle u Nowo­ sielskiego są to podróże za horyzont (il. 11) metafizyczną windą do nieba ( i l . 14). Krystyna Janicka interpretując malarstwo Giorgio de Chirico zwraca uwagę na dwie kategorie wykorzystywanych przez niego motywów. Pierwszą stanowią arkady, perystyle, portyki, place i frontony zdobne w antyczne rzeźby - symbolizujące jej zdaniem kulturę i tradycję śródziemnomorską. Drugą - lokomo­ tywy, zegary, instrumenty inżynieryjne i przybory miernicze - atrybuty współczesnej cywilizacji i nauki. Połączenie tych dwu rodzajów tworów ludzkiego ducha przynależnych do różnych czasowo kultur, poprzez kontrast i nieodpowiedniość rodzi zaskoczenie . Spójrzmy teraz na trochę groteskowy obraz Jerzego Nowosielskiego Cerkiew z lokomotywą, 1989 ( i l . 7). Jego konstrukcja opiera się na podobnym schemacie dysonansu między nowoczesnością (reprezentowaną przez lokomotywę) 13 a spuścizną kulturową, duchowością i wartościami tradycji (zawartymi w znaku cerkwi). Dzieła tego typu starają się sumarycznie pokazać przebytą drogę, skonfrontować początek z końcem, źródła z dniem dzisiejszym. Są kolejną próbą odpowiedzi na pytania skąd przychodzimy?, czym jesteśmy? dokąd idziemy? Przy czym dla de Chirico korzeniami jest świat kultury antycznej, a dla Nowosielskiego świat Cerkwi Prawosławnej. Daleka jestem od sugerowania, że Jerzy Nowosielski bezpo­ średnio zapożyczał motywy od Giorgio de Chirico. Myślę, & wspólne obu artystom myślenie surrealistyczne doprowadziło ich równolegle i niezależnie do analogicznych rozwiązań Widoczne są różnice warsztatowe, inna faktura i koloryt obrazów, Nowosielski szybko też odchodzi od perspektywy linearnej, która u de Chirica obecna jest w całej twórczości Jednakże obaj uzyskują w swych dziełach bardzo silny, niepo­ wtarzalny nastrój, który uznałam za upoważniający do włącze­ nia pejzaży Jerzego Nowosielskiego do nurtu realizmu magicz­ nego. 6. Pejzaże w typie ikon. Pejzaże syntetyczne. Jest to grupa pejzaży górskich po­ wstałych w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, malowa­ nych w manierze kubistyczno-ikonowej. Góry nieprawdopodo­ bne, nielogiczne geologicznie, budowane są przy użyciu pros­ tych brył, przy minimalnej głębi obrazu, która następnie zredukowana zostaje do jednej płaszczyzny (il. 20). Nasuwa się skojarzenie z górami ikonowymi, ledwo zasugerowanymi, zasygnalizowanymi jako tła dla ważniejszego głównego tematu ikony. Najlepiej chyba jednak określają te obrazy same tytuły. Jest to rzeczywiście synteza pejzażu górskiego, skrajne uprosz­ czenie formy - kształtu, przestrzeni i barwy. Duże plamy umownych kolorów (o bogatej gamie - zieleni, od cynkowej, chromowej do zieleni Veroneza; błękitu, od Rembrandta do ultramaryny; brązów, od umbry, przez ziemię sjeneńską do różu indyjskiego; urozmaiconej akcentami oranżu, cynobru i żółci chromowej) wyznaczone są prostymi, przeważnie horyzontal­ nymi i wertykalnymi liniami określającymi zarazem konstruk­ cję i architektonikę dzieła. Na tym tle pojawia się nowy element - kształt zbliżony do kwadratu, otoczony ramą, wyeksponowany kontrastowością barwy. Jest to Z N A K , znak w górach (il. 14). Znak czego? Jerzy Tchorzewski i Andrzej Kostołowski odczytują go jako lufcik, judasza, okno podpatrujące sacrum, jako możliwość przebicia się na drugą stronę poprzez niepokonalną dla naszego wzroku zasłonę rzeczywistości . Znak obrazu, ramy, ikonostasu do­ strzega w nim Władysław Panas . Te góry to wyżyny ducha, miejsce Objawienia. Objawienie następuje w postaci znaku - obrazu - ikony. W średniowieczu boskość objawiała się w blasku, świetle. Być może w naszych czasach przychodzi w barwie, w płaszczyźnie czystego koloru - oranżu, żółci, błękitu... Pejzaże „ z ż y c i e m ' ' . Jest to przykład bezpośredniego zapoży­ czenia przez Nowosielskiego schematu ikonograficznego z ma­ larstwa ikonowego. Chodzi tu o tzw. „ikonę z życiem" p ' stawiającą zwykle męczenników. Główne pole - kowczeg " zajmuje w niej postać ukazana według zasad kanonu, aobrzeW wypełniają liczne sceny męczeństwa świętego. Wszystkie j zasady przejął Jerzy Nowosielski z małym jednak wyJ3jk " - miejsce człowieka oddał krajobrazowi"' Schematowi te • nie towarzyszy określony typ pejzażu. Najczęściej jest to pej syntetyczny ( i l . 14), ale również np. pejzaż zielony (il M o ż e m y traktować ten rodzaj obrazów dwojako - " ^ , czysto formalny zabieg, zabawę, nowe doświadczenie, przydając mu dodatkowe znaczenie mistyczne. Od s kompozycji, układ z obrzeżem dopełniającym pozwą 14 15 r K d |el 4 a ) 0 i 1 II. 30. Kobieta i góry, 1958 20 �rozszerzenie czasu i przestrzeni, na podanie dużo większej ilości informacji. Sceny wokół przedstawiać mogą zdarzenia symul­ tanicznie - następujące po sobie w czasie, rozgrywające się wielu różnych miejscach. I tak np. w Mieście u stóp gór, 1963 oglądać możemy historię osiedlania się człowieka w górskiej okolicy, a we Wschodzie Słońca w Bieszczadach, 1963 ( i l . 15) różne warianty krajobrazu ze Słońcem. Zastanawiając się nad genezą użytej formy dojść musimy do wniosku, że autor chciał podkreślić metafizyczność, spirytualizm i sakralność natury, a przede wszystkim gór i Słońca. Góry od zawsze uważane były za okolice szczególne, miejsce epifanii, siedzibę bogów, jako że swymi wierzchołkami dotyka­ ją nieba. Są też znakiem związku Boga z ziemią, symbolem miejsca świętego, Opatrzności, Łaski i Opieki Bożej. Ich ogrom, potęga i niedostępność budzą metafizyczne odczucie wyżyn i bezczasowości. w Góry są częstym motywem twórczości Nowosielskiego. Wśród pejzaży liczne są miasta w górach oraz drogi w górach. Występują one w postaci motywów, ale także głównych le­ matów krajobrazów różnych typów. Już same tytuły: np. Miasto ustóp gór, czy Góry nad miastem (il. 14) akcentują jednoznacz­ nie potęgę i przewagę gór. Z drugiej strony odnosimy wrażenie harmonii podkreślonej kolorem i formami budowli ( i l . 15). Droga jest chyba najczęściej pojawiającym się elementem w dziełach Jerzego Nowosielskiego (por. i l . 10, 16). Drogą jest też ulica (por. i l . 2, 3, 5). Drogi Nowosielskiego są proste, z niewielką ilością zakrętów i rozstajów. Odważnie pną się w górę, wyznaczając jedyny słuszny kierunek marszu (życia..?). dziesiątymi, lecz nie mija bez śladu. Powraca zasada budowania obrazu linią i podporządkowaną jej plamą, lecz ta ostatnia zmienia zasadniczo swój charakter - traci ciężar, fakturalno.ść, staje się lekka, wibrująca. Kolor nie wypełnia j u ż szczelnie konturu - wiele miejsca na płótnie pozostaje niedotknięte pędzlem. W ten właśnie sposób powstają w latach dziewięćdziesiątych ikony cerkwi. Pierwsze wrażenie, które wywołują, to uczucie lekkości, swobody osiągniętej z jednej strony fakturą, niewielką ilością użytej farby, a z drugiej - szkicowością potraktowania modela i wyrafinowaniem rysunku. Kompozycja obrazów opiera się na liniach poziomych lub lekko ukośnych, zrów­ noważonych pionową osią główną budynku, oraz pionowymi akcentami okien. Najczęściej całość przedstawienia otacza monochromatyczna rama, odpowiadająca kolorem tonacji obra­ zu - są to zwykle czyste barwy cynobru, zieleni kadmowej, błękitu pruskiego lub żółci chromowej ( i l . 17. 18). Sylwetka samej cerkwi ograniczona jest do minimum. Wyda­ je się. że artysta osiągnął etap. na którym trudno będzie o dalsze uproszczenia. Czy jest tak rzeczywiście, pokaże przyszłość. Na razie widzimy obrazy, które można by umieścić w nowym kodeksie drogowym z podpisem „Uwaga cerkiew". I tak chyba należy je traktować - jako znak (niekoniecznie jednak drogo- 7. Pejzaże z cerkwią. Cerkiew towarzyszy twórczości Jerzego Nowosielskiego nieprzerwanie co najmniej od lat sześćdziesiątych, nabierając szczególnej ważności w latach dziewięćdziesiątych. W naj­ wcześniejszych pracach cerkiew pojawia się jako jeden z wielu elementów, następnie jest jednym z trzech podstawowych składników syntetycznej wizji miasta, obok dworca i drogi ( i l . 7), by wreszcie zająć główne miejsce zarówno na płótnie jak i w tytule obrazu. Budynek świątyni zawsze jest w jakiś sposób wyróżniony. Jego waga podkreślona jest zazwyczaj wyniesieniem na wzgó­ rze ponad resztę miasteczka ( i l . 7). Nowosielski przywraca w ten sposób zagubioną przez człowieka hierarchię, porządek wartości, prymat świętości. Około 1986 roku artysta zmienia manierę malarską. Pojawia­ ją, się pejzaże mozaikowe. Krystyna Zwolińska określa tę zmianę jako zwrot ku impresjonizmowi . Rzeczywiście na pierwszy rzut oka nowa technika przypomina impresjonistycz­ na Typowe jest sięgnięcie po tematy „lżejsze", popularniejsze (por. Domek z Ustronia, 1987 - i l . 6) i zagubienie klarowności rysunku, tak charakterystycznych dla Nowosielskiego ciężkich 'mii określających tektonikę obrazu. Jednocześnie jednak należy pamiętać, że obrazy te powstały me w plenerze, ale w pracowni, malowane z wyobraźni czy Pamięci. Również ich koloryt - c i e m n y , tolerujący czerń o małej an barw - często niemal monochromatyczny nie jest zgodny Postulatami impresjonizmu. Sam artysta przyznaje, że do tego speryrnentu skłoniły go mozaiki rzymskie. Podczas ich liw , ' zrozumiał, że odkrywają one twórcy nowe możDlat ' ' ' dostrzegł i nie wykorzystał impresjonizm" , ego nazwałam ten rodzaj obrazów mozaikowymi, uznając, vdzic to termin bliższy zamierzeniom artysty. niczo" " ' b n i k i Nowosielski nie wykracza zasadlem ^° ''"'y'-'bezasowy repertuar m o t y w ó w . Głównym , Pozostaje monaster i cerkiew, pojawia się też. kolejka Pizod „ m o z a i k o w y " kończy się wraz z latami osiem­ 17 Z , W a n i a 0 1 < t < < 1 110 Z /d r y c m 1 n i e a n y 1 , e c 19 e m 11. 31. Portret mężczyzny z siwą brodą, 1961 21 �wy...), ideogram świątyni. Sam artysta mówi, że maluje port­ rety, ikony cerkwi. Zafascynowany architekturą, zjawiskiem przestrzeni sakralnej, próbował utrwalić ich obraz w czasach masowego niszczenia cerkwi . Nowosielski kolejny raz sięga po schemat ikony świętego. Na kowczęgu umieszcza wizerunek świątyni, wokół pozostawia puste obrzeże. Tłumaczy, że zjawisko ikony architektury znane jest w historii sztuki od czasów średniowiecza. Podaje przy­ kłady X V I i X V I I wiecznych rosyjskich ikon monasterów, oraz obraz - mapę z Kalwarii Pacławskiej. Sam traktuje architekturę jako żywą, uduchowioną. Również ona, jako część rzeczywisto­ ści, podlegać będzie procesowi przebóstwienia i wobec tego godna jest w pełni miejsca na ikonie '. W ślad za ideami poszły pewne zasady formalne. Budowle ukazywane są zgodnie z wymogami ikony - frontalnie i hieraty­ cznie - stąd duża statyka przedstawień, przewaga akcentów horyzontalnych, jednoznaczna tonacja i czystość barw. Konie­ czne też było uproszczenie formy, wypracowanie kanonu tak, by ukazana cerkiew bliższa była swej postaci przemienionej, przebóstwionej niż realnej, ziemskiej - stąd syntetyczne potrak­ towanie bryły, z zaznaczeniem jedynie najważniejszych ideowo elementów (takich jak ikony, krzyże, kopuły, drzwi, okna) przy zupełnym pominięciu nieistotnego szczegółu oraz, co jest cechą malarstwa Nowosielskiego od samego początku, rezygnacja z historyczności i aktualizacji przedstawienia. 20 2 8. Pejzaż towarzyszący innemu typowi przedstawień. Pejzaż wykorzystywany jest przez Jerzego Nowosielskiego również w innych gatunkach jego malarstwa (w aktach, kom­ pozycjach figuralnych, portretach i martwych naturach). Może tam występować jako tło, bądź jako element o pewnym znaczeniu ikonograficznym. Akt w pejzażu. W niektórych przypadkach (cykle: Weekend, Dziewczyny na statku - i l . 25, Kobiety na plaży - i l . 27) pejzaż jest wyłącznie scenografią dla rozgrywających się w nim scen. Pełni rolę drugoplanową, potraktowany jest więc bardzo pobież­ nie, szkicowo, aczkolwiek trzeba mu przyznać pewne znaczenie ideowe. Zwróćmy uwagę zwłaszcza na motyw morza (Dziewczyny na statku, 1981, Kobiety na plaży, 1992 - i l . 25, 27), z którym spotykamy się po raz pierwszy. Sięgająca horyzontu woda jest zapowiedzią nowego, nieznanego, piękniejszego świata, celu podróży, a także wielką obietnicą i nadzieją, miejscem z którego przybyć ma Oczekiwane. Z samej swej natury nieograniczone i nieobejmowalne, morze jest tu jednym z głównych elementów budujących nastrojowość przedstawień . Istnieje też grupa obrazów, których j u ż same tytuły sugerują większe, równoprawne znaczenie pejzażu np. Kobieta i góry, 1958 ( i l . 30), Kobieta i miasto, 1970-71. Jest to jakby próba ustalenia relacji między człowiekiem a otaczającym go świa­ tem. W przypadku kobiety i przyrody (gór) wynik jest pozytyw­ ny - istnieje między nimi łączność i harmonia. Poziome podziały wyznaczające części ciała kobiety i warstwy geologi­ czne góry odpowiadają sobie nawzajem. Podobieństwo pod­ kreśla również analogiczna barwa ciała i skał. To jakby echo starożytnych i średniowiecznych analogii między człowiekiem a naturą i architekturą. O ile jednak w pierwszym przypadku wynik jest pozytywny, o tyle zestawienie kobiety z miastem nie jest j u ż tak jednoznaczne. Obaelementy współistnieją na jednej płaszczyźnie, ale ich barwa wskazuje na przynależność do dwu oddzielnych kategorii. 22 22 Cykl aktów Kobieta przy oknie ( i l . 29) redukuje pejzaż do fragmentu ograniczonego ramą okna. Jest to grupa obrazów ciekawych przede wszystkim ze względu na intrygujący kadraż postaci kobiecej. Krajobraz natomiast urozmaica tło, jest częś­ cią lubianego przez artystę motywu obrazu w obrazie, drzwi i okien zwielokrotniających przestrzeń dzieła. Martwa natura z pejzażem. Martwe natury są najbardziej surrealistycznymi z obrazów Jerzego Nowosielskiego. Składają się na nie przedmioty codziennego użytku - rondle, kubki, łyżki, lustra, umywalki. Często jednak trudno prawidłowo je rozpo­ znać. Szczególna perspektywa podobna kubistycznemu spoj­ rzeniu na obiekt, daje obraz daleki od rzeczywistego. Jest to dziecięcy, naiwny opis, dający sumę najistotniejszych cech przedmiotów, informacji, wiedzy posiadanej przez autora na ich temat. Irracjonalizm przedstawienia i doboru elementów mart­ wych natur, ich ascetyczność i oszczędność kreują magizm i nastrojowość przedstawień. Pejzaż pojawia się w tych dziełach nie jako tło, ale jako jeden z elementów, traktowany przedmiotowo, na równi z chochlą, czy dzbankiem. Jeszcze raz odwołajmy się do tytułów - Martwa natura z krajobrazem i rondlem, 1954 ( i l . 32), Martwa natura z pejzażem. Trudno jednoznacznie powiedzieć czy fragment przyrody na płótnie jest obrazem, czy widokiem przez okno. Pierwsza interpretacja bardziej by odpowiadała nadanej mu roli obiektu, składnika martwej natury. Nowosielski nie wybrał określonego rodzaju pejzażu. Może to być pejzaż miejski, syntetyczny, czy zielony. Umieszczony jest centralnie, prawdopodobnie ze względów kompozycyjnych, ale być może również z powodu swego ciężaru jakościowego. Może więc sąsiedztwo to nie ma deprecjonować, uprzedmiotawiać natury, ale przeciwnie-nobi­ litować przedmioty. Nowosielski wszak, powołując się na chasydyzm uważa, że „wszystkie przedmioty należą w jakimś sensie do tej rzeczywistości, która będzie rzeczywistością nowej ziemi, nowego nieba. To znaczy razem z nami w jakiś sposób zmartwychwstaną i wejdą j u ż w innym wymiarze (...) do (...) Nowej Jerozolimy ." Taki jest jego stosunek do przedmiotów malowanych, i to stara się wyrazić w swoich martwych naturach. Portrety. Znów stajemy przed dylematem - okno czy obraz? W większości przypadków chyba jednak to drugie. Zauważmy, że w krajobrazie występują po raz drugi postaci portretowane Jest to stara fotografia, obraz - próba rozszerzenia czasu i przestrzeni, otwarcie dodatkowego wymiaru rzeczywistości (spotkaliśmy się j u ż z tym zabiegiem symultaniczności akcji przy pejzażach „z ż y c i e m " ) . Jest to też sposób na wzbogaceni ilości informacji na temat portretowanych. Z jednej strony czerpiemy je na podstawie otaczających postać przedmiotów, instrumentów muzycznych trzymanych jak atrybuty, również na podstawie charakteru wnętrz, strojów, póz, a z drugiej strony patrząc na wiszące na ścianach pejzaże. Wiemy na przykład, że nobliwy Skrzypek z Siwą BrodaJ typem samotnika wypoczywającego w górach ( i l . 31). Młodzieniec w Ciemnych Okularach ma żonę i samochód 0 24), a współczesne Małżeństwo Arnolfinich jeździ do р&У tramwajem ( i l . 26). Ascetyczność postaci, zniekształcone, wydłużone propos ich ciał, nienaturalność gestu i pozy - budzą skojarzeń' z malarstwem średniowiecza, Janem van Eyckiem, malarst* ikon wreszcie. Przedmioty, przez ich wyeksponowanie, n i ' j zna­ ralne, irracjonalne zestawienie, sugerują dodatkowe treści czenia. Nabierają rangi atrybutów, obiecują opowiedzieć if cierpienie ich właścicieli. 23 esl K 3 ena � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8323484c017220eafe9757c05faff933.pdf a699cebe1d3e79971f7082be7cac72ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3132 Title A name given to the resource Widzieć człowieka. Lekcje Władysława Malinowskiego, nauczyciela, malarza, poety i muzyka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.235-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski WIDZIEĆ CZŁOWIEKA. LEKCJA WŁADYSŁAWA MALINOWSKIEGO, NAUCZYCIELA, MALARZA, POETY I MUZYKA Mieszka ką na skraju o d środka Pruszkowa, Warszawy, emerytowanym przy nauczycielem pól godziny ulicy języka m u z y k i . Wciąż j e d n a k n i e rozstaje Nic z zewnątrz polskiego a choma. Czasami Rejestruję wciągnięty b u d y n k u . Może t y l k o uważ­ sztukach, cały pełni nadającego rytm nego p r z e c h o d n i a z a s t a n o w i l u s t r o stojące p r z y d r z w i a c h , obecnością wywołuje n a których w i d n i e j e mosiężna t a b l i c z k a — Mgr W. Ma­ miar Dlaczego linowski. się mówić lustro? gospodarz, ust, nastroszone już tylko Spójrz spójrz brwi, bowiem obserwował w n i e gościu, n a własną cudze twarz, od tej chwili twarze: powiedział — żywe twarze. d o p r o g r a m u , który potęguje w r a ż l i w o ś ć ryso­ napewno nie T o już oczywiście przypisany jest ale j a k n i e zwracać u w a g i n a t w a r z e cała s y t u a c j a będziesz malowane, w a n e , rzeźbione. A t a k ż e , czego g o s p o d a r z leży zdaje grymas opozycji: autor — Kantor abym gospodarzy, skoro n a mimikę, g e s t y k u ­ lację. na, Zaczyna się „ l e k c j a " . S i a d a m y otoczeni obrazami w pokoju — labora­ zawieszonymi na wszystkich efekt behawioryzmu. w swych rolę w dystansu, — pełni świadom g d z i e należy, i rozumiał zachowanie i komentarz efektów, tylko słuchał ideę j e g o które czuwa dzieł. I d e a przedstawienia m a już z n a c z e n i e jednego obrazka mógłby przekonująco sił, b y m a l o w a ć w t a k niewygodnej M a l i n o w s k i przysiada naprzeciwko, bardzo interesuje wanego o d treści ambicji doskonalenia takich swych jący t o , co w i d z i m y . G o s p o d a r z , pokazuje palcem a b y n i e było odpowiednie obrazki. chyba z n a w y k u zawodowego, b o w i e m jest kolejnym dużym numerem. od niesłychanie a Uderza obrazami żywej, wyrazistej wątpliwo­ Czyni każdy Patrzę p r z y k ł a d , a l e t a k n a p r a w d ę , t o oczu czyciela. komentu­ opatrzony na wskazany n i e mogę twarzy to oderwać starego nau­ m n i e w i e l k i e podobieństwo między n i m i r y s u n k a m i . N a większości z nich powta­ sytuacjach wi: „talent naukowe". moja reakcja do osoby twórcy W j e d n y m z wierszy pisze: jego ten, to walczyk nim wesela, autora Trzeba opadają trzeba s i ę starać wtedy przestaniemy Są 2 W i ę c patrzę n a tę t w a r z , akcentującą mimiką, słowa płynące gest z magnetofonu. dłoni, znaczenie czasem czy palec słów. o mentarz ułamek W momentach kulminacyjnych uniesiony markują sekundy udającej, Twarz gładka, podkreślają wypowiedziane wyprzedzają zdanie, nagrany k o ­ recitalu niewprawnej podczas g d y dźwięk że śpiewa, z playbacku. Nagle kontrast! k u górze — j a k w telewizyjnym piosenkarki, płynie Usta nie powinien budzić bowiem n i e j e s t t o t w a r z myśliciela? wchodzi bez j e d n e j pani d o m u . C o za zmarszczki, nieru­ poezji, pomoce twórczo­ prozie, można o odgadnięcie B o przecież Cały jest go d l a w 1976 r . A n a orkiestrę dętą. łatwa jest Ile w do uchwycenia. być d r u g i e m u człowiekowi zrozumieć strzelać wzajemny drugiego Czło­ wilkiem. szacunek, człowieka. w siebie". wzniosłe, czas choć zresztą „Może Najstraszniejsze wiara n i e żarliwy autora jego przemyśleń, g d y b y w niektórych w banalne ocieramy przyjmowalibyśmy — gdyby tensywna „Człowiek ściśle odgrywają denerwujące k o ­ wykład tych prawd,i n ­ n i e interesująca oddziaływania forma N i e oceniając ukazany w prawom psychologii t u zmysły" — stwier­ jako skuteczność obrazach. i straszliwie się o głoszonych i d e i spójrzmy n a t o , co n a m a u t o r gająca czło­ jeden są nienawiść i " w o j n a . dzenia, które presji w Pruszkowie w l u d z k i c h sercach to p r a w d y uproszczone. munały dra­ rozwią­ 3 podniesione czy różnorodnej j e d e n m a w o l ę życia, d r u g i n i e . Pruszkowa, powieki się p o d górną krąg w o l i życia, o p t y m i z m u " . Ideologia a dolna warga ust natury. Mechanicznego wysoko chowa się, b o t o są t o pokazuję. O... t e n h y m n , s k o m p o n o w a ł e m wiek źrenicy określił S a m n i e dostrzega t e c h n i k a m i (...). C h o d z i T w i e r d z ą , ż e : łuki b r w i m a m do p o l o w y nie rozwija s k r y t y , d r u g i fałszywy, mentarz cą. C z y o t y m w i e ? N i e m a zresztą od razu i możliwości. w malarstwie, muzyce, wyrażenie Technikum z rozmów­ obserwuje, u mnie zać r ó ż n y m i wieka, Ja tego s p e k t a k l u . J e g o m i m i k a podoba? N i e prac, do i c h oder­ się. Z a c z ą ł późno, i j a k t o się w W ogóle, w całej s w e j ści, a w i ę c na plan cały czas „ p r a c u j e " , w y r a z i s t a , kontaktująca tylko sytuację. n a całość, a l e m a c i e — c h o d z i m u : „ O p r o b l e m , który schodzi swoisty k o ­ byle k i e r u n k u p r z e m i a n , które zachodzą w j e g o p r a c a c h . M ó ­ wykładu tworząc Zamiast c z y opisywaną — wartościowania. zainteresowań rza, z a p e w n e nieświadomie, własne r y s y . S a m p r z e d m i o t dalszy, sposób drugorzędne. d o poszczególnych pozycji). jego własny ści, wagi niewielki, czuj­ t y l k o zniekształcony, t u waż­ p r z e z całe popołudnie, k t ó r e spędzam w j e g o d o m u , n i e n y , s k u p i o n y . N a c i s k a k l a w i s z m a g n e t o f o n u . R o z l e g a się głos, n i e c o jest b y ć przecież d r u g i , problem tym, słów k o ­ odkryciu naukowym, natomiast przywiązuje zabrakło osiąga, nad z uwagą p a d a p y t a n i e — a co się P a n u n a j b a r d z i e j Pan — gra do niej. A l e ścianach, o d g ó r y d o dołu ( w d r u g i m , s t o ł o w y m p o k o j u , gospodarzowi reżysera, istocie swą dodatkowy w y ­ r y s u n k i weszły już n a s u f i t , a l e w i d a ć — ostatnich jakby choć „normalne" sama tak jak w Autora n a scenie dzieło; w patrzył wyrażał torium, Kantor gdy p a n Malinowski n i e n a ­ mentarza zwiedzającym, zarys już u s p o k o j o n y , naiwnego przedstawieniu, rzecz jest podczas jakby d a w n i e j —• dziś; k o n k r e t — w y o b r a ź n i a ; jego sceniczna; wykład m i się T a d e u s z gdzie się n a n i e j dumy? ten kontrapunkt, w dziwny Przypomina t e g o , co u j r z y m y w tylko pojawia uśmiechu, zażenowania? także zajęciach. nie zapowiada środku m a ł e g o , p a r t e r o w e g o kolej­ 29. Jest się ze szkolą, ucząc l młodzież n a p o p o ł u d n i o w y c h Zimnej literaturze zauważa a i c h eks­ słuszności sugeruje. t o istota największą w podle­ rolę Komentarzu . 4 235 �Zmysły pomagają Oto n p . ktoś ma wzmocnić ćwiczenie: dalekie góły i dźwięki przykre wym jednostek lęku. psychicznie? to w ciągu i widzi bystro, to strachu ginie. przykład świadomie, d o jest tego do właśnie się" i słyszenia nej agresji! pola zdaje się mówić. spasabiać, d o s t o s o w y w a ć — szcze­ się przed w tego zja­ „bojaźliude­ często nie­ krótkim i czasie? słyszenia. „przyspasabiania tego wykładu. Trzeba umieć się aby przetrwać. W fleks się pozwala światu. W a l k a granej, a w słyszy dokładnie, nych" trzeba szerszej — do re­ do zbliżać Do w takich odpowiednio na jakim już, razem wielką twierdzi nostek się, czego możemy uniknąć potrafią dobroci, czegoś jest całych nie interesowano darem kimś wynikiem dowiadujemy W ten sposób sytuacji. „Myślący l u ­ twarzy złości, r y s y spodziewać człowieka, którym w o c z ł o w i e k u j e s t moją pasją pisze a u t o r — a m i a ł e m s p o r o możliwości ucząc w można Bibliotece to ani Warszawskiego „zaspa­ rów. by moich się dzieciństwie się". „Zdobywanie wiedzy że tylko rozmawiać Narodowej i w ze o starannie naprawie Bibliotece — szkole wyuczo­ człowieka. Uniwersytetu można w y p o ż y c z y ć 33 t o m y m o i c h u t w o ­ Byłbym bardzo spostrzeżeń szczęśliwy, napisał gdyby rozprawę ktoś lub na temat pracę magi­ sterską". podstawie się ktoś rysów znajduje Pedagog i na­ nawet z zamiłowania najmądrzejsza nans. w spostrzeżenia — i CO b a r d z o zaczyna rozmowę z kimś spopularyzowana Czyni więc I I . 1—3. W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i objaśniający s w o j e i myśl i 236 ale Trudno kiś n a m n i e z e r k a , w i ę c m a m się n a baczności... t r w a m t a osoba natury — jed­ głupoty. s t r o j u , a b y w i e d z i e ć j a k się zachować. O t o patrzę, a j a ­ milczeniu. Raptem do siebie oczekiwać. 36 l a t . U w a ż a m , ich wzroku, bliżej..." po od Po a po­ do z r o z u m i e n i a , p o n i e w a ż określać, j a k i e są r y s y dobrego mną, n i e m ę c z y ł nas. Obserwując, czy bo ruchy Odczuwaliśmy już n i e c o niepożądanych rozwagi te ludzkiego twarz. pokoleń. ludźmi ludzi unika ze p. M a l i n o w s k i —• zbliżenie ludzkich nie doświadczeń i t o i zapamiętałem. rozmowę że A więc przez poznanie jak „zerkania", oczy, ulgę, b o sposób r o z m o w y nymi śpiąco, czyjeś D l a c z e g o ? b o poznaliśmy siebie przez (...) już stwierdziłem prze­ co w t e n nawiązał klęski. J a k bezmyślnej, konfliktu wyczuwać twarzy nieważ siły, r y ­ czyjejś totalnej m a o n a sposób się r o z m a w i a ł e m z n i m n i e patrząc w W „gęby" a n i widzi? unikając mięśni prze­ smutny wymaga człowiek dzie filo­ że wpatrywania już samoobroną. Z a u w a ż y ł e m chwili przy- tej czynić? się Powinniśmy układu zapewne są Zauważyłem, znosi możemy przetrwać — l u d z i o m , n a r o d o m , n i e poznajesz pobudzić — jest nieuchronnie prowadzi skali działać? C o „Czy życie, doświadczenia. W a l k a zyka. M i m i k r a więc przez życiowego innym. nie Żad­ z o f i i m i m i k r y , głoszonej p r z e z człowieka z t r u d e m dzierającego — przed siebie, widzenia t o ! " Nauczenie słyszy powtarzając żołnierz jest właśnie c e l e m takie i dokładnie Tak co m a nastąpić szerokiego sposób zaleca widzi godziny h a r t u j e się. C z y ludzkich. jaki wzmacnia f r o n t a l n y m nie przyspasabie Przyspasabia, W Autor jednocześnie jednocześnie robi zdarzeniem", rzeniem To i a się uczucie ktoś uczucie na określeniu siebie „Jeżeli rzeczy, wisko, w przeżywa skoro co ma może, obrazy nawyku, wie musi być znaleźć by dobrze, iż wypowiedziana społeczny zapropagować rezo­ swoje i s t o t n e — zwrócić n a siebie �uwagę. Chodzi w do różnych instytucji, której t r z y m a n a p i s a n e Po rozmowie ze mną o sobie i był redakcji, z artykuły dokumentacji zadowolny, że prac bardzo demia Nauk się n i m zainteresowała. A r g u m e n t aż Polska t y c h m i a s t w y k o r z y s t a ł , sugerując w K a t e d r z e bie i na Polonistyce prace dotąd stawę w miał w spotkanie prelekcję. z widzami w Obrazy pokazuje często w Stołecznym wydaje czycieli — w Ochrzczona jest w czasie Domu technice Na który Ciągle by wbrew wy­ Nauczyciela. W indywidualną . T o m i k i 5 Klubu małej Literatów poligrafii. jak i pierwszej Nau­ Tom poprzednie, stronie „Są t o w i e r s z e nie umie coś chodzić VI wydany umieścił frag­ poprawiał w napisane przez obojętnie pod czło­ słońcem. l u d z i a c h , przestrzegał ich n i m s a m y m r a t o w a ł . W i e r s z e reagujące n i e m a l prędko i żywo j a k gazeta". uważa zaś, że „ A u t o r w i d o c z n i e nia, wygłosił zbiorowych o swoich pracach poetyckich. Oto np. Ta­ C h u d y pisze: wieka, wy­ Kultury którego na Kultury członek przerażeniem, opinii deusz tak jako 150 e g z A menty i — indywidualną przez Wydział 1981 r . miał t a m także w y s t a w ę poezji Psychologii j e g o dziełu i oso­ Pruszkowie 1979 г., z o r g a n i z o w a n ą stawach Aka­ ten na­ mnóstwo obserwacji, Kazimierz ma wiele złotych banalne. Czasem Czytając wchodzimy kluczy Mówimy: n i u chce wśród w który sentencji i mo­ prawdy zadziwień. zastanawia, szaleństwo, m a n i a , się dodać, a nuż w powiedze­ wyraża zawisłości świat, Rzewuski do myśli, r a l n y c h . Czasem mówi rzeczy oczywiste, miewa. ale po zdu­ przeczyta­ t y m szaleństwie jest me­ toda". O tak. Metoda Malinowskiego. W wierszach mówi o świecie, r o d z i n i e , o s p r a w a c h które go poruszają. W o znaczeniu poznania m i m i k i w Zawsze ważna jest ale n i e nadmierną. dla niego takie", choć sporych scen n p . luźna historycznych, się z Nie tylko tło. O g r a n i c z a twarzy, miny, wyrazu. Twarz wydobyta w obrazku, nicza się również do w t y m do znaku tej miny olejne obrazy ilustruje oderwanej frapują czasem własnej, W dzić chęć czają zdają sze od w y k o n y w a n y c h opracowanie Sam Ciekawe, Władysława (...) Gdzie i n ­ syntezę, ogra­ Do­ „jako takiej" do konkretnej postaci. Te zaś Dziesiątki i n ­ próbą uchwycenia ф (napisał marsz, gra w wzory. i c h 10), s t a r a się hymn — na nie w y k r a ­ A n i gorsze, a n i l e p ­ audycjach radiowych skrzypcach, melodii powierza monizował A d a m wyrazu. silnie o p t y m i z m u , dać l u d z i o m radość, p o b u ­ konwencjonalne popularnej. synteza się n a t y m t l e s t u d i a m i czasem życia. W a l c z y k , poza Na najmocniej. utworach muzycznych nastrój najważniejszej. najważniejszych. t y l k o typowości w y r a z u , gestu. wyrazić sceny nieważnej, miny od mnie i go jakąś elementów o obchodzą j a k pięść. M u s k u ł y uogólnienia (rysunków, t e m p e r ) twarzy, Nie kwintesencja który chodzi nych przestrzeni „jako pejzaży, mimiczne idei. uwa­ świadczy kwiatów, się do s p r a w y tle, w — m a ją malarstwo Szewczenki jego pustym dziej, go maluje niemal zaznaczone, treść. F o r m a portrety wykładem sobie, n a formę z w r a c a bawi kopia możliwościach. wiążące detale, Nie o obrazach k o n t a k t a c h międzyludz­ t y l k o przybliżać l u d z i o m . D l a t e g o gę, N i e , n i e są w i e r s z e p i s a n e „sobie a m u z o m " , o b o ­ jętne, w y m y ś l o n e , triumfujące z r ę c z n y m c h w y t e m l i ­ t e r a c k i m , nieoczekiwaną metaforą. Córka, ból o j c a , w o j ­ na... C z y t a m s t r o f y n i e r ó w n e , p r z e j m u j ą c e . — T a t u s i u , co c i jest... A ja zauważyłem w j e j oczach pierwsze i s k i e r k i obłędu. Usłyszałem d a w n y w a r k o t samolotów, u j r z a ł e m w a l ą c e się ściany, p a l ą c y się f o s f o r i t y n k i . . . C h w y c i ł e m c ó r k ę w objęcia... Jak to dobrze n i c nie mówić, t y l k o wtulić w t e n okręt z przerażonym sterem w ramiona wielkoluda i z a w i e ź ć go do normalnej przystani. Lecą p t a k i — h o r y z o n t y o t w a r t e , wiatr hula w przestrzeni jak myśl swobodna, a j a s k u p i o n y patrzę n a w a r g i l e k a r z a — Córka c i e r p i n a z a b u r z e n i a osobowości po jakimś przeżytym przerażeniu — a więc pozostaje n a m chodzenie po szalach w a g i — w dół i w g ó r ę , d ł u g o d o d w u t y s i ę c z n e g o (...) » j e s t n a p e w n o . C a ł y d o m , całe t o m u ­ z e u m — l a b o r a t o r i u m k o n s e k w e n t n i e wyraża myśli p a n a kich. k r o k i twego oczekiwania. Któż n i e zna marzeń rodziców i u p o r c z y w y c h .snów o w i e l k o ś c i , k i e d y i c h wyobraźnia zgarnia w s z y s t k i e z a w o d y świata p o t o , b y dać j e własnemu d z i e c k u . P t a k , który opuszcza gniazdo n i e u m i e a b e c a d ł a . (...) magisterskie. Jak oraz b y poświęcono (.,) fotograficznej swych U.W. teczką i wzmianki. akordeonie, ale R o d z i n a bez d z i e c i t o d u ż y p o k ó j bez krzeseł. N i e usiądziesz a t y l k o echo odbija jest więc forma jemu samemu: trzeba ubrać w nasz czytelnik nikowi, a chodzić po w y g o d n y c h woli łatwiznę żeby zapisać w a ż n ą wiersza „Myśli Sztuczne uczuć jest bez wewnętrzny i jest domaga tor swój 7 precyzuje wzmocnie­ cieszy ubie­ szczerością wyczuwać. Szczerze piszę, to która pisania — zgodny ze mę­ wier­ świat napiera figur metrycznych o n jest Komentarz, zrobić, i nie dla myśli, lubi się, a l e pożądane. G d y żarliwej P r o s z ę n i e ganić m e g o s t y l u (...) kończy a u ­ sposobem po­ z m y s ł o w e g o . Jeśli c h o d z i o treść, t o ją można brać n a w e t z gazety, t y l k o trzeba j e j nadać b i e g mowy n a s z e j p s y c h i k i ! " J e d n a k złożoność p s y c h i k i l u d z k i e j n a j ­ lepiej jące, oddać to może które my więc m a l a r s t w o . Oczywiście otacza średnią p r z y c z y n ą nas w tym mojego zainteresowania. wiązać w jedną całość stokilkanaście Wróćmy pozwala więc ludzkiego zrozumieć do początku gospodarza. i przejmujące stawie Z malarstwa zamysł i na k o ­ autora, po­ „ilustracji". w płyną słowa, właśnie o któremu można najłatwiej głośnika dzięki bezpo­ t e j r e l a c j i . Jesteśmy zależnością m i ę d z y r u c h a m i ciała a m i m i k ą , miną t w a r z y . Jeżeli n a p o d ­ zachowania się i mimiki j a k i m n a s t r o j u jest w danej znaczy Umiejętność bardzo wiele. żenia się d o s i e b i e jednostek ną W i jest Skoncentruj­ n a n i m uwagę. N a t y m m a l a r s t w i e który pokoju przedstawia­ domu, mentarzu, m u z y k o m . Większość h a r ­ wiersze rytmu żarliwie n i e m a czasu n a b u d o w a n i e strzegania trudzić rymowanie czy p r o z a (...) G d y się czytel­ naturą i spłyca, i m a ł o tę szczerość l u b i rymów. i podać formie ciągłe bardzo sobą, t o w i e r s z i czytelnik piszemy znaczeniu są pięknej zastosowanie a k c e n t u słownego r a m wiersz naszych większość). J a k to sza, k i e d y r y m ciągnie m y ś l nia Oddaj­ po przeklętą ścieżkach. L u b i myśl w tę myśl. N a t o m i a s t pisane swą (przynajmniej czyć c z y t e l n i k a ? dla autora? j a k i e krążą słowa ze ukazać t o „(...) co n a z y w a m y dojrzałe Malinowskiego: głos głowach, muzyki Suzin. czasem Czym my (...) praktyczną". potrafimy określić w c h w i l i t e n człowiek, t o już odpowiedniego l u d z k i c h j e s t sprawą t y m momencie zbli­ waż­ pan Malinowski 23? �238 �wyciąga .,Dla rękę, w s k a z u j e przykładu kolejnie. Ilustrują one J.). T o ojciec Po stwierdza, jedna że obrazów poematu fragment kochający nieszczęśliwy. o których będzie sześć treść (którego przerażeniem A. obrazy obejrzymy pt. z Ochrzczona cytowałem wyżej s w e córki staje p r z e t r w a n i u ciężkiego nich jest rozkraczają nogi, niszczą sprzęty Na obrazie dziecka, na płaczą, bardzo okresu wojny, poważnie chora. Jak 2 3 — niał wiadomość sobie wojny nięte zęby. Werdykt nadzieję zmrużone pogoda... wydany zaufanie. nego. Wyleczona perspektywę przyjaźnie. pogodne. Obraz Lubimy w a druga ( i l . 4). N i e s t e t y braja obie. Dostają że obie nie mają II. (i. Ochrzczona jego obrazie Jedna i budzi lekarz lękliwie splatają twarze w się mieć sercu. p o d tytułem Giloty­ z partyzantek drze­ bezpieczeń­ karabin wroga szczęście przerażeniem wojny, w y m . 39 X 29,5 c m zwyciężyć cydują ma usta s t r a c h , drugą się uciec, przestrzeń w ale pomiędzy wąskie, jakby s t r a c h rządzi. zasznurowane muszą Z ogarnął sięga p o nią, b y później umie z nich już s t r a c h ( i l . 5). Ręka ściąć ją n a g i l o t y n i e . Zdrajca, terka, wdzięku melduję jest wroga j e , g i n i e z rąk p a r t y z a n t ó w . Ocalała kobiecego, de­ dwumetrową który w y d a ł pełna prze­ więzienia przeskoczyć domami. Pierwsza p o w i e t r z u , drugą Obraz swój boha­ powrót roz­ powiedzieć, 13 pełen g r o z y , ktoś s p o d kół pociągu wydostać dziecko. haterki świadczy zawisła w Układ o nóg wielkim i rąk, i całego napięciu jej usiłuje ciała woli. bo­ Jakby powietrzu. W p o d o b n y m n a s t r o j u z n a j d u j e się b o h a t e r z o b r a z u 14. T o ktoś, co usiłuje w i e l k ą szybę rozbić s a m y m Można przypuszczać — tazji A. ( t u nasz J . ) , że a u t o r puszcza człowiek mający sobą. wodze silniej fan­ działające zmysły, c z y m o ż e jakieś z m y s ł y p o d w ó j n e , n p . p o d w ó j n y nos, podwójne oczy, słuch nie byłby zmuszany przez życie do t a k s t r a s z n y c h s y t u a c j i . rodzin­ traci się do w i ę z i e n i a . Można ale 5, szczęścia pilnuje jej wycelowany szczęścia, postać. Zamyślony maszerować, n a straży ojciec zaciś­ ludzkie poemat Jedna m i l c z e n i e m , d r u g a lękiem o t w a r t e . Pierwsza Przypom­ J e g o n a t c h n i o n a postać Ręce ona wyjaśnia. stwa 4: t a k się l u d z i e z nadzieją 7 d o 12 ilustrują postawa, koniec nieśmiało takt od­ Prawdziwy to obraz się obraz szeptał p r z e z na haterek. zaginięciu ( i l . 6). kurczy lekarza, 6 — cieszy T a k zachowują lesie Obraz do z d r o w i a . d o m u chorego. Obraz — prawdy przestrzenną. Też wiele w przez o Drugi dziecka dzieci tej woli u k r y t e w nas s a m y c h . Z w r ó ć m y u w a g ę n a m i n y t y c h b o ­ do j e d n o s t k i . się oczy, d e s p e r a c k a bombardowania. p o w r o t u chorej budzi mie zaginionej. Odkrycie jest p r z y j a c i e l e m na. powrót t o są nasze c h o r e swej się, mieszkanie. dowiadują o chorobie wojenne wbrew rodzice trzeci — anielska przyjął Zachowują o d siebie. Załamują później i demolują s t r a s z a , odstraszają a obraz a — się zachowują się l u d z i e u d e r z e n i nieszczęściem? się różnie, ale z a w s z e zaczynają mowa: oznaczonych W j a k i sposób m o g l i b y ś m y e w e n t u a l n i e p o d w o i ć czy potroić siłę w i d z e n i a przy pomocy nianie ciele siły czy słyszenia? M o ż e w zastrzyków, mięśni. i silniejsze ale obecnie Sport to działanie zdrowie, pisarzu", który a wyrywa złą na trzech twarzach ( i l . 7). T r z y osoby — w wzmac­ zdrowym Bergmanie, duszę ażeby pozostawić lepszą. M o ż e taką lepszą my przyszłości przez zmysłów". N a s t ę p u j e opowieść o I n g m a r z e kim — namalowanych trzy „szwedz­ człowiekowi, duszę na ujrzy­ obrazie m i m i k i , t r z y różne 20 sytuacje. bywa często Najbardziej cierpi fizycznie olej/płyta pilśń., I I . 7. Ciężar i mimika, f r a g m . t r y p t y k u n r 20, olej/płyta pilśń., w y m . 37 X 28,5 c m ten na dole, najmniej ten 239 �U góry. U k ł a d y różne nastroje zmarszczek tych (na dole) l e p i e j na twarzach osób. T e g o charakteryzują najbardziej t e r a z n i e rozdrażniać jeszcze C z ł o w i e k p o w i n i e n zauważać u i n n e g o bardziej. człowieka na t w a r z y różne l i n i e nastrojów. (...) O c z y l u d z i muszą oglą­ dać oczy inne­ go i n n y c h ludzi, wyczuwać słuchu. wzroku Zmysły i słuchu są naszymi powinniśmy nadsłuchiwanie przyjaciółmi. wznosić Zmysłom kolumny pamię­ ci". żyć w nie słyszymy naukę, j a k t o t r z e b a z g o d z i e ze s w y m i zmysłami. K i e r o w a n e przez naszą wolę, ucho i p r z e d s t r a s z n y m i nałogami — w siebie, musi mieszkanie, ażeby nałogowo autor, poczem, pomiędzy Wyzbywa się się na wodzie giną w I człowieka następny obraz. d w u ludzkich twarzy. ginie i powstaje, jego 19. T o fantazja. Tak jak „Jednocześnie ich powstają i widzieć i z której słyszeć, ale rozwoju człowieka!" Bezpośrednio nie w po swój cierpień silnego Spróbujmy przećwiczyć obrazki twarze myślań Na Jak — nas n p . zbliżyć okazać się swoje język". jak do uczesania Obrazy poszcze­ przysz­ życzliwym, sposób pięknego się". ludzi uduchowionych. „ B y ć m o ż e n i e są s y m p a t y c z n i , jacyś z a p a t r z e n i li. 240 8. K o s m o n a u t a , olej/płyta 14 obrazie uduchowionych? znaleźć tematy się bez z dwie ich roz­ konfliktu. 44 w s p ó l n e o p ł a k i w a n i e kogoś j e s t p r z y ­ bo t w a r z e (jak odpowiedniej przedstawia zbliżone m o ż e obeszłoby przy płaczących mają śmiechu) bardziej zaokrą­ p o l i c z k i . Współczujemy płaczącym, płacząc s a m i . Z b l i ż a m y Oglądanie pierwsze pokoju się d o s i e b i e w sie­ pilśń., w y m . 38,5X29,5 c m (sali g o s p o d a r z ) kończy d e m o n s t r a c j a (nie chcą maszerować, zamknięte), pionowa), oszusta na osiągnięć — W wiedzę li. A typów: ich krok intensywnie więc nastro­ jest coś — jak mówi ludzi smutnych niepewny, patrzących (ręce p o k o r n e , z d z i w i o n a dłonie (postawa pozycja i d l a odprężenia gło­ wido­ piękne d o m y i m i a s t a — i szczyt l u d z k i c h lot w kosmos. nauty, bohatera nowej następne przedstawiają żon­ rozpoznawać w ludzi Ilustracja ki przyjemne: nawet sobie rąk uduchowienie, by i p r a k t y c z n e u b r a n i e samego czy należy się d o n i c h „niemały w p ł y w g u s t o w n e berecik w postrzegania ruchy k p i a r z a i myśliciela. „ G d y b y były jemniejsze glone uczą l u d z i , a b y zbliżyć w y , statyczność układu ciała) — lekki kontakt z równoważyć uczucia i silnego u s p o s o b i e n i u . Otóż m a n a t o Jakiś nawiązując kto umie pogodnym siebie. w Dalsze nastroje ręce. t y m stwier­ d z e n i u następuje r a d a p r a k t y c z n a — j a k być przyjaznym, s p o k o j n i e (...). M u s i przeżyć jami". wyrastają gólnych m o m e n t a c h , lecz c h r o n i c z n i e . T o w i e l k a łość odbi­ ślad t a k ślady m i m i k i Głowa zewnętrznego. twarzy ślady w nad glera". wspólny zależności o d n a s t r o j u c z ł o w i e k a " . znów d w a żywioły: nimi a wyrazem „Więc te m u rzeczy. Czy m a konklu­ wśród j e g o o k a też s z y b k i e j a k b ł y s k a w i c a . Szczęśliwy „trzeba zależność źle zbolałej „ C z ł o w i e k siedzących głębokich Oto: wyjaśnić się A o t o żongler. „ R z u c a d o góry 6 p r z e d m i o t ó w i s z y b ­ k o j e łapie. R u c h y chwili. klucz 1 ból". czło­ na t w a r d z i , nieustępliwi '. t w a r z osoby czułby rzeką, w y p o c z y w a j ą c y c h zapatrzeniem klucznikiem? Nie!" — a b y dokładniej nastrojem demonstruje i nastroju swoje zamykać nie rozkradziono być n a z i e m i w i e c z n y m jających pijaństwem, rozsąd­ człowieka kłódkami, z a s u w a m i , r y g l a m i . „ T o który duje o k o , ochronią myśl z b y t n i m s t r a c h e m o r z e c z y doczesne. O t o p o ­ stać z a r z u c o n a wiek rozwijać z zasadami, I I . 13 p r z e d s t a w i a takim otoczeniem. Dalej i b i e , ale są to l u d z i e obciążonego drugim pokoju, o trzeba sobie 9. Patrol, A więc wizerunek kosmo­ e p o k i ( i l . 8). z dużym nabywać stołem, przez widzimy, gruntowne olej/płótno, w y m . 3 7 , 8 X 2 8 cm że stu­ 1967 r . �W o j s k o jest d o b r e n a w s z y s t k o , zdaje się m ó w i ć obrazek na i l . 9 pierwszy n a m a l o w a n y przez p. M a ­ l i n o w s k i e g o , w 1967 r . W o j s k o w a l c z y z przyrodą, n a ł o ­ giem, niezdyscyplinowaniem i lenistwem, a przede wszy­ s t k i m b r o n i ojczyzny. II. 10. Moi krewni, olej/płyta pilśń., w y m . 39 X 28 c m d i a . W t y m c e l u k o n i e c z n y jest n a świecie pokój ( z a t k a ­ n i e dłonią l u f y a r m a t n i e j ) . I n d y w i d u a l n e w y s i ł k i , a b y p r z e z w y c i ę ż y ć niedoskonałość „dają w i e l e , a l e n i e t y l e , co z o r g a n i z o w a n a a k c j a oświaty, doskonała i s y s t e m a ­ tyczna". II. 1 1 . Historia uczuć w mimice, 66 X 75 c m olejj/płótno, wym. Następuje s e k w e n c j a o d z i e d z i c z e n i u , a w i ę c p r z e ­ k a z y w a n i u n a b y t y c h cech przyszłym p o k o l e n i o m . D l a ­ tego n a i l . 10 w i d a ć wspólny m i a n o w n i k w t w a r z a c h t r z e c h pokoleń. Z n ó w g a l e r i a t y p ó w . K a ż d y człowiek m a w ł a s n y w y r a z p s y c h i c z n y . B a ! p o w i a d a a u t o r „ n a w e t koń p o ­ s i a d a swoją mądrą fizjonomię psychiczną". N a i l . 11 w i d a ć t w a r z e : myślącą, cierpiącą, t w a r z b a d a c z a , c z ł o w i e k a płaczącego, ironiczną, drwiącą, uś­ miechniętą i śmiejącą się. T r z e b a umieć p o z n a w a ć n a ­ s t r o j e , układ z m a r s z c z e k i mięśni, p r z y g l ą d a ć się. T o k o ­ n i e c z n e „ b o przecież c z ł o w i e k c z ł o w i e k o w i też rzeźbi t w a r z " . O s o b i s t e doświadczenia a u t o r a , co i r a z dają znać 0 sobie. O t o w i ę c o b r a z k o w a opowieść o r o l i d z i a d u n i a ( i l . 16—18) ilustrująca treść n a p i s a n e g o u t w o r u . „ D z i a dziuś o d g r y w a niemałą rolę w wychowaniu dzieci. Kształtuje o d p o w i e d n i o c h a r a k t e r d z i e c k a (...) b r o n i go p r z e d straszną g ł o w ą z a r a z y , p r z e d p o r y w a c z a m i d z i e c i , przed w y r a f i n o w a n y m terrorystą współczesnej epoki, przed s t r a s z n y m i s k u t k a m i w o j e n . W n u k w y c z u j e życz­ l i w e b i c i e serca d z i a d z i a — w y c h o w a w c y i z a w i e s i m u na m a r y n a r c e Złoty K r z y ż Dobrego w p ł y w u Wycho­ wawczego". N a zakończenie seansu p a n M a l i n o w s k i p r o p o n u j e t a k i e ćwiczenia: „ P o s t a r a j się w s k u p i e n i u upodobnić swoją twarzą do j e d n e j z t w a r z y w y s t a w i o n e j w t e j i z b i e . T o z n a c z y upodobnić swoją minę i z a c h o w a n i e się 1 określić w przybliżeniu s w ó j nastrój p o każdej z m i a n i e o b s e r w o w a n e j o s o b y . N a l e ż y brać p o d u w a g ę sposób p a t r z e n i a sposób z a m y k a n i a u s t , m a r s z c z e n i a czoła i w j a k i e j p o z y c j i z n a j d u j e się g ł o w a i s z y j a osoby z r y ­ s u n k u " . Następnie każde przyjrzeć się g r u p i e 12 o b r a ­ zów, określić nastrój każdej z p r z e d s t a w i o n y c h osób i o d p o w i e d z i e ć w j a k i sposób należałoby zbliżyć się d o n i e j . Jeśli się tego n a u c z y m y , b a r d z i e j będziemy s i e b i e szanować. N i e będziemy w i ę c strzelać do k o n d u k t u p o ­ g r z e b o w e g o , a n i używać d z i e c i do różnych r o z g r y w e k między s t a r s z y m i . N i e będą ginąć żołnierze, i „ludzie n i e będą w n i e z g o d z i e r o z r y w a ć n a c z t e r y s t r o n y świata w y g o d n e g o m a t e r a c a z i e m s k i e g o , zamieniając się w k o ­ n i e r o b o c z e " — co p r z e d s t a w i a i l u s t r a c j a . K o n i e c . P a n M a l i n o w s k i uśmiecha się, p y t a o w r a ­ żenia. Jest p e w n y s w y c h r a c j i , a l e p r z e c i e ż chciałby usłyszeć i c h p o t w i e r d z e n i e . P o k a z u j e s w ó j d o r o b e k p i ­ s a r s k i . M a ł y , n i e p o z o r n y , w n i e c o już w y t a r t y m u b r a ­ n i u . . . śmieszny? N i e , n i e śmieszny. Żadna p a s j a l u d z k a n i e jest śmieszna. Zwłaszcza g d y w y n i k a z a u t e n t y c z ­ n e j p o t r z e b y , g d y staje się c i ę ż a r e m i w y z w o l e n i e m , g d y w y r a ż a osobowość człowieka. Oczywiście, t a k n a z i m n o , z d a l e k i e j p e r s p e k t y w y , można p o w i e d z i e ć o t y m , co zrobił: n a i w n e , można zganić b r a k p r e c y z j i myśli, p o m i e s z a n i e p r z y c z y n ze s k u t k a m i , u p r o s z c z e n i a i o d ­ k r y w a n i e p r a w d b a n a l n y c h . Można, a l e t a k i e podejście s c i e n t y c z n e p r z e d e w s z y s t k i m o g r a n i c z y nas s a m y c h . W doświadczeniu M a l i n o w s k i e g o w a ż n a jest d l a m n i e jego p o s t a w a , j e g o e m o c j o n a l n y sposób r e a k c j i n a zło n a ­ szego świata. M i m o , a p o części i dzięki „ n a i w n o ś c i " s t a j e m y się b o g a t s i , słysząc w y w o d y a u t o r a , oglądając j e g o p r a c e i chłonąc atmosferę tego d o m k u : mamy b o w i e m do c z y n i e n i a z ludzką pasją z c z ł o w i e k i e m d o ­ b r y m , o g a r n i ę t y m w o l ą zbliżenia l u d z i i rozładowania k o n f l i k t ó w . P r z y t y m dociekliwość i r z e c z y w i s t y , w i e l o ­ s t r o n n y t a l e n t W ł a d y s ł a w a M a l i n o w s k i e g o każe n a m za­ dumać się n a d m o ż l i w o ś c i a m i t w ó r c z y m i , k t ó r e t k w i ą w człowieku, n i e zawsze rozwinięte, n i e z a w s z e s z k o l o n e . 241 T �II. 12. Pyszalkowaty bezwzględny, olej/płyta pilśń., w y m . 29 X 40,5 c m �II, 14. Pogodni, olej/płyta pilśń., w y m . 28 X 40 c m ��19 "V» » 5 •fi. >" / . i ' ш^к&егиг » л * ' i'ft!*' ^A ' / » Д Sr >J-.';7 фе 1// - -'j? fie /?!'/*/*, 1 »,w w - *-irvj' , il't?egro,'. V - ' i ,'»/ >w 11 an- i 't w, #Д> « J - A T /г «5 ••-V- : 19. i 4 " " ^ M < # ' V T Ż 20. w a Malinom 245 4 �P R Z Y P I S Y U r . 28.10.1909 r . w e w s i C i e l a k o w o , k . N i e ś w i e ż a ( o b e c n i e Z S R R ) , ojciec K o n s t a n t y był b u c h a l t e r e m w s t a r o s t w i e . W r a z z r o d z i c a m i i r o d z e ń s t w e m (5 dzieci) przyjechał w 1917 r . d o P o l s k i . S k o ń c z y ł średnią Szkołę Rolniczą w Ż y r o w i c a c h (1932), p o c z e m p r a c o w a ł j a k o t e c h n i k r o l n y w majątku n a P o d l a s i u . Z d e c y d o w a ł się j e d n a k n a dalszą naukę. P r z y j e c h a ł d o W a r s z a w y , c h o ­ dził n a W s z e c h n i c ę Polską, m a t u r ę zdał w 1935 r . R o z ­ począł, j a k o w o l n y słuchacz, s t u d i a n a w y d z i a l e f i l o l o g i i p o l s k i e j U . W . W czasie o k u p a c j i p r z e b y w a ł w P r u ż a n a c h u o j c a i p r a c o w a ł t a m j a k o n a u c z y c i e l , p o t e m został w y w i e z i o n y n a r o b o t y do N a d r e n i i . Ożenił się w 1943 r . Z a r a z p o w o j n i e wrócił do k r a j u , pracował w G r y f i ­ nie, poczem podjął r e g u l a r n e studia, n a j p i e r w n a u n i ­ w e r s y t e c i e łódzkim, później w a r s z a w s k i m . P o l o n i s t y k ę ukończył u p r o f . Z . J a k u b o w s k i e g o w 1957 r . O d t e g o c z a s u u c z y w P r u s z k o w i e . O d 1970 r . j e s t n a e m e r y t u ­ r z e . W 1975 r . o t r z y m a ł „ Z ł o t y K r z y ż Z a s ł u g i " . 1 Pisze w i e r s z e , u t w o r y m u z y c z n e i m a l u j e ( m n i e j w i ę c e j o d 1967 г.). N a u c z y ł się s a m grać n a s k r z y p c a c h i a k o r d e o n i e . J e g o 10 u t w o r ó w m u z y c z n y c h z a r e j e s t r o ­ w a n o w Z a i k s i e . N a k u r s a c h o r g . p r z e z K u r a t o r i u m uczył się p r o w a d z e n i a zajęć m u z y c z n y c h i uzyskał u p r a w n i e ­ n i a . W y d a ł 6 t o m i k ó w p o e z j i , m a w rękopisie d r a m a t , powieść kryminalną, w i e r s z e i prozę. * W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i , członek K l u b u L i t e r a t ó w N a u c z y c i e l i . Poezje, t . I , Stołeczny D o m K u l t u r y N a u ­ c z y c i e l a , (bez d a t y ) . T y t u ł w i e r s z a Niepokój wzwyż II. 21. Fragment P o n a d t o p. M a l i n o w s k i jest a u t o r e m h y m n u Szko­ ły n r 215 w W a r s z a w i e . A b y w y r a ź n i e w y e k s p l i k o w a ć s w e myśli, z a p e w n e w o b a w i e , że w z d e n e r w o w a n i u m o ż e je n i e p r e c y z y j n i e w y r a z i ć , p . M a l i n o w s k i napisał t e k s t wyjaśniający, n a ­ z w a n y „ k o m e n t a r z e m " i p o w i e l i ł go. Pisząc t e n artykuł korzystałem z a r ó w n o z tego t e k s t u j a k też i k o m e n t a r z n a g r a n e g o n a taśmę i p u s z c z a n e g o w czasie oglądania o b r a z ó w o r a z z w y p o w i e d z i w czasie n a s z y c h r o z m ó w W 1974 w z i ą ł udział w ogólnopolskim k o n k u r s i e plastycznym p.n. „Mój region w ХХХ-leciu P R L " . O t r z y ­ mał wyróżnienie. Zaczął w y s t a w i a ć tuż p o w o j n i e . R y s o w a ł w ó w c z a s k a r y k a t u r y i w ł a ś n i e j e w y s t a w i ł w 1946 r . w czasie p o b y t u w G r y f i n i e (zachował się afisz w y s t a w y w T o v. Muzyczno-Literackim „Promień"). P i e r w s z y t o m p o e z j i , Strzały niewolnika, z własny­ m i r y s u n k a m i , w y d a ł w 1939 г., nakładem F . H o e s i e c k a W rękopisie m a p. M a l i n o w s k i w i e l e u t w o r ó w l i t e ­ r a c k i c h oraz j e d e n „synkretyczny", b o w i e m n a każdej s t r o n i e znajdują się r y s u n e k P r u s z k o w a , t w a r z z o d ­ p o w i e d n i m wyrazem, nuty, kolejny odcinek powieści k r y m i n a l n e j , w i e r s z , powieść r y s u n k o w a ( v i d e i l . 30, 31) J e d e n z w i e r s z y nagrał H e n r y k B o u k o ł o w s k i i a u ­ t o r chętnie p u s z c z a s w y m gościom tę taśmę. P o m i j a j ą c z n a k o m i t e w y k o n a n i e , t r z e b a przyznać, że w i e r s z w c i ą ­ ga, słuchałem go z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m . Z t o m u O c f i r j c s o m / przerażeniem, W a r s z a w a b.d (Poezje, t. V I ) . 3 4 5 0 7 8 mieszkania Władysława Fot.: j . Swiderski 246 Malinowskiego � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8116e77d28bc26f52812360318cafcd0.pdf acc1b78405e0074bbc88e56c30564812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2610 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2425 Title A name given to the resource Widzieć więcej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widzieć więcej Antropologia wizualna i wizualność w antropologii (Wprowadzenie) Zbigniew Benedyktowicz Żyjemy w epoce znaczącego rozwoju technologii, jak to się dziś powiada - nowej technologii. W epoce, którą być może potomni określą, iż rozwijała się pod znakiem obrazu i istotnych odkryć w dziedzinie jego tworzenia. Bo to już nie tylko odziedziczone z poprzedniego wieku wynalazki - fotografia, film, tak skutecznie rozwijające się w naszym XX stuleciu, ale i XX-wieczna telewizja, video kamera i video kaseta, komputer i grafika komputerowa, dyskietka, skanowanie, technika cyfrowa dla zapisania, utrwalania dźwięku i obrazu, coraz doskonalsze pod względem jakości metody zapisu, reprodukcji, kopiowania, multiplikowania, tworzenia, przetwarzania i przesyłania obrazu i informacji na odległość - telewizja i telekomunikacja satelitar­ na, internet, komputerowa poczta e-mail, czy też, poczciwy, być może dla kogoś, w tej litanii wynalazków i instrumentów, - „zwykły" fax, tak nieoceniony w pracy redakcji, lecz nie mniej cudowny i niepojęty w swym działaniu dla piszącego te słowa od starożytnego już zdawałoby się dzisiaj wynalazku pana Bella. (Czy to obraz - rysunek, a można przecież przesłać przy jego pomocy i хего fotografii, list więc, czy obraz listu (?) - biegną, jak głosy w zwykłym telefonie po drucie, „gotowe do druku" by zaraz, natychmiast, w tym samym czasie, jednocześnie objawić się u kogoś, w maszynie, na biurku tysiące kilometrów dalej?!). - Wszystkie te wynalazki (wymienione tu pobieżnie i w bez­ ładzie, wołającym o pomstę i wywołującym z pewnością niesmak na twarzach znawców i systematyków przedmiotu i opisywaczy nowego zjawiska), wszystkie więc te wynalazki związane i mogą­ ce się wiązać z obrazem, z naszym doświadczeniem obrazu we współczesnej kulturze, do którego to doświadczenia należą - żeby znów pobieżnie tylko wspomnieć - otaczające nas i atakujące zewsząd obrazy: rejestrowane, tworzone i transmitowane we wszechobecnej telewizji, obrazy spływające z reklam, plakatów, gazet, książek, albumów, folderów, obrazy tworzące współczesną ikonosferę miasta, obrazy stające się niemal „naturalnym" środo­ wiskiem człowieka XX wieku, i wreszcie na koniec, te tworzone i tworzące w „machinach" i pracowniach współczesnych po­ szukiwaczy i badaczy obrazu - najnowszy współczesny wynala­ zek: - „virtual reality" - obrazy tworzące rzeczywistość wirtual­ ną, teoretycznie możliwą, mogącą zaistnieć (Kto to powiedział, że etnologia powinna też polegać na badaniu światów możliwych?) - wszystko to mogłoby być już wystarczającym wyjaśnieniem dlaczego kolejny bieżący numer naszego pisma postanowiliśmy poświęcić problematyce Antropologii Wizualnej. Problematyce obrazu, wizualności w naszej nauce, w sztuce, w kulturze. Widzieć więcej, szybciej, silniej, mocniej, skuteczniej to jakby hasła nie tylko należące do owej „rzeczywistości wir­ tualnej" (w którym to pojęciu i nazwie słychać jak mieszają się echa średniowiecznej i wcześniejszej łaciny - wrfWú - skutecz­ ny; Wrfwojw, wirtuozeria, mistrzostwo, uzdrawiająca wprawność, uczoność; męstwo, cnota, siła - Wrfwj). Widzieć więcej, szybciej, mocniej, silniej, skuteczniej to także jakby bardziej ogólna tendencja i przesłanie wynikające ze współczesnych doświadczeń w dziedzinie obrazu i z obrazem, jakie dają się obserwować w tej lawinie kolejnych wynalazków nowej technologii: - Specyficzny, współczesny głód obrazu. Głód obrazu, który na myśl musi przywieść natychmiast dwa inne współczesne wynalazki tym razem z dziedziny medycyny, a mianowicie każe myśleć o dopiero co odkrytych chorobach: anoreksji i bulimii. Z jednej więc strony ów specyficzny, współczesny głód obrazu. Z drugiej, zaś zmęczenie i przesyt obrazem. Niechęć, wstręt, kompletny brak łaknienia. - „Zupełnie nie mogę oglądać telewizji" - takie wyznanie i skargę usłyszałem niedawno z ust wcale nieteciwego jeszcze historyka sztuki - i gdy tak zżymał się i narzekał na nudę programów publicystycznych, opisując swą niechęć i niemoc odstręczającą go od oglądania wiadomości, padły zaraz dalsze znamienne słowa: „a już zupełnie nie mogę oglądać ani reklam, ani tych zupełnie niemożliwych, przeczących wszelkim prawom, logice i naszemu naturalnemu postrzeganiu - obrazów połączonych z młodzieżową muzyką." - Ciekawe, pomyślałem, gdy mówił właśnie o tych „niemoż­ liwych, przecież, w ogóle obrazach". - Który to video - clip, z jakimi efektami specjalnymi, morfingami, zniekształceniami i przekształceniami, rodem z rzeczywistości wirtualnej - teorety­ cznie możliwej, obrazów teoretycznie mogących zaistnieć musiał go tak zrazić i zniechęcić, że przez chwilę odczuć musiałem i ja pod wpływem jego wypowiedzi tę głęboką dwuznaczość słowa „wirtualny": „możliwy - niemożliwy". Ta wypowiedź zżytego przecież z historią obrazów i będącego znawcą obrazów, „odbiorcy", rzuciła nagle, ale nie tak by pozostała po tym jakaś trwalsza rysa, zaledwie, jakby cień zwątpienia, kładącego się na znaczeniu słowa: „skuteczny" w kontekście tego, co niesie w sobie współczesne, wspomniane wyżej pojęcie: „wirtualności". Tak niewątpliwie nasz wiek dobiega końca pod prymatem obrazu. Żyjemy pod presją obrazów, czego przykładem może być znaczenie jakie przypisywane jest dziś obrazowi, znane choćby z doświadczeń i praktyki codziennych, potocznych już niemal zabiegów współczesnej, socjotechniki, która zachęca nas do budowania i dbałości o własny - czy to w przypadku jednostki, czy firmy - „Image" (najczęściej, wymawiane obecnie po polsku, w województwie warszawskim i Warszawie): 'wm'dz'). Dbałość i troska o własny „Image" to więcej niż połowa sukcesu. Podobne znaczenie przypisywane obrazowi śledzić możemy i obserwować w życiu politycznym, w kampaniach wyborczych przypominają­ cych do złudzenia kampanie reklamowe, w których politycy niewiele różnią się od gwiazd filmowych, czy modeli: wystarczy i to jest tylko najważniejsze by z dobrze opanowanym uśmie­ chem, właściwą sobie „elegancją" i wytrenowaną odpowiednią gestykulacją wciąż powtarzać to samo: dobre, chwytne, najprost­ sze, hasło na temat własnej skuteczności. Tak żyjemy pod prymatem i presją obrazu, czego dowodem mogą być pełne troski i lęku diagnozy dotyczące stanu współczesnej kultury. Lęk o przyszłe losy książki i czytelnictwa, o wtórny analfabetyzm młodych pokoleń pozostających pod władzą i dominacją współ­ czesnego pisma i języka obrazkowego, lęk o tych wszystkich potencjalnych i rzeczywistych niewolników komputera, niewol­ ników telewizji, niewolników kultury masowej, w których tak wiele obrazów pełnych gwałtu i przemocy, lęk przed obrazami, lęk przed: „rzeczywistością" budowaną z iluzji, i iluzją budowaną z cegiełek i fragmentów rzeczywistości. Lęk o przyszłość sztuki oddanej na pastwę tych wynalazków. W końcu i wreszcie pełen 3 �I samego lęku i oburzenia lęk sam wobec tych tych wszystkich wynalazków żywiony ze strony humanistów. Gdyby zwrócić im uwagę, że te same wynalazki, kamera, ekran, światło lasera pozwalają lekarzom dotrzeć tam, gdzie nie mogłaby uczynić tego ludzka ręka uzbrojona w skalpel, gdyby zwrócić uwagę na uzdrawiającą, skuteczną siłę obrazu we współczesnej sztuce medycznej, na obecność kamery, ekranu telewizora na sali operacyjnej, powiedzą: „I niech tak zostanie, tam ich właściwe miejsce. Ale wara im od sztuki!" Ale broń Boże, możemy już w tym miejscu uspokoić naszego czytelnika: nie tym wszystkim wspomnianym „wynalazkom" współczesnej (tele-audio-wizualnej) cywilizacji i kultury, wokół których narosła zresztą już dość bogata i rozwijana wciąż przez jej wnikliwych diagnostów literatura, poświęcony jest ten numer „Kontekstów". Być może wobec tych żywo i żywiołowo roz­ wijających się wokół nas zjawisk potrzeba jeszcze trochę dystan­ su. Dlatego redakcja świadomie postanowiła wobec tych wszyst­ kich zjawisk zachować się nieco anachronicznie i skromnie. Punktem wyjścia jest tu dla nas fotografia. Nie tylko jej obecność w naszej nauce - etnografii, antropologii. Nie pierwszy raz już zresztą zwracamy na tych łamach uwagę na bliskość i zbieżności pomiędzy doświadczeniem fotografii i etnografii, na znaczenie jakie miała, ma i może mieć dla naszej dziedziny fotografia (Sławomir Sikora, Terence Wright). Jednakże zaczynając od fotografii myśleliśmy przede wszystkim o tym, że jest to szczególnie dogodny punkt wyjścia do tego by poddać głębszej refleksji samo zjawisko obrazu, wizualności, zastanowić się nad ich rolą i znaczeniem w kulturze, w naszym poznaniu, a co za tym idzie i dalej: w budowaniu i kształtowaniu tego, co składałoby się na specyfikę etnograficznego, antropologicznego spojrzenia. Już sam język nauki i należące doń utrwalone frazy jakimi się dość często posługujemy: „Z mojego (naszego) punktu widze­ nia...", „ujęcie", „spojrzenie" świadczyć mogą o obecności, wadze i znaczeniu owego pierwiastka i wymiaru wizualnego, „obrazowego". I chociaż źródła owych fraz moglibyśmy po­ szukiwać i odnajdywać we wcześniejszych traktatach z zakresu teorii poznania, optyki czy estetyki i w dziełach filozoficznych - „Nie umiałbym osądzić tej samej rzeczy ściśle jednako; nie mogę sądzić o własnym dziele pracując nad nim, muszę czynić tak, jak malarze, oddalić się od niego; ale nie nadto. Ile tedy? Zgadnijcie." (Pascal) - to z pewnością odkrycie i doświadczenie fotografii przyczynić się mogło do ich ugruntowania i upo­ wszechnienia w języku jakim posługuje się dziś nie tylko nauka. Czyż nie właśnie z doświadczeniem fotografii należałoby wiązać zbieżne z nią w czasie i z jej rozwojem, wprowadzone przez amerykańskiego pisarza i teoretyka literatury Henry James'a do słownika terminów literackich, pojęcie: „punkt widzenia". Dlatego zrazu paradoksem w tym świetle może się wydawać ów przesadny akcent kładziony ostatnio w autorefleksji etnografi­ cznej na znaczeniu słowa i pisania, podkreślanie iż etnografia jest przede wszystkim pisaniem. „Patrzenie idzie przed słowami. Dziecko patrzy, ogląda i rozpoznaje zanim nauczy się i potrafi mówić." - pisze John Berger, autor cyklu telewizyjnych audycji a potem napisanej na tej podstawie książki Spojoty widzenia (Ждул о/Seeing). Zebrane w tym numerze artykuły, wypowiedzi artystów, historyków i interpretatorów sztuki na różny sposób podnosząc kwestie odniesień fotografii (obrazu) do rzeczywistości, do teorii percepcji, do sposobu postrzegania świata, do słowa, do języka, do opowieści, do metafory, do historii, do czasu, do mitu, do poezji, do rzeczywistości sacrum, i na różny sposób rozważając problem realizmu, prawdy obrazu, jego „nieprzeźroczystości", uwikłania w konwencje, czy niewysłowienia, niezależnie od różnie udzielanych w tych kwestiach odpowiedzi i różnie roz­ kładanych akcentów w gruncie rzeczy łączą w sobie tę samą myśl o niezwykłej sile, znaczeniu i mocy obrazu: „Obraz fotograficzny sprawia, że zastanawiam się nad rzeczy­ wistością głębiej, niż gdybym na nią patrzył" (...) „Rozmowa o obrazach jest zawsze beznadziejna - to tylko rozmowa wokół obrazu ponieważ gdyby można było wytłuma­ 4 czyć swój obraz, można by było wytłumaczyć swój instynkt." (Francis Bacon - por. Dariusz Czaja, Nofafti przy Bacowie). „Tam gdzie nie wychodzę od wyobrażeń, tam nic nie mogę zdziałać....To, co buduję historycznie , nie jest rezultatem krytyki i spekulacji, lecz fantazji, która chce wypełnić luki wyobrażenia. Historia jest dla mnie zawsze jeszcze przeważnie poezją: jest dla mnie szeregiem najpiękniejszych malarskich kompozycji." (Ja­ kub Burckhardt por. Ryszard Kasperowicz, Effefyczma faiWogiw i prymaf fwzocznafci...). „'Staraj się ograniczyć swoje dociekania do obrazów', pisze Kuzańczyk w De coníecfwü, 'abyś pod przewodnictwem wraż­ liwości mógł zwrócić swoje domysły ku arkanom.'" (Edgar Wind, Mijreriwm Bac/iiczne wedYwg MicWa Amio&z.) Pomimo rozwijającej się Antropologii Wizualnej, pomimo prób „pisania" etnografii przy pomocy obiektywu aparatu foto­ graficznego i kamery filmowej, pomimo pogłębionej refleksji nad obrazem i jego znaczeniem w kulturze - fotografia, która ze swoim zanurzeniem w rzeczywistości, swoim potencjalnym naukowym obiektywizmem, realizmem z jednej strony, i ogrom­ nym potencjałem twórczym, subiektywnym, otwierającym się w kierunku sztuki, fotografia która mogłaby stać się metaforą i odbiciem sytuacji i statusu samej etnografii, tak jak sieją obecnie częstokroć postrzega i przedstawia: jako znajdującą się „pomię­ dzy nauką i sztuką", niestety nadal bardzo często na naszym gruncie traktowana jest instrumentalnie, ograniczana do „dokumentacyjno-inwentaryzacyjnej" funkcji, pełni rolę co najwyżej ilustracji. Odbijając zgoła zupełnie inną bardziej rzeczywistą sytuację naszej dziedziny, w której wciąż przypisuje się znacznie większą wagę do „naukowego dyskursu" aniżeli do sfery obrazu, metafory, symbolu. Nadal obecność i autorytet fotografii w etno­ grafii streszcza się - jak pisał o tym James Clifford - w potwier­ dzeniu autorytetu etnografa - „Możecie o tym wiedzieć, jesteście tam, ponieważ JA TAM BYŁEM." O sytuacji tej pisał, już prawie niedługo będzie, jak pół wieku temu w swej niedościgłej książce o podróżach, dziwiąc się samemu sobie, że przystępuje do pisania takiej - „Nienawidzę podróży i podróżników" - i fenomenowi popularności literatury podróżniczej oraz sile fotografii, Claude Lévi-Strauss w Smwftw fropiWw (1955)4 „A jednak ten rodzaj opowieści spotyka się z życzliwym przyjęciem, którego nie umiem sobie wytłumaczyć. Amazonia, Tybet, Afryka zalewają księgarnie w formie książek podróż­ niczych, sprawozdań z ekspedycji, albumów fotograficznych, w których troska o efekt jest tak dominująca, że czytelnik nie może ocenić wartości przytoczonych obserwacji. Nie pobudzają one jego zmysłu krytycznego; przeciwnie, żąda coraz więcej strawy i pochłaniają w olbrzymich ilościach. Być podróżnikiem to obecnie zawód, zawód, który polega nie na odkrywaniu po latach uciążliwych badań - jak można by sądzić - faktów dotychczas nieznanych, lecz na przebywaniu wielkiej ilości kilometrów i gromadzeniu zdjęć fotograficznych lub filmowych, i to najchętniej kolorowych. Dzięki temu można mieć przez kilka dni salę zapełnioną tłumem słuchaczy, dla których frazesy i banały przemienia się cudem w rewelacje z tego powodu, że ich autor zamiast spisać je na miejscu uświęcił je przebywszy 20000 kilometrów. Cóż słyszymy na tych prelekcjach i czytamy w tych książkach? Szczegóły o zabranych skrzyniach, o figlach małego pieska na pokładzie oraz pomieszane z anegdotami strzępy wyblakłych informacji powtarzanych od stu lat na kartach podręczników, a które pewna doza bezczelności odpowiadająca naiwności i brakowi wiedzy konsumentów przedstawia jako obserwacje, a nawet jako oryginalne odkrycia." - By zaraz dalej wywołać ów obraz: „Jakieś dwadzieścia lat temu nie podróżowano wcale, a opo­ wiadacie przygód nie byli pięcio- lub sześciokrotnie przyj­ mowani w przepełnionej sali Pleyela. Jedynym miejscem w Pary­ żu dla tego rodzaju manifestacji był mały, zimny i odrapany amfiteatr w starym pawilonie w głębi ogrodu botanicznego. Towarzystwo Przyjaciół Muzeum organizowało tam raz na �t y d z i e ń - m o ż e jeszcze organizuje dotychczas - odczyty przyrod­ nicze. Aparat projekcyjny o zbyt s ł a b y c h lampach rzucał na d u ż y ekran n i e w y r a ź n e cienie, prelegent z nosem przylepionym do ściany zaledwie r o z p o z n a w a ł kontury, a p u b l i c z n o ś ć nie o d r ó ż ­ niała ich od plam w i l g o c i na murach. Kwadrans po oznaczonej godzinie zadawano sobie jeszcze niespokojne pytanie, czy z j a w i ą się s ł u c h a c z e p r ó c z nielicznych stałych b y w a l c ó w , k t ó r y c h pojedyncze s y l w e t k i w i d n i a ł y na stopniach. W c h w i l i , gdy j u ż tracono w s z e l k ą n a d z i e j ę , sala z a p e ł n i a ł a się do p o ł o w y d z i e ć m i pod o p i e k ą matek i bon; dzieci były spragnione bezpłatnej r o z r y w k i , opiekunki z m ę c z o n e h a ł a s e m i kurzem ulicy. Przed tą m i e s z a n i n ą figur w y d o b y t y c h z naftaliny i niecierpliwej dziecia­ rni korzystano z prawa w y ł a d o w a n i a skarbca w s p o m n i e ń , za­ m r o ż o n y c h j u ż na zawsze przez taki seans - n a j w y ż s z a nagroda za tyle starań i t r u d ó w - i p r z e m a w i a j ą c w mroku c z u ł o się, j a k wspomnienia, j e d n o za drugim, o d r y w a j ą się i spadają niby k a m y k i w g ł ą b studni." W i d z i e ć w i ę c e j , szybciej, mocniej, silniej, skuteczniej - temu hasłu i tej tendencji, k t ó r a towarzyszy nam co najmniej od p o ł o w y w i e k u , i k t ó r a niemal stała się znakiem czasu u schyłku naszego stulecia, ich konsekwencjom w kulturze p r z y g l ą d a się John Berger w eseju fo cóz pafrzec ла zwierzffa? z w r a c a j ą c n a s z ą u w a g ę na to j a k m i ę d z y i n n y m i czynnikami w ł a ś n i e r o z w ó j fotografii, doskonalone coraz bardziej instrumenty p r z y c z y n i ł y się do przemienienia z w i e r z ą t w spektakl, do ich marginalizacji i paradoksalnego znikania z naszego kulturowego i c y w i l i z a c y j ­ nego horyzontu. - „ Z w i e r z ę t a p r z e k s z t a ł c o n e w spektakl z n i k n ę ł y w nieco inny s p o s ó b . Jedna trzecia w o l u m i n ó w wystawionych na wystawach k s i ę g a r ń w czasie B o ż e g o Narodzenia to k s i ą ż k i obrazkowe o z w i e r z ę t a c h . Czy b ę d ą to s o w i ą t k a czy żyrafy, kamera c h w y t a j e w obszarze, który c h o ć c a ł k o w i c i e d o s t ę p n y dla aparatu, nigdy nie m ó g ł b y b y ć d o s t ę p n y dla widza. Wszystkie z w i e r z ę t a p o j a w i a j ą się tak, j a k b y o g l ą d a n o j e przez s z y b ę w a k w a r i u m . P o w o d y tego są z a r ó w n o natury technicznej, j a k i ideologicznej. Jeśli idzie o s t r o n ę t e c h n i c z n ą , u r z ą d z e n i a wykorzystane, by o t r z y m a ć jeszcze bardziej frapujące wizerunki - ukryte kamery, teleobiektywy, flesze, u r z ą d z e n i a do zdalnego s t e r o w a n i a - ł ą c z ą w y s i ł k i w celu stworzenia o b r a z ó w , k t ó r e n i o s ą w sobie liczne oznaki swojej normalnej лки/кбмкоУо. Obrazy te istnieją j e d y n i e d z i ę k i istnieniu technologicznego jasnowidztwa. Ś w i e ż a , bardzo dobrze wydana k s i ą ż k a z fotografiami z w i e r z ą t (¿a fgfe Sawage, F r é d é r i c a Rossifa) zapowiada w przedmowie: ' K a ż d y z tych o b r a z ó w w r z e c z y w i s t o ś c i trwał mniej niż j e d n ą t r z y s e t n ą c z ę ś ć sekundy i z n a c z ą c o przekracza m o ż l i w o ś c i widzenia oka ludzkiego. T o , co tu w i d z i m y , to c o ś , czego nikt dotychczas nie w i d z i a ł , p o n i e w a ż jest to c a ł k o w i c i e niewidoczne.'" N a t y m tle z jeszcze w i ę k s z ą w y r a z i s t o ś c i ą w i d a ć , że kwestia w i z u a l n o ś c i w antropologii nie musi b y ć z a l e ż n a i wcale nie z a l e ż y od d o s k o n a ł o ś c i u ż y t y c h i n s t r u m e n t ó w . Najlepszym ś w i a ­ dectwem w tej sprawie m o g ą tu b y ć listy B r o n i s ł a w a M a l i n o w s ­ kiego, w t y m s z c z e g ó l n i e - publikowany tu po raz pierwszy, list, n i e d o k o ń c z o n y esej pisany dla A n i e l i Z a g ó r s k i e j , opisujący p o d r ó ż m o r z e m do A n g l i i , który jest zarazem opisem i w y ­ znaniem na temat z b l i ż a n i a się do , „ p r z e n i k a n i a " i wchodzenia w g ł ą b obcej k u l t u r y . T o co b o w i e m charakterystyczne i uderzają­ ce w t y m pisarstwie to n i e z w y k ł a w r a ż l i w o ś ć na obrazy, stała o b e c n o ś ć pierwiastka wizualnego, obrazowego, d o c h o d z ą c a do głosu w drobiazgowych opisach k r a j o b r a z ó w i w y g l ą d ó w morza, n i e z w y k ł a w r a ż l i w o ś ć plastyczna. A wszystko dzieje się tu w z a s i ę g u i skali ludzkiego w z r o k u . I - co b r z m i e ć m o ż e paradoksalnie w zestawieniu z refleksją i p r z y k ł a d a m i Bergera - j e d y n y m n a r z ę d z i e m dla utrwalenia tych o b r a z ó w pozostaje i jest nim słowo. „...Pamiętam dokładnie, jakby to było wczoraj, ów dzień wiosenny, pełen nastroju, wrażeń i nadziei, ów dzień, którego istota zawarta była między blado zielonemi falami morza Północnego a mglistym niebem, na którym słońce opalizowało spoza dziwnych, wpólprzezroczystych chmur szybko pędzących ku wschodowi, - d z i e ń w którym po raz pierwszy przejeżdżałem przez kanat z kontynentu do Anglii. Ten przejazd ma swoją treść, swój nastrój i poezję, które mniej więcej silnie przeżywam za każdym razem, kiedy wyjeżdżam na Wielką W y s p ę , ale które wryły mi się w duszę najsilniej m o ż e za tamtym pierwszym razem. Jechałem wtedy przez Ostendę - Dover; i ta droga pozostanie dla mnie na zawsze klasycznem dojazdem do A n g l i i . (...) ...W Ostendzie przyjeżdża się na sam brzeg przystani i wychodzi się z dużego, ładnego banhofu wprost na statek, który zaraz odjeżdża. Po lewej ręce leży miasteczko. Najprzód mijamy port stary, w którym zwykle jest natłoczone m n ó s t w o łodzi rybackich i małych żaglow­ ców. Na brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hale targowe, z tyłu domy starego miasteczka; wąskie i niskie kamieniczki, pomalowane we wszystkich m o ż l i w y c h i niemożliwych kolorach, bardzo barwne i piękne w charakterystycznej dziwaczności i asymetrji właściwej m a ł y m miasteczkom portowym. Podnosi bardzo to wrażenie fakt, że na pierwszym planie stoją sobie spokojnie rzędami żaglowce o różnokolorowych płótnach; a także to, że domki ustawio­ ne nad brzegiem basenów portowych przeglądają się w wodzie i są nieproporcjonalnie duże w zestawieniu z m a l e ń k i m nieraz dockiem a nieproporcjonalnie małe w zestawieniu z olbrzymiem morzem, które się albo widzi albo przeczuwa. Jest w tern wrażeniu j a k a ś zamknięta, uwięziona sprzeczność u c z u c i o w o - w y o b r a ż e n i o w a - jed­ na z tych, które nadają niektórym rzeczom wewnętrzny urok. - Stare, różnobarwne i bardzo malownicze miasteczko flamandzkie, usado­ wione nad portem, mija, w miarę jak się zbliżamy ku szerokiemu morzu, nad którem rozłożyła się nowoczesna Ostenda, „Fashionable", i wzdłuż którego rozciąga się wspaniała esplanada w i l l i i hotelów 0 najwykwintniejszej i najparszywszej elegancji. R ó ż n o b a r w n o ś ć ustępuje jednostajnej szarzyźnie - nie od razu; zabawna jest powolna dyfuzja tych dwu zupełnie niewspółmiernych stylów. Popaczone, zielone, żółte i czerwone domki zwolna prostują się, przechodzą najprzód w przyzwoitą cegłę, i ciemny kamień a potem dopiero w kolor i gust białej sztukaterji. A l e z daleka, od morza, widok długiego, jasnego szeregu w i l l i nie jest brzydki; powoli z a c h o d z ą one m g ł ą i widać tylko długą smugę, linię płaskiego wybrzeża piasków flamandzkich, o które w długich falach rozbija się zazwyczaj tu niespokojne, morze Północne, zawsze zielone i mętne, zawsze pełne subtelnych efektów pastelowych (...) Zresztą nie tylko zależnie od tego, jakiem jest morze i niebo, zależy widok pełnego morza. Zmienia się on istotnie w zależności od tego z jakiego punktu na statku w y g l ą d a m y . Całkiem innem jest nastrój morza z samego dzioba, tam gdzie naokoło nie widać nic tylko w o d ę 1 niebo; gdzie się zupełnie zapomina o tern, że się za sobą wlecze ciężki kadłub statku, a myśl i dusza cała lotem bezcielesnym biegnie w dal, przed siebie. Całemi godzinami przesiadywałem tam, wgnie­ ciony między dwa zbiegające się bale czy szyny żelazne. (...) Dojazd morzem do jakiegoś nowego kontynentu ma w sobie zawsze tę pierwotną, tajemniczą moc rzeczy nowych, które powoli powstają, jakby stwarzane, ucieleśniane z nicości; powstają z sinej dali i z głębi mglistego mroku i w oczach, nieznacznie rosną i przybierają kształt, który odgadnąć się staramy zanim w swej pełni stanie przed nami. (...)" Czy wreszcie ten fragment z listu pisanego do Elsie Masson w Sydney: „Gdybyś była tu ze mną... potrafilibyśmy docenić piękno tego widoku! Szare niebo nad głową przechodzi w intensywny błękit blisko horyzontu, gdzieniegdzie rozjaśniony niewielką ilością delikat­ nego różu - znany Ci efekt kopenhaskiej porcelany. Ocean jest także szary; fale, które wyłaniają się i powoli zbliżają się do plaży, na chwilę przed załamaniem stają się przezroczyste i butelkowo zielone. Jest tak wiele życia, tak wiele dzieje się we wzburzonym morzu... natura przestaje być tłem i przemawia bezpośrednio swoim własnym językiem." W i d z i e ć w i ę c e j . . . to problem w antropologii bardziej skom­ plikowany, z ł o ż o n y , dramatyczny i bolesny. „ R z e c z y znikają. Trzeba ś p i e s z y ć się, j e ś l i chce się c o ś z o b a c z y ć . " T o zdanie z C é z a n n e ' a m o g l o b y stać się mottem dla naszej skomplikowanej sytuacji. Z a r ó w n o ono, j a k i przytoczone fragmenty z M a l i n o w s ­ kiego u k a z u j ą c e antropologa przy pracy, jego p r ó b y opisania morza, zmaganie się ze zmianami z a c h o d z ą c y m i w obserwowa­ n y m obrazie p r z y w o d z ą natychmiast na m y ś l innego, cytowanego j u ż klasyka antropologii, i j e g o p r ó b y o p i s ó w w s c h o d ó w i za­ c h o d ó w s ł o ń c a obserwowanych na p e ł n y m morzu, który tak o tych czynionych przez siebie p r ó b a c h w y z n a w a ł : „ W y d a w a ł o 5 �mi się, że gdybym znalazł słowa dla utrwalenia tych przemijają­ cych zjawisk, tak opornych wobec wysiłków pisarza, gdybym był zdolny przekazać fazy i powiązania tego jedynego wydarzenia, które nigdy nie powtarza się w tej samej formie, osiągnąłbym od razu poznanie wszystkich arkanów mojego zawodu." - To właśnie u Lévi-Straussa znaleźć możemy zapis nie tylko zdający sprawę z wagi i znaczenia jakie może mieć widzenie w naszej dziedzinie, ale także ukazujący zarazem cały dramat i bolesność z jakimi łączy się kwestia widzenia w doświadczeniu antropo­ loga. Oto one - relacja z podróży do starożytnego legendarne­ go Lahoru: „Aleja długości kilometra prowadzi na plac podprefektury, skąd rozchodzą sie inne ulice z rzadkimi sklepami: aptekarz, fotograf, księgarz, zegarmistrz. Uwięzionemu w tym nic nie mówiącym otoczeniu, mój cel wydaje się nieosiągalny. Gdzież jest to starożytne, to prawdziwe Lahaur? Ażeby do niego dotrzeć poprzez to przedmieście, niezręcznie zbudowane i już obracające się w ruderę, trzeba jeszcze przebyć kilometr bazaru, gdzie tania biżuteria, wyrzynana mechaniczną piłą ze złotych blaszek, sąsiaduje z kosmetykami, lekarstwami i importowanymi wyrobami z plastyku. Czyż je odnajdę nareszcie w cienistych uliczkach, gdzie muszę ustępować z drogi stadom baranów, 0 runie farbowanym na niebiesko i różowo, i bawołom - trzy razy większym od krów - które ocierają się o mnie przyjaźnie? Przecież jeszcze częściej muszę tu omijać auta ciężarowe. Może przed tymi boazeriami walącymi się i zniszczonymi przez lata? Mógłbym odgadnąć ich koronkową, delikatną rzeźbę, gdyby zbliżenie nie było uniemożliwione przez metalową pajęczynę instalacji elektrycznej rozpiętej na murach starego miasta. Jed­ nakże, od czasu do czasu, na kilka sekund, na przestrzeni niewielu metrów, jakiś obraz, jakieś echo wyłania się z głębi wieków; w uliczce, gdzie kuje się wyroby ze złota i srebra, spokojny 1 czysty dźwięk jakby ksylofonu uderzanego od niechcenia przez bożka o tysiącu ramion. (...) Czuję się jak podróżnik, archeolog przestrzeni, starający się na próżno odtworzyć egzotyzm przy pomocy ułamków i szczątków.(...) Pragnąłbym żyć w epoce p r a w d z i w y c h podróży, kiedy wizja rozpościerała się w ca­ łej wspaniałości, jeszcze nie zepsuta, nie skażona i nie prze­ klęta^...) Raz zaczęte rozważania snują się bez końca. Kiedy trzeba było zwiedzać Indie? W jakiej epoce badania dzikich w Brazylii mogły dać najczystszą satysfakcję poznania ich w formie najmniej zmąconej? Czy byłoby lepiej przybyć do Rio w XVIII wieku z Bougainville'em czy też w XVI z Léry'm i Thevetem? Każde pięć lat wstecz pozwala mi uratować jakiś zwyczaj, poznać jakieś święto, odnaleźć jeszcze jedno wierzenie. Znam jednak zbyt dobrze teksty na to, by zdać sobie sprawę, że ujmując sto lat wyrzekam się zarazem wiadomości i osobliwości, które mogą wzbogacić moje rozważania. I oto mam przed sobą zaklęty krąg: im mniej kultury ludzkie mogły się komunikować między sobą a w ślad za tym korumpować się przez wzajemne zetknięcie, tym mniej ich emisariusze byli zdolni do spostrzega­ nia bogactwa i znaczenia tej różnorodności. W rezultacie jestem skazany na alternatywę: być podróżnikiem w dawnych czasach, przed którym rozpościerał się niebywały widok, lecz prawie wszystko było dla niego niedostrzegalne i, co gorsza, pobudzało do kpin lub wstrętu, bądź też być podróżnikiem nowoczesnym w pogoni za śladami minionej rzeczywistości. W obu przypad­ kach przegrywam, i to więcej, niż mi się wydaje, czyż bowiem opłakując cienie nie jestem ślepy wobec prawdziwej wizji, która kształtuje się w tej chwili, choć na moim szczeblu wiedzy o ludzkości brak mi jeszcze zmysłu do jej zrozumienia? Za kilkaset lat w tym samym miejscu inny podróżnik, tak samo zrozpaczony jak ja, będzie opłakiwał zniknięcie tego, co ja jeszcze mogłem widzieć, lecz czego nie potrafiłem dostrzec. Jak ofiarę podwójnego kalectwa rani mnie wszystko, cokolwiek widzę i ustawicznie wyrzucam sobie, że nie przyglądam się dosyć uważnie." ...Przedziwny, niedokończony list-esej Malinowskiego kieru­ je naszą uwagę na jeszcze jeden wymiar antropologicznego patrzenia, spojrzenia, widzenia, wymiar który przenika przez wiele tu zgromadzonych tekstów. Zamiast zaprowadzić nas do Londynu, wyprowadza nas najpierw na Morze Śródziemne, i wiedzie nas do nadbrzeży Wenecji, by porzucić nas tam, na Canal Grande, gdzie się urywa. Oto obraz morza, Morza Północnego wywołuje wspomnienie wakacji spędzanych z Matką (dla ratowania zdrowia) w Italii, czas przygotowań do matury, czas czytanej nad słonecznym brzegiem śródziemnomorskim, skandowanej po grecku CWyjei. Oto jak zmaganie z konkretnym obrazem morza prowadzi nas w przestrzenie mitu i symbolu. Konkretne współczesne przeżycie podróży wywołuje obraz bos­ kiego tułacza. Antropologiczna próba drobiazgowego opisu, antropologiczne spojrzenie łączy w sobie te dwa wymiary. Empiryczne doświadczenie obrazu przenosi nas w przestrzenie mitycznej geografii. W geografię mitu i symbolu. „I wprost nie chciało mi się wierzyć że ta oto woda, nad którą siedzę, która do stóp moich dobiega, to część tego samego - morza, które tam dalej gubi się w mroku legendy, staje się baśnią, ledwo dostępną wyobraźni." (Malinowski) Widzieć więcej... - jak zwykle w przypadkach takich wstępów nie sposób poświęcić tu wszystkim należytej uwagi - dlatego na koniec chcielibyśmy zwrócić szczególną uwagę na te teksty, w których dochodzi do głosu i ten wymiar tak ważny dla antropologicznego, dla naszego widzenia. Zwłaszcza, w tym numerze, który podobnie jak chaos otaczających nas zewsząd obrazów, zdawać się może zrazu zgiełkliwym pomieszaniem świata. A mianowicie na blok tekstów, w których uczyć możemy się od wielkich artystów, że widzieć to także: mieć wizję (Bohdan Pociej, o wielkiej muzycznej wizji Лл&лш Brom ./grozo/wny Krzysztofa Pendereckiego, blok tekstów o Jerozolimie), na utrwalone w filmie, w fotografii, w słowie wizerunek i wypowie­ dzi Zofii Rydet, która śpieszyła się by zaradzić biedzie znikania rzeczy. I dla której robienie zdjęć było doniosłą chwilą („To jest naprawdę doniosła chwila... Zdajesz sobie sprawę z tego, że to nie jest zabawa, tylko jakaś wielka prawda."). A każda wykonana fotografia elementem większej wizji. - „To co robię, to cały szereg cykli, a nie poszczególne zdjęcia. To tak jakbym pisała, potrzebuję mieć jakieś słowo i tego słowa nie mam, znajduję słowo albo przecinek, albo nawet kropkę. Wszystkie rzeczy, jakie zrobiłam są opowieściami o człowieku. Dla mnie fotografia jest przede wszystkiem środkiem wyrazu, dlatego nigdy nie robię w ten sposób, że chodzę, biegam i fotografuję. Przedtem wiem czego ja szukam. To są pewne elementy, jakby litery, jakby słowa, z których później składam całość. Tak było przy wszystkich moich wystawach, że najpierw miałam ideę, a później szukałam... I zawsze wydawało mi się, że język wizualny, język fotografii jest tysiąc razy silniejszy i mocniejszy aniżeli słowa." ...Nie było tu i nie jest naszym zadaniem dawać recepty na antropologiczne spojrzenie. Możemy jedynie żywić nadzieję, że zebrane tu artykuły i refleksje pomogą czytelnikowi (etnografo­ wi) by widzieć więcej. Więcej...?! - To słowo tak potrzebne zdawałby się, że już padło, że byliśmy blisko niego - „ustawicznie wyrzucam sobie, że nie przyglądam się dosyć uważnie." - ale etnografia, nauka, żeby wyłuskać to właściwe słowo, żeby móc w swoim etnograficznym ogrodzie dostrzec jeszcze niejedno zjawisko, musi się tu zwrócić o pomoc do poety: „(...) Wejść tam nie można ale jest na pewno. Gdybyśmy lepiej i mądrzej patrzyli, jeszcze kwiat nowy i gwiazdę niejedną W ogrodzie świata byśmy zobaczyli. (...)"% PRZYPISY ' Wszystkie cytaty ze Jmwftu (ropŃWw za: Claude Lévi-Strauss, Smufct fropúWw, przeł. Aniela Steinsberg, Warszawa 1964 s. 15; 16; 57; 38-40 2 Fragment wiersza Czesława Miłosza AWzfg/a z cyklu Avmf (poema «üiwngj, za: Czesław Miłosz, C/fworyPoffyctie, Poems, Ann Arbor, 1976, s. 90 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f0e9fbf0b8815439fe4d36be383d6c3.pdf 7d9bd044f8f71d8e315ee9c040eacc9c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2240 Title A name given to the resource Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem Olędzkim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.215-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widzieć, odczuwać, myśleć Rozmowa z Jackiem Olędzkim Ryszard Ciarka Tylko pozornie (albo nie zdaję sobie z tego sprawy) owa triada nawiązuje do słynnego Heideggerowskiego Budować, mieszkać, myśleć; miałem natomiast z a ­ stanowić się nad tymi trzema kategoriami i był to jedyny warunek wstępny naszej umówionej rozmowy na temat filmu. �— Człowiek — powiada Jacek Olędzki, wędrując ze mną ulicą Długą od Freta w kierunku Ogrodu Saskiego — posiada kończyny i wykorzystuje narzędzia, które są ich przedłużeniem. Narzędziem może być patyk albo kamień, albo coś bardziej wyrafinowanego, jak np. siekiera. I myślę, że takim narzędziem pozwalającym widzieć i odczuwać jest kamerafilmowalub aparat fotograficzny. Tak, widzieć i odczuwać, ale nie myśleć. Nie wolno wtedy myśleć, bo nie będziesz widzieć i odczuwać. Opowiadał mi kiedyś jeden z mieszkańców Murzynowa jak zdawał egzamin na „schlaubauera" (gwarowe określenie cieśli okrętowego). Był to popis zręczności i obycia z siekierą, polegał on między innymi na tym, że trzeba było ciąć równe kawałki deski. 1 ten człowiek powiedział mi rzecz bardzo ciekawą, mianowicie to, że przy tej robocie nie wolno 216 myśleć, trzeba widzieć i czuć rytm uderzeń, nieomal wyobrażać go sobie. „Myślisz — powiada on — i jesteś zgubiony." Pomyślałem wtedy o swoichfilmach,przecież wiele z nich tak właśnie powstawało. Wszystko prawie robiłem sam lub ktoś mi pomagał z oświetleniem; byłem reżyserem, operatorem, scenarzystą w jednej osobie. I gdybym wtedy zaczął myśleć, zastanawiać się, czy to ma sens... — No tak — próbuję zadać jakieś podchwytliwe pytanie — ale przecież ten właściwy film powstaje dopiero w chwili montażu, cięcia taśmy, klejenia, nadawania mu logicznego, a więc rozumowego charak­ teru. — Otóż — odpowiada po chwili Jacek Olędzki — oczywiście tak jest, ale nie w filmie, który mnie interesował i który ja nazywam „zapisem filmowym", żeby odciąć się od myślenia językiem par �excellencefilmowym,gdzie jest fabuła, a wiec rodzaj teatru wyreżyse­ miejsce, w tym podglądaniu, bo ciągle mogą być inspiracją, ciągle są rowanego świadomie z dramatem wewnętrznym. Natomiast badana jakimś „obiektywnym" zapisem. — przeze mnie — rzeczywistość kulturowa ma swoją, zupełnie inną, — Proszę pana, to nie jest zupełnie tak, bowiem jest na pewno ta dramaturgię, oczywiście tylko pozornie uboższą. Ale musimy uświa­ warstwa złodziejska, naruszania czyjejś niezawisłości, wkraczania domić sobie i taki fakt, że istnieją również dobre filmy z tego gatunku. w czyjeś życie bez zezwolenia. Ale jest też i inna strona tego działania. Poetyka scen i zdarzeń ukazanych np. w filmie Olmiego Drzewo na Tak było w przypadku robionego przeze mnie w Mongolii filmu saboty czyni z tej opowieści coś, co mieści się także w kategoriach 0 lamaiskim klasztorze Gandan, o powstawaniu tanki — rejestracja „zapisu filmowego", bo tworzy emanacje głębsze, poważniejsze aniżeli tego jak mnich maluje to wspaniałe, ważne w tej kulturze dziełko. Przez wyrafinowana i wymyślona fabuła. Ale nie odczuwam potrzeby pięć lat robiłem ten film, pięć lat potajemnej realizacji, przywożenia doszukiwania się w filmach jakichś treści głębszych, po prostu je 1 wywożenia w ukryciu przed mongolskimi celnikami kamery i taśmy oglądam. filmowej. Bez zezwolenia, ponieważ chcąc nie chcąc włączyłem się — Czy to by była właśnie cecha filmu etnograficznego, to opisywa­w dramat mnichów, którym groziła zagłada, likwidacja klasztoru. Wiek ich był już tak podeszły, a z kolei władze nie pozwalały kształcić nie... adeptów. Mnich, jakby mało tego, u którego robiłem zapis o po­ — O to mi właśnie chodzi, właśnie opisywanie. Ponieważ opis jest wstawaniu tanki, miał ucznia i ten uczeń go zabił. To morderstwo zawsze jakimś zdarzeniem intelektualnie dyskusyjnym, by nie rzec mogło się dokonać między innymi dlatego, że wokół całego klasztoru podejrzanym, zatem tylko korzystając z kamery, z fotografii jesteś i mnichów propaganda stworzyła wiadomo jaką opinię. I ostatecznie jakby usprawiedliwiony, nie musisz się tłumaczyć z tego, co robisz. ja robię tenfilmdzięki zezwoleniu samej głowy kościoła lamajsko-budZ kolei to inspiruje cię, właśnie, do myślenia już na piśmie, w innym dyjskiego w Mongolii. I robię to w sytuacji, kiedy sekretarz komórki rodzaju wypowiedzi. partyjnej — też mnich — w klasztorze próbuje przeszkodzić mi Wszystkie swoje zapisy filmowe czyniłem w kontekście realizowa­ w filmowaniu porannej modliwy, zasłania mi ręką obiektyw, a ja mu nych prac tak zwanych naukowych. Ale nigdy, żaden z tych filmów, rękę odrącam, i działam już wtedy prawie po gangstersku, nie licząc się a jest ich tam ponad dwadzieścia, nie mówi o sprawach, do których ja z nim, ku zrozumieniu mnichów nawołujących do modlitwy. Odbywa prawie po maniacku wracałem na różne sposoby je interpretując. się nabożeństwo, jestem wpuszczony do świątyni, i tu nie ma żadnej Filmy afrykańskie, których jest sześć, mają kontekst około piętnastu kradzieży, przeciwnie, jest ta zachęta, żebyś ty nas udokumentował. tekstów publikowanych w różnych czasopismach m.in. w „[Polskiej] Jestem oczywiście sam jeden, muszę uruchomić światło, robię foto­ Sztuce Ludowej'v ale przede wszystkim w „Africana Bulletin" i w grafie i film. I co dalej się dzieje, jaka jest dalsza historia tego zapisu? „Ethnologia Polognia". Bo trzeba wiedzieć, że robiłem ten film także po kryjomu przed — Czyli zapis filmowy lub fotografia to jakaś forma i sposób profesorem Dynowskim, który był kierownikiem ekspedycji, i nie obiektywizacji rzeczywistości, po którą to etnograf wyrusza w teren,mogłem ani jego, ani kolegów narażać na nieprzyjemności. No i kiedy będąc jednak w istocie takim złodziejem rzeczywistości, opisuje ją profesor Dynowski organizuje w Łańcucie konferencję poświęconą i podgląda. Dla filmu więc i fotografii byłoby tutaj jakieś specjalne 217 �naszej wyprawie do Mongolii, zaprasza sekretarza ambasady Mon­ problemy, zdecydowałem się w końcu na taki śpiew, który był prawie golii w Polsce i nie wie, że ja będę wyświetlał film o klasztorze. W ten że identyczny z zawodzeniami Żyda, pasterza, i to znów dzieje się sposób dociera do Mongolii informacja, że w Europie jest zapis gdzieś na spacerach w rejonie byłego getta, kiedy zastanawiałem się jak 0 sytuacji klasztoru Gandan. Później dowiedziałem się — być może zilustrować dźwiękowo tę scenę. Motywem zaś przewodnim całego przyczynił się do tego mójfilm— o powstaniu w Mongolii pierwszego filmu jest muzyka Monteverdiego i w nią są właśnie wmontowane te seminarium dla mnichów i klasztor Gandan w ten sposób został rzeczy. Inna sprawa, że tego połączenia dźwięku i obrazu, tego uratowany. A więc rozumie pan, jakie mogą być także warstwy... doświadczenia nie masz w tekście, nie masz w żadnej próbie książ­ — A czy jest jakaś specyfika, to, co możemy jeszcze wyróżnić dla kowego realizowania się, w pisaniu. filmu etnograficznego oprócz tych emocji i obiektywizmu. Co jest — Tak to bardzo duża siła. (Bo cóż mam dodać. Przecież ilustracja usprawiedliwieniem —pana zdaniem — dla czynności związanych z tymmuzyczna, dołączona do obrazu to np. jeden z kanonów filmów sposobem zapisu ludzkich działań? propagandowych i reklamowych.) — Przede wszystkim jest to ochrona faktów przed ich zapom­ — No tak, ale tu chodzi o wywołanie również w sobie, badaczu, nieniem. To, co robią w Muzeum Etnograficznym panowie Szacki takiego stanu emocjonalnego, żeby nie wygasało w tobie i zaintere­ 1 Chojnacki, jest działalnością wzruszającą. Opowiadał mi na przykład sowanie, i zaciekawienie światem, żeby istniała wrażliwość na bogact­ Krzysztof Chojnacki — i proszę to sobie wyobrazić —jak oni znaleźli wo wciąż nierozpoznawalnych i niezrozumiałych faktów. I tu właśnie gdzieś na Mazowszu ligawy wielkopostne — to trzeba się wczuć w tę jest ta dodatkowa jeszcze rola filmu etnograficznego, robionego przy sytuację — i oni teraz robią zapis włażenia na wielką topolę faceta użyciu takich środków, takiego języka, w którym nie ma miejsca na z taką trąbą, aby ogłosić Wielki Post. Ligawa jest zrobiona w bardzo banalne rejestrowanie kamerą tzw. 100%, że to, co widzisz to i słyszysz, prymitywny sposób, a dźwięk ma tak donośny — i taki obraz trafia do nie, tu pojawia się jeszcze inna warstwa, którą wprowadzasz świado­ archiwum i trwa... mie. Zarzucono mi oczywiście, że nie ma w moich filmach oryginalnej — Czy zapis filmowy, film etnograficzny może stać się samoistnymmuzyki, odgłosów, takich samych dźwięków jak podczas zapisu. faktem jako coś, co istnieje, jako wypowiedź, jako zamknięta forma? — To jest chyba głównie sprawa sprzętu, no i kosztów, bo przecież — Wydaje mi się, że może, oczywiście, natomiast ja zawsze taki filmy, które oglądamy są w większości udźwiękowione w studiach i wtedy imitacja orygnialnych dźwięków staje się jeszcze bardziej sztuczna zapis traktowałem jako gromadzenie wiadomości, rozumienie rzeczy­ i nienaturalna. wistości i dopiero obok tego istniała równolegle — nazwijmy to etnografia słowna, pisana. Ale wracałem też wielokrotnie do jakiegoś — Wydaje mi się jednak, że to dokładanie dźwięku do obrazu, zarejestrowanego kamerą faktu, np. do zapisu filmowego Agnus Dei, właśnie to!, jest jakimś sposobem, aby w tobie nie zamarło zaciekawie­ który jest w Muzeum Etnograficznym. Otóż chodzi o sposób zabijania nie światem. Obecnie mogę powiedzieć, że zamarło ono u mnie barana, jedyną istniejącą formę tak humanitarnego postępowania z różnych powodów, między innymi z powodu rzeczywistości, jaka wobec zwierząt. I jest to tam kluczową sceną, później szukanie mnie otacza tutaj i jaką mi tworzy Murzynowo. Zdjęcie chłopca, które u innych pasterzy podobnego zachowania, np. zbliżanie się zabijające­ opublikowałem w książce (Jacek Olędzki, Murzynowo znaki istnienia go do swojej ofiary cieleśnie, a nie korzystając z narzędzi czy innego i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII—XX sposobu, ale właśnie korzystanie z dłoni i ust. W Algerii, przy ściąganiu w. — dop. R.C.), kiedy puszcza on na wodę zrobione przez siebie skóry z zabitych zwierząt, ustami wpuszcza się powietrze pod skórę, stateczki, i jest sfotografowany pod światło, wpłynęło między innymi żeby odeszła. W moim rozumieniu nie jest to tylko działanie utylitarne, na odrazę całej jego rodziny wobec mnie, że ja go tak kompromituję, ja w nim odkrywam coś więcej, właśnie to zbliżenie się do zwierzęcia, bo przecież on jest tam chudy, a poza tym bawi się zabawkami nie które jest karmicielem i podstawą bytu człowieka. kupionymi, a więc ja celowo to zrobiłem no i tak dalej. Czego by się nie — Czy zdarza się więc tak, że będąc w jakimś miejscu ogląda pan to tknąć, to się okazuje, że to co nam się podoba, to co jest wzruszające, miejsce, rejestruje pan to miejsce na różne sposoby: we własnej pamięci,w takim środowisku, szczególnie polskim, bardzo snobistycznym, próżnym, a nawet fałszywym wywołuje czasami reakcje zupełnie w postaci zapisów w notatniku, w postaci zapisu filmowego i fotograficz­ nego i nagle okazuje się, że właśnie po przejrzeniu materiału filmowegonieoczekiwane i człowiek się zniechęca zupełnie. Ja przez dwa lata po czy fotograficznego - bo o tym głównie rozmawiamy - odkrywa pantym fakcie nie robiłem żadnych zdjęć i w tym roku wróciłem do tego, jakby coś więcej, jakąś istotę wcześniej oglądanego zjawiska, nawet po ale tak niechętnie, z taką bojaźnią i pustką... latach, dopiero wtedy po fakcie wywołania filmu, zrobienia odbitek, Starałem się zresztą zawsze eliminować ze swego warsztatu to, co obejrzenia taśmy filmowej... nazywamy zdjęciem, a więc taki szum informacyjny, chłam. Ja korzystałem z tego luksusu i nie musiałem tego nigdy robić, a robiłem — Niestety nie. Wstyd się przyznać, ale jest to sztuka - zresztą jak co mogłem, żeby tak patrzeć na to, co mnie otacza, aby wychodziła pan na początku mówił - tworzenia pewnej wypowiedzi nie na stole z tego fotografia, a więc rodzaj obrazu podporządkowany tym montażowym, bo nigdy go nie miałem, ale w oglądzie taśmy, w jej wszystkim kwestiom, które łączą się z obrazem, z obrazem malarskim, łączeniu. Zresztą podobnie jak się robi makietę książki. Jest to po żeby wydobyć nastrój, a przede wszystkim formę. I wielokrotnie na ten prostu cholernie ciężka robota, ponieważ zacząłem palić papierosy temat rozmawiałem prowadząc zajęcia dawniej z etnografami, a teraz mając ponad dwadzieścia parę lat, tylko czekając na sklejenie się z geografami. Starałem się zawsze uczyć ich patrzeć, jak patrzeć, co taśmy: dwie minuty — trzy minuty, można oszaleć. z tej rzeczywistości, z tego nadmiaru wybierać. Wydaje mi się, że — Skoro już jesteśmy przy klejeniu taśmy, to chciałbym zadać kluczem do zrozumienia zasady, która powinna w takim wyborze pytanie o język filmowy, o nadawanie dodatkowego sensu, dodatkowego wyrazu i ekspresji właśnie dzięki zabiegom z taśmą filmową, to co dajeobowiązywać jest wschodnia reguła „umiar w nadmiarze". montaż, a więc świadome zaburzenie jedności miejsca i czasu. Ogromnie się ucieszyłem, że Jackowski znalazł gdzieś moje zdjęcie — Tak, oczywiście, traktuję to jako wytarte chwyty, jak np. w filmie Chrystusa Frasobliwego. On jest tam wyjęty z kapliczki i postawiony na słupku ogrodzenia, a w tle, tak w drugim planie, sosny i chłop Atani, który ukazuje Jesus Christ Apostolic Church, aż kilkakrotnie pędzący krowy czy krowę [„Polska Sztuka Ludowa" 1989 nr 4 - przyp. wprowadzam w narrację tablicę z nazwą tego kościoła, to długie ujęcie red.]. I jest tam nastrój, ale pamiętam też ile ja się musiałem namęczyć, podzieliłem na części, które stanowią jakby antrakty w całym filmie. nachodzić, napatrzeć, aby wykonać tę fotografię. Takich zabiegów czysto technicznych unikam jednak, starając się, aby najważniejszą rolę spełniał obraz. No więc tak, zdjęcie to nie fotografia, fotografia to nie obraz malarski, ale mający — jeśli się myśli patrząc — cechy obrazu. — Ale przecież te pana filmy: Agnus Dei, Czekam na Twe zmiłowanie, albo te „afrykańskie", które ostatnio oglądałem, one właśnie swój wyraz, swój ostatni szlif otrzymują jednak na czymś, co Wybrana fllmografla Jacka Olędzkiego nazwiemy chyba stołem montażowym? Koiy, 1959, 8', 16 mm, cz-b [wraz z Haliną Olędzką]; Odświętneprowincjonatizmy, 1959,16 — Ostatni szlif proszę pana, te wszystkie moje filmy otrzymują mm, cz-b [wraz z H . Olędzką, Janem Stęszewskim i Piotrem Szackim]; Czekam na Twe w czasie spacerów w parku i chodzenia onegdaj do kościoła tu obok. zmiłowanie, 1959,8', 16 mm, cz-b [wraz z J. Stęszewskim]; Ofiara, 1960, 5'30'\ 16 mm, cz-b; Kadzidło, 1961, 7', 16 mm, cz-b; Rzeźba Chrystusa Frasobliwego, 1960, 7'20", 16 mm, cz-b; W kościele Garnizonowym na Długiej jest przepiękna płaskorzeźba Sęk z Płoszyć, 1962,15', 16mm, cz-b [wrazzJ. Stęszewskim]; Uprasza się o nie dotykanie złożenia Chrystusa do grobu, gotycka, pozioma. Do dzisiaj mam przed Jan eksponatów, 1962-3,16 mm, cz-b [wraz z J. Stęszewskim i Zygmuntem Krzakiem]; Bobolino oczyma moje chodzenie w północnych rejonach parku i kombinowa­ - sto lat młodej parze, 1964, 16 mm, cz-b; Agnus Dei [Mongolia], 1984, 24', 16 mm, cz-b; nie, jak pokazać, jak wmontować w materiał azjatycki kwestię Sacrum-Profanum [Mongolia], 1984, 24', 16 mm, cz-b; [Materiały do filmów z Mongolii zbierane w latach 1963-76]; Sahara [Afryka], 1989, 15', 16 mm, kolor; Baleng [Kamerun], dotyczącą symbolu, jakim jest Baranek Boży. I jakie szczęście się 1989,13', 16rrrni,k.;/4imiTNigeria], 1989,12', 16mm,k.;Z)er-Z)a*:or[Afryka], 1989,15', 16 zdarzyło; otóż pewnego dnia w parku na spotkanie wyszedł mi mm, к.; Kano [Afryka], 1989, 11', 16 mm, k.; Yaunde [Kamerun], 1989, 6', 16 mm, k.; w sutannie kościelny zakonnik właśnie z tego kościoła, rozmawialiśmy Czyściec [Etiopia], 1989, 15', 16 mm, k.; Homo habilis [Kenia], 1989, 20', 16 mm, k.; Liść i na drugi, trzeci dzień przyszedłem do kościoła z kamerą i sfilmowałem [Pigmeje Bambuti], 1989, 5', 16 mm, k.; Benin [Nok, Ife, Benin], 1989, 15', 16 mm, k.; go jak czyni gest mea culpa bijąc się w piersi. [Materiały do filmów afrykańskich zbierane w latacb 1972-3 i 1976-7] Fot. Jacek Olędzki Z kolei przesłuchując nagrania do tego filmu miałem podobne 218 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8555072b72a92dfdadc5b2087a101676.pdf 4866a6e8dd46aa40c02cfa268930889f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5390 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5010 Title A name given to the resource Wieczna pamięć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.237-241 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAŁ KLINGER O d Redakcji W d n i u 19 stycznia 2004 w Teatrze D r a m a ­ tycznym miała miejsce prezentacja " K o n t e k ­ stów" poświęconych pamięci: Pamięć mnienie. Pamięć znawcza jako kategoria kulturowa „Wieczna pamięć" i zapo­ i po­ [ " K o n t e k s t y " n r 1-2 i 3-4/2003]. Spo­ (Eschatologiczny wymiar pamięci) tkanie to, w którym wzięli udział autorzy tek­ stów zamieszczonych w o b u o s t a t n i c h n u m e ­ rach, czytelnicy i przyjaciele pisma odbyło się w r a m a c h spotkań z młodzieżą licealną organi­ zowanych przez Małgorzatę Dziewulską i M a r ­ "Pamięci która pracujesz dla nas c h o ć n a m nie tę M i c h a l a k (Projekt wspierany przez Fundację podlegasz K u l t u r y ) . M i c h a ł Klinger, teolog prawosławny, autor fascynującej niegdyś także książki Tajemnica a u t o r artykułów i szydzisz z nas patrząc na blaknące fotografie Kaina, na osierocone kobiety o symbolu które znów włożyły kolorowe suknie" w "Kontekstach", a także uczestnik spotkań Co w t y m uderza? Niesforna, n i e u k o j o n a wizja! antropologów k u l t u r y w Skawicy w l a t a c h Czego? Egzystencji wobec wieczności. Początku, osiemdziesiątych, po w i e l u l a t a c h pracy w służ¬ raju, dzieciństwa - wobec siły i obecności przemijania, bie dyplomatycznej w Pradze i ostatnio pełnio¬ któremu Kobieta wzbrania się "kolorową suknią". nej misji ambasadora Rzeczpospolitej Polskiej w R u m u n i i , po powrocie do k r a j u przyjął nasze Dramat pamięci zaproszenie do wygłoszenia słowa wprowdzającego do rozmowy podczas tego spotkania. Po¬ 'A propos tego napięcia, jakie czuję w wierszach Ju¬ niższy tekst jest autoryzowanym zapisem tej l i i H a r t w i g : M a m niezbite przeświadczenie, jestem go¬ wypowiedzi. tów go t u bronić, że cała nasza cywilizacja, z której się wywodzimy, i w której żyjemy - czy w i e m y to, czy tego Historia i pamięć, która się wiąże ze środowiskiem nie wiemy, czy t a k uczą w szkole, czy tego nie uczą "Kontekstów", to jest historia pewnego szaleństwa. w szkole - wszyscy jesteśmy jakoś dziećmi Platona, je¬ Szaleństwa i jednocześnie f l i r t u , jakie miały miejsce i , go nadziei i jego wizji wieczności. P l a t o n założył wiel¬ m a m nadzieję, będą miały miejsce w przyszłości - mię­ ką intuicję, że poza naszym życiem t u na ziemi jest ja¬ dzy teologią i etnologią. Inspiracja etnologią - to jest kieś odniesienie, jakiś absolut, który nas przekracza, pewna szansa na przyszłość teologii europejskiej, cho¬ ale zarazem bardzo d o t y k a i dotyczy. Jednocześnie, ja¬ ciaż nie w i e m , czy teologia potrafi tak naprawdę od¬ koś deprymuje o n nas, pozbawia pełni w tej rzeczywi¬ kryć to, co już stopniowo odkrywa etnologia. Ja jako stości, którą tutaj żyjemy hic et nunc na ziemi. A l e ta teolog prawosławny niezwykle sobie cenię te odkrycia opresja absolutu, nie jest negatywna, bo daje n a m na¬ i dlatego uczestniczyłem w t y m szaleństwie, jakie o d 25 dzieję wieczności. W platonizmie jest ta w i e l k a nadzie¬ lat wiąże się z naszymi spotkaniami i które podskórnie ja. Stąd się wywodzą wszystkie wielkie m i s t y k i , wszyst¬ były n u r t e m w i e l u inspiracji i odkryć dla w i e l u z nas. kie wielkie oczekiwania i t e n cały motor, j a k i m a m y Tak, wróciliśmy z Kasią z długiej podróży i - j a k to w kulturze - stąd się wywodzi. mówiła moja babcia: "prosto z korablia na bal" - otwie¬ Z drugiej strony - j a k to pokazał L e w Szestow r a m nowe " K o n t e k s t y " i o d razu widzę, że to jest c u d . był drugi n u r t , który został zepchnięty na margines N a początku dwa wiersze Julii H a r t w i g . . . W pierw¬ przez Platona, n u r t szaleństwa, który Szestow widział szym, pamięć - "piękna siostra", wszechobecna hipo- na początku naszej cywilizacji w "szalonym Sokrate¬ staza nadrzędnej siły "metafizycznej" - gdyż staje mię¬ sie". Prezentowali go, w g Szestowa, w formie czystej 1 - dzy n a m i a bezpośrednim doświadczeniem, odpycha Cynicy, i niektórzy święci - dążąc do pełni doznania nas właśnie poza " n a t u r ę " arete — " c n o t y " , bądź łaski już t u , na ziemi. I c h szaleń¬ ( (fysis): ) stwo polegało na nadziei przeżycia doskonałości i peł¬ "Bo nie n a t u r a rządzi rodziną pamięci n i " t u i teraz", a nie w transcendencji. i pamięć nie jest obrazem a n i n a w e t o d b i c i e m ob¬ Ponieważ jednak t e n n u r t się nie przebił, zdomino¬ razu wany przez metafizykę platońską, odtąd ta " c h w i l a " już ale jakby... osobną obecnością jest nieprawomocna, chrześcijaństwo w swym wyrazie N a k o ń c u dane jest n a m wspomnieć już tylko po¬ pastoralnym n a m nie daje prawa cieszyć się tą chwilą. czątek Judaizm - jak postaram się w dalszym ciągu pokazać - i odległe wegetacje sprzed wygnania z r a j u " do pewnego stopnia tak, do pewnego stopnia nie Finał drugiego wiersza: w f u n k c j i swych różnorakich zależności o d p l a t o n i z m u . 3 - �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E I tak - t e n w i e l k i n u r t judaizmu, j a k i m a m y w Tal­ S ą ! Teologia ma oczywiście olbrzymi kłopot z n i m i , mudzie zawdzięcza coś P l a t o n o w i . Przytoczę n p . słowa bo są one nieracjonalne -"szalone i nielegalne". Nale¬ Rabiego S i m l a i (Traktat Nidda 3 0 ) , że "gdy dusza ro­ ży do n i c h niewątpliwie wielka i n t u i c j a mesjańska. b dzi się, grzech czyha u wrót". "Grzech czyha u wrót" Masjanizm, d r u g i n u r t dziedzictwa judaizmu, to (to słowa Boga do Kaina) oznacza, że w momencie na­ jest taka koncepcja, która nie da się pogodzić z p l a t o - rodzin człowieka - dusza m u s i zamilknąć, m u s i zapo­ nizmem, gdyż jest historyczna, nawet "realistyczna", m n i e ć Torę, którą znała, zanim przyszła na t e n świat. a nie metafizyczna. N o i m a m y p r o b l e m i jesteśmy N o , to jest p l a t o n i z m ! P l a t o n mówi, że całe życie po¬ oczywiście o f i a r a m i tego rozdwojenia. Z jednej strony t e m polega na wielkiej anamnezie, na p r z y p o m i n a n i u - m i e n i m y się spadkobiercami cywilizacji judeochrze- sobie absolutnych i d e i przez duszę. Tak naprawdę ni¬ ścijańskiej, i de iure powinniśmy być związani objawie¬ czego nie możemy się nauczyć, możemy tylko sobie n i e m mesjańskim, ale z drugiej strony, tak na prawdę "przypomnieć". A nauka - to paideia. Naprawdę - cze¬ i de facto, jesteśmy dziećmi Platona i żyjemy w t y m cią¬ go sobie nie przypomnimy, czego jakoś nie doświadczy¬ głym dramacie przemijania, utraty życia w perspekty¬ m y poza wszystkim doświadczeniem świata, to jest wie wiekuistej. "nie t o " . Jest to wartościowe, ale to "nie t o " . Tymczsem, w samym c e n t r u m mesjańskiej wiary jest niezwykle bulwersująca wieść Tymczasem, Julia H a r t w i g mówi, że jako odległe (gr. euaggelion), wieść o zmartwychwstaniu ciała. N o , a to już jest sza­ wspomnienie raju: leństwo - "głupstwo dla r o z u m u " ! D l a r o z u m u jakby "... na k o ń c u dane jest n a m wspomnieć już tylko 3 "baśń", ale o d Proroków i p o d n a t c h n i e n i e m O j c o w i e początek naszej cywilizacji europejskiej - judeochrześcijańskiej, i odległe wegetacje sprzed wygnania z r a j u . " p o t e m chrześcijańskiej, zawarli tę wieść w credo, które Pamięć raju głosi ją urbi et orbi — że oto "... oczekuję wskrzeszenia umarłych". Wierzyć w ciała zmartwychwstanie m a obowiązek również religijny Z y d . Otóż i problem raju! Należy teraz poszerzyć analizę N o i teologowie są w ambarasie, bo nie da się po¬ 0 wizję biblijną. Tam i wtedy nie było przemijania, nie by¬ godzić k o n c e p c j i zmartwychwstania - k o m p l e t n i e sza¬ ło śmierci w t y m "dzieciństwie", a więc pamięć nie mia¬ lonej, do niczego w ogóle nieprzydatnej w racjonalnej ła właściwie racji b y t u . Jest to przeżycie pełni " t u i teraz", teologii - z koncepcją życia pozagrobowego i całej która jakby nie podlega zewnętrznym procesom przemi¬ 4 eschatologii, którą m a m y zbudowaną we wszystkich jania i przypominania, bo dopiero "przez nienawiść dia¬ systemach religijnych. bła śmierć weszła w obręb ziemi" i panuje n a d synami Koncepcja zmartwychwstania rodzi się w t e n spo¬ l u d z k i m i - jak mówi Salomon. Człowiek traci raj za sób, że Naród obietnicy, ta społeczność, która się zbie¬ grzech i w t y m samym momencie przyjmuje system mo¬ ra p o d Synajem, a p o t e m Kościół - nie przyjmuje do ralny. Po t y m jak człowiek zgrzeszył, Bóg ze smutkiem wiadomości f a k t u przemijania, więc i zapominania, konstatuje, iż "... człowiek stał się... znający dobro tylko k u m u l u j e w wieczny depozyt synów 1 zło...". Zaraz też Bóg mówi m u "... prochem jesteś" i od¬ Izraela i w "obcowanie świętych" tych, którzy "zasnęli z na¬ dala go z raju i o d absolutu, aby poń "nie sięgnął, by żyć dzieją zmartwychwstania" i "śpią w p o k o j u , oczekując na w i e k i " - tak Księgi Mojżeszowe i Salomonowe . 2 obiecanej nadziei" i (pierwszego, drugiego) przyjścia W i e l k i teolog K a r o l B a r t h dodaje (o czym dowie­ Masjasza. działem się nota bene o d ojca Zbyszka B e n e d y k t o w i - N i e może m i a n o w i c i e być tak, że ktoś k t o jest, ży¬ cza): " A d a m zgrzeszył, gdy chciał stać się e t y k i e m " . je z n a m i , l u b żył, wszystko jedno w j a k i m czasie Istotne, że gdy A d a m stał się e t y k i e m , p o d d a n y zo¬ w przeszłości, by mógł umrzeć i być unicestwiony w za¬ stał śmierci, a więc p r z e m i j a n i u i w t e d y zaczęła się hi¬ p o m n i e n i u . O n należy do naszej wspólnoty i nie może storia, a "... odległe wegetacje sprzed wygnania z r a j u " być tak, żeby o n się nie spotkał z Mesjaszem, gdy Ten możemy już tylko "wspomnieć...". przyjdzie... N i e może być tak, by w Jego tryumfie n a d Cały nasz w i e l k i d r a m a t pamięci i zapomnienia jest śmiercią i historią uczestniczyło tylko Jemu współcze¬ więc w y n i k i e m grzechu pierworodnego osiągniętej sne dojrzałości (którą t a k się szczycimy... ) i takiego para¬ p o k o l e n i e . Dlatego "kościom suchym... mówi A d o n a j Pan:... położę na was żyły... i ciało (hebr. basar d y g m a t u egzystencji wobec transcendencji, j a k i nie¬ = gr. sarks — mięso)... i d a m w a m ducha i ożyjecie.... wątpliwie zawdzięczamy P l a t o n o w i . O t o Ja otworzę groby wasze... i przywiodę was do zie¬ m i Izraela." Zbawienie pamięci - ciała zmartwychwstanie 5 M a m y więc fizyczny, cielesny eschaton, wyznaczony przez f a k t ostateczny - zmartwychwstanie ciała. I to m u s i być f a k t fizyczny, żadnych surogatów, żadnych ja¬ Czy istnieją jakieś elementy rzeczywistości i naszej kichś k o n c e p c j i zastępczych. I to zdecydowanie - żad¬ świadomości, które się j e d n a k wymykają t e m u zobo¬ n y c h ! Z n a m y t e n p r o b l e m u świętego Pawła, który sta¬ wiązaniu m o r a l n e m u do platońskiego paradygmatu, rał się ująć tę tajemnicę dyskursywnie . O n był uczo6 c h o ć wymykając się - są nielegalne? 4 �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E ny, o n był filozofem, znał świetnie filozofię stoicką, " N a końcu dane jest n a m wspomnieć... " tę słodycz znał judaizm i zmagał się z t y m , j a k wyjaśnić, że to cia¬ "sprzed wygnania z raju", a nasze "kobiety... znów wło¬ ło takie marne i liche, ono właśnie ma w czasach Me¬ żyły kolorowe suknie". sjasza się odrodzić. A l e właśnie tak będzie! Św. Jan, Bezbronni wobec śmierci własnie wobec t a k i c h wątpliwości, z całą m o c ą pod¬ kreśla cielesność, której "ręce nasze dotykały" zmar­ 7 twychwstania ciał (ton sarkon). Gdyby chociaż na Zachodzie t e n d y k t a t p l a t o n i - I na t y m polega szaleństwo wiary, które można zmu niósł pocieszenie wobec śmierci. Oczywiście, jest przyjąć bądź nie, że to oto kiepskie ciało, a jednocze¬ silna koncepcja życia pozagrobowego (w istocie - pla¬ śnie jakże piękne, ono jest, zostaje i nie podlega para¬ tońska), a wiara "poszukująca rozumienia" zamienia d y g m a t o w i metafizycznemu. O n o właśnie w t y m stru¬ ewangeliczną wieść o zbawieniu (zmartwychwsta¬ m i e n i u zapomnienia nie bierze udziału. A l b o uwierzy¬ m y w to nasze przemijanie wobec eschatonu, n i u . . . ) w pocieszającą naukę. matafizycznego Czy więc jesteśmy pocieszeni? N o , chyba nie wszy¬ albo właśnie u c h w y c i m y się tej wieści scy! Ciągle nie bardzo ze śmiercią i przemijaniem mo¬ 0 zmartwychwstaniu, że się spotkamy kiedyś z powro¬ żemy się pogodzić. t e m w raju, p o d Synajem, bądź w Jeruzalem świętym. Przytoczę tylko dwa świadectwa, które t e n niepo¬ kój ilustrują i gdzie znów powraca aspekt d r a m a t u Dramat miłości i piękna " c h w i l i " wobec pamięci i zapomnienia. D w a wiersze głęboko ludzkie i religijne zarazem. Jeden wiersz Le¬ M a m wrażenie, że istnieje też i n n y wyraźny prze¬ śmiana - "Las": kaz, który istnieje na przekór, na przełaj wszystkich ra¬ "Pomyśl: gdy będziesz konał - czem się w tej godzinie c j o n a l n y c h k o n c e p c j i przemijania, wieść, która prze¬ Twoja pamięć obarczy, n i m szczeźnie a m i n i e , mawia do każdego z nas, to jest doświadczenie miłości Wszystką ziemię o s t a t n i m całująca tchem? 1 doświadczenie piękna. Te dwa doświadczenia, tak Czy wspomnisz dzień młodości - najdalszy o d ciebie - podstawowe i realne, że m y - ludzie, n a w e t najgłupsi, za tę jego najdalszość, za o d l o t w podniebie, najprostsi, bez żadnego w ogóle wykształcenia, bez za to, że w n o c k o n a n i a nie przestał być dniem? żadnej uznanej ziemskiej wartości, to doświadczenie mamy, tego doświadczenia nie jesteśmy przez n i c po¬ Czy wspomnisz czyjeś twarze, co - wspomniane - zbawieni. To doświadczenie miłości i doświadczenie zbledną? piękna m a to do siebie, że się nie łączy z żadnym sys¬ Czyli, śmiercią znaglony, zaledwo z n i c h jedną t e m e m r a c j o n a l n y m . Miłość nie jest nigdy "legalna", zdążysz oczom przywołać - niespokojny widz? bo się nie łączy z żadną etyką, czy i n n y m i systemami Czy w popłochu t a j e m n y c h ze zgonem zapasów r a c j o n a l n y m i - j a k k o l w i e k w i e l u próbowało ją "oswa¬ zmącisz pamięć i zawrzesz na sto rdzawych zasuw, j a ć " , robiąc z niej różne jej surogaty. N i e m a jednak i w t e m skąpstwie przedśmiertnem nie przypomnisz systemu moralnego, który by się pogodził z miłością nic? żywą - cielesną i ziemską - bo, jak wskazaliśmy - sys¬ t e m m o r a l n y właśnie zrodził się w t y m m o m e n c i e , kie¬ L u b ci może zielonem narzuci się złotem dy człowiek z " r a j u rozkoszy" został wyrzucony. las, widziany przygodnie - niegdyś - m i m o l o t e m , A piękno? Piękno jest tak ściśle związane z miło¬ co go wywiał z pamięci n i e p r z y t o m n y czas?... ścią i tak ściśle związane z naszą cielesnością! Jakoby I , ócz zezem niecałe rojąc nieboskłony, podlega t y m wszystkim procesom zapomnienia, wie¬ łzami d r u h a powitasz - i umrzesz wpatrzony trzenia, znika, a m i m o to - daje sobie radę z tą całą w las nagły, niespodziany, zapomniany las!... " "korupcją" i erozją naszej egzystencji. N i e c h m i ktoś pokaże, że sobie nie daje rady! A l e do czego - jako cie¬ (Uwaga: lesne - pasuje? D o niczego. P l a t o n nie wiedział, co "Pomyśl: gdy będziesz konał - czem się w tej godzinie wariant krótszy, jeśli brak miejsca: z n i m zrobić, j a k sądzę, widząc nieprzystawalność jego Twoja pamięć obarczy, n i m szczeźnie a m i n i e . . . m o c y do sensu dla r o z u m u . Umieścił piękno gdzieś Czy wspomnisz dzień młodości... - z b o k u h i e r a r c h i i idei, zasłonięte przez dobro (kalaga- za to, że w n o c k o n a n i a nie przestał być dniem? tia), które było na szczycie h i e r a r c h i i . Eros zaś był Czy wspomnisz czyjeś twarze... u Platona "po p r o s t u " dążeniem do dobra, do szczytu Czy w popłochu t a j e m n y c h ze zgonem zapasów... h i e r a r c h i i idei. Ta racjonalna k o n s t r u k c j a okazała się w tem skąpstwie przedśmiertnem nie przypomnisz nic? w naszej cywilizacji zupełnie jałowa. Wszyscy "na Za¬ chodzie" ją muszą przyjmować, ale n i k t , k t o doświad¬ L u b ci może zielonem narzuci się złotem czył piękna i miłości - w tę konstrukcje nie wierzy. I c h las, widziany przygodnie - niegdyś - m i m o l o t e m , słodkie, żywe doświadczenie, powszechnie uprawiane co go wywiał z pamięci n i e p r z y t o m n y czas?... poza legalnym paradygmatem zachodniej cywilizacji, I . . . łzami d r u h a powitasz - i umrzesz wpatrzony ściąga ją na jej " m a n o w c e " . w las nagły, niespodziany, zapomniany las!...") 5 �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E I n n y wiersz, który groźnie kwestionuje n a w e t taką ubogą, szczątkową wartość naszego 0 cudzie! O , cóż za tajemnica, że oddajemy się roz¬ doświadczenia kładowi - (obrazów, wspomnień... ) i jeszcze bardziej kwestionuje Zaiste - z nakazu Boga, który daje też n a m wiecz¬ nas - w naszej hamletycznej metafizyce i jej dyskursie. n y odpoczynek." Wiersz R. M . Rilkego z "Księgi godzin", w przekładzie W i t o l d a Hulewicza: 1 dalej: "Jakiejże słodyczy życia smutek się nie d o t k n i e ! "Już berberysy dojrzały czerwone, Wszystkie najpiękniejsze dogorywają słabe astry w grzędzie. mgnieniem, chwile - jedynym są K t o nie bogaty, gdy lato skończone, I wszystko to bierze śmierć! nie znajdzie siebie i wciąż czekać będzie. A l e w blasku Twojego oblicza, Chryste, i w słody¬ A k t o się lęka zamknąć teraz oczy, Temu, którego wybrałeś, daj wieczny odpoczynek... " czy Twego piękna bo nie wie, czy obrazów tłum potężny czeka w n i m tylko, rychło n o c się zmroczy, I n n y ważny wątek: i w jego c i e m n i w i e l k i się roztoczy: - "Boga ludziom nie dane jest widzieć; t e n jest m i n i o n y starzec niedołężny. N a niego nie śmieją spoglądać i zastępy anielskie Tylko przez Ciebie, o Przeczysta, objawiło się lu¬ N i c doń nie przyjdzie, dzień m u się nie zdarzy, dziom Słowo wcielone... " bo j e m u kłamie zdarzeń wszelkich zrąb; i Ty, mój Boże, j a k głaz, który waży, I pojawia się wątek raju: t a k Ty codzienne pociągasz go w głąb". " C h ó r świętych odnalazł źródło życia i drzwi raju; Powrót do raju n i e c h i ja odnajdę drogę... zgubiona owcą i ja jestem; zawołaj m n i e , Zbawco, i zbaw m n i e . . . " O t o propozycja wizji, której nie mogłem przedsta¬ wić w n u m e r a c h "Kontekstów", bo właśnie byłem "Obrazem jestem niewypowiedzialnej Twojej sławy, w podróży... c h o ć i rany noszę grzechów... C h o d z i m i a n o w i c i e o eschatologiczne wizję "po¬ Uczyń m n i e znów mieszkańcem r a j u . " w r o t u do r a j u " i "wiecznej pamięci", którymi wymyka¬ m y się absolutowi, a które sa zawarte w prawosławnym I modlitwa: obrzędzie pogrzebowym. W tej części Kościoła, który "Boże duchów i wszelkiego ciała, któryś śmierć po¬ jest na Wschodzie, używa się zupełnie i n n e j formuły bił i diabła obezwładnił pocieszenia wobec śmierci. Formuła ta wychodzi z na¬ i żywot światu T w o j e m u darował; szej cielesności, pochyla się n a d bólem, że ktoś odcho¬ sam, Panie, u k o j . . . sługę Twego (imię) w miejscu ja¬ dzi. N a d otwartą trumną - śpiew: "Priiditie posliednieje snym, w miejscu ochłody i odpoczynku... Gdyż Ty jesteś zmartwychwstanie i życie i pokój calowanije...- sługi Twego, który zasnął... " Przyjdźcie, bracia, dajmy o s t a t n i pocałunek umar¬ łemu. Dziękujmy Bogu. Wieczna pamięć O , t e n teraz osłabł, odłącza się o d swoich b l i s k i c h i do grobu spieszy. A czyż dla tego troszczył się o marne i namiętne W końcu prawosławnego obrzędu pogrzebowego, ciało... który j a k widzieliśmy jest zbudowany na obrazach cie¬ O , jakie pożegnanie... j a k i płacz, j a k i szloch w tej lesności i jej d r a m a t u , pojawia się koncepcja, która godzinie! jest wyraźnie wyjęta z Pisma i objawienia Mojżeszowe¬ Ucałujmy będącego przed chwilą z n a m i ; go: w i e l k i h y m n , gdzie śpiewa się tylko d w a słowa: Oddaje się grobowi, k a m i e n i e m zamyka, zamiesz¬ " W i e c z n a pamięć, wieczna pamięć, wieczna pa¬ kuje ciemność... mięć..."- powtarza się bez k o ń c a . W i e l k i płacz i szlochanie, wielkie westchnienia... " P a m i ę ć " jest ujęta w tej l i t u r g i i nie w sensie pla¬ hades i zatrata... " tońskim, nie jako " m e c h a n i z m metafizyczny", który odnosiłby nas do metafizycznego początku i k o ń c a . I znowu: Powoduje ona raczej, że t e n , k t o "zasnął" pozostaje "Płaczę i szlocham, gdy wmyślam się w śmierć z n a m i , o n czy ona z n a m i czeka... i widzę nasze piękno stworzone na obraz Boży, Dlaczego mówię, że to jest związane z o b j a w i e n i e m a teraz leżące w grobie, zdeformowane bez chwały Mojżeszowym? W Piśmie b o w i e m mówi się, że gdy i blasku! ktoś zmarł, "został przyłączony do r o d u swego, do na6 �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E r o d u swego": "Odszedł i umarł A b r a h a m . . . i został przyłączony do r o d u ( am) swego." Podobnie s "i... Izmael... przyłączony do r o d u swego"; " I umarł Izaak i został przyłączony do r o d u swego." 8 Te wyrażenia wiąża się zawsze, a pewnie i oznaczają - złożenie do grobu rodzinnego i czuwanie n a r o d u przy swych grob a c h . Tak też zaaranżował swą śmierć i pogrzeb pa­ 9 triarcha Jakub, ojciec i e p o n i m l u d u Bożego. 1 0 Dlate¬ go też Mojżesz zabiera z n i e w o l i egipskiej kości Józefa i l u d grzebie je po 400 l a t a c h na p o l u jego ojca, Jaku¬ ba w Sychem. 1 1 A "największy Prorok", Mojżesz - pi¬ sze (jak mówi T a l m u d ) o swej śmierci "we łzach", że " n i k t nie będzie znał grobu jego" i nie dodaje, że "zo¬ stał przyłączony do r o d u swego"... 1 2 Ta trwała o b e c n o ś ć i związana z nią pamieć o t y c h , którzy odchodzą, jest skupiona wokół grobów i naszej cielesności, a "wieczna p a m i ę ć " l u d u przymierza i Ko¬ ścioła antycypuje zmartwychwstanie. W t e n sposób w c h o d z i m y w n u r t "realizmu escha¬ tologicznego", czy i n n y m i słowy - "eschatologii zreali¬ zowanej" i takiej świadomości, jaka nie byłaby możli¬ w a bez tej niesamowitej wieści mesjańskiej. Judaizm i liturgia starożytnego i wschodniego Kościoła z niej i głównie z niej czerpią! Przedstawia ją też kanoniczna i k o n a zmartwych¬ wstania: W jej c e n t r u m Chrystus stoi na pogruchota¬ n y c h "miedzianych w r o t a c h " , i podając rekę p r a o j c u A d a m o w i , wyprowadza go z otchłani hadesu. Za n i m i w tle zebrała się cała ludzkość starego i nowego przy¬ mierza. N i e m a już więcej historii, jest eschatologicz¬ ne, wieczne teraz, n i c nie przemija (oprócz śmierci...). Wszyscy spotykamy się p o n o w n i e - w Raju, p o d Syna¬ j e m , w swiętym Mieście... To wszystko, uważam, spotyka się też w naszym do¬ świadczeniu codziennym; Znów - powraca wiersz J u l i i H a r t w i g o kobietach, które "patrząc na blaknące foto¬ grafie... i . . . osierocone", w żałobie, ale jakby szydząc z pamięci "... znów włożyły kolorowe suknie"... Sola fide — Tol'ko wieroju, Paryż, 1966 Gn. 3,19-23; Sap. 2,24 I kor, 1: gr. moria, skadalon O . C U L L M A N N , Unsterblichkeit der Seele oderAu¬ ferstehung der Toten? S t u t t g a r d , 1962 37,1-14 Ezech, 1 Kor. 15,42-57 I Jan, 1 Gn, 25,8; 25,17; 35,29; 49,29 — 33 R. de V A U X , La Genese, Paryż, 1951, s. 118 Gn, 49,29 — 33 Ex 13,19; Joz 29 — 33 Deut 34 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62c021dd211a1901d9045ae7cbb6c7a1.pdf edea284c151212e6ea265216ede5aa34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2725 Title A name given to the resource Więdnięcie. Twórcy i trupy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.273-275 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Rakowski, Tomasz Banaszkiewicz, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Suchoty albo więdnięcie ma osoby trzy: jedna, kiedy się ciało nie tuczy, a zawżdy z niego odchodzi, a nic nie przy bywa... druga osoba jest zla sprawa ciała, gdy wszystkie karmie w człowieku łatwie się każą... trzecia osoba: płuc gnicie początek ma od głowy. - Hieronim Spiczyński, „Zielnik", 1556' ALEKSANDRA M A G D A L E N A 2 0 wysuszonym ciele, ze zwierzęcą kocią głową. Suchotnik w ludowych opowieściach to osoba, któ­ ra więdnie i traci ciało (suchoty, dawna nazwa gruźlicy, to także określenie dotyczące wyniszczenia spowodowa­ nego przewlekłą chorobą płuc, zanikiem elementu cia­ ła, np. szpiku kostnego). Na uwiąd, schnienie, charłac­ two powstają leki, mikstury i obrządki nasycające i wy­ pełniające ciało; może być to borsucze sadło, okłady z ciepłych jeszcze wnętrzności, ciepła krew końska lub spisany przez Biegeleisena sposób: „gdy kobieta choru­ je, wziąć owcę, gdy mężczyzna - skopa, zdjąwszy z nich skórę tak całkiem jak jest, utłuc, usiekać, w kocioł z wo­ dą włożyć i gotować, a potem kąpać się i myć — czyniąc to po trzykroć". Podobne wyobrażenia przedstawiają zażegnywania słyszane z ust zamawiaczy i szeptunów: „Święty Gabryjelu! Weź te suchości! A nalej w te kości tłustości!" W wyobrażeniach suchot ciało zanika, aż do najgłębszych warstw - kości i szpiku. 3 4 Gruźlica otacza się również metaforami wilgoci 1 flegmy. W ludowych opowieściach o stworzeniu czło­ wieka nieczystości ukryte w ciałach przedstawiane są jako diabelski śluz, plwocina. Mity Hucułów snują opowieści o pierwszym człowieku, obdarzonym dosko273 RADKOWSKA T O M A S Z B ardzo obszernym źródłem ukazującym suchotni­ ków w coraz to innej perspektywie jest dziedzic­ two znachorskich zamów, leków, ludowych etio­ logii. Wywołują one nieraz uśmiech, nieraz zdziwienie i dreszcze, charakteryzują się jednak specyficzną logi­ ką. Henryk Biegeleisen w obszernym dziele Lecznictwo ludu polskiego wydanym w 1929 roku pisze: „Lud nasz wyobraża sobie (...) duchów tej lub owej choroby (...) Zły duch, gdy upodoba sobie, czyli «wda się w kogoś» - jak mówią wieśniacy - to włazi w niego - siedzi w środku i dokazuje: krzyczę ryczę, czasem wyskakuje do góry. Sprawcą choroby - według mniemania na­ szych włościan - bywa obcy, wrogi człowiekowi, zły duch, co uwydatniają w wyrażeniu: «Tłukła ją choroba», «zimno ją trzęsło» i t p . " Takie „niematerialne" si­ ły rozstrajające organizm wypełniają tańce syberyj­ skich szamanów walczących o ciała i dusze swych współplemieńców. Obrzędy dotyczą światów duchów i groźnych bóstw (tworzących liczne hierarchie). Tań­ czący czarownik obcuje z duchami chorób w sposób bardzo cielesny, zwyczajny - zbliża się do chorego i ob­ wąchując go, próbuje odnaleźć miejsce, w którym schował się duch (abaasy). Opowiada później o spo­ tkanych istotach i wyrysowuje ich sylwetki. Abaasy, jakucki duch choroby, ukonkretyzowany jako duch gruźlicy, jest zwartą i wąską postacią, wyniszczoną, BANASZKIEWICZ R A K O W S K I Więdnięcie* Twórcy i trupy Wstęp do antropologii gruźlicy nałym, nieśmiertelnym ciałem, które czart opluwa swoją nieczystością; stwórca, widząc, co się stało, wy­ wraca skórę Adama na drugą stronę, od tej pory pod nią skrywają się wszelkie złe duchy: choroby, śluzy i wilgocie. Wilgoć i nieczystość towarzyszyła średnio­ wiecznym oparom unoszącym zarazę, wilgoć jest zna­ kiem i naturą gruźlicy. Susan Sontag w książce o metaforyzacji chorób pisze: „Uważano, że gruźlica jest chorobą związaną z wilgocią, przypadłością parnych i cuchnących miast. Wnętrze ciała ulegało zawilgot­ nieniu (ulubionym określeniem była tu «wilgotność płuc») i należało je osuszyć". 5 Wreszcie włosy, sierść i pióra. W słowiańskich i azjatyckich mitach zestawianych przez Ryszarda To­ mickiego istoty przedludzkie pokryte są sierścią, któ­ rą tracą, stając się ludźmi. Archaiczne runo jest więc atrybutem pół zwierzęcych, pół ludzkich demonicz­ nych stworzeń. To skojarzenie (włosy - nieczyste du­ chy) zawierają języki słowiańskie (voloseh - oznacza sierść owczą, voloseh to czart, zły duch, vohsic to ro­ bactwo powodujące choroby), obecne jest również w zwyczajach mongolskich - w jurtach do czasu obcię­ cia włosów pozostaje się kimś pomiędzy człowiekiem a nie-żyjącym, nie-osobą, trupem. W ludowych, chłopskich etiologiach suchot pojawiają się opowieści o połkniętych włosach lub piórkach - płuca schną, ponieważ oplątują je długie włosy. Stosownie do tych wyobrażeń siedliskiem duchów gruźlicy zostają pokry­ te sierścią domowe zwierzęta - krakowiacy na sucho­ ty zalecają, jak pisze Kolberg, „kąpiel wraz z żywym ko­ tem lub psem w przekonaniu, aby w te zwierzęta su­ choty przeszły, które daleko za dom wyrzucają aż do trzeciego razu", zaś Biegeleisen pisze, że takiej choro­ by dostaje ten, kto kota oblewa wodą, pluje na psa, wreszcie ten, kto połknie koci włos. Często słyszymy słowa „tfu, na psa urok", co znaczy: niech na psa przej­ dzie urok, czyli choroba. 6 7 �Banaszkkwkz, Radkowska, Rakowski • WIĘDNIĘCIE. TWÓRCY 1 TRUPY W mitach i przedstawieniach „typu ludowego", w tekstach etnografii, ciało suchotnika mieści się gdzieś pomiędzy ciałem człowieka a ciałem wychudzo­ nego kota, demona, ttupa. Sytuacja nabywania nowego, chorego ciała, przej­ ście od ciała sytego, wypielęgnowanego do ciała gruź­ liczego posiada swe symboliczne przystanki - momen­ ty chwilowej utraty tożsamości. Przykładem mogą być tu losy Hansa Castorpa z Czarodziejskiej Góry. Pierw­ sze tygodnie pobytu w sanatorium zmieniły funkcjono­ wanie bohatera tak, że przestały mu smakować ulubio­ ne cygara „Maria Mancini", których palenie było do­ tąd jego największą namiętnością: „Zastanawiałem się cały czas, co mi dolega, a teraz dopiero uświadomiłem sobie, że m i moja «Maria» nie smakuje. Ma smak pa­ pier mache' (...) To jest nie do pojęcia!" Symboliczna utrata ciała i tożsamości wyraża się metaforycznym za­ wieszeniem zwykłych i najbardziej oczywistych funkcji organizmu - zanikiem tytoniowych rozkoszy. Po pew­ nym czasie dokonuje się przemiana - hamburski mieszczanin nabywa nowego, gruźliczego ciała, wraca też smak i aromat „Marii". 8 Cierpienia związane z gruźlicą długo uważane były przez wielu za nobilitujące i uszlachetniające. „Kiedy byłem młody, nie potrafiłem uznać za lirycznego poetę nikogo, kto ważył więcej niż dziewięćdziesiąt dziewięć funtów" - miał powiedzieć Teodor Gautier. W mitolo­ gii tej choroby wyróżnia się bowiem przede wszystkim bladą twarz (kojarząca się z przezroczystością), pod­ krążone świecące oczy i niezwykłą szczupłość. Ten ob­ raz widać też w portretach emigrantów-gtuźlików opi­ sywanych przez Barbarę Zaorską: „Dziwna ta choroba osłabiając ciało nie pozostawiała widocznych uszko­ dzeń. Chory chudnie, na jego twarzy maluje się depre­ sja i niepokój. Koresponduje to z przezroczystością skóry, pozwalającą widzieć przepływającą w żyłach krew, jego twarz wydaje się być oświetlona jego wnę­ trzem (...) Ceglaste zaczerwienienie policzków pod­ kreśla biel zębów, a oczy lśnią pięknie, ocienione dłu­ gimi rzęsami. Również włosy koloru rudego krzyżujące się ze światłem podkreślały bladość twarzy cho­ rych". Nowe ciało staje się lekkie i przezroczyste. W i ­ zerunek wnętrza, gałązek płuc wywołanych przez apa­ rat Roentgena, nadaje płucom i ciału status substancji eterycznej, subtelnej, podobnie jak subtelne są twór­ cze umysły Europy. Ciało zaczyna fascynować; jego zdjęcie - zdjęcie rentgenowskie - można, jak to robią bohaterowie Manna, nosić w kieszeniach. 9 Dążenie do wychudzonego ciała, czy po prostu nie-ciała, charakteryzuje także współczesny kanon urody. „Czuję się wypożyczona fizjologii. Muszę odżywiać cia­ ło, nosić je ze sobą, gdy w środku czuję się kimś innym. Niecielesnym" - mówi Sandra K., anorektyczna boha­ terka opowiadania Manueli Gretkowskiej. Dzisiej­ sze heroinowe dzieci (jak można by określić ten typ urody, nie bez związku z używkami) odsyłają nas jed­ nak do zewnętrzności, wyglądu, w którym wszystko 10 274 musi być w całkowitym porządku, bez objawów choro­ by jako czegoś nieestetycznego. Dwieście lat temu suchotniczy wygląd oznaczał cierpienie, kojarzono go z pożądaną melancholią, inte­ resującym smutkiem. Gruźlica „uduchowiała". Nada­ wała wrażliwość konieczną do tworzenia, stawiała chorego w rzędzie istot szczególnych, ludzi pięknych i uduchowionych, delikatnych i wysublimowanych, o szerszej wyobraźni i horyzontach myślowych, wyno­ siła ponad przeciętność. Współczesność zapożyczyła sobie suchotniczy ka­ non urody, odrzucając to, co w nim związane z choro­ bą. Dziś mówi nam tylko tyle, że poddaliśmy odpo­ wiedniej dyscyplinie nasze ciała, że nie ulegamy jego kaprysom. Pozostaje jednak siła mitu, lecz mitu bez chorobowego brudu ciała, bez możliwych procesów gnilnych. Romantycznego gruźlika uwznioślała bliska śmierć - tajemnica. Suchotnicy przeznaczeni byli do krótkiego, szybkiego życia i rychłego się z nim poże­ gnania. Współcześnie śmierć zostaje zwykle odrzucona w labirynty szpitala. Wciąż jednak fundamentem anorektycznego wzorca piękności, podobnie jak mitu gruźlicy, jest niezgoda na własną cielesność. Georges Bataille pisał: „Ludzie potrafili zamknąć w ciasnych granicach świat zwierzęcej cielesności, nigdy przecież nie mieli zamiaru wyeliminować go całkowicie. Ba, nawet nie mogliby o tym marzyć; musieli się zadowo­ lić ukradkowym zepchnięciem go na bok, usunięciem z kręgu światła i osadzeniem w mroku nocy, gdzie nie zwraca uwagi. Miejsce nieczystości jest w cieniu, gdzie nie dosięgają jej spojrzenia. (...) Jedynie człowiek zda­ je się wstydzić natury, z której przychodzi i której czę­ ścią nie przestaje być ani na chwilę (...) Urządziliśmy ten uczłowieczony świat na nasz własny obraz, usuwa­ jąc z niego nawet ślady tej natury; w szczególności wy­ rzuciliśmy z niego wszystko, co mogłoby nam przypo­ minać o sposobie wychodzenia z niej. Ludzkość jako całość podobna jest do parweniusza wstydzącego się swojego niskiego pochodzenia". 11 Zafascynowanie tak wówczas popularną i częstą cho­ robą łączyło się z pragnieniem odcieleśnienia, ukulturowiało kaszle i krwotoki, umieszczało je w mentalnym konstrukcie i wynosiło w rejony sztuki. Za najlepszego artystę uważano wówczas często tego, który wypluwa z siebie krew, wypluwa brudne wnętrze, którego ciało niknie, dematerializuje się i roztapia w nadmiernych płynach wydzielanych przez chorobę. Wraz z przemija­ niem materii buduje się duchowość. Szopen - wątły, de­ likatny, blady - według niektórych tworzył tak niebywa­ łe kompozycje, gdyż przesuwał się na wyższy stopień du­ chowości, ciało coraz mniej mu przeszkadzało. Oczywiście romantyzm nie był pierwszy w kojarze­ niu szczupłości, wątłości z acielesnością i duchowo­ ścią. Pustelnicy, asceci wyrzekali się jedzenia, seksual­ ności, by pokazać, że ciało to tylko więzienie dla duszy, kara za człowieczeństwo. Wyrzekając się tego, co ma­ terialne i cielesne, rozmawiali z Bogiem. Gretkowska �Banaszkiewicz, Radkowska, Rakowski * WIĘDNIĘCIE. TWÓRCY I TRUPY zdaje się sugerować, że współczesna negacja cielesno­ ści również prowadzi nas w rejony zamieszkane przez sacrum. Jest to jednak chyba pewna literacka prowo­ kacja. Bo choć opis Sandry K. w wielu miejscach do­ brze oddaje klimat opowieści wielu kobiet chorych na anoreksję, to raczej trudno byłoby obronić tezę, że ist­ nieje jakaś pełna kontynuacja, tożsamość w kulturo­ wych wzorcach przekazywanych nam przez anahoretów, ascetów, gruźlików i dalej anorektyków. Mitologia anoreksji - podobnie jak niegdyś mitolo­ gia gruźlicy - robi jednak swoje. Spotykamy się więc z opowieściami, nie tylko w literaturze, których boha­ terki, rezygnując z fizjologii, stają się bliższe świętości. Sandra K. w pewnym momencie przestaje jeść, opada z sil i zaczyna mieć moc przepowiadania przyszłości: „Ważę 40 kilogramów. Im jestem szczuplejsza, tym le­ piej się czuję. Oblewa mnie fala szczęścia. W głowie rozbłyskuje światło, widzę kolorowe, trójwymiarowe obrazy. Świat znika. (...) Rysuję strzałki w górę albo w dół przy notowaniach giełdowych. To takie proste. Do wyboru trzy możliwości: hossa, bessa, marazm. Nie­ kiedy gazetowe zdjęcia się ruszają i widzę, co będzie da­ lej. (...) Najszczęśliwsza jestem nocą. (...) Już nie wiem, co jest wizją, co mną. Mieszają się we mnie w jedno. W ciemnościach lekko świecę. Fosforyzująca poświata otacza moje smukłe kości. Dopiero teraz wiem, czym jest szczęście. Moje poprzednie życie było wulgarną bzdurą. Kobieta powinna być subtelna i uduchowiona. Nikogo nie potrzebuję, żywię się własną euforią. Me­ dium to kanał. Medium jest rynsztokiem dla transcen­ dencji, łączący ciężki świat materii z eterycznym za­ światem". Negacja uwzniośla, wyzwolenie z ciała przynosi nowy rodzaj istnienia w świecie. „Nie otwie­ ram oczu. Nie jedząc, nie pijąc, nie ruszając się, nie mam przemiany materii. Zastygam w absolutnym bez­ ruchu. Pomaga mi to w koncentracji na jednej myśli. Ona wchłania inne. Absolut" — pisała Gretkowska. nych torturach, jakimi poddawany jest ich przewód pokarmowy. Chorobę Szopena, który może być mode­ lowym przykładem romantycznego mitu gruźlicy, dłu­ go ukrywano. Po jego śmierci w wielu publikacjach eksponowano niedomagania serca, ale jednocześnie dla wielu był on przykładem artysty doskonałego i i m bledszy, niewidzialny, tym prawdziwszy. Tuberkuloza - groźne rozpoznanie stawiało koniec życia w niewiadomej, ale nieuchronnie bliskiej przyszło­ ści; krzyczało memento moń. Zmieniało się całe życie, jak w przypadku bohatera Tomasza Manna: „najpóźniej po upływie pół roku nie myśli o niczym innym, jak tyl­ ko o temperaturze. A najdalej po roku jest tak, że już nigdy nie będzie w stanie myśleć o niczym innym". Go­ rączka stale trawiąca suchotników dodatkowo wzmaga­ ła napięcie nerwów: „te resztki płuc bardziej zasilają wy­ obraźnię aniżeli butelka, którąśmy wypróżnili" — mówią o swoim chorym współlokatorze studenci we Wspólnym pokoju Zbigniewa Uniłowskiego. Właściwie nigdy nie było jasne, dlaczego właśnie gruźlica miała czynić w psychice człowieka tak głębo­ kie zmiany. Ten silnie utrwalony mit o chorobie wzbo­ gacającej duchowo skłaniał chorego do uznania siebie za natchnionego. Człowiek stawał się szlachetny w oczach swoich i innych ludzi, na gruźlicę miały za­ padać tylko określone jednostki. W rzeczywistości su­ choty przetaczały się przez domy, pralnie i salony, były wszędzie tam, gdzie sięgała biologia. 12 13 Anorektyczne postacie są jednym z przykładów po­ wszechnego dzisiaj, a może zapoczątkowanego właśnie w procesie romantyzacji gruźlicy, utożsamiania wyglą­ du z osobowością. Moda ta niegdyś przynależna sfe­ rom wyższym rozpowszechniła się w dwudziestym wie­ ku. Dobrze to ujęła Susan Sontag: „Z czasem suchotniczy wygląd, który symbolizował pociągającą bez­ bronność i wyższą wrażliwość, stał się ideałem urody kobiecej, podczas gdy wybitni mężczyźni połowy i koń­ ca dziewiętnastego wieku hodowali brzuchy, budowali imperia przemysłowe, pisali setki powieści, toczyli woj­ ny i plądrowali całe kontynenty." 14 Szczupłe, piękne kobiety, modelki zachwycają, bu­ dzą pożądanie, także zazdrość. Ale ten typ urody mo­ że też przerażać. Zbyt wychudzone ciała, prawdziwe anorektyczki kojarzone są ze zwiastunem śmierci. Anielskiej melancholii blisko jest do trupiej postaci, kostuchy. Modelki podziwiane przez nas za panowanie nad swoim ciałem od czasu do czasu zaskakują widza szczerymi wyznaniami, w których opowiadają o okrut­ 275 Przypisy 1 Za: Barbara Zaorska, Ich mizeria tułacza z gruźlicą w tle, Warszawa 2 Henryk Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929, s. 3. 1998. 3 Tamże, s. 188 4 Tamże, s. 186 5 Susan Sontag, Choroba jako meta/ora, Warszawa 1999, s. 19 6 Ryszard Tomicki, Ludowe тку o stworzeniu człowieka, „Etnogra­ fia Polska" t. X X I V z. 2, 1980. 7 Oskar Kolberg, Lud, jego zwyczaje..., 8 Tomasz Mann, Czarodziejska Góra, 1953, s. 80-82 t. 7, 1964 9 Barbara Zaorska, op. cit., s. 37. 10 Manuela Gretkowska, hlamiętnik, Warszawa 1999, s. 28 11 Georges Battaile, Historia erotyzmu, Kraków 1992, s. 50 12 Manuela Gretkowska, op. cit., s. 42 1 3 Tamże s. 44 1 4 Susan Sontag, op. cit., s. 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2f815135244d0d3e2a7bfeab3869839.pdf cbdb27d9fa7ca5ea605ed603a53011d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1570 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1452 Title A name given to the resource Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Lokalny wizerunek gminnej sceny politycznej / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.29-39 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH. L O K A L N Y WIZERUNEK GMINNEJ SCENY POLITYCZNEJ* Obecne problemy nauk humanistycznych można postrzegać w perspek­ tywie starożytnej debaty pomiędzy filozofią i retoryką, wyrażanej dziś w po­ staci konfliktu pomiędzy modernistyczną nauką a postmodernistycznymi teoriami tekstualności i dekonstrukcji - pisze Richard Harvey Brown we „Wstępie" do pracy Writing the Social Texts (1992). Przez ponad wiek większość zachodnich myślicieli uważała, że nauka może dążyć do obiektyw­ ności poprzez obserwację empiryczną i logiczną dedukcję. Rzeczywistość była niezależna od myśliciela, który poprzez systematyczną obserwację mógł dojść do wniosków dających się przetestować. Jeśli wnioski te wyszły zwy­ cięsko z empirycznych sprawdzianów i były w stanie przepowiedzieć realne wydarzenia, wchodziły w skład wiedzy. Ostatnie dekady ujawniły erozję tego obrazu wiedzy. Powstał wizerunek alternatywny, w obrębie którego teorie nie są już lustrem rzeczywistości, ale efektem usiłowań polegających na dopasowywaniu obserwowanych zjawisk do dotychczasowego kanonu rozu­ mienia rzeczywistości i prawdy. To ujęcie nawiązuje do retoryki staro­ żytnych sofistów. Tak rozumiana nauka jest rodzajem intelektualnego do­ świadczenia, erudycyjnej aktywności, znajdującej swe miejsce nie ponad, ale obok dyscyplin, takich jak nauki prawne czy krytyka literacka. Powrót retoryki nie jest witany entuzjastycznie. Jej język kontrastuje z uniwokalnym ideałem filozofii analitycznej, gdzie głos badacza jest jedyny, autorytatywny, niepersonalny, „przezroczysty" i ścisły jak matematyka. Tymczasem figury retoryczne w tekście dodają mu indywidualności i personalności, co w oczy­ wisty sposób podważa pozór obiektywności kultywowany starannie przez paradygmat nowoczesny. Alegorie często pełnią rolę modeli interpretacyj­ nych, stają się przewodnikami w wyborze doświadczeń i interpretacji danych. Szerzej o roli metafor i retorycznej inventio w nowym paradygmacie nauki piszą twórcy Nowej Retoryki (Perelman, Chaim, Olbrechts-Tyteca 1989). * Artykuł ten jest kontynuacją tekstu opublikowanego w „Etnografi Polskiej", t. 39 (Malewska-Szałygin 1995). �30 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Na gruncie etnologicznym tekstualiści proponują podobne spojrzenie: „pisarstwo etnograficzne jest alegoryczne, zarówno na poziomie treści (tego, co mówi o kulturach i ich historii), jak i formy (tego, co wnosi sposób tekstualizacji)"; (Clifford 1989, s. 98). Na poziomie pierwszym - indywidual­ ne zdarzenia, opisywane przez etnografa, mogą być postrzegane jako alego­ rie problemów uniwersalnych. Na poziomie tekstualizacji - pojawianie się metafor jest bardziej powszechne i oczywiste. Cechą monografii etnograficz­ nych jest wzajemne przenikanie się obu płaszczyzn: „nie ma sposobu od­ dzielenia faktograficznego i alegorycznego poziomu w monografiach kultur. Dane etnograficzne mają sens jedynie wewnątrz narracji, w układzie o okre­ ślonym wzorze, który jest konwencjonalny, politycznie uwarunkowany i wieloznaczny" (Clifford 1989, s. 119). Ujęcie retoryczne wydaje się szczególnie adekwatne do interpretowania kultury współczesnej. Alegorie pozwalają na uzyskanie dystansu, którego brak jest jednym z kluczowych problemów w badaniach nad współczes­ nością. W wielości i zmienności zjawisk zdajemy się być skazani na do­ strzeganie jedynie zapoznanych już, „oswojonych" schematów, dostrzeganie nowego porządku poprzez ujawnianie zadomowionych już w naszym rozumieniu wzorów, exemplum ponowoczesne wzory osobowe w szkicu Baumana (1994). Język potoczny także posługuje się licznymi metaforami. Studiowaniu tego rodzaju przenośni poświęcona jest m.in. praca G. Lakoffa i M . Johnsona (1988). Tubylcze metafory postrzegane są w nich jako rodzaj skrótów myślo­ wych czy raczej kondensacji, wielopoziomowego skupienia znaczeń. Rozszyfro­ wanie ukrytych w popularnej metaforze sensów może być kluczem do badań np. nad tożsamością kulturową (Ohnuki-Tierney 1991). Tubylcze przenośnie funkcjonują na innym poziomie semiozy niż alegorie interpretacyjne wpro­ wadzone przez badacza. Ich współistnienie dowodzi wielopoziomowej alegoryczności tekstów etnograficznych, a rozróżnienie poziomów ich występowania dokonywane jest ze względu na logiczny porządek procesu badawczego i nie implikuje ich odrębności. Alegorie wprowadzone do tekstu przez badacza - „owe transcendentne rodzaje znaczeń, nie są abstrakcjami czy interpretaq'ami «dodanymi» do oryginalnego, «prostego» sprawozdania, a raczej warunkami w jakich tekst staje się znaczący" (Clifford 1989, s. 96). Metafory tubylcze znaczą wewnątrz alegorii interpretujących. Myślenie potoczne, operujące obrazami, przenośniami, skrótami myślo­ wymi, prowokuje do interpretacji wykorzystujących figury alegoryczne. Ba­ daczy wiedzy potocznej zwykle nie interesuje relacja pomiędzy kreślonym przez nią obrazem rzeczywistości a samą rzeczywistością, istotna jest raczej prawda narracji - podobny jest wzajemny stosunek filozofii i retoryki. Wiedzę potoczną można uczynić przedmiotem badań, jak robi to soq'ologia wiedzy czy, z odmiennej perspektywy, antropologia kognitywna. Można także wykorzystać pojęcie „wiedzy dnia codziennego" jako narzędzie, bada­ ny punkt widzenia, perspektywę oglądu zjawisk, która staje się przedmiotem �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 31 studiów. Jest to pojęcie z pozoru transparentně, bo choć spoglądamy po­ przez nie na wybrany fragment rzeczywistości, ów pryzmat nie oddala się z pola widzenia, a przeciwnie, znajduje się w centrum dociekań. W efekcie badacz i jego rozmówcy patrzą w jednym kierunku, choć każdy z innej perspektywy. Proces badawczy polega na zrozumieniu (zawsze niedoskona­ łym) odmiennego spojrzenia. Jest to możliwe jedynie w procesie dyskursu, tym co łączy jego uczestników jest temat tej rozmowy. Jednym z najbardziej popularnych tematów rozmowy jest sfera życia publicznego, zarówno w wielkiej, jak i małej skali. Problemem lokalnych scen politycznych interesowali się dotychczas prawnicy, politologowie i grupy socjologów (Tarkowski 1994; Giza-Poleszczuk 1991; Marody 1991). Najbar­ dziej aktualne prace na ten temat powstawały w latach 1990-1992 w Europej­ skim Instytucie Rozwoju Regionalnego i lokalnego UW, w ramach programu „Rozwój regionalny - rozwój lokalny - samorząd terytorialny" (Jałowiecki 1991; Gieorgica 1991; Szczepański 1992). Według Bohdana Jałowieckiego, „Polska lokalna to takie miejsca, w których istnieje rodzinno sąsiedzka więź społeczna, pewien stopień integracji opartej na bezpośrednich kontaktach" (Jałowiecki 1991, s. 39). Jan Szczepański uzupełnia tę definicję podkreślając rangę czynnika terytorialnego: społeczności lokalne „wyróżniają się tym, że istotnym składnikiem ich więzi wewnętrznej jest jakaś forma stosunku do terytorium, na którym się znajdują" (Szczepański 1992, s. 19). „Polska lokal­ na nie jest bynajmniej jednolita, przeciwnie charakteryzują ją znaczne zróżni­ cowania, których źródła mają rodowód w historycznej przeszłości i podłożu kulturowym regionów. Postawy innowacyjno-kreacyjne w większym stopniu wykazują społeczności lokalne z terenu Wielkopolski, Pomorza Wschodniego oraz dawnej Galicji, postawy konserwatywno-adaptacyjne są bardziej roz­ powszechnione na ziemiach odzyskanych oraz w dawnym Królestwie Kon­ gresowym" (Jałowiecki 1991, s. 40). W 1993 г., serią wyjazdów terenowych o charakterze pilotażowym, roz­ poczęłam badanie stosunku do władzy gminnej w społecznościach lokal­ nych. W latach 1994-1995, wraz z grupą studentów, kontynuowaliśmy te badania w dwóch mazurskich gminach rolniczych (5000 i 7000 mieszkań­ ców). Wybór tego terenu nie był przypadkowy. Nie interesowały nas regiony o starych tradycjach ruchu ludowego i samorządowego, chcieliśmy zoba­ czyć, jak idea samorządności, wsparta nową podstawą prawną (Ustawa... 1990), jest realizowana we wsiach, gdzie dotychczas życie publiczne oparte było w znacznej mierze na polityce nakazowo-rozdzielczej. Taki cha­ rakter stosunków pomiędzy władzą lokalną a społecznością, podobnie jak brak tradycji samorządowych, był efektem braku ciągłości osadniczej na Mazurach. Indywidualne losy, w sposób szczególny napiętnowane wydarze­ niami historycznymi, nie sprzyjały aktywności i zaangażowaniu w sprawy publiczne, podobnie jak trwające wiele lat po wojnie poczucie tymczaso­ wości osiedlenia. W efekcie oprócz grupy ludzi o pewnym wykształceniu, większość mieszkańców gminy zajmuje pozycję widzów obserwujących �32 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i komentujących obsadę oraz wydarzenia na lokalnej scenie politycznej. Termin „lokalna scena polityczna", używany przez B. Jałowieckiego (1990, 1991 i J.P. Gieorgikę (1991) - w żadnym z tych artykułów nie zdeifniowany - może być uściślony jedynie poprzez odniesienie do szerszego modelu, osnutego wokół alegorii teatralnej. Podział na „scenę" i „widownię" jest dla tego modelu konstytuujący. Na „scenie" pojawiają się osoby, które - zda­ niem naszych rozmówców - „mają władzę", co oznacza, że są w stanie wpływać na rozwój gminy i podział lokalnych funduszy. Należy do nich wójt - centralna postać „sceny", w obu społecznościach niezwykle dominująca, choć sytuacja prawna nie daje do tego podstaw (Ustawa... 1990). Jego stosunek do społeczności gminnej można określić jako paternalistyczny. Spojrzenie „publiczności" na to, co się dzieje na scenie, jest bardzo zróż­ nicowane. Można jednak pokusić się o próbę uporządkowania tych wizerun­ ków wokół trzech głównych kategorii: - zwolennicy (przychylni, od krytycznej akceptacji po pełną, choć po­ wierzchowną afirmację), - krytycy (od krytyki wynikającej ze znajomości praw i działań władzy, po negację wszystkiego, nieuargumentowaną i wyrażaną w sloganach), - wreszcie ludzie, zwykle bardzo starzy, o niskim poziomie wykształ­ cenia (maksymalnie zawodowym rolniczym), których poglądów nie sposób zaklasyfikować jako przychylnych lub krytycznych, choć zawierają elementy obu. Sądzę, że ta postawa najbUższa jest stosunkowi do władzy opisywane­ mu przez Bułhakowa (1973, 1994) czy Uspienskiego i Żywowa (1990), który opierają się na przekonaniu, że władca jest delegowany „z góry", szczególnie predystynowany do swego stanowiska, posiada wiedzę niedostępną dla in­ nych. Może być dla podwładnych miłosierny lub okrutny zależnie od swej woli. Nie podlega krytyce, można go jedynie wysławiać, gdy czyni coś dla dobra poddanych lub utyskiwać, gdy ich wyzyskuje; - osobną kategorię stanowi młodzież do lat 25, zwykle o dość niskim wykształceniu (młodzi z wykształceniem średnim ogólnym lub wyższym rzadko pozostają na wsi), skrajnie nie zainteresowana życiem publicznym zarówno gminy, jak i kraju. Podstawą myślenia o postaciach „sceny" jest „wyraźna personifikacja instytucji publicznych" (Jałowiecki 1991), czemu sprzyja długotrwałe zaj­ mowanie stanowisk publicznych przez te same osoby - w obu gminach obecny wójt był mianowany naczelnikiem około 1973 г., a następnie został dwukrotnie wybrany w wolnych wyborach w 1990 i 1994 r. Aktorzy sceny publicznej postrzegani są jako grupa silnie powiązana, mimo to od roku 1990 na lokalnej scenie obu badanych gmin silnie wybija się postać wójta. Do roku 1990 gminą rządził „duumvirat" - wójt i pierwszy sekretarz PZPR, którzy często, choć nie zawsze, współpracowali ze sobą, a przewagę uzyskiwał ten z nich, który miał silniejszą osobowość lub mocniejsze poparcie „z góry". Pierwszy sekretarz miał nieco korzystniejszą sytuację w tym układzie, bowiem jego prawa i obowiązki względem społeczności gminnej nigdy nie były �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 33 prawnie określone, ponadto dysponował pozaadministracyjnymi kanałami, którymi mógł odwoływać postanowienia władz lokalnych (termin „duumvirat" i opis wzajemnych zależności za: Tarkowski 1994). W 1989 г., po formalnym rozwiązaniu PZPR, pierwszy sekretarz opuścił scenę polityczną gminy (choć w niektórych przypadkach bylo to raczej przesunięcie). "W tej sytuacji centralną pozycję zajął wójt, któremu Ustawa o Samorządzie lokalnym (1990) dała wiele nowych kompetencji i w ogromnym stopniu (choć, zdaniem moich rozmów­ ców, wciąż niewystarczającym) uniezależniła go od władz wojewódzkich i centralnych. W świetle tej samej Ustawy, zależność wójta od przedstawicieli społeczności (radnych) jest zupema. Gminnym ustawodawcą jest Rada Gminy, która składa się z niedużej grupy radnych pod przewodnictwem wójta. Zarząd jest powołany do realizowania postanowień Rady. Pomimo takich podstaw prawnych, wójt powszechnie postrzegany jest jako niezależny, samodzielny „władca" gminy, główny pomysłodawca wszelkich przedsięwzięć i decydent w sprawach finansowych. Choć jego „uniwokalność" podkreślana jest powsze­ chnie, on sam dba, by uniknąć epitetu „despoty" i w efekcie, dominujący jest wizerunek „doskonałego dyplomaty", a nie „dyktatora". Jego prymat na lokalnej scenie politycznej jest niepodważalny. Zdaniem mieszkańców, „naj­ większą władzę w gminie ma wójt, tak, tak, wójt. To trzeba powiedzieć, że ma dużo władzy. A może nawet za dużo, ale to jest kwestia, ja uważam, radnych". „Wójt z urzędu jest przewodniczącym Zarządu, tak, że więcej spraw wychodzi od niego, bo on na co dzień tym żyje". „Kompetencje wójta są największe, co wójt powie, to tak jest, duże przedsięwzięcia są pomyslem wójta, czasem grupy radnych". „Wójt powinien być podporządkowany radnym, ale w praktyce wójt dużo rzeczy forsuje swoich, widocznie potrafi jakoś przekonać radnych" . W efekcie postawa przychylna lub krytyczna wobec poczynań lokalnych władz jest określana przede wszystkim przez stosunek do postaci wójta. Jego cechy osobiste, działania, prawem wyznaczone możliwości, splecione ze sobą składają się na ten wizerunek. Najbardziej akceptujący „widzowie" są dumni z dotychczasowych osiąg­ nięć władz gminy i akceptują wpełni aktualny program jej rozwoju. Program ten jest wprawdzie opracowany przez Zarząd Rady Gminy i zatwierdzony przez Radę Gminy jednakże wszyscy: i radni, i mieszkańcy, podkreślają, że pomysłodawcą większości przedsięwzięć jest wójt. On ustala hierarchię prio­ rytetów i decyduje o podziale funduszy. Zaznaczają, że taki właśnie wybór wynika z jego głębokiej znajomości problemów gminy i dobrego rozeznania w możliwościach uzyskania środków na te inwestycje. Inwestycje w gminie ocenia się w perspektywie „osiągnięć wójta": „mamy dobrego wójta, pierw­ sza sprawa to, co on zrobił. Przeprowadził tutaj wodę, porozlewał asfalty, odnowił cmentarz, co więcej, za jego kadencji powstał ośrodek zdrowia. Za jego kadencji wybudowano nowy bank, za jego kadencji, i jego wniosek 1 1 Prezentowane w tekście cytaty z badań terenowych pochodzą z wywiadów będących wła­ snością Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa. �34 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN tutaj, Dom Kultury, który przedstawia wartość na okolicy. Trzeba było za tym jeździć, trzeba było organizować, trzeba było wysłuchiwać różnych rzeczy. [...] Dlatego ja tu nie jestem jakimś specjalistą od oceny tych wszyst­ kich rzeczy, ale w myśl sumienia, nie mogę pominąć tego co dobre."; „To widać, że dba, gdyby Pani byla przypuśćmy 10 lat temu i obejrzała centrum [gminy], no to było dziadostwo, naprawdę, a teraz to jest zrobione". „Zbu­ dowali ten dom nauczyciela, wszystkich nauczycieli, którzy mieszkali w szkole wysiedlili tutaj, tak, że szkoła uczy się na jedną zmianę. Jest nawet ogólniak tutaj, więc jeśli chodzi o szkoły to Gmina o nas dba." Entuzjazm, z jakim mówi się w gminie o „dokonaniach wójta" inspiruje do interpretowania tego wizerunku jako „idola"-aktora, którego uniwokalny występ budzi uwielbienie, nie zawsze poparte pogłębioną analizą. Idol powinien być popularny i uwielbiany: „w tych ostatnich wyborach w czerwcu '94 był jedynym kandydatem ze swego okręgu i otrzymał naj­ więcej głosów ze wszystkich radnych."; „On startował na radnego i była taka sytuacja, że trzeba było podać kilku kandydatów, no a był tylko jeden, to ci rolnicy z jego okręgu powiedzieli, że niech przyjdzie ktoś inny, to połamią mu nogi. I nikt inny nie przyszedł, no i głosowali na niego - takie ma poparcie u rolników."; „No wójt jest tu już od bardzo dawna, przedtem był naczelnikiem, teraz jest wójtem już dragą kadencję. Ludzie mają do niego zaufanie." Osiągnięcia „idola" „opromieniają" mieszkańców gminy swoją sławą: „to wszystko, wziąć na terenie województwa,my jesteśmy ten jakoby przo­ dowy trzon, z którego czerpią wzór inni" (chodzi przede wszystkim o fakt przejęcia przez gminę szkoły i służby zdrowia). Idol powinien ucieleśniać ideały swoich „wielbicieli". W przypadku mieszkańców rolniczej gminy ideał przybiera postać „dobrego gospodarza". Prawie wszyscy przychylni „widzowie" (a także część krytyków) używali tej metafory odpowiadając na pytanie: jaki powinien być dobry wójt? „Jak dobry gospodarz wszystkiego dogląda i trzyma dyscyplinę."; „Powinien o wszystkim wiedzieć, we wszystko nos wetknąć, jak dobry gospodarz."; „No trudna sprawa jest z tym gospodarzeniem, bo brakuje pieniędzy, ale widzicie i z tymi, co są trzeba umieć gospodarzyć. Ludzie mówią, że w takim kiepskim i trudnym czasie nie można nic zrobić, a jednak on robi." Lokalna metafora „gospodarska" dobrze współgra z określeniem nowoczesnego pań­ stwa jako „ogrodniczego". „Państwo nowoczesne narodziło się jako przed­ sięwzięcie misyjne [...] i przybrało postawę ogrodniczą wobec społeczeństwa, którym zarządzało" (Bauman 1995, s. 37). Metafora „gospodarska" ma także wymiar konkretny. Kandydat na „gospodarza gminy" musi spraw­ dzać się we własnym gospodarstwie, musi być dobrym rolnikiem: „bo pokaż się co masz na własnym podwórku najpierw, nie? Czym ty jesteś? Co potrafisz zrobić? A później idź do ludzi. To jest takie społeczeństwo. Takim rolnikom to też tam wody się nie poleje. - Czyli w takiej rolniczej gminie nie-rolnik nie ma szans na zostanie wóitem? Innymi słowy, w zasadzie nie. �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 35 No bo to jest fakt, że [przegrany kandydat na urząd wójta-A.M.] rolnikiem to w ogóle nie jest, taki intelektualista z Warszawy, taki romantyk przyje­ chał. A wie pani, romantyk to tu niepotrzebny." „Dobry gospodarz" dba o swoją gminę i stara się o jakość życia jej mieszkańców: „rozbudowuje szkolę, pilnuje, żeby te dzieci, które mają słabe warunki finansowe były dotowane z Urzędu Gminy. My byliśmy jedyną w Polsce gminą, która wyszła na przeciw rencistom-rolnikom. Tu z ini­ cjatywy Urzędu Gminy i PSL wybudowano olbrzymi blok dla rencistów-rolników."; „Tu dom nauczyciela ładny jest, dużo pieniędzy idzie teraz na wodociągi, nasza gmina, no prawie wszyscy rolnicy mają już wodę. Tak, że widać, że się stara żeby coś zrobić dla ludzi."; „Ośrodek Zdrowia to też Gmina przejęła, no i teraz z tej racji przyjeżdża tutaj okulista, laryngolog - wszyscy ważniejsi specjaliści raz czy dwa razy w tygodniu są, nie trzeba ze wszystkim jeździć do Giżycka."; „Teraz dużo bezrobotnych jest, stara się aby jak największą ilość tych ludzi zatrudnić. Zatrudnić to żadna sztuka, sztuka jest im wypłacić. Z tym są kłopoty, ale jakoś to robi." Sukcesy rolnicze ludzi kandydujących na radnych są nie tylko spraw­ dzianem ich zaradności, ale także wiedzy, której znaczenie podkreślają wszyscy nasi rozmówcy. Jest to przede wszystkim doskonała znajomość spraw społeczności lokalnej, wójtowego „gospodarstwa": „pomimo może mieć szkolę wyższą, ale nie zna tej dziedziny. A teraz jest taki czas, że on jest bardzo trudny. Nadchodzi zmiana we wszystkich dziedzinach. A gdy się nie zna podstaw, bardzo trudno jest. Można niechcąco zrobić źle, gdy się nie zna zasad (tu: układów lokalnych - A.M.]. Wójt natomiast, zna wszystkich rolników w okolicy, on jeżeli ktoś przychodzi do [Urzędu] Gminy, to on już wie w jakiej sprawie przyszedł i on już wie gdzie to jest i jak to jest, przynosi mapę, przynosi werdykt, przedstawia sprawę, że to tak a tak wygląda." „Bardzo często jest w terenie. No jak są rozmowy, że o jakichś szczegółach się mówi, że tam coś jakaś droga, to on już wie, że tam ta droga odchodzi, ten gospodarz tam mieszka, orientuje się. On tutaj przeszedł te wszystkie szczeble od referenta do wójta."; „Jeżeli kieruje całą gminą to powinien się na wszystkim znać choć trochę i o wszystkim wiedzieć: od wyglądu ulic do gospodarowania pieniędzmi gminy." Drugą niezwykle istotną, dziedziną wiedzy kandydata na urząd wójta jest orientacja, jak uzyskać dofinansowa­ nie planowanych przedsięwzięć i jak promować gminę na tle regionu. W układzie sprzed 1989 r. umiejętności były nie mniej istotne, a pozyskane wówczas kontakty służą do dziś. „Za PRL-u były organizowane nad jezio­ rem takie spotkania, żeby po prostu tę «górę» z województwa przekonać do tej naszej gminy, no bo potem dawało się ściągnąć jakieś dodatkowe pieniądze. Poprzednio dużo załatwiało się przez wojewódzki komitet PZPR, zresztą mieszkaniec naszej gminy był I sekretarzem wojewódzkim i trzeba przyznać, że z ramienia swego stanowiska w województwie w wielu spra­ wach pomagał. Obecnie wójt jest członkiem wojewódzkiego Sejmiku Samo­ rządowego, działa w Fundacji Jezior Mazurskich, ma liczne kontakty." �36 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Osiągnięcia wójta, jego wiedza i postawa paternalistyczna, zjednujące mu przychylność zwolenników, budzą podejrzenia krytyków. W tej chwili w żadnej z badanych gmin nie można mówić o zorganizowanej opozycji, ale nawet w latach, gdy istniała był to układ na forum publicznym gminy z założenia nierówny: „Dychotomia jest produktem, a zarazem maską wła­ dzy. Choć żadna z zadeklarowanych dychotomii nie ostałaby się bez wspar­ cia władzy zdolnej do separowania i skazywania na banicję, dychotomia raz wcielona w życie stwarza pozór równorzędności i wymienności członów. A przecież samo jej pojawienie się daje świadectwo mocy zdolnej do separo­ wania i różnicowania [...]. W dychotomiach kluczowych dla praktyki i wizji społecznego ładu siła różnicująca kryje się z reguły za jednym z członów opozycji. Drugi człon jest alter ego pierwszego członu wyodrębnionym w akcie samostanowienia, jest też z reguły stroną «gorsza», upośledzoną i zdegradowaną, w pozornie symetrycznej opozycji" (Bauman 1995, s. 29). W obu badanych gminach pierwszą powojenną formą zorganizowanej opozycji była „Solidarność Rolników Indywidualnych", która realizowała się w sporach z władzą o doraźne problemy rolników, nie dopracowała się spójnego programu, nie wykształciła trwałych struktur. W większej z opisywa­ nych gmin „publiczność krytyczna" zorganizowała się raz jeszcze w 1990 r. wokół Komitetu Obywatelskiego, utworzonego przez przybysza z wielkiego miasta, który osiedlił się w gminie. Nieudana próba zmiany obsady urzędu wójta spowodowała ponowne rozproszenie ludzi, którzy chcieli „działać inaczej". W pamięci ludzi zapisali się głównie jako wydawcy gazetki „patrzącej władzy na ręce". „W Komitecie Obywatelskim był ten kontrkandydat na stanowisko wójta i były dyrektor szkoły. Mieli lokal i wydawali gazetkę. Trochę opisywali o «tych» sprawach, ładnie pisali, nie można powiedzieć,trochę tych błędów władzy wytykali. Oni zresztą wiedzieli sporo, bo chodzili po ludziach i ludzie mieli się komu poskarżyć."; „Zorganizowanej opozycji teraz już nie ma. Była gazeta, nie ma. Właśnie szkoda, bo była drukowana przez 2-3 lata. Ja uważam, że dobra. Później taka wyszła kontrgazeta właściwie, przeciwwaga dla tej gazety. Troszkę tam było wycieczek osobistych w tych gazetach. Oczywiście nikt tam z nazwiska, ale można było się domyślać o kogo chodzi. Podpisane było inicjałami. Ale trudności finansowe, lokalowe.., no i gazeta umarła śmiercią naturalną, ale uważam, że poczytna była i ludzie kupowali. Warto by było coś takiego kontynuować..." Krytyków cechuje brak zaufania. Nie ufają w „ojcowską" postawę wła­ dzy podejrzewając, że jest to jedynie populistyczna demagogia. Wnikliwie obserwują działania władz próbując odkryć ich „drugie dno", „rzeczywiste motywy działań". Dla nich wysiłki „ludzi sceny", a zwłaszcza jej postaci centralnej, są obliczone na omamienie „publiczności", służą kreowaniu iluzji dobrobytu w gminie. W takiej perspektywie inwestycje dokonane i planowa­ ne przez władzę, są postrzegane jako rekwizyty pomocne w kreowaniu iluzji. Powątpiewają w sensowność niektórych przedsięwzięć argumentując, że ra­ czej chodzi w nich o prestiż gminy, niż o dobro mieszkańców. „Po tej linii" �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 37 krytykowana była rozbudowa szkoły we wsi, w której liczba uczących się dzieci maleje. W szkołę zainwestowano ogromne sumy, na które wójt uzy­ skał dotacje. Krytycznie nastawieni radni protestowali powątpiewając „czy to nie jest inwestycja tam X X I wiek?". W 1985 r. rozpoczęto budowę olbrzymiego budynku Gminnego Ośrodka Kultury. Na ten cel władze lokal­ ne wyjednały pieniądze z województwa. W opinii krytyków naczelnym celem przedsięwzięcia było nie tyle krzewienie kultury na wsi, ile podniesienie rangi gminy na tle regionu: „oni [ówczesna władza gminy - A.M.] myśleli, że się tam zrobi taka wizytówka, prawda, tak jak te Suwałki zostały miastem wojewódzkim, to Komitet Wojewódzki jest najwyższym budynkiem do tej pory, nie wiem co się tam mieści, nawet nie bardzo pasował w krajobraz tych Suwałk."; „Pomnik sobie chcieli postawić, a to jest taka, no naprawdę duża inwestycja i to ogromne pieniądze były i są potrzebne." Przychylna część społeczności ripostowała, że zabieganie o wyróżnienie się gminy było formą pozyskiwania funduszy na inwestycje w czasach, gdy władza lokalna dysponowała jedynie przydzielonymi odgórnie środkami finansowymi. Pod­ kreślali, że GOK może zafunkcjonować w nowych czasach „Ośrodek Zdro­ wia będzie się tam przenosić. Tam jest planowana duża biblioteka, część tego, co tam jest oddane do użytku można komuś sprzedać czy dzierżawić, żeby mieć pieniądze z tej działalności na rozbudowę tej pozostałej części, bo narosło wokół tego Ośrodka tyle legend, niedomówień, bo to zawsze mówią, że to pozostałość po komunizmie, że to należało tego nie kończyć, że nie wiadomo, co z tym robić. A jednak tam sporo poszło i pracy ludzkiej i pieniędzy". „Krytycy" podkreślali niezwykłą elastyczność władzy, która potrafi obiekt sztandarowy w minionym programie ideologicznym zaadop­ tować w „nowych czasach"z dobrym skutkiem finansowym. Często stawiany jest zarzut o wykorzystanie kontaktów z władzami wojewódzkimi i znajomości przepisów dla osiągania korzyści osobistych. Krytykowana jest także praktyka obsadzania stanowisk w Urzędzie Gminy i innych ważnych dla funkcjonowania gminy osobami zaprzyjaźnionymi lub spokrewnionymi. Zjawisko to opisuje Hanna Giza-Poleszczuk (1991 s. 97): „instytucje zostają spersonalizowane poprzez wessanie reprezentujących je osób w «kliki», «uklady», «stosunki towarzyskie». „Stąd częste zarzuty: «tam w Gminie to wszystko jedna klika siedzi», «tak nie powinno być, że on jest wójtem, a żona jest dyrektorem banku naszego, ja uważam, że to jest bardzo źle, i to się słyszy o tym, że to jest jakoś źle»". Odmienność spojrzenia widzów przychylnych i krytycznych wynika nie tylko z różnicy poglądów, w których starają się dążyć do racjonalności i spójności, ale także z innego stosunku emocjonalnego. Nieprzystawalność postaw publiczności oczarowanej i krytyków uchwycił znakomicie Giraudoux. Pozostając w kręgu alegorii teatralnej można przywołać jego słowa, które -jak się wydaje - nie tracą adekwatności, gdy mowa o„teatrze życia publicz­ nego": „Znieruchomiała, bezwładna publiczność kocha tak jak potrafi ko­ chać Bóg, kiedy przez nagle rozchylone chmury zdarzy mu się śledzić jakieś �38 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN nędzne albo też wspaniałe stworzenia. Taki bóg sparaliżowany, bezsilny, może i pod innymi jeszcze względami podobny do prawdziwego, ale jak tamten czujący ogromną litość i wdzięczność na widok tych istot, z którymi łączą go więzy braterstwa czy ojcostwa i które tego właśnie wieczora zgodziły się cierpieć i umierać w jego zastępstwie. Krytycy natomiast, jak tylko kurtyna idzie w górę, sztywnieją, izolują się przez myśl o sobie, przez nieufność do siebie samych, która się staje nieufnością wobec przedstawienia; zaczynają wierzyć, że są sędziami, którzy mają wydać wyrok skazujący albo ułaskawiający, widzą przed sobą nie autora, nie postaci, lecz sztukę, którą wypada im zważyć i zmierzyć" (Giraudoux 1957, s. 29). Każda z obu zaprezentowanych w tym szkicu perspektyw wyznacza pewne ekstremum, stąd ewentualne przerysowania. Pomiędzy tymi bieguna­ mi plasuje się wiele opcji pośrednich, których odcienie są trudne do za­ prezentowania w krótkim tekście. Nie opisałam też „sceny" w całej jej barwności. Do „ludzi sceny" należą także pracownicy Urzędu Gminy, a po 1990 r. niezwykle ważnymi postaciami stali się, radni. Obraz „teatru życia publicznego" pozostaje niepełny. Tekst ten bowiem, miał na celu nie tyle zgłębienie tematu, ile pokazanie, jak dalece rozszerzyła się dziedzina badaw­ cza etnologii, jakie nowe problemy pojawiły się wraz ze zmianami spo­ łecznymi oddalającymi nas coraz bardziej od tradycyjnego przedmiotu zain­ teresowań etnograficznych. LITERATURA B a u m a n Z. 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Warszawa. 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, Warszawa. B r o w n R. H . 1992 Poetics, Politics, and Truth: An invitation to Rhetorical Analysis, [w:] Writing the Social Text, New York, Aldine do Gruyter Press. B u ł h a k o w M. 1973 Mistrz i Małgorzata, Warszawa. „Co nam zostało z tych lat?" 1991 „Co nam zostało z tych latV Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, M . Marody (red.), Londyn, „Aneks". C l i f f o r d J. 1988 Predicament of Culture, Harvard University Press. 1989 On Ethnographic Allegory, [w:] Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, J. Cifford, G . E . Marcus, Berkeley - Los Angeles - London, Uni­ versity of California Press. G i e o r g i c a J . P. 1991 Aktorzy lokalnej sceny politycznej, [w:] Między nadzieją a rozczarowaniem. Sa­ morząd terytorialny rok po wyborach, B. Jałowiecki, P. Swianiewicz (red.), Warszawa. G i z a - P o l e s z c z u k H. 1991 Stosunki międzyludzkie i życie zbiorowe, [w:] Co nam zostało z tych lat? Społeczeń­ stwo polskie u progu zmiany systemowej, M . Marody (red.), Londyn, „Aneks". �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 39 G i r a u d o u x J. 1957 Improwizacja paryska, [w:] Teatr, Warszawa. J a ł o w i e c k i B. 1990 Narodziny demokracji lokalnej, Warszawa. 1991 Scena polityczna Polski lokalnej, [w:] Między nadzieją a rozczarowaniem. Samorząd terytorialny rok po wyborach, B. Jałowiecki, P. Swianiewicz (red.), Warszawa. L a k o f f G., Johnson M. 1988 Metafory w naszym życiu, Warszawa. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A. 1995 Zarys tradycji stosowania pojęcia „wiedza potoczna", „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. Ohnuki-Tierney E. 1991 Embedding of Transforming Poly trope: The Monkey as Self in Japanese Culture, [w:] Beyond Metaphor, (ed.) Fernandez J.W. Perelman, Chaim, Olbrechts-Tyteca L. 1989 The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation, Notre Dame, I N , University of Notre Dame Press. S z c z e p a ń s k i J. 1992 Polska lokalna, [w:] Społeczeństwo i gospodarka w Polsce lokalnej, B. Jałowiecki (red.), Warszawa. T a r k o w s k i J. 1994 Władza i społeczeństwo w systemie autorytarnym, Warszawa. U s p i e n s k i В., Ż y w o w W. 1990 Car i Bóg, Warszawa. Ustawa... 1990 Ustawa o Samorządzie Terytorialnym z dn. 8 marca 1990 г., „Dziennik Ustaw R P " z dn. 19 marca, I I I , nr 16. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN COMMON K N O W L E D G E OF PUBLIC AFFAIRS. T H E IMAGE OF L O C A L POLITICAL SCENE Summary Recent problems of human sciences, the discrepancy of modern science and postmodern theories of textuality and decenstruction can be conceived in terms of ancient debates between philosophy and rhetoric. The New Rhetoric postulates applying allegories which can function as models of interpretation. According to J . Clifford ethnographic writing is allegoric on each plane of meaning. Coexistence of native metaphors and rhetorical figures introduced by the writer is quite possible. The latter constitute the probable meanings of native texts and the metaphors included in them. According to this methodology the "texts" to be analysed are the recorded fragments of native knowledge confronted in the intercultural discourse with the scholar's knowledge, both specialistic and everyday knowledge. The discourse is possible owing to the subjects of communication. In this case it is the public (political) life on the local, communal level. The author suggests as the metaphor the model of "theatre of public life". There is a "stage" occupied by people of local official authority who can influence the communal budget and schemes of development. There is "audience" - members of community, potential voters, local constituency who watch and comment all the actions of those "on stage". Their attitudes vary extending from the extreme of "favorably inclined" to "critical". The supporters are convinced �40 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN of the authorities' paternalism and good will, especially that of the head of communal council who is the centra] character on the stage. They admire his personality, wisdom and activity, they perceive his person as "an ideal of a good manager". The critics are distrustful, they don't believe that the authorities act on behalf of the public welfare, but suspect them of minding their own interest and prestige. The critics suggest that the people of authority offer onlyan illusion of welfare and their enterprises are nothing more than requisites which are to make them credible. The article is intended not so much to present a deep analysis of the subject as to show how far the field of anthropology has been extended, new problems appearing along with social changes, and how big the distance from traditional interests of ethnography has become. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a029e6bcd64e5a83653f753aeb75e26.pdf 0676fdb7fdd9e40dd064d963d3c75fcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:576 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:526 Title A name given to the resource Wiejskie tkactwo chałupnicze w Bełchatowskiem / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.208-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERGOWA WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE W BEŁCHATOWSKIEM Chałupnicza praca ludności w i e j s k i e j jest rozległym i a k t u a l n y m p r o b l e m e m badawczym, doczekała się jednak w l i t e r a t u r z e etnogra­ ficznej t y l k o n i e l i c z n y c h m o n o g r a f i i , rzadko wykraczających poza opis k o n k r e t n e g o zjawiska; a że chałupnictwo wiązać można z wieloraką wytwórczością, przeto d y s p o n u j e m y stosunkowo obszerną literaturą ekonomiczną i historyczną dotyczącą poszczególnych gałęzi drobnej wytwórczości chałupniczej. Poważne miejsce w piśmiennictwie t y m zajmują pozycje dotyczące r o z w o j u chałupnictwa tkackiego na tere­ nach podłódzkich. F a k t oddziaływania na t e r e n y o k o l i c z n y c h w s i roz­ wijającego się szybko łódzkiego okręgu przemysłowego jest także za­ gadnieniem i s t o t n y m dla etnografa. Przemysł t k a c k i w Łodzi i m i a ­ stach o k o l i c z n y c h w p i e r w s z y c h dziesiątkach l a t swego r o z w o j u orga­ nizacyjnie i p o d względem t e c h n i k i pracy i narzędzi t k a c k i c h n i e w i e l e odbiegał o d rozwiniętych f o r m , rzemieślniczego t k a c t w a małomiastecz­ kowego, czy też wiejskiego. Zasadnicze różnice polegały na umasowien i u p r o d u k c j i i stosowaniu innego surowca, a" różnice w a r s z t a t u t k a c ­ kiego b y ł y t a k n i e w i e l k i e , że przestawienie się zdolnego tkacza w i e j ­ skiego na produkcję miejską nie przedstawiało większych trudności. Sprzyjał t e m u f a k t , że wzrastający okręg t k a c k i czerpał siłę roboczą z o k o l i c y , co ułatwiało ludności pozostałej na w s i k o n t a k t y z m i a s t e m . Istnieją d w i e przeciwstawne tezy mówiące o przyszłości t k a c t w a t r a d y c y j n e g o na. w s i podłódzkiej; miałoby ono zaginąć całkowicie w y ­ parte przez tańsze t k a n i n y pochodzenia przemysłowego względnie u m i e ­ jętności t k a n i a byłyby w y k o r z y s t a n e celem poszerzenia bazy p r o ­ d u k c y j n e j przemysłu tkackiego. Pierwszą tezę sformułował W . K u l a w p r a c y Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie Polskim w latach 1846—1865; podając ilość warsztatów t k a c k i c h na w s i w poszczególnych powiatach, materiał dotyczący terenów nas interesujących opatrzył następującym k o m e n ­ t a r z e m : „Zwłaszcza zwraca t u uwagę f a k t niezależności t e r y t o r i a l n e g o �WIEJSKIE TKACTWO 209 CHAŁUPNICZE rozmieszczenia t k a c t w a włościańskiego o d t e r y t o r i a l n e g o zgrupowania przemysłu tkackiego. Przemysł t e n [...] nie zaspokajał widać potrzeb ludności miejscowej, skoro na obszarach t y c h [...] rozmieszczenie k r o ­ sien włościańskich jest całkiem takie samo, j a k i w i n n y c h w sąsiedz­ t w i e leżących p o w i a t a c h " . Oczywiście wniosek t e n o p a r t y jest na t w i e r d z e n i u , że p r o d u k c j a przemysłowa prowadzona n a dużą skalę w y ­ piera droższą, bardziej czasochłonną wytwórczość indywidualną. J e d ­ nak w okresie międzywojennym, w w a r u n k a c h istnienia na w s i p o l ­ skiej jeszcze znacznych t e n d e n c j i do stosowania gospodarki samowy­ starczalnej, sytuacja na w s i podłódzkiej przedstawiała się nieco inaczej. Prześledzenie k o l e j n y c h z m i a n ilościowych k r o s i e n t k a c k i c h n i e dałoby pożądanego r e z u l t a t u , jednak ogólnie rzecz ujmując należy stwierdzić, że w r a z z dalszym r o z w o j e m przemysłu wieś zachowała powszechne na t y c h terenach żywotne t k a c t w o t r a d y c y j n e aż do połowy bieżącego stulecia. : T a k więc należało przeanalizować drugą możliwość, czyli w p ł y w dużego przemysłowego ośrodka tkackiego na l u d o w e t k a c t w o t r a d y ­ cyjne i ewentualne powiązania wynikające z tego sąsiedztwa. Badania n a d t y m i zagadnieniami zapoczątkowane zostały w okresie między­ w o j e n n y m , co uwidocznione jest w pozycjach d r u k o w a n y c h dotyczą­ cych chałupnictwa tkackiego, przy c z y m zagadnienie to t r a k t o w a n e jest w n i c h przede w s z y s t k i m z ekonomicznego p u n k t u w i d z e n i a . P i e r w ­ sze prace etnograficzne na ten temat, p u b l i k o w a n e w „Łódzkich S t u ­ diach E t n o g r a f i c z n y c h " i „Pracach i Materiałach M u z e u m Archeolo­ gicznego i Etnograficznego w Łodzi", dotyczą założeń badawczych oraz wyników badań n a d podstawami, organizacją i techniką t k a c t w a cha­ łupniczego w e w s i Dłutów, pow. łaski . 2 3 Należy podkreślić t u t a j f a k t , że t k a c t w o chałupnicze rozwinęło się przede w s z y s t k i m w okolicy położonej n a południowy zachód o d Łodzi, na terenie dzisiejszych powiatów Bełchatów i Łask. Być może, że o d ­ działywała t u bliskość Pabianic, gdzie dłużej utrzymywała się f o r m a 1 tach W. K u l a , Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie 1846—1865, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 4: 1938, s. 183. P o r . J . Ż ó 11 a s z e k, Chałupniczy przemysł tkacki n o m i s t a " , t. 28: 1928, s. 35 n ; t e n ż e , Drobny przemysł s z a w a 1931, t. 2, W a r s z a w a 1934. 2 Polskim w la­ w okręgu łódzkim, „Eko­ i chałupnictwo, t. 1, W a r ­ I. L e c h o w a, Zołożenia badawcze i wyniki wstępnych badań nad tkactwem chałupniczym w Dłutowie, „Prace i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t n o ­ graficznego w Łodzi", s e r i a e t n o g r a f i c z n a , n r 2: 1958, s. 166п.; t e n ż e , Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie {woj. łódzkie), „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 11: 1960, s. 5 п.; D. M i k o ł a j c z y k ó w a, Technika i organizacja tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie), tamże, s. 45 n. 3 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X �210 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A t k a c t w a rzemieślniczego czy nakładczego, dopuszczającego łatwiej do k o n t a k t u rzemiosło wiejskie. Niewątpliwie jednak przyczyną przewa­ żającą była znacznie uboższa okolica, gorsza niż na pozostałych t e r e ­ nach ziemia i mniejsze gospodarstwa, nie przynoszące dochodu pozwa­ lającego na u t r z y m a n i e rodziny. Na szczególną uwagę zasługuje t u t a j p r o b l e m X I X - w i e c z n e g o osad­ n i c t w a czeskiego i niemieckiego. T r a d y c j a l u d o w a wiąże pojawienie się n o w y c h osadników z zapoczątkowaniem t k a c t w a rzemieślniczego i jego rozwojem, zwłaszcza jeżeli idzie o t e re ny położone na południe od Bełchatowa oraz ośrodek zelowski w pow. łaskim, jednak b r a k o d ­ p o w i e d n i c h opracowań h i s t o r y c z n y c h nie pozwala na udzielenie d e f i n i ­ t y w n e j o d p o w i e d z i . Dostępny dla etnografa materiał źródłowy sięga­ jący końca X I X w. w y k a z u j e , że obok w s i zamieszkałych przez ludność czeską i niemiecką istniały również wsie polskie z silnie rozwiniętym t k a c t w e m chałupniczym. 4 W c y t o w a n y c h pracach etnograficznych s p o t y k a m y się z interesu­ jącym procesem powstawania w obrębie w s i w a r s t w y ludności zwią­ zanej z wytwórczością chałupniczą, będącą z czasem p o d s t a w o w y m źródłem j e j u t r z y m a n i a . A u t o r k i opracowań podają n i e z w y k l e ciekawe przykłady narastających różnic między r o l n i k a m i a wywodzącymi się z ludności rolniczej tkaczami. Różnice te wzrastały w miarę r o z w o j u t k a c t w a w Dłutowie, przekształcając tkaczy-chałupników w oddzielną grupę społeczną, z w y r o b i o n y m poczuciem własnej odrębności. Do ustabilizowania się takiego stanu rzeczy przyczyniło się powstanie t a m w czasach p o w o j e n n y c h spółdzielni t k a c k i e j , która tę właśnie pozycję tkacza-chałupnika ugruntowała. Obok ośrodka dłutowskiego wraz z p o b l i s k i m i w s i a m i na uwagę zasługuje też Zelów, pow. łaski, i K u r n o s , pow. bełchatowski. Ośrodki te, aczkolwiek różniące się znacznie między sobą czasem powstania i rozmiarem istniejącego t a m nakładu, jego zasięgiem i systemem orga­ nizacji, łączyło między sobą to, że wytworzyły wśród s w y c h mieszkań­ ców warstwę zawodowych nakładców oraz tkaczy chałupników, dla których praca p r z y warsztacie t k a c k i m była p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Po ostatniej wojnie, t a k samo j a k i w Dłutowie, tkacze z K u r n o s a i o k o l i c y rozpoczęli spontanicznie wytwórczość samodzielną, prowadzaną n i e j e d n o k r o t n i e na bardzo szeroką skalę, r u c h t e n jednak został w większości wypadków opanowany przez spółdzielczość. Roz- B a d a n i a n a d o s a d n i c t w e m c z e s k i m prowadzone są od p a r u lat p r z e z C z e c h o ­ słowacką Akademię N a u k w r a m a c h badań n a d emigracją, w y n i k i t y c h badań n i e zostały j e s z c z e o p u b l i k o w a n e , s. 271. 4 �W I E J S K I E T K A C T W O CHAŁUPNICZE 211 wijająca się, j a k n p . w p o b l i s k i c h Grocholicach, od r o k u 1947 spółdziel­ nia tkacka „Samodział P o l s k i " niemalże zupełnie zmonopolizowała działalność tkaczy na t y m terenie. Poza tkaczami z a w o d o w y m i w południowej części pow. bełchatowskiego s p o t y k a m y się z drugą, zasługującą na uwagę grupą tkaczy chałupników. Obok b o w i e m chałupnictwa będącego podstawą życia r o d z i n y i zawodem kształtującym nie t y l k o j e j oblicze ekonomiczne, ale również wyrabiającym określoną pozycję społeczną tkacza, w o k o ­ l i c y t e j istniało w okresie międzywojennym t k a c t w o chałupnicze u p r a ­ wiane dorywczo przez ludność, której podstawą u t r z y m a n i a było r o l ­ n i c t w o . Na powstanie t a k i e j właśnie g r u p y „webrów", j a k określa się w terenie wszystkich trudniących się t k a c t w e m , złożyły się specyficzne w a r u n k i . Wsie, w których w okresie międzywojennym s p o t y k a m y roz­ winięte t k a c t w o nakładcze uprawiane przez rolników, to w większości wypadków w i o s k i bardzo ubogie, których mieszkańcy posiadają nie­ wielką ilość lichej ziemi. Nie są t o wsie t y p o w o rolnicze, najczęściej m a m y t u do czynienia z X I X - w i e c z n y m osadnictwem lokującym się na w y p r z e d a w a n y c h przez d w o r y małourodzajnych g r u n t a c h . Wsie te za­ mieszkiwane były przez ludność małozamożną, która zawsze musiała poszukiwać dodatkowego źródła zarobku. Były one zamieszkałe prze­ ważnie przez p r o l e t a r i a t w i e j s k i i dostarczały służby okolicznym w s i o m t y p o w o r o l n i c z y m . Z t y c h właśnie wiosek jeszcze w pierwszych dzie­ siątkach l a t bieżącego stulecia r e k r u t o w a l i się przede w s z y s t k i m r o ­ b o t n i c y r o l n i udający się na sezonową emigrację do Niemiec. W o k r e ­ sie g d y przepisy a d m i n i s t r a c y j n e ograniczyły w znacznej mierze możliwości pracy sezonowej „na saksach", a wędrówki „na p o m r y " (praca sezonowa w majątkach na Pomorzu, w okolicach T o r u n i a itp.) były całkowicie nieopłacalne z powodu zbyt małych zarobków, przed mieszkańcami tychże w s i stanął p r o b l e m znalezienia n o w y c h źródeł egzystencji. Wówczas to, wobec r o z w o j u przemysłu tkackiego i przesu­ nięcia się organizacji nakładczej z dużych ośrodków przemysłowych, j a k n p . Łódź, do małych miasteczek, na terenie t y m znaczny rozwój osiągnęło chałupnicze t k a c t w o nakładcze. Był to jednak odrębny dział chałupnictwa tkackiego. C h a r a k t e r y ­ styczną cechą g r u p y ludności zajmującej się t k a c t w e m chałupniczym w badanych wsiach było to, że swoje zajęcie traktowała j a k o dorywcze i sezonowe. Kilkanaście l a t i n t e n s y w n e j pracy chałupniczej nie w y r o ­ biło w badanej grupie poczucia przynależności do określonej g r u p y za­ wodowej czy też przekonania o posiadaniu określonego zawodu. Praca p r z y warsztacie t k a c k i m była stale t r a k t o w a n a j a k o dorywcza, a bada­ na ludność zachowała poczucie przynależności do g r u p y rolników. O d m i e n n y t e n rodzaj t k a c t w a występował na b a d a n y m terenie we �212 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wsiach położonych n a południe od Bełchatowa ( F o l w a r k , Kamień, Ro­ gowiec, Scichawa, Stawek) i uzależniony był od bełchatowskich i k u r n o w s k i c h nakładców. Wsie te posiadały rozwinięte t k a c t w o t r a d y c y j n e i do końca okresu międzywojennego jednocześnie z u p r a w i a n y m tkactwem" chałupniczym siano t a m len, a b y wyrabiać z niego płótno na pokrycie własnych zapotrzebowań, natomiast w celu zdobycia go­ tówki zajmowano się wytwórczością chałupniczą. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a c k i e j , procesu p r a c y i używa­ n y c h p r z y t y m narzędzi na pewno przyczyniła się w dużej mierze do szybkiego r o z w o j u chałupnictwa. M o m e n t e m sprzyjającym był f a k t , że chałupnik nie musiał dokonać większych i n w e s t y c j i w celu nabycia n a ­ rzędzi pracy, a n i też nie popadał w zależność o d nakładcy w s k u t e k korzystania z o t r z y m a n y c h od niego narzędzi. W t k a c t w i e chałupni­ czym posługiwano się t y m i s a m y m i w a r s z t a t a m i , co i w t k a c t w i e t r a ­ d y c y j n y m , a jedynie płochę i nicielnice o t r z y m y w a n o od nakładcy wraz z osnową, gdyż jakość i c h była uzależniona o d grubości n i t k i . D l a o p i ­ sywanej g r u p y c h a r a k t e r y s t y c z n y m z j a w i s k i e m jest f a k t n i e i n w e s t o w a nia w narzędzia pracy. W Dłutowie s p o t y k a m y się nawet z pewną wynalazczością w t y m zakresie, g d y tymczasem we wsiach nas i n t e r e ­ sujących ograniczano się jedynie do w m o n t o w a n i a w warsztat n a j ­ potrzebniejszych elementów umożliwiających założenie cienkiej osnowy. N i e l i c z n i s t a r a l i się j e d y n i e o szerokie warsztaty, aby móc na n i c h tkać wszystkie rodzaje t k a n i n , większość wykonywała j e d y n i e t a k i e płótna, które można było zrobić na p r o s t y m , t r a d y c y j n y m warsztacie w i e j s k i m . W a r s z t a t y te stały najczęściej w k u c h n i , rzadziej w izbie, p r z y usta­ w i a n i u i c h k i e r o w a n o się j e d y n i e wielkością pomieszczenia. Zdarzało się, że w jednej rodzinie parę osób zajmowało się t k a c t w e m i w izbie stały 2—3 w a r s z t a t y . Ustawiano je t a k , a b y światło padało n a ręce pracującego. Nie s p o t y k a m y się w b a d a n y m terenie z powiększaniem izby celem umieszczenia w n i e j w a r s z t a t u względnie ze specjalnym dostosowaniem źródła światła, j a k n p . n a terenach, gdzie rzemiosło t k a c k i e posiadało dłuższą i bogatszą tradycję . 5 D r u g i m c h a r a k t e r y s t y c z n y m m o m e n t e m , który uwzględnić należy p r z y o m a w i a n i u t e j g r u p y chałupników, jest k w e s t i a n a u k i zawodu. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a n i a i prac pomocniczych z t y m związanych sprawiła, że m i m o przestawiania się na i n n y rodzaj s u - O ogólnym c h a r a k t e r z e tego z j a w i s k a świadczy, że występuje ono w P o l s c e w ośrodku korczyńskim ( J . C z a j k o w s k i , Chałupa tkacka z okolic Krosna, „Polska S z t u k a L u d o w a " , t. 18: 1964, s. 169 п.), o r a z w t a k rozwiniętych ośrodkach, j a k n p . miejscowości położone w okręgu Z u r i c h w S z w a j c a r i i (R. B r a u n , Industrialiesierung und Volksleben, Z i i r i c h - S t u t t g a r t 1960). 5 �WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE 213 r o w c a i pewnego wyspecjalizowania ludzie c i nie cenią sobie nowo zdo­ b y t y c h umiejętności, a p r o b l e m systematycznej n a u k i zawodu na bada­ n y m terenie nie istnieje w ogóle. Przed przystąpieniem do p r a c y nale­ żało „iść do t e r m i n u " czy „na naukę", ale najczęściej j e d y n i e na k i l k a t y g o d n i , rzadziej n a parę miesięcy. Naukę odbywano u j a k i e g o k o l w i e k tkacza pracującego d l a nakładcy, a czasem jeżeli we w s i jeszcze n i k t nie zajmował się chałupnictwem t k a c k i m , uczniowie u d a w a l i się do K u r n o s a , czy też i n n y c h w s i , w których praca t a rozwinęła się wcze­ śniej. N a u k a polegała j e d y n i e na t k a n i u na krosnach, prace przygoto­ wawcze, j a k n p . szpulowanie nici, były analogiczne j a k i w t k a c t w i e t r a d y c y j n y m i umiejętności te posiadano powszechnie. Według zebra­ n y c h i n f o r m a c j i za naukę płacono różnie, często nie płacono wcale, a wynagrodzenie dla nauczyciela stanowiła praca w y k o n a n a przez ucznia: „na nauce utkało się dwie osnowy, to już pożytek dla tego, co uczył b y ł " . Powszechne jest twierdzenie, że na naukę szło się j e d y n i e po to, aby przyjrzeć się, j a k sobie dawać radę z c i e n k i m t w o r z y w e m , poza t y m łatwiej było zawrzeć umowę z nakładcą oraz uzyskać osnowę, jeżeli przyjmujący pracę mógł wykazać się „terminowaniem", gdyż zdarzały się w y p a d k i , że nieumiejętne obchodzenie się z osnową powo­ dowało j e j uszkodzenie, co często obciążało s t r a t a m i nakładcę. Poza zdobyciem k o n k r e t n y c h k w a l i f i k a c j i p o t r z e b n y c h do t k a n i a wyrobów bawełnianych, we w s i nie zwracano u w a g i na stopień wyuczenia za­ w o d u . N i e spotyka się stopni zaawansowania w zawodzie tkacza, a n i też n a z e w n i c t w a stosowanego w rzemiośle w rodzaju „majster" czy „czeladnik"; występuje powszechnie nazwa „weber", stosowana jedna­ k o w o do wszystkich, którzy biorą przędziwo do t k a n i a , a więc i do tkających obecnie pasiaste k a p y na łóżka czy l n i a n e płótna. Niezależnie od z d o b y t y c h k w a l i f i k a c j i wyróżniano t y c h , którzy lepiej r a d z i l i sobie z k r o s n e m , p r z y czym uznanie zdobywały sobie nie wykształcone u m i e ­ jętności i zdolności, lecz przede w s z y s t k i m lepsza pozycja ekonomiczna, większy zarobek i łatwość uzyskania surowca do t k a n i a . 6 Oczywiście umiejętności t k a c k i e t e j g r u p y ludności były o wiele mniejsze niż tkaczy z a w o d o w y c h i dlatego okolica słynęła z w y r o b u t k a n i n o p r o s t y m splocie, j a k p u r p u r a na pościel, koszulówka, płótno harcerskie czy i n n e proste t k a n i n y bawełniane; wełnę t k a n o t u bardzo rzadko. Następną cechą charakterystyczną t e j g r u p y jest sezonowość p r a ­ cy, w dużym stopniu uzależniona o d c y k l u prac r o l n y c h . T r a d y c y j n e przywiązanie do gospodarstwa i poczucie odpowiedzialności za nie, nie 6 Informator Stefan S i e w i e r a , l a t 60, wieś S t a w e k pow. bełchatowski, A r c h i ­ w u m Zakładu E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego s y g n . 372/bełch. �214 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wynikające z jego znikomej dochodowości, było we wsiach t y c h znacz­ ne. W okresie nasilenia prac r o l n y c h nie starano się o pracę, a nawet w większych gospodarstwach zdarzało się, że składano warsztaty, bo nie do pomyślenia było zaniedbanie gospodarstwa na korzyść pracy cha­ łupniczej. T a k więc r y t m u p r a w i a n i a t k a c t w a nakładczego pokrywał się t a m z r y t m e m u p r a w i a n i a t k a c t w a tradycyjnego, uzależnionego cał­ k o w i c i e od zajęć rolniczych. K o n t a k t z nakładcą był w badanych wsiach o wiele luźniejszy niż p r z y chałupnictwie t r a d y c y j n y m . Nie zawierano żadnych długotermino­ w y c h umów, każdorazowo przy odbieraniu osnowy do t k a n i a . nakładca określał cenę, jaką za pracę zapłaci, przy czym ceny te dość często ulegały w a h a n i o m . Czasem nakładca notował sobie nazwisko i wieś, z której pochodziła osoba odbierająca osnowę, częściej j e d n a k polegał na własnej pamięci, co w y m o w n i e świadczy o r o z m i a r a c h prowadzo­ nego przezeń nakładu. Z w i e l u p r z y c z y n chałupnicy nie starali się o nawiązanie stałej współpracy z j e d n y m nakładcą. Przede w s z y s t k i m i c h n i e w i e l k i e umiejętności powodowały, że często nakładcy nie m o g l i powierzyć i m do t k a n i a materiału, który posiadali, i tkacze zmuszeni b y l i szukać nakładców, którzy a k t u a l n i e m i e l i surowiec przeznaczony na prostsze t k a n i n y . T a k samo f a k t posiadania przez w i e l u tkaczy j e ­ dynie wąskich warsztatów ograniczał i c h możliwości o t r z y m a n i a stałej pracy z jednego źródła. Na b a d a n y m terenie ośrodkami nakładu były w równej mierze K u r n o s , co i Bełchatów. Tkacze chałupnicy przenosili się z jednego ośrodka do drugiego w zależności od k o n i u n k t u r y . Po­ wszechnie panowało przekonanie, że w K u m o s i e lepiej płacono za pracę, j e d n a k t a m nakładem z a j m o w a l i się tkacze i t r u d n i e j było i c h oszu­ kać n a jakości t k a n i n y i splotu, co powszechnie robiono w stosunku do nakładców z Bełchatowa. Pewną rolę odgrywała też odległość miejsca zamieszkania chałupnika od nakładcy, bo surowiec i u t k a n e płótno najczęściej noszono na plecach, starano się więc, aby droga ta nie była zbyt długa. Luźna współzależność chałupnika od nakładcy powodowała, że tkacze n i e b y l i n i g d y ubezpieczeni. N i e zdawali sobie o n i sprawy z konieczności ubezpieczeń w s k u t e k tego, że pracę swą t r a k t o w a l i do­ rywczo. Według n i c h agenci ubezpieczeniowi chodzący po wsiach, aby wykryć nieubezpieczonych, zakłócali jedynie istniejący porządek rzeczy. Za n o r m a l n e uważano powszechnie, że należało kryć się przed agentami, gdyż chałupnik, który dopuścił do spisania protokołu na niekorzyść nakładcy, miał p o t e m trudności z o t r z y m a n i e m pracy. Następnym przykładem świadczącym o t y m , że tkacze chałupnicy nie posiadali wyrobionego poczucia więzi z r o b o t n i k a m i f a b r y c z n y m i , było i c h całkowicie bierne stanowisko wobec a k c j i s t r a j k o w e j . W czasie większych strajków do w s i położonych w pobliżu Bełchatowa p r z y - �WIEJSKIE T K A C T W O 215 CHAŁUPNICZE jeżdżali delegaci s t r a j k o w i i według słów informatorów „nie pozwalali pracować". Zalecenia i c h p r z y j m o w a n o i uznawano słuszność w y s u w a ­ n y c h postulatów, jednak n i k t z miejscowej ludności nie angażował się czynnie w akcję strajkową, a do ośrodków położonych dalej o d miasta agitacja strajkowa niemalże zupełnie nie docierała. O o d m i e n n y m charakterze omawianej g r u p y tkaczy chałupników-rolników można przekonać się również analizując sposób w y d a w a n i a przez n i c h zarobionej gotówki. Wobec ubóstwa ludności trudniącej się tą formą zarobku oraz wobec n i e w i e l k i e j ilości gotówki zdobywanej tą drogą przeważającą część zarobionych pieniędzy przeznaczano „na przeżycie". Przyczyniał się do tego fakt, że nakładcy n i e j e d n o k r o t n i e nie płacili pieniędzmi, a jedynie k w i t a m i , które można było realizować w określonych sklepach. Metoda ta, stosowana w dobie wczesnych p o ­ czynań i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h wobec robotników , była i później w zaco­ fanych w a r u n k a c h ekonomicznych narzędziem eksploatacji bezpośrednie­ go producenta. Była ona krzywdząca, gdyż w t e n sposób posiadacz k w i t u uzależniony był od cennika i zaopatrzenia w j e d n y m t y l k o sklepie, j e d ­ nak wobec zbyt dużej podaży chętnych do pracy godzono się i tą formą zapłaty. N i e w i e l k i e nadwyżki powstałe wówczas, gdy pracujący miał większe gospodarstwo względnie rodzinę, którą mógł zatrudnić p r z y warsztacie, przeznaczano najczęściej na u b r a n i e i zakup m e b l i . S k u t e k tego w i d o c z n y jest w o m a w i a n y c h wsiach do dziś, gdyż nie s p o t y k a m y t a m najczęściej żadnych elementów tradycyjnego u b i o r u , a wnętrze domów znacznie odbiega s w y m wyglądem od zestawu m e b l i s p o t y k a ­ n y c h w domach sąsiednich w s i t y p o w o r o l n i c z y c h . Sporadycznie j e d y n i e zarobione pieniądze przeznaczano na zakup ziemi — przede w s z y s t k i m pieniędzy t y c h było z b y t mało, poza t y m mało urodzajna gleba nie d a ­ wała rękojmy p o p r a w y b y t u . Na zakończenie należy podkreślić fakt, że ludność w badanych wsiach po ustaniu tego źródła zarobku nie skorzystała z możliwości p r a c y w przemyśle t k a c k i m , czy też n p . w spółdzielni w p o b l i s k i c h G r o cholicach. Część ludności opuściła wieś przenosząc się najczęściej na ziemie zadhodnie, gdzie osiedliła się zarówno we wsiach, j a k i m i a ­ steczkach, znaczna zaś ilość mieszkańców, zwłaszcza młodzież, pracuje najczęściej jako p r a c o w n i c y n i e w y k w a l i f i k o w a n i w odległych woje­ wództwach. Traktują o n i zajęcia p r z y budowie dróg i t p . j a k o sezonowe i wracają często do r o d z i n n y c h w s i między zakończeniem jednej pracy a rozpoczęciem n o w e j . Pozostawiając n a uboczu genezę i p r z y c z y n y powodujące w y t w o ­ rzenie się przedstawionej wyżej g r u p y ludności wiejskiej — gdyż w y 7 1 s. 271. W. K u l a , Szkice o manufakturach w Polsce w XVIII wieku, W a r s z a w a 1956, �216 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A magają one odrębnych badań h i s t o r y c z n y c h i ekonomicznych — należy podkreślić, że grupa t a posiada swoiste charakterystyczne cechy. Stano­ w i ona niejako formą przejściową spotykaną na wsi t r a d y c y j n e j , któ­ rej ludność zaczyna uczestniczyć w wytwórczości przemysłowej. Olga Mulkiewicz-Goldbergowa LA PRODUCTION TEXTILE EN CHAMBRE DE DANS LA REGION BEŁCHATÓW Resume L'ouvrage en rapport et P a b i a n i c e . les t r a i t e de l a production t e x t i l e en c h a m b r e et de son développement avec recherches les grands c e n t r e s v o i s i n s de l ' i n d u s t r i e t e x t i l e , á s a v o i r L ' a r t i c l e est basé en premier l i e u s u r les d o c u m e n t s s u r le t e r r a i n . L a p r o d u c t i o n commande, q u i se développait les v i l l a g e s de cette region au sud-est textile en de Łódź, chambre, Łódź fournis par effectuée sur occasionna la creation de g r o u p e s de population dans s'occupant uniquement du t r a v a i l remuneré, ce q u i i n f l u e n c a les m o e u r s , l e caractére d u prestige s o c i a l etc. Cet article a toutefois pour r u r a l e , á s a v o i r les a g r i c u l t e u r s se l i v r a i e n t en g r a n d sujet principal u n autre groupe q u i , d u r a n t l a période d'entre nombre á l a production de t e x t i l e en c h a m b r e , souvent pratique occupations dépassát Dans Particle l'appréciation en par le benefice question les q u e le g a i n qu'apportaient l'auteur habitants de présente cette a c q u i s e s , s u r l a dépendance du p r o d u c t e u r les l i e n s e x i s t a n t entre unissant les p r o d u c t e u r s le groupe étudié de méme q u e le m a n q u e obtenu les les region exploitations resultáis des comme du t r a v a i l s u r . le petit es des professions métier agricoles. recherches sur nouvellement de c e l u i q u i p a s s e l a c o m m a n d e , en c h a m b r e sur et a u s s i s u r les s e n t i m e n t s a u x o u v r i e r s des f a b r i q u e s . d'intérét aprés l a guerre, c o n f i r m e n t a u tissage en méme temps, étaient toujours considérées o c c a s i o n n e l l e s , malgré souvent guerres, effectuée s u r c o m m a n d e . C e s occupations, peut-étre p a r c e qu'elles étaient s e m b l a b l e s domestique population les d e u x L e s phénomenes précités, á s'engager a u t r a v a i l dans l ' i n d u s t r i e t e x t i l e l a these s u r le caractére different d u groupe étudié. Tłum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b268a53a27f0b8cabd89812cafbae29c.pdf bae7d9168df9a871b2594ded2ed5c20f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5344 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4965 Title A name given to the resource Wielka podróż do źródeł/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.245-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N LECH ajpierw k i l k a rozważań o charakterze pseudo- SOKÓŁ g a t u n k o w y m . Książka profesora Juszczaka na­ leży do zapomnianego dzisiaj g a t u n k u , łączą­ cego w j e d n y m utworze p u n k t widzenia n a u k i , filozo­ fii, sztuki i religii; „łączącego" znaczy syntetyzującego, bo przecież wspomniane p u n k t y widzenia nie f u n k c j o ­ nują w niej oddzielnie. Takie połączenie szokuje odwa¬ gą, mającą po trosze charakter wyzwania, zbija z t r o p u Wielka podróż do źródeł i wyprowadza z równowagi. M n i e ta książka wyprowa­ dziła z równowagi i napełniła n i e p o k o j e m , co stanowi 0 jej wadze także dla i n n y c h , p o d o b n y c h do m n i e , czy¬ telników. Zresztą nie zdołałem się z nią jeszcze uporać p o m i m o uważnej lektury, którą z pewnością powtórzę. Głos w dyskusji na temat Realności bogów N a razie powróciłem do nie czytanych o d dawna H o ­ mera i Hólderlina. Pisząc swoją książkę, profesor Juszczak zajmuje po­ zycję „filozofa-artysty". „Filozof-artysta" to koncept Nietzschego, przywołujący marzenie w i e l u , żyjących nej życia człowieka za niezmiernie ważną, godzących przed n i m i po n i m filozofów, różnie realizowane, się z t y m , że istnieje „realnie" jakaś sfera boskości, a n i e j e d n o k r o t n i e uznawane za niemożliwe do zreali¬ chociażby mglista, że chodzą po ziemi ludzie wyznają¬ zowania. Wiesław Juszczak przyjmuje w praktyce pi¬ cy wiarę w Boga osobowego i nie są to koniecznie sarskiej zapewne o s o b n i k i słabe na umyśle i reprezentujące „ciemno¬ 1 w dalszych t o m a c h zamierzonej tetralogii, postawę gród", sekty, bądź d a w n o przezwyciężone stadia rozwo¬ bliską, lepiej może powiedzieć: ukształtowaną po swo­ j u kulturalnego człowieka. K o n s e k w e n t n i e - a zwłasz¬ w pierwszym, już napisanym, a j e m u , owego marzenia filozofów. D l a osób znających cza choćby w najmniejszym stopniu agresywnie - nie¬ pisarstwo Juszczaka jest oczywiste, że taka postawa wierzącego czytelnika książka Juszczaka m u s i obrazić, dojrzewała w n i m i przejawiała się na różne sposoby o d rozjuszyć, albo po prostu znudzić: jest to przecież dawna. D l a m n i e stało się to całkowicie jasne o d cza¬ książka w swej najgłębszej i s t o c i e r e l i g i j n a , religij¬ su, kiedy wpadła m i w ręce godna uwagi książka Je- n a namiętnie, „obiektywnie" i „subiektywnie", poru¬ ana-Nóela V u a r n e t , zatytułowana właśnie Filozof-arty­ szająca się na poziomie, na którym, „wszystkie religie sta (słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000). K i e d y spo¬ stanowią j e d n o " , j a k chciał W i l l i a m Blake. W najbar¬ tkałem wówczas profesora Juszczaka, powiedziałem dziej osobistym fragmencie Dziennika m u , że czytam książkę o n i m , ale nie zainteresował się Wiesław Juszczak pisze j e d n a k z całkowitą jasnością: apokryficznego tą wiadomością. Może pora, by ktoś m n i e pomścił i za¬ „... [Święta D r o g a w Eleusis] jest to miejsce święte jął się „sklasyfikowaniem" Juszczaka, przymierzając je¬ niezależnie o d wyznawanej wiary. N i e wyrzekam się go prace do k o n c e p c j i omówionych przez V u a r n e t a . i nie wyrzeknę się swojej. A l e powraca, właśnie przez to może, pytanie: co znaczy «pogaństwo»?" (s. 35). Jeszcze k i l k a uwag, poprzedzonych krótkim wyja¬ śnieniem: właściwie nie chciałem i pewnie nie powi¬ Jest prawdą, co podnoszono w dyskusji, że w książ¬ n i e n e m zabierać głosu w tej dyskusji z p o w o d u niewy¬ ce profesora Juszczaka daje się obserwować zwrot k u starczającej uczoności, co piszę bez i r o n i i , a zwłaszcza przeszłości, powrót do źródeł, nostalgia za przeszłością. bez m i n o d e r i i . Zajmuję się problematyką czasów o wie¬ A u t o r nigdy tego nie ukrywał, przeciwnie, wielokrot¬ le nowszych i właściwie nigdy nie cofam się poza w i e k nie to podkreślał. Powracający w jego ostatniej książ¬ X V I I . W kwestiach religijnych przestrzenią, w której ce m o t y w sprzeciwu wobec pojęcia postępu, odnoszo¬ się poruszam, jest niepodzielnie Biblia i w p e w n y m nego do twórczości, sztuki, literatury, k u l t u r y jest po¬ stopniu świat żydowski. O d stosunkowo niedawnego wtórzeniem tego, o czym pisał n i e j e d n o k r o t n i e w swo¬ czasu zajmuje m n i e problematyka religijna w literatu¬ i c h wcześniejszych pracach, t y m razem dotyczy religii. rze, sztuce, myśli teoretycznej pisarzy i artystów, w filo¬ Religia jest w jego ujęciu prawdziwie mocna, czysta zofii, ale właściwie tylko między w i e k i e m X V I I a X X . w momencie nieodległym o d swoich narodzin, w sta¬ Pragnę jednakże zwrócić uwagę na niepokój zasiany nie niejako p i e r w o t n y m , by później wyczerpywać się przez „niewygodną" i przeciwną poprawności politycz¬ i ulegać degradacji. Jeśli t a k jest, istnieje regres jako¬ nej książkę Juszczaka w umysłach i - horribile dictu ściowy w religii; czy to oznacza, że istnieje także po¬ - duszach jej nieuczonych odbiorców, którzy stanowią, stęp? Jestem przekonany, że go nie ma, ale pozostaje być może, większość wszystkich jej czytelników. niepokojące m n i e pytanie, dotyczące postępu - regre¬ Książka Juszczaka jest skierowana nie tylko do su, a także i n n e , p o k r e w n e : czy wynikałoby stąd, iż re¬ przekonanych, co podnoszono w dyskusji, ale do wie¬ ligie dawniejsze, pierwotniejsze mają przewagę i więk¬ rzących: wyznających jakąkolwiek religię, chociażby tę szą moc niż młodsze? Dlaczego zatem Wiesław Jusz¬ ogólnikową, sprowadzającą się do uznania sfery religij- czak nie chce wyrzec się swojej młodszej religii na 245 �Lech Sokół * W I E L K A P O D R Ó Ż D O ŹRÓDEŁ. G Ł O S W DYSKUSJI N A T E M A T R E A L N O Ś C I B O G Ó W rzecz starszej, greckiej, na jakiej podstawie ja m a m ob­ tak uwielbiamy. Mistycyzm oznacza wybór postawy, stawać przy chrześcijaństwie, zamiast „powrócić" do w r a m a c h której mówimy: „nie m a we m n i e innej wo¬ religii naszych „starszych b r a c i " , j a k i m i są wyznawcy l i , niż wola mojego Boga". Oznacza wybór szaleństwa judaizmu? Lista p o d o b n y c h , to znaczy niepokojących, prawdziwego, nie szaleństwa r o d e m z niefrasobliwego pytań jest wcale długa. dyskursu. Czy tego rzeczywiście świadomie chcemy? Procedury nostalgiczne w myśleniu profesora Jusz­ Myślę, że pragnienie mistycyzmu jest w naszym świecie czaka nie są niczym przypadkowym i mało ważnym, bardzo rzadko spotykane. Książka Wiesława Juszczaka wręcz przeciwnie, są t a k zasadnicze, że niepodobna i c h jest w jakimś sensie bardzo odległa o d naszej współcze¬ krytykować, nie podważając jednocześnie wszystkiego, sności. co napisał w Realności bogów. Jego książka zdaje m i się Czy i j a k można pogodzić mistycyzm z życiem co¬ wielką podróżą do źródeł, która to podróż fascynuje dziennym w jego praktycyzmie i trywialności? N i e m n i e , a jednocześnie napawa lękiem przed niemożli¬ w i e m , chociaż historia dostarcza najróżniejszych przy¬ w y m do ograniczenia i przezwyciężenia pesymizmem, kładów; mieściłby się w n i c h kazus Emanuela Sweden- dotyczącym tzw. „naszych czasów", który zdaje się ko¬ borga, jednej z najosobliwszych postaci nowożytnej nieczną konsekwencją jego rozważań, oraz k u l t u r y europejskiej, obawą m i s t y k a i w i e l k i e g o pisarza, przed jakimś t r u d n y m do określenia zatraceniem się uczonego i urzędnika. Podniesienie irracjonalnego sta¬ w fascynującej i przerażającej zarazem otchłani prze¬ w i a także zasadnicze p y t a n i a n a t u r y metodologicznej szłości. w odniesieniu do naszej, mojej pracy; i na te pytania także nie m a m łatwej odpowiedzi. N a zakończenie chciałbym zatrzymać się przy inne¬ go rodzaju niepokojach, o jakie przyprawiła m n i e książ¬ Staje się teraz oczywiste, co miałem na myśli, mó¬ ka profesora Juszczaka: idzie o relację racjonalnego i i r ­ wiąc, że książka profesora Juszczaka wyprowadziła racjonalnego. Poznanie poprzez marzenie, które przy¬ m n i e z równowagi i napełniła n i e p o k o j e m i dlaczego wołuje autor, odnosi się do t a k i c h procedur poznaw¬ jestem m u za to wdzięczny. Jednym k o p n i a k i e m roz¬ czych, które dostarczają d a n y c h niedostępnych pozna¬ walił moje starannie ułożone „puzzle" i wypieszczone n i u racjonalnemu. W odniesieniu do f e n o m e n u religii, schematy, które dawały m i poczucie bezpieczeństwa, może lepiej: wiary, poznanie prawdziwe i godne zaufa¬ jakiego dostarcza nawet nietrwały i złudny porządek. nia dostępne jest jedynie badaczowi wierzącemu; to sa¬ Muszę się teraz pozbierać w sensie dosłownym i prze¬ m o , jak już zwracałem uwagę, dotyczy czytelników nośnym, a t a k i stan nieporządku, który należy prze¬ książki. O religii, wierze można zatem jedynie, c h o ć to kształcić na powrót w porządek, zawsze daje jakiś zysk. niemało, świadczyć, przeżywszy uprzednio głębokie do¬ Niektórzy twierdzą, że porządek jest w ogóle niepożą¬ świadczenie o charakterze mistycznym. Wszelka i n n a dany, a może niemożliwy do osiągnięcia. N i e jestem postawa badawcza jest skażona nieodwołalnie racjona¬ o t y m przekonany; stawiam na napięcie między cha¬ lizmem, „pozytywizmem", j a k chce autor, a zatem fał¬ osem a próbującym go okiełznać porządkiem. N i e szywa, co najmniej powierzchowna. O t w i e r a się tutaj w i e m na p e w n o , w j a k i m stopniu zgodzę się z profeso¬ droga do mistycyzmu i nie m a m zamiaru negować jego r e m Juszczakiem, co może b r z m i arogancko, ale to bę¬ wartości w odniesieniu do religii i wiary. Czy jednako¬ dę wiedział po p o n o w n e j lekturze jego książki. N i e to woż mistycyzm daje się postulować, czy do mistycyzmu jest zresztą dla m n i e aż t a k ważne, a pewnie i dla nie¬ można po prostu dojść, skoro tylko podejmie się taką go, czy i w j a k i m stopniu pogodzimy się i uładzimy. decyzję? Oczywiście, mistycyzm jest różnie definiowa¬ O w a grzeczność byłaby zapewne jakimś zaprzeczeniem ny i praktykowany, ale poprzestańmy na rozumieniu sensu jego przesłania, zawartego w Realności bogów. najpowszechniej akceptowanym. Byłoby to zatem pra- Z mojej wypowiedzi w y n i k a jasno, dlaczego miałem gnienienie zjednoczenia z Bogiem czy bóstwem bądź wątpliwości, czy zabierać głos. Jest ona, jak widać, rze¬ absolutem, czy może m o c a m i wyższymi, któremu odpo¬ czywiście nieuczona i daje się bronić jedynie jako zapis wiada specjalnego rodzaju powołanie, wezwanie z wy¬ pewnego doświadczenia o d b i o r u , zapewne nie wyłącz¬ soka, łaska i wybranie. Człowiek stwarza jedynie wa¬ nie jednostkowego. N i e w y k l u c z o n e , że jest niezbyt r u n k i przeżycia mistycznego, skutkiem przygotowania mądra. Może należy odnieść do m n i e samego wypo¬ poprzez odrzucenie świata widzialnego i częstokroć wiedź jednego z bohaterów W i t k a c e g o : „Powiedziałem bardzo surową ascezę. Resztę spełnia Bóg (bóg). Powo¬ coś bardzo głębokiego. Przypuszczalnie jest to bzdura". łani przez Boga różnych czasów, w różnych pismach Jeśli tak, proszę o wybaczenie. świętych, odczuwają lęk i proszą Boga, by wybrał inne¬ go człowieka, bardziej godnego. Czy nie nazbyt łatwo „akceptujemy" mistycyzm bez refleksji i trwogi, czyniąc go łatwym, niewiele bądź nic nie kosztującym, a zatem całkowicie fałszywym? Szukamy nie mistycyzmu, lecz dreszczu. N i e chcemy pamiętać, że oznacza o n , w i n i e n oznaczać całkowite zniszczenie życia, które jest n a m tak drogie, unicetwienie całkowite naszego „ja", które 246 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9414788cfeeaa4f929230fc90ce644ef.pdf c500376c380c7ebd0379e8548f7400b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4059 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource haft ludowy Wielkopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3793 Title A name given to the resource Wielkopolski haft snutkowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.193-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WIELKOPOLSKI HAFT S N U T K O W Y ADAM W ciągu s z e r e g u l a t dzięki s p r z y j a j ą c y m nie tylko ochroniono wiele tradycyjnych warunkom i rodzimych H a f t s n u t k o w y , którego bardziej GLAPA wartościowe okazy spotykamy choćby w s k l e p a c h C P L i A , u p r a w i a n y wytworów k u l t u r o w y c h przed z a n i k i e m , ale z a p e w n i o ­ do dzisiaj n a terenie no i m rozwój i n a d a n o k a j a n i u naszych wartości p r z y d a t n e codziennych ciu i opiece władz niektóre potrzeb. z dziedzin w zaspo­ poznańskie), w G o l i n i e . Dzięki popar­ stosowanych tej wytwór­ czości doczekały się o p r a c o w a ń m o n o g r a f i c z n y c h i cen­ n y c h przekazów. wane snutkowy N a o b s z a r z e W i e l k o p o l s k i s p o t y k a się w ś r ó d l u d u k i l k a o d m i a n h a f t u , k t ó r e — zależnie o d m a t e r i a ł u czy t e c h n i k i w y k o n a n i a — b y w a j ą o k r e ś l a n e j a k o : 1. h a f t s n u t k o w y l u b s n u t k i g o l i ń s k i e ; 2. h a f t n a t i u l u ; 3. biały h a f t w y k o n y w a n y b i a ł y m i n i ć m i n a b i a ł y m , różowym, „ m o d r y m " l u b ż ó ł t y m p ł ó t n i e ; 4. h a f t barwny, najmniej obecnie rozpowszechniony. 1 Ryc. 1. Fragment „koronki renesansowej" pod winęły się „snutki" w poł. XIX w. Reprodukcja Bibüotheque DMC Repr. Grażyna jest (województwo Jest t o jedna z o d m i a n haftu szeroko n a w s i w połowie X I X w . t e n m a dość d a w n e t r a d y c j e , o c z y m okazach, spotykanych w Haft świadczą z a c h o ­ r e l i k t y (dostępne d l a n a s j u ż n i e s t e t y licznych D o t y c h szczegółowych zagadnień między i n n y m i n a ­ leży r ó w n i e ż h a f t powiatu Jarocin w nie­ Wielkopolsce cen­ t r a l n e j , n a K u j a w a c h , Z i e m i L u b u s k i e j ) , a także o p i s y w literaturze. W X I X w i e k u produkcja haftu artystycznego w po­ r ó w n a n i u z u b i e g ł y m i s t u l e c i a m i , p o w a ż n i e się z m n i e j ­ szyła. Wykonywano użytek kościelny. wiska — wtenczas Niezależnie pod wpływem przeważnie hafty jednak tego przemian od na zja­ ekonomiczno-spo- łecznych, j a k i p e w n y c h osiągnięć t e c h n i c z n y c h w sze- wpływem której powstały prawdopodobnie i z La Dentelłe Renaissance, Th. Dillmont Wyszomirska, 1953 r. roz­ — 193 �: d - . Rj/c. 2. Główne elementy zdobnicze stosowane w snutkach. Nazwy: 1 — pączek, 2 — pęczki potrójne, 3 — babo, 4 — dziurka lub kółko pojedyncze, 5 — dziurki-kółeczka potrójne, 6 — dziurki podłużne, 7 — baba, 8 — koszyczek, 9 — k o s z y c z e k podwójny, 10 — kółeczka z dziurkami, 11 — pierścienie z dziurek, 12 — margaretka dziergana, zwana też dziurką tłustą z koszyczkiem, 13, 14 — graniotka, 15 — skrzydło, 16 —• mucha (muszka) chuda, 17 — mucha (muszka) tłusta, 18 — pszczoła, 19 — pawie oczko, 20 — pawie oczka potrójne, 21 — koniec lub gajor z koszyczkiem, 22 — margaretka chuda lub kwiatuszki, 23 — Ustko z pączkiem, 24 — stokrotka, 25 — pawie oczko w kółku, 26 — margaretka, 27 — Ustko snute, 28 — mertka, 29 — sło­ necznik (połowa), 30 — chmiel, 31 — gwiazda, 32 — serce z pęczkami. Brak na tablicy „tarki" i „pająka". Rys. A. Glapa, 1949 r. r e g u ośrodków — n a dość z n a c z n y c h j a się h a f t l u d o w y , obszarach rozwi­ k t ó r e g o jedną z o d m i a n j e s t haft s n u t k o w y , z w a n y też „ s n u t k a m i " . Za główne przyczyny leży przyjąć 194 — poza prz e mys łu — w t y m okresie gotowych, p o c h o d z e n i a części s k ł a d o w y c h k o r o n k i fabrycznego renesansowej, p o d której w p ł y w e m p o w s t a ł y s n u t k i . rozwoju haftu snutkowego rozwojem wszechnienie na­ rozpo­ Geneza h a f t u s n u t k o w e g o w i ą ż e się, m o i m ściśle z koronką renesansową ( r y e . 1). zdaniem, �Ryc. 3. Motywy zdobnicze obwiedzione ściegiem przetykanym. Snutki przeciągnięte od „pącz­ ków" sięgają poza linie obwiedzione. Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. 4. Fragment haftu snutkowego przed wy­ cięciem płótna. Środkowe przestrzenie w kwia­ tach i pomiędzy „pączkami" wypełnione są siat­ kami (naleciałościami pałacowymi). Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. Ryc. 6. Ten sam fragment po częściowym wycięciu płótna. Większe otwory nerkowate, tzw. „gajory", wypełnione są „koszyczkami". Fot. A. Głapa, 1950 r. 5. Fragment Fot. haftu przed wycięciem A. Glapa, 1950 r. płótna. 195 �Koronka renesansowa , zwana 2 również koronką r z e p ł ó c i e n n y m , b a w e ł n i e , n a k t ó r y c h t o materiałach islandzką l u b k o r o n k ą z L ü k s e i ( L u x e u i l ) , w ś r ó d t e g o rysuje rodzaju w wyrobów zajmuje Podczas g d y w y k o n a n i e najpoważniejsze większości miejsce. innych rodzajów k o r o n e k nastręcza z n a c z n e trudności, k o r o n k a i s l a n d z k a m o ż e być uważana za jedną z K o r o n k a renesansowa sów (taśm), p r z y g o t o w a n y c h podług fabrycznych sunków i połączonych ze sobą za pomocą ry­ łańcuszków i kółek różnego r o d z a j u . Ten rodzaj k o r o n k i jest bardzo stary. Pochodzi deseni. Do miejscach wzorów taśmy przypina różnego się formatu i kształtu — płócienne, b a w e ł n i a n e l u b j e d w a b n e i ł ą ­ czy się j e z g o d n i e z r y s u n k i e m łańcuszkami i k ó ł k a m i najłatwiejszych. składa się z g o t o w y c h j u ż p a ­ się k o n t u r y odpowiednich P o d w p ł y w e m tego r o d z a j u k o r o n k i powstały z a p e w n e smutki, które w technice nią się o d k o r o n k i wykonania renesansowej, częściowo a swą róż­ ażurowością o r a z n i e k t ó r y m i e l e m e n t a m i b a r d z o są p o d o b n e d o n i e j . S n u t k i b y ł y b y w i ę c uproszczoną w on mienną zaczęto w e F r a n c j i naśladować k ó ł k a Po­ która d o l u d u dostała się z pałacu a l b o z kościoła, l u b zastępowano p r z e z w z o r n i k i w p o ł o w i e X I X w . P o p r z e d o s t a n i u się czątkowo części zapełnione koronki weneckie. w zdobnictwie formą technice, a o d ­ o d s t a r e j k o r o n k i — kółek w e n e c k i c h . W w i e k u X V I I koronki renesansowej, taśmami t k a n y m i i ręcznie d o r a b i a n o t y l k o łańcuszki n a wieś, d o c h ł o p ó w , k o r o n k a uległa g r u n t o w n e m u p r z e ­ i kółka. O t r z y m a n a w t e n sposób k o r o n k a n i e m i a ł a kształceniu i zamieniła się w h a f t p r z e z w y e l i m i n o w a ­ t e j delikatności, co p r a w d z i w a w e n e c k a , p o m i m o nie j e d n a k stała się b a r d z o popularna i nazwano ją k o ­ ronką renesansową. W X V I I I w i e k u t e n r o d z a j bów we stracił n a popularności. Francji i w Belgii Pojawiły się delikatne koronki tego wyro­ wtenczas wykonane c a ł k o w i c i e igłą. T e n n o w y r o d z a j k o r o n k i podbił p u ­ czymy — rodzajów między w sprzedaży się nie Miejsce i c h za­ w wielkiej mierze wpłynęły W połowie X I X w i e k u s n u t k i były w i się u ludu użyciu w e w s p o m n i a n e j już G o l i n i e . niczkami, znajdowały zapewne o charak­ prymitywne narzędzia. l a c e " . O d t e g o c z a s u stała s i ę n a j b a r d z i e j ulubioną r o ­ które które terze l u d o w y m , n a który — między i n n y m i , j a k zoba­ botą ręczną, a t o dzięki w i e l k i e m u z r ó ż n i c o w a n i u w i e l u taśm, taśm, jęły różnego r o d z a j u m o t y w y i k o m p o z y c j e bliczność i k o r o n k a r e n e s a n s o w a n a d ł u g o weszła z n o ­ w u w użycie, j a k o nowość a n g i e l s k a , p o d n a z w ą „ p o i n t gotowych p r z y j ę ł y ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h . zdobiono czepki, fryzki, zwanymi napięstkiem koszule (noszone p o d s t a ­ sznurówkami) a łokciem, powszechnym N i m i haftowano na rękawach j a k również po­ zapaski i p o z w a l a ł y n a d o w o l n e układanie d e s e n i k o r o n k i r e ­ n o s z o n e n a spódnicach d l a o z d o b y . nesansowej. b y ł y t a k p o s p o l i t e i w t a k w i e l k i c h ilościach j e w y ­ Obecnie k o r o n k ę renesansową w y k o n u j e się podług wzoru narysowanego na woskowanym płótnie, papie- k o n y w a n o i noszono, nich w kościele H a f t y te wówczas że w n i e d z i e l e śnieżnie biało, a i święta było od niewiasty w b i a ł e s t r o j e i h a f t y w y g l ą d a ł y — podług Podług: L a Dentelle Renaissance — T h . de D i l l mont, E d i t e u r M u l h o u s e (Alsace) — Bibliothéque D M C . P r z y t o c z o n y opis k o r o n k i r e n e s a n s o w e j p o d a j e m y w e ­ dług tłumaczenia A d y W a p n i a r s k i e j . 2 196 określenia — j a k łabędzie. Motywy ubrane ludowego zdobnicze s t a r y c h s n u t e k , szczególnie n a z a p a s k a c h , b y ł y tych więk­ sze niż o b e c n i e i w y p e ł n i a ł y całą dolną i c h p o ł o w ę . �H a f t y t e j e d n a k z p o c z ą t k i e m X X w i e k u zaczęły dość szybko haftu zanikać p o d w p ł y w e m na tiulu, i o wiele Z znacznie wchodzącego łatwiejszego do w modę wykonania tańszego. powodu wielu przyczyn dzisiaj niestety snutek z X I X w i e k u już n i e p o s i a d a m y . Piękne okazy h a f t u , głównie w postaci czepków, w okresie w o j e n n y m były przechowywane w Dziale tego między­ Ludoznaw­ czym i m . Heleny i Wiesławy Cichowicz M u z e u m W i e l ­ kopolskiego w w Poznaniu. czasie o k u p a c j i wraz Rzadkie z te całymi okazy zginęły zbiorami. Wśród ludności golińskiej d z i s i a j , p o d w ó c h ś w i a t o w y c h w o j ­ nach, też już nie można znaleźć żadnego okazu. W s z y s t k i e poszły d o g r o b u w r a z z i c h w ł a ś c i c i e l k a m i . Wyjątek stanowi kilka okazów znajdujących się w M u z e u m P o m o r s k i m w T o r u n i u ( r y c . 20, 21). Heleny Przypada Moszczyńskiej, byłej wjaścicielki Goliny. o n n a l a t a o d 1894 d o 1945 r o k u . W t y m t o czasie Moszczyńska otaczała o p i e k ą g i n ą c e s n u t k i lińskie, w p r o w a d z a j ą c go szereg elementów do m i e j s c o w e g o zdobinowych, haftu nie go- ludowe­ mających Zdobiny te przyjęły się i są niekiedy stosowane w obecnych s n u t k a c h jako wprowadzone przez Moszczyńska. to przykład klasyczny wych do sztuki kilka rodzajów pełniania p r z e n i k a n i a wartości ludowej. wolnych jest pałaco­ Do tych motywów siatek, stosowanych większych wzory D l a etnografa należy głównie do płaszczyzn wy­ (ryc. 4, 12, 19). Opieka dziewcząt Moszczyńskiej wiejskich w polegała pałacu i na gromadzeniu zachęcaniu i c h do w y k o n y w a n i a s n u t e k d l a potrzeb d w o r u oraz n a włas­ ny użytek hafciarek, do ozdoby szechniających się h a f t ó w w na tiulu, miejsce rozpow­ j a k również w y k o n y w a n i a szeregu haftów d l a miejscowego do i oko­ l i c z n y c h kościołów. W t y m t o c z a s i e w i d y w a n o w p a ­ łacu p o kilkanaście d z i e w c z y n w y s z y w a j ą c y c h dla D r u g i o k r e s s n u t e k golińskich w i ą ż e się ściśle z o s o ­ bą z n i m n i c wspólnego. kościołów. fragment pod w np. całości Każda z podług nich wykonywała s w e g o pomysłu, b y serwety jakiś później b a c z n y m o k i e m zespołu rówieśnic połączyć części całość. P r z y serc, gwiazd dziewczętom układaniu itp., w radami, które d z i e w c z y n y poszczególnych motywów, całość Moszczyńska podsuwała pewne służyła możliwości, a k c e p t o w a ł y l u b odrzucały. �0 es^mss o a *1 I 1I Ryc. 10. Rodzaje ściegów stosowanych Z tego t o o k r e s u p r z e c h o w a ł się d o 1940 r o k u ołtarzowy, w y k o n a n y ks. S k r z y d l e w s k i e g o , Nakrycie przez obrus s i o s t r y Banaszyńskie d l a wówczas proboszcza to haftowały w hafcie Banaszyńskie na snutkowym. samym Rys. Glapa, celu w y k o n a n o p r a c była 1948 r. później albę. Inicjatorką Moszezyńska. Następną Poniecu. chowaną jest zamówienie pierwszej wojnie w A. znów obrus, większą wykonany światowej przez tych pracą kilka Helenę za­ lat po Bernasow- Moszczyńskiej. W y k o ń c z y ł y j e krótko przed pierwszą ską i M i c h a l i n ę P a w l a k . wojną ta okupacji n i u około 60 c m szerokości i 350 c m długości. Został światową. znajdowała tem — się Serweta w Poniecu najlepszym koszulach, zapaskach chowanym do dzisiaj początku i była najstarszym odzwierciedleniem golińskich, w y k o n y w a n y c h kach, do ongiś snutek haf­ staro- na czepkach, fryz- i t p . D r u g i m okazem jest obrus „składkowy", n a n y k o l e k t y w n i e przez m i e s z k a n k i Goliny w za­ Obrus ten m a w on ofiarowany dla miejscowego drewnianego g d z i e też z n a j d u j e Obok tych się kościółka, obecnie. większych prac wykonywano mniejsze i większe, i n d y w i d u a l n i e i „ s k ł a d k o w o " . B y ł y t o p r z e ­ wyko­ różne latach wykonywano serwetki, kołnierzyki, które t a k d l a d w o r u , j a k i d l a siebie. poduszki, bluzki, Jeden w o j n y 1914—1918, o f i a r o w a n y d o m i e j s c o w e g o kościoła z t a k i c h kompletów, z r o b i o n y na u p r o s z e n i e p o w r o t u najbliższych z. f r o n t u . stał w y s t a w i o n y W tym przybliże­ d l a Moszczyńskiej, na Powszechnej Wystawie zo­ Krajowej w P o z n a n i u w 1929 r . i o t r z y m a ł złoty m e d a l . Z t e g o nagrodzonego k o m p l e t u , m i m o drugiej wojny wej zachowało i przewrotu k i l k a serwetek, Trzecim czynający wojnie, które społecznego, które są w p o s i a d a n i u etapem również lat powojennych, rolnej i przemianach n i e ominęły Goliny, tylko trzy skiej, przetrzebionej zdawało się technikę po­ h a f c i a r k i ) , zajęcia odpowied­ haftowania ludności wiej­ przez o k u p a n t a , zmuszonej przez o k r e s p r z e j ś c i o w y z n a c z n i e w i ę c e j p r a c o w a ć niż wojną. Po społecznych, że s n u t k i już zupełnie zanikły. S p r a w ę p o ­ n i c h n i c i , b r a k k o b i e t znających a za­ o d 1945 r . garszały: b r a k materiału, p r z e d e w s z y s t k i m (zostały jeszcze Moszczyńskiej. r o z w o j u s n u t e k golińskich j e s t się o k r e s reformie czątkowo świato­ się Trudności te, n a szczęście, b y ł y t y l k o przed chwi­ lowe. Pierwszy zainteresował Wydział K u l t u r y Ryc. 198 11. Fazy wykonania koszyczka. 1949 r. Rys. A. Glapa, tury Ludowej), się i Sztuki w snutkarni Poznaniu który jeszcze w wał zainteresowane Wojewódzki (Referat 1945 r o k u Kul­ poinformo­ i n s t y t u c j e o stanie haftów goliń- �ñ y c . 12. Serwetka z gwiazdą wypeł­ nioną „siatka", elementem rzadko stosowanym w hafcie snutkowym. Siatkę do snutek wprowadziła Hele­ na Moszczyńska. Fot. A. Glapa, 1946 r. Ryc. 13. Serwetka. Haftowała Helena Bernasowska. Fot. A. Glapa, 1946 r. Ryc. 14. Fragment serwety dobrze wyprasowanej. Oryginał z ok. 1910 r. Fot. M. Kórnicki, 1950 r. Ryc. 15. Serwetka wykonana po 1945 r. dla placówki handlowej. W celu obniżenia kosztów wykonania na zamówienie, w środku zostawiono większą płaszczyznę płótna. Fot. A. Głapa, 1950 r. Ryc. 16. Serwetka wykonana przez mieszkanki Goliny, pow. Jarocin, 1946 r. Fot. A. Glapa. �skich i przez Wydział możliwościach podjęta myśl przez Ludowego w ich podtrzymania. ożywienia Wielkopolską Rzucona hafciarstwa Spółdzielnię P o z n a n i u , która — po Przemysłu wszechstronnym z b a d a n i u stosunków n a m i e j s c u i z d o b y c i u dzo ku potrzebnych odpowiednich 1947 r o k u Spółdzielnia zorganizowała nici — kurs ta, j a k o placówka została w październi­ haftów handlowa tak bar­ pewnym wy­ ludności a jeszcze było p o d koniec n a szerszych dotychczas dzisiaj XIX wieku obszarach Wielko­ dokładnie, ze w z g l ę d u n a b r a k badań n a o b s z e r n i e j s z y m t e r y t o r i u m , określić się nie da. W t r a k c i e w y c i n k o w y c h badań t e r e n o w y c h n a p o t k a ­ n o h a f t y w y k o n a n e tą techniką w p o w . s z a m o t u l s k i m , p o w . leszczyńskim, w D ą b r ó w c e W l k p . , p o w . m i ę ­ d z y r z e c k i , o r a z w p o w . krotoszyńskim. W e d ł u g pracy H a l i n y Mikułowskiej — „Strój k u j a w s k i " („Atlas p o l ­ konywania snutek, 2. dać techniką snutkową ż y w o t n e j e s t Golinie, p o l s k i , których w liczbę osób t e c h n i k i w praktykowane golińskich. o podłożu i d e o w y m , postawiła sobie za c e l : 1. nauczyć j a k największą Haftowanie tylko miejscowej wyżyć się w formie dla niej najodpowiedniejszej, t o w a ć wartości l u d o w e p r z e d 3. zbadać m o ż l i w o ś c i estetycznie a przez t o u r a ­ zagładą, wprowadzenia snutek na r y ­ n e k h a n d l o w y — d l a korzyści t a k m i e s z k a ń c ó w Goli­ n y , j a k i spółdzielni. K u r s t r w a ł t r z y miesiące (80 g o d z i n p r a c y ) . Brało skich strojów wiano haft ludowych"), na Kujawach. snutkowy w haft ten również Przypuszczać X I X w . był większych p r z e s t r z e n i a c h więc upra­ można, rozpowszechniony i r o z w i j a ł się w że na niejednym ośrodku ( p a t r z m a p a ) . S n u t k i w y k o n u j e się n a b i a ł y m płótnie bieJiźnianym, fabrycznego (17—20 wyrobu, możliwie nitek na 1 cm). W średniej okresie grubości międzywojennym w n i m udział 51 dziewcząt. F i n a n s o w a ł y go M i n i s t e r ­ p r z e w a ż n i e u ż y w a n o płótna f i r m y „ S i l e s i a " . s t w o K u l t u r y i S z t u k i i M i n i s t e r s t w o O p i e k i Społecz­ łem, n e j . Organizatorką techniczną b y ł a J a d w i g a M u s z a l s k a , białe, s i l n e n i c i , t r o c h ę g r u b s z e o d m a s z y n o w y c h n r 30, kierowniczką i b a w e ł n i c z k a biała D M C n r 2 0 — 2 5 . ciarka fachową Helena się w i e c z o r a m i łecznym najzdolniejsza Bernasowska, lekcjach zapoznawała w miejscowa która n a miejscowym młode golinianki Domu z t r a d y c y j n y m i zasadami Spo­ techniką snutkową, m o t y w a m i z d o b n i c z y m i , i c h m i e j s c o w ą minologią, haf- odbywających kompozycji ter­ i hi­ storią s n u t e k . się r o d z i m y m pięknem, j a k r ó w n i e ż wielkie postępy w z a p o z n a w a n i u się m ł o d z i e ż y z t r a d y c y j n y m i metodami haftowania przedsiębiorstw oraz rozważając krajowych — stwierdzić o p i e k a państwa i społeczeństwa ściwej bezpośrednio Narzędzia niezbędne wykonuje to igła Materia­ się snutki, średniej drodze i n a d a l jest znalazła pożądana. zamówienia grubości n r 4 — 6 , p r z e k ł u w a c z d o d z i u r e k , nożyczki i n a p a r s t e k Pierwszą niezmiernie nanie projektów ważną wzorów czynnością zdobniczych. h a f c i a r k i — j a k d a w n i e j , t a k i teraz jest Nie wyko­ wszystkie — projektują m o ­ a t y m trudniejszą, stymi środkami, jeśli m y ś l i które często swe realizuje już z góry się p r o ­ narzucają formę rozwiązania. W z o r y h a f t u d z i s i a j r y s u j e się p r z e d e w s z y s t k i m n a m u s i m y , że p a p i e r z e — już t o z własnej f a n t a z j i , już t o w się n a w ł a ­ c i u o t r a d y c j e ( r y c . 2). 8 opar­ D o w y k o n y w a n i a kół r e g u l a r ­ n y c h , łuków i t p . f o r m h a f c i a r k i używają misek, g a r n ­ k ó w , s z k l a n e k , k i e l i s z k ó w , zależnie o d w i e l k o ś c i Poważny wkład w opiekę i rozwój s z t u k i l u d o w e j w latach powojennych w Golinie i n a terenie p o w i a t u jarocińskiego w n i ó s ł m g r L e o n K a c z m a r e k , ó w c z e s n y przewodniczący Wydziału P o w i a t o w e g o i starosta p o ­ w i a t u , obecnie profesor U n i w e r s y t e t u Lubelskiego. 3 200 są t y w y . P r o j e k t o w a n i e j e s t czynnością w a ż n ą i niełatwą Obserwując z a m i ł o w a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a , j e g o chęć otoczenia którym jektowanego rumianek, wzoru. akację Motywy itp. — roślinne — rysują często z G w i a z d y i i n n e m o t y w y s y m e t r y c z n e wycinają nożyczkami z papieru, po uprzednim pro­ n p . mirtę, natury. wprost odpowiednim �złożeniu k a r t k i . Następnie wycięty płótnie i obrysowują. motyw kładą n a Inne natomiast motywy jają za pomocą k a l e k . Dawniej, j a k pewne tradycje wskazują, w z o r y haftu nie, a z d o l n i e j s z e h a f c i a r k i także h a f t o w a ł y n a płótnie bez rysunku. Taką wykonywano odbi­ niezwykłe w p r o s t n a płót­ uzdolnioną była a n a l f a b e t k a M a r c y n a T r z e c i a k . pojedynczo, dziurek, liczących co n a j m n i e j 2 c m średnicy, należy przewi­ dzieć w prac środku w y k o n a n i e Haftowanie obwodów giem okrętkowym ściegach linii obwiedzionych przeniesieniu motywów wełniczką, ściegiem p r z e d gowym). na Obwiedzione r y c . 3. n a płótno, m i e j s c e l u b kalką Natomiast obwodzi igłą się białą (przetykanym, elementy zdobin miejsca, k t ó r e mają h a f t o w a n e g r u b i e j , p l a s t y c z n i e j , t z w . „tłuste", się i w y p e ł n i a ściegiem łańcuszkowym. to m a n a c e l u z a c h o w a n i e uwagę n a właściwe obwodzi Obwodzenie się Ścieg ł a t w o odróżnić dziergany można o d ściegu o k r ę t k o w e g o wędź zdobiny. i plastyczne piękno zazwyczaj części m o t y w ó w . W tkwi właśnie w starannym długości i wysokości, a r ó w n o l e g ł y m czy też wyciętego, jak również plastyczności p o t ę g u j e piękno Następną czynnością j e s t n a s n u w a n i e , samych snutek. i nadanie haftów. nici od jednego m o t y w u do d r u g i e g o . P r z y n a s n u w a n i u zawsze należy igłą przebijać scach poszczególnych płótno w wewnętrznych liniach pod w projekcie zbiorowe wzoru haftu. złączone r a z e m ) są r ó w n i e ż Gdy Pęezki ( r y c . 3, 4; p r z e w a ż n i e pożądane te, p o j e d y n c z e się używa motywem przestrzenie zostały po rodzaje już się ściegiem okrętkowym puste. Małe d z i u r k i wy­ k o n u j e się p r z e k ł u w a c z e m , większe i p o d ł u ż n e w y c i n a się m a t e r i a ł na krawędzi zakładając p o d igłą z p r z o d u nitkę, p o ­ (ryc. l i b ) . wykonuje się Dalsze oczka podobnie, przy o c z e k dookoła k o s z y c z k a , gularnych linii — oczka p i e r w s z e g o szere­ czym stępne o c z k o z a h a c z a się o p o p r z e d n i e . niu dzierganym przeciąga się nitkę d o pożądanej w i e l k o ś c i koszyczka gu lub N a s t ę p n i e igłą o d w e w n ą t r z (ryc. l l a ) przebija tem miej­ haftu K o s z y c z e k w y k o n u j e się w t e n sposób, że n a j p i e r w obszywa czy nasnute, Zasadnicze s n u t k o w e g o p o d a j e r y c . 10. obdzierganej, trzy regularności ściegów używanych p r z y w y k o n y w a n i u już dekoracyjnym. przystępujemy z k o l e i d o w y k o n a n i a d z i u r e k w scach, k t ó r e się c h c e m i e ć snu­ się względem k r a w ę d z i ł u k ó w , wysokości i wypukłości. otworu które p r z e w i d u j e co d o wałeczki jednakowych szej odległości m o t y w ó w o d s i e b i e , d l a skrócenia się „ p ę c z k i " , całe tych układaniu n i t e k , t a k b y t w o r z y ł y o n e r ó w n e o t w ó r w płótnie ( r y c . 11). wykonuje układaniu głównie n a j e d n a k o w y m w i e d z i o n y m i nitką ( p a t r z : r y c . 3). W w y p a d k a c h w i ę k ­ tek dziurek robótce kierunku miej­ m o t y w ó w — tuż za l i n i a m i o b ­ kra­ wykonu­ co d o o wykonywanie Polega ono na przeciąganu swoistym, jedną szeregi każdej ściegów, polegających prze­ po Z a w s z e ściegiem d z i e r g a n y m j e się pęczki, o k r ę t k o w y m kra­ stosunkowo r e g u l a r n y m łańcuszku, t w o r z ą c y m z w y k l e n i e n i e materiału, z a z w y c z a j o d w e w n ą t r z , z w y k l e pewnej przykrycie wędzi płótna. ście­ nicią, k o n t u r ó w m o t y w u , o r a z n a przez dłuższe u ż y w a n i e płótna p o d c z a s p r a c y . W z m o c ­ kłutego się ( r y c . 8). P r z y o b u s t a r a n n e p r z y k r y w a n i e nakłutych l u b naciętych wy­ r y s u n k u , który zaciera się pęczków. wykonuje po­ są być zwraca „koszyczka" ba- fastry- widoczne dziurek lub dzierganym kościelnej. •Po t a k zwanego ( r y c . 7, 19) l u b j e d n e g o c z y zespołu zachowało się p o w o j n i e — są t o różne części b i e l i z n y znaczone o ł ó w k i e m miejscach każdą większych hafciarką Szereg j e j t a k b y można z a r a z p o przekłuciu dziurkę o b h a f t o w a ć . W zawsze n a ­ Po wykona­ w celu nadania i m re­ wewnętrzną krawędź koszyczka obciąga się nitką, a p r z y obciąganiu n a p i n a się o c z k a wyraźnych promieni w z g l ę d u n a m o ż l i w o ś c i strzępienia się i ściągania p ł ó t ­ z n i t e k składających się n a o c z k a . N i e k i e d y wykonu­ na j e się w k o s z y c z k u d w i e l u b t r z y d r a b i n k i o c z e k , t w o - się n o ż y c z k a m i ( r y c . 5, 6). P r z y t y m lepiej jest — — dziurek nie wykonywać ze w w i ę k s z e j ilości, lecz do środka, w celu otrzymania Ryc. 18. Mieszkanki Goliny (pow. Jarocin) haftujące pod kierunkiem Heleny Bernasowskiej (z lewej), cenionej we wsi hafciarki. 201 �К у с . 19. Serwetka wykonana na użytek własny w 1949 r. Ze zbiorów Fot. Grażyna Wyszomirska, 1954 r. Leona rząc p r z e z t o swoistą siatkę ( r y c . 7). W t y m w y p a d k u p r z e z płechtanie drabinkę d r u g i e g o szeregu o c z e k z a h a c z a n i e przyśpiesza r o z p u s z c z e n i e się pierwszą, w y k o n u j ą c ją t a k s a m o j a k poprzednią. w mydlanej Kaczmarka. wodzie. Takie płechta- k a l k i i ołówka oraz za­ p o b i e g a z r y w a n i u się s n u t e k . Z e w z g l ę d u n a cząsteczki Inną formą techniczną i dekoracyjną, będącą n a l e c i a ­ kalki, wypraniu należy r o ­ k o n u j e się w y ł ą c z n i e igłą i nicią służącą g ł ó w n i e b ó t k ę jeszcze r a z z a m o c z y ć w w o d z i e , trochę popłech- nasnuwania. W zależności od s i a t k i w y k o n u j e się o o c z k a c h szych. Robi pożądanych większych l u b m n i e j ­ się j e p o o b w i e d z e n i u rozpoczęciem o k r ę t k o w a n i a motywów, przed czy o b d z i e r g i w a n i a . Siat­ k i t e są n a ogół m a ł o s t o s o w a n e . U m i e j e zaledwie k i l k a osób. do efektów, Przyczyną wykonywać nieprzyjmowania się słońcu. Jeżeli po należy s u ­ i w y s u s z e n i u k a l k a jeszcze j e s t w i d o c z n a , Moszczyńskiej, na dość t r u d n o w y p r a ć , robótki j e s t k i l k a r o d z a j ó w s i a t e k ( r y c . 4, 12, 19). S i a t k i t e w y ­ od Heleny szyć którą jednorazowym łością pałacową, a przyjętą tać i z n ó w suszyć n a słońcu. Czynności t e t r z e b a t a k długo p o w t a r z a ć , aż k a l k a zupełnie z n i k n i e . P o w y p r a n i u konieczną czynnością j e s t P r a s u j e się r o b ó t k ę t y l k o z l e w e j podkładce. Przez t r a c i , lecz z y s k u j e jednostronne prasowanie. strony, n a miękkiej prasowanie n a plastyczności haft nie ( r y c . 13, 14, 19). t y c h m o t y w ó w j e s t , j a k tłumaczą m i e j s c o w e h a f c i a r k i , W w y p a d k u b r a k u żelazka d o b r e j jakości, w c e l u z a ­ trudność bezpieczenia wykonania, brak znajomości i niezmiernie Wykonywanie nigdy nie — poszczególnych nie rozpoczyna dyskretnym, przez a się ściegów, j a k i węzełkiem silnym umocowaniem wykonanie na siatek nitce, nitki w k i l k a k r o t n i e małego lecz płót­ ściegu okrętkowego. P o w y h a f t o w a n i u w s z y s t k i c h m o t y w ó w , g d y całość j e s t już g o t o w a , robótkę p i e r z e się w rękach, n a j l e p i e j 202 się p r z e d p r z y p a l e n i e m , n a l e ż y prasować p r z e z cienką szmatkę. żmudna p r a c a . P o w y p r a n i u n i e z m i e r n i e w a ż n ą czynnością, gającą wiele znajomości i wyczucia cech wyma­ materiału, j e s t w y c i n a n i e płótna z m i e j s c , n a d k t ó r y m i przebie­ gają nożyczki snutki. Do o o s t r y c h końcach. wej wycinania są niezbędne Wycinanie rozpoczyna się p o p r a ­ s t r o n i e , p r z e z nacięcie płótna w m i e j s c u w o l n y m od snutek. Następnie p r z e w r a c a się r o b ó t k ę i w y c i n a �Ryc. 20. Denko czepka tiu­ lowego z okolic Kruszwicy ozdobione elementami snutkowymi. Ze zbiorów Działu Etnograficznego Muzeum Po­ morskiego w Toruniu. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1954 r. Ryc. 21. Kołnierzyk z okolic Kruszwicy ozdobiony elemen­ tami snutkowymi. Ze zbiorów Działu Etnograficznego Mu­ zeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. M. Kubiak, 1954 r. 203 �płótno z l e w e j s t r o n y , zaczynając o d m i e j s c naciętych, tnąc l e k k o p o d h a f t , t a k a b y płótna n i e b y ł o widać. P r z y w y c i n a n i u n o ż y c z k a m i należy l e k k o unosić m a t e ­ r i a ł d o góry, co z a p o b i e g a przecięciu s n u t e k , jącemu się ciarkom cięcia nawet w wielkiej bardzo jednej umocnić W mimo czy uwagi biegłym. kilku t a k aby razie wolno żadnym nie W nitek materiale, i haf- przypadku prze­ — się po zdarza­ praktyki, należy dalej je igłą n i e pruły. przecięciu jednego końca s n u t k i odcinać j e j n a d r u g i m końcu, g d y ż t a k i e zbyt pochopne postępowanie powoduje s n u t k i następnej, która b y ł a połączona wyskoczenie z poprzednią. G d y robótka p r z y w y c i n a n i u s n u t e k pobrudziła się, co b y w a i dosyć często, n a l e ż y j ą jeszcze r a z wyprać wyprasować. Niektóre się hafciarki przez ten to wykonują czanym krochmalą sztywniejsze i pocierając snutki Większe prace, wymagające stają Zabieg gałgankiem uma­ dłuższego c z a s u wyko­ „składkową", wykonują polegającą kilkanaście osób p e w n y c h łączy które świeższe. w krochmalu. nania, n p . wielkie serwety, todą snutki, jakby się Pierwszy później. — wykonaniu fragmentów Istnieją prosty, na hafciarki me­ dwa stosowany przez całości, sposoby głównie które łączenia. do k w a d r a t ó w l u b p r o s t o k ą t ó w —• p o l e g a n a łączenia przyszywa­ n i u i c h do zrobionej metodą szydełkową l u b f a b r y c z ­ ną t a s i e m k i . D r u g i sposób, że t a k n a z w ę , s n u t k o w y — jest właściwy dla haftu snutkowego. Polega t y m , że z r o b i o n e p r z e z r ó ż n e o s o b y , p o d ł u g n y c h n a papierze wzorów, kawale i materiału Następnie p r z e w r a c a i przyfastrygowuje na większych fragmenty komponuje w on na opracowa­ układa się n a pożądaną całość. się z d o b i n y l e w ą stroną d o g ó r y się j e d o materiału. W o l n e przestrzeniach wypełnia miejsca się oddzielnie z r o b i o n y m i pęczkami, k t ó r e także o d w r a c a się n a l e ­ w ą stronę i p r z y f a s t r y g o w u j e . ki i motywy fragmentów składkowe P ó ź n i e j łączy się p ę c z ­ przez głębokie przetykanie igłą, b y n i t k a s n u t k i n i e przechodziła n a p r a w ą stronę i b y n i e sięgała d o k a w a ł k a materiału służącego za p o d k ł a d k ę . P o połączeniu s n u t k a m i całości wyjmuje uwagą się f a s t r y g i . wykonywać, sprawić sobie Czynność by tę n a l e ż y n i e rozciąć kłopotu z snutek koniecznością wielką i by nié powtarzania pracy. Następnie z d e j m u j e się z p o d k ł a d k i serwetę, l i c z n e s k ł a d o w e części t e r a z której już są połączone i two­ rzą ażurową całość. Wykonywaniem się g ł ó w n i e haftów biedota w wiejska, kobiety z rodzin bezrolnych XIX wieku niewiasty zajmowała „spod pana", i małorolnych, które o d ­ czuwając b r a k niezbędnego m i n i m u m z i e m i , p o t r z e b n e ­ go do utrzymania zajmować się rodziny, z wyszywaniem, większyć swe dochody. W dzono, że b y ł y t o w d o w y , konieczności by w musiały t e n sposób szeregu wypadków po­ stwier­ stare panny, staruszki, któ­ re — n i e mogąc wyżyć z o t r z y m y w a n e j r e n t y , a będąc c h o r y m i l u b ułomnymi — h a f t o w a n i e , „małe" i prasowanie i łatwy, dający Podobnie traktowały pewien rzecz obecnie k i l k u n a s t u jako fach pranie stosunkowo lekki dochód. przedstawia się zawodowych wyszywaczek wśród znanych na te- R y c . 22, 23, 24 i 25. Niewskazane próby zastosowania elementów zdobniczych haftu snutkowego na przed­ miotach użytku codziennego. Projektował art. graf. A Poznański, 1950 r. Fot. Grażyna Wyszomirska. 204 �О HI Ryc. -stwierdzone renie województwa 26. Mapa punkty województwa poznańskiego, występowania poznańskiego, z snutek których haftem zajmują się głównie daniach dziewczęta, szczególnie p r z e d z a m ą ż p ó j ś c i e m , k t ó r e w w o l n y c h o d pracy domowej temu zajęciu, c h w i l a c h z zamiłowaniem specjalnie w długie oddają wieczory, się jesienią i zimą, zbierając się p o d o m a c h w k i l k a osób. Do najwybitniejszych Bernasowska z Goliny, w Wielkopolskich (na r y c . 18 — „ w y s z y w a c z e k " należy żona robotnika Helena pracującego Zakładach D r z e w n y c h w Jarocinie ubioru. Kobiety zapaski, koszule haftowały haftu się pierwszą w o j n ą światową — z i n i c j a t y w y jak i serwety Obecnie głównie h a f t u j e różnego rodzaju tiulu. Krótko wienia. stołową, się k o ł n i e r z y k i jak względu również jak i na brak wobec małej odpowiedniego bieliznę dzięki o r y g i n a l n y m bardziej ze względu wartościowy uważa h a f t y skiego, jeszcze swym liczby cechom n a swą od wielu hafciarek. zwrócił technikę g o l i ń s k i e za c e n n e w y t w o r y się ludowej, na jest innych. d o w e j . H a f t s n u t k o w y , odznaczający w 1. W i e s ł a w a Bernasowskiej Polska latach z Goliny, „wyszywaczek" snutko- wykorzystałem materiały Cichowicz: wielkopolskie. 2. zebrane z powiatów: Haft i podczas szamotul­ międzyrzec­ autorów: wielkopolski Sztuka i Ludowa, czepce 1949 Wiesława Cichowicz: siebie znacznie Szereg osób sztuki l u ­ ażurowością, г., wielkopolskie — zbiór Lu­ doznawczego. 3. T h . D e D i l l m e n t : L a D e n t e l l e R e n a i s s a n c e . E d i t e u r Mulhouse 4. F e l i c j a (Alsace). Bibliothéque D M C . Gosieniecka: Rewindykacja wielkopolskiego. Moja tradycyjnego Przyjaciółka, dwuty­ g o d n i k , Żnin, 1939 г., n r 12. 5. K a r o l Homolacs: Rękodzielnictwo jako sztuka. W a r s z a w a — K r a k ó w , 1948. 6. IVY: Hafty ludoznawczych wielkopolskie i m . Heleny — XXV-lecie i Wiesławy zbiorów Cichowicz w P o z n a n i u , P o z n a ń , 1937. 7. H a l i n a M i k u ł o w s k a : Strój k u j a w s k i , A t l a s p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h . P o z n a ń , 1953. 8. J u l i a n P a g a c z e w s k i : Z e s t u d i ó w n a d p o l s k i m belinnictwem. go- K r a k ó w , 1918. U w a g a : Na częściowe b a d a n i a niem w Poznańskiego. rozwijać. Hafty rysunków w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a otrzymano ciągu stosować i tego teren w większości z a ­ leszczyńskiego, krotoszyńskiego lekkością i fantazją w w y k o n a n i u , m o ż n a z p o w o d z e ­ dalszym Heleny k i e g o o r a z p u b l i k a c j e następujących zamó­ surowca, H a f t goliński, j a k o j e d e n z p r z e j a w ó w s z t u k i uwagę i Oprócz do sukien, Z a m ó w i e n i a t e n i e z a w s z e można ł a t w o w y ­ ze wych. haftu poduszki, przeprowadzonych najpoważniejszych wyjazdów roz­ przed kościelną i stołową, n a którą są c o r a z częściej konać z mieszkań. serwetki, od jednej Moszczyń­ bieliznę kościelną, dla dekoracji terenowych czerpniętych czepki, aż d o c z a s u powszechnienia s k i e j — zaczęto h a f t o w a ć na orientacyjne n r 7 — 8 , s t r . 236—240. wtenczas i inne przedmioty, :2.000.000. punkty 1948 i 1950 o r a z n a w i a d o m o ś c i a c h w pierwsza z lewej strony). P o d k o n i e c X I X w i e k u h a f t służył g ł ó w n i e d o u p i ę k ­ szania 1 powiatowe, Pisząc niniejszą pracę, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a b a ­ żadna klasowo n i e należy do zamożnych gospodarzy. Nadto podzialka Omiasta t e r e n o w e d o tego zasiłek z Z a k ł a d u E t n o g r a f i i artykułu Uniwersytetu 205 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acd89fdeae6e23d80656469a58669fb1.pdf df2285750062aececf571291fb7b95e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5451 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe wielokulturowość Cieszyn Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5068 Title A name given to the resource Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego , s.53-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Błahut, Grzegorz Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grzegorz Błahut Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza Problematyka wielokulturowości przyciąga uwagę coraz szerszej grupy badaczy i teoretyków różnych dyscyplin naukowych. Mimo że najczęściej kojarzy się z obszarami pograniczy i miast, obserwowana jest także w nowoczesnych społeczeństwach nie związanych z tak określonym obszarem determinującym jej występowanie. Sam termin wielokulturowość nie jest też jednoznacznie interpretowany – w niektórych kontekstach używany jest zamiennie z pojęciem pluralizmu kulturowego1, w innych zaś, zwłaszcza na gruncie pedagogiki, dokonuje się prób sprecyzowania jego definicji na drodze wartościowania związanych z nim zjawisk i odróżniania od pojęcia międzykulturowości2. Można też spotkać się z interpretacją głoszącą iż wielokulturowość stanowi wyższe, czy też bardziej dojrzałe stadium różnorodności kulturowej, jest niejako efektem świadomie stosowanej polityki3. Jak widać zjawisko wielokulturowości nie jest tylko przedmiotem zainteresowania antropologii, ale stało się także istotną kwestią innych, pokrewnych nauk społecznych. Za Marianem Golką wielokulturowość pojmuję jako współwystępowanie na tej samej przestrzeni (albo w bezpośrednim sąsiedztwie bez wyraźnego rozgraniczenia, albo w sytuacji aspiracji do zajęcia tej samej przestrzeni) dwóch lub więcej grup społecznych o odmiennych kulturowych cechach dystynktywnych: wyglądzie zewnętrznym, języku, zachowaniu, wyznaniu, pochodzeniu, układzie wartości itd., które przyczyniają się do wzajemnego postrzegania odmienności z różnymi tego skutkami4. 1 Zob. np. R. Kantor: Wielokulturowość miasta. Prolegomena do badań nad zróżnicowaniem kulturowym społeczności miejskiej Krakowa. W: Miasto – przestrzeń kulturowego współistnienia. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 8. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 2006, s. 37-45. 2 Zob. np. M. Sobecki: Kultura symboliczna a tożsamość. Białystok 2007, s. 26-28. 3 Zob. np. A. Śliz: Śląsk: Wielokulturowość czy kulturowe zróżnicowanie. „Studia Socjologiczne”. Nr 4 (195)/ 2009, s. 150-151. www.ceeol.com 4 M. Golka: Wielokulturowość miasta. W: Pisanie miasta, czytanie miasta. Red. A. ZeidlerJaniszewska. Poznań 1997, s. 176-177. �54 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Wzajemne interakcje pomiędzy takimi grupami może charakteryzować pokojowe współistnienie i współpraca, współzawodnictwo i rywalizacja, ewentualnie antagonizm odzwierciedlony w aktach dyskryminacji i procesach segregacji, czy nawet otwarty konflikt i agresja5. Do dnia dzisiejszego na pograniczach etnicznych zjawisko pluralizmu kulturowego jawi się jako oczywiste, natomiast w przypadku miast kwestia ta bywa czasami sporna. Miasto jest wielokulturowe z definicji, jak widział to Wirth – „względnie duże zagęszczenie heterogenicznych społecznie jednostek”6, z drugiej strony owa konstytuująca miasto wielokulturowość nie zawsze dana jest wprost, nie zawsze rzuca się w oczy. Pomimo braku niekiedy oczywistych cech wyróżniających pod względem etnicznym, językowym czy religijnym jakieś grupy społeczne, nigdy – jak pisze Marian Golka – społeczność miejska nie jest jednorodna. Zawsze istnieją różnice kulturowe mające swe źródło w biologicznych uwarunkowaniach (różnice pomiędzy płciami, a także generacyjne); zawsze też istnieją różne subkultury młodzieżowe, poniekąd także zawodowe7. Im większe miasto, zwłaszcza pod względem liczby jego mieszkańców, tym większego można spodziewać się w nim zróżnicowania na wielu płaszczyznach życia. Współczesne metropolie jako węzły w globalnej sieci rozmaitych zależności stanowią swoistą miniaturę świata, odzwierciedlenie jego rozmaitych społecznych i kulturowych osobliwości. Jednak w wytwarzaniu i doświadczaniu wielokulturowości miasta ważny jest także wymiar historyczny – im dłużej dane miasto istnieje, tym większym legitymuje się często zróżnicowaniem społeczno-kulturowym na przestrzeni swych dziejów8. Jednym z przykładów wielokulturowego miasta był i jest niewątpliwie Cieszyn, który jako nieduży ośrodek miejski posiada jednak bogatą, barwną i złożoną historię spisaną przez różne grupy społeczne. Przede wszystkim zamieszkują je dwie różniące się liczebnie w niewielkich dysproporcjach procentowych grupy wyznaniowe – katolicy i ewangelicy. Od wieków Cieszyn jako punkt na szlaku handlowym był także terenem stykania się mieszkańców z przybywającymi do miasta okazjonalnie lub na stałe obcymi przybyszami. Jak w każdym mieście wykształciła się tu także określona struktura społeczna inicjująca procesy segregacji i agregacji. Wielokulturowość Cieszyna ukształtowały jednak nie tylko procesy miastotwórcze, jest ona też wynikiem położenia tego miasta na pograniczu. „Pogranicze to jednym słowem wielokulturowa przestrzeń”9. Co równie istotne, jest to miasto nie tylko na pograniczu jako obszarze, ale także od 1920 roku miasto na granicy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Republiką Czeską. Podział ten jeszcze bardziej wyostrzył 5 R. Kantor: Wielokulturowość miasta. Prolegomena…, s. 40. 6 Cyt. za M. Castells: Kwestia miejska. Warszawa 1982, s. 83. 7 M. Golka: Wielokulturowość miasta…, s. 176. 8 Na znaczenie procesów historycznych w kształtowaniu się zróżnicowania kulturowego miasta zwraca uwagę m. in. R. Kantor na przykładzie Krakowa. Por. M. Gołka: Wielokulturowość miasta…. 9 H. Rusek: Pogranicze etniczne – wielokulturowa przestrzeń. W: Przestrzeń kulturowego współistnienia. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 4. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 2000, s. 147. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 55 optykę stykania się na jego terenie narodowych kultur Polaków i Czechów. Jak widać to miasto okazuje się pod względem wielokulturowości niezwykle interesujące. Nie pomijając faktu przynależności Cieszyna do regionu Śląska Cieszyńskiego, pełniącego od zawsze funkcję jego stolicy w rozumieniu centralnego ośrodka, chciałbym w dalszej części skupić się przede wszystkim na samym mieście, którego kulturowe oblicze ukształtowały czynniki miastotwórcze i procesy zachodzące na pograniczach. W tym celu analizie zostały poddane materiały i publikacje dotyczące Cieszyna i regionu, zgłoszone na konkurs pamiętniki i wspomnienia mieszkańców oraz stałych bywalców w mieście, a także wyniki badań terenowych prowadzonych w ramach działalności naukowo-badawczej Uniwersytetu Śląskiego. Badania techniką wywiadu, w oparciu o uprzednio przygotowany kwestionariusz, przeprowadzono jesienią 2009 roku w ramach realizacji zespołowego projektu badawczego pt. Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200-lecie Cieszyna, finansowanego z funduszy Unii Europejskiej na rzecz rozwoju regionalnego. Mieszkańcy Cieszyna wypowiadali się na temat zróżnicowania kulturowego w odniesieniu do sąsiedzkich stosunków narodowościowych, wyznaniowych, oraz wynikających ze zróżnicowania społecznego o podłożu ekonomicznym. Celem analizy materiałów ogólnodostępnych oraz opublikowanych pamiętników było poznanie historii wielokulturowości miasta Cieszyna. Celem badań terenowych – zdiagnozowanie obecnego stanu tej wielokulturowości z uwzględnieniem wynikających z owego stanu rzeczy interakcji społecznych. Jak głosi legenda o powstaniu miasta, od samego początku, czyli od roku 810 Cieszyn był miejscem spotkań. Według historyków początki grodu nad rzeką Olzą sięgają jednakże wieku X, a jego pojawienie się wynikało z potrzeby obrony południowej granicy państwa polskiego10. Rozwój samego miasta u podnóża wzgórza zamkowego i na przeciwległym do niego zboczu wzdłuż ulic Głębokiej i Menniczej przypadł jeszcze na wieki późniejsze. Pod względem interesującej nas tu wielokulturowości na tle historii miasta dość istotne wydarzenia zostały opisane w wieku XVI. Z tego okresu pochodzą pierwsze wzmianki o osiedlaniu się tu Żydów. Znaczne zmiany architektoniczne musiały nastąpić też po poważnym pożarze miasta w 1552 roku – w przypadku typowej na tamte czasy drewnianej zabudowy pożary często ogarniały jej całość, co wiązało się z koniecznością odbudowy11. Duże znaczenie mają także na tych ziemiach działania związane z Reformacją. Zróżnicowanie kulturowe Cieszyna na tle religijnym Wielu badaczy, zwłaszcza lokalnych – jak zauważa Janusz Spyra – podtrzymuje tezę Arona Einsensteina głoszącą, że już w średniowieczu istniała w Cieszynie dobrze zorganizowana i liczna gmina żydowska. Widoczny jednak w świetle dokumentów historycznych proces osiedlania się Żydów w Cieszynie oraz ich wpływ na życie społeczne mieszkańców ma swój wyraźny przebieg w wieku XVII. Edykt tolerancyjny dla Żydów na Śląsku ogłoszony później przez Karola VI w 1713 roku pobudził dalsze pro10 I. Adamczyk, J. Spyra: Cieszyn wczoraj i dziś. Cieszyn 2001, s. 10. 11 W. Iwanek: Książęce miasto piastowskie. W: Cieszyn. Zarys rozwoju miasta i powiatu. Red. J. Chlebowczyk. Katowice 1973, s. 119-120. �56 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví cesy osiedleńcze, mimo iż ani cieszyńscy chrześcijanie, ani zasiedziały w mieście ród Singerów niechętnie dopuszczali obcych do zamieszkania w mieście. Do kolejnych ważnych zmian przyczyniły się Patent Tolerancyjny dla Żydów Śląska Austriackiego ogłoszony przez cesarza Józefa II w 1781 roku oraz Ustawa zasadnicza z 1867 roku 12. Złoty wiek społeczności żydowskiej w Cieszynie, jej wpływ na życie społeczne, polityczne, kulturalne i ekonomiczne miasta zmierzał ku końcowi już w czasie I wojny światowej, kiedy w 1915 roku napłynęła fala biedniejszych uchodźców żydowskich ze wschodu, z zajętej przez Rosjan Galicji. Następnie w wyniku rozpadu monarchii austriacko-węgierskiej oraz podziału miasta Cieszyna pomiędzy Czechosłowację i Polskę w 1920 roku znaczna część Żydów przeprowadziła się do Czeskiego Cieszyna, a nawet wyjechała do Wiednia lub Niemiec. Kolejne lata upływały pod znakiem sporów o sprawy polityczne i religijne, a także były okresem działań mających na celu powołanie nowych instytucji po stronie Czechosłowacji. Tuż przed wybuchem II wojny światowej w Cieszynie po obu stronach Olzy mieszkało 2800 Żydów. Skalę unicestwienia społeczności i kultury żydowskiej w Cieszynie w latach wojennych może obrazować fakt, iż do lat 50. XX wieku ci, którzy pozostali lub powrócili do Cieszyna nie byli w stanie niczego odbudować, zarówno w sensie materialnym, jak i społecznym. Nieliczni pozostali Żydzi z Cieszyna nieprzychylnie traktowani też przez ówczesne władze przyłączyli się do gminy wyznaniowej w Bielsku-Białej, a z Czeskiego Cieszyna do gminy w Ostrawie13. Mając jednak na uwadze cechy kultury żydowskiej w ogóle, jej uniwersalność, zachowawczość, przywiązanie do tradycji można z powodzeniem odtworzyć jej udział w obrazie wielokulturowości Cieszyna. Rygorystyczne nakazy i zakazy religijne narzucały określony styl życia w jakimkolwiek mieście. W innym czasie obchodzono święta, inaczej się ubierano, a nawet odżywiano. Inaczej też wyglądały elementy wyposażenia mieszkań, w czasie świąt posługiwano się innymi przedmiotami. Oryginalność, specyfika żydowskiego domu, chęć uświęcenia wszystkich manifestacji życiowych i jej związek z duchową treścią Prawa, stworzyła atmosferę świadomie tworzonej kultury14. Inaczej wyglądała też w miastach żydowska architektura, nie tylko ta sakralna. We współczesnej znikomej recepcji kultury żydowskiej wśród mieszkańców Cieszyna pozostały przede wszystkim cmentarze i związane z nimi nośniki znaczeń. Na kartach historii Cieszyna zapisały się świadectwa konfliktów, ale też koegzystencji i współpracy z chrześcijańskimi współobywatelami miasta. Bez wątpienia w XVI wieku istotnym czynnikiem rzutującym na późniejszą wielokulturowość Cieszyna było przyjmowanie idei związanych z reformacją. Religia jako element kształtujący i stanowiący podstawę systemu wartości jest jednocześnie ważnym elementem systemu kulturowego danej społeczności, wskazywanie zatem na różnice wyznaniowe bądź religijne w kontekście wielokulturowości należy uznać za istotne. Wielu autorów opracowań poświęconych życiu cieszyńskich mieszczan, tak jak Barbara Poloczkowa, zauważa, iż protestantyzm w istotny sposób ubogacał kul12 J. Spyra: Zarys dziejów ludności żydowskiej w Cieszynie i okolicach. W: Żydowskie zabytki Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Red. J. Spyra. Cieszyn 1999, s. 7-10. 13 Tamże, s. 10-22. 14 E. Rabin: Żydowski dom. W: Judaizm. Red. M. Dziwisz. Kraków 1989, s. 103. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 57 turę duchową mieszkańców tego miasta. Dopuszczano i zalecano samodzielne czytanie i interpretację Biblii, ożywiła się działalność szkół, powstała potrzeba kształcenia w szerszych warstwach społecznych15. W myśl zasady głoszącej, że religia władcy jest religią jego poddanych, co później obróciło się przeciwko protestantom na Śląsku, już w 1545 roku na mocy rozporządzenia Wacława Adama wszystkie kościoły cieszyńskie przekazano ewangelikom. Warto tu wspomnieć, że na terenie całego Śląska Cieszyńskiego ewangelicy wybudowali po pewnym czasie wiele nowych kościołów, w tym jeszcze pod koniec XVI wieku kościół Św. Trójcy w Cieszynie. Jak donoszą źródła historyczne już w pierwszej połowie XVI wieku w stolicy księstwa powstała związana z protestantami dzielnica nazwana Nowym Miastem16. Ten szczęśliwy okres nie trwał zbyt długo gdyż syn Wacława Adama narzucał wiarę katolicką i odebrał z powrotem część kościołów. Możliwości praktykowania swej wiary przez protestantów w ich własnych świątyniach skończyły się definitywnie w latach 1653-1654, kiedy w wyniku powszechnych działań kontrreformacyjnych odebrano z rąk ewangelików wszystkie kościoły17. Od osiedlenia się w Cieszynie Jezuitów w 1671 roku, którzy mieli poparcie najwyższych zwierzchników – dynastii Habsburgów, protestancką społeczność w Cieszynie wyizolowano przez odebranie jej niemal wszelkich praw, w tym tzw. „prawa miejskiego”, które należało wykupić, aby uzyskać status pełnoprawnego obywatela danego miasta18. Ten okres prześladowań i dyskryminacji przyczynił się do znacznej emigracji ewangelików ze Śląska na tereny Węgier lub tolerancyjnej Polski19. Pozostali spotykali się potajemnie, korzystając z posługi wędrownych duszpasterzy, którzy przychodzili ze Słowacji, Dolnego Śląska czy Królestwa Polskiego. Sytuacja ta odmieniła się dopiero w latach 1709-1710, kiedy za pozwoleniem władz rozpoczęto w Cieszynie budowę nowej świątyni – monumentalnego Kościoła Jezusowego. Widoczne, formalne odrodzenie nastąpiło jednakże nieco później, w roku 1781 za sprawą patentu tolerancyjnego wydanego przez cesarza Józefa II. Od tamtego czasu ewangelicy mogli zakładać szkoły, nowe świątynie i praktykować swoją wiarę bez porównywalnych we wcześniejszym okresie przeszkód20. Rozkwit wielokulturowości pod względem religijnym w Cieszynie przypadł na wiek XIX. Niewątpliwie przyczynił się do tego wspomniany wcześniej patent tolerancyjny, można zatem mówić, przynajmniej na tym poziomie, o wielokulturowości już wtedy chronionej prawem. W dalszym okresie historii, zwłaszcza po II wojnie ludzie wyznający jakąkolwiek religię musieli zmierzyć się z zupełnie nowym problemem – propagowanym przez ówczesne komunistyczne władze ateizmem. Być może chrześcijaństwo bez względu na zaistniałe w przeszłości różnice stało się wspólną wartością i nie liczyło się tyle czy ktoś jest katolikiem a ktoś ewangelikiem, ile sama praktyka 15 Poloczkowa B.: Życie w dawnym mieście. W: Cieszyn, zarys rozwoju miasta i powiatu. Red. J. Chlebowczyk. Katowice 1973, s. 147. 16 Tamże, s. 119. 17 J. Broda: Dzieje parafii Diecezji Cieszyńskiej. Warszawa 1978, s. 9-21. 18 J. Kwak: Ustrój i rola cywilizacyjna miast górnośląskich w czasach nowożytnych XVI –XVII w. W: 500 lat ratusza i rynku w Cieszynie 1496-1996. Red. I. Panic, M. Makowski. Cieszyn 1996, s. 57-58. 19 B. Poloczkowa: Życie w dawnym mieście. W: Cieszyn. Zarys rozwoju…, s. 151. 20 J. Broda: Dzieje parafii…, s. 21-23. �58 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví wiary. Niewątpliwie i to osłabiło wśród przedstawicieli obu wyznań wzajemne resentymenty i zbliżyło ich do siebie. Mieszkańcy Cieszyna i całego regionu stworzyli ekumeniczną płaszczyznę koegzystencji i współpracy we wszystkich dziedzinach życia. Protestanci i katolicy w Cieszynie przestrzegają ogólnych zasad tolerancji i wzajemnej akceptacji. Tak jak w przypadku zróżnicowania stykających się tu kultur narodowych, do czego jeszcze powrócę, można powiedzieć iż zarysowały się dwie postawy. Niektórzy przedstawiciele starszego pokolenia, dla którego sprawy wiary wydają się być bardziej istotne, zwracają uwagę na dawne zasady dotyczące choćby zawierania małżeństw endogamicznych pod względem wyznania. W języku mieszkańców Cieszyna i regionu zachowały się przykłady obraźliwych powiedzonek czy epitetów upamiętniające dawne podziały21. Przezwiska „Luter”, „heretyk”, „Morcin” czy „szkopyrtok” piętnujące protestantów, znane są niektórym i współcześnie. Co interesujące – nie stwierdzono tego typu określeń ani przysłów (nawet jeśli są to ich popularność jest znikoma) z drugiej strony, czyli wśród ewangelików pod adresem katolików. Drugą postawę przyjmuje większość młodych ludzi wychowana już w duchu liberalno-demokratycznym, która nie dostrzega jakichkolwiek problemów na tle zróżnicowania wyznaniowego. Wymownym przykładem są tu liczne obecnie małżeństwa mieszane zawierane pomiędzy katolikami i ewangelikami. Pomimo ustanowionego w tej kwestii prawa, zasady wychowania dzieci w takich małżeństwach nie podlegają sztywnym, rygorystycznym regułom. Bardziej ugruntowany model zakłada jednak wychowanie w wyznaniu matki lub na zasadzie dziedziczenia według płci rodziców – syn zobowiązany jest do praktykowania wiary ojca, a córka wychowuje się w wierze matki. Członkowie takich rodzin przyzwyczajeni są także do obchodzenia różnych uroczystości obrzędowych w obu kościołach. Informatorzy zauważają jednak nieco odmienne zasady formalno-prawne obejmujące małżeństwa mieszane. Potocznie rozumiane tu prawo w ich opinii uznaje tylko te małżeństwa mieszane, które zawierane są w kościele rzymsko-katolickim. Rzeczywiście, warunki jakie stawia strona katolicka w przypadku zawierania takich małżeństw zdają się lokować ją w pozycji bardziej uprzywilejowanej i zachowawczej pod względem wiary22. Instytucjonalne zróżnicowanie kulturowe na fundamencie wyznania przejawia się obecnie bardziej we wzajemnej współpracy niż rywalizacji. Zasłużony działacz na rzecz ekumenizmu ksiądz Józef Budniak zauważa, że ekumenizm na Śląsku Cieszyńskim był realizowany dużo wcześniej zanim pojawił się jako pojęcie w nauce i teologii23. W historii tej koegzystencji zapisały się przykłady użyczania kościołów, wzajemnej pomocy w obliczu klęsk żywiołowych, wspólnych spotkań podczas nabożeństw ekumenicznych i wielu innych uroczystości24. O rywalizacji można natomiast mówić przede wszystkim na przykładzie szkół i szeroko rozumianej edukacji. Wielu 21 Jedna z informatorek ur. w 1918 roku podaje następujące przykłady: „Luter. Luter Świńsko noga co nie wierzy w Pana Boga” lub „Luter woził do piekła szuter”. 22 Por. J. Budniak: Ekumenizm jutra na przykładzie Śląska Cieszyńskiego. Katowice 2002, s. 143-144. 23 J. Budniak: Ruch ekumeniczny na Śląsku Cieszyńskim. W: Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do współczesności. Red. P. Chmiel, J. Drabina. Ratingen 2000, s. 257. 24 Tamże, s. 258-260. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 59 mieszkańcom znane są przedszkola i szkoły wyznaniowe tak jak fakt uczęszczania do nich zarówno ewangelików, jak i katolików. Szkoły dla młodzieży szczycą się długimi i barwnymi tradycjami. Wśród części mieszkańców, zwłaszcza tych zainteresowanych nauką w szkole wyznaniowej, przyjął się pogląd, iż szkoły ewangelickie mają wyższy poziom kształcenia. Może wynikać to między innymi z postrzegania etosu protestantyzmu jako kształtującego bardziej pożądane w obecnym świecie cechy osobowości. Podsumowując należy stwierdzić, że wzajemne relacje mieszkańców Cieszyna na płaszczyźnie wyznaniowej, w przeważającej mierze cechuje pokojowe współistnienie, koegzystencja i współpraca. W przypadkach małżeństw mieszanych, na poziomie życia rodzinnego niejednokrotnie można też spotkać się z asymilacją. Zróżnicowanie na płaszczyźnie kultur narodowych Różnorodność kulturowa mieszkańców Cieszyna pod względem narodowym jest reprezentowana, poza oczywistą obecnością Polaków i Czechów, także w dużej mierze przez ludność niemieckojęzyczną, Węgrów, opisanych wcześniej Żydów, oraz osiadłych ostatnio w Czeskim Cieszynie Wietnamczyków. Znamiennym dla wielokulturowości Cieszyna na tle narodowościowym może być tu odnotowany przez historyków fakt posiadania przez mieszczan już w wieku XVII książek drukowanych w różnych językach. Konkretny przykład dziedziczenia takiego księgozbioru wymienia czeską Biblię, niemiecki zbiór praw miejskich i psałterz Kochanowskiego25. Wspólna historia tych trzech narodów na terenie Cieszyna jest niezwykle skomplikowana i bogata. Wydaje się, iż do zakończenia I wojny światowej więcej uwagi poświęcano Niemcom. Niezwykle interesujący opis wielokulturowości Cieszyna z połowy XIX wieku zawarł w swoich wspomnieniach Jan Kubisz pisząc o społeczności uczniów gimnazjum ewangelickiego w następujących słowach: Mimo niemieckiego języka wykładowego było ono właściwie wielojęzyczne. Zjeżdżała się do nas młodzież ewangelicka z całej prawie Austrji, a więc z Rakus, Czech, Galicji, Słowaczyzny, a nawet z zagranicy. […] Było to gimnazjum jakby wierny kontrefekt (konterfekt – portret, wizerunek, obraz – przypis autora) Austrji, tego poliglotycznego dziwoląga, tej właśnie klatki, mieszczącej w sobie tyle różnych narodów, aż – w pewnej dziejów chwili piorun uderzył w nią i ptaki wyfrunęły na wolność26. Po odrodzeniu się państw słowiańskich w wyniku rozpadu monarchii austriackowęgierskiej punkt ciężkości wzajemnych relacji został przeniesiony na płaszczyznę sąsiedzkich stosunków polsko-czeskich, na co szczególnie chciałbym skupić tutaj swoją uwagę. Granica państwowa wyznaczona w 1920 roku na Śląsku Cieszyńskim na rzece Olzie dość szybko spolaryzowała wiele elementów tkwiących w przynależnych tym narodom systemach kulturowych. Stała się też punktem odniesienia w postrzeganiu różnic w sposobie życia, zachowania, ubiorze jak i w wielu przedmiotach codziennego użytku. Należy tu także zaznaczyć, że w wypowiedziach badanych zarysował się podział na pokolenie pamiętające strzeżoną granicę, a nawet oddalone od niej strefy miejskie oraz na młode pokolenie, które nie pamięta lub nie doświadczyło trudności 25 B. Poloczkowa: Życie w dawnym mieście. W: Cieszyn…, s. 148. 26 J. Kubisz: Pamiętnik starego nauczyciela. Cieszyn 1928, s. 110-111. �60 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví z powodu jej istnienia. Niezwykle dramatycznym dla tożsamości narodowej mieszkańców Cieszyna, jak zresztą dla przedstawicieli wielu narodów europejskich, okazał się okres II wojny światowej, co także wymaga osobnego opisu. Wbrew politycznym odgórnym decyzjom o podziale Cieszyna między dwa państwa, granica w okresie międzywojennym nie stanowiła aż tak poważnego problemu jak w późniejszym ustroju. Dla mieszkańców osiedlonych na przylegających do niej terenach oznaczała dodatkowe formalne trudności w podtrzymywaniu naturalnych związków z miejscem pracy, praktyki religijnej rodziną, czy znajomymi. Istniejące wówczas zjawisko przemytu obejmowało swoim zakresem całe spektrum towarów od najbardziej drobiazgowych takich jak przyprawy, pomarańcze, papierosy po inwentarz gospodarstw rolnych w postaci koni i krów. O niewielkiej uciążliwości granicy w porównaniu z późniejszym okresem może tu świadczyć wspominany przez jednego z informatorów zwyczaj uczęszczania do Czech w soboty i niedziele na kawę i po owoce. W latach 1938-1945 funkcjonowały też nazwy dla obu części miasta Cieszyn Wschodni – prawobrzeżny i Cieszyn Zachodni – zaolziański27. Po okrzepnięciu nowego ustroju państwowego pod koniec lat 40. ubiegłego stulecia granica państwowa w Cieszynie była powodem bardzo uciążliwej sytuacji – ciągłych i drobiazgowych kontroli, konieczności posiadania różnych dokumentów, czy np. zakazu swobodnego spacerowania wzdłuż Olzy. Wymyślili w Cieszynie i Č. Těšině most Družby – Przyjaźni, a na nim finansów tela, ze dwa wedle siebie przez most nie przeszli. Jak se gdo z Czeskiego Cieszyna chcioł jyny podziwać na piastowskom wieże tak uż doma musioł wypełnić taki papiry z pytokym czymu, po co, kiedy chce przyńść po moście do Polski abo naopak. Papiry potym urzyndnicy zbadali, a jak prawili, że ja, toż było trzeba zapłacić i wyrobić se turystycznom wize. Na moście Družby-Przyjaźni zaś musieli wypełniać dalszy papiyr. […] Jak ukozoł papiyr tak eszcze ni móg przyjść po moście. Musioł ukozać szrajtofle, kapsy, taszke a niekiedy musioł iść do kontroli osobistej28. W warunkach izolacji i względnych różnic polityczno-gospodarczych wytworzyła się lista deficytowych w danym państwie towarów i potrzeba ich wzajemnej wymiany. W okresach mniej restrykcyjnych granica pełniła więc nie tylko określone funkcje instytucji państwowej, ale także instytucji kulturowej. Chęć niesienia pomocy bliskim pozostającym po drugiej stronie aktywizowała całe rodziny w pozyskiwaniu i dostarczaniu pożądanych towarów, co w połączeniu z ryzykowną przeprawą i trudami poprzedzającej spotkanie podróży, musiało przyczyniać się do wzmacniania więzi i podnoszenia wartości wzajemnych kontaktów. Były to jednak przede wszystkim kontakty w ramach tej samej grupy narodowej, z której część posiadała inny status. Obecnie, kiedy przepływ ludności, towarów i usług jest swobodny kontakty Polaków z Czechami w Cieszynie przebiegają przede wszystkim na płaszczyźnie handlowej. Zatem jako umotywowane korzyścią ekonomiczną ciągle skazane są na powierzchowność i zewnętrzne uwarunkowania. Masowe imprezy mające integrować sąsiadujące ze sobą narody nie spełniają do końca swoich funkcji. Szczególną do tego 27 Informacje pochodzą z materiałów nadesłanych na konkurs pamiętnikarski pt. Między starymi a nowymi laty – wspomnienia mieszkańców ziemi cieszyńskiej, zorganizowanym w ramach jubileuszu 1200-lecia legendarnego założenia miasta Cieszyna przez Burmistrza Cieszyna oraz Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji (2009-2010). 28 W. Wrana: Prawdziwe starzikowe opowiadania. Stonawa 2009, s. 89. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 61 okazją jest organizowane od wielu lat po obu stronach granicznej rzeki Święto Trzech Braci. To święto pełne historycznych inscenizacji, ulicznych pochodów i zabaw, nawiązujące w swej nazwie do legendarnych założycieli Cieszyna, ma na celu nie tylko odtwarzanie historii miasta, ale także integrację obu narodów. Jednakże podczas Święta Trzech Braci – jak zauważają niektórzy – Czesi i Polacy są wprawdzie w tym samym miejscu, ale bawią się i siedzą osobno, w swoim towarzystwie. Festiwale filmowe i teatralne organizowane od lat w Cieszynie i Czeskim Cieszynie przyciągają natomiast w dużej mierze osoby z zewnątrz, których uczestnictwo w takich spotkaniach jest okazjonalne i wynika z charakteru własnych zainteresowań. Mieszkańcy przyzwyczaili się do miasta podzielonego między dwa państwa. Choć po pilnie strzeżonej niegdyś granicy pozostało już tak niewiele śladów, wciąż tkwi ona głęboko w mentalności i nie pozwala patrzeć na Cieszyn jako jedno i to samo miasto. Mówi się o jej zniesieniu jako ułatwieniu komunikacji w sensie przestrzennym, co może mieć takie samo znaczenie w przypadku innych miast jak np. wybudowanie kolejki metra. Wytworzona w tych warunkach optyka wzajemnego postrzegania się jako przedstawicieli dwóch różnych narodów i przypisywanego im etosu kulturowego nie jest wolna od stereotypów i ambiwalentnych odczuć. Dla mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna porozumiewanie się w swoim języku nie stwarza większych trudności. Niektórzy zwracają jednak uwagę, iż język czeski z okolic Cieszyna jest bardziej zrozumiały niż z innych regionów Czech, a zwłaszcza z Pragi. Potwierdza to wyrobiony w praktyce pogląd, iż zrozumienie języków reprezentowanych przez te oba narody ułatwia posługiwanie się miejscową „cieszyńską” gwarą. Gwara cieszyńska, jak zauważa Daniel Kadłubiec, jest gwarą rdzennie polską, i to z wieloma elementami rdzennie staropolskimi tak w sferze gramatyki, jak i słownictwa29. W kwestiach przestrzennego rozmieszczenia ludności zauważa się tę oczywistość, że po stronie polskiej mieszka znikoma ilość Czechów, natomiast dużo Polaków mieszka po stronie czeskiej, co w większości przypadków jest skutkiem politycznej decyzji z roku 1920. Innym powodem zmiany miejsca zamieszkania jest w ostatnim czasie zawieranie małżeństw pomiędzy Polakami a Czechami – najczęściej jest to wariant kiedy Czech poślubia Polkę. Ponadto w młodym pokoleniu, nie obciążonym historycznym resentymentem, rozwijają się liczne i szerokie relacje towarzyskie. Pieczołowicie kształtowana i pielęgnowana w dawnym systemie tożsamość narodowa zdaje się nie mieć takiego znaczenia jak identyfikacja lokalna lub ewentualnie kosmopolityczna. Od czasu pojawienia się granicy można wyróżnić kilka okresów, w których wzajemne relacje pomiędzy Polakami i Czechami były bardziej oczywiste i jednoznaczne. Były to otwarte konflikty w latach 1919 i 1938, okresy skrywanego antagonizmu w latach międzywojennych i po II wojnie światowej do lat 90. oraz współcześnie stosunki, które odznaczają się w znacznej mierze pokojowym współistnieniem bądź współzawodnictwem. Społeczno-ekonomiczna płaszczyzna miejskiej wielokulturowości W pogłębionej refleksji antropologicznej, jak wspomniałem na początku, wielokulturowość miasta posiada swoje mniej oczywiste i znane oblicza. Przenosząc uwagę 29 K. D. Kadłubiec: Cieszyńsko-zaolziańska polszczyzna. Katowice 1994, s. 29. �62 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví z kwestii religii i pogranicza chciałbym teraz skoncentrować się na płaszczyźnie zróżnicowania społeczno-ekonomicznego. Ten rodzaj wielokulturowości – jak zauważa Adam Pomieciński – przyciąga uwagę badaczy między innymi z powodu pojawiających się na jej tle konfliktów, które wybuchają w ulegających segregacji i polaryzacji społecznościach miejskich30. Różnicująca się od lat 90. XX wieku majętność mieszkańców Cieszyna, tak jak zresztą wszystkich miast objętych transformacją ustrojową, inicjuje określone zmiany społeczno-kulturowe, procesy segregacji; wyznacza horyzont możliwości jednostek w realizacji swoich potrzeb i aspiracji. Zjawisko to wydaje się być też bardziej spektakularne w wiekach XVI i XVII niż w chwili obecnej. Ogólnie w miastach śląskich wyróżniały się wówczas trzy zasadnicze warstwy społeczne – patrycjusze, pospólstwo i plebs. Najbogatsi mieszkali w przylegających do rynku okazałych domach, a najbiedniejsi w obrębie murów lub na przedmieściach31. Istniała także duża różnica pomiędzy mieszkańcami miasta a kooperującymi z nimi mieszkańcami okolicznych wsi. Jeszcze w XIX wieku miejskie środowisko społeczne Cieszyna było środowiskiem trudno dostępnym; zamieszkanie w mieście, możliwość zdobywania wykształcenia czy pracy traktowane były jako awans społeczny i kulturowy32. Mieszczanie cieszyńscy wyróżniali się wieloma elementami swojej kultury, w tym także charakterystycznymi strojami33. Duże zmiany w strukturze społecznej nastąpiły w XX wieku a zwłaszcza po wojnie. W latach 70. ubiegłego stulecia kiedy w Cieszynie rozbudowano i upaństwowiono zakłady przemysłowe oraz pobudowano osiedla robotnicze, a „obcym” stał się nie tyle przybywający z wioski położonej na obszarze Śląska Cieszyńskiego, co przybysz spoza tego regionu, najczęściej Kielecczyzny i Nowosądeckiego. Zróżnicowanie kulturowe miasta straciło wtedy swoją wielobarwność na skutek sprawowanej władzy i tworzenia ujednoliconej kultury robotniczej. Ponowne odrodzenie się, przynajmniej w kwestii możliwości pielęgnowania własnej kultury i naturalnego jej rozwoju, pojawiło się stopniowo w okresie transformacji ustrojowej po 1989 roku. Obecnie opinie mieszkańców Cieszyna na temat ich zróżnicowania społeczno-ekonomicznego są podzielone, chociaż przeważa pogląd, iż stanowią oni wciąż jednolitą i zintegrowaną społeczność. Wielu zorientowanych w kwestiach mieszkaniowych dostrzega umiarkowaną segregację przestrzenną. Panuje tu oczywiście odwrotna niż w dawnych czasach tendencja osiedlania się bogatych nie w centrum, lecz na przedmieściach i peryferiach miasta. Stwierdza się także brak ogrodzonych i strzeżonych osiedli mieszkaniowych, ale za lepsze do zamieszkania uważa się przede wszystkim dzielnicę Bobrek, tereny wzdłuż ulicy Przepilińskiego i w Błogocicach. Pewne konflikty odnoszone są do subkultur młodzieżowych jako wynik przewartościowania przez nie, a nawet wypaczenia idei lokalnego patriotyzmu. Mieszkańcy zaangażowani w życie kulturalne Cieszyna podkreślają też rozwojowe znaczenie osiedlania się absolwentów znajdujących się w tym mieście wydziałów Uniwersytetu Śląskiego. 30 Zob. A. Pomieciński: Antropologia miasta a kwestia wielokulturowości. „Sprawy Narodowościowe” 33/2008, s. 108, www.ceeol.com 31 J. Kwak: Ustrój i rola…, s. 57-58. 32 Por. J. Kubisz: Pamiętnik…, s. 98. 33 Tamże, s. 136. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 63 Wielokulturowość miasta jako twórczy potencjał dla lokalnych społeczności Socjologowie miasta reprezentowani między innymi przez Marka Szczepańskiego powołując się na koncepcję „twórczego miasta” autorstwa Richarda Floridy dostrzegają w wielokulturowości ogromny potencjał dla społeczno-kulturowego i ekonomicznego rozwoju. Ludzie żyjący w społecznościach wielokulturowych są ich zdaniem lepiej przystosowani do zmieniających się warunków geopolitycznych zachowując przy tym swoją wyjątkową odrębność. Ich zdaniem ukształtowane w takich warunkach postawy otwartości, tolerancji, nieustannego dążenia do budowania jak najlepszych relacji z innymi równoprawnymi podmiotami tej wielokulturowości przyczyniają się do takiego rozwoju34. Tak też najczęściej określają siebie mieszkańcy Cieszyna. Wielokulturowość tego miasta posiadająca w nim wielowiekową historię, poza trudnymi okresami, rzeczywiście przyczyniała się do jego kulturowego czy ekonomicznego rozkwitu. W odniesieniu do przeszłości można spoglądać na nią jako fundament kulturowego dziedzictwa tego miasta i regionu, zaś w odniesieniu do przyszłości niewątpliwie stanowi wspólny dla wszystkich wyodrębniających się w niej grup społecznych potencjał dla ich dalszego, wspólnego rozwoju na wielu płaszczyznach życia. Bibliografia: Adamczyk I., Spyra J.: Cieszyn wczoraj i dziś. Cieszyn 2001 Broda J.: Dzieje parafii Diecezji Cieszyńskiej. Warszawa 1978 Budniak J.: Ekumenizm jutra na przykładzie Śląska Cieszyńskiego. Katowice 2002 Budniak J.: Ruch ekumeniczny na Śląsku Cieszyńskim. W: Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do współczesności/Die konfessionellen Verhältnisse im Teschener Schleisen vom Mittelater bis zur Gegenwart. Red. P. Chmiel, J. Drabina. Ratingen 2000, s. 257-263 Castells M.: Kwestia miejska. Warszawa 1982 Golka M.: Wielokulturowość miasta. W: Pisanie miasta - czytanie miasta. Red. A. Zeidler-Janiszewska. Poznań 1997, s. 171-180 Iwanek W.: Książęce miasto piastowskie. W: Cieszyn. Zarys rozwoju miasta i powiatu. Red. J. Chlebowczyk. Katowice 1973 s. 115-131 Kadłubiec K.D.: Cieszyńsko-zaolziańska polszczyzna. Katowice 1994 Kantor R.: Wielokulturowość miasta. Prolegomena do badań nad zróżnicowaniem kulturowym społeczności miejskiej Krakowa. W: Miasto jako przestrzeń kontaktu kulturowego i etnicznego. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 8. Red. I. BukowskaFloreńska. Katowice 2005, s. 37-45 Kubisz J.: Pamiętnik starego nauczyciela. Cieszyn 1928 Kwak J.: Ustrój i rola cywilizacyjna miast górnośląskich w czasach nowożytnych XVI –XVII w. W: 500 lat ratusza i rynku w Cieszynie 1496-1996. Red. I. Panic, M. Makowski. Cieszyn 1996, s. 57-66 34 M. Suchacka, M. S. Szczepański, W. Ślęzak-Tazbir: Prometeusz w wielkim mieście. Wielokulturowość i twórcze metropolie. W: Wielokulturowość-międzykulturowość-transkulturowość w perspektywie europejskiej i pozaeuropejskiej. Red. A. Barska, M. Korzeniowski. Opole 2007, s. 163-164. �64 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Poloczkowa B.: Życie w dawnym mieście. W: Cieszyn, zarys rozwoju miasta i powiatu. Red. J. Chlebowczyk. Katowice 1973, s. 133-153 Pomieciński A.: Antropologia miasta a kwestia wielokulturowości. „Sprawy Narodowościowe” nr 33/2008, s.101-113 (www.ceeol.com) Rabin E.: Żydowski dom. W: Judaizm. Red. M. Dziwisz. Kraków 1989, s.103-115 Rusek H.: Pogranicze etniczne – wielokulturowa przestrzeń. W: Przestrzeń kulturowego współistnienia. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 4. Red. I. BukowskaFloreńska. Katowice 2000, s. 145-153 Sobecki M.: Kultura symboliczna a tożsamość. Białystok 2007 Spyra J.: Zarys dziejów ludności żydowskiej w Cieszynie i okolicach. W: Żydowskie zabytki Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Red. J. Spyra. Cieszyn 1999, s. 7-22 Suchacka M., Szczepański M. S., Ślęzak-Tazbir W.: Prometeusz w wielkim mieście. Wielokulturowość i twórcze metropolie. W: Wielokulturowość-międzykulturowość-transkulturowość w perspektywie europejskiej i pozaeuropejskiej. Red. A. Barska, M. Korzeniowski. Opole 2007, s. 153-167 Śliz A.: Śląsk: Wielokulturowość czy kulturowe zróżnicowanie. „Studia Socjologiczne”. Nr 4 (195)/2009. s. 149-166. (www.ceeol.com) Wrana W.: Prawdziwe starzikowe opowiadania. Stonawa 2009 Shrnutí Multikulturnost Cieszyna jako města a příhraniční oblasti Multikulturnost je zde chápaná jako analytická kategorie, popisující společný výskyt na stejném území vymezených společenských skupin charakterizujících se odlišnými prvky svých vlastních kulturních systémů, má ve vztahu k Cieszynu několik zdrojů svého původů. Prvním z nich je multikulturnost vyplývající ze zeměpisné polohy Cieszyna v polsko-české příhraniční oblasti. Specifikum tohoto druhu multikulturnosti se formovalo spíše horizontálně – důležité jsou zde zeměpisné podmínky, sousedské vztahy, zejména po roce 1920, kdy město bylo rozděleno státní hranicí. Na druhé straně multikulturnost Cieszyna formují faktory, které město formují. Město – co zdůrazňuje mnoho výzkumných pracovníků – je již ve své podstatě multikulturní. Jiným důležitým faktorem dělícím obyvatelé Cieszyna bylo a je náboženství – kromě již spíše do dějin patřícího judaizmu, v Cieszyně v současné době jsou dvě křesťanské náboženské skupiny – katolíci a evangelíci. Kromě prostorového rozmístění společenských skupin prokazujících se odlišnými prvky kulturních systémů, jakými jsou náboženství, jazyk, národní symboly, je rovněž zohledňována kulturní různorodost vyplývající z ekonomického postavení a pocitu zabydlenosti obyvatel, z čehož je pak odvozen jev společenské segregace. Tento třetí typ odlišnosti kultur by bylo možno nazvat vertikální odlišností. V případě Cieszyna, který je nepříliš velkým městem, však nesehrává příliš významnou úlohu. Analyzovány jsou nejen tyto roviny multikulturnosti, ale rovněž vzájemné interakce mezi jednotlivými skupinami: evangelíky a katolíky, Poláky a Čechy, jakož i mezi obyvateli Cieszyna jako členy obce s různým statusem a pocitem příslušnosti k místní společnosti. �Grzegorz Błahut: Wielokulturowość Cieszyna jako miasta pogranicza 65 Summary Multiculturalism of Cieszyn as a borderland town In regard to Cieszyn, multiculturalism (understood here as an analytic category which describes the co-occurrence, in the same space, of particular social groups characterized by different elements of their own cultural systems) has several sources. The first is the multiculturalism resulting from the geographical location of Cieszyn in the Polish-Czech borderland. Specificity of such multiculturalism is shaped rather horizontally – what seems important here are territorial determinants, neighbour relationships, especially after 1920, when the town was split by the state border. In the second aspect, the multiculturalism of Cieszyn is built by towngenerating factors. As many researchers emphasize, the town is multicultural by nature. Another factor which has diversified the residents of Cieszyn is religion – apart from Judaism, which belongs to history now, there are two numerous Christian denominations – Catholics and Lutherans. Besides the spatial arrangement of social groups possessing different elements of cultural systems (religion, language, national symbols), also such cultural differentiation is taken into account which results from the economic status and the residents’ feeling of inrootment. This is a derivative of social segregation. This third type of cultural diversification can be called vertical. In the case of Cieszyn, which is a small city, this diversification has not much significance. In the presented study, not only the above mentioned dimensions of multiculturalism are analyzed, but also interactions between particular groups: Lutherans and Catholics, Poles and Czechs, and the inhabitants of Cieszyn as members of groups of a different status and feeling of belonging to a local community. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6537245d548e096ac69da8f8e5e03214.jpg dcc4843f65f6aeca7c03572d5863e2c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wiersza do połowu ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia wierszę jednosercową usztywnioną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.4.18.2_01 Jegliniec narzędzia i urządzenia rybackie okolice Sejn rybołówstwo samołówki wiersza wiersza sercowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad4f346768203ed2e53ba10fa6e666ac.pdf 9792c5c7ba792d305413613463b15827 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3043 Title A name given to the resource Wiersze nagrobne z polskich cmentarzy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.83-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski WIERSZE N A G R O B N E Z P O L S K I C H Zwyczaj umieszczania wierszy n a grobach jest w Polsce CMENTARZY N i e zawsze jest t o d a t a umieszczenia wiersza ( n a g r o b k i bywają bardzo szeroko rozpowszechniony i m a bardzo eiokawą, złożoną stawiane i w k i l k a l a t p o śmierci danej osoby). D a t y te mają tradycję. Poświęciwszy końcem znaczenie t y l k o o r i e n t a c y j n e : ponieważ w cmentarnej k u l t u r z e Ludoznawczego, nie istnieje p r a w o autorskiej własności i t e k s t y bywają przepi­ i nie chcąc t u powtarzać a n i poda­ sywane, d a t a t a nie określa czasu powstania t e k s t u . W z o r a m i tej p r o b l e m a t y c e , wydaną 1985 r o k u staraniem Polskiego T o w a r z y s t w a książkę Wiersze z cmentarza z n y c h w niej ustaleń, a n i reprezentowanych t a m tekstów nagrob­ są n i e j e d n o k r o t n i e wiersze dziewiętnastowieczne i n a w e t osiem­ n y c h wierszy, ograniczam się j e d y n i e do p o d a n i a niżej w y b o r u nastowieczne około t y l k o c y t a t y z Trenów J a n a Kochanowskiego), i 130 n a g r o b n y c h wierszy, zgromadzonych przeze mnie dostarczonych m i przez w i e l u informatorów. N i e mogąc t u wszystkich wymienić, składam I m serdeczne podziękowanie. (rzadko k i e d y wcześniejsze — wyjątkiem są t u niejszych polskich dziewiętnastowiecznych D r u k o w a n e t u wiersze ilustrują n i e m a l wszystkie prawidłowości wązkowskiego, R a k o w i c k i e g o , rządzące „literaturą cmentarzową" ( j a k ją nazwał Rossie, niejednokrotnie o p i s y w a n y c h W . Wójcicki), a w związku z t y m reprezentują Kazimierz cmentarzy, Po­ Łyczakowskiego, cmentarza n a przez uznanych poetów. zróżnicowany * poziom a r t y s t y c z n y , z reguły wyższy w u t w o r a c h dziewiętnasto­ wiecznych stąd w szerogu p o d a n y c h wyżej utworów echem odbijają się t e k s t y z najsłyn­ (zwłaszcza pochodzących z pierwszej połowy tego stulecia) a obniżający się stopniowo w miarę rozpowszechniania Piątąm z cnotliwą żoną spędził szczęścia wiosnę się zwyczaju Dwakroć Ojciec szczęśliwy w t e m P a r k i zazdrosne ozdabiania grobów wierszami. Spora liczba t y c h tekstów t o t e k s t y grafomańskie, co przecież nie zmienia f a k t u , Przecięły wątek życia tego w z o r u c n o t y iż m a m y t u do czynienia z „poezją dobrej w o l i " . Nie m a i zasad­ Dziś łzami zlewam grób j e j i dzieci sieroty. niczo nie było w dziejach k u l t u r y polskiej zwyczaju umieszczania ( W i l n o , Cmentarz p r z y kościele św. żartobliwych wierszy n a grobach. Jeśli więc pewne t e k s t y wzbudzą P i o t r a i Pawła, 1821) niezamierzoną przez autorów wierszy wesołość, t o wcale t o n i e oznacza, b y niniejsza mała antologia usiłowała w j a k i k o l w i e k sposób korespondować z przezabawną książeczką F r i t z a Spiegla Dead Funny ( L o n d y n 1980, 2° L o n d y n 1982), gromadzącą cały szereg świadomie k o m i c z n y c h nagrobków (nie t y l k o s t a w i a n y c h Z n i k o m e szczątki c n o t l i w e j swej żony t u położył mąż s t r a p i o n y , a pełne żalu po stracie swej m a t k i osierociało cztery drobne d z i a t k i grób t e n wraz z ojcem oblewają łzami. l u d z i o m , lecz także psom, k o n i o m i świniom). Jeśli zatem f o r m y (Poznań, Cmentarz Zasłużonych, ekspresji żalu bywają w t y c h wierszach kalekie, t o widzieć w t y m fakcie trzeba jeszcze jeden przejaw t a k zwanego współczesnego „kryzysu śmierci" (por. P. Aries, Essais sur 1'histoire en Occident Paris 1975; E . M o r i n , du Moyen Age a nos jours, et la mort, Paris L'homme de la mort 1970). Zdarza się współcześnie, że podobne p o d a n y m niżej nagrobne wiersze uznawane bywają za przejaw twórczości l u d o w e j . T r u d n o t u j e d n a k mówić o l u d o ­ wości w ścisłym tego słowa znaczeniu, choć z pewnością można 1833) Z ducha, serca i myśli; z cnót, ofiar i czynów, Bóg nie miał sług wierniejszych, k r a j godniejszych P r z e c h o d n i u ! nie zań t y l k o n a d jego mogiłą, Lecz módl się i za siebie: B y przezeń uprosić T a k żyć, wierzyć i kochać; t a k cierpieć i znosić. (Wiersz Gustawa Zielińskiego umiesz­ mówić o pewnego r o d z a j u współczesnym folklorze, j e d n a k o w y m czony n a grobie A d o l f a J a n u s z k i e w i ­ n a w s i i w m i a s t a c h , a wywodzącym się z t r a d y c j i artystycznego nagrobnego wierszowania w pierwszej połowie wieku które z kolei wiedzie swój rodowód o d dawniejszej, tradycji epigraficznej, przejmowanej stopniowo XIX, szlacheckiej przez miesz­ czaństwo. Istniała co p r a w d a w w i e k u X I X e p i g r a f i k a p r a w d z i w i e l u d o w a i mogła ona być u c h w y t n a jeszcze w pierwszej połowie naszego stulecia (postulował jej zbieranio J a n S. Bystroń), alo dochowała się ona do naszych czasów w bardzo nielicznych za­ pisach, t u pominiętych. W wyborze przedstawiania niewykorzystanych we wspomnianej wyżej książce (choć jest o d tej reguły k i l k a odstępstw, p o w t a ­ rzają się t u też w a r i a n t y p e w n y c h u s t e r e o t y p i z o w a n y c h formuł wierszowanych). Zrezygnowałem też z podawania literackich cytatów, dosyć często w y k o r z y s t y w a n y c h w n a g r o b n y m użyciu (i o t y m piszę w Wierszach z cmentarza). T e k s t y podane zostały z zachowaniem oryginalnej p i s o w n i i z zachowaniem i c h prze­ strzennego układu cza w D z i a l r y l n i e n a L i t w i e , 1857) N i e n a łonie rodziców, lecz n a obcej ziemi śmierć swoich ofiar n i e s y t a zabrała go sobie. Żyć j e d n a k zawsze będzie pomiędzy swojemi, chociaż p o swych cierpieniach spoczywa w t y m grobie. p o d a n y c h t u tekstów kierowałem się zasadą wierszy synów. O b y w a t e l , z w y z n a w c y niezachwianą siłą. na grobie. Lokalizując teksty świadomie p o m i j a m nazwiska osób, z których grobów wierszo zostały prze­ pisane, ograniczam się do p o d a n i a miejscowości (nazwy cmen­ tarza) i r o k u śmierci osoby, n a której grobie wiersz umieszczono. B o kochając rodzinę n a u k i i c n o t y zjednał sobie szacunek przez t a k i e p r z y m i o t y . (Szczawnica, 1860) K r a j w n i m prawego męża sztuka m i s t r z a t r a c i Żył krótko cierpiał wiele bo miłował wiele Choć umarł lecz żyć wiecznie będzie w s w o i m dziele I n i g d y nie zaginie w pamięci współbraci. (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , grób Józefa N a r z y m s k i e g o , 1872) N i e c h śmierć stokroć t w e zwłoki t u grzebie, T y żyjesz, żyjesz p o d c i e m n y m k a m i e n i e m , 83 �N i e jesteś prochem, n i snem, n i milczeniem, Poszła do g r o b u połączyć się z n i e m i T y wiesz w niebie j a k j a kochał Ciebie T e n który wszystko utracił w i c h zgonie. Najzacniejszej Stawia t e n p o m n i k d w u s y n o m , córce i żonie. żonie i ukochanej córce w żalu n i e u t u l o n y mąż i ojciec. (Uścio Solne k . B o c h n i , 1909) (Dąbrowa T a r n o w s k a , 1876) R a z e m mieliśmy przebyć życia drogę Wstanę Panie Tyś m n i e rzuciła t a k wcześnie g d y m n i e będziesz Żalu za tobą ukoić nie mogę budził teraz pozwól Szczęście m e znikło j a k we śnie się położyć b o m Po t w o j e j stracie pociechą jedyną się bardzo strudził. Myśl żeś szczęśliwa już w Niebie (Dąbrowa T a r n o w s k a , 1886) Że n a d t w e m mężem i każdą dzieciną Swój spoczywa pomiędzy swemi Czuwasz t a m zawsze w potrzebie Światłość wieczna niech m u świeci Przechodniu chodząc między g r o b a m i Na wieki. G d y t u zwrócisz k r o k i (Bytom, Cmentarz Dolorosa, swoje Z nieszczęsnym w d o w c e m i sierotami 1886) Złącz także m o d l i t w y t w o j e . Wznieś go Aniele P o n a d ziemski k r a j (Włocławek, 1900) T u c h w i l k a t a m wieczność Zostawiłeś nas w ciężkiej głębokiej żałobie T u boleść t a m r a j . Serce pęka wspomnieniem o tobie (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , o k . I 1886) Może znów nas Wszechmocny będziemy szczęśliwi g d y p r z y j d z i e m do ciebie Bóg cię powołał do swej chwały złączy z sobą w niebie. (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1917) Uproś pociechy d l a siostry zbolałej. Zewsząd śmierć w y z i e r a b l a d a K w i a t p o kwiecie mrze, ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1891) T r u d n o wskrzeszać t o co p a d a Schylając czoło przed wolą Boga G d y cię porwała śmierć nagła sroga Bóg t a k chce. Żeś kochał bliźnich, żeś n a m był oddany, Prysło złudzeń marne koło S t a w i a m y p o m n i k łzami o b l a n y . Zgasły oczy t w o ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1898) N a grób z i m n y skłońmy czoło K w i a t e c z k u nasz u k o c h a n y , Bóg t a k chce. D o nóg B o s k i c h Cię składamy, (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1917, 1942) B y m o d l i t w a T w o j a miła, Śpij m a żono snem Aniołów Żale nasze ukoiła. Z dziecięciem s w y m d r o g i m N i e wrócisz do nas, M y t u z córką żal k o i m y m y pójdziem do Ciebie, Że się kiedyś zobaczymy. Byśmy n a w i e k i (Gorlice, 1918) złączyli się w niebie. Pożegnaliście m n i e n a w i e k i rodzice (Kępno, 1899) drodzy Zostawiliście w m y m sercu ból ciężki i srogi Odszedłeś o d nas i łzą zroszone Bóg was powołał do królestwa nieba, Oczy T w y c h b l i z k i c h błądzą w o d d a l i . W o l a jego święta, z nią się zgodzić trzeba. Serca za Tobą drżą utęsknione (Poznań, W piersiach jękliwie boleść się żali. Cmentarz na Odszedłeś o d nas w w i e k u rozkwicie widzę go, k o c h a m go, a patrząc n a niego T w e niziszczone p l a n y , z a m i a r y widzę was, kochając go — k o c h a m was, Któreś zamierzał wprowadzić w życie myślę o was, z w a m i żyję W pył się zmieniły i puste m a r y . i za was się modlę. (Wilno, Górczynie, 1934) Górczynie, 1943) T u w niebie jestem z B o g i e m , Cmentarz n a Rossie, 1900) (Poznań, Cmentarz B y ł pociechą b r a c i , m a t k i K r u t k o t r f a l w r a j u twego dzień Ojca chlubą był D u c h twój jusz w o l n y sześć l a t bawił w progach c h a t k i Znikłeś ze świata j a k o cień T c h n i e n i e m Bożym żył. Jak ten k w i a t polny. Bóg go wezwał po t y m czasie na (Mońki, 1941) w chór aniołów swych Śpijże aż Bóg Powetować już n i e da się wszystkich ludzi łzami pieszczot t w y c h . z grobów s w o j eh (Dobczyce, 1900) znowu wzbudzi. Rodzice nasi d r o d z y ! (Mońki, 1943) Z w a m spędziliśmy l a t a Co miałem Dziś d l a nas wszystko w żałobio złożyłam w t y m grobie A grób t e n m i l s z y o d świata. ( W i l n o , Cmentarz najlepszego t y l k o ciężki s m u t e k n a Rossie, 1902) został m i po tobie. Mężu i ojcze nasz d r o g i ( P i o n k i , 1944) Z Tobą spędziliśmy l a t a : Tyś była H a n i u pączkiem wonnej białej róży Dziś d l a nas wszystko w żałobie D o ciebie się uśmiechało z nieba słonko złote A grób t e n m i l s z y o d świata. A l e wicher cię złamał w czas wojennej b u r z y ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1911) I świat cały poszarzał zapadł w martwotę N i e szczędząc sił do o s t a t k a Niech c i szepczą k w i a t y żałośnie n a grobie Życie swych dzieci ratowała m a t k a Zroszone n a s z y m i serdecznymi łzami G d y i c h nie mogła utrzymać n a ziemi Że choć odeszłaś pamięć nie zginie o tobie 84 �I Lecz w m o i m sercu p r z e b y w a że zawsze H a n u s i u żyjesz między n a m i . (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1946) Czysta j a k kryształ t w a dusza. N i e szumcie drzewa (Stary K o n i n , 1945) B o j a się uśpiłem Pamiętaj T y l k o swej rodzinie Z p r o c h u powstałeś S m u t e k zostawiłem. w p r o c h się obrucisz (Chodzież, 1945) i Bóg Cię kiedyś powoła, i już nie wrócisz. Błagam Cię o M a r i o (Legnica, 1949) M a t k o Pana Mego Zwiędłeś j a k więdnie kwiecie Otwórz M i B r a m y Niebios I Opuszczając swego męża wprowadź P r z e d T r o n Jego. i maleńkie dziecię, Wcześnie Zwiędłeś K w i e c i e D r o g i Wśród Lasów i Pól. Zostawiając tę nadzieję, Zostawiając M i Po Sobie że Cię Bóg weźmio do siebie Gorzkie Ł z y i Ból. I zobaczymy się z n o w u w niebie. J a m Widziała Całe Szczęście Synu Drogi W Tobie. (Legnica, 1946) Najdroższe t w e serce bić n a m przestało A Dzis Szukam U k o j e n i a w uszach n a m dźwięczy T u N a T w o i m Grobie. Radosny twój śmiech Szczęście n a ziemi krótko t a k trwało (Ząbkowice Śląskie, 1945) Błagam cię o M a r y j o M a t k o Zostało wiele s m u t k u i łez Pana Mego otwórz jego duszy­ Byłeś d n i naszych szczęściem i ozdobą czce B r a m y Niebios i w p r o ­ Bóg n a m cię zabrał a szczęście wraz z tobą. (Piła, 1948) wadź P r z e d T r o n Syna swego. S y n u Mój D r o g i t a k wcześnie J a k promyczek złocisty Okryłeś m n i e żałobą. T y śpisz n a błękitnym niebie Spokojnie j a tęsknię i Zjawiłeś się syneczku Płaczę za tobą. J a widziałam B y zgasnąć za chwilę. Całe szczęście, S y n u D r o g i w Tobie A dziś s z u k a m u k o j e n i a n a T w o i m Grobie. (Legnica, 1949) Z b y t wcześnie swoją wędrówkę po z i e m i skończyłeś, wśród r o d z i n y , z n a j o m y c h i swoich uczniów żal i łzy pozostawiłeś. Cześć jogo pamięci. Przechodniu westchnij do Boga bo ciebie Najdroższemu S y n k o w i M a t k a . (Ząbkowice Śląskie, 1945) czeka t a sama droga. Ciężko jest żyć, g d y serce (Ząbkowice Śląskie, 1950) M a t k i przestanie bić. Choć cię kryją zimne doły (Legnica, 1947) M y k o c h a m y T w e popioły. Obłudny Świecie (Ząbkowice Śląskie, 1951) Pożuciłem Ciebie Zgasła w kwiecie w i e k u nieznając jestem już razem świata, b u r z , czysta dusza uleciała z m y m Jezusem w niebo zkąd nie m a p o w r o t u już. w Niebie. (Skrzynka, 1948) Tu spoczywa (Jelenia Góra, 1951) Aniołku d r o g i zniknąłeś n a m j a k nasz najdroższy k w i a t k w i a t e k przed który się rozwinął oczyma pamięć t w a i padł. (Sława Śląska, 1948) Odszedłeś od nas jest zawsze lecz ciebie już nie m a . (Czarnków, 1952) t a k chciał Bóg Myśmy zostali sami Byłeś radością życia naszego Ty Lecz wcześnie kazano c i odejść. wieczny przekroczyłeś próg Została p u s t k a , rozpacz, tęsknota A j e d n a k jesteś z n a m i . I wielka w sercach boleść ( B y t o m , Cmentarz p r z y u l . Kraszewskiego, (Legnica, 1949) T y śpisz spokojnie T r u d , znój M y płaczemy za Tobą, P r z y j m i c h Panie w wieczności b r a m y miłość dali ze siebie Widzieliśmy szczęście w Tobie. A n a m wskaż drogę przez n i c h do Ciebie. Dziś szukamy u k o j e n i a Na T w y m 1954) Pomarli — lecz duchem zostali z n a m i D r o g a Córuniu (Białystok, grobie. Cmentarz Famy. 1954) Drogie dziecię krótko (Ząbkowice Śląskie, 1948) żyłaś n a t y m świecie Uniosłeś w zaświaty Bóg cię zabrał do swej chwały Czar i u r o k wiosny a n a m t r o s k i pozostały. N a m s m u t n o bez ciebie (Sława Śląska, 1954) Tyś u Boga radosny. Anusia nasze Drogie Dziecię żyłaś krótko n a (Mońki, 1949) Z w y k l e w t y m świecie t a k b y w a Ze ciało się czasem skrusza t y m świecie. Bóg Cię zabrał do swej chwały a n a m s m u t k i pozostały. Rodzice. (Ząbkowice Śląskie, 1966} 85 �Zgasłaś j a k g w i a z d k a Z b y t wcześnie zwiędleś K w i e c i e wśród lasów i odeszłaś j a k sny Pól. zostały n a m t y l k o wspomnienia i łzy. A n a m pozostawiłeś Gorzkie łzy i ból. (Zagórz, 1961) (Ząbkowice Śląskie, 1956) Sroga i niespodziewana śmierć n a m Cię zabrała D r o g a m o j a siostro na nasze rozstanie A bieg t w e j młodości t a k nagle przerwała jost t y l k o nadzieja N i e w i n n a duszyczka t y już jesteś w niebie n a nasze spotkanie. A myśmy zostali nieszczęśni bez Ciebie. (Łodygowico k . Żywca, 1961) ( B y t o m , Cmentarz p r z y u l . Kraszewskiego, 1956) Czas cierpienia i żal skróci Śpij m o j a dziecino ale męża i ojca n a m n i k t nie wróci w t e j ciemnoj mogile A chociażby w każdej dobie łzy M y p r z y j d z i e m y do ciebie wyciśniemy n a t w o i m grobie. za niedługą chwilę. ( T y c h y , S t a r y Cmentarz, 1962) (Łambinowice k . Opola, 1956) Zgasłeś j a k gwiazda n a niebios Dzień się zaczyna błękicie pozostawiłeś n a m od zarania dwie s i e r o t k i n a całe życie będziemy t u spoczywać Odszedłeś o d nas przedwcześnie aż do z m a r t w y c h w s t a n i a . nasz ojcze k o c h a n y ciężki p o k r y w a ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1957) cię głaz a nasze biedne serduszka ciągle toną we łzach Zgasłaś mateczko w t a k młodym w i e k u Choć byłaś przez nas kochana Co mieliśmy najdroższogo 0 spokój t w e j duszy i światłość wiekuistą oddaliśmy B o g u Ostatnie słowa zbolałej r o d z i n y . M y P a n a Boga błagamy. (Białystok, Cmentarz (Wrocław, Cmentarz Osobowieki, 1962) F a r n y , 1957) Całe nasze szczęście Byłeś n a m gwiazdą mogiła dziś pieści życia dalszego W s z y s t k o n a m zabrałoś Jezu d l a ciebie wszelkie troski czynili. prócz ciężkiej boleści. (Nieczaj k . Dąbrowy T a r n o w s k i e j , 1957) Dziś już aniołka Dokąd mieliśmy ciebie u t r o n u Bożego było j a k w niebie n a jego chwałę nie macie w d o m u — śpiew się twój sili. seroe nasze za tobą J e d n y m już odtąd pragnieniem żyjemy z żałością ginie. że znów w przyszłości (Otmuchów, 1957) żyć z tobą będziemy. Pokój c i wieczny w cichej k r a j n i e Gdzie ból nie mieszka gdzie łza nie ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1962) Płynie, gdzie t y l k o słyszysz Boga Szukamy ciebie Głos serdeczny Pokój c i wieczny. (Białystok, w k w i a t a c h , gwiazdach Cmentarz E'arny, 1958) we wszechbycie, co dzień Z a T w o j e wielkie poświęcenie pamiętamy dawne z tobą Ofiarną miłość, o l b r z y m i t r u d życie. Zgasłe uśmiechy Niechaj Cię nasza najdroższa M a m o o d t w a r z a m y w pamięci. A Pobłogosławi w niebiosach Bóg! dusze nasze smutne aż (Oleśnica, 1958) do śmierci. Śpij spokojnie Mareczku ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1962) czas szybko ucieka K o c h a n a córuniu m y do ciebie pójdziemy t y jesteś już w grobie t y n a nas poczekasz. tylko wielki smutek ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1959) został n a m po tobie. T a k zgasłeś d r o g i A n d r z e j k u T a k chciał w y r o k B o s k i ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) T y masz s y n k u niebo Zostawiłeś p o sobie żal, s m u t e k i t r o s k i . (Paczków, 1959) Przechodniu stań a m y w sercach żal lecz cóż p o r a d z i m y skoro Bóg t a k chciał. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) 1 modlitwę zmów Może i za ciebie I K t o ś parę szepnie słów. T a k bardzo przez Ciebie m i b l i s k i m (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1959) Niechcieliście pozostać z n a m i — t y l k o królować z aniołami. (Sława Śląska, 1959) Zginąłeś n a m j a k we śnie choć było c i za wcześnie I słońce Ci zgasło choć był dzień jeszcze. (Olszyna Lubańska, 1960) 56 I będę Cię musiał zostawić n a t y m t u t e j s z y m c m e n t a r z u będziesz t u n a m n i e czekała w g r o b o w c u c o m Ci postawił N a moje p o w r o t y najczęstsze n a moje m o d l i t w y p r z y Tobie N a moje k w i a t y d l a Ciebie i moje z Tobą w i t a n i a A ż przyjdzie t o nasze ostatnie N a w i e k i najtrwalsze wspólne spoczywanie. (Sanok, 1963) Niedługo z tobą znów się u j r z y m y Jużeś t a m poszodł, M y jeszcze i d z i e m y ( P a c z k o W j 1 9 6 4 ) �I I . 1, 2. P o m n i k i n a g r o b n e n a c m e n t a r z u w R a d o m i u , fot. ok. 1980 r. Odeszłaś od nas czemu tak się stało Boże czemu tak młodo go zabrałeś B o zgasłaś nagle w pełni życia, siły — Bądź wola Twoja kiedy tak chciałeś Śpij snem spokojnym. Najmilsza T y przecież nie umarłaś, całe twoje myśli piękne, nieśmiertelne były. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1964) Śpij stracona nam pocieoho błogi sen t u masz (Jelenia Góra, 1965) Zniknąłeś jak sen złoty Zostawiłeś nas bezlitośnie Wśród żalu i tęsknoty. (Jelenia Góra, 1965) bo w tej ciszy nawet echo I spadły łzy żęsiste mówi Ojcze nasz. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1964) N a twą mogiłę T u jest spokój mój. T a k młodo tak wcześnie Pokojem jest mój grób. Nas opuśoiłeś. K t o żyje umżeó musi, (Wrocław, Cmentarz Osobowicki, 1966) T a k powiedział Bóg. Zgasłaś j a k gwiazda (Ząbkowice Śląskie, 1964) n a jasnym błękicie Drogi mężu i ojcze i zasmuciłaś n a m — Z Bożej woli odszedłeś w zaświaty rodzinne życie. My t u bardzo cierpimy Twej utraty. Bóg cię powołał (Gorlice, 1965) do królestwa swego Bóg zarządził losem nam kazał cierpieć dał ci synku niebo bo taka wola jego. a n a m w sercu żal (Pionki, Cmentarz Nowy, 1966) lecz cóż poradzimy Cicho gałązki nie szumcie skoro Bóg tak chciał. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1965) Ireno! Wspólne nasze były myśli, plany naszej córeczki nie budźcie zasnęła ona wiecznym snem spoczywa pod krzyżem t y m . T e n wykonałem bez ciebie ostatnie mieszkanie dla nas (Sława Śląska, 1966) Gdy n a mnie spojrzycie, to sobie i dla naszych dzieci. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1965) wspomnicie K o c h a n i rodzice i siostro z rodziną, że byłem kiedyś z wami, 87 �A śmierć m n i e rozłączyła i w t y m grobie złożyła. (Dobroszyce k . Oleśnioy, 1967) Zły człowiek taksówki skrócił c i życie. D o b r y Jezu nasz panie D a j j e j wieczne ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1968) spoczywanie. (Ryga, 1968) Wieczne odpocznienie Co było najdroższe W t y m grobie się mieści W s z y s t k o m i śmierć zabrała racz j e j dać Panie N i e zabrała serca boleści (Ryga, 1968) B o była miłość •— dziś ciernie być muszą Z a t o najwięcej k o c h a m Cię o Boże T a k już o d wieków postanowił Bóg Że z a n i m słońce t w e zgaśnie ogromno Kochałam sercem, dziś płaczę duszą Cicho się senna w z i m n y grób położę i muszę iść wśród czerni i b u r z . I o t e m w s z y s t k i e m co było — zapomnę. ŻONA (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1968) T y byłeś d l a m n i e w życiu ozdobą Zgasłeś b y l a t a przepłakać za tobą. (Nysa, 1968) (?, 1968) Wśród w i e l u byłaś jedna Odeszłaś — nie odchodząc Szczęśliwi, którzy są Tobą. Byłeś naszą radością (Szklarska Poręba, 1968) szczęściem i marzeniem Czemu p o d szronem k w i a t jeden ginie Pozostał t y l k o ból cichy G d y z d r u g i m słońce się pieści a T y wspomnieniem. Czemu n a świocie w jednej rodzinie (Myślibórz, 1968) Tyle się szczęścia i bólu mieści. Cierpiałeś wiele w swoim życiu (?, 1969) n i k t m e potrafił uleczyć Cię O, Panie, krótko policzyłeś śpij spokojnie w z i e m s k i m u k r y c i u D n i Jego żywota a u Boga s p o t k a m y się. A pozostała d l a nas (Oleśnica, 1968) Boleść i tęsknota. Świeciłeś dobrocią przykładem przez życie 88 (Sobótka, 1969) Przechodniu �byłam k i m jesteś k i m jestem będziesz k i m jestem Módlmy się módlmy się za siebio nawzajem. (Łodygowice k . Żywca, 1969) za siobio nawzajem. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1972) U k o c h a n y n a d życie pełen siły spocząłeś S m u t n o bez ciebie wśród cichoj mogiły P r o m y c z k u nasz — bole n a n a m bez ciebie Gosiuniu droga będzie życia droga j e d y n a pociecha, lecz kiedyś śmierć że poszłaś do Boga. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1972) nas złączy u stóp Odeszłaś o d nas Ojca Boga Kochana Mamusiu Rodzina. (Sława Śląska, 1969) W samo południe zgasło D l a Boga z n a m i żyłeś Słońce Twojego życia Najdroższym n a m byłeś Żyłaś krótko Cierpiałaś dużo Odchodząc żałobą nas okryłeś. Stając się doskonałą (Darłowo, 1970) Przeżyłaś czasu wiele. Ten kamień po latach (Czersk, 1972) Może się rozkruszy Rozjaśnijcie m u grobowe Lecz t y Panie Jezu noce Jezu i M a t k o nieustającej N i e opuść t y c h duszy. pomocy. ( P r u d n i k , 1972) (Darłowo, 1970) Z a miłość, t r u d i poświęcenie Uleciałaś Cierpiąca dusza prosi Cię Panie Małgosiu kochana D a j duszy w niebie Uleciałaś w d a l Uśmiech z ust naszych zabrałaś Wieczne mieszkanie. (Oleśnica, 1970) Zostawiłaś s m u t e k i żak (Piła, 1972) Byłaś j a k szczęście moje złote I odeszłaś nagle b y zostawić Znikłaś z oczu lecz z serca n i g d y Przechodniu nie opuszczaj Ból, łzy i tęsknotę. mej mogiły (Białystok, Cmentarz F a r n y , Wzgórze Anielskie, 1970) Odmów. Z d r . M a r i o . (Sanok, 1972) Zasnęłaś snem anioła N i k t cię zbudzieć nie zdoła Choć złamał cię los o k r u t n i o srogi N i łzy nasze, n i cierpienia I N i o obudzą Cię z uśpienia A l e pamięć o tobie Oleniu droga Bóg Cię powołał do królestwa swego W naszych sercach wiecznie będzie żyć. przeciął szlachetnego życia twego nić (Zgorzelec, 1973) N a m każe cierpieć, t a k a w o l a jego Boże za matkę naszą i b r a t a Zgasłemu sercu Wysłuchaj błaganie Rodzice. (Radzyń Podlaski, 1970) do chwały wiekuistej racz i c h przyjąć Śpij spokojnie Panie. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1973) W ciemnej mogiło My W kwiecio młodości przyjdziemy Bóg zabrał n a m Ciebie Do Ciebie za chwilę. (Strzelin, 1970) choć płaczemy za Tobą zobaczymy Byłeś n a m szczęściem się w niebie (Lesko, 1973) i życia ozdobą Odszedłeś b y stale płakać za Tobą. ( K o w a r y , Cmentarz K o m u n a l n y , 1970) Człowiek u m i e r a dopiero w t e d y , k i e d y się o n i m zapomina. (Puck, 1973) T u leży szczęście i nadzieja nasza P o d t w o i m krzyżem, o Panie W s z y s t k o pochłonął p o n u r y grób złożyliśmy nasze kochanie. (Żbikowo k . Poznania, 1973) Cios straszny zranił serca nasze Co było najdroższe w t y m grobie się mieści Locz t a k chciał Bóg. (Radzyń Podlaski, 1971) Śmierć wszystko zabrała prócz żalu i bolości. (Puck, 1974) Najdroższa m a m o byłaś wśród nas drogowskazem i będziesz z n a m i zawsze razem. (Zagórz, 1971) Odszedłeś j a k obłok różany, Życie nasze było który się rozpłynął Piękną pielgrzymką j a k k w i a t , co z pąku Rozłąka ciężka żałoba się nie rozwinął. Locz lżej ją znosimy (Sulechów, 1974) k i e d y pomyślimy, że znów złączymy się z Tobą. (Radzyń Podlaski, 1972) Miłość t w o j a niezbadana. Dobroć t w a niezapomniana, Przechodniu Ale serce twe zamknięte byłem k i m jesteś Nie odpowie już nie więcej. Będziesz (Wrocław, Cmentarz Osobowicki, 1974) 89 �Śpij drogi mężu w t y m oiemnym grobie Twoje młode życie Serca twej żony, dzieci, wnuków, rodziców zła c h w i l a zabrała n i g d y niezapomną o tobie. Lecz d o b r y Bóg (Dobroszyce k . Oleśnicy, 1974) Byłaś nadzieją skarbie j e d y n y Świat był i życie przed Tobą. b o s k i m stworzeniem Los cię o k r u t n y wyrwał z R o d z i n y A nasze życie Rodziców okrył łzami i żałobą. cierpieniem się stało (Skarżysko-Kamienna, 1975) g d y t w e serduszko d l a nas bić przestało Chociaż m i córkę zabrałeś o Boże Rodzice. Największą żałość przyjmuję w pokorze. I u k o i T w e cierpienie bo jesteś d l a niego ( W r o c l a w , Cmentarz Osobo w i e k i , chociaż łzami płaczę k r w a w y m i 1979) Bądź wola T w o j a n a Niebie i Z i e m i . (Rzeszów-Staromioście, 1975) Bóg w i d z i Byłeś nadzieją skarbie j e d y n y Czas ucieka był świat i życie przed Tobą Wieczność czeka. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1980) los cię o k r u t n y wyrwał z r o d z i n y rodzinę okryłeś żałobą. T y żyć mogłeś T y uczyć się i bawić chciałeś (Tarnobrzeg, 1975) Odeszłeś o d nas mężu Lecz wszystko śmierć c i przerwała i tatusiu kochany Tragicznie umierać musiałeś. (Sulechów, 1981) t a k wcześnie i niespodziewanie T r u d n o pogodzić się z myślami Młode nasze l a t a upłynęli szybko w d a l że zostawiłeś nas s i e r o t a m i . A w sercu pozostało tęsknota s m u t e k żal. (Ryga, 1981) ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1976) Córeczko miła Jesteś t u wśród lasu T a k i e piękne jest życie być żyć i chronić go zabrakło c i czasu Dlaczego zrezygnowałaś Pozostawiając w bólu s m u t k u i rozpaczy Nas n a zawsze pożegnałaś. nas, których miłość d o ciebie (Suleohów, 1976) wszystko Zgasłeś j a k gwiazda znaczy. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) N a j a s n y m błękicie T u spoczywa snem w i e c z n y m a k t o r zasłużony A koła samochodu Społecznik o f i a r n y n i g d y n i e s t r u d z o n y Zakończyły oi życie. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1979) Przyszła burza kwiat złamała W wałkach o niepodległość nieustraszony W i e l o m a o r d e r a m i został odznaczony. (Warszawa, Powązki, 1983) Fot.: Jerzy R u t k o w s k i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2306f29bc4b60d03c3b4dc3359c559da.jpg 3d8d6caf3ed139a0875fe65cb180c6e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wierzby rosnące wzdłuż drogi wiejskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Świerże (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; wieś ; droga ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia wiejską drogę, wzdłuż której rosną wierzby Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.19.X_B.3.14.4_01 droga formy osadnicze okolice Ostrowi Mazowieckiej osadnictwo osadnictwo wiejskie Świerże wiejska droga wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e86bcd51fdf316a25280cf9399051e69.pdf 8827bc817aafa0a070600c6cf3ca2656 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1829 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource demonologia ludowa wierzenia ludowe Małopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1695 Title A name given to the resource Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza (region sądecki) w świetle badań empirycznych / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.113-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text URSZJUiLA LEHR WIERZENIA Lud, t.. 66,1.982 DEMONOIJOGIGZlNE WE WSI OBłDZA (<REGiON SĄDECiKI) W ŚWIETLE BADAŃ ffiMP:IiRYCZNYCH Wierzenia i nierozerwalni'e z nimi związane życie duchowe mieszikańców wsi, wykazują znacznie wnększą zachowa'WC'z'Ośćwe wsiach peryferycmych, leżących z dala od ośrodków podilegających wpływom współczesnej ,kultury. Żywym teg'O przykładem jest wieś Obidza, w któr-ej zachowało się wiele tradycyjnY'ch wątków wierz'eni'oWych 1. Krótki rys geograrficzno"';histolrycznypozwoli na wSkazanie pO'diStawowych elementów, determinujących zach'Owawczy charakter tej wsi w za'kresie ,kulflury duchowej. Wieś Obidza należąca do gminy Łącko w woj. nowosądeckim, położona jest w Beskidzie Zachodnim, na północ:nym stoku pasma Radzie:: j6wej. Z pun'k1u widzenia osadniczego, posiada olna charakter wsi zarębnej, zacho'wany po dziś dzień prawie w niezmieniouej postaci. Kon:fiigulracjatelrenu (:strome stoki gÓTskie) i występujące tu gleby charakteryzujące się niską klasą i dużą ilością nieu:żytJk6w, uniemolŻliwiły rozwój intensywnego roilJnictwa. Niska jakość gle1b i wynikająca z tego powoounędza, prr-zyczyniły się do migracj.i mieszlkańców wsi w poszukiwaniu dodaitkowego źródła dochodu z,a'równo do większych miast i miasteczek, jak też poza granice kraju (Węgry, USA). Nasilenie ,ruchów miglTacyjnych datuje się na okres międzywojenny. Mimo migracjii i związanych z tym .kontaktó'w kUllturowych, Obidza poZO'staławsią zaehowawczą, której start ·ekonoonicZlllo-spolecznyzostał wyraźnie opóźniony. Zasygnalizowane powyżej determinanty spowodowały, iż baTdziej tu niż w innych badanych ws'iach teg'o re,gionu, wlSipółczynnilktra'dycj'i za-' chował swą stosunkowo pi'erwotną pOIstać. Odnosi się to między innY'mi ta:kże do większości wątkaw wierzeniowych tam zal':ltanych. Świat nadzmysłowy warstwy nieellitalruej cechowała nriezwy'k.łaróżnorodność wątków wiecrzenio'wych, ucllwytnychnawet i współcześnie. Wiąże się to z jednej strony z czynnikiem natury isubiektywnej, a więc samymi nusicielami kultury ludowej, jak też z elementami w zalsadniezy sposób warunkującymi ich powsianie i ukształtowanie w określonej formie, z drugiej strony. Wielrz'enia, jak podaje J. Krzyżanowski to "poglądy 1 W latach 1976- 77 i 1980 prowadzono we wsi Obidza badania terenowe i ani<:iet""'ie d()ltycz~lced-emono1o;;ifi ludowe}. Opracowane mate:r'k1ły zna'jodują się w Archiwum Pracowni Etnografii IHKM PAN w Kra~owie pod nr inw. 1512176, 1555/77, 1mO/l~Oora:z ankietowe 1554/77. 8 "Lud" - tom 68 �URSZULA LEHR 114 i ptrZ€'konaniao występowaniu yvprzytrodZiiei życiu ludzkim zjawisk nad- przyrO'dz.o:nych"2. Wyni1ka z tego nierozerwa'lnyich związek z WS7lellkimi poczynaniami jednostki, w niektórych nawet wypadkach do tego stopnia silny, :żJe powodujący zaskakujące reakcje u osób uważających się i uważanych ,prz'ez .innych za po-zbawione przesądów. Jakie'ż są zatem czynniki w sposób talk kat'egoryczny implikujące postawę jednotstlki, zachowanie i ptrze111wani'ewąrt!ków wier:z,elniowych?Dzie!lą się one na dwie grupy, subiektywną i abi'eiktywlną. W grupie pierwszej, do podstawowych naJleż.ećbędą przede wszys1<kim€I1emenJtypsychologiczne. W pojęciu tym zawierają się stany emOlCjonal1ne, podatność na wISzelkiegorodzaju bodźce zew.nętrzne .będące jedynie hallucynacjami słuchowo-wZlfokowymi, nadwradiwość czy w końcu wyobraźnia, wykraczająca poza ramy Iracjonalizmu. Pomilnięte tu zostały stany chorobowe powIStałe przede wszystkim na tle nerwicowym, które w zasadniczy sposób mogą przyczyniać się do twoiTz'eniafantastycznych wizji. Do grupy drugiej zali'czane są następujące czynniki: ekonomiczny, społeczny, historyczny i ogólnokUJlitruTowy,które to określają pozycję jednostki i wY'znaC'zająjej rolę jaką pełnić będzie w danej społeczności wioskowej. We wspomn'ianej grupie WLSzystikie te elementy są jednallwwo wa'żne. Ludowe pojęcia o istotach nadprzyrodzonych obejmują: demony, istoty demoniczne, ludzi o wiedzy iTlracjo,nalnej oraz inne, a więc różnego rodzaju duchy, strachy itp.3. Podział ten pozwaaa na ogólne zorientowanie i u'Sy:st€lilla'tyzowanietej mnogości istot jalkie występują w ludowych wierzenia'ch. Jednakże dla bardziej operatyWnego i bliższego przedstawienia tychże, jak też ukazania ich stosunku do człowieka - co w końcu J. KrzyżaJl'0'W1ski, Slownik jolklaru polskiego, Warszawa 1965, s. 436. Przyjęty tu prileze mmie podział je3<t umo,wny. Różni się tei. od podziału pnda.neg.o przez K. Mo~zyńsk'ieg.o, ktary u wilględnia jedynie dwie gru.py: demony i p61demoalY. Wychodząc z założenia, iż 'S'klasyfli.koiWanie .iJsrtort'nie bGdący,ch bóffiwam·i .nIie jest pPOiffiei jed:ruozm.a,C'zneprzy ich g'fUpo.warruitu,ze \'vzglr:du cho::ia,;:by na z;m,ieszanie s.ię w kalejnyc.h prrz,e'kaZla'ch wątków wierzeni·o,wy;c,h, przeto zasitosow,mo kilka .g]rup. za kryt.erium prrzyję'to bzyczną pMtać jaką mngą pl'ZYb.ierać te istmy. Tak w,ięc I - demo'Dy to i'St,orty:niemat'eTiail'IJ-e,ale posria,d,ające właściwości materializowania się pod różnymi po.staciami f.izycznymi, w tym także ludzkimi, II istoty demoniczne postacie zmaterializowane lub realizujące swą fizyczną egzystencję poprzez namacalne działanie, III ludzie wiedzy magicznej (irracjonalnej), a więc będą to osoby żywe, ludzie, posiadający umiejętności zadziałania magLc'zTI<egona otaczającą TilOCrzywist-o'ść, IV grupę srtaTIio:wiązjawisika nie mieszczące się w kategoriach trzech wymienionych wyżej grup, a będące wytwo[·am.i wyohr.a.Ź:rui,nie wynikające z ,traidy·cyjny,ch wi,erzeń czyli: duchy, sl1;.rachy różnego f'odzaju widma itp. Poróiw,naj .podział K. Moszyński'e<go, Kultura ludowa Slo wian, 't. II, cz. l, Warszawa 1967, s. 598 - 599. 2 3 ° �lIS Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza jest najistotnie'jlSze - dokonano w obrębie głównegb podział'li rozbicia na mniejsze pod.gll"upy.Po:ni!żej zamieszczona taJoola, wyjaśnia przyjęty na pO'dstawie kryterium funkcjona1nego schernalt próbnego podziału, pogrupowania i:s1:otnadprzyrodzonych, występujących w wątkach wierzeniowych, zachowanych we wsi Obiidza. Schemat klasyfikacji istot nadprzyrodzonych Działalność Podgrupa --Gru.p~J~~ Demony Rodzaj wg kryterium funkcjonalnego I I Grupa II-. _ Grupa III Grupa [~ Ludzie o wie-i Istoty_ demo- d zy trraCJo. . lnne i nieme _ naJnej _ __II_ I i------I-------I-------pozytywna, m. in. ochronna, przynosząca korzyści materialne A diabeł pośrednio negatywna - szkodząca diabeł (3) \v różnym stopniu od 1) , topielec (3) drobnych, przejściowych I boginka (2) dolegliwości fizycznych czasami (I) poprzez 2) stany choro- li południca (I) bowe, aż po 3) zgon śmierć (3) -;:'egaty-wno':;:;wtralna--:.:.: --I-i>oroniec----- !: II płanetnik iI -1---------- 'Ii B I E- I (np. stras?:enie, drobne ~~~!!.~ości, psoty) I I zmora (2) strzyga (I) czarownica (I, 2, 3) diabeł I ?~~~y_ ognj~_ Jak wynika ·z zamieszczonej tu tabeli, na ogół kaj)da z istot nadprzyrodzonych mana z przekazów tcr-adycyjnych na terenie badanej wsi, daje się podporządJkować określonej grupie i podgrupie za wyją'tkiem diabła. Jak przypuszcza się, wynikać to może z fakitu, iż istota ta była bardziej znaną, której to istnienie i wiarę w nią podtrrzymywał Kośdół. WŚiród zachowanych w Obidzy wąrtkówwieTZeniowych o demonach, a więc przynaileżących do grupy I, a zalmasyfi'kowanych wedle zamieszczonego wyżej schematu zarówno do pod~upy A (pośrednio) B i e, należy jedna tylko istota, a mianowide diaheł. Nieujednolicony charakter działania tego demona jest wynikiem - jak można przypuszczać - kolejnych etapów metamorfozy tej istoty, trwa;le zapisanej w chrześcijańskim systemie wierzeniowym, aż po dziś dzień. Wprowadzona jako uosobienie zła przez chrześcijańlstwo, została cwtakiej postaci zaadoptowana do świata wi€1I"zeniowego.Diabeł był zatem tym, który porywał dusze nielSzczęsnych grze:sznik6w do piekła, w którym to podlegały one naj'wy~ myśln:iejszyrn i najokrutniej:szym torturolffi. Taka wizja przyszłego życia po śmiea'ci, odstraszała wie!lu od popelniania grz'eiChów,a także sprzeciwiania się .na1ka'zomKościoła ,i ws~e1]iki'mzarządzeniom duchownych. W miarę upływu czasu, władza kościelna ingerująca VI tak zarsadniczy •• �URSZULA LEHR 116 sposób prwcle wszystkim w życie duohowe chłopów, straciła na swym znaczeniu, powodując tym samym złagodzsnie form działalności tego demona, ja!k i ,bardziej sympatyczne przedstawianie jego postaci. W okresie powojennym jeśli gldzi,eik'Olwiek moźjna było się spol11kaćz wiarą w diabła, przedstawiany był on jako nieszkodliwy na ogół pso!fmi'k.WiSpókz.eśni'e, jest on nielled'wie postrachem dzieci zarówno w społeczności wiejskiej jak i mie'j15kiej. Wąt1ki wi€lI'zeniowe dotyczące tej istoty, pochodzące z Obidzy, uwzględniają wszystkie wymienione tu etapy ewO'lucji, przez które przeszedł ten demon. Wśród wię'kszośei mieszlkańców Obidzy ni'e przetrwała w wierzeniach g·eneza pochodzenia tej istoty, niemniej Jednak zetknięto się zaró'wno z tą pierwotną znaną z lilteratUiTY,jak terż i bardziej współczesną. Obie są wynikiem nauki Kościoła. Wersja pierwsza podaje, że diaib'ły "som strącone z nieba, bo się Panu Bogu sprzeciwiły" (1556/77) 4. Bar~ dziej popularną i nowsz'e'gopochodzenia genezą tej istoty jest przekonanie infOO'matorowo tym, jakoby ty:l'ko złe duchy mogły być diabłami, a takimi S'tają się po ~nieTCi dusze ludzi niewienzących w Boga. W zachowanych wąt:kach diabeł mógł przyibierać postać człekokształt~ ną, a więc występował iraz w postaci małego, nagiego dziecka, okopciałego cZYJliusmolonego w wie1ku do dwóch lat {rys. 1), a~iboteż przybierał postać dorosłego mężczyzny częstokroć przypomi'na'jącego swym wyglądem sylwetkę znajomego. Jego dialbe1l"lkie pochodzenie zdradzać miały ogromne pazury i większy niż u ,normaln€lgo człowieka nos (rys. 2)1 a także - jak podano - "głowa rochmata, duzy, corny łeb" (1610/80). Ludzie opowiaidali, że palił fajkę, "no ,brał mech i t10m pahł fajke" (1610/80). Podany w tej wsi, jeden z opi'Sów postaci diabła SJuge[,ujeaż nazbyt wyraźnie jego nieludowe, a bardziej rebgij'ne wyobrażenie 00 nim: "taki czarny i tu mo pełno ognia w pysku, śmieje sie, woła, takie białe zemby, a tom mu "ie pali, jarzy mu sie ... " (1555/77). z'nane są również na tym ,terenie ślady zoormofizmu pTzejaw'iające się w przybieraniu przez diabła pOlstacikozy, psa lub "bycka" (1610/80). Diabła można ,było spotkać wszędzie, aile najczęściej w lasie, w ,górach czy w krzakach. Ulubionym miejscem jego pr.zebywania i uwalŻa4 Jest to wersja podobna do podanej przez J. Święt'ka, z tym,' że bardzi·ej szczegółowa: "Kiedy Pan Bóg na pO'C'Zątku świata ~1trąc;ił z nieba do piekła złyc.h aniołów, którzy !pod wodzą Lu·cype:ra podnieśli rokosz przeciw swemu s,twórcy, nie wszyscy oni potrafili w przeciągu 40 dni i nocy dolecieć do piekła. Niektórzy lZ nich pa,dli na ziemię i tu pO'ZoQsta,jl na pokusę dusz" (J. Święt·ek, Lnd nadrabski . .od Cdowa po Bochn.ię, Kraków 13!}3, s. 453). POTów.naj także pracę S. Udzie.li, Swiat nadzmysłowy Warsza,wa ludu krakowskiego micszlcajqcego po prawym 1900, s. 23 - 30, jak tci inną ciekawą wC'rsję podaną Krakowskie, t. 7, cz. III, W'focław 1962, s. 40 i 42. brzegu Wisły, przez O. Kolbe:rga, �Wierzenia Ryc. 1. Diabeł -. Ryc. 2. Diabeł - demonologiczne rysował Józef Owsianka, Etnogr. w Krakowie, rys. Anna Tomasiak. 117 we wsi Obidza UT. w 1885 nr 1613/80/1/1 lat 76 Arch. r. A,rchiwum P. E. w Krakowie, PTacowni nr 1613/ /80/III1 nym powszechnie - nie tylko w Obidzy, ale i na znac~nych obszarach Polski - za siedzibę diabła, był jedłlak krzak czarnego bz:u (Sambucus nigra L.) 5. Wedle ,pa:nującej powszechinie opinii mieszkańców wsi uważa się, że za sprawą dia'bdską mOliJna!było się wzbogacić poprzez uzyskanie tzw. jn'kluza. Był to pieniądz posiadający tę właśówość, że przechowywany z innymi pO'wodował, iż zawsze pi€'ll.iąd!zewracały do właściciela. Uzyskać i'nkluza można było w sposób następujący: "Thzeba było chodziĆ przez 9nie'dziel do kościoła i pieniądze w bucie mieć i patrzyć stojąc (nie walno było klękać) przed ołtanzem t)"lko mówić w duchu, że się wyrzeka (wiary). I jak wyjął tego piełniądza to patem. do niego pieniądze szły. Staile nosił tego pieniądza i .stalleprzychodziły do niego pieniądze. I mówili, że taki człowiek ma i,nklursa"(1512/76). Nieco inaczej przedstawiony został sposób uzyskania inkluza w innych regionach Polski 6. 5 Patrz m. in. E. Kolbuszowski, Ro.~!iny w wierzeniurh ludu, .,Lud" t. 1, Lwó,w 1895, s. 120, F. Kotula, Po Rzeszowskim Podgórzu ?>łą.dzqc, Kraków, 1974, s. 35, 3,9.. G Na przykład .w Kra:kow9kiem, aby uzyskać i:nlduza nad·eżało włożyć do lewego buta monetę i tr.zyunać ją tam prZiez 9 dni. W tym czasie nic mo:7.:nabyło wyk-onY'wać żadnY'ch pdktyk relig;ijny.ch, a nad1;o nie było w5(ka~ar-{m myć się,' �118 URSZULA LEHR Z innymi formami pozytywnej działalności dialbła nie spotkano się w tej wsi. Jest rzeczą powszechnie znamą, że dem<m ten namawia ludzi do złego, kusi do grzechu, by tym samym pozyskać sobie duszę taikiego człowieka. Wedle mniemania miesZkańców Obidzy i ogólnie przyjętego w literaturz.e rysu działalności diaibła, roia'ł on prawo tylko do grzeszników i tacy też ludzie, nie podlegający ochronie ze strony środków religijnych, musielli mu ulegać. Stwierdzono !bowiem, że "jak w Boga wierzy, modli się, to ,żadna pokusa do ni'ego nie ma prawa" (1557/7;7). Owo złe, do którego namawia człowieka diaJbeł to między innymi odebranie sobie życia, a więc samobójstwo, uW31żaneprzez Kościół za jooen z cię:żJkichgrzechów. Stąd też uwa'żano do niedawna, iż samobójcy nie należy się chrześcijański pog.rzeb, ani też pochówek. Na potwie:rdzenie słów, iż diabeł namawia między innymi do odehrania sobie życia, przytoczono mające miejsce w Obidzy następująoe zdarzenie. KiIiku pastuc<hów pasło bydło i jeden z nich dla żartu postanowił się powiesić, co później zinterpretowano jako zdradziecki podszept diabła, Byłby zapewne się udusił, bo "piane jus tocył", gdyJby nie szybka interwencja jednego z nich. Potem opowiadając swoje wrażenia, niedoszły wisielec mówił, że widział diabła, który "chytał za garło i chciał go udławić" .(1555/77). Na ogół jednak w większoś'ci wypadków działa'1ność tego demona sprowadzała się do czynienia złośliwych ża!Ii\)w i psot ludziom pijanym, ale także i trzeźwym, którym owe złośliwości wyczyniał na wezwanie w przekleństwie, gniewie lub ,na życzenie człowieka, który chciał drugiego za coś ukarać, względnie działalność jego sprowadzała się jedynie do straszenia. Stosunkowo najwięcej opowieści krążyoprzyJgodach jakie spotkały nietrzeźwych. Często powtarzający się motyw w tego typu opowiadaniach to pijany chło,p idący pod górę, z któTej to, gdy był już pod szczytem, coś (czytaj diabeł) ściągało go ustawicznie na dół, lub - jak podaje nieco odmi'oony wariant tego ~motywu - d:ialbełpo prostu siadał na grzbiecie nietrzeź'wego chłopa i kazał mu zjeŻ'dżać~ gÓlry (na siedzeniu oczywiście) tak długo, aż zdzierał sobie spodnie. Dopi'elI'owypowiedziane słowa modlitwy, jeśli człowiek zdołał sobie przypomnieć w takim momencie i ochłonął na tyile, uwalniały od tego demona. czesaćitd, Po spełnieniu powyższyrch warunków pieniądz ów nabier,ał Wł:.łSln,O,Ś(;1 mag~:::zmych, stawał się inkluzem, a więc ;tym, który przyciągał i,n.ne, (;zyli przyczyniał s'ię do wzbogacenia czł.ow.ieka pOIsia.d,ającego in'kluza (M. Brylak, Wi0Tzenia ludowe (w:] Monografia pow. myślenickiego, t. 2, Kraków 1970, s. 301 - 302) Jesu:ze inny slpolSób zdobycia in'k:1uza podaje O. KoJbel'g, lvTazowJze t. 42, cz, VII, Wrocław 1970, s. 371. ' �Wierzenia demonologiczne we ws,i Obidza 119 P['zed II wojną światową miało miejsce w Obidzy zdarzenie innego rodza'ju, wska'zujące na kolejny waTiam.t działalności dialbła. Otóż rozgniewany na swą 2:onęchłop, któremu owa k6bieta odmówiła wypełnienia oIbowiązkó\vma'!'ż'eńskich "jak się zaibieTał na wojne", wypowiedział życzeni'e, by wobec takiej jej postawy przez cały czas jego nieoibecności przychodził do niej diaibeł w jego zaJstępstwie: "to ni,ech cie diarbeł gniecie" ,(151217-6). Tak też się staro. Nieszczęsna kobieta prooiła sąsiadów o radę i pomoc. Ci przychodzili, czuwali po nocach, ale diaibel chował się wtedy do pieca. Nie widząc innego wyjścia z sytuacji, wlali do pieca naftę i podpalili. Wytbuch rozwalli-ł piec, dia!beł wyUecial przez okno, ale czatował nadal nieopoda'l domu. I tak do końca wojny i powrotu męża. zgodnie z jego wolą df'mon ten ,nie op.uszczał kobiety, wypełniając wypowiedziane w złości przez jej męiŻażyczenie. Diabeł przyjść może i wtedy, gdy nieopaitrzmie wezwi'e się go w pyzekileństwi'e. Poa-ywa on wtedy tego na kogo ono zostało rzucone. Przed I wojną św,iatową w tej wsi - jak opowiadają jej mieszkańcyna weselu kiioś po,wiecizriałw przeil<lIeństwie,żeby jakąś 'kiolbietędiabli wzięli. Natychmiast po wYipawiedzeniu tych słów, zja'wić mi'a'ł się diabeł i "Ją porwał w powietrze" (15 112/7.6). Dalsze losy tejkioibiety n~kQmu nie były 'znalne. Diabeł 'znany był takż.e z licZlIlych złośl~ych ż.aTltówcZ)'lnionych ludziom. O jednyrrn z takich zdarzeń ~TJZ.edI wojny 0pOI\viadanorównież w tej wsi. Jeden z jej mieszkańców, wracając od swej dziewczyny przez las, spotkał si,e:dzącego przy ognis;k!u i palącego fajkę mę~zyznę. Pnysiadł się do niego, a ponieważ tamten miał ładniejszą fajkę przeto wymienili się nimi. Przysz,edłszy do domu chciał się pochwa:lić lIlowym nabyVkiem, ale znala,zł w kieszeni tylko suchą gałązkę i końskie "gówno". Powrócił szyhko na to samo miejsce. Męż.czyzny już nie było, a na pniu, na którym siedział leżała jego fajka. Inne zmów opowiadanie mówi o tym, jak diabeł przybrawSlzy postać dZIecka, a potem rosnącego w 'o:czach do d1brzyrrnich!roZillliarówmężczyzny, nie !pozwolił jednemu z mies7Jkańców tej 'Wsi iść do narzeczonej. Przybierając tak dziwną postać IPOwlodował,iż tamten tak się wystraszył, że musiał zawrócić z drogi i do narzeczonej nie poszedł. Cza'sami jednak diabeł nie poika'zywał się ludziom, lecz słychać było tylko gwizdanie: "gwizdał diabeł w potoku, tu na osiedlu. (... ) Koło półruocy,tak jakby ktoś gwizdał :na paka,ch" (1610/80). Jak więc wynika z powyż.ej przytoczonych przykładów istota ta w podśmiadomie wypowiadanej opinii za,wa-rte'jIW przekazywanych treściach wierzeniowych, pełniła kilka swO'istego rodzaju funkcji. Była to zatem funkcja S'połeczno--dyda~ty:czna,wychowawcza, będąca naturalnym - wykorzystującym naiwność ludzką - probierzem trzeźwości, jak 1 �URSZULA LEHR 120 też i w lPeWlI1ytm sensie stała na straży moraloo!ści. Ze społecznego punktu wid~enia wyimaginowana postać diahła 'WY'wi'erała pozytywny wpływ na tę waIist1wę społec,zną, choć środki jakie do swych celów przedsiębrał ów demon - jak wynika z przekazów tradycji i literatury - bywały ICizęstokroćdra\Sty~zne. Istota ta na poły lokrutna, na poły złośliwa, nie była jednak aż tak strasznym demonem, przed którym nie można by się było jakoś obronić. Z racji relPI'e'zellitowaniasobą sHy nieczystej, stosQwano p.rzeciwko niej te apotropeje, symbole czy okr'eślone sposoby zachowania, które stanowiły ich przeciwwagę. Były to więc: święcona woda, 'znak krzyża czy reJ.igijny tryb życia, bo wtedy "do takiego czł'Cl'wieika diabeł nie ma dostępu" {155M77). Sipotkano się również w tej wsi z formułą, której wypowiedzenie miało równielŻodpędzić diabła. Brzmi ona następująco: "Abraham prosił i uprosił, a ja nie mogę ulPrlolsić"(1512/76). Należy tu dodać, ż,e postać diabła, która stosunkowo talk żywo przertTlwaław Wierzeniach ludowych w Obidzy, a także i w warstwach chłopskich lllnych wsi, by !!lie mówić szerzej, że również wśród niektórych przedstawicieli waI'Sltwy elitarnej, p!rzema,wia za tym, że diabeł był jednym z tych demonów, którego uznawał, respektował, malo - "lansoiwal" Kościół. Przyczyną takie@o stanu rzeczy może być Istwierdzenie, ;iż diabeł uważany za bóstwo zła stanowił przeei>wieństwo bóstwa dobroczynnego - Boga. Nadto przyta'C'zając tu słowa A. Kasi, które dopełnią ohrazu przY1czynegzystencji tej istoty w czalsach współczesnych należy d0dać, że diabeł "był w Ikażdejepoce jalk gdyby alienacją ludzkich pojęć i wyobrażeń złu, był on niejako kwintesencją i personifikacją zła, które właśnie ~udzi gnębiło, zarówno zła społecznego jak i i,ndywidualnego 7. Demonem znanym z racji Siwego wybitnie negatywnego charakteru działalności wobec człowieka jest topielec, kt6ry to pod taką nazwą znany jest w Obidzy. Sporadycznie tylko występuje nazwa wodnika. Wywodzić się miał - jak podają infolimatOiTzy- z nie1nal'odzonegodziecka, które zglinęło wraiZ 'z mart:kąw wodzie: "z kobiety w eiąży, co sie utopi to były OOpieke" (1161O/80). Dotyczy to najczęśC'iej kobiet niezamężnych, co wielokrotnie podkreślano. Odmienne wersje na temat pochodzerua tego demona znane na innych terenach, jak i z hteratury, nie występują tutaj 8. Podawana plTzezmies.zkańców Iwsi geneza tej istoty zdaje się być ° A. Kaslia, Metamorfozy diabla, WarszalW<l 1977, s. 13·. We w:sli Łą!cko poloż.Q'nej w tym samym regionie podają m.in., że gdy ktoś umrze w grzechu to może stać się po śmierci topielcem (1596/79). Wersję tę należy przyjąć jedna,kże krytycznie jako, że jeslt OIna przypadkiem sporady,c.znylR H. Biegeleisen natomiast zwraca uwagę na biblijny rodowód tych is10t pisząc, że "toiPielce wedle wyobrażeń ludu JJJadra:bski,ego to pyszni aniolowie, któ.fzy s{orą7 8 �Wierzenia demonologiczne 121 we wsi Obidza stosunkowo starą, jako że współcześnie spotykane przekazy topielcem nazywają zarów11JO takiego czło!W~eka,który utopił się przypadkowo, jak też i samobójcę. ./ Topie'lec zamieszJkLwaćmiał ty.}lkoi' wyłącz·nie obszary 'Wodne, a więc miej'sca, w których został "zrodrony". Były to głębokie jeziora, a także miejsca pod br.zegami rzek. Opis postaci tego demona jest nia:o zró:żJnicowany i raczej nieścisły. Niektórzy ilnformatol'lzy podają, że ukazywać się miał w pootaoi dziecika, ilJJI1i,że miał wygląd dorosł'ego człoW1ieika(rys. 3), ewentualnie .. - Ryc. 3. Topielec Ryc. 4. Południca rys. - - Anna Tomasiak, lat 1613/80/II/3 rys. Franciszka Jasińska nr 1613/80/1/5 76 Arch. lat 56 P. E. w Krakowie, Arch. P. E. nr w Krakowie, ceni z nieba na ziemię pa,dli w wodę, gdzie d.o-dziś palzostają ... " (H. BiegeleiserJ, U kolebki. Przed ołtarzem. Nad mogiłą, Lwów W29, ·s. 521). PO'rórw.naj także inn·e wersje różniące się 'od wyżej wymienionych jak np. wersja mówiąca o tym, że topi·e1ec jeSJt synem bog,inki (S. Polaczek, Wieś Rudawa, Bibliolte'k.a "Wisly", t. IX, Warszawa 1892, S. 98), czy 'też ma s'ię wywodzić zoży;wiomych przez diabła s<lirnobój1Ców lub uiop;iomych przy,padko-wo (O. KolherJg, Krakowskie, op. cit., s:. 59). �122 URSZULA LEHR pół-r)T1by,:pół-czlQlWiek.a(patrz :przypis 37). Jetdoo z dokładniejszych opisów podaje, ~ Ibył 1.0 "niedUlŻYchłopak, włosy takie wielkie (mial). 'że jak siadał to się nimi OIkrył, bielutkie włosy" (151Q/76). Przedstawianie wItem tolPielca iW postaci d2ji>eclka joes:tbardziej adekwatne z jego pochodz,eniem li wS'kazU'jena reliktową fOiI'męIt-egowierzenia. DzialaJność tego demona sprowadzała się do ~powodowall1ia śmierCI czło,wielka pOlpT'zelZ jego ut.opienie. Ten głóWIl1Ymotyw wątku powtarza się we wszystkich znan)'lch z terenu i literatury przekazach. Zdarzały się ,wypadki - na ogół siporadJ71czne-że topielec wyrządzał jedynie drobne szkody, lOp. wyjadał groch na polu. Z większości jednakże przekazów pochodzący~'h z Objjdzy Iwynika, że była to istO'ta niebezpieczna, ale dla oikreślOłl1ejgrupy osób, a mianowicie "takiich, którzy się nie modlrili, nie chodzili do Kośdoła to wciągał topielec" (1555/77). POIdkreślany przez informatorów - w IprzYlpadikutego demona, a ta!kże innych JTIort)'lwTehg:ij:ności czł'Owielka determinujący jego bezpieczeństwo wobec istniejących rw,wierzeniach demonów,przemawia za występ:ującym wyrażni€ synkreityzrnem chrześcijańiS1ko-magic;znym. Inne wyjaśll1ienie tłumaozące, iż "topielec wciągał tych, którzy kąpa'lri się w głębokiej wo:' dzie"(1,555V7;7),polS'iadajuż cechy racjonalne. Wątki wli·erzeniowe ZTIaJnew tej wsi nie zawierają jedna1k dokładnych S'zc7iegółów.oooośni;e mochanizmów d2jialania tj. sposobu w jaki demon ten wabił swą ofiarę ido wody, a następnie topił. MiesZJkań-cyObidzy są prz e!kona ni co do tego, że osoba wybrana ,przez topiielca illa ofiarę nie mogła w żaden spooób przed nim się wybronić. Uważano to niejark,o za przeznaczenie, kJtórego człowiek nie jest w stanie uniknąć. Iluskuje to następujące opowiadanie jednej z ,informator;ek: ..Jeden ... opawi8!dał co inny ma siC; utopić, - bk:ie przeznaczeni-e. Pirzelatuje taki (chłopak) ku Dunajcowi, a ci co na tratwach południowali. widzieli (tego chłąoalk,a) 'i g10iWętOiPielca ja'k gadał: - już pół god>z:iIny:czek,am - jes7Jcze go nile ma - dZieslięć miil1>utprz.eszł-o - jes,ZlclZego ni-e ma - j-e:':ZJczedrzi.esi.ęćminut p'I'!Zeszł.o -.i nie m<.l ;;ikrył się do wody. Zaraz potem leci chło'pak di) wody. do tego miej;,x:<.Ico siC; skrył topielec. Flisa-cy go zatrzymali, że tam coś w wodzie siedzi: jak sie bedziesz kąpał to zginiesz. Zabrali go na kieliszek do karczmy. Wypili pod zdrówko, a on udłalWH S1ięwódką na śmierć. Sta;w'iają gn na nogi, a on jes1 bezwładny I powiadają: ,chcieli my go zatrzymać, a i tak śmierć po niego przyszła w tej wodzie" (1512f7.6). �Wierzenia demonoLogiczne we wsi 123 Obidza l choć panuje 'Olpinia,iż demon wodny jest ,tak "mocny", że człowiek m.usi mu ulec '(w Ityrrn wypadku pr:cez działanie pośrednie) jest to wypowiedź jedyna li pełna za!razem odnośnie tej rkJwetstii.Panuje 'bowiem pr'zelkoalanie, że mo'Żna się p!rzeld topielcem obronić znając odpowiednie sposoby zachOlW<lnia z tym związane i stosowane aIPotrropeje. WŚ!rÓrd znanych 'We wsi sposobów iObrony przed tym demonem, dają się wyróżnić dwi'e ich grupy wskazujące na ich odmienny icharakter. Są to środki i sposoby o charakterze religijnym starnowiące pierwszą grupę OTaz ślwieckie tworzące grUlpę drugą. Podstawową oibrioną przed wszelkiego rodzaju ,siłami nieczystymi, a więc także i topielcami Jest modlitiwa wypowiedziana w momencie sport:kania z nim, ś1więcona woda, którą krolpiono mającego zamiar się kąpać, iltp. przedmioty zlwiązane z kultem, rlehgijnym. Daje się tu zauważyć wyraźna ik:melacja dwu przejalwów kultury icluchowej: religii i traidycyjnY'ch wierzeń, gidzie ten pierwszy zdaje się górować nad drugim po.przez swoje atry!buty (modlitwa, woda święcona) przeoiwdziałające istotom demonicznym. W grupie drugiej na uwagę zasługuje jedyny, znany z IprlzekazÓrwtLradycyjnych sposób zachowania, czynna obrona przed topielcem. NajleiPszą ilustracją tego będzie egzemplifikacja dwu wypowiedzi pocho'dzących z tej wsi. "ZDobili buta i pos'taIW.iJli.Topielec włożył jedną nogę, n!ie udawało mu się. ,I poltem dwic (w jeden but, nic mógł więc uciekać) i g,o złapali i bili, a on mówił: siostrzyczko nie powiadaj na co białe ziele i dwoisty owies. Tak mówił do drugieg-o, a1e go nic widzieli". n51'2/76) 10. ..Był grO!ch w palu i one ze rz.clki p!'zycholdzili na groch złapać. Bili, a topielec mówił do tego miesiączka: - ~lwieć, świeć - świeciłbyś - nie biłbyś" (1512/76). (ludzie) chcieli Je W ostatniej cytowanej !wypowiedzi informato-ra występuje niezwykle Istotny elememt; słowa topielca skierowane do księżyca, który jak pisze H. Bieg:ele·isenmiał być jego "Bogiem", do którego Z1aw:sze się zwracał 'w taikich prz)'lpadkach 11. Szczególnie podkreślono tutaj tę wypowiedź, ponieważ jest ona jedyną, jalką udało się uZYSlkaćw trakcie ba10 Białe ziele o jalkim wspomina topielc>c 'to pI'zestęp (Bryonia aLba L.), a dwoisty olwies to podwójny 'kłos zboża. Przes'tęp uŻylwany był do czar,owa.nia, ściągania k]1owom mleka, natamia9t klm poidlwój,ny .- jakmni,emano -- przynoslić mial szczęście. Nie uzyskano jednakże wyjaśnienia dlaczego właśnie te dwie rośliny były a.ż tak: ważne. Być może chodzUo tu () za'chowacflie 'W tajemnilcy prz.ed ludżm: ich magim:n)'lch właśc'iwości. 11 P,.trz H. Biegeleis,en, U kolebki ... alp. cit., s. 525. �124 URSZULA LEHR dań prowadzonych we wsiach karpackich, a Móra Ito Ipodaje niezmieruoną do 'dnia d:zilSiejs'zegoformułę "modlitwy" d€lIllOIlawlodnego dio księżyt:a. , Na k'OO1fi·ec waTlto 'WSIpomniećo jeszcze jedm.ym ciekawym moonencie znanym nie ty1JkoIW ht'eraturze, a mianowicie, że jeśli człowi€'kowi udało się IW jakiś sposób \WytdOlStać 'z wody, do ktocej wciągał go topielec i stanąć na gruncie ornym był już wówczas heZiPieczny12, PrzedstaWlione demony reprezenJtO'wały .sobą płeć męską i jako takie ZiIlaJI1€ są w literaturze dotyczącej innych terenów Bols!ki13. Pozostałe demony występująee w tradycyjnych wierz,eniach ludolwych w Obidzy (patrz tabela s. 1'1<5), wyobmżane są jako istoty rodzaju żeńskiego loa wyjątkiem jednego .- pOlrońca (niechrzczeńca) - 'Przedstawianego'N postaci dziecka. W grupie żeńskich demonów istotą, któlra s'tosunkowo najmlllej krzywdy miała wyrządzać ludziom jest południca. Niektórzy utożsamiają tę .istotę z boginką wyjaśniając, że "potnice to 'PTZ€zwa boginek" (1610/8D). Nazwa tej 'istoty - ja'k moma mniemać - wywodzi się stąd, iż ukazywać się miała w południe wśród lpól14. Mieszkańcy wsi nie znają pochodzelnia tego demona względme ,w tradycji usrtne'j nie ,zachowały się wzmianiki na ten temaL J. S. Bystroń wyjaśnia, iż jest to klasyczny daemon meridiamus będący uosobieniem nagłego wiatru 15. Podczas \badań terenowych ni·e slpo;1;ika:no się jed'Ilak z najmniejszą wzmianką na ten temat, która mogłaby .sugerować takie pochodzenne. W Obidzy w)'Iobrażająsobie tego demona w postaci kobiety na ogół starej i brzydkiej, nieidbale ubranej z długimi, Irolocloochranymi\Włosami, posiadającej IW nich wse.y (rys. 4). Ten ostatni element charakte1rystyki znajduje na':1PTawdOipo dobnie j wytłumaczenie w ich specyficznym dzia_ łaJI1ilU w stosunikJudo ludzi, !k<tórepolegać miało na zm.'ll5zall'iuich do wylaPY'wania i zaJbijall1iainsektów. Niektórzy 'podkreślają, ż·e południca nllJala posiadać bardzo duże, obwisłe piersi. P1oda'wanatu również inna cePa'brz materiały tereno.we z Obidzy (1555/77), a tak?e ibidem, s. 526. Mcri..na jedna'kże ~p()lbkać w literaturze wąt'k.i uWZJgl~dniają;ce pleć ż.ep',;~ą demona wodIDoe-gio. Patrz m. i'll. A. Fis,c.her, Lud polsIki, Kraków 19'2'0, s. t )~. O. Kolberg, Góry i Podgórze, t. 45, C'Z. II, Wrocław 1968, s.. ~ll, G. Morcinek, Ziemia Cieszyńska, Katowice 1962, s. 134. 14 W.a,nto tu naJdmienić, iż ten s.am demon lub bardzD podobny na terenie Walr.mii i Maiwr przyjął ncuzwę m. illl. Żyt.niej Baby . .Tak można przypu.sz,cl.ać nazwa jego wywodzi się od stałego miejsca przebywania, a więc żyta (A. Szafer, 12 13 Ludowe obrzędy, wierzenia Wrocław 11976, s. 431). li J. ByS't!roń, Etnografia i wiedza Polski, [w:] Kult1ira ludowa Pozna!1 1-947, s. 141. Mazurów i Warmiabiw, �Wierzenia demoT!ologiczne 125 we wsi Obidza coo .południcy: jej zdolność przemieniania się 'w 'postać ZJwiecr:-zęcą, w ,tym kon/kretnym prz)'lpadku w konia, jest jedynym i niezbyt jaiSnJ'lffiśladem WLSIkazującym na cechy 'z'oomorfiewe tego demona 16. Południce ulkazywały się rw poŁudnie wśród 'pól uprawnych, a więc mlejsc, gdzie znajdowali się i pracowali ludzie. Do dziś d'rlia zachował się 'w tej wsi i .nie tylko tam - na ogół przestrzegany - nakalZ przerwania pracy a godzinie 1200. Uzasadnienie tego nalkazu znajduje wytłumacZJeniez jednej 'stro:ny w wierze -- 'kiedyś bardz>osilnej - 'w istnienie południc, (które napastowały ludzi pracujących przez południe, z drugiej natomiast st'T<:myjest poniekąd usankcjonowany pTIez Kościół. O godzinie g~oowieT!Iliodmawiają knioł Pańs\ki co wymaga skupienia, a przede 'Wszyl5tkimprzerwania na czas modlitwy wS'zel1kitehczynności. Stąd też nie wypełnienie owej c'zyIllnościTeligijnej - jaik :wieliZlol11o narażało człowielka na spotka;nie z·ezłym duchem, w tym wJ'lpadku z południcą 17. Demon ten jak kaida inna siła niecz)'lsta miał prawo do takiego człowieka, 'bo nie chroniła go modlitwa. Najczęściej zmuszał on ludzi, by Z1ahija'liwszy, \które posiadał, nie czyniąc. im przy tym nic złego, choć na terenach nie tak od:1e'głychmiał on rozszarpy.wać swe ofiary 18. Zakaz .pracy w południe i grożące z racji nied'oS'tosowa:niasię do niego k'Onseklwencje, jest ,podkreślany przez infOO'ffia:1;·orów s,t'OS'l1lnlk.owo wyraźnie: "w południe nie 'wolno było pracować prz,ez conaijmniej pół godziny, a jak lnie to t,rzeba było ją (południcę) iskać" (1-5111217,6). Częstokroć człowiek "iskający" połud:nicę, znuż>ony jednO'stajną czynnością zalSY'piałna 'S'ł<Jń'Ou. Bowodowało to bóle głowy, a nieraz mOlgłodOiprowa,dZJićdo uiclaru słonecznego. Nie prz)'lpisY'wano jednak iY'ch 'Oibjawów działaniu siLnych r;v południe promieni słonecznych, lecz południcy, co rpod!k<reślano mówiąc, iż "zdrowie rnrszczyły" (1<51,2/716). Tak więc działanie tego demouabez.pośrednio - wedle opinii miesL'Jkańcówwsi - było rpnyczyną st'osunkowo niewielJkich dCJileglirwQlści fizycL'JnY'ch.Poza tym - jak wyżej :wspomniano - demQn ten nie podejmował innego rodzaju wrogich 'w sibosunikudo {:'zławielkaakcji. Mało, zaart;akowa'l1Yprz·ez istotę ludzJką, która o:cllwa'żyłasię stanąć oko rw {)ikoz demO'nerrnpo prostu uciekał. W zwiąr~U z zarysawanym iu profilem działawności p olurdnicy s.posoby obrony przed nią były nie~wY'kle Ipraste i logiczne, sprowadzające r Ie Jeden z mic'3zkańców Obidzy padał, że zaaitaJkowa·na przez c~lo:wi.ek.a połud"w konia się zamieniła i ud·ekŁa" (16'1.2176). 17 Za godz~n<:, w którcj działają złe dUichy u,waża się ni'e tylko 1200 w !1O'.cy, ale takż.c 12m w południe. 18 W okoilricarch ,nad Rabą, gdy olfiara n,arparsto:wana przez prrzypołudnrcę nie poslucha jej Jlo,zkarzu tj. nie zechc'e jej is!kać, .wtedy "rozdziera OO1a[... ] Dcl części i we:>pół z psami pożera" (J. Świętek, Lud .,. op. cit., s. 472 - 473). nka �]26 URSZULA LEHR się do iprrzeT)'lWania pracy w okresie jej Ipoja·wiania się tj. 00 godzinie 12°°. a nadto ,oidmawiania oWtym czasie modlitwy "Anioł Pań'Ski". przetTlWała zaltem IW tradycji [ludowej mieszlmń'cólw Ohidzy postać 'ipobudnicy zarówno \pod w~ględem iS'tO'SUI1kO'wo łagodnych form aktywilloścti'wobec człowielka jak i nie na1jgOlI''Szejpowi·eTlZchO'wności (np. oWporównaniu z opisami z ]Il'nych terenów) 19,zdaje się być zaleidiwie przyozynJldem do falkit~clZin€'j działalności !złych ,ciuchów. Remimisoell'cjąż}'lwej dawniej wiary w tego demona jesi przestrzegany po dziś d~j.eń zakaz Ipracy w :południe. Przerwa zJU'żyJtllwwana jest na odmówi,enie modłitwy i południ'owy posiłelk, jak też i przecz.ekanie okresu, kiedy to słońce najmocniej grz.eje. Bardziej niebe~i.ecznym demonem przede wszystkiim dla ko.biet i dzieci jest bOlgi·nka.NieZJbyt jasnego pochodzenia i za'Pornnia:nego już dzi'Siaj, IpOltrafi:przyspoT'ZYć wi·e1u ntieszczęść. Uważana jest w Obi.dzy bądź to za 'Prz.€Iklętegoducha, b~dź też tylko :za złośhwego, występująoego :zawsze w postaci kobiecej. Jedna z inteTlpretacjizawa:rlych w lite'f'a.turze :przedmiotu podaje, że bogi'n!ką stawała się kOibieta, która była Izłą za życia, względnie zmarła przy porodzie bez salkramentów świętych 20. Wynika z itego, że illUlSiała rto być dusza poikrutująca, a więc zasadnicza myśl została .zachowana w przekazie ludowym, 'choć po'z.bawionym wyraźnie bliżsizych sZ'cz'egółówna ten temat. Bogi'IlJkęprzedstawiano jako istotę pk,i żeńskiej, której cechą charakterystyczną mia'ły być nielzwylkle "dŁugie", "wOłfikowa'te"piersi, oraz "ręce, nogi suche jak kijaki" (rys.5). Czasami - jak podano - "taikie małe były te bogin:ki" (1610/80). Mia/no je wi:dywać kuło głębokich potoków, w Mórych rzekomo mieszkały, w ipOib1iżurzek, a na\wet iW lesie. P:rz.ebywanie demonólw W tych miejs'cach, Szc~E'gólnie w blislmrści wody (Bwko/wy Port'ok), tłumaczono tym, że często ;prały w niej pieluchy swoich dzieci. Słyszano baw,jem wieleIkroć stuk ort ik,/ija:nek;najczęściej C'zY'niłyto w porze nocnej, ale czasa·mi także i rarno. Jak uważają niektórzy inf.ormartor:zy,hogi/nki miast kijamek używały do prania własnych piersi. To pa-iologi'czne za,cholWanie uwz.ględniane i mocno 'W}'Ipunktowane w wątku wierz.eniowym ma na celu - jak lSięIprzypuIYZcza- pOid!k'f'eślenie,iż wbrew pozornym cechom ludzkim (zewnętrznym) była to liSto/ta nie z te-go ś!wiail:a.Uzupebnienie 19 Jak np. podaj,e J, Swiętek, południcą miała być "postać niewieścia, biało ubra.na, nad'zJWyre:za'jbrzydka z kłami śWlińs'kiani p=d wa~'gami wY~ltają·eymi, z ogr,orrnnerni 'k>rOlwiemi oczami, z pazurami u rąk i nóg jak :radce by'dlęce" (J. Swięt.ek, Olp.ciLtL,s. 472). 20 J. 8kJoiWfQineJk, ZWY'C'zajei obro:ędy l'od'zirnne [w:] Monogr,aJia pow. mysleniockiego, op. cit., s. 256. �Wierzenia Hyc. ,l. Boginka - rys. Anna demonologiczne Tomasiak, 127 we wsi Obidza lat 76 Arch. P. E. w Krakowie, nr 16131 18D!II/2 Ryc. 6. Smier(' - rys. Franciszka Jasińska, lat 36 Arch. P. E. w Krakowie, nr 1613/80/117 charakterystyki tego demona stanowi przypisywana hoginkom 'zdohlOŚĆ znikania w momentach dla nlch krytyc,znych, np. zbyt b1i~kie podejście człowieka, czy przy;bieranie postaci znajomej są:sia'd!ki,albo dziecka, co .'izczególniemiało im 'pomagać w dręczeniu kobiet. W działalności tych demo'nów uwa'ża'nych za nie'be.ZJpiecznedają się wyodręhnić dwa kierunki :pieI'Wszy, 'ZJwiąlzaJlyhezopśreidnio z iPo1oż.nicą,zagrażający jejżydu, oraz idrrugi, wią1żący się z filowonarodzonym dzieckiem. Naileży tu na wstępie wyraźnie zaiZnaczyć, że bogin!ki zainteresowane ,były tylko takimi kobietami, które nie były jeszcze - z różnych względów - na wywodzie o1'a,zdziećmi, ktć'rych nie ZidąiJonoochI"Zcić. Wiadomo, że kobieta po urodzeniu dziecka była uwa'żana za ni.eczY'stą, aż do wywodu - obrządku religijnego zmywającego z niej grzech nie.czystości. Okres pomi~dzy poro:d€!Illa wywóde:m traikltowany j'e'SIt; w chrreścijańskim sySttemi!e rehgijnym jako moment przejścioWy; w :krt;órym to kohie1a-poło'ŻJIlioapo'Z'bawioQlla łask oo·żych, nara'żona bywa na działanie złych duohów. Podobnie tralktowane jest no'WonarooWiI1edziecko od momentu :swych naro:dzin do 'chrZitu wprowadzającego go w świat �URSZULA LEHR 128 chrześcija ńslci, a tym samym polddającego go o:cłux>niereligijnej, w.ajduje się w !Okresi,eprzejścia i podlega tym samym mocy "zła". Naj.bardziej więc ożywioną działa'l'llość Iprzeja'wiają boginki w tych właśnie okresach. Stąd też ;zachował się - kiedyś baTdz<oprzestr:uegany - zaka~zmówiący a tym, .że "za miedzę nie mogła wyjść, aż Ido wywodu, aż dziook.o ochrzciła" ('1610/80), /bowiem "póki na IWYlwód nie iposzła do sześciu dni to przyszła (iboginika)i Iprzyniosła swoje (dziecko) i ulkrad~a tamto" (1~10/80). Przybrawszy postać dziecka "ssa'ły mańkę tak długo, aż ją prawie całą wyssały i uciekatly" (1 5ił2/76). Potem dopieTO taka k>oIbietamiala się zorientować, że to !była przemieni'o:na w dziecko boginka. Nie potrafiono jednaJkże wytłumaczyć powodu, dla kitórego tak są'dzHa. MoŻ'Jnapr·zyp'USZC'Zać,. iż 'Zibytt'rrieosłahienie po 'karmieniu ta!kiego "dziecka" mogło nasunąć mrode1j i :prze'sądnej ma:1Jcetaką myśl, a w rzeczywistoś.ci było tylko i ,wyłącznie IPr'zyczynąchwilowej niedY61pozycji. Kobieta, któTa 'nie poszła lIla lwywód nara!żona była takż·e nazwadzelIlie jej prze1ziboginkę, która - jak podano - "stała za oknem. Zielona chustka 'na głowie. Przybrała postać kogo innego. Miesiąc świecił i gada stojąc plOdokn€iIIl:chodź-ze, chodź-'ze. Wyszła na po'1ei uwi!<1ziala, że nilkogo mile było i zemdlała. Ta kobieta nie poszła na wywód" (16112/716). Na ·ogół jedJna'k zwraca 'się uwagę na tradY'Cyjny motyw wierzenia zwią~zanegoz tynl demonerrn, a mialnowicie na porywanie nieochrzczonych dzieci MimzJkańcy Obidzy znaleźli tu 'proste, logiczne wytłumaczenie tego faktu. Uwa'żają oni, że boginki choć posiadały własne dzieci, porywały jednakże, a właściwie zamieniały Ina ludzkie z tej racji, że ich własne były "nieidorajdawarte", lub też ihrzydkie i 'ułomne, "inne na oer:ze", a nalde" wszystko placz<liwe. Fa'k't przypisywania boginkom tego I!"Odzajudziała'lnoś:ci tj. zamiany dZJieci,stanowił również dla niektórych i:nfo:rmatoróiw,tłumaczenie '~darzających się uyQldzindzieci nienormalnych. Celem zamienienia dzieCka, hogtnki uciekały się częstokroć do podstępu, który :po~'egałna wywoływaniu położnicy 'z domu, by podczas jej chwilowej nieobecności zCłmienić dziecko. Zamienione klz.ieckonazywano tuodmieńrcem, a 'Po~nać go ffi'O'Ż'Jnabyłoni~ tylko 'Po brzydo'Cie czy kalectwie, ale takźe po wielkiej żarłocznoś'Ci!i nienasyceniu, ora'z umiejętnoś'Ci cho'Ctzenia i mówienia zara'z po ur,oidwniu: "udawało, że nie umie chodzić, wychodziło z kołyski jak kto nie widział" .(115112/716).Aby Uipe,VIIlić się co do tego, że dzieclkowstało faktycznie odmienione, należało rozpa'1ić ogień, !rozbić jajka, do skoruipe'k włożyć jedzenie i o.bse'rwować. Wtedy odmi,eni,ecmiał wyJść z kołyski i powiedzieć: "tu mało, tu malo, tu sie nie Illahaju" (15112/76). Oba więc fakty: :zdolność parui �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 129 szania się i umiejętność mówienia były niezaprzeczalnym dowodem, że dzieckonaileżydo boginki. W,edług optni,i mieszJkańców wsi, młoda matka chcąc uniknąć spotkania z .tym demonem, pOw'inna jak naszybciej ochrzcić dziecko, a sama pójść Ina wywód. Jak stwierrdzono:"ochrzcić dzieako to najlepiej jest, a też przy chrzcie te modlitJwy są dobre" (li61Of80).Jeżeli jednak nie uczyniła tego w stosunkowo krótkim czasie - boginki jako duchy wiedziały przecież, gdzie urodziło się dziecko - musiała Ipi:1nieje strzec. Gdy mimo to boginkom udało się podmienić dziecko, kobieta zmuszona była uciekać się do drastycznych posunięć w stosunku do odmieńca. Najbardziej skutecznym działaniem w celu odzyskania dziecka było bicie odmienionego. Czyniono to w ,ten sposób, że "bili dzieck,o bogrrJiki rękami, scapami", ailbo też radzono "wynieść na kapę i święconą palmą (wie!lkanocną) bić" 1610/80). Usłyszaiwszy ikrz~k odmieńca, boginka przybiegała natychmiast oddając zabrane dziecko i mówiąc przy tym z wyrzutem do matkii: "Na mas 'oddaje ci, ja sie nad twoim nie znęcam jak ty nad moim" (1512/76). Dziecko ludzkie, które trzymała u siebie bog'inka" suche było i zabiedzone jak oddała i na trzeci dzień umarło" (115'12f7r6). Informatorzy tłumaczą ten fakt w sposób ,następujący: "zabiedzone było, bo to był duch, a duch mleka nie ma" (1512/76). MieszJkańlcyObiJdzy przekona'llri są co do szczególnej mocy rośliny -nwanej zwonkiem (Hypericum perforatum L.), czyli posiadającego lecznicze właścilwo,ścidziurawca 21.Miał on skuteczmie chronić napastowaną przez boginkę ,położnicę. Wystarczyło bowiem, że dotknęła ona tej rośliny, a demony te uciekały w popłochu pozostawiając koibietę w spokoju. O tyrrn, że roślina w sposób ,tak skuteczny przerciwdziałała boginkom miała się dowiedzieć od nich samych. Jak podano: "boginie tak wołały: Połonlka, trzymaj się zwonka" (Hii55/77)22. Istoltą, która z racji tego, iż kończyła ludzkie życie, a więc zawsze, od wieków tOlwarzyszyła człowiellmwi i towarzyszyć będzie, a zdecydowanie jednym 'kierunku działania i to na niekorzyść człowieka - zgon, a także dlatego, że nigdy istota ludzka nie mogla się jej przeciwstawić 21 Na temat dziurawca patrz mój artykuł pt. Ro'śliny jako magiczne śl'Oidki apl~tropeiczne w polSlkiej demonOl!ogii ludowej i magii (artykuł w druku). 22 Poda,ny tu wątek dotyczy wywiedzionej prllez boginki położnicy. Jest to przekaz zniekształcony, uwzględniający jedynie matkę, względnie drugi wariant tego wątku. Pełny przekaz znany z literatury mówi a porwaniu przez boginki dzi·('('ka. PlJdaje także Clko,licznoś('i w jakich gOlniąca je maltka, a nie porwana. dowiedziała się () cudowny,ch właś'Ciwoś'Cia.ch dZlwonka (J. Ś'Wię:tek,o'p. cit., ~. 474). Porównaj ta'kże O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 46 - 47. 9 "Lud" - tom 66 Góry ... op. cit., s. 503 - 509 i 510, tegoż autora �130 URSZULA LEHR jest śmierć. Wybitnie negatywne funkcjono'wanie tej is,toty, jak też jej nie mają:ce :zJwiązkuz człowiekiem pochodzenie, poiwoliły zaklasyfiktOWaćją do grupy demonów i podgrupy B, którą to podgrupę zamylia!. LudOIWawersja rodowodu demona zwanego 'śmiercią poldaje co następuje: "jak się aniołowie zbuntowali to jedni poszli na jedną stronę, a drudzy na drugą. Jeden nie wieldział gdzie iść i został na ziemi śmiercią" (1:5<112176). Jest to :postać ucieleśniona, żywa, 'widzialna przez człowieka nie ty lIko końc:zącego swoje iŻy>Cie, dokitórego przychaidzi, aile t,eż i przez mnych. Przyibiera postać kobiety, jak niektórzy informatorzy podkreśiają "wielkiej baiby, suchej w łoktusie białej" (161<0/80), czasem z koszykiem w ręce lub z kosą (ryc. 6), przy czym cz,ęsto miewa zasłoniętą twarz. Przychodząc natlQlmiast do konającego ma nieść w ręce "jakisi kielich i daje cosi do wypicia" (1151217i6). Głównym ceilem jej działalności jest odebranie człowiekGwiżycla, co wszyscy uważają za naturalną kolej losu. Przychodzi więc do konających, by wypełnić swą misję, bo takie jest główne zada'nie tego demona, z czym się na ogół godzą. Oba1wia'jąsię jednakże spotikania z nim ludzie zdrolWi i slprawrni. Nie spotkano się jednak z t'wierdizeniem, by śmierć mogła zaszkodzić w jakikolwiek sposób tym, którym rychły z.gon nie jeslt prze:Zlnarczony.Pojawienie się tego demona zwiastuje śmierć w poib~iżurnie1jlSca, w którym go widziano. "Prr:z.ecież chłop wió,zł śmierć w Jazolwsku. No sła baba pięknie ubrana. c'ws~'eiCz:kana głowie no i przybrał babę. Weszła pOltem do domu jakiegoś, gdZie chło,p leżał i u:mie[1ał. I we5zła i :.;'traciła slię" (1610/80). Ujrzenie natamialSit tego demona przez j'akąś osobę bywa talkiŻezalPorwied:ziąjej zgonu. "Na roik przed śm1ercią widziała matka moja łolktl.:us'iąn.a plecarch. Wieczorem w'idz;~ała" (11610/80). śmierć. Z jak wierzą - płachtą białą. tJiką Czasami zdar:za się, że zagadnie człowieka pytając czy w dalnym ohejściu, do któreg,o ,zmielTzasą psy, które wyC'zuwają tego demona będącego przeoież duchem mimo cielesnej powłoki. "Sed chło!p i śmierć sła z nim. I on rOIZJma:wiał(ze śmi'crdą). Pó:'.ni pTzesz.li kawałek drogi i ona nie pyto tego chłopa: a pan w tamtym osiedlu? - ono t1lLalo być bhsiko - a w tamtym osi,edlu po,wiązane óum psy? A pOlWiązalne.pOlWiazanc. No i podziała się" (1555/77). Demon ten zaezerpia człowielka nie tylko w ce'lu uzyskania jaktejś informacji. Nieraz prO'S'i'O jakąś przysługę, zaOldldanie której potrafi się odwdzięczyć - jak podano - iW dwojaki sposób; może przedłużyć życie lub też powiedzieć po kogo idzie. Poniżej zamieszczone krótkie opowiadania najlepiej to zilustrują. �Wierzenia demonologiczne 131 we wsi Obidza "Deńko sta.ry chlap przechodził pr.zJez Dunajec. Ja'kaś kobieta podeszła i gada: pflZeni,cś mni'e. A ,on s'ie bał, ż'e SJle wY'Wlró.ci,a ona gada: przenieś mnie, bede ciężka jak gęś. A potem podziękowała i gaJda, że będz~ie żył długo, 102 r:Dki bedzies żył. To była śmierć" (1;51217<6). "Majerski szed z roboty i spotkał ją (śmierć) i niosła koszyk. mógł i na końcu powiedziała mu gdzie idzie i po kogo" (1512176). On jej po- Bywa też, że śmierć może niechcący kogoś przestraszyć s'Woją os-obą, wtedy 'l1'jawlIliacel swegozj'awielIlia :się, uspokajając poprzez podanie powodu S'wej orbeonośd. "Idzie dziwka po IWode, a smi'erć ją zadągnęl.a za rl;kę, a na) gada: śmierteczko mojaś ty, nie bier mnie. A śmierć: ja po ciebie. I jak ta dziwka wróciła to gazda już nie żył" (15112/76). (dziewczypo górala, nie 0Iillł Ale ZJdarzają się wypadki, iż jej nagłe pojawienie się powodujące strach u człowieka, który ujrzał t~go demona jest celOlwe.W tym wypadku doty:czyć to miało - jak podkreślano ...• takiego "c,o wódke pił, pije, a mało chodził do spowiedzi, to ta:kiemu sie traf~o śmierć zobaczyć" (155,5/77). Ów strach zatem wywołany niespodJzi'ewanym ujrzeniem śmierci ma być niejako przestrogą, patrząc na to p'1,z€'zpryzmat wierzeń ludowych. Tego rodzaju "nauczka" może wywrzeć - jak uważają mieszkańcy wsi - (pozyty1WlIly Iwpływ na takiego człowieka, albowiem strach jaki się wówcza\S u niego zr'odzi, w)'lwołany oWYIIDspotkarniem jest IPonoćokropny. "To idzie w nocy ze smlerciom rozmawia, a ta śmierć leci koło niego, żeby ten człowiek ją nie widział, żeby ją nie poznał. Lezie taka biała kobieta z chłopem i rozmawia z nim. A łon niby to widzi, że to kobieta idzie. Późni ona zniknie, podzieje się i chłop zostanie i późni chłop nawróci we swoją strone, a to zniknie na miejscu, że tego wiency nie widzi. No i późni go biiClre~trach, t.ak go ogarn~ic strach i on sie okropnie boi. Jak zaleci do domu to słowa wtedy nie może wyp:)wiedzieć tak mu ~micró stra~ha dał,a" (15'5.';/77). Przerl demonem tym nic, ani też nikt nie jest w stanie się obronić. Co prawda ·literatura podaje szereg ciekawych przypowieści o przechytrzeniu śmierci, na których to kanwie powstało wiele bajek, ale tu raczej traktuje się tę istotę pawa'żnie, z należytym szacunkiem dła spełnianej przez nią misji. Poja1wienie się tego demona jest nieubłaganym wyJ.'lcikiem, a :na!wet kIQniec'z:nością.Zrozumienie tego fakrtu spowodowało, że nie starano się 'nawet wYlIDyślaćsposobów mających na celu odwrócenie losu czy pokrzyżowanie planów tego demona. Zresztą byłoby to bezce-lowe, albowiem nic nie zdziałałyby ani ŚTodlk:imagi:czne, a .tym więcej rehgijill<e.Dem·on ten stoi ponad nimi. Jest posłańcem Iwyk1ollliującYIIDpolecenia Istoty Najwyższej, której człOlwiek WlieTlZący nie będzie i nie jest w stanie się przeci'wstawić i talk le'ż rOZJUmianajest przez mieszkańców Obidzy spełniana przez niego funkcja. II· �132 URSZULA LEHR Przedstawione dotychczas wątlki wierzeniowe wiązały się ze światem dorosłych i ich to głównie dotYCizyły.Istnieją jednak zachowane - choć w pO'staci :znac~nie zubożonej - przeka'zy o demanaich wywodzących się z rpoJmtujących dusz dzieci, które takimi stawały się za sprawą swych matek. Mowa Ituo ,porońcach, Z1wanych wymiennie w Obidzy niechrzczeńcami z racji zatarcia ,różnic pomiędzy nimi w kolejny.ch przekazach ustnY'ch. Znany tu wątek wierzeniowy o demonie dziecięcym łączy w sobie dwa ba:I1dz.oZ;ohżone, których rozid:zie1enie na etapie jedynie fragmentarycznego przekazu jest niemożliwe. W związku z tym potraktowany został jaiko jeden i tak przedstawi,O'tly23. Wedle iPolWszechniepanującej qpinii, pokutuje dusza dziecka, które martka zabiła Irozmyślnie to jes,t poprzez sztuC'znie wywołane poronienie, wzgilędnie uśmiercenie go zaraz po urodzeniu. NajlczęśCliejczyniły to kohiety niezamężne, aby ukryć O'wocswego ,grzechu. Ponie'waż działanie talkiej matki okryte było tajemnicą, przeto embrion lub zahite dZliecko :zakOlpYIW:ała w jakimś usironnym miejscu. Tak więc z niezależnych od niego ,przyczyn dziecko, awłaś'Ciwie je.ga dusza musiała po swej śmierci pokutować; po pierwlSZerl1atego,że Ziginęło śmiercią glWałtOWiIlą,a po drugi,e zmaTło bez salkrame.ntuchrzDU. Stawało się więc jak podają wierze'I1ia ludowe -z tych dwu powodów dem'onem w pasiaci najczęściej bliżej nieokreślonej. Funkcja jaką pełnić miał ten demon przejawiająca się w jego negatYlWno-neuiralnej działalności (podgrupa C), a więc w sposób fizyczny nie krzywdząca ludzi, to rodzaj wyrzutu :sumienia, w tym kOlllikretnym przypad!kudo pewnego stopnia zmaterializ'O'wanego, wywołującego wizje. Przejawiać się miał dojącym się słyszeć głosem płaczącego dziecka, lub nawet widywaniem jego postaci tak przeiZ ludzi obcych, ale nade ws.zystko przez matk,i w godzinie ich śmierci. Jak podano niechrzczeńce "som tam, gdzie je matka zakopie" (1612/ /76), a więc mogą być zaTówno IW kTZakach, w lesie, a nawet wodzie. W każdym razie w miejscach odludnych. Mimo toZ'b['oidnia zostaje odkryta dzięki ingemncji sił Iwyższych. A dz,ieje się t'o w następujący sposób: "zawsze jak talkie dziecko jest gd:zJiepochowane, to biją pioruny i deszcze leją, ,żefby:g~ wyrzuciło i aby woda spłukała" {l5,l,2/'ii3).Zdarza się, że nie zawsze za pierwszymrozem woda wymyje dziecko, wtedy to tak długo pada, aż w końcu ukaże się ono na poiwiel"zchni. 23 Zasadnicza ró,żnica tkwi w poc.hodzeniu tych is~·o<t.Po-r-Ollcem "taje siG dusza dziecka poronionego umyślnie, niechrzczeńcem natomiast dusza dz.iecka zmarłego lub zabitego bez chrztu. Ale talk w jBdnym jak i w drugim przypadku elementem łączącym obie 1ó>1Q1;y jest bra'k sa!k,rementu chr:z.tu. Porównaj K. MO'szyński, op. ciA., s. 674. �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 133 "Ta!k bije w dzieck.o zakcxpaTI'e, nieochrwz,o.ne, m.ałe. Biło kiedyś i ulikt nie wiedział o tym (-o dziecku tam leiącym). Przyszła powódź, była pod korzeniem. ale go ni,e wy.rz,udlo. Drugi raJZ prlzyszla i jeSlZlC1Ze nie wY'niosło, piO'rUlny biły i nic. Trzeci dzień, pioruny wY'w;rócily gr:us.zkę i .dz.i,eoko się pO:k.azał,o i u:-ltało" (151~176). Na ogół mielszJkańcywsi wiedzą jaka jelSrtprzyczyna tych gwał,townych ulew, a już na pewno bijących w Jedno miejs'ce piorUil1ów,co wyjaśniają w spooób na:stępujący: "jak jednym pasem idzie bur.za to znaczy, iż coś tam jest sohowalIle (w .obrębie tego pa'sa). Zawsze jak pioT'ulIlybiją w jaikieś miejsce to dziecko wyniesie" (1'512/716) 24. Dziedw wymyte przez desze·ze chrzczono i chowano na omentaTzu. W przypadku, ,gdy słyszalIlo jooynie .płacz dziedk.a, za poradą ,księdza postępowano w taki oto sposób: "Przyszli na to miejsce z księdzem i za-ezęlichrzcić: jakeś panna, to niech będzie Anna i kropi święconą wodą. Ale zaczęło jeszcze bardziej płakać i wtedy paiwiedzieli: ja1keś pcm to niech będzi,e Jon. W:tedy za'klalskalo i udSlzylo s.ię. I nigdy już nie p.htkalo w kj kępie" (1512176). Z przytoczonego :tu cytaltu wynika, że dem()lIlten (potrzebował dla swego wybawienia sa;kramentu chrztu, Iktóry to wy!pełmionynawet oW takich okolicznościach Izwatniał go od pollmty. Jak już wspomniano, zabite d·ziecko mogło ukaiZywać się swojej matce w godzinie ·jej śmierci pOIwodującprzedłiużalIliek'onani.a. DOIpietropo wypelni€lniuodpowiednich czynnośó talk.magicZ'nych j'aik i religijmych znikalo, a matka mogła spokojni'e umrzeć. "Jedna taka we wsi zgubiła siedmioro dzieci. Jak umierała to nie mogła Clmrzeć, bo t.e d'zioci latały ko'lo ni·ej. Musilała uszyć s'ied-em su:ld'enek, poświęcić je i ochrzcić i n,lr:zucać na ka:i-de dzi.et:Ko i wtedy już ~pok,O'jnj.euIDalrł,a" (1512/76). Do demonów liteTatura przedmiotu zahcza także tak zwane błędne ogniki. Mają to być duchy pDllrutujących .geometTow, którzy za swego życia niesprawiedliwie wymierzali :granice pól, krzywdząc tym samym ich właśció€lli. UikalZYlwa'ły się w postaci światełek. W badanej wsi, w wątkach wierzemiowych ,zachowały się jedynie:zmaczoniezu:bozone przekazy sugerujące jednozmac~nie przynależność tych istot do poikutujących duchów. W związku z :tym wyjątkowo, odnośnie materiałów doitycZących tej wsi, błędny ognik :został pr:zemiesionydo 'grupy IV. Drugą grupę stalIl'owią istOltydemoniczne. Wśród nilch niezwylkle ci€ka'wą istotą z pUinktu widzenia ,etno-medycznego jest zmora, która wedle przekonania inf.ormatorów ~ co prawda sporadycznie, ma się uaktyw,niać jeszcze obearrie. Uzasa'dniono to następująeo: ,,'ej teraz i tak będzie, ho ludzie grzeszmi" (1610/80). 24 Poró"\VInajK. Moszyński, ,o!p.cit., s. 677. �134 URSZULA LEHR Zmora uważana w tej wsi !Zaniewidzia·1nego ducha, przychodzić ma do czlowielka rw nocy, podczaISsnu najczęściej - jak podano - o 1200 godzID.ie.Na ogół i'nf.OII'matorzytwierdzą, że siada przeważnie Ina piersiach śpiącego dowieka i dusi go. Przejalwiać się ,to ma IW ten sposób, że albo gniecie swyan ciężarem powodując 'Uczillicie 'dusznośoi, \Względni'edusi poprzezw\kładanie ISwoj~g()języka - tak to odczuwano - do ust śpiącego i ssie krew. Celem obezwładnienia ozlOlwieka,co ma jej ułatwić jego dręezenie, zmora ma chwytać go za duży palec li Illogi. Podkreślano tu również fakt, ~ zmora ma .napastować tylko tak'ich ludzi, którzy śpią na wznak. "Dusiła, nie można było oddychać. Na wznak jak ·kto leżał to pr.zychodziła. Najbardziej jak leżał w stodole pod strzechą" (1610/80). Opisany wyż,ej ze<spółobjawów wywoła,nych przez tę ist'otę wskazuje jednozna,cznie na dolegli'wo'ści 'związallle z sercem i układem Ik:rą:żooiowym, które to nie uŚWliadamiane,!przypisywano izmorize.Pot,wierdzeniem takiej htpotezy są sposoby o charakterze mag.icznym i magiczno-religijnym mają'ce na celuobrO'nę przed nią jak' i jej rpozJbyciesię. Przede wszystkim zalecano, ,aby człowiek udający się na spoczynek "położył Tęce na piersiach na krz)'lż, itO 'W-tencZ'as go zmora nie napadła" (1,5.57/77), lub skny,żował nagi. WskamnYJffi było również nie spać na wznalk, :bowiem "jaik się inaClzej poł'Oży to nie dusi :nmoca" (1:5J.:217i6). Jeśli człowiek nie 'Zas'tosowałsię d,o powyższych wskazań i zmora przyszła w nocy, należało 'Za'W1szel:kącenęprzezwyciężyć ów bezwład ~powodawany jej dzialaniem i przewrócić się na bok, lub przeżegnać się, albo też "jak zmora dusi to poruszyć palcem u nogi" (1151\2/76). Przedstawiiana w przekazach tradycyjnych Ipochoidzą'cychz tej wsi postać zmory wskazuje bardziej na fizjologiczne źródła pochodzenia tej istoty, aniż,ełi - mówiąc ogólnie - demoniczne. Nie jest tu między innymi :ona1na,a przytPi:syiwanazmorze zdo,lność dręczenia przez nią zwierząt, a nawet rQŚ'lin25. Inną istotą, Iktórej działanie w 'sto:SIJ.,nku do czł01Wiekaposiada charakter zdecydowa,nie negatywny jest strzyga, strzygoń. Są to na;:nwyokreślające jedną istotę, a wynikające zró:żmicowa'Uiegramatycz'ne ma wskazywać na jej płeć. Wywodzić się rna znieochrzczonego ducha ezłO'wieka, który to po swej Śmierc.i,chodził i I?-a'pa'stowałludzi. Wiąże się to przekona,nie z wiarą, iż niektórzy ludzie mieli po:siadać dwa duchy. Dawniej nie było tak rozpowszechnione bierzmowanie, jak też nie było zwyczaju dawania :przy 25 Wspomina nowski, Kultura 1971, s. 198).. o tym-B. Ludowa Bara.no.wo:tkiodn:o~nie ziem Polski XVII i XVIII w. na ziemiach środkowej PoLski (B. B:naŁódź środkowej, �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 135 chrzcie dwóch 'W iOlI1 , pr..zeto je/den z tych dUlchów jak wierwno nie poskromiony pTZ€Z saikrament chrztu lub ibie:rzmowa.nia stawał się złym duchem. Z przekazów 2malIlYlChw t'ej wsi, istota ta była niewidz'ialna, ałe za to można .było poz,nać czlO'wieka, po śmierc.i którego duch chodził, a mianowicie: "rodzi się z zębalffii",. a "dorOlSrłego strzygonia poznać pOZJTO'śniętych brwiach" (1/511:2/716).Tak więc oooiliniki rodzące się z 'Pewnymi adchyl00'iami od normy (zęby, ni€'1:ypowy wygląd zewnętrzny), a nawet zpewnymi ohjawami chorooowytmi tuż 'Po UI'odzooiu nip. powszechna u mały~h dzieci p~eśnia:wka, były uważane za potencja'lnych nosicieli diwóch duchów, a co za tym ~dzie kandy;datów na strzygi i strzYlgO'nie. Z tym, że naJeży tu podkreślić raz jeLsZClze,że to jeden z dwu duchów po śmierci takiego człowi€lka, a nie 'on sam, stawał się :s'trzy.goniem. Można jednak było w porę z<łJpobiec zwcizeniu się tak~ej istoty. Zorie~ntowawszy się - po cechach wyżej wspomnia,nych - tnelba było jak najszY1bciej ochr2Jcić dzie~ko nie jednym lee.z dwoma imi,onami. Strzy,goń pojalwiał się w nocy i jak powiadają nie da\wał spać. Szczególnie miał przychodzić do tych osób, a nawet domo'WIni'ków, 'którzy mu mieli za życia wyrządzić jakąś krzywdę. "Po śmierci przychodził do domu i straszył" (1.6W/80). Bliższych danych na temat jego działalności mieszkańcy wsi nie umieli padać. Aby uchrolIlić się od tej istoty, gdyby 'ni,e zdołano w porę tj. nadać jej za życia dwóch imion należa'ło: "rtaki jalk U1IlXlzeto się go chowa twarzą do ziemi, aby chodził pod ziemią" (1512/76). Irnni n:atmp.iagt podali, że trzeba było posiadać ,,<palmy wie1Jkalnocme i tymi palmami się ludz·ie bronili, bili" (15:55177), lub też ,)uid7ie się m od:l11i i na msze da.wali. To miało pomóc." (1:61<0/80). Talk 'więc te dwa, jakie prze.tpwały w wierzeniach o tej istocie archaiczne elementy rt:u wskazane, a mianowicie posiadanie dwóch duchów (dusz), rodzenie się z zę'bami lub zrośnięt'e brwi, a także specyficzny rodzaj pochówlku, ułatwiają identyfikację ,tej istoty jako strzygi, a równocześnie wskazują na 7Jna,cZJnezubożenie ,wątku wierzeniowego. PiTzedsta<wione Idotychczas demony i istoty demoniczne występujące w wątkach wierzeniowych w Obidzy charakteryzowało wyohrażanie ,ich jalko istot człek.dkszta łtnych, wywodzących się od duszy człowieka, ale ukazujących się w ludzkiej i częścio,~o ludzkiej postaci, wL)ględnie :niewidzialnych. Inne za,noto,walD€ w tej wsi przekazy traktują o ludziach posiadających szczególne predyspozycje i wiedzę irracjonalną (płane1milk, czarownica), które to upoważniają do umieszczenia ich w osobnej grrupie tj. nI. Jak wynika z zachowalnych 'w Obidzy przekazów, płalDetlIlikiem był człowiek "ży:wy nie duch, :wyglądał jak chlap s.tary", wzg'lędnie "siwy �136 URSZULA LEHR dziadek z ksiątżką taką" (1:5'1217-6). Była to więc osoba i to wyłącznie mężczyzna, w starnzym wieku, a więc posiadająca jakieś doświadczenie. Musiał to być człowiek znający się na zjawiskach zachodzących w Iprzyrodzie, a nade wszystko stosUlnlmwobiegły w meteo[,o'IOlgiiludowej. Na bazie tej wiedzy potrafił p['zewidY1waćmające nastąJpić ZJmia'nykJimartyczne. Umiejętność ta a:ni lnie była ZJnanąwe wsi, ani też tym więcej praktykowaną przez wi'e'le osób. Posiadana na ten tem'at wiedza przez pojedynczego człowieka, stwarzała lwokół niego mitY0ZJnąotoczkę, czyniąc go kimś innym, wyższym, przy!pisując mu właściwości nadiprzy['odzolnei nadając mu miano płanetnilka. Uważa się nadto że posiadał on zdollność nagłego znikania lub "wciągania" przez ,chmury 26. J ak podają ludolwe przekazy, ipłaUletnik różnił się Old iI1lnych ludzi także i tym, że oprócz szczególnego posłannictwa jakie mu zostało dane, urodzić się miał w tzw. "czepku", który to zasuszony lnosił zawsze przy sobie, a nadto "zaWiSizez jednego raga kabata kapała woda" (15112/';"6). Niektórzy zlwracają uwagę, że "miał taką pła1chtę lnialną", w Mórej to "nosił się" (1,512/76). Wszyscy indagO'wani twierdzą zgodnie, że była to istota dobra, której działanie sprowadzało się do ochrony wsi od deszczów i burz. Wspominają, że we wsi miało być dwóch płanetników; jeden z 'nich żyjący około 100 lat temu Mróz lub Bil Qnaz.wi.skadoikładnie nie pamiętają), oraz drugi niejaki Warzecha. Podany przez infoirmatorów profil działalności płanetników bazuje na Slposohie.zachowania się pierwszego z nich. Zakres działania tej istoty jest ściśle określony i ogranicz.ony jedynie do ingerolwania w momencie niekorzystnych układów atmosferycznych. Tak więc, gidy zbliżała się burza - a czym płanetnik wiedział znacznie wcześniej - wtedy znikał ,gdzieś na jaikiś czas, a potem "wracał cały mokry i zmor,oowany, ale nie chciał się przyznać gdzie był" (16012/76). Nagłe znikanie plainetnika wytłuma'czolno ,w sposób następujący: "chmury prrzychodzą i wynorszą .go w powietrze - taka mgła go przesłaniała" (1512/76), lub "mgła spadała na niego. Unosił Slięw powietrze do chmur" (1610/80). Wyrnika z tego, iż "pTalcę" swą wylkon)7IWał wśiTódchmur, a nie na ziemi. Polegała ona na odganianiu burz, co przejawiało się w podtrzymywaniu chmur i IprzEmosz1en1iu iJchnaj'czę.ściej na oibszary neutra,lne np. lasy, dlat,ego też "un~LSiłsię w powietrze i rozganiał je" (1)610/80). Ale bywały i takie 'WY1padki,·żepłanetnicy "bili się między sobą w odganianu chmur. Ten od swego odganiał, tamten od swojego pola czy wsi" (m1l2/ 17.6). Gdy naitorrnialstw powie!trzu s'ły,szano szum mówi'ono, "że zmalwiały się - te płanetniki - żeby te chmury trzymać" (l,5ilI2/76). W ObiJdzy panuj'e powszechna orpiJnia,że "płall1letnikisą dobre" (15l!21 2G Porólwnaj K. MOiszyńJski,op. dt., s. 649. �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 137 /76). W związku z tym nie tyl.ko nie urni!kano ich czy obalwialIlo się, ale nawet usiławano im pomóc. Wierzono, że <płanetnicy bory1kają,cy się z chmurami potrzebują dla wzmocnienia siebie pokal'mu, a za talki uważano dym. W tym celu sypall1JOmąlkę jęczmienną (żytniej nie używano, ale dlaczego ni'e potrafiomo wytłumaczyć) "z chleba lPieczonego na Boże Narodzenie" (11610/80), na żarzące węgieliki UilllieszC'zone na łopacie chlebowej czy pokrywce. Mąka tląc się wydzielała tak potcr:zebny:płanetnikom dym. Czyniono to na ogół na z8W1I1ątrz dOffiU. Czasami mąkę sypan-o wprost na blachę pieca, a wtedy dym wychodził 'przez rkom1n, c·o wcale nie umniejszało jego wartości "odży;wczych". Zamiast mąiki "smeJldzono" nieraz "cetynkę" lub "ziela święcone w wiąza'nkach alho w wialnkach" (1610/80). Niektórzy informatorzy Iwyraz'!llie podikl'eś1ają, że dym miał być pOIkarmem dla pła1netni:ków, i'llII1ina'tomiast uważa'li, że sam ,w sobie posiadał zd·O!lność odpędzania chmur 27. Do dziś dnia w czasie gwaltow.ny{;h burz, względmie ulewnych deszczów, przynajmniej starsi mieszkańcy wsi wykonują tego rodzaju zabieg m3Jgiczny, uzupebniany częstokroć ślwleceniem ipoświęccmy;ch w dniu MaiJki .Moskiej G:['l()mnicznej (2 II) gromnic lub świec. Obok wiary wopielkuńczą ro'lę płanetnika chroniącego wieś przed skutkami gradobicia i podobnego typu zjawiskami atmOlSlerycz:nymi, mane były inne sposoby z3IbeZlpieczające, .sto:sowalIle już przez samych ludzi, bez udz'iału tej istoty 28. Przedstawiona tu dŹJiałalność płanetników wSikazuje na cechy archaiczne tego wątku przez podkreślenie, iż istota ta zabiera'na była przez chmury i walczyła z nimi w ,powietrzu, a nie ogralIliC'zała się do wykonywa'nia tylko i wyłącznie magi'CZlny:ch gestów i iWypo'Wiadaill'ia zaklęć, jak to miało miejsce na ;przyiklad w innych W1siach ikanpaekich 29. ZreSiztą S:lill !przekaz mówiący o istnieniu tego rodzaju ist'ot jest świadl€ctwem przetrwania ,tradycyjnych 'Wi~rzeń, za którym przemawia także i to, że wiara ludz·i w istnienie pła,ne1m1ków była niej€ldmokrotmie wykOlrzystyPaitTz mat. terenowe nr inw. 15,12176. 8:pos·oby te wskazujące na ich arc'haiczl1iOoŚćpoleg.ały mi'ęd'zy innymi n:a 1) obOlrY'w<lmrugranic pól ciolętami-bhźniakrumi, 2) zakopy:w,Wi~U czy cholwa,iliu do -ctl1zewsciojqcyoh na gra'Il'i1calchpól lub wsi CIClpoIWiedrllkhwers'etó\W przepisywany.ch z Ewangelii, co czyniono 'We wrześniu (1555/77). Do innyich, zn<l'nych i pawszed],nie ·9to.si()\w.amy.ch ob ec'nli'e spos()Ibó\\,v nale'LY: 1) "kl1Zyżyk albo pasyjkę wy.st<llwiaU .pr.zed dom ·i ter.az jak shalS'zna burza:', 2) "na Zielone Swiątki jak brzezinę z ołtarza urwali to w burze smendzili to wy ja.śniało sic", 3) "albo n:iemowlę wynoSiili i da'WaJi dO' rękii grad .j to też przechodziła bU.l1za", 4) przechawywanie naiomias.t w d.omu "l;>'Slki" po'święc'o'Uej, zapewniało, że "pioruln nie bije w taką chałUlpe" (HHO/80). Zł PatI'Z po'rów.nawczo mat. terenowe z Lądka .(1575178) Oira·z Istebnej (156317!/ i. 1:556n7). 27 28 �138 URSZULA LEHR wana przez IOOJnegoirodzaju oszustów podszywających o czym opowiada j'erlen z inf.ormatorów: "Kabat llJaJm{)crw,nyw rzece, wchodzi do iJzby i g,aida: 00 dzie mÓ\wią, a on: to za:ra:z betdzie s,łYiChać burze-lWied:ział, Wiet7.OIT,emto bedzie burza. I gaJ.a: jak mi dacie co żreć Masła, jedzenia, kawe mu naszykowali, on to wziął i wyśmiał się pod nich, słychać? Ano nic Luże czer.wona chmu;r.a to bede wa,s bronił. się w lesie" (1512176). iWykOTJzys1Jujący naiwność ~Uidzką oszuści 'wi,edzie1i doibrze, że płanet'niikowi nie 1W0~no,nie godzi ':się odmówić iPOCzęs.~unku,bo ohrażony złYJ11rtrakowaniem nie ibronrŁiby,wsi pr~ed iburzą czy deszczem. Kole'jny, zaichowany IW tradycji :1u!d!Olwej wąt,e(k wierzeniowy dotyczy isto1ty, której pÓ'jawienie się na air'enie dziejów wywołało niemały zamęt w umysłach lud'zlkichz wszelkimi najibardziej dramatycznymi MiI1sekwencjami dla niej. MOWiatu o czarownicy, której 'wiele prac nauko_ wych i pseudona'll!kOlwych:poświęcono, a prz,edst'awiającY'ch świadec,tlwa tragicZlnych losów osóib :padejrzanych o zajmowanie się czarami. Owa swoistego mdmjiU p:sychoza, Mó.rej podłożem ibyły walki religijne, nie ornim;ła i Polski 30. Przetrwał e w Ohi~dzyprzeka'Zy mówiące o czarownicach, odbiegają ,:z:natC'zmie .od htt'€lrackiego pieTlwowzoru na co między innymi zł,ożyły się talkie czynnilIDijak: z:nietkształce:nie przelkazYl'vvanych z pokolenia na pokolenie u:s1mychre'lacji, modyfiJkacja postaci do rodzimej kiUltiUJrY, czy w końcu działalIlie czasu. CzarOlwnircebyły. Co do tego mieszkańcy Ob~dzy nie mają żadnych wątrphwości. Mi€lSikały w tej wSi trzy kobiety u:nnalne za czarolWnice. Wszystkie zmarły mniej więcej przed II wojną światową. Jedną z nich ibyła "taka mała baba i mi'ała z:a:pa1trzeiIliec na twa['Zy" (1512/76), a dwgą ikobieta zwana "ś!wilniką",która "mag'll1e miała w oczach" (1512/76). O trzeciej bralk bliiższych danych. Były to więc kobiety, kltóre zewnętrznymi cechami fizyc,zmymi lub wyglądem różniły się od innych łudzi, co dawało mieszkańoom wsi - wedle kh mniema'Il'ia - prawo do różnego rodzaju podejrzeń skierowanych pod adresem tych kobriet (patrz przypis 37). ZaTzuty jaki'e w'Zględem ,nich kierowano to· przede wszystkim szkodzenie iby1dłlupoprze'Z ozary jaikie miały wykonywać oraz rzucanie uroków między innymi także na ludzi. Dniem, który uważano za szczególnlie ni'ebeZlpiecZlny,'albowiem wtedy to czarownice najwięcej szkód wy30 Pi.szą na ten temat m. in .. J, KeHcr, Zt!)yrzaje, obrzędy i symb9le religijne w chrześcijaństwie (w:) Zwyczaje, obrzędy i symbolc religijne, War;.z;.\IW:l 1!J74, s. 45.6 - 457, A. Fis'cher, Opowieści o czarownicach z doliny nowotarskiej, "Lud" i. 25, Lwów 1926, s. 78 - 94, R Bugaj, Nauki tajemne w Polsce Ul douie Oc!ro:lzenia, r'odz. 6, Pro/cosy o czary i praJktyki czarno.J<~ięskic, W:r-odaw 1976, B. BaTaJnolWski,Poslowie [w:] K. Ba'schwibz, Czarownice. Dzieje procesów oczary, WroGlaiW1971. �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 139 rządzały był dzień św. Wojde<:ha .(23 IV). Na1leżało zart€ID.pilnie strzec swego bydła. Nie na wiel'e je.dna\k to się zdawało ja!ko, że ich coory oparte były na magii homeopa!tyezmej. Talk więc przed dniem ś!W.Wojciecha lub wczesnym rankiem tego!ż dnia, .czarownica chodziła po polach sąsiadów i z,bi'erała ,,'T'Osęz gówien, ła'jtna i to do garczka li Ludziom :kirzYlwde robiła, ona miała mleko, a inni nie" (11512/76),względnie "ZJbierała rosę do ,podołka, pt"zynosiła do domu i ten z którego pola zbierała to nie mieli mleka" (H>j,2176).Po takim zabiegu magicZJlYlffi,ałbo kr.OIWysąsiadów mleika w ogóle Jllie da/wały lub też "klagało im się, ściina'ło słodkie" .(Hi/12/76), względnie "ikr<liwykrwią sie doiły" (talO/80). We wlSzy.stkich wymienionych tu przypadkach taki stan rzeczy bezapelacyjnie przypisywano czaTownicy. Miały OInetakże podobno .posiadać umiejętność rzadlko spotykaną, "ze wszystkiego co żyło, co się doiło ściągały mleko, z żaby, węża" (1511 217:6). Czarownice mtały hodować przestęp (Bryonia aLba L.). Była to r,oślina, Mórej korz'eń kształtem swym przypom~nający sylwetkę lUJdzoką,podohny był do śr'edniOlwiecznej mandra,gory lub cizrwo<strrętu (Mandragora sp.). Wedle przekonania informatorów "przestęp ziele jak kto zada krowie to traci mleko" ,(1,6110/80). Roślina ta, jak w,ier,zą mieszkańcy Obidzy, p0't['af<iławydawać gkJlsna widok człcwlieka abc,ego chcąc.ego ją dotknąć. Były to nasrtępujące sł<;iwa:"nie biel' mnie, bo to mO'je, nie bieli' mnie, bo to moje, to mnie drze" (1.511:2/76). W tejże WlSi podano magiczny sposób na wyhotdoJwalllier.ośliny ~walllej przestępem, polegający na tym, że IWwigilię Św. Woj'Ciecha należalozabić węża i ,wyjąć jaąowity ząb tZiW. żądło. Następni'e żądło M'lkładano do czosnku i zaikopywano do ziemi. Wyrosłej z tego rośliny nie wolno było ruszać aż przez 9 lat. Po upływie tego okresu czasu lI1adawać się miała do praktyk magicznych. Dzi,ałalność cza'roiwlllicnie ograniczała się tylko do jednego dnia w roku, w.tedy jedYiI1i'e;najba:r\dziej się nasilała. NieiheZjpiecznebyły przez cały roik. Szczegó~nie na'leżalo się wystT'Z'e'gać koibieity, która przychodziła w dniu ocielenia się krowy. Mogla być bowiem czalI'ownicą, choć nie zawsze świadczył a tym jej wygląd ze.wnętrzny. Jak już wspomniano wyżej, czar;owlllica mogła rówlllież rzucić urOlk tak na bydło i inne Ziwierzęta domowe jak i na czł,oiwie'ka.Wysltarczyło, aby ty~ko spojrzała, a było to rÓWIllOZ'llaICzne z przykrytrni tego spojrzenia konsekwencjami np. chorobą, a nawet padnięciem w pTzy,padku zwierząt, bólami glo'wy czy na/gły.m zasłahnięciem w 'wYJpadkuczłowielka. W celu za'beZJpieczeniabydła prz·ed czaTami, urokiem, masowano sposoby i środki o profilu magicznym, 'Wz,ględllliemagiczno-rehigijnym. Za najS'kuteczniejiSzy sposób o chara:ktelI'ze z3.ró'W'no profilaiktyc7Jlly:rD jak i leczniczym uważano olkadzalI1iebydła ziołami. Były to między innymi takie zioła jak: ruta (Ruta graveolens L.), barwilllek (Vinca minor L.), kłosyzbóż, koniczyna, a talkże luhczyk (Levisticum officinaLis Ko'ch.), len 1 �URSZULA 140 LEHR Matki Boskliej (Linum usitatissimum L.) 31 przywJIXltnik (Alchemilla silvestris Schm.) 32. Zbiera!I1o je w wiJgIliędnia Mai1JkiBoskiej Zielnej i święcono IW tym dmu. Za:suiszOlnew pOlStalciwiązanki, ~wanej także zielem lub wianus2JkÓiwz ziół świę:co.nych w oktaiwę Bożego Ciała 33, wytkorzys:tywm€ były później do oelów magiczmych. Gdy na przykład "kmwa krew daje zamiast m!le1kato kadzą wiankiem święcOlnym pod kOlI1ieco!ktalwy - to jest środek radykalny" (1511:2n6). Chcąc natomiast zabezpieczyć krowy przed Ctlarami to jaik ,,!VJychodzHy,pieTWszyraz w pole i kadzili ziołami" (16/1:2/716). Przed wtaTg.nięciem czaif'owni'cy do stajni miały ch:ran~ć nakreś10ne na Jej drzwiach święcOIną kredą krzyżyki lub poikropienie pomieszczeń dla bydła ŚiWięconąwodą. RÓi\\lmieżziołami święconymi na Matkę Boską Z'ietLnąkadlZono tk-rowy, a talkże "kładziOlIl'Opod próg, aby krowa pTZesżła przez niego. To sie roibiło, żeby nie było uroków" (1,5.12/7 6). "Krowy ikadzih zielam/i z wialników a'l\bo z;iela w wilię św. Wojciecha, bo czaro,wniiki chodziły i mleko odbierały. TI'lochę z wianka, trochę z ziela sie dawał'o do kadzenia. Też jak by:dlo szło pierwszy raz w raiku na wypas, to też kadzili" (16110/80). Przestrzeganie nakazu "żeby jeden od drugiego nic nie pożyczał w wiHię św. Wojde!cha" {16liO/80) miało talkże uchronić przed .odeb["aniem kro.wom mleka. Niektór;zy starsi infOTmatorzy czynią te zabiegi magicZlne po dzień dzisiejszy. J eŚih bydło wstało poczarolwane mimo podjętych uprzednio środków zabezpieczających, .należało je raitować. Albo udawano się w tym celu do zna:chora, albo też zdawano się na wla:,me umiejętności. Oikadzano więc bydło podobnie jak w celu pro'fi1a'ktycznym luib też czasami ucieikano s·ię do zabiegó,w bardziej skomplikowanych, o jakim w~pomi.na jeden z Lnf ormatO'I"Ó'w: 1 '.1 "W Obidzy służy! ja u jednego. Miał trzy krowy, dobrze mu sie doiły. Bab(goopod.yn,i) na,składała mleka, a tu nie ma śmiet.any j,na woda. To wziela to :111eko do wiadrów i do pola (pala).Gdzie był pierwszy pol, tak go wyjęła i wy- ).;:~l 31 J. RO'stafil'Ls'ki, Przewodnik do oznaczania roś1in, Wał~s.z.awa 19-62. s. 110, l;,)fl, 120, HJ7~ L. ŚwiejkOlW:;.ki, K~ucz do oznaczania po~skich roś~in ~eczniczych i przemyKr<llkólw 1932, s. 341. 33 W skład wianuszków święconych w o.MalWę Bożego Ciała wchodziły następujące rośliny: ł-Ilopytnik zwany kopelnikiem (Asarum ewropaeum L.), rozchodnik (Sedum acre L.), śmietanni·k, ruia (Ruta graveolens L.), bar,w~nek (Vinca minor L.), rumianek (Matricaria chemomiL~a L.), dziuraw.iec (Hypericum perforatum L.), koniczyna (Tr,ifolium prat.ense L.) 1555/717, biały bez (Syringa vu~ga ,is L.), przy,w,rotndlk (ALchemi!!a vu~garis 1..), kode pa,z;du:ry, ziele kukułki, żabie oc.zka ~na:z:wy nie ilidentyftlwlWane) 1,610/80). S'kład. wią'za.rrki czyli ziela wyglądał na'stępująC'Q: "kłosia z:boża ro.zm31te", po gałązce z dT'zew O(WCJ!C'Otwy'c.h, oOIrzoch, bób, dzwonek (Hypericum perforatum L,), ma:eiotka (Thymus vulgaris L.), śpiolcrh ('11610/80),' lubczyk (Levisticum officinale L.), len M3Itlci Boskiej (Linum usitatisimum L.l, ruta, bar.wiJnek (1512176, 1556n7). 32 słowych, �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 141 lała mle:lm, albo do wychOidka. P,o dwulllillSiej godzini'e zbiCIT'ała gałęzie i !uople we młyrnie co wracały z powrOltem. Zaparzyła te wade i myła nią gaTki co w nic,h było mle'ko. Frz'ez trzy mJes-iąee ta,k parzyła. Potem byl0 cZY'ste mleko" ('1610/30) Czarawnicom przYJpisYlwanotailde zardulwanie u[,OIków,choć w :zmac:zmie mni'ejS'zym stopniu l11:iżczarów, !k.l1:óre stanowiły ich domenę. Na urok podatne były przede wszystkim kOlnie,ale 'także - jalk zam1a~zono - ludzie. Ta sfera magicznego działalIlia czyli urok jest szeroko r01JPOwszechniOl11a w Obidzy i można się spotkać z jego odczynianiem nawet po dziś dzień, na przykład z jego odmianą będącą rodzajem pierwszej pomocy 34. Ze 'Względu na TI!ieZJWy;kłą "popularność" tego rodzaju działalności nie tylko - jak podlkreslono - cZRirOiwnic, ja!k też :dosyć mocną wiarą w urok, zachowały się we wsi stooun'kowo dokładlIl·e spols'Qlbyodclzyniania oraz formuły ja'he należało w talkich okolicznościach wJIIPowiadać. A ot'O dwa nieco odmienne w swym charakterze "przepisy" odczynial11iauroku zadanego koniowi, podane przez osoby, które czyniły t-ooiS'obiŚJciei to kilika lat temu . ..W~d:z:ia!C'Jm takiego Iwnia (zauTO'cz'onego) i chci.dlenn mu po,móc, a robiłem t'o tak: wzi'1łem przetak, co s'ię zboiŻe przesiewa i mi'et!ę do zam1atal1'ia poło,żyłem na pr.zE'itak. Do tego miałem zwykłą wodę z węgla,mi S)'cizącyrni, gorejącymi, wypa}(JInymi.w gar:l1luS/zk:u.Lałem wodę przez przet.a'k i mietłe, tr;zymając' to n.ad kon:iem, nad gł'Ową i lalem mówiąc: oczy urz,ekly, ooCzy uzdrowią, Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch ŚwiQty. Tak mówiłem do t,rzeoh r.a;z.ólw. I koni'owi przeszło, otJ2epa! się i już" (J512176) . ..Przypn~w.adzUi ko;nia. Fra,wie zdyc,hal. Trząs się, makrusieńki, z:imni,utki pot na nim. W,pPC1wadzilina bO!i:s'lw,koń padł. G.a'Claji1,że uroki, a ja, że ni·e, że trz-eba po weterynarza, a jak nie pomoże (weterynarz) to uroki odczyniać. Ale stary czlowiek powiedział, że to uroki to i musiałam odczyniać. Wzięłam ogień jarzący z drzewa (ch,ociJz,io węgiebki), zimną wode do gaiI"ka i te wom.gl·e puś.cilam na wade. Wongli ma być nieparzyście 5 lub 9. Rzuciłam. na wode po jednym wonglu i mówiłam: jeden cie urzek, trzech cie uzdrowi, Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch SWi(,'ty. Potem po trzy r<rz.y "Zdro\waś Maria" i "Oj1cze Nas'z". POltem wl·ałam prz.c:z nozdrza koniowi te wode, dalej pot.arŁam człcn'kami (pakami) do trz.eciego razu po c;z.()·le(knn.i:a) i przelaŁam prze'z siebie (wedę) w stronę dl7Jwi. Ja:k tr()'~hu uroki to zaraz pomoże, a jaik s,tral";'zne to do ·t,rz(Y:h ra'zó.w tlrLeba (po'Wta'!':wć całą pw~edun; magicZJną)" (1555177). Jak podano najlepiej było do tego I"Odzajuzahiegów brać wodę z prądem rzeki i to "za prą.dem do hrz-ec'i,eg'O razu", przy cQ:ym "nu·e wolno sie 'ohzi,erać" (15,12/716). Na ogół po zabiegu wodę przelewano Iprz-ezpróg. Celem uchronienia koni "kaiJdy fUrman u uzdy ma c,z,erwOinąszmatkę przeciw urokom" (1,5112/76). Jeśli urolk zadano człDwiekowi wystarezylo, aby popluł pake i trzy 34 O uroku, jego rodzajach i s,toS'o'wa'ny'chfOlrmula,ch pi:szę w artykule pt. Urok u; aspekcie dziaŁań magiczno-religijnych, "Lud" t. 65 W'roe!aw 1981, s. 91 - 105. �142 URSZULA LEHR razy pneń:arł po czole mówiąc: "oczy urzekły, oczy uz:drowńą, Bóg Ojciec, Syn BOfŻy,Duch Śiwięty i ~'zeszŁo" (151:2176). poza wymieni{)lIlymi tu slpos'OibalIll'i działania czaro!WlIlic,szeroko roz-' powszechini()lIlei prak!ty!kowlllnebyło czarowanj,e OIparle na magii homeopatyc2lIlej, stOGowalIleprzez ludzri znających się na tym, nielkoniecznie przez cz:aT'Ownice.Byh to na ogół męż.czy:Zmi.Ilustracją tego są następujące diwa przelkazy: "Jak murz.y!kanty grały na wes-ela:ch, jak jeden miał złu;:ć na dru.gi0g.o tu '.ak rz.robił, j,a:k Z3lcUą,gnąłsmy;c<zki to struny zleciały. A ten co mu pOlps.QIw'lłs!kII-zypee, związał struny na węzełek i szpilkę wbił we środek, a ten zaczął z płaczem prosić, żeby prz~s~ał, bo tak mu jakby miał we Halkach j'głę. A ton rozwiązał. a tamten zapłacił koszta wszystkie" (1512176). "Raz jech.ał funna'n, a chłopy stawiali dom i konie nie pu;>zły. A cm (furman) gada: chłopy puśćcie mnie, a oni nie chcieli. To wziął bat i prosił: puśćcie m:nie, a oni ś,mi-eją się. A on gada: nie pUs-Cltle =ie? l wziął bat, zło:i.ył tl<l cztery części przerżnął ,chłopu flaki i ten zma'rł. Za starych ludzi tak było" (1512/ /'ifJ). Magia i zwią!zaJne z nią czary, urok itp. praktyki nieZIwykle silnie egzystowały w środowisku wiejskim o czym świadczą zacholwal11eprzekazy, a nawet praktyki, jak to ma miejsce w przYlpadku uroku, wykonywane - co perawda - ,~p.Q[radyc'znie, aż do dnia dzisiejszego. Pirzyczyny tkJwią nie tylko w irracjonalnym tmkto'waniu zja'wiJsk, ale i ta!kże w zacofalnuugospooarczym tej cz,ęści regionu. Pr:zedsta'W'ionew niniejszym opracowaniu posta'Cie świata nadzmysłowego,a więc delIno'ny,istoty demoniczne oraz ludzie o wierdJzymagiczaej, wskazują na w,zglę1dnążywotność tego rO'dz.aju w'ttlków, wierr-zenio1wych w badanej wsi. J,edne z nich w f.ormie większego za,nilku, inne stosunkowo dobrze zachowane, stalIlawią grupę tradycyjnych wierzeń właściJwych kulturze lurdolwej, a także charaLkteryzująsię pewną odrębnością regionalną· Osohną grupą IV są natomiast wszelkiego rodzaju duchy, zjawy, strachy będące monirtanli w:rażeń :słucho'Wo-wzrolkolWych,powstałe bądź -to w stanach chorOibOlWych,w trakcie popełniarnia czynów niezgodinych z prawem, bądż t,eż u os'Ohników o zbytniej wrażliJwośc'i 'Psychicmej i wyolbrzymionej wyoJbra:zmi,jak też uSa''l1kcj,o'n'owa'ne wierz.eniarni religijnymi o pokucie za ,grzechy popełniane za życia. Częstokroć też perce,pcja zJawisk natu.ralnych, a nie :zmanych czy też w porę nie uŚlwiadamianych przez mies:zlkańców wsi, t1umacz,Otnabyła IW sposób irracjo'nalny. Anah~ując zeiJjTainymateeriał, wśród opowieści o duchach i tym podohnych zja1wilSikach,dają się wy'rÓ'~nićcztery niejalko erodr.':ajetychże biorąc za p'Odstalwęich wyodrębnienia padane przez mie:szkańcó,wwsi motywacje �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza egzyste<IliCji tych i:stot. Są to więc. n~tępujące - duchy: 35 1. Straszące 2. Pokutujące z własnej winy I 3. Pokutujące nie z własnej winy 4. Wywołane - 143 nazywając je ogólnie a. 'icientyf]kovo.:ane z ogólnie 'pojętym "złem" a. za kradzież QlWiec b. 'za zbrodnię c. za czary d. za niewykonaną za życia, a opłaconą pracę e. 'za niesprawiedhwą działalność f. za targnięcie się Ina własne życie a. dusza zamordowanego człolWi·eka a. b. c. d. chorobą nadużywaniem alkoholu strachem przed karą za przestępstwo sugestYWInym pra·gnieniem ujrzenia izmarłej osoby Duchy czy te·ż strachy, które ludzie mieli v<.ridywaćmogły przybierać różne postacie (patrz przypis 37). Widywa'no' zatem małe dzieci na biało ubrane, przybierały postać olsoby L'jmarłej, a więc mogła to być postać kobiety lub mężczyzny, względnie jedynie o zarysach ciała ludzkiego. Częstokroć duch nie wkazytwał się ludziom, lecz głośnym zach'J<waniem się na przykład trżaskalnieim, szuraniem, przesUIWalni-emgarnków, człapaniem, a nawet wyda!waniem głosu, datwał znać o swojej obecności. Mógł równiież przybierać ksztalty zwi.erzęcenajC'zęściej kO'zy, a także możlna było widzieć światełko wL'Jględniemgłę. Najbardziej adekwatną egzemplifikacją wspomnianych kategOlrii duchów będą wypOIWiedzisamych ~nformal\;orów,'Zamieszczone poniżej i Ulsystemal1yzowalllewedle wymienionych uprzednio kategorii. la ... Na Chudotbówce g.adali, że ~tra!slzylo. \VarzElcha tam chadzal. Wid;ljiai capy jak hipkały w stodole. Raz kiedyś pO'5'<.edld'O Sttodoły. Tam było coi; t:l'kil' małe i wymłócił cepem i już nie było" (inf. M. K. UL 1928, arch. pryw. autora) 35 Pod tym popu:larny;m pojGciem. w tym ko:nte:kś'Ci-er.a!ZluiTTliet .na.leży wSl:wlkie zjaJWi5ka b1iiej nie-dkreślcme. Moż'na by pr.zyjąć, zgo.c!Jni.ez wierzeniami ludu. iż duszę posiada człowiek żyjący. Po jego śmierci, jeśli za życia czlowie'k nie spełnił pewnY'ch waru:nlków, .przede wszy,S:ŁtkiJnnatury reliJgJij.nej, duch (już nie dusza) tego czławieka .odl;>ywapO'ku1ę tu na ziemi,- wŚ<ród żyją'c}'lc,h. �144 URSZULA LEHR za. "Pastuch niemy pasł wdowie owce. W św. Trójcę owca zginęła. Wziął koszyk taki stary dziadek i porwał owce i zabił. Do tygodnia zmarł. Pochowano go i sltira1slZyło.Widziały tego du'c:ha w postad kozy" (inf. F. .J.. ur. ).922, <lorch. plfy,"". aut.) <Nale'ży tu zwrócić Ulwagę ITa fakt .podJkreślalny przez informatorów, że chodZLilogłównie a k'rad'zi.eż dwi~,co się wią'że z następującym ich wyjaśnieni'em: "Olwca to jest jak barranelk na of!iarę był złożony. To może wyjrś'ć jak kto ukradnie OWCie, jalk inne zwierzęta to nie wy;chodzi" (ilni. T. K., ur. HJO.2, arch. pryw. autora). 2b. "Wystawili dom i przenosili, ale znów straszyło. Fucało koło pieca. I pytają się: co r()b~s? (duch) na to: obuwam sie, a gdzie idz:iC's? (duc'h): za wami do nOlWej chałupy. Przenosili' stół i S!pytałi: po co?, a (m ga.da: pl'Zy tym <to,le ,zabiłem brata. I wyrzucili stół i nie ~"1raszyło" (i.nef.F. .J., UL i9-2,2,arch. I)ryw. autora). 2c. "W 1939 roku s'z!y my na KalwaJ·i(~. Nocowali my w Przyslowie i tam straszyło. Umarła mait'ka, rodzina priZenliol,ła się do innego domu, bo nie wytrzymywali, tak ~tra'szyło. My z sąsiadką tam nocO!wały. Była kuchnia i pokój. O 1200 przYPl1owad:zili czarną babę. Dwóch 'chłopó,w był·o. Przypalili (~gie11choć nie było zapałek. Dudniło. Nagotowały olbrzymi gar mleka, ją posadzili na piecu i lal~ jej mleko, aż wypiła wszystko i poszU jak minęła północ. Kobieta była podłużna, czarna na twarzy. Matka czarowała mleko i dlatego w nią lali mleko po śmierci. To taka pokuta" (inf. E. R., UL 1910, arch. pryw. autpra). 2d. "Chodził taki ,duich i sąsiad po'łożył S'obie ziemię Iw~'Zelki ,dwch Parna Boga ·chw.ali, a on oo<].>owi'eidział:ja tC'L. trzebujeSlz?, a duch mu taJk gada: rz WieT1chów ktO'ś mi dał zr,ob~lem. To zrób ty wóz, albo pie<niądizeO'ddaj" ('inf. B. S., auto,ra). na gł'Jwie .i Ilzekł: To on pyt.1: co pozard.a:tek i wozu n.ie ur. 190 I, a,mh. pryw 2£'. "Któryś pr]je'kupnie mierzył, rOlzgralfl'i'czałto po śmiercichordzi po miedza'ch świ.a,tełk,o jego dU5iZa. Błędny ognik, to mowili, że geomelt.ra pokutuje (1555177). 2>£. "KO!bieLa.co Slie powie3ila, ,chodziła po :nocy i talk sp'i'e'wała: Po .pa.gÓI'kach'Wy,wiało hOlp ciup wywiał,o bo .mi żle sie zasiało horpciup ,za.siało po dolirn'k.ach wymokło hopciu:p wymokło bo mi sie źlezawlOlkło hop ciup z<JJwlOlkło"(1nf. F .. T., ur. 1922, arch. pryw. autora). 3a. "Jak weźmie okropa (strach) to ani sie człowiek nie może modlić, ani prz£'żegn"ć, aż chuś'cinę ;wyJ)f(~ży.Słyszałam j,ak neką szło i -cłapało, plus'kalo - tam zahito parotyzalil.ta i to j-ego duc'h chodzi!" (i·oJ. F. J., ur. 1!t22, arch. pryw. autora). 4.'1. "W,tedy sta.wja.Ji krzyż na M·igootOIWie.Nie pOIs:zła.mdo kościo'ła, bo noga byLl Zinies-i·ofi<a. Za'częłam się modhć do d'U'sz, aby tn:niie nie puściły do s:zpitala. Ciupa'c:ki (duSiZyczkii) w świetle księżyca taką pr{)lccsjąsły i przysłydo łól..kJ �Wierzenia demonoLogicz.ne 145 we wsi Obidza i tak mi się ciężko zrobiło. Zaczęło skrzypieć. Tak przycisnęły pierzynę, że ni mogłaun Slię 'fIU:sIZyć. Bije 1121lO• wtedy ja sie osa.'lała (,aprzytOO'TlJniala).Potem ooraJZ lekcej, \ekcej, aż sie całkiem zlekcyło. Pachnęło (wrzód pękł)" (inf. F. J., ur. 1922, at'Oh. pryw. aUltora, rys. 7). Ryc. 7. Duch Ryc. 8. Widmo rys. - - Bronisława rys. Franciszka Słowik, lat 1613/80!Il8 76 Arch. Jasińska, lat 56 Arch. 1613/80/1/9 P. E. w Krakowie, nr P. E. w Krakowie, nr 4b.. "W :ziJrnie UiWliJdzJiał Tomasik 'podipity dziecko na dradme. Gada Oln: jakaś franca ,c-ie cisnęła, j,aka chabra cie wy,rz:udła. RDlZipiął'\wltUlch i ,chce glo WlZiąć, aJe takie dziecko cięż'kie, że g,o nie mÓlgł po:dJnieść :i przY'Polllmial s,obie, że tu straszy oj kopnął je i zrobiło się z niego koń. Potem przewiJdziJało mu s,ie, że idzie ze Starego Sąc;z.a oj uwidział 'taIkielglo chłopa Toz'klraozOlnegO\dużego. Zgiął sie i przeszedł między nogami. Potem zdawało mu się, że jedzie furmanka z deskami wyg!.ającym.L Siadł s,e na tej pasoance, a to była ~ojó;wIka, a to dz:iecko s.ie znów paki<J!wło,i mówi: "lkqpnąleś mnie, to se ltetrarz sie!dź w tej gn'o,jó/WlCe"(inf. E. S., UL \'910, <lioch.pryrw. 'aJU,tQTa). 4c. "Wd,dZJiał= takie widmo czyli ducha 'W lWiCy k,olo HOlI g'o:d:ziny, w lesie w Obidzy ';Vol ,!'oIku W3'9. Sło z góry i wołalo: Filip CoOc.hwilla, aż ku 'I'zece taką pr:zepaś,c,ią, że lu<di:zJka ,noga nie prne5'Iaby, aż do na,s ,gdiZJiemy byE z hratem sta,rmym ist.ało przed 'nami ,i wołało daU'eoj,aż brat oikr;z.Y'c:załi otbiecal 'zjbić. Tak uCliekło i poszło tą pnzepaścią z powr,otem w górę, ale jaik wiidzi,a:łam to sie 'robiło coraz rwiękSlze, aż miZJnikło z Ólez bez 'slo,wa'. CaŁe byŁo biale jalk e,złO'wieok do :ramio,n (głorw,a i rClimiona) tyTko zarys t'wa,r'zy, restwa c:z3'ma, pOlwłólClzyst'e,'brz~są'Ce jakby 'SIz,aty" (inf. F. J., ur. 1'9'22, aneh. IPryw. aJUllJora,rY's. 8J,. Należy tu dodać dla wyjaśni,enia, że ~nfoMlaJtorka udała się wt'e'dy z bratem do lasu, alby u:Icr-a:ść trochę drewllana ;podtpałkę. 4d. "P'oszetdlem na strych z małą .cÓIl".ką.Żona, kJtÓ'1<lzmarła pr:zy5rz.łado mnie przy mnie, a ja nk .ni~ wildiz:iał. P,otem w .nocy. Ta'k baiI'dZJozilffino było i leżała 10 "LUd" - tom 66 �]46 URSZULA LEHR przyszłe1 pod okno ·i pod oknem siedziała. Była j.ak żywa, na biało ubrana, p.Jd ogródkiem siedziała. Nic nie było słychać, jak szła. Nic nie robiła, ani nie mówiła. Tak byl0 dwa ,razy" (inf. J.O., UL 1885, arch. pry'w. autora). . Jak wy,niika z zamieszczonych tu kategO'I"ii duchów, najhc:nniejSiZą grupę stanowią duichy pokutujące lUJdzi, którzy przekroczyli ok!I'eślone normy talk społeczne, 'llsankcjo!I1D1WalIle przez prawo jak i rehgijne, normowa:ne przez Kościół. Zarówno w jednym jak i w drugim przypadku rezultatem ich naruszenia były skutki w postaci pokuty duszy po śmierci człowieika, który się takiego cZJIIlu dopuścił za życia. Dusza jeg.o błąkała się po świecie nie mogąc za:nnaćspokoju .i nękała innych ludzi. Zróżnicowany cha,rakter działalności duchów został zd~teTmiJnolWanyw większości wypadków naika:zami Kościoła i 'wiaiTą chrześcija11s!ką. Rz·ecz ja.sna, iż w niektóry;ch wy;padrka!chokreślOllla działalność człowieka może być wynikiem obawy przed restrykcjami natury prruwnej na przykład zabicie człowieka, a nie religijnymi, jednakże jak moiJna mniemać, ten rodzaj sankcji jest bandziej respeiktowany. Jest Ito wynikiem bardzo głęboko zakorzenionej IW świadomości wiejskiej religijności. Prz.edstalWione w niniejszym 0piTa'cowaniu wą.tJki wierzeniolwe składają się Ina przetrwały do czasów iw:spókzesnych Olbraz jednego 'z fragmentÓowtradycyjlnej kultury duchowej. Miejscami widać wyraŹJnie lUiki w ma,ter·iale faktograficznym, lub przemiesza'nie się róiJnych wą,t'ków, będące ,wynibem jeidynej drogi 'prze\kalzu - rela,cja ul5ltma,ja!k i działania C'za.s.u- pamięć i'nfoTmatorÓiw.Zachowane 'wierzenia uŚ1wiadamiają, iż pJ'oees zanikamia tego rodzaju treści' kultuTOlwych jest niezwykle powolny w st:oSUJnkudo zmian zachodzących na przykład w dziedz,i.:nieikultury materiaill1'ej. Ostatnimi nosicielami daVv'll1ychwierzeń są bo'wiem O'sobystaT'sze, w opfulii to których, głównymi przy<Cizynamizainiiku tychże była sze~ca się oświata oraz ożywio.na działailJnośćKQścio-1a.A zatem istlIli'eIlie daIW1Il'ie'j wszelkiego .rodzaju duchów, a s'Z'Czególn:iesiLne przekonanie o i'Ch wrogim na!StalwienilUdo człowiieka, było wynikiem ciemnoty, co motyiwują sami w taki oto spolSób: ,.dzi'Sri.ato j,esi oświata. Tera:z ni ma'ją <teduchy !siły, taki .mocy 'do ludzi" (11555/717), czy też "byli dawni ludzie głupi" (1\611O/8D). KQ~dół naiJomias.t, przez wzmo,żelIliesIWej działal1ności; pOŚlwięcuil1'ie domów, l'eJmolekcje,hierzmo'walIlie, a naweit jak uwafżu'ją - misje, w opinii mieszkańców wsi przyczynił się do tego, 'Że "to zł,€, co bywaŁo to j€lSzatm6wiOllle i Iteraz tego ni. ma" (11555/77). "Przódy nie było bieTZIl10lWaniato więcej strachów bylo. Teraz ksiądz jeździ to sie modli pod:r{)ldz1e'" T'eraz ludzie chrzCiZOlne(-). To tea.-az tego ni rna. Już bedzie 80 ~oków jaik t'ego ni ma. Ptrzed pieuwszą austriacką wQjną toprzesło już. Teraz to nie s'lychać o tym" 1(116'10/'80). Tak więc uŚlWii.adomi.eniu spolec'znemu poprzez podniesienie poziomu kulturalnego (sz:kd1Jniti1Jwlo) ora'z ingerencji Kościoła w spmwy duchowe, �Wierzenia dcmono!ogiczne we wsi Obidza 147 przypisywano w tej wsi zni'lrnięaie tych wszystkich istot, zarównQ demonów,istO't demonicznych, ludzi o wi-edzy ma,gicmej, 'a także duchów wszelkiego rodzaju, które przez długie wieki gnębiły ludzi :nieomalże na każdym kToku. Uwolnienie od przeISądów i roznego rodzaju zabobonów, daje się zauważyć w opiniach dzieci szkolnych 36. Pr2iede wszys1Jkim nlie wykazują one przywiązania do tradycji, a w przY1padkukultury duchowej, wiele wierzeń nie jest im po prostu znanych. Co pTawda pOlk'Q!lenie starsze prz.ekazuje dzieciom w formie już tylko 'opowiadań da:wine wątki wierzeni,olWe lecz traktowane są one jako bajki. Naj'Siini1ejszy wpły.w przekazów tradycyj:nych daje się zauważyć u dziec'i w wieiku mniej więcej 11 - 12 lat, a potem stopniowo u wyższych rocznikóJW zatnrilkająone prawie zupełnie. I <tak na :przykład, gdy IW obrębie tej piwwszej grupy wieku dz,ieci po,trafią cokol,wiek powiedzieć na temat i:st:otnadprzyrodzonych czy nawet przytoczyć jakieś 2idarzenie z nimi związane, to w grupach starszych ni'e zmają ich w ,ogóle, lub też działa tu już czynnik samokontroli. Ogólnie rzecz ujmując można stwierdzić, iż w maeznym stopniu 'przeważają tu wierzenia o treści wybitmie reiligijnej, a llie magicz,nej. Zami'e'Szczona tabela ma na celu zilustrowanie I\V'spółczesnego sta.nu wier2ień odnośnie demonologii ludOlwej i ukazanie Sltoplrliamajomości wątków tradycyjnych w odniesieniu do wieTzeń religijnych, na podstawie wypOlWiedz:iuczniów szkoły podstawoiwej w Obidzy z klas V - VIII (przeciętna ilość dzieci w klasie około 20 uC<7JniÓIW). Na prodstawlie ilościowego prz,edstawienia wypOiWied:zi,widać wyraźnie, iż maj'omość iWą:tlkówtradycyj1nych w klasie V i VI w stosumku do ogólnej liczby uczniów w danej klasie jest znacznie większa niż w klasach 'WyZszych tj. VIIi VIII, ale ;tylko mimima'lna liczba ue~niów we wS'zystJlcichczterech klasach wierny w istni,em.ie istot nadprzyrodzonych. Najiwliększą pojp-ularnością cieszy się diaheł, .natomiast o innych istotach słyszało niewielu, a o nie wymienionych 'tutaj jak na przykład południca, pDlToniec,zmOTaczy s1Jrzyganic nie wiedzą. St'OSowane środki o chalTaik:terzepro.filaiktycZJnym,i obIiOnnym, a więc taklie akcesoria jak na przykład: kTzyżyk, szkaplerz, woda święcona czy ~eślO1ne zacho'wamia (znak krzyża), modlitwa itp., mają poldł'oiległównie religijne. W sporadycznych tytlkio wYIPadkach wylkaza'Ilo stię znajomością stosowania czeTIWonegok!alol'1Ujako zabezpiecza,jąc€lgO przed UT'okiem. POIWyżJsze uwagi nasuwają wniosek, że wialTa chrześcijańska jaką wy38 Opinie dzielc.i na temarl; wiemeń UJZyskano w opa.I'lC'itu o przeprolWadrzoną w Ob~dzy w 1976 1'. W 'k1lais·a'ChV, VI, VII i VIII ankJ.etę·. O:gółelln badalI1iami IJ'bjęt,o 87 dziecL Malteriał ariklieitOlWY znaijdu:j-e się w Anchi'wllm P.rawwni EtrJiolgr.afii IHKM PAN 'W Kir ak,OIwie, fiT iIllW. /1;554/77). �148 URSZULA LEHR Wierzenia demonologiczne w opinii uczniów szkoły podstawowej znajomość wątków tradycyjnych Klasa charakter sposobów obrony najbardziej znane istoty nad przyrodzone Ilość uczniów i I <U '2 ;; VI VII VIII 12 3 11 11 4 11 7 5 14 3 3 5 9 5 17 5 17 12 3 I 4 6 5 12 9 4 2 1 7 ----'-----'-----'----'----'----'----'-----'-------'---'---- 1 "O .~ ..>o: l 1 2 2 3 1 3 12 1 ---- 4 1 2 o ... <IS ... oD 2 9 4 13 7 12 10 Q N U 18 22 22 23 11) .s, ~ o V o. u 12 ._---_._--- znaje młoda geneIra,cja jest na tyJe 9iL1nąi jednoznaczną, że ni,e dopuszcza narwet współi:stn:ioeniawieTZeń kadycyjnych i zalbi'egówo cba,ralkteiI"zemagic:unym, w pi":oeciwieńsltwiedo osób starszych. Wyrazem tego jest na przykład stwierdzenie wielu uC:m1iÓiW, mot)l'wujących swą n~erwliaręw inne istoty IlIiż Bóg, Matka Boska czy alll.iołowi,etym, że są katiO'lilkami, względnie prarwdziwymi chTześeijanam~. Przekazane ipr.zez uczniów opowiadania 37, na 'podstawie relacji osób starszych, stano'wią minimalny procent 'w stosunku do ogólnej liczby ucznió'wz wszystkich klas i charakteryzują się dU!Żąnieścisłością. iWskazuje to na lbralk zahrteresowania tego Toci'za'juprzekazami ~ lbacrdziejracjonalny stosunek Ido 'tego ty/pU zjawisk. Najlepszym tego pr:zykładem maże 'być jedna z wY!powieidzi:"Sądzę, że jest to zwykły przesąd i uroJenie o istnieniu czegoś takiego. Myślę, 'że istoty nadprzyrodzone ibiorą się z ;wyo'braźni człowieka. Jeśli ktoś umie fantazjować, to zarnz wymyśli iStotę nadprzyrddwną" '(kI. VIII)(li51514J7~). 27 Pondż.ej zamies~czane relacje ulcZi!1iówdotyczą bądź to be:zpo.śretdniego sp,o.tkania z duchem, diabłem itp., względnie ich 'bliskich lub też są to opowieści zasłysa.a:ne. "Spotkałem się w nocy z istotą nadprzyrodzoną. Był to taki człowiek bez głowy. Był niżej drogi i mówił tak do mnie: skąd łuni, skąd łuni, skąd łuni. Ja nie mógł uciekać, ani wołać, bo mi wszystko, że nawet nic w ogóle. I dopiero zrobiłem znak krzyża świętego, wtedy mnie opuściło" (kI. V, 1554/77). "Mama spotkała się z wodnikiem. Szła w nocy szosą i płynęła rzeka i zobaoczyła wodnika. pół-ł"yby, pół-człowieka. Miało wielgie włosy. Było to po II wojnie światowej w roku 19'47 w Piwnicznej" (kI. V, 1554/77). "Był wieczór, gdy dziadek wracał do domu. Zobaczył kozę czarną i zaczął ją chwytać, a to zniknęło, bo to był diabeł" (kI. V, 1554/77). "Czarownica ma wygląd kobiety; jest duża, włosy czarne, rozczochrane, dość wysoka, .owinięta w pot'argane łachmany, wykonująca dziwne ruchy" (kI. VI, 1554/77). �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 149 M021namlni€lIllać,iż to pokolenie, gdy dorośnie rui.ewiel1ebędzie mogł,o pOIWioomećlIla t€mat tradycyjnych wierzeń swoich dziadków, czy w SIjJiOradycznych wY1Padkachrodziców; względnie nie bę'd2lie o nich nic wiedziało. Tak więc wlSzysrt;lkie te relacje uzyskane w ibralkciebadań terenowych, stanowić 'będą ostatni wyraźmy 'ślad JulCiowychwierzeń demono:l:ogtic2lDychwe wsi Obidza, jaik. i w innych wsiach karpackich, p!rzetTlWały do końca lat 7()~tych XX wi'eku. URSZULA LEHR DEMONOLOGICAL BELIEFS IN THE VILLAGE OF OBIDZA REGION). AN EMPIRICAL APPROACH (NOWY SĄCZ (S u m m ar y) The present article concerns maintenance of demonological plots in beliefs and views of elders and school children (5 - 8 grade). The prGblcm is discussed in r·ela.t:ilOnto dalta coile-eted dwr;in,g a fielid research carried ou;t in the village of Obidza {N·OiWySącz COUill,ty), where traditional belie.fs have been preserved in their ()lrigilfl3l fOI1ffis mairrlly due to penLpheJ'ic location 'of the village. Beliefs roga'rding supe-rna.tural be-ungs are- presented fol1Q<\v'i!n.g a classification es.'tabl·is,hed accQ;pding ,to fandona'! criterion. Thus, thre-e- caJtegOlI'ies of aJotivity of supernatural beings have been distingui·shed. They are: a) advantageous activity (i.e. pm,tection or ,J,divities yielding pJ'ofi,t), b) disadva.nitage-oiUls aictivity (L.e. activity hurting s,omebody or some/thing), and c) :neutral adivLty (eg. hal\1nJting). Dem·onu.lolg.ical plots presented in the ariticle ·nclcur in fragmClIlitary farms. HOiWcver. a va.riety Oil Sll'pel'lllatuTal bein;gls a,nd magkal ceremolnies pro'ves a cons.iderable pre:;ervaJlion and vivaC'ity of them. Magical adivities refled.ing old belief.s in supcnna'lural beings or cO'lllcerrung cC'.rtain phenomena, C'S\peciaJly t.hese which man could not ·dcal with ra:tiolna>l1y (i.e. pr·otection ·of hous.eholds from rain O,I' sto,pm) serve as a good example. A,ccofiding to the oldest generation, the lack of edl.{cation and church activity, in a broa.d sense of the word, deterrn;j,ned main;tenance of old belieh. Well-educated school ,children, however, seem not to believe in supernatural forces their grandparents talk about. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ea57fd305c9168d7e390200b33fcde2.pdf d4e6082ed37b7afbec7c0c3a691204db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1068 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:981 Title A name given to the resource Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.277-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr-Lenda, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 PL URSZULA I S S N 0071-1881 LEHR-LENDA WIERZENIA I ZABIEGI MAGICZNE ZABEZPIECZAJĄCE ZAGRODĘ K O M U N I K A T W Y G Ł O S Z O N Y PODCZAS J U B I L E U S Z O W E J KONFERENCJI MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO B A D A N I A K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH I NA BAŁKANACH Przedstawione t u wątki wierzeniowe związane z budową i zabezpie­ czeniem zagrody w i e j s k i e j obejmują również z n a k i i zabiegi magiczne, które są jeszcze t u i ówdzie stosowane, celem ochrony domostwa przed ogólnie pojętym „złem". Chciałabym zasygnalizować je t y l k o , jako że zjawiska te występują dziś w postaci nikłych śladów, czego dowodzą np. badania przeprowadzone przeze m n i e w k i l k u wsiach k a r p a c k i c h (Obidzy, Łącku, B r e n n e j i Istebnej). Nadto, w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u (obejmującej okres od połowy X I X w . do czasów współczesnych) za­ gadnienia związane n p . z występowaniem opiekuńczych duchów na t y c h terenach omawiane są bardzo powierzchownie, w przeciwieństwie do i n n y c h obszarów P o l s k i *. Zagroda, a zwłaszcza d o m , z r a c j i pełnienia t a k i s t o t n y c h dla miesz­ kańców gór f u n k c j i , podlegały wzmożonej chęci zabezpieczenia przed działaniem różnych istot demonicznych oraz częstokroć p e r s o n i f i k o w a n y c h żywiołów. Przestrzegano więc określonych zakazów i sposobów postępowania. Stosowano też liczne zabiegi magiczne, do których w y ­ k o r z y s t y w a n o apotropeje w rodzaju ziół święconych n a Boże Ciało i w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j , p a l m w i e l k a n o c n y c h , święconych h u b , g r o m n i c poświęcanych w d n i u M a t k i Boskiej Gromnicznej, świec świę­ conych w d n i u św. Jana, a także dzwonków, znaków krzyża, monet i w końcu w o d y święconej w d n i u św. A g a t y , j a k i chleba oraz soli święconych w t y m d n i u . 1 Piszą na t e n temat m . i n . S. D w o r a k o w s k i , wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok Kultura społeczna ludu 1964, s. 18; O. K o l b e r g , Po­ morze, t . 39, Wrocław 1965, s. 377-3.78; R. К u к i e r, Kaszubi bytowscy, Gdynia 1968, s. 290-291; W. Ł ę g a, Ziemio chełmińska, Wrocław 1961, s. 238-239; T. W r ó ­ blewski, polski, Demony i wyobrażenia t . 3, Poznań 1967, s. 438-439. demonologiczne, [w:] Kultura ludowa Wielko­ �278 URSZULA LEHR-LENDA B u d o w a d o m u . Zabiegi magiczne i towarzyszące i m wierzenia wiązały się w pierwszej kolejności ze s t a w i a n i e m d o m u . Starano się np. unikać z obawy przed pożarem drzewa o dwóch rdzeniach, zwanego „świecą", l u b też takiego, w które uderzył p i o r u n ( O b i d z a ) . P r z y za­ kładaniu przyciesi czyniono znak krzyża, a także kropiono j e święconą wodą czy też posypywano solą (Obidza) . Czasami kładziono zioła świę­ cone w d n i u M a t k i Boskiej Zielnej, a nadto monety, aby diabeł n i e miał dostępu, a ludzie b y l i z d r o w i i pieniądze trzymały się d o m u . Zasiedlenie d o m u . Znane są również z terenów k a r p a c k i c h szczególne rodzaje zachowań związane z nowo w y b u d o w a n y m domem, do którego to wpuszczało się w pierwszej kolejności zwierzęta. Wierzo­ no bowiem, że jeśli w t a k i m d o m u znajduje się nieszczęście, d o t k n i e ono t e j istoty, która pierwsza doń wejdzie (Obidza) . Z a b e z p i e c z e n i e d o m u . Do najpowszechniejszych znaków m a ­ gicznych mających chronić d o m przed j a k i m k o l w i e k nieszczęściem n a ­ leżały często spotykane w t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m s y m ­ bole krzyża. Kreślono je na d r z w i a c h d o m u w a p n e m l u b kredę święconą w ilości jednego l u b trzech w r a z z d o p i s y w a n y m i l i t e r a m i K + M + B. Czyniono to w d n i u Trzech Króli (6 I ) . Z n a k i krzyża l u b częściej roze­ t y wielopłatkowe spotkać można również obok wypisanej d a t y posta­ w i e n i a d o m u na t z w . sosrębie l u b t r a g a r z u . Zarówno znak krzyża, j a k też ozdobne g w i a z d y (6- l u b 8-płatkowe) posiadać miały — w co wierzą mieszkańcy w s i k a r p a c k i c h po dziś dzień — wymowę magiczną i same w sobie stanowiły siłę mogącą powstrzymać „zło". I n n y m i z n a k a m i 0 w y m o w i e r e l i g i j n e j i magicznej zarazem są pierwsze l i t e r y i m i o n Jezusa i M a r i i w y c i n a n e n a d d r z w i a m i , o k n a m i , również na t r a g a r z u czy s k r z y n i a c h na zboże . Do najskuteczniejszych sposobów mających zabezpieczyć przede w s z y s t k i m d o m przed s i l n y m deszczem, p i o r u n a m i należało w y s t a w i a ­ nie na zewnątrz łopaty chlebowej. Czyniono to w t a k i sposób, b y strona, na której kładzie się chleb, u s y t u o w a n a była w k i e r u n k u zbliżającej się c h m u r y b u r z o w e j czy gradowej. Uważano b o w i e m , że g r a d czy p i o ­ r u n nie śmie w nią uderzyć. Wiązało się t o z przekonaniem, p r a w d o ­ podobnie już nie uświadamianym sobie, że poprzez obcowanie z ogniem 1 chlebem — uważanym d a w n i e j za ofiarę — nabierała cech apotro2 3 4 5 6 A r c h i w u m prywatne, Obidza 1976. A r c h i w u m Pracowni Etnograficznej w K r a k o w i e (APEK), n r i n w . 1555/77. Wyjątkowo informacja ta pochodzi nie z K a r p a t , a z pogórza: S. Ś w i ą t e k , Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem. Obraz etnograficzny (zbiór z lat 1897-1906). Teczka, 2 maszynopisy, A P E K , s. 926. O zwyczajach zakładzinowych patrz m . i n . praca B. K u n i c k i e j , Organizacja przestrzeni domowej, „Etno­ grafia Polska", t. 23: 1979, s. 185. A r c h i w u m prywatne, Obidza 1976. M . G l a d y s z, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. 30. 2 8 4 5 6 �WIERZENIA I MAGIA ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ 279 paićznych (Obidza). Z j a w i s k o znane powszechnie, nawiązujące do k u l t u ognia i jego mocy oczyszczającej . Czasami na t a k i e j łopacie palono — w celu wzmocnienia zabiegu — święcone zioła. D y m pochodzący ze spalających się ziół (a właściwie tlących) miał — j a k wierzono — o d ­ pędzać gradowe c h m u r y . Święcone zioła spalano także na p o k r y w c e , okadzając n i m i d o m i całe obejście celem uchronienia zagrody od znisz­ czenia (Brenna). Podobną rolę pełniła spalana w g a r n k u p a l m a w i e l k a ­ nocna czy też huba święcona w Wielką Sobotę. H u b a w y s t a w i a n a do okna w czasie b u r z y chroniła skutecznie d o m od uderzenia p i o r u n a ( Ł ą c k o ) . Poświęcone p a l m y wielkanocne można jeszcze obecnie spot­ kać w każdym d o m u w i e j s k i m . Zatknięte za obraz święty miały za­ bezpieczyć nie t y l k o d o m , ale i całą zagrodę od deszczów i burz. Do podobnych w s w y m m a g i c z n y m charakterze zabiegów zaliczyć należy 3-krotne obchodzenie d o m u mieszkalnego j a k i zabudowań gos­ podarskich podczas b u r z y i k r o p i e n i e i c h święconą wodą (Brenna, Łąc­ ko) . Była to najczęściej woda poświęcona w d n i u św. A g a t y , która również miała zapobiegać powodziom. Chleb i sól święcone w t y m d n i u przechowywano pieczołowicie, gdyż sądzono powszechnie, że chro­ niły d o m od pożarów. Tenże chleb, z w a n y chlebem św. A g a t y , noszony p r z y sobie miał zapewnić w ogóle szczęście, a szczególnie w podróży. Magiczną moc zabezpieczenia d o m u przed s k u t k a m i b u r z y posiadają także gromnice święcone w d n i u M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j — z w y ­ czaj znany i p r a k t y k o w a n y po dziś dzień w badanych wsiach karpac­ k i c h — j a k też świece świętojańskie poświęcane w d n i u św. Jana ( I s t e b n a ) . Z zapaloną gromnicą obchodzi się cały d o m , a także zabu­ dowania gospodarskie, nie t y l k o podczas trwającej b u r z y . C z y n i się t o także zaraz po i c h poświęceniu w kościele ( B r e n n a ) . Bardziej j e d n a k powszechnym i p r a k t y k o w a n y m do dzisiaj zwyczajem jest w y s t a w i a n i e świec l u b g r o m n i c do okien (Istebna, Łącko). Z n a n y był zwyczaj, który nie przetrwał do czasów współczesnych, iż w d n i u M a t k i Boskiej G r o m ­ nicznej obchodzono z poświęconą gromnicą dom, następnie wchodzono do środka i klękano na każdym progu, aby — j a k wierzono — złe d u c h y nie miały doń wstępu ( Ł ą c k o ) . Zabezpieczenie budynków gospodarskich. Podobnie j a k d o m również i zabudowania gospodarskie podlegały ochronie ze 7 8 9 10 11 12 A P E K , n r i n w . 1512/76. Na temat ognia i jego k u l t u obszernie pisze S. С i s z e w s k i , Ognisko, Kraków 1903, s. 238. A P E K , n r i n w . 1578/78. A P E K , n r i n w . 1597/79 i 1578/78. Zwyczaj święcenia świec w d n i u św. Jana (24 V I ) został wprowadzony w Istebnej przed 8 l a t y . Według relacji niektórych informatorów, świece te po­ siadają taką samą moc magiczną j a k poświęcone gromnice i z powodzeniem mogą je zastępować. A P E K , n r i n w . 1566/77. A P E K , n r i n w . 1589/78. K o l b e r g , Góry i Pogórze, t. 44, Wrocław 1968, s. 79. 7 8 9 10 11 12 �280 URSZULA LEHR-LENDA względu n a przebywający t a m i n w e n t a r z żywy. W znak krzyża zaopa­ t r y w a n o zatem obory, co miało — j a k uważano — skutecznie zabez­ pieczyć znajdujące się t a m bydło przede w s z y s t k i m przed szkodliwą działalnością czarownicy odbierającej k r o w o m m l e k o . Kreślono go n a d r z w i a c h obory poświęconą kredą (Obidza) bądź też w y k o n y w a n o go z gałązek poświęconej p a l m y w i e l k a n o c n e j i p r z y b i j a n o n a d d r z w i a m i . Czasami, celem podwójnego zabezpieczenia bydła, zatykano za żłób ga­ łązki z p a l m y w r a z z poświęconymi w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j ziołami ( Ł ą c k o ) . Znane też były p r z y p a d k i okadzania bydła poświęconymi ziołami w celu u c h r o n i e n i a go od u r o k u czy czarów r z u c a n y c h przez czarownicę. Dzisiaj tego rodzaju zabiegów n i e p r a k t y k u j e się, choć niektórzy sto­ sują t e n zabieg przed p i e r w s z y m w i o s e n n y m wypędzeniem bydła na paszę ( I s t e b n a ) . Są t o j e d n a k w y p a d k i sporadyczne. Święcone w Boże Ciało czy w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j zioła miały również zabezpie­ czyć d o m przed nieszczęściem, j a k i zapewnić dobre p l o n y na r o k p r z y ­ szły. W i t o z n i c h w t y m celu małe w i a n u s z k i , które następnie umiesz­ czano w sąsieku. Zabezpieczenie zagrody i w s i . W y k o n y w a n e z poświę­ conych p a l m w i e l k a n o c n y c h krzyżyki służyły także do ochrony zagrody. W W i e l k i Piątek przed wschodem słońca w b i j a n o je do z i e m i koło za­ g r o d y . Natomiast gałązki bazi pochodzące z rozebranej p a l m y w i e l k a ­ nocnej zatykano na polach, co — j a k wierzono — skutecznie miało chronić pola od g r a d u ( Ł ą c k o ) . Jeszcze współcześnie w B r e n n e j w i e r z y się, że gałązki brzozy, którymi u b i e r a się n a Boże Ciało ołtarze, zatknię­ te w chlewie czy n a p o l u zabezpieczają je skutecznie przed burzą i gradem. Mieszkańcy t e j w s i praktykują t e n zwyczaj, a właściwie za­ bieg magiczny po dzień d z i s i e j s z y . Chleb św. A g a t y chroniący od pożaru d o m , z a k o p y w a n y w p o l u , miał ponoć skutecznie odstraszać wszelkie s z k o d n i k i . Jest to jeden z przykładów, j a k p i e r w o t n e za­ biegi ochrony zagrody i j e j mieszkańców w chrześcijańskim systemie r e l i g i j n y m przejęte zostały przez świętych. Ochrona od g r a d u czy b u r z y n i e t y l k o zagrody, lecz n a w e t i całej w s i , należała n i e k i e d y do k o m p e t e n c j i osób szczególnie p r e d y s t y n o w a n y c h do w y k o n y w a n i a tego rodzaju zabiegów, znających t a j n i k i m a g i i . Z w a n o i c h ogólnie czarnoksiężnikami ( I s t e b n a ) l u b płanetnikami 1S 14 u ie 17 1 S 19 « A P E K , n r i n w . 1575/78. A P E K , n r i n w . 1566/77. M. Brelewska-Polowa, Zwyczaje i obrzędy grafia powiatu myślenickiego, t. 2, Kraków 1970, s. 276. A P E K , n r i n w . 1578/78. A P E K , n r i n w . 1589/78. A P E K , n r i n w . 1597/79. » A P E K , n r i n w . 1563/77. 11 1 S 1S 17 18 doroczne, [w:] Mono­ �WIERZENIA I MAGIA 281 ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ ( O b i d z a ) . I c h rolę przejęły powszechnie występujące po wsiach k a r ­ p a c k i c h d z w o n k i służące do odpędzania c h m u r g r a d o w y c h . Obecnie zabiegi stosowane w e wsiach k a r p a c k i c h mają c h a r a k t e r r e l i g i j n y . Należą do n i c h : w y s t a w i a n i e do okien obrazów świętych, świę­ conych świec świętojańskich (Istebna), g r o m n i c bądź odmawianie m o ­ d l i t w . N i e m n i e j j e d n a k zdarza się, iż w p r z y p a d k u silnego zagrożenia i obawy o życie domowników i całego d o b y t k u uciekają się niektórzy z mieszkańców do zabiegów magicznych (Brenna). Do t a k i e j s y t u a c j i dochodzi podczas niespotykanie gwałtownych b u r z z bardzo s i l n y m i wyładowaniami a t m o s f e r y c z n y m i czy też u l e w n y c h deszczów grożących powodzią. D u c h y o p i e k u ń c z e . W e wsiach k a r p a c k i c h zachowały się też nieliczne ślady d a w n y c h wierzeń przekazywane w opowiadaniach 0 opiekuńczych duchach d o m o w y c h . Przekonanie o i c h i s t n i e n i u , bo 1 z t a k i m jeszcze można gdzieniegdzie się spotkać, p r z e j a w i a się w spo­ sób pośredni, a to poprzez różnego rodzaju zakazy czy nakazy związane z określonymi miejscami i c h p o b y t u w d o m u . Miały to być: ognisko, próg oraz t z w . „święty" czy h o n o r o w y kąt, w których to najchętniej przebywały. Jak w y n i k a z przekazów t r a d y c y j n y c h , i s t o t y te miały chronić za­ równo dom, j a k i jego mieszkańców, przed ewentualną ingerencją złośliwych istot, j a k również zapewniać szczęście i dostatek. P r z e b y w a ­ nie i c h w d o m u zabezpieczało również od klęsk żywiołowych. Jednakże ludność K a r p a t n i e mówi obecnie o k o n k r e t n y c h demonach opiekuń­ czych. Znane są j e d y n i e z l i t e r a t u r y dotyczącej i n n y c h terenów P o l ­ s k i . C h a r a k t e r y z u j e się j e j a k o i s t o t y człekokształtne, n i e w i e l k i e g o wzrostu, czerwono u b r a n e P r z y c h y l n e i c h nastawienie do gospodarzy i opieka n a d domem, w którym zamieszkiwały, wskazywałyby — j a k niektórzy autorzy podkreślają — na powiązanie t y c h istot nadprzyrodzo­ n y c h z d a w n y m k u l t e m zmarłych p r z o d k ó w . Natomiast związanie miejsca i c h p o b y t u z ogniskiem d o m o w y m bądź piecem wskazywałoby na ślady dawnego k u l t u ognia, który t o ogień o d g r y w a po dzień d z i ­ siejszy istotną rolę w l u d o w y c h wierzeniach. Przemawiają za t y m n p . zakazy p l u c i a na ogień ( I s t e b n a ) l u b kładzenia na blachę pieca ostrych narzędzi, szczególnie siekiery ( O b i d z a ) , j a k też p r a k t y k o w a n y kiedyś 20 2 1 2 2 : 23 24 25 A P E K , n r i n w . 1512/76. Patrz m . i n . Ł ę g a, op. cit., s. 239; A. S z y f e r, Zwyczaje, obrzędy i wie­ rzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn 1975, s. 133; K u k i e r , op. cit., s. 290-291; G. M o r c i n e k , Śląska mitologia, „Literatura L u d o w a " , R. 1: 1957, n r 4, s. 21-22. Zob. n p . K o l b e r g , op. cit., s. 377, czy M o r c i n e k , op. c i i . , s. 21-22. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 2, cz. 1, Warszawa 1967, s. 608, a także E. К a r w o t, Katalog magii Rudolfa, Źródło entograficzne XIII w., Wrocław 1955, s. 161. A r c h i w u m prywatne, Istebna 1977. A r c h i w u m prywatne, Obisza 1976. 80 8 1 M M 8 4 й �282 URSZULA LEHR-LENDA zwyczaj wrzucania do pieca kuchennego po łyżce p o k a r m u w i g i l i j n e ­ g o . Chociaż w przekazach t r a d y c j i l u d o w e j nie zachowały się ślady wskazujące wyraźnie, iż p o k a r m t e n był przeznaczony dla t y c h właś­ nie demonów, to przecież przetrwałe w Istebnej wierzenia związane z ofiarą składaną ogniowi, jednoznacznie podkreślają, iż był on prze­ znaczony t y l k o dla niego: ,,co b y dać o g n i o w i pojeść, co b y nie było pożaru" . W s p o m n i a n y zabieg magiczny, w y k o n y w a n y w t e j w s i , jesz­ cze k i l k a l a t t e m u należy niewątpliwie do zespołu wierzeń związanych z k u l t e m domowego ogniska. I n n y m i miejscami p o b y t u opiekuńczych demonów miał być próg d o m u , będący równocześnie granicą pomiędzy d o m e m a światem ze­ wnętrznym . Do obecnych czasów próg zachował j e d y n i e c h a r a k t e r apotropaiczny, którego siłę ochronną wzmacniano n i e j e d n o k r o t n i e k a ­ wałkiem żelaza, a n p . w b i t y w niego rozżarzony gwóźdź powodował —• j a k wierzono — p r z y b y c i e czarownicy i zmuszenie j e j do cofnięcia zadanych przez nią czarów ( I s t e b n a ) . Również p r z y b i j a n a do p r o g u podkowa broniła wejścia — o c z y m także p r z e k o n a n i b y l i mieszkańcy w s i —• złym mocom i u p i o r o m , a także zapewnić miała d o m o w i i jego mieszkańcom szczęście . W związku z t y m , że podproże uważano za miejsce zamieszkania demonów d o m o w y c h , znany był w e wsiach k a r ­ packich zakaz w y k o n y w a n i a p e w n y c h prac na p r o g u d o m u , j a k n p . rąbanie d r e w n a i t p . Obawiano się b o w i e m — j a k sądzą badacze — zranić przebywające t a m duchy, a t y m s a m y m narazić się n a i c h gniew . K u l t zmarłych przodków wiążący się z d u c h a m i d o m o w y m i poprzez pełnienie t e j samej f u n k c j i t j . opiekuńczej nawiązuje do t z w . „świętego kąta" l u b występującego pod bardziej rozpowszechnioną nazwą „kąta honorowego". T y m bardziej jest to godne u w a g i , iż niektórzy autorzy wręcz podkreślają, że jeden z kątów i z b y miał być zamieszkiwany przez demony domowe i stąd jego nazwa sugerująca ważność tego miejsca . Co p r a w d a wątek t e n nie przetrwał w przekazach t r a d y c y j n y c h bada­ n y c h w s i k a r p a c k i c h , n i e m n i e j j e d n a k można przypuszczać, że wiszące 2 6 21 28 29 30 31 32 Czyniono to celem pozyskania mieszkających w pobliżu pieca l u b w n i m demonów opiekuńczych. Por. także M o s z y ń s k i , op. cit., s. 562-563, gdzie mowa o ofiarach i pokarmach składanych opiekunom domu. ' A r c h i w u m prywatne, Istebna 1977. O magicznej f u n k c j i progu pisze m . i n . K u n i c k a , op. cit., s. 191-192, a także К a r w o t, op. cit., s. 124. A P E K , n r i n w . 1556/77. К a r w o t, op. cit., s. 127. Należy t u zwrócić uwagę na d a w n y zwyczaj grzebania zmarłych pod p r o ­ giem domu. Stąd też zapewne wywodzą się owe zakazy. L. P e ł k a , Siadami pierwotnych wierzeń, Warszawa 1963, s. 130. Taką h i p o ­ tezę sugeruje M o s z y ń s k i , op. cit., s. 661. Zobacz też: D w o r a k o w s k i , op. cit, s. 18. 26 2 28 20 30 31 32 �WIERZENIA I MAGIA ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ 283 po dziś dzień p r z y o w y m kącie na ścianie obrazy świętych, j a k też umieszczanie t a m stołu, są śladem tego wierzenia. Przedstawione t u — aczkolwiek szkicowo — niektóre wierzenia i zabiegi magiczne związane z zabezpieczeniem zagrody i d o m u miały na celu zwrócenie baczniejszej u w a g i na tego rodzaju zagadnienie, którego badanie zdaje się obecnie napotykać znaczne trudności. M a to oczywiście związek z ogólnym postępem i daleko posuniętą urbanizację w s i k a r p a c k i c h , coraz powszechniejszą modernizacją b u d o w n i c t w a w i e j ­ skiego i z a n i k a n i e m f o r m t r a d y c y j n y c h . Następuje w y m i e r a n i e przede w s z y s t k i m wierzeń związanych z zakładaniem d o m u , co jest naturalną i oczywistą konsekwencją przeobrażeń k u l t u r o w y c h współczesnej w s i . Między i n n y m i z t y c h to powodów postuluje się j a k najszybsze podjęcie badań paralelných, a więc n a d b u d o w n i c t w e m l u d o w y m i związanymi z n i m wierzeniami. Уршуля Лехр-Ленда ПОВЕРЬЯ И МАГИЧЕСКИЕ ПРИЕМЫ ПО ПРЕДОХРАНЕНИЮ ДВОРА Резюме Крестьянский двор, а особенно изба в силу того, что они играют столь важную роль ужителейгор,подвергался усиленному стремлению предохранить его от общепонимаемого „зла". Следует тут подразумевать разного рода демонических существ, а часто и олице­ творенные стихии. Магические приемы и выступающие вместе с нимиповерья сочетались впервую очередь со строительством дома, а заселению его сопутствовали определенные виды поведения. Особую группу составляли магические приемы и знаки, а также многочисленные апотропеи,цель которых состояла в охранедома и его жителей,хозяйственных построек и всего двора от демонов и атмосферных бедствий. Особую роль играли вповерьях духи —покровители домашнего очага. Их присутствие составляло — как верили — надежную охрану людей и имущества. Следы этих поверий просуществовали в народной традиции в виде многочисленных запретов и наказов, связан­ ных с местом пребывания духов: печью, поротом и так называемым „святым углом". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd426f018383fb3a53562c241a767642.pdf f43cbd0c54c1427666ecdca029c60684 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1082 Title A name given to the resource Wierzenia w istoty nadzmysłowe / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.223-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 URSZULA LEHR WIERZENIA W ISTOTY NADZMYSŁOWE N i e w i e l k i fragment k u l t u r y duchowej, a m i a n o w i c i e w i e r z e n i a d e m o ­ nologiczne s t a n o w i ą c e p r z e d m i o t r o z w a ż a ń niniejszego r o z d z i a ł u , r e p r e ­ zentują różnorodność i złożoność zjawisk świata n a d z m y s ł o w e g o . Zare­ jestrowane w e wsiach ś l ą s k i c h (Brennej i Istebnej) podania w i e r z e n i o ­ we o istotach n a d z m y s ł o w y c h s ą o d z w i e r c i e d l e n i e m w i e r z e ń tego r o ­ dzaju, w y s t ę p u j ą c y c h na t y m terenie co n a j m n i e j do okresu I I w o j n y ś w i a t o w e j , a t y m s a m y m obrazem ż y c i a duchowego i c h m i e s z k a ń c ó w . Oddanie wiernego stanu w i e r z e ń nie jest ł a t w e ze w z g l ę d u na s p e c y f i k ę tej d z i e d z i n y k u l t u r y , p e r c e p c j ę j e j o d b i o r c ó w i nosicieli zarazem, a t a k ż e na z a w o d n o ś ć przekazu, j a k i m b y ł a w t y m p r z y p a d k u t r a d y c j a ustna. B i o r ą c pod u w a g ę te t r u d n o ś c i , m o ż n a d a ć d o m n i e m a n y obraz w i e r z e ń w i s t o t y n a d z m y s ł o w e z k o ń c a X I X w., o p a r t y na relacjach i n f o r m a ­ torów. 1 Zachowane w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w podania, a w ś w i a d o m o ś c i n i e ­ k t ó r y c h n a w e t ż y w a d o t ą d w i a r a w istnienie istot n a d z m y s ł o w y c h , d a w ­ n i e j , to jest p r z e d o s t a t n i ą w o j n ą (cezura, na k t ó r ą wszyscy na ogół się p o w o ł u j ą ) , c h o ć relacjonowane w postaci nieco f r a g m e n t a r y c z n e j — bo l u d z k a p a m i ę ć jest zawodna — s ą c i e k a w y m m a t e r i a ł e m p o z n a w c z y m , d o k u m e n t e m m i n i o n e j epoki. T r e ś ć w i e r z e ń l u b n i e k i e d y t y l k o o k r e ś l o ­ ne cechy w n i c h zawarte, c h a r a k t e r y z u j ą c e pewne i s t o t y ś w i a t a n a d ­ z m y s ł o w e g o , m o g ą b y ć ś l a d e m z w i ą z k u l u b n a w e t k o n t i n u u m , zagubio­ n y c h w p r z e s z ł o ś c i w i e r z e ń p o g a ń s k i c h . S t a n o w i ą one z p e w n o ś c i ą w y ­ cinek o g ó l n e g o systemu wierzeniowego, k t ó r y j e d n a k ż e t a k d o k ł a d n i e u l e g ł k o n t a m i n a c j i , że t r u d n o n a podstawie w s p ó ł c z e ś n i e posiadanego m a t e r i a ł u z r e k o n s t r u o w a ć jego dawniejszy k s z t a ł t . N i e p o z w a l a j ą n a to t a k ż e niepewne ź r ó d ł a historyczne. 1 Z a Simonides, pod tym pojęciem rozumie się „opowiadanie, które zawiera relację z przeżycia subiektywnie prawdziwego, choć z racjonalnego stanowiska biorąc nieprawdopodobnego" (D. S i m o n i d e s , Nobilitacja podania wierzenio­ wego jako przedmiotu badań, „Prace Komisji Historycznoliterackiej", nr 3: 1980, s. 87). �224: URSZULA LEHR I. TREŚC P O D A N W I E R Z E N I O W Y C H Zarejestrowane w badanych wsiach podania z a w i e r a j ą relacje i n f o r ­ m a t o r ó w z i c h rzekomo p r a w d z i w y c h s p o t k a ń z i s t o t a m i n a d z m y s ł o w y m i albo i c h b l i s k i c h , znajomych, a n a w e t obcych osób, o c z y m k r ą ż y ł y we wsiach opowiadania. N i e k t ó r e z n i c h z a w i e r a j ą stosunkowo d o k ł a d n e opisy postaci, j a k i e w i d y w a n o , sposoby g n ę b i e n i a przez nie l u d z i , a t a k ż e rodzaje z a c h o w a ń obronnych. Istoty, o j a k i c h m ó w i ą podania, to boginka, p o ł u d n i c a , nocnica, poroniec, s t r z y g o ń , sotona, utopiec, p ł a n e t n i k , cza­ rownica, d i a b e ł i ś m i e r ć . P o d s t a w o w e p o j ę c i a . Istoty nadzmysłowe, występujące w wie­ r z e n i a c h m i e s z k a ń c ó w w s i ś l ą s k i c h , podzielono na s z e ś ć grup, odbiega­ j ą c od klasycznego p o d z i a ł u K . M o s z y ń s k i e g o i p r z y j m u j ą c za k r y t e ­ r i u m i c h pochodzenie. W y r ó ż n i o n o zatem: i s t o t y m i t y c z n e , demony, i s t o ­ t y demoniczne, i s t o t y ezoteryczne, quasi-demony oraz strachy. M i m o iż grupa ostatnia m i e ś c i s i ę w o g ó l n e j g r u p i e istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , t u t a j j e d n a k ż e zostanie p o m i n i ę t a , ze w z g l ę d u na ograniczone r a m y tego rozdziału. 2 Wszystkie i s t o t y p r z y j ę t o u m o w n i e n a z w a ć i s t o t a m i n a d z m y s ł o w y m i , przez co r o z u m i e ć się b ę d z i e i s t o t y e g z y s t u j ą c e w ś w i a d o m o ś c i w i e r z e n i o ­ w e j , a w i ę c i s t n o ś c i , z n a j d u j ą c e się poza s f e r ą racjonalnego p o j m o w a n i a . Do g r u p y istot m i t y c z n y c h b ę d ą n a l e ż a ł y t a k i e , k t ó r e s w y m r o d o w o ­ d e m s i ę g a j ą c z a s ó w p o g a ń s k i c h , j a k m o ż n a s ą d z i ć na podstawie l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u . Zaliczono t u w i ę c b o g i n k ę i p o ł u d n i c ę , k t ó r e — j a k dowodzi A . B r u c k n e r — m a j ą b y ć o d m i a n a m i p i e r w o t n y c h w i ł i b r z e g i ń , a w i ę c istot p o g a ń s k i c h czy n a w e t b ó s t w , z w i ą z a n y c h z k u l t e m w o d y i lasów . W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u c z ę s t o s p o t k a m y s i ę z p o j ę c i e m demon, w i e ­ l o z n a c z n y m i r ó ż n i e i n t e r p r e t o w a n y m , b ę d ą c y m oznaczeniem g r u p y 3 4 5 2 Moszyński wyróżnia trzy grupy istot zwanych ogólnie istotami mitycznymi: strachy, istoty półdemoniczne i demony, kierując się. w tym podziale częściowo genezą tych istot, jak również stosując w obrębie grupy drugiej podział wedle różnych kryteriów, m. in. wg miejsca ich przebywania, pochodzenia (K. M os zу ń s к i, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Warszawa 1967, s. 600, 643, 645). Patrz m. in. H . Ł o w m i a ń s к i, Religia Słowian i jej upadek, Warszawa 1965, s. 227; J . S. B y s t r o ń , Etnografia Polski, Poznań 1947, s. 141; J . K a r ł o ­ w i c z , Słownik gwar polskich, t. 1, K r a k ó w 1929, s. 99, a także A. B r u c k n e r , Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980, s. 307. В r ü с к n e r, op. cit., s. 304—305, 317. O hipotezach na temat genezy wspom­ nianych istot patrz: W. K l i n g e r , Wschodnioeuropejskie rusałki i pokrewne, po­ stacie demonologii ludowej, a tradycja grecko-rzymska, Lublin 1949; Ł o w m i a ń s к i, op. cit., s. 82, 227, a także O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, Góry i Pogórze, t. 45, cz. 2, Wrocław 1968, s. 507; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 689, 690. W mitologii greckiej, skąd słowo to się wywodzi, jest to istota nadnaturalna, stadium pośrednie pomiędzy bogami a ludźmi (Webster's New Collegiate Dictionary, Springfield 1975, s. 302). J a k pisze Łowmiański, demon jest istotą duchową antro8 4 5 �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NAD ZMYSŁOWE 225 d r u g i e j . M a j ą c na uwadze liczne definicje tego o k r e ś l e n i a , a t a k ż e de­ f i n i c j ę K . M o s z y ń s k i e g o , proponuje się pod t y m o k r e ś l e n i e m p o d a w a ć wszystkie i s t o t y n a d z m y s ł o w e , k t ó r e w y w o d z ą się o d duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o l u b ż y w e g o , c z ł e k o k s z t a ł t n e l u b personifikowane. We wspomnianej grupie d e m o n ó w w y r ó ż n i o n o d w i e p o d g r u p y : 1) de­ m o n y , w y w o d z ą c e się od duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o , do k t ó r e j zaklasy­ f i k o w a n o n o c n i c ę , p o r o ń c a i s t r z y g ę oraz 2) demony, w y w o d z ą c e się od duszy c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o , a w i ę c n a l e ż e ć t u b ę d z i e sotona. G r u p ę t r z e c i ą nazwano i s t o t a m i d e m o n i c z n y m i , a w i ę c t a k i m i , k t ó r e — m ó w i ą c o g ó l n i e — r o d o w ó d s w ó j w y w o d z ą od c z ł o w i e k a , a nie od jego duszy, dlatego t e ż nie są, w ś w i e t l e p r z y j ę t e j d e f i n i c j i p o j ę c i a de­ mon, „ c z y s t y m i " demonami. Do g r u p y tej zaklasyfikowano zatem d w a rodzaje istot: takie, k t ó r e w y w o d z ą się od c z ł o w i e k a z m a r ł e g o (utopiec) oraz c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o , k t ó r e g o u w a ż a n o za t a k ą i s t o t ę ( p ł a n e t n i k ) . K o l e j n a grupa istot n a d z m y s ł o w y c h to i s t o t y ezoteryczne, a w i ę c l u ­ dzie, k t ó r z y p o s i a d a j ą z d o l n o ś c i magicznego d z i a ł a n i a , n a j c z ę ś c i e j — j a k wierzono — r o d z ą się z t a k o w y m i , a n i e z a l e ż n i e od tego w y r ó ż n i a j ą się s p o ś r ó d i n n y c h l u d z i cechami p r z y p i s y w a n y m i demonom: z r o ś n i ę t e b r w i , c z e r w o n y k o l o r oczu, z n a m i ę i t p . N a l e ż e ć t u b ę d z i e czarownica. Ostatnia grupa to quasi-demony, i s t o t y n a d z m y s ł o w e o cechach de­ m o n i c z n y c h i m p r z y p i s y w a n y c h , a nie b ę d ą c e r z e c z y w i s t y m i demonami w e d l e p r z y j ę t e j d e f i n i c j i tego p o j ę c i a . N i e m a j ą one b o w i e m ż a d n e g o z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m l u b jego d u s z ą w sensie przede w s z y s t k i m gene­ t y c z n y m . Zaliczono t u d i a b ł a i ś m i e r ć . P o d a n i a o i s t o t a c h n a d z m y s ł o w y c h . Jak podano wcze­ ś n i e j , przekazy o istotach n a d z m y s ł o w y c h p r z e t r w a ł y do dnia dzisiej­ szego w r ó ż n y m s t o p n i u z a c h o w a w c z o ś c i . W ś r ó d n i c h z n a j d u j ą się po­ dania, z k t ó r y c h j e d y n i e na podstawie z a w a r t y c h w n i c h ś l a d ó w m o ż n a ewentualnie z i d e n t y f i k o w a ć d a n ą i s t o t ę . Do t a k i c h n a l e ż ą wierzenia z w i ą ­ zane z b o g i n k ą i p o ł u d n i c ą . O d n o ś n i e do pierwszej z n i c h nie natrafiono nawet na ś l a d y w prze­ kazach p o c h o d z ą c y c h z Istebnej, w B r e n n e j , c h o ć pewne sposoby zachowania się tej i s t o t y wobec c z ł o w i e k a w s k a z u j ą na z n a j o m o ś ć tego w ą t k u , to w y s t ę p u j e ona pod i n n ą n a z w ą . O k r e ś l a się j ą m i a n e m zły d u c h i od t e g o ż w y w o d z i , a w n i e k t ó r y c h w y p o w i e d z i a c h m o ż n a s p o t k a ć s i ę z o k r e ś l e n i e m d i a b e ł i u t o ż s a m i a n i e m j e j z n i m . Tego rodzaju m e t a ­ morfoza jest, j a k się u w a ż a , odbiciem w p ł y w ó w c h r z e ś c i j a ń s k i c h w w i e ­ rzeniach l u d o w y c h . pomorfiezną, która swym charakterem zbliżona jest „do pojęcia duszy ludzkiej, która przetrwała śmierć cielesną" ( Ł o w m i a ń s k i , op. cit., s. 148). Pojęcie to jednak uległo pewnym przekształceniom i w nomenklaturze chrześcijańskiej stało się „synonimem dla ducha ciemności (zbuntowanego anioła), szatana, księcia ciem­ ności, księcia tego świata" (J. K o w a l e w s k i , Mały słownik teologiczny, Po­ znań 1960, s. 94). 15 — Etnografia Polska t. 28/1 �226 URSZULA L E H R Nie napotkano w badanych wsiach t a k ż e o p i s ó w w y g l ą d u tej i s t o ­ ty. Jedynym śladem wskazującym i równocześnie potwierdzającym, ż e i n f o r m a c j e o z ł y m d u c h u d o t y c z ą b o g i n k i , s ą pewne zakazy i s p o s ó b p o ­ s t ę p o w a n i a tej i s t o t y oraz p o d e j m o w a n y c h przez c z ł o w i e k a c z y n n o ś c i m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h , m a j ą c y c h na celu o b r o n ę przed n i ą . Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w , ó w z ł y duch, o k t ó r y m czasami m ó w i ł o się u ż y w a j ą c f o r m y „ o n a " , b y ł s z c z e g ó l n i e niebezpieczny, przede w s z y s t k i m d l a nowo narodzonych i nie ochrzczonych dzieci. O k r e ś l o n e t r a d y c j ą w z o ­ r y zachowania w t a k i c h p r z y p a d k a c h m o g ł y j e d n a k ż e zapobiec n i e s z c z ę ­ ściu, j a k i m b y ł o — j a k w i e r z o n o — p o r w a n i e i zamiana dziecka przez t ę i s t o t ę . B y ł y to zakazy o d n o s z ą c e s i ę t a k do m a t k i , j a k i n i e m o w l ę c i a , k t ó r y c h t r e ś ć s p r o w a d z a ł a s i ę do tego, że d o p ó k i m a t k a nie o c h r z c i ł a s w e ­ go dziecka i sama nie p o s z ł a na w y w ó d , nie m o g ł a go z o s t a w i a ć samego. I n f o r m a t o r z y b y l i b o w i e m p r z e k o n a n i , że z j a w i a s i ę w t e d y ta istota i p o r y w a dziecko. W nowszych w e r s j a c h p o d k r e ś l a n o w y r a ź n i e , iż c z y n i ł to d i a b e ł . F a k t napastowania dziecka przez z ł e g o ducha — b o g i n k ę , w y j a ś n i o n o w ten s p o s ó b , że po urodzeniu dziecka kobieta b y ł a nazbyt s ł a b a , a b y się p r z e c i w s t a w i ć z ł y m duchom, j a k t e ż nieodporna na i c h d z i a ł a n i e . Tego r o d z a j u uzasadnienie znajduje w y t ł u m a c z e n i e w n o r m a c h z a w a r ­ t y c h w c h r z e ś c i j a ń s k i m systemie w i e r z e n i o w y m , a m ó w i ą c y c h , że k o ­ bieta po u r o d z e n i u dziecka, aż do o b r z ą d k u w y w o d u , znajduje się w o k r e ­ sie „ p r z e j ś c i a " i u w a ż a n a jest za „ n i e c z y s t ą " . Podobnie rzecz się m a z dzieckiem. Po u r o d z e n i u o b c i ą ż o n e jest ono grzechem p i e r w o r o d n y m i podlega m o c y zła, d o p ó k i sakrament c h r z t u nie z m y j e z niego tego grzechu. Z a k a z y nieopuszczania nie ochrzczonego dziecka znane z B r e n n e j w Istebnej w y s t ę p u j ą w i n n e j postaci. E g z e m p l i f i k a c j ą zakazu o d n o s z ą ­ cego się do m a t k i b ę d z i e zdarzenie, j a k i e o p i s a ł a j e d n a z i n f o r m á t o r e k , k t ó r a z l e k c e w a ż y ł a ó w zakaz, p o n o s z ą c w j e j mniemarftu jego s k u t k i . P e w n e j niedzieli, a b y ł o to przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , z o s t a ł a w d o m u sama z nowo n a r o d z o n y m dzieckiem, k t ó r e u m y ł a i s p o w i ł a , po c z y m p o ł o ż y ł a się, bo b y ł a t r o c h ę o s ł a b i o n a po porodzie. Dziecko l e ż a ł o obok n i e j . W k r ó t c e z a s n ę ł a . Po p r z e b u d z e n i u s t w i e r d z i ł a , że dziecka p r z y n i e j nie b y ł o . Z n a l a z ł o s i ę nie w i a d o m o s k ą d na stole. J a k o ś w i a d c z y ł a i n f o r ­ m á t o r k a , ż a d n y c h d u c h ó w n i g d y się nie b a ł a i nie boi, ale w t e d y w y ­ s t r a s z y ł a się bardzo, a to dlatego, j a k w y j a ś n i ł a , ż e nie b y ł a jeszcze na w y w o d z i e . Wniosek, j a k i w y s n u ł a z tej — wedle n i e j p r a w d z i w e j — p r z y g o d y t o ten, że n i e w y w i e d z i o n e j kobiecie nie w o l n o s p a ć w n i e ­ d z i e l ę . Prawdopodobnie jest to w s p ó ł c z e s n y m o t y w tego w ą t k u , k t ó r y j a k d o t ą d nie z n a l a z ł p o t w i e r d z e n i a w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . N a z a k o ń ­ czenie swej w y p o w i e d z i i n f o r m á t o r k a d o d a ł a , że w i ę c e j j u ż n i g d y , p r z y ż a d n y m dziecku nie z a s y p i a ł a w n i e d z i e l ę . Podana w y ż e j w e r s j a zakazu jest sporadyczna, n i e m n i e j j e d n a k p o - �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 1327 przez fakt, iż d o t y c z y k o b i e t y w okresie „ p r z e j ś c i a " , n a w i ą z u j e do zna­ nego w ą t k u o bogince i dlatego j ą u w z g l ę d n i o n o . B r a k s a k r a m e n t u c h r z t u i o b r z ą d k u w y w o d z ą c e g o p o ł o ż n i c ę ze stanu „nieczystości" są podstawowymi w a r u n k a m i , k t ó r y c h niespełnienie — j a k wierzono — m i a ł o p o w o d o w a ć zjawienie się tej i s t o t y i napastowanie przez n i ą dziecka. T a k w i ę c podejmowane d z i a ł a n i a p r o f i l a k t y c z n e i ochronne m i a ł y c h a r a k t e r m a g i c z n o - r e l i g i j n y . Zamienione przez z ł e g o ducha dziecko n a z y w a n o podciepem. Było ono b r z y d k i e , czasami u ł o m n e i k r z y k l i w e . F a k t ten p r z y p i s y w a n y isto­ cie n a d z m y s ł o w e j jest w y t ł u m a c z e n i e m , p r z y n a j m n i e j dla n i e k t ó r y c h w y p a d k ó w n a r o d z i n dzieci n i e n o r m a l n y c h , t a k pod w z g l ę d e m psychicz­ n y m , j a k i f i z y c z n y m . Przestrzeganie natomiast w y ż e j w s p o m n i a n y c h z a k a z ó w m i a ł o skutecznie zapobiec j e j i n g e r e n c j i , ale — j a k to w y n i k a 7, r e l a c j i — n i e stosowano się do n i c h z r ó ż n y c h p o w o d ó w . Przede w s z y s t k i m kobieta w i e j s k a m a j ą c t y l e o b o w i ą z k ó w d o m o w y c h nie m o g ł a bezustannie p i l n o w a ć swojego nie ochrzczonego dziecka. Z a ­ lecano przeto z a b e z p i e c z y ć j e poprzez w ł o ż e n i e p o d p o d u s z k ę r ó ż a ń c a l u b p o k r o p i e n i e go ś w i ę c o n ą w o d ą . Te a t r y b u t y o charakterze r e l i g i j n y m m i a ł y s t a n o w i ć b a r i e r ę , b r o n i ą c ą d o s t ę p u do dziecka z ł e m u d u c h o w i . J e ś l i m i m o wszystko dziecko z o s t a ł o zamienione, znane b y ł y spo­ soby odzyskania go. P i e r w s z y z n i c h p o l e g a ł na t y m , że chrzczono dziec­ ko, k t ó r e p o n o ć po t a k i m zabiegu z n i k a ł o , a na jego miejsce m i a ł o się z j a w i ć zabrane przez z ł e g o ducha. S p o s ó b d r u g i b y ł nieco s k o m p l i k o w a n y . N a l e ż a ł o n a r y s o w a ć koło ś w i ę c o n ą w o d ą w o k ó ł k o ł y s k i , w k t ó r e j leżał pociep i p o k r o p i ć go t ą w o d ą . Odzyskanie dziecka b y ł o w y n i k i e m tego, że woda ś w i ę c o n a , j a k i e j u ż y t o do zabiegu, m i a ł a p a l i ć tego ducha, k t ó r y zmuszony b ó l e m z w r a ­ cał zabrane dziecko. Inne sposoby nie z a c h o w a ł y się w zastanych w ą t k a c h i c h o ć c a ł y m a ­ t e r i a ł d o t y c z ą c y istoty, zwanej t u z ł y m duchem, d i a b ł e m , jest n i e z w y k l e ubogi, to j e d n a k s t a n o w i p r z y k ł a d adaptacji d a w n y c h w i e r z e ń do nowego, c z y l i c h r z e ś c i j a ń s k i e g o systemu wierzeniowego. O d n o ś n i e do d r u g i e j i s t o t y n a d z m y s ł o w e j , p o ł u d n i c y , o p r ó c z znanego jeszcze, a czasami przestrzeganego zakazu p r a c y w p o ł u d n i e , nie zacho­ w a ł y się ż a d n e w z m i a n k i w ś r ó d zanotowanych w y p o w i e d z i . N i e spot­ kano r ó w n i e ż opisu tej postaci, ani t e ż nie ma i n f o r m a c j i na temat cha­ r a k t e r u j e j d z i a ł a n i a , a w z w i ą z k u z t y m b r a k danych d o t y c z ą c y c h spo­ s o b ó w o b r o n y przed n i ą . N i e p r z e t r w a ł a t a k ż e j e j nazwa. W s p o m n i a n y zakaz, j e d y n y ś l a d p o z o s t a ł o ś c i po t y m w i e r z e n i u , w i ą ż e się z g o d z i n ą d w u n a s t ą w p o ł u d n i e , k i e d y to p o w i n n o się o d m a w i a ć modlitwę „Anioł P a ń s k i " . Nieodmówienie jej bowiem narażać miało 6 * W literaturze przedmiotu nie spotkano się z tego rodzaju nakazem. U w a ż a się tam, że przerwanie pracy w południe powoduje, iż odpoczywających napastują południce (G. M o r c i n e k , Ziemia cieszyńska, Katowice 1962, s. 137). �228 URSZULA LEHR c z ł o w i e k a na i n g e r e n c j ę z ł y c h mocy, d z i a ł a j ą c y c h nie t y l k o o p ó ł n o c y , ale t a k ż e o tej samej porze w d z i e ń . T e n j e d y n y zakaz o d n o s z ą c y się do p o ł u d n i c y na i n n y c h terenach w y s t ę p u j e powszechnie . M o ż n a przypuszcza, iż istota t a w y s t ę p o w a ł a k i e d y ś w w i e r z e n i a c h p o c h o d z ą c y c h z badanych w s i , lecz (z u w a g i na m n i e j s z ą m o ż l i w o ś ć j e j adaptacji do nowej r e l i g i i ) z a g i n ę ł a w c z e ś n i e j . Jak się u w a ż a , w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h p r z e t r w a ł y te i s t o t y ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , k t ó r y c h w ł ą c z e n i e do nowego systemu wierzeniowego b y ł o ł a t w i e j s z e poprzez m o d y f i k a c j ę i c h pochodzenia oraz z m i a n ę l u d z ­ k i c h z a c h o w a ń z m a g i c z n y c h na magiczno-religijne. I s t o t y m i e s z c z ą c e się w grupie d e m o n ó w pochodzenie swoje w y w o d z ą cd duszy c z ł o w i e k a , z t y m że n a l e ż ą t u d w i e i c h kategorie. Pierwsza to i s t o t y p o c h o d z ą c e od duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o ; nocnica, poroniec, s t r z y ­ ga, a do d r u g i e j n a l e ż e ć b ę d z i e zmora, k t ó r ą l u d w y w o d z i od duszy c z ł o ­ wieka żyjącego. D e m o n y zwane n o c n i c a m i na b a d a n y m terenie o g ó l n i e w y s t ę p u j ą pod n a z w ą b ł ę d n y c h o g n i k ó w . O d n o ś n i e do genezy t y c h istot znane s ą d w i e wersje. Pierwsza podaje, że b y ł y to p o k u t u j ą c e dusze z a b i t y c h i za­ m a r z n i ę t y c h . Obok tej w e r s j i w y s t ę p u j e racjonalne w y j a ś n i e n i e p o j a ­ w i a j ą c y c h się ś w i a t e ł e k , p o d a j ą c e , że b y ł y to zjawiska n a t u r y fizycznej, a m i a n o w i c i e gazy, w y d o b y w a j ą c e się z ziemi i z a p a l a j ą c e p r z y z e t k n i ę ­ c i u z p o w i e t r z e m . J e d n a k ż e to mniemanie, t ł u m a c z ą c e nie znane d a w n i e j zjawiska p r z y r o d y , u n i e k t ó r y c h b u d z i ł o j e d n a k pewne z a s t r z e ż e n i a z tego w z g l ę d u , że owe ś w i e c ą c e na p o d m o k ł y c h terenach o g n i k i p r z e ­ m i e s z c z a ł y się z miejsca na miejsce. 7 Natomiast w B r e n n e j w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n o , że nocnice b y ł y p o k u t u ­ j ą c y m i duchami, k t ó r e w postaci ś w i a t e ł e k b ł ą k a ł y się po ś w i e c i e , c h c ą c u p r o s i ć w y b a w i e n i e . M i a ł y to b y ć d u c h y l u d z i , k t ó r z y w y r z ą d z i l i k o m u ś k r z y w d ę , l u d z i nie ochrzczonych d w o m a i m i o n a m i , a t a k ż e nie ochrzczo­ ne dzieci. W a r i a n t d r u g i w e r s j i p o c h o d z ą c e j z Brennej w s k a z y w a ł b y na w ą t e k o strzydze, trzeci natomiast na p o r o ń c a . N i e ulega k w e s t i i , że m a m y do czynienia z przemieszaniem się t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h i t r u d n o na podsta­ w i e t a k f r a g m e n t a r y c z n y c h p r z e k a z ó w u s t a l i ć ostatecznie r o d o w ó d tego demona, t y m w i ę c e j że w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , p o d a j ą c e j wersje z tego samego regionu, w y s t ę p u j ą z r ó ż n i c o w a n i a p r z y w y j a ś n i a n i u pochodze­ nia tej i s t o t y . Ponadto w u ż y w a n e j nazwie nocnica d o p a t r y w a n o s i ę 8 7 Patrz porównawczo: materiał z Sądeckiego w artykule TJ. L e h r , Wierze­ nia demonologiczne we wsi Obidza (region Sądecki) w świetle badań empirycznych, „Lud", t. 66: 1982, s. 113-149. Nocnicami mogły więc być dziewczyny, które zmarły między zapowiedzią a ślubem (Materiały, P. Z a w a d a , Jaworzynka, „Zaranie Śląskie", R. 8: 1932, z. 2, s. 119), duchy graniczne (J. K o c z w a r a, Wierzenia ludowe w Małych Koń­ czycach koło Zebrzydowic na Śląsku, „Lud", t. 17: 1911, s. 69). Tenże autor uważa, 8 �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 229 9 w i e r z e n i a w nocne b o g i n k i . Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h , cha­ r a k t e r d z i a ł a n i a tego demona m o ż e p o t w i e r d z a ć to przypuszczenie. N a ­ l e ż y jeszcze d o d a ć , że w badanych wsiach m o t y w w y w o d z e n i a nocnie od p o k u t u j ą c y c h dusz g e o m e t r ó w nie z a c h o w a ł się l u b t e ż nie w y s t ę ­ pował. W e d ł u g w i e r z e ń nocnice p o j a w i a ł y się j e s i e n i ą na m o k r a d ł a c h , bag­ nach, lecz c h o ć w i d y w a n o je t a k ż e i w i n n y c h porach r o k u , to j e d n a k p o d k r e ś l a n o , że n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p o w a ł y na jesieni. Z j a w i a ł y się w i e ­ czorem albo w nocy, o k o ł o godziny jedenastej, dwunastej. Opisywano je r ó ż n i e , ale i c h c h a r a k t e r y s t y k a sprowadza się do tego, że b y ł y to b ą d ź o g n i k i , b ą d ź t e ż ś w i a t e ł k a , w y g l ą d e m s w y m p r z y p o m i n a j ą c e zapalone l a m p k i , p r z e m i e s z c z a j ą c e się szybko z miejsca na miejsce. D z i a ł a n i e t y c h istot b y ł o p o n o ć p r z y k r e w s k u t k a c h dla c z ł o w i e k a . O p r ó c z wodzenia, p r z e j a w i a j ą c e g o się w o b i e t n i c y wskazania lepszej d r o ­ gi, m ę c z y ł y l u d z i w r ó ż n y s p o s ó b : o b r z u c a ł y l u d z i piaskiem, o b l e w a ł y w o d ą , a t a k ż e „ p o w i a d a j ą ludzie, że ich p o i s c a ł y " . S ł y s z a n o t a k ż e głos, j a k i nocnice w y d a w a ł y , z a p y t u j ą c : „ s p i s z ? " czy „ H a n i c z k o spisz, Haniczko spisz?" l u b c a ł e zdanie powtarzane d w u k r o t n i e „ t u — j e , t u — j e , t u go n i ma, tu—je, tu—je, t u go n i ma". N a j c z ę ś c i e j , j a k p o d k r e ś l a n o , o f i a r a m i t y c h d e m o n ó w p a d a l i ludzie n i e t r z e ź w i l u b tacy, k t ó r z y w o ł a l i i g w i z d a l i . Znane b y ł y j e d n a k ż e sposoby, k t ó r e m i a ł y c h r o n i ć p r z e d n o c n i c a m i , a w i ę c odpowiednie zachowania w rodzaju: n i e w y ś m i e w a n i e się z n i c h , czego p o n o ć bardzo nie l u b i ł y , n i e w z y w a n i e i c h poprzez gwizdanie; nie zalecano t e ż p l u c i a . Bliższego w y t ł u m a c z e n i a tego ostatniego rodzaju za­ chowania nie potrafiono p o d a ć . J e ż e l i c z ł o w i e k nie p r z e s t r z e g a ł podanych w y ż e j s p o s o b ó w p o s t ę p o ­ w a n i a i z o s t a ł zaatakowany przez nocnice, m ó g ł się r a t o w a ć u c i e c z k ą w k r ą g ś w i a t ł a , gdzie moc s w ą t r a c i ł y , l u b u p a ś ć na z i e m i ę i u d a w a ć umarłego. Jak w c z e ś n i e j nadmieniono, n i e k t ó r z y u w a ż a l i nocnice za p o k u t u j ą c ą d u s z ę . W t a k i m w y p a d k u , celem pozbycia się j e j , n a l e ż a ł o z a p y t a ć , czego potrzebuje i w y p e ł n i ć to ż ą d a n i e . R ó w n i e ż msza ś w i ę t a za dusze z m a r ­ ł y c h m i a ł a p r z y c z y n i ć się do z n i k n i ę c i a o w y c h istot. Natomiast w w e r s j i 1 0 1 1 że l u d śląski p o m y l i ł pojęcie ducha granicznego z nocnicą, k t ó r ą o k r e ś l a jako ducha p o k u t u j ą c e g o , wodzącego, a zwanego b ł ę d n y m ognikiem (К о с z w a r a, op. cit., s. 64). Poniatowski u w a ż a , że wywodzenie b ł ę d n y c h o g n i k ó w od dusz p o k u t u j ą c y c h g e o m e t r ó w jest nowszego pochodzenia; wcześniejsze natomiast zdaje się b y ć w i e ­ rzenie, iż są to nocne boginki (S. P o n i a t o w s k i , Wiedza o Polsce, t. 5 / I I I , W a r ­ szawa 1936, s. 273). Cytowane wypowiedzi pochodzą z w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w terenowych zinwen­ taryzowanych w A r c h i w u m Pracowni w K r a k o w i e ZE I H K M P A N . Liczne opowiadania o nocnicach z terenu w s i śląskich patrz: J. B r o d a , O czarownicach, utopcach i nocnicach, B i e l s k o - B i a ł a 1980, s. 24-28. 9 1 0 1 1 �230 URSZULA LEHR p o d a j ą c e j inne pochodzenie tego demona, a m i a n o w i c i e od nie ochrzczo­ nego dziecka, zalecano o d m i e n n y rodzaj p o s t ę p o w a n i a . Szyto w ó w c z a s koszulkę dziecinną, poświęcano j ą w kościele, a n a s t ę p n i e kładziono w miejscu, gdzie p o k a z y w a ł o s i ę ś w i a t e ł k o . Po t y m zabiegu, ś w i a t e ł k a w i ę c e j nie w i d y w a n o . Jak w i ę c z p o w y ż s z e g o w y n i k a , r ó ż n e b y ł y sposoby zachowania c z ł o w i e k a wobec tego demona, zdeterminowane r o d z a j e m w i a r y w jego pochodzenie. D e m o n e m w y w o d z ą c y m się od duszy c z ł o w i e k a z m a r ł e g o jest t a k ż e poroniec, n a z y w a n y w y m i e n n i e n i e c h r z c z e ń c e m , l u b też r o z u m i a n y jako dwie różne istoty. Zarówno pierwszy j a k i drugi miał b y ć duszą dziecka z m a r ł e g o bez c h r z t u . Rozgraniczenie stanowi rodzaj ś m i e r c i , j a k ą p o n i o s ł o dziecko. Jak wierzono, poroniec z a b i j a n y b y ł r o z m y ś l n i e przez m a t k ę , n a j c z ę ś c i e j poprzez sztucznie w y w o ł a n e poronienie, niechrzczeniec natomiast u m i e r a ł ś m i e r c i ą n a t u r a l n ą . U w a ż a s i ę jednak, że r ó w n i e ż i t e n o s t a t n i g i n ą ł z a b i j a n y przez m a t k ę . 1 2 Zabite dziecko grzebano b y l e gdzie, s z c z e g ó l n i e w miejscach odosob­ n i o n y c h , b y n i k t nie m ó g ł o d n a l e ź ć z w ł o k , i w t y c h to w ł a ś n i e miejscach (w krzakach, w lesie, pod b r z e g i e m r z e k i ) m i a ł a s i ę u k a z y w a ć jego dusza. Wierzono, ż e dzieci nie ochrzczone i zabite przez m a t k ę n i e s z ł y na wieczne p o t ę p i e n i e , lecz m u s i a ł y p o k u t o w a ć . P o k a z u j ą c s i ę l u d z i o m w r ó ż n e j postaci nie c z y n i ł y i m k r z y w d y , lecz j e d y n i e z a k ł ó c a ł y i c h spo­ k ó j , d a j ą c y m się s ł y s z e ć p ł a c z e m dziecka w miejscach, gdzie j e pocho­ wano. W i d y w a n o je w postaci ś w i a t e ł e k , ale t e ż m i a ł y się u k a z y w a ć w e ś n i e s w o i m m a t k o m w postaci dziecka o c z a r n y m ciele. Celem w y b a w i e n i a p o k u t u j ą c e j duszy dziecka zalecano, aby „ g d z i e płakały, ktoś słyszał, b r a ł święconą w o d ę i krzcił. K r z y ż robił i m ó w i ł : j a k e ś synek to J ó z e k , j a k e ś d z i e w c z y n k a to A n n a , w i m i ę Ojca i S y n a i Ducha Ś w i ę t e g o i p r z e s t a w a ł o p ł a k a ć , bo ż ą d a ł o tego". O p r ó c z tego zabiegu m a g i c z n o - r e l i g i j n e g o zamawiano msze ś w i ę t e i modlono s i ę za dusze z m a r ł y c h , nie ochrzczonych dzieci, g ł ó w n i e z m a r ł y c h ś m i e r c i ą gwałtowną. P a n u j ą c e w Istebnej wierzenie, a n a w e t przekonanie, że u l e w n e desz­ cze g r o ż ą c e nieraz k l ę s k ą s ą spowodowane u k r y t ą z b r o d n i ą d z i e c i o b ó j ­ stwa, w i ą ż ą s i ę ściśle z w ą t k i e m o t y m demonie. U w a ż a s i ę t a m , że desz­ cze s ą k a r ą b o ż ą i p a d a ć b ę d ą t a k d ł u g o , d o p ó k i w o d a nie w y m y j e z w ł o k dziecka i nie ukarze w s z y s t k i m grzechu, j a k i z o s t a ł p o p e ł n i o n y . Wedle r e l a c j i i n f o r m a t o r ó w , kara spada w i ę c nie t y l k o na m a t k ę , ale i na w i e ś , w k t ó r e j mieszka, za n i e w y k r y c i e z b r o d n i i n i e u k a r a n i e w i n o w a j c z y n i . Przekazy o i n n y m demonie — strzydze (strzygoniu) z a c h o w a ł y s i ę j e d y n i e w B r e n n e j . W Istebnej pewne cechy c h a r a k t e r y z u j ą c e strzygo- 1 2 J a k uważa Moszyński, jest to nasiąknięcie dawnego pogańskiego ś w i a t o ­ poglądu treściami nowszymi, chrześcijańskimi ( M o s z y ń s k i , op. cit., s. 674). �231 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 1 3 n i a p r z y p i s y w a n e s ą jednak i n n e j istocie, a m i a n o w i c i e sotonie . N i e jest to z r e s z t ą p i e r w s z y p r z y p a d e k k o n t a m i n a c j i w ą t k ó w , w d u ż e j m i e ­ rze u t r u d n i a j ą c y i d e n t y f i k a c j ę danej postaci ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o do­ d a t k o w o przez w z g l ą d na f r a g m e n t a r y c z n o ś ć przekazu. U w a ż a s i ę , że strzyga b y ł a z ł y m duchem. To u o g ó l n i e n i e , przenoszone coraz częściej na w i ę k s z o ś ć istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , jest powszechnie spotykane w relacjach i n f o r m a t o r ó w . Zanotowano j e d n a k ż e w y p o w i e d z i , w k t ó r y c h z a w a r t a jest starsza w e r s j a m ó w i ą c a , że k a ż d y c z ł o w i e k p o ­ siada d w a d u c h y . J e ż e l i p r z y chrzcie nadano m u t y l k o jedno i m i ę , to p o jego ś m i e r c i , d r u g i d u c h (dusza), nie p o s i a d a j ą c y i m i e n i a , chodzi i na­ pastuje l u d z i . 1 4 Jak podano w B r e n n e j , strzygonia m o ż n a b y ł o p o z n a ć po t y m , że czło­ w i e k m a j ą c y n i m z o s t a ć po swej ś m i e r c i r o d z i ł się z p i ę t n e m w k s z t a ł ­ cie n o ż y c . T e n znak rozpoznawczy, umieszczony na plecach c z ł o w i e k a , m ó g ł w p o r ę zapobiec staniu się t a k i e j osoby s t r z y g o n i e m , poprzez ochrzczenie dziecka d r u g i m i m i e n i e m . J e ż e l i j e d n a k nie z w r ó c o n o na to u w a g i , w t e d y — aby u n i k n ą ć napastowania l u d z i przez tego demona. — p r z e d s i ę b r a n o d z i a ł a n i a obronne, n i e k i e d y bardzo drastyczne. D z i a ł a n i a t y p u p r o f i l a k t y c z n e g o nie s ą znane, c h o ć w l i t e r a t u r z e o d n o ś n i e do t y c h t e r e n ó w podaje s i ę r o ś l i n ę p r z y t u l i ę (Galium verum L . ) , z w a n ą przytu­ li ją, j a k o skuteczny ś r o d e k o c h r o n n y p r z e c i w k o s t r z y g o n i o w i . 1 5 S t r z y g o ń n a p a s t o w a ł l u d z i g ł ó w n i e w nocy podczas snu. O p u s z c z a ł miejsce swego s t a ł e g o p o b y t u , c z y l i g r ó b , na k t ó r y m z o s t a w i a ł k o s z u l ę , i u d a w a ł się na w i e ś , aby d u s i ć l u d z i . Przekazy zachowane w Brennej n i e w s p o m i n a j ą o w y p i j a n i u k r w i przez tego demona, bo m o t y w t e n p r z y p i s y w a n y jest sotonie. W relacjach z Brennej z a c h o w a ł się p r a w i e p e ł n y opis polowania na strzygonia, j a k i m i a ł t a m rzekomo g r a s o w a ć w okresie przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . Po w y s o n d o w a n i u , gdzie znajduje s i ę g r ó b strzygonia, o d k o ­ p y w a n o z w ł o k i , odcinano r ę c e , nogi i g ł o w ę . O d c i ę t e c z ł o n k i umieszczano w o d w r o t n e j k o l e j n o ś c i , a w i ę c r ę c e k ł a d z i o n o t a m , gdzie m i a ł y b y ć nogi, n o g i t a m , gdzie r ę c e , a g ł o w ę p r z y t y l n e j części ciała. I n n a wersja tego w ą t k u podaje, że nie okaleczano z w ł o k , t y l k o w i ą z a n o c z ł o n k i , a n i e ­ boszczyka k ł a d z i o n o na b r z u c h u . Po d o k o n a n y c h zabiegach — z a r ó w n o w p i e r w s z y m , j a k i d r u g i m p r z y p a d k u — podano, że w i ę c e j j u ż n i k t nie r 1 8 1 6 Chodzi tu o znak w kształcie nożyc, jaki na plecach miał posiadać człowiek, który wedle przekazu z Istebnej po swej śmierci stawał się sotoną. Znak ten Moszyński przypisuje wyraźnie upiorowi ( M o s z y ń s k i , op. cit., s. 605). Por. inne wersje z terenu Śląska ( M o r c i n e k , op. cit., s. 142), a także Polski (B. B a r a n o w s k i , W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź 1981, s. 55-57). " M o r c i n e k , op. cit., s. 142. W literaturze podkreśla się m. in., iż położenie strzygonia twarzą do dna trumny miało spowodować, że istota ta nie mogła wydostać się z grobu; chodzić miała tylko pod ziemią. Patrz m. in. S. G o n e t , Strzygonie, „Lud", t. 3: 1897, s. 154. 1 4 1 6 �232 URSZULA LEHR w i d z i a ł tej istoty. Inne sposoby, m a j ą c e na celu unieszkodliwienie tego d e ­ mona, nie z a c h o w a ł y się w przekazanych podaniach . W grupie d e m o n ó w znajduje się t a k ż e zmora, lecz z a k l a s y f i k o w a n a z o s t a ł a do d r u g i e j k a t e g o r i i , j a k o że pochodzenie swe w y w o d z i o g ó l n i e od duszy c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o . Jak p o d k r e ś l a n o i w co wierzono, z m o r y b y ł y ż y j ą c y m i l u d ź m i , k t ó r y c h dusze o p u s z c z a ł y ciało podczas snu w nocy. D e m o n ten, z w a n y w badanych wsiach s o t o n ą , u w a ż a n y b y ł t a k ż e za złego ducha l u b ducha p o k u t u j ą c e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y z m a r ł w c i ę ż k i m grzechu. Mógł t e ż to b y ć , j a k podano, duch c z ł o w i e k a z m a r ł e g o bez c h r z t u i b i e r z m o w a n i a . , W i ę k s z o ś ć j e d n a k ż e r e l a c j i zawiera i n f o r m a c j e , że s o t o n ą b y ł a jedna z d w ó c h dusz c z ł o w i e k a , k t ó r y nie o t r z y m a ł na chrzcie d w ó c h i m i o n l u b t e ż drugiego p r z y b i e r z m o w a n i u . P o d k r e ś l a n y t u f a k t m o ż l i w o ś c i stania się z m o r ą , j e ś l i na p r z y k ł a d dziecko nie o t r z y m a ł o na chrzcie d w ó c h i m i o n , jest n i e z w y k l e z b i e ż n y z pochodzeniem s t r z y g i . R ó ż n i c a polega na t y m , że z m o r ą , j a k wierzono, s t a w a ł się c z ł o w i e k za swego życia, a s t r z y g ą dopiero po ś m i e r c i . Ponadto pewne f o r m y d z i a ł a n i a p r z y p i s y w a n e sotonie w s k a z y w a ł y b y raczej na s t r z y g ę ( w a m p i r a ) . Jest t o w i ę c k o l e j n y p r z y k ł a d przemieszania s i ę w ą t ­ k ó w w i e r z e n i o w y c h , z k t ó r y m to z j a w i s k i e m m o ż n a się s p o t k a ć coraz częściej. 1 7 Wećlle w i e r z e ń l u d o w y c h r ó ż n e są przedstawienia tego demona. U w a ­ ża się, że c z ł o w i e k b ę d ą c y s o t o n ą p o s i a d a ć m i a ł na plecach z n a m i ę w k s z t a ł c i e n o ż y c l u b t e ż z r o ś n i ę t e b r w i . T a p i e r w s z a cecha c h a r a k t e r y ­ zuje raczej s t r z y g ę , o c z y m j u ż pisano w c z e ś n i e j , lecz t u p r z y p i s y w a n a jest sotonie. Wersje na temat postaci, w j a k i e j p o j a w i a ł a się przed l u d ź m i , są r ó ż ­ ne. I t a k n i e k t ó r z y u w a ż a j ą , że b y ł a niewidoczna, ale m o g ł a p r z y b i e r a ć postacie l u d z k i e : np. d z i e w k i , parobka; k s z t a ł t y zoomorficzne: k u n y , cie­ lęcia, a w i d z i a n o j ą p o n o ć t a k ż e w postaci ż a b y . Sotona m o g ł a p r z e m i e n i a ć się t a k ż e w p r z e d m i o t y m a r t w e r ó ż n e g o rodzaju, np. w sznurek, w ź d ź b ł o s ł o m y l u b s ł y s z a n o j e d y n i e szelest, z w i a s t u j ą c y j e j p r z y b y c i e . N a p a s t o w a ł a ona ś p i ą c y c h l u d z i , i to t a k i c h , do k t ó r y c h rzekomo c z u ł a j a k ą ś u r a z ę , albo b y ł y to osoby o b o j ę t n e j e j uczuciowo, ale ś p i ą c e na wznak, l u b t e ż takie, k t ó r e nie o d m ó w i ł y w i e ­ czornej m o d l i t w y . Zakres d z i a ł a n i a tego demona przedstawiono w r ó ż n y m stopniu jego nasilenia p o c z ą w s z y od d z i a ł a ń ł a g o d n y c h , nie p r z y n o s z ą c y c h w y r a ź n e j szkody z d r o w i u c z ł o w i e k a , aż do p o c z y n a ń m o g ą c y c h s p o w o d o w a ć p o ­ w a ż n ą c h o r o b ę . Do stosunkowo ł a g o d n y c h f o r m d z i a ł a n i a tej i s t o t y n a ­ l e ż a ł o sprowadzanie c i ę ż k i c h s n ó w . P r z y c h o d z ą c w nocy o godzinie d w u ­ nastej, bo podobno t y l k o w t e d y się u j a w n i a ł a , p r z y s i a d a ł a na piersiach 1 7 We wsi Łąka w dawnym pow. pszczyńskim wierzono, że sposobem na uwolnienie się od strzygonia jest zabranie mu jego śmiertelnej koszuli (Materiały, spisała M. P i ł o t ó w n a , „Zaranie Śląskie", R. 8: 1932, z. 4, s. 228). �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NAD ZMYSŁOWE 233 c z ł o w i e k a , p o w o d u j ą c n i e r ó w n y oddech l u b nawet jego b r a k i z w i ą z a n e z t y m uczucie strachu. Napastowany nie m ó g ł się r u s z y ć , czuł j a k g d y b y był cały sparaliżowany. Sotona nie t y l k o d u s i ł a ś p i ą c y c h l u d z i . Wierzono, że w y p i j a z c z ł o ­ w i e k a k r e w , p o n i e w a ż ludzie, k t ó r y c h n ę k a ł a , b y l i anemiczni. W y p i j a ł a k r e w z r ó ż n y c h miejsc c i a ł a ludzkiego, o c z y m m i a ł y ś w i a d c z y ć rzekomo pozostawione przez n i ą ś l a d y (krople z a k r z e p ł e j k r w i ) , j a k i o p u c h n i ę t e piersi, z k t ó r y c h t a k ż e m i ę d z y i n n y m i k r e w „ w y c i ą g a ł a " . P o d k r e ś l a n y t u m o t y w w y p i j a n i a k r w i przez t ę i s t o t ę w y s t ę p u j e t a k ż e w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u d o t y c z ą c e j i n n y c h t e r e n ó w P o l s k i , c h o ć na ogół p r z y p i ­ s y w a n y jest u p i o r o w i . 1 8 Znano j e d n a k ż e szereg s p o s o b ó w n a t u r y p r o f i l a k t y c z n e j , j a k i o b r o n ­ nej, k t ó r e m i a ł y na celu z a b e z p i e c z y ć c z ł o w i e k a przed i n g e r e n c j ą tego dokuczliwego demona. Przede w s z y s t k i m sotona m i a ł a p r z y c h o d z i ć do o s ó b ś p i ą c y c h na w z n a k . Starano się w i ę c p r z e s t r z e g a ć tego i nie zasy­ p i a ć w t a k i e j pozycji. N i e m n i e j w a ż n a b y ł a m o d l i t w a z a r ó w n o odma­ w i a n a w k o ś c i e l e , j a k i przed snem w d o m u . W B r e n n e j u w a ż a n o , że w y s t a r c z y ł o p r z y c h o d z ą c e j zmorze o b i e c a ć chleba z m a s ł e m , a w t e d y w i ę c e j się nie p o j a w i . W l i t e r a t u r z e r ó w n i e ż m o ż n a się s p o t k a ć z tego rodzaju f o r m u ł ą s ł o w n ą l u b p o d o b n ą (obietnica dania placka l u b karpiela), lecz t ł u m a c z o n ą w ten s p o s ó b , że j e j w y p o ­ wiedzenie spowoduje w ł a ś n i e p r z y b y c i e na d r u g i d z i e ń osoby, k t ó r a jest ową zmorą . 1 9 I n n y m sposobem m a j ą c y m u c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed d r ę c z e n i e m go przez z m o r ę m i a ł o b y ć poruszenie d u ż y m palcem u p r a w e j nogi, c h o ć u w a ż a n o , że gest ten m o ż e t a k ż e s p o w o d o w a ć o d s t ą p i e n i e n a p a s t u j ą c e j istoty, a w i ę c jest r ó w n i e ż d z i a ł a n i e m o b r o n n y m . Do c z y n n o ś c i p r o f i l a k t y c z n y c h u ż y w a l i n i e k t ó r z y , j a k podano, o l e j ­ k ó w ś w i ę t y c h stosowanych za p o r a d ą k s i ę d z a . I t a k w B r e n n e j jeden z i n f o r m a t o r ó w , k t ó r e g o c i ą g l e d r ę c z y ł a zmora i nic m u nie p o m a g a ł o , po n a t a r c i u się n i m i s t w i e r d z i ł , że w i ę c e j zmora go j u ż nie napasto­ wała. W Istebnej znane b y ł o branie jedzenia j a k się szło „ n a s t r o n ę " . Wierzono, że sotona b r z y d z i się c z ł o w i e k i e m , k t ó r y w t a k i m miejscu s p o ż y w a p o s i ł e k i do niego nie p r z y j d z i e . Stosunkowo o r y g i n a l n y spo­ sób pozbycia się z m o r y podany z o s t a ł w B r e n n e j . T a m ż e doradzono oso­ bie g n ę b i o n e j przez z m o r ę , aby c h w y c i ł a z ę b a m i m a r t w e g o c z ł o w i e k a za palec i p o ł a s k o t a ł a go. Osoba ta z a s t o s o w a ł a się do p o w y ż s z e j r a d y i w i ę c e j zmora się nie p o j a w i ł a . 1 8 Patrz: O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie. Lubelskie, t. 17, cz. 3, Wroclaw 1962, s. 99; t a m ż e , Tarnowsko-Rzeszowskie, t. 48, W r o c ł a w 1967, s. 276, a t a k ż e R. К u к i e r, Kaszubi bytowscy, Gdynia 1968, s. 298. Patrz t a k ż e : Materiały ludoznawcze wśród ludu Lipowca w ostatnich latach, z e b r a ł F. N i e s ł a n i k , „ Z a r a n i e Śląskie", R. 6: 1930, s. 42. 1 9 �234 URSZULA LEHR N i e z a l e ż n i e od p r z e d s t a w i o n y c h w y ż e j z a c h o w a ń stosowano inne ś r o d ­ k i , a w ś r ó d n i c h apotropeje i z n a k i . W grupie apotropei znane są z obu w s i g ł ó w n i e przedmiotowe: n ó ż i n o ż y c z k i oraz pieluszka n i e m o w l ę c i a . Z a r ó w n o w Istebnej j a k i w B r e n n e j u w a ż a n o , że n ó ż m o ż e t y l k o zapo­ biec i n g e r e n c j i tego demona. Jedna z i n f o r m á t o r e k p o d a ł a , że j e j m a t k a c i ą g l e napastowana przez s o t o n ę t r z y m a ł a pod p o d u s z k ą r ó ż a n i e c , ale to nie p o m a g a ł o . Skuteczny o k a z a ł się b y ć dopiero n ó ż t r z y m a n y w m i e j ­ sce r ó ż a ń c a , co w y j a ś n i o n o w t e n s p o s ó b , że demon t e n po p r o s t u b a ł s i ę n o ż a . T r z y m a n i e z a ś n o ż y c z e k w z a s i ę g u r ę k i m i a ł o nie t y l k o odstra­ s z y ć s o t o n ę , ale t a k ż e p o s ł u ż y ć do j e j zaatakowania, o c z y m b ę d z i e m o w a dalej. Do w y m i e n i o n y c h apotropei p r z e d m i o t o w y c h n a l e ż a ł a t a k ż e pieluszka n i e m o w l ę c i a . W i e c z o r e m n a l e ż a ł o z a b r u d z o n ą p i e l u s z k ę p o ł o ż y ć na p r o ­ gu d o m u , co s t a n o w i ć m i a ł o p r z e s z k o d ę dla sotony. M e c h a n i z m d z i a ł a n i a jest analogiczny j a k w p r z y p a d k u jedzenia „ n a stronie", z t y m że chodzi t u o obrzydzenie miejsca, do k t ó r e g o z a m i e r z a ł a s i ę u d a ć zmora. W ś r ó d z n a k ó w m a g i c z n y c h rzadko j u ż w y s t ę p u j ą c y c h w przekazach, p r z e t r w a ł y c h j e d y n i e w B r e n n e j , z a c h o w a ł a się relacja m ó w i ą c a o za­ k r e ś l a n i u ś w i ę c o n ą k r e d ą k o ł a w o k ó ł ł ó ż k a , na k t ó r y m spano. D o z n a k ó w o charakterze m a g i c z n o - r e l i g i j n y m n a l e ż ą wspomniane o l e j k i ś w i ę t e , r ó ­ żaniec, a t a k ż e obrazki święte trzymane pod poduszką. Sposoby o b r o n y znane na terenie badanych w s i w s k a z u j ą na bardziej energiczne f o r m y d z i a ł a n i a , j a k i e podejmowano p r z e c i w k o t e m u demo­ n o w i , a n a l e ż ą do n i c h : z ł a p a n i e j e j , a nawet zabicie. W p i e r w s z y m p r z y ­ p a d k u n a l e ż a ł o uprzednio p r z y b i ć g w ó ź d ź do ś c i a n y i w nocy, g d y p r z y ­ s z ł a sotona, trzeba b y ł o j ą c h w y c i ć i p r z y b i ć na t e n g w ó ź d ź . Rano p o n o ć w i s i a ł a na n i m p r z y b i t a za w a r k o c z dziewczyna, k t ó r a o w ą s o t o n ą b y ł a . W celu zabicia tego demona wskazane b y ł o m i e ć w z a s i ę g u r ę k i n o ­ ż y c e do s t r z y ż e n i a owiec l u b n o ż y c z k i ; c z ę s t o j e d n a k ż e w w y p o w i e d z i a c h p o w t a r z a się uwaga, że w i n n y to b y ć n o ż y c e . G d y ó w demon z j a w i a ł się, n a j c z ę ś c i e j pod p o s t a c i ą s ł o m k i , n a l e ż a ł o go w t e d y p r z e c i ą ć . S k u t e k b y ł niezawodny i w i d o c z n y na d r u g i d z i e ń . W j a k i e j ś c h a ł u p i e znajdo­ w a n o n i e ż y w ą , p r z e c i ę t ą na p ó ł k o b i e t ę . O p r ó c z n o ż y c czy n o ż y c z e k u ż y w a n o t a k ż e innego, metalowego ś r o d k a apotropeicznego, np. i g ł y . Z a ­ a t a k o w a n i e n i ą sotony s i e d z ą c e j c z ł o w i e k o w i na piersiach d a w a ł o skutek k o ń c o w y , j a k opisany w y ż e j , z t ą r ó ż n i c ą , że m a r t w a kobieta nie b y ł a p r z e c i ę t a na p ó ł , lecz m i a ł a przebite serce. Do k a t e g o r i i pierwszej istot demonicznych zaliczony z o s t a ł topielec, istota w y w o d z ą c a s i ę od z m a r ł e g o c z ł o w i e k a , w y s t ę p u j ą c a pod n a z w ą utopca . Staje się n i ą c z ł o w i e k , k t ó r y u t o n ą ł na skutek n i e s z c z ę ś l i w e g o w y p a d k u l u b t e ż t a k i , k t ó r y o d e b r a ł sobie życie, ale z d r o w y na u m y ś l e . 2 0 2 0 Choć i nazwa waserman nie jest na Śląsku obca (К ос z w a r a, op. cit., s. 70), jak i też inna: fajerman (Materiały. O utopcu spisał W. R e i s s , „Zara­ nie Śląskie", R. 4: 1911, z. 1, s. 44). �235 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE Z d a r z a ł y się i w y p o w i e d z i p o d a j ą c e , że utopiec m i a ł się w y w o d z i ć z nie ochrzczonego, utopionego dziecka l u b , że jest to p o k u t u j ą c a dusza; u t o p cem n a z y w a n o t e ż d i a b ł a . W ś r ó d w y m i e n i o n y c h t u o p i n i i i n f o r m a t o r ó w na t e m a t genezy tej i s t o t y d w i e z a s ł u g u j ą na s z c z e g ó l n ą u w a g ę . P i e r w ­ sza p o d a j ą c a , że p o c h o d z i ć m i a ł z nie ochrzczonego, utopionego dziecka oraz druga s t w i e r d z a j ą c a , że b y ł to d i a b e ł . Wersja pierwsza n a w i ą z u j e do znanych w l i t e r a t u r z e , t a k ż e z r e g i o n u s ą d e c k i e g o , w ą t k ó w z a w i e r a ­ j ą c y c h t e n w ł a ś n i e m o t y w , u z u p e ł n i o n y dodatkowo i n f o r m a c j ą , że t o ­ pielcem s t a w a ł o się dziecko kobiety, k t ó r a u t o p i ł a s i ę r o z m y ś l n i e b ę d ą c w c i ą ż y . D r u g a natomiast wskazuje na b i b l i j n y r o d o w ó d topielca. Obok i n f o r m a c j i , że utopiec b y ł d i a b ł e m , podano t a k ż e , iż w wodzie, z k t ó r e j się b i o r ą , znajduje się p i e k ł o . Z b l i ż o n y m o t y w m o ż n a z n a l e ź ć w l i t e r a ­ turze przedmiotu . 2 1 2 2 Utopce b ę d ą c i s t o t a m i z w i ą z a n y m i z ż y w i o ł e m w o d n y m p r z e b y w a ł y w rzekach, jeziorach, a i c h u l u b i o n y m miejscem m i a ł y b y ć p r o g i wodne i k ł a d k i . Opisy postaci t e j i s t o t y s ą r ó ż n e , c h o ć na ogół topielec p r z y b i e ­ r a ć m i a ł k s z t a ł t y l u d z k i e . I t a k w i d y w a n o go p o n o ć w postaci dziecka, d o r o s ł e g o m ę ż c z y z n y l u b z m a r ł e g o s ą s i a d a czy t e ż k o b i e t y albo p a n n y . O g ó l n i e m ó w i o n o , że b y ł to „ m a ł y , c z e r w o n y c z ł o w i e c z e k , t r z y d z i e ś c i c e n t y m e r ó w , cały czerwiony". R ó w n i e ż w Brennej wspomniano o i n n y m kolorze f r a g m e n t u u b i o r u utopca, a m i a n o w i c i e z i e l o n y m . Podane opisy u b i o r u tej i s t o t y i noszone przez n i ą k o l o r y : z i e l o n y i czerwony, w s k a z u j ą n a p r z e t r w a n i e w t y c h przekazach e l e m e n t u cha­ r a k t e r y z u j ą c e g o i s t o t y demoniczne, p o d k r e ś l a n e g o w l i t e r a t u r z e p r z e d ­ m i o t u . W f o r m i e s z c z ą t k o w e j , bo d o t y c z ą c e j j e d y n i e a t r y b u t ó w w p o ­ staci k o l o r o w y c h s z n u r k ó w ( w t y m czerwonego) l u b w s t ą ż e c z e k , element t e n p r z e t r w a ł w Istebnej. 2 3 2 4 Utopiec m ó g ł p r z y b i e r a ć t a k ż e obok l u d z k i c h k s z t a ł t y zoomorficzne. Zachowane podania m ó w i ą o t o p i e l c u p r z e m i e n i o n y m w c z e r w o n ą r y b k ę , b i a ł e g o psa, w r a k a czy ś w i n i ę , j a k t e ż w y s t ę p u j ą c y m w postaci p ó ł r y b y , p ó ł c z ł o w i e k a . Podano t a k ż e , że m ó g ł p o s i a d a ć r ó w n i e ż r o g i . P r z y p i s y ­ w a n i e u t o p c o w i r o g ó w w i ą z a ł o b y się konsekwentnie z w t ó r n ą , bo chrze­ ś c i j a ń s k i e g o pochodzenia i n t e r p r e t a c j ą jego r o d o w o d u . 2 1 Więcej szczegółów można znaleźć w artykule U . L e h r , Ludowe wierzenia w demony wodne (złożony do druku, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie", t. 8). Patrz: J . Ś w i ą t e k , Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), K r a k ó w 1893, s. 453; także B r o d a , op. cit., s. 13; H . В i e g e 1 e i s e n, U kolebki. Przed ołta­ rzem. Nad mogiłą, L w ó w 1929, s. 52. Znane są i inne opisy jego postaci z uwzględnieniem ubioru nie w y s t ę p u ­ jącego w zachowanych podaniach, m. in. jest tam uwaga o wodzie kapiącej z k a ­ pelusza i z kieszeni kapoty, po czym rozpoznawano utopca (N. M a d 1 o w n a, Topielec w Czeladzi w pow. będzińskim, w guberni piotrkowskiej, „Lud", t. 10: 1904, s. 438). В i e g e 1 e i s e n, op. cit., s. 524. 2 2 2 8 2 4 �236 URSZULA LEHR Utopce c e c h o w a ł o w r o g i e nastawienie do c z ł o w i e k a . Z n a ł y one r ó ż n e sposoby, d z i ę k i k t ó r y m z w a b i a ł y l u d z i nad r z e k ę , aby i c h p o t e m u t o p i ć , m i m o iż ci — w i e d z ą c co i c h t a m s p o t k a ć m o ż e — s t a r a l i się j ą o m i j a ć . O d n o s i ł o s i ę t o g ł ó w n i e do dzieci, ale t a k ż e i do d o r o s ł y c h . Dzieci w c i ą g a ł y do w o d y w a b i ą c je poprzez u k a z y w a n i e na j e j p o w i e r z c h n i r ó ż n o b a r w n y c h w s t ą ż e c z e k l u b p r z e d m i o t ó w , np. zegarka, p i ł k i . 2 S Utopiec m ó g ł t e ż i w i n n y s p o s ó b w a b i ć do w o d y ; np. p r z y b r a w s z y p o s t a ć z m a r ł e g o s ą s i a d a p r o w a d z i ł c z ł o w i e k a , aby go p o t e m u t o p i ć w po­ t o k u . S ł y s z a n o t a k ż e głos topielca m ó w i ą c e g o „ p ó d ź c i e do m n i e h a w " . Podano t a k ż e , że czasami s t a w a ł na k ł a d c e ze ś w i a t ł e m i c z ł o w i e k s z e d ł za t y m ś w i a t ł e m , aż w p a d ł do w o d y i t o n ą ł . Istota ta m i a ł a s i ę pokazy­ w a ć z a r ó w n o w nocy, j a k i w d z i e ń , k i e d y to w i d y w a n o j ą rzekomo s i e d z ą c ą w c z e r w o n y m u b r a n i u i g r z e j ą c ą się w p r o m i e n i a c h s ł o ń c a . Utopce, j a k p o d k r e ś l a n o w Istebnej, m i a ł y najbardziej n ę k a ć l u d z i , k t ó r z y grzeszyli. To stwierdzenie, spotykane coraz c z ę ś c i e j w t r a d y c y j ­ n y c h przekazach, odnosi s i ę t a k ż e i do i n n y c h istot ś w i a t a n a d z m y s ł o wego, s t a n o w i ą c d o d a t k o w y element p r z e m a w i a j ą c y za a s y m i l a c j ą w i e ­ rzeń i religii. O d n o ś n i e do utopca znane b y ł y w e wsiach badanego r e g i o n u pewne zakazy, k t ó r y c h przestrzeganie m o g ł o u c h r o n i ć c z ł o w i e k a od n a p a s t l i ­ wości tej i s t o t y . D o t y c z y ł y one: n i e w z y w a n i a p i o r u n ó w i n i e p r z e k l i n a n i a nad w o d ą oraz n i e k ą p a n i a się w wodzie bez specjalnego zabezpieczenia. Zakaz p i e r w s z y w i ą ż e s i ę z d a w n ą w i a r ą , iż topielce ś c i ą g a ł y p i o r u n y . W z y w a n i e w i ę c i c h w p r z e k l e ń s t w i e w y w o ł y w a ł o gniew t y c h istot, k t ó r e m ś c i ł y się, w c i ą g a j ą c l u d z i do w o d y . Zakaz k ą p i e l i w wodzie o d n o s i ł s i ę s z c z e g ó l n i e do dzieci. Jak się w y ­ daje, jest to w e r s j a nowszego pochodzenia, t y m bardziej że w w y p o w i e ­ dziach w y r a ź n i e się p o d k r e ś l a , że straszono dzieci utopcami, aby n i e d o p u ś c i ć do n i e s z c z ę ś c i a , j a k t e ż , że „z powodu dzieci b y ł t e n utopiec". Natomiast przedstawiciele najstarszego pokolenia w i ą z a l i ó w zakaz z a u t e n t y c z n ą w i a r ą w topielca i na ogół go przestrzegali, nie k ą p i ą c się bez k r z y ż y k a czy szkaplerza zawieszonego na szyi. N i e z a l e ż n i e od i s t n i e ­ j ą c y c h z a k a z ó w z a c h o w a ł y się w podaniach i n f o r m a c j e o zachowaniach t y p u profilaktycznego, m a j ą c y c h r ó w n i e ż z a b e z p i e c z y ć c z ł o w i e k a przed tą istotą. Przed utopcem m i a ł a zatem skutecznie c h r o n i ć m o d l i t w a . Przecho­ d z ą c w p o b l i ż u r z e k i , o k t ó r e j wiedziano, że jest miejscem zamieszkania tej i s t o t y , n a l e ż a ł o w y p o w i e d z i e ć s ł o w a m o d l i t w y , aby u n i k n ą ć spotkania z n i m . N i e k t ó r z y u w a ż a l i , że nie są w a ż n e s ł o w a m o d l i t w y , ale stworze­ nie p o z o r ó w j e j o d m a w i a n i a . W celach p r o f i l a k t y c z n y c h w y k o n y w a n o t e ż t a k i e c z y n n o ś c i , j a k 2 5 Patrz także: Materiały ludoznawcze. Bajki o utopcu (z okolic Strumienia), spisał ks. O. Z a w i s z a , „Zaranie Śląskie", R. 4: 1912, z. 2-4, s. 116-121; Mate­ riały. O utopcu..., s. 43-44. �237 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NAD ZMYSŁOWE ś w i ę c e n i e miejsc zamieszkanych rzekomo przez utopce oraz w r z u c a n i e do r'zeki m o n e t y . Wierzono, że „ t e p i e n i ą d z e to dla niego z a p ł a t a , że nas nie w e ź m i e " . B y ł to w i ę c rodzaj okupu, m a j ą c y z a g w a r a n t o w a ć bezpie­ c z e ń s t w o k ą p i ą c y m się l u d z i o m . W z m i a n k a o okupie dla utopca, pocho­ d z ą c a j e d y n i e z Istebnej, wskazuje na p r z e t r w a n i e w t r a d y c y j n y m prze­ kazie elementu s u g e r u j ą c e g o a r c h a i c z n o ś ć tego m o t y w u . Nie p r z e t r w a ł c n co p r a w d a w postaci d o s ł o w n i e t a k i e j , j a k podaje K . M o s z y ń s k i p i ­ sząc o ofiarach z w i e r z ę c y c h s k ł a d a n y c h topielcowi, j e d n a k ż e t r a k t o w a n i e o w y c h monet j a k o „ z a p ł a t y " w zamian za o f i a r y z l u d z i jest ś l a d e m analogicznego d z i a ł a n i a p r o f i l a k t y c z n e g o : zmianie u l e g ł przedmiot, a nie cel o k u p u . Z l i t e r a t u r y d o t y c z ą c y t e r e n u Ś l ą s k a znany jest i n n y ciekawy sposób profilaktyczny . 2 6 2 1 Ś r o d k a m i c h r o n i ą c y m i c z ł o w i e k a przed utopcem, o p r ó c z w s p o m n i a ­ nej w o d y ś w i ę c o n e j , m i a ł a b y ć t a k ż e r o ś l i n a p r z y t u l i ą (Galium verum L . ) . Wierzono, że posiada onia w ł a ś c i w o ś c i apotropeiczne , przeto u w a ­ ż a n o , że j e ś l i c z ł o w i e k nosi j ą p r z y sobie, w t e d y utopiec nie ma do n i e ­ go p r a w a . J a k j u ż wspomniano, utopiec nie b y ł zainteresowany osobami, k t ó r e p r o w a d z i ł y r e l i g i j n y t r y b ż y c i a . M a t e r i a ł y terenowe w s k a z u j ą , iż p r z y ­ p a d k i t a k i e b y ł y nader rzadkie, w z w i ą z k u z c z y m topielec c z ę s t o się p o j a w i a ł , n a p a s t u j ą c l u d z i , co na ogół k o ń c z y ł o się tragicznie: ś m i e r c i ą przez utopienie. Co p r a w d a w i e l u s p o ś r ó d r e s p o n d e n t ó w u w a ż a ł o , że nic nie m o ż e z a b e z p i e c z y ć c z ł o w i e k a przed t ą i s t o t ą , n i e m n i e j znane b y ł y odpowiednie sposoby p o s t ę p o w a n i a i ś r o d k i . 2 S W Istebnej w j e d n y m p r z y p a d k u podano, że n a l e ż a ł o z a p y t a ć czego ż ą d a i s p e ł n i ć to ż ą d a n i e , a t y m s a m y m w y b a w i ć p o k u t u j ą c ą d u s z ę . T e n s p o s ó b zachowania w i ą ż e się z j e d n ą z w e r s j i na temat jego pochodzenia, a m i a n o w i c i e , że jest on p o k u t u j ą c ą d u s z ą . Z z a c h o w a ń t y p u manualnego znany jest w y k o n y w a n y r ę k ą znak k r z y ż a , k t ó r y m i a ł o c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed t ą i s t o t ą , a t a k ż e obrona czynna. Jak podano w Istebnej, za p o r a d ą k s i ę d z a , n a l e ż a ł o u d e r z y ć w t w a r z l e w ą r ę k ą topielca, k t ó r y p o j a w i ł się na k ł a d c e . M i a ł b y ć on p o k u t u j ą c y m duchem i przez to uderzenie z o s t a ł w y b a w i o n y , o c z y m z r e s z t ą sam z a k o m u n i k o w a ł , o p o w i a d a j ą c o s w y c h losach i d z i ę k u j ą c za w y b a w i e n i e od p o k u t y . W B r e n n e j natomiast opowiadano, iż strzelono do s i e d z ą c e g o na k ł a d c e topielca, po k t ó r y m z o s t a ł a t y l k o s m o ł a . 2 6 M o s z y ń s k i , op. cit., s. 681. Autor podaje, że aby uchronić sie przed utopcem, „zanim wejdzie sie. do rzeki lub stawu, by się kąpać, należy zanurzyć duży palec prawej nogi w wodzie i owym palcem zrobić krzyż na czole", M o r c i n e k , op. cit., s. 135. Moszyński wymienia tę roślinę jako apotropeion, ale dla Bułgarii (M os zу ń s к i, op. cit., s. 329). Nie wspomina natomiast o jej w y s t ę p o w a n i u w takim charakterze dla obszaru Polski. Tymczasem, jak wynika z materiałów terenowych, jak też i literatury dla Śląska, w y s t ę p o w a ł a tam i była znana jako środek apotropeiczny ( M o r c i n e k , op. cit., s. 140). 2 7 2 8 �238 URSZULA LEHR W d r u g i e j k a t e g o r i i istot demonicznych znajduje się p ł a n e t n i k , istota w y w o d z ą c a się, j a k to w y n i k a z zachowanych p r z e k a z ó w , od c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o . W p r z e t r w a ł y c h w badanych wsiach w ą t k a c h w i e r z e n i o w y c h z n a z w ą t ą nie spotkano s i ę . P o z o s t a ł y j e d y n i e pewne cechy j e j d z i a ł a ­ nia, w s k a z u j ą c e na p i e r w o t n ą f u n k c j ę tej i s t o t y , w i ą ż ą c ą s i ę ściśle z d a w ­ n y m i w y o b r a ż e n i a m i o p ł a n e t n i k u i to t y l k o w jednej w s i , a m i a n o w i c i e w Istebnej. T a m t e ż znana jest z w i e r z e ń l u d o w y c h p o s t a ć c z a r n o k s i ę ż n i k a — c z ł o w i e k a , k t ó r e g o zadaniem b y ł o „ k r u p y w o d z i ć " i „ s k l u d o w a ć deszcz", obok i n n e j n a z y w a n e j d r a k i e m . J a k wierzono, m i a ł to b y ć p o t w ó r w y ­ c h o d z ą c y z ziemi, o w y g l ą d z i e r y b y , z ł a ń c u c h a m i , k t ó r y m i c z y n i ł w i e l ­ k i h a ł a s . Ogon tego p o t w o r a przeznaczony b y ł p o n o ć do rozganiania gradu. Informacje powyższe m o g ą b y ć śladem wierzeń w p ł a n e t n i k a i z ł e ­ go smoka, znanych na terenie krakowskiego l u b podobnych w i e r z e ń , w y s t ę p u j ą c y c h na" terenie M o r a w . 2 9 O d n o ś n i e do postaci c z a r n o k s i ę ż n i k a n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że m a on n i e ­ wiele wspólnego z p ł a n e t n i k i e m znanym z dawnych przekazów, a w i ę c p r z e b y w a j ą c y m w c h m u r a c h czy w c i ą g a n y m przez nie, g d y n a d e s z ł a odpowiednia c h w i l a . W y g l ą d a j a k n o r m a l n y c z ł o w i e k , a r ó ż n i się t y m , że chodzi z w y k l e na czarno u b r a n y i j a k o z a p ł a t ę za o d p ę d z e n i e z b l i ż a ­ j ą c e j s i ę b u r z y pobiera m l e k o od czarnej k r o w y i j a j k a od czarnej k u r y . Zanikająca wiara w płanetnika — istotę demoniczną, spowodowała p r z e j ę c i e j e j r o l i przez l u d z i . B y ł y to osoby kompetentne, a w i ę c t a k i e , k t ó r e z n a ł y s i ę na m a g i i . W Istebnej w y s t ę p o w a ł w s p o m n i a n y czarno­ k s i ę ż n i k , w B r e n n e j natomiast nie b y ł a znana osoba czy t e ż osoby szcze­ g ó l n i e z a j m u j ą c e się tego rodzaju d z i a ł a l n o ś c i ą m a g i c z n ą , ale o t y m b ę ­ dzie m o w a dalej. 3 0 O g ó l n i e zabiegi magiczne w y k o n y w a n e przez c z a r n o k s i ę ż n i k a s p r o ­ w a d z a ł y s i ę do tego, że g d y z b l i ż a ł a się burza, s t a w a ł on w kole z a k r e ­ ś l o n y m ś w i ę c o n ą k r e d ą i o d c z y t y w a ł z magicznej k s i ą ż k i s ł o w a — za­ k l ę c i a . M i a ł r ó w n i e ż p r z y sobie ś w i ę c o n ą w o d ę . Jak p o d a w a l i naoczni ś w i a d k o w i e tego zabiegu, w c h w i l i , g d y c z a r n o k s i ę ż n i k z a c z ą ł odczy­ t y w a ć f o r m u ł y magiczne, z b l i ż a j ą c e s i ę c h m u r y z m i e n i ł y s w ó j k i e r u n e k i o m i n ę ł y w i e ś . D z i a ł a n i a magiczne p r o f i l a k t y c z n e i o d w r a c a j ą c e p o d e j ­ mowano t a k ż e w e w ł a s n y m zakresie. C z y n i l i to ludzie sami, u ż y w a j ą c do tego celu r o z m a i t y c h a k c e s o r i ó w . 8 1 n Informacje powyższe uzyskano w drodze konsultacji z dr Klimova podczas pobytu służbowego w Pradze w 1981 r. Odnośnie do terenu Polski patrz: M. В r y1 a k, "Wierzenia ludowe, [w:] Monografia pow. myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, K r a k ó w 1970, s. 293. Biegeleisen pisze m. in. o tak właśnie w y g l ą d a j ą c y m płanetniku wśród ludu krakowskiego ( B i e g e l e i s e n , op. cit., s. 540-541). O magicznych sposobach zabezpieczających zagrodę i w i e ś przed klęskami atmosferycznymi patrz artykuł U. L e h r, Beliefs and magical procedures for the protection of farms in the Polish Carpathians, „Ethnographica et Folkloristica C a r pathica", t. 2: 1981, s. 105-111. 8 0 8 1 �239 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE Do najstarszych, znanych z p r z e k a z ó w , a dzisiaj j u ż nie p r a k t y k o ­ w a n y c h d z i a ł a ń p r o f i l a k t y c z n y c h , n a l e ż a ł o w Brennej k r e ś l e n i e k r z y ­ ż y k ó w i k r o p i e n i e i c h ś w i ę c o n ą w o d ą na granicach swego pola. W grupie d z i a ł a ń o b r o n n o - o d w r a c a j ą c y c h znanych w badanych wsiach, lecz t a k ż e nie zachowanych w f o r m i e czynnej, p o d k r e ś l i ć n a l e ż y w y n o ­ szenie ł o p a t y chlebowej na z e w n ą t r z d o m u i ustawianie j e j s t r o n ą w y ­ p u k ł ą w k i e r u n k u n a d c h o d z ą c e j b u r z y . J a k podano w Istebnej, ostatni raz m i a n o t a k c z y n i ć w 1962 r . Do s p o s o b ó w p r a k t y k o w a n y c h d a w n i e j , a t a k ż e sporadycznie po d z i ś d z i e ń , n a l e ż a ł o spalanie p o ś w i ę c o n y c h w o k t a w ę B o ż e g o C i a ł a ziół, umieszczonych na p o k r y w c e , l u b t e ż p a l m y w i e l k a n o c n e j , palonej w p i e ­ cu. W i e r z o n o b o w i e m , że j a k daleko p ó j d z i e d y m z p a l ą c y c h się ziół, t a k daleko odejdzie burza. Zioła' spalano g ł ó w n i e w celu o t r z y m a n i a d y m u , k t ó r y m i a ł b y ć p o k a r m e m dla p ł a n e t n i k ó w . Do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h nie p r z e t r w a ł a tego rodzaju interpretacja, j e d n a k ż e j u ż sama c z y n n o ś ć oraz d y m m a j ą c y , w e d l e nowszej w e r s j i , po prostu o d g a n i a ć c h m u r y , jest ś l a d e m w i e r z e n i a w i s t o t ę d e m o n i c z n ą . K o l e j n a g r u p a to i s t o t y ezoteryczne, a w i ę c k o n k r e t n e osoby posia­ d a j ą c e w i e d z ę m a g i c z n ą n a b y t ą na zasadzie p r z e k a z y w a n i a j e j z p o k o ­ lenia na pokolenie w o b r ę b i e jednej r o d z i n y , w sporadycznych w y p a d ­ k a c h od l u d z i obcych. N a l e ż e ć t u b ę d z i e czarownica. W e d l e r e l a c j i i n f o r ­ m a t o r ó w c z a r o w n i c ą b y ł a n a j c z ę ś c i e j kobieta m i e s z k a j ą c a w danej w s i , znana z nazwiska, p o s i a d a j ą c a u m i e j ę t n o ś c i magicznego z a d z i a ł a n i a . W Istebnej m i a ł y b y ć t r z y czarownice — z m a r ł y po w o j n i e . W B r e n n e j natomiast podano, że b y ł y cztery: w t y m d w i e z m a r ł y w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m , trzecia po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w d o m u s t a r c ó w , a czwarta jeszcze ż y j e . Osoby u w a ż a n e za czarownice czy "też t y l k o podejrzewane o w y k o ­ n y w a n i e p r a k t y k m a g i c z n y c h na s z k o d ę s ą s i a d ó w , j a k w y n i k a z podanych o p i s ó w , nie w y r ó ż n i a ł y się n i c z y m s z c z e g ó l n y m s p o ś r ó d i n n y c h kobiet. I c h w y g l ą d z e w n ę t r z n y nie o d b i e g a ł od n o r m y . W j e d n y m t y l k o p r z y ­ p a d k u podano, że kobieta u w a ż a n a za c z a r o w n i c ę , m i a ł a d ł u g i e w ł o s y n i g d y nie uczesane. Z a c h o w y w a ł y się n o r m a l n i e , w y c h o w y w a ł y swoje dzieci, c h o d z i ł y do k o ś c i o ł a i n a j w i ę c e j s i ę m o d l i ł y , aby p o k a z a ć , j a k i e są p o b o ż n e . U w a ż a n o , że czarownice k o ń c z y ł y swoje ż y c i e w strasznych m ę c z a r n i a c h , a p o d koniec ż y c i a b y ł y „ p o w y k r ę c a n e " . Czarownice b y ł y specjalistkami z zakresu m a g i i z w i ą z a n e j z gospo­ d a r k ą m l e c z n ą , a stosowane przez nie zabiegi magiczne m i a ł y na celu odebranie l u b „ b a b r a n i e " , c z y l i psucie, m l e k a k r o w o m s ą s i a d ó w . P o d e j ­ rzewano je t a k ż e o rzucanie u r o k ó w . 3 2 3 3 3 2 Chodzi tu o zmiany reumatyczne spowodowane stanem zapalnym s t a w ó w , powodujące zniekształcenia dłoni, palców, kręgosłupa i in. Zagadnienie to zostało szerzej omówione w innym artykule. Patrz: U . L e h r , Urok w aspekcie działań magiczno-religijnych, „Lud", t. 65: 1981, s. 91-104. Por. także: Materiały ludoznawcze {zebrała E . Ś w i b ó w n a wśród ludu w Brennej w ostatnich latach), „Zaranie Śląskie", R. 5: 1929, z. 3, s. 153. 8 8 �242 URSZULA LEHR N a t o m i a s t w B r e n n e j ochrona b y d ł a p r z e d c z a r o w n i c a m i o g r a n i c z a ł a się to tego, że w d n i a c h i c h w z m o ż o n e j d z i a ł a l n o ś c i , to jest w ś w . Ł u c j i , ś w . Jana, ś w . Tomasza, k o b i e t y d o k ł a d n i e z a m y k a ł y d r z w i stajni, o b o r y i chlewa i p i l n o w a ł y , b y ż a d n a osoba nie z b l i ż a ł a s i ę do t y c h pomiesz­ czeń. S p o s o b ó w o b r o n n y c h znano k i l k a . B y ł y w ś r ó d n i c h t a k i e , k t ó r e sto­ sowano we w ł a s n y m zakresie bez uciekania się do pomocy znachora, osoby bardziej kompetentniej w t y m zakresie, co z w y k l e czyniono w c i ę ż ­ szych p r z y p a d k a c h . T a k w Istebnej p o c z a r o w a n ą k r o w ę okadzano t r z a ­ skami z p r o g u chlewa czarownicy, umieszczonymi na p r z y k r y w c e . E f e k t zabiegu b y ł p o n o ć t a k i , że k r o w y c z a r o w n i c y t r a c i ł y m l e k o . R ó w n i e ż w tej w s i przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , za p o r a d ą w ę d r o w n e g o handlarza, p o s t ą p i o n o w t e n s p o s ó b , że w b i t o do szmatki, przez k t ó r ą cedzi się m l e ­ ko, szpilki, ale tak, że i c h g ł ó w k i z n a j d o w a ł y s i ę od spodu i poprzez w y s t a j ą c e ostrza lano m l e k o . M i a ł o to p o n o ć k ł u ć c z a r o w n i c ę , k t ó r a zmuszona z o s t a ł a do p r z y j ś c i a . N i e wpuszczono j e j jednak, bo tego nie n a l e ż a ł o r o b i ć . Po w y k o n a n y m zabiegu, j a k twierdzono, czarownica w i ę ­ cej m l e k a nie o d b i e r a ł a . W B r e n n e j podano, że n a l e ż a ł o p o d o i ć k r o w ę przed wschodem s ł o ń ­ ca, a uprzednio dobrze n a p a l i ć w piecu. N a s t ę p n i e w y l a ć c a ł e m l e k o na b l a c h ę pieca i k ł u ć je n o ż a m i . Po u c z y n i e n i u tego, wedle r a d y C y g a n k i , ' p r z y s z ł a do i n f o r m a t o r k i czarownica z zapytaniem, co ona r o b i z j e j k r o w a m i , bo s k a c z ą po J a s ł a c h i r y c z ą . W i ę c e j m l e k a tej osobie j u ż nie c z a r o w a ł a . Czasami w y s t a r c z y ł o , j a k podano, w y l a ć m l e k o na s z m a t k ę , n a stół i k ł u ć je n o ż a m i . R ó w n i e ż i w t y m p r z y p a d k u m i a ł a p r z y j ś ć osoba, k t ó r a p o c z a r o w a ł a m l e k o i p r o s i ć , b y zaniechano tej c z y n n o ś c i , bo to j ą b o l i . O p r ó c z w y m i e n i o n y c h t u s p o s o b ó w o b r o n n y c h , znane b y ł o w B r e n ­ nej okadzanie k r ó w p o ś w i ę c o n y m i z i o ł a m i . M o g ł y to b y ć zioła pocho­ dzące z w i a n u s z k ó w święconych w o k t a w ę Bożego Ciała lub w i ą z a n e k p o ś w i ę c a n y c h w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j . Czarownice znano, p o n i e w a ż b y ł y m i e s z k a n k a m i w s i , ale c h c ą c s i ę u p e w n i ć , czy f a k t y c z n i e z a j m u j ą s i ę czarami, m o ż n a b y ł o z a s t o s o w a ć p e w i e n zabieg magiczny, s p r a w d z a j ą c y to podejrzenie. P o l e g a ł on na t y m , że na 12 d n i przed B o ż y m N a r o d z e n i e m zbierano polana, k t ó r e po j e d n y m o d k ł a d a n o aż do w i g i l i i . W w i g i l i ę palono je wszystkie i w t e d y osoba, k t ó r a p r z y s z ł a do d o m u j a k o pierwsza, m i a ł a b y ć na pewno cza­ rownicą. O s t a t n i ą g r u p ę istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o t w o r z ą quasi-demony, do k t ó r e j zaliczono d w i e i s t o t y : d i a b ł a i ś m i e r ć . D i a b e ł , w p r o w a d z o n y przez c h r z e ś c i j a ń s t w o do ś w i a t a wierzeniowego j a k o uosobienie zła, w t a k i e j postaci z o s t a ł zaadaptowany do w i e r z e ń l u d o w y c h . M o ż n a przypusz­ czać, że i ś w i a t p o g a ń s k i p o s i a d a ł o d p o w i e d n i k a tej' postaci, j e d n a k ż e nie z a c h o w a ł y się ż a d n e ś l a d y na to w s k a z u j ą c e w m a t e r i a ł a c h z t e r e n u �243 W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE badanych w s i . D i a b e ł jest p o s t a c i ą najbardziej p o p u l a r n ą s p o ś r ó d w y ­ m i e n i o n y c h t u istot ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o . P o w s z e c h n o ś ć jego w y s t ę ­ powania jest t ł u m a c z o n a ś c i s ł y m z w i ą z k i e m z systemem r e l i g i i chrze­ ś c i j a ń s k i e j , p o d a j ą c e j w w i e l u w y p a d k a c h , a nawet n a r z u c a j ą c e j k o n - ~ c e p c j ę pochodzenia i w y o b r a ż e n i a d i a b ł a , j a k t e ż p o d t r z y m y w a n i a w i a r y w niego. D i a b e ł z w a n y b y ł t a k ż e w obu wsiach szatanem l u b o k r e ś l a n y m i a n e m „ p l u g a s t w o " . U w a ż a n o t a k ż e , że nie n a l e ż y w y m a w i a ć jego i m i e ­ nia, bo to jest grzech. Wersje na t e m a t pochodzenia tej i s t o t y w s k a z u j ą w y r a ź n i e na ź r ó d ł o c h r z e ś c i j a ń s k i e . P o d a j ą one, że są to a n i o ł o w i e zamienieni w d i a b ł y l u b t e ż w z i ę ł y się stąd, iż w wierze, k t ó r a b y ł a przed Chrystusem, n a s t ą p i ł r o z ł a m : d i a b e ł c h c i a ł r z ą d z i ć po swojemu, a Pan Bóg po s w o j e m u . Nie jest z b y t jasna i n t e r p r e t a c j a w y ż e j podana, ale n a w i ą z u j e ona do b i ­ blijnego r o d o w o d u d i a b ł a , j a k i zanotowano w S ą d e c k i e m . 3 5 D i a b ł y są w s z ę d z i e , p o n i e w a ż c h o d z ą po ś w i e c i e . P r z y b i e r a j ą n a j ­ częściej p o s t a ć c z ł e k o k s z t a ł t n ą , np. m ę ż c z y z n y , ale t e ż spotkano się ze ś l a d a m i z o o m o r f i z m u w p r z e d s t a w i a n i u jego postaci. Mógł w i ę c m i e ć w y g l ą d ś w i n i , k r o w y , konia, ale t e ż p o n o ć w y s t ę p o w a ć m i a ł w postaci czarnego psa. W y o b r a ż a n o go Sobie t a k ż e z r o g a m i i w i d ł a m i . S ą to n a j ­ liczniej w y s t ę p u j ą c e opisy. I n n e z a w i e r a j ą bardziej fantastyczne ele­ m e n t y , p o d a j ą c e , że np. w i d y w a n o t ę i s t o t ę bez g ł o w y l u b z siedmioma głowami, mogła też posiadać kopyta końskie. U w a ż a n o , że d i a b e ł przede w s z y s t k i m k u s i l u d z i do grzechu. Z j a w i a ć się m i a ł t a k ż e i w t e d y , g d y z o s t a ł w e z w a n y przez c z ł o w i e k a w prze­ k l e ń s t w i e — ż y c z e n i u , aby k o g o ś d i a b e ł w z i ą ł l u b p i o r u n s t r z e l i ł w da­ nego c z ł o w i e k a . W obu wsiach nie zanotowano s z c z e g ó l n y c h s p o s o b ó w p o s t ę p o w a n i a ani d z i a ł a ń n a t u r y p r o f i l a k t y c z n e j czy obronnej, m a j ą c y c h na ce]u u c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed d i a b ł e m . W Istebnej u w a ż a się, że c z ł o w i e k p o s i a d a j ą c y s i l n ą w o l ę nie jest n a r a ż o n y na napastowanie przez t ę i s t o ­ t ę , a' w i ę c t a k i , k t ó r y nie ulega pokusom. W B r e n n e j natomiast p o d ­ k r e ś l a n o , że t a k ą g w a r a n c j ę daje b i e r z m o w a n i e . 3 6 O s t a t n i ą z p r z e d s t a w i a n y c h postaci ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o jest ś m i e r ć . Podobnie j a k w p r z y p a d k u d i a b ł a , t a k i t u i n f o r m a c j e na j e j t e m a t w s k a z u j ą na n a l e c i a ł o ś c i r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . W podanych przekazach nie z a c h o w a ł y się w z m i a n k i na temat pochodzenia tej istoty, a p o z o s t a ł e dane c h a r a k t e r y z u j ą się n i e z w y k ł ą l a k o n i c z n o ś c i ą , z w y j ą t k i e m o p i s ó w p o d a j ą c y c h c h a r a k t e r y s t y k ę postaci. Ś m i e r ć w y o b r a ż a n o sobie n a j c z ę ś c i e j w postaci k o ś c i o t r u p a w b i a ł e j 3 5 Wersja z regionu Sądeckiego podaje co następuje: „Tych aniołów co Pan Bóg i św. Michał postrącali z nieba [...] to te diabły som. Bo one som strącone z nieba, bo sie Panu Bogu sprzeciwiły" (Obidza), w ł a s n e materiały terenowe zin­ wentaryzowane w Archiwum Pracowni Etnografii Z E I H K M P A N w Krakowie. O innych sposobach działalności diabła, patrz: K o c z w a r a, op. cif., s. 64-65. i 8 4 �244 URSZULA LEHR p ł a c h c i e l u b t e ż jako k o b i e t ę na b i a ł o u b r a n ą z rozpuszczonymi w ł o s a m i i z w i e l k ą m i o t ł ą . Jej a t r y b u t a m i m i a ł y b y ć kosa, sierp l u b m ł o t e k . M i a ł a p o s i a d a ć t ę w ł a ś c i w o ś ć , że w oczach p a t r z ą c e g o na n i ą c z ł o w i e k a r o s ł a do o l b r z y m i c h r o z m i a r ó w , nawet do 20 m . M o g ł a t e ż p r z y b i e r a ć k s z t a ł t y zoomorficzne, g ł ó w n i e psa i kota. G ł ó w n y m celem j e j d z i a ł a n i a b y ł o odebranie c z ł o w i e k o w i życia, o c z y m doskonale wiedziano i z c z y m się na ogół zgadzano. P r z y c h o ­ d z i ł a w i ę c do k o n a j ą c y c h , b y w y p e ł n i ć s w o j ą m i s j ę . W j a k i s p o s ó b to c z y n i ł a , nie potrafiono w y j a ś n i ć . W Istebnej w j e d n y m t y l k o p r z y p a d k u podano i n f o r m a c j ę , że ś m i e r ć z a b i ł a m ł o t k i e m w t a ń c u pana m ł o d e g o . W e d ł u g K . M o s z y ń s k i e g o jest to bardzo pospolite wierzenie o starej tradycji . Wierzono t a k ż e , że .spotkanie ze ś m i e r c i ą z a p o w i a d a ł o zgon k o g o ś we wsi, a czasami osoby, k t ó r a j ą z o b a c z y ł a . M i a ł a ona u m r z e ć w c i ą g u trzech d n i . Z d a r z a ł y się t e ż i takie w y p a d k i , że ś m i e r ć p r o s i ł a k o g o ś o podwiezienie, a potem nagle z n i k a ł a i o k a z y w a ł o się, że w p o b l i ż u miejsca, w k t ó r y m z n i k n ę ł a , k t o ś u m a r ł . 3 7 I I . P R Z Y C Z Y N Y Z A C H O W A N I A I Z A N I K A N I A WIERZEŃ Przedstawione podania w i e r z e n i o w e m ó w i ą c e o istotach n a d z m y s ł o w y c h są d o k u m e n t a c j ą f r a g m e n t u k u l t u r y duchowej na terenie bada­ n y c h w s i oraz stanu j e j zachowania do lat 70-tych X X w . N a p r z e t r w a ­ nie n i e k t ó r y c h z n i c h do tego okresu z ł o ż y ł o się k i l k a c z y n n i k ó w . N i e ­ m a ł y w p ł y w m i a ł a religia. K o ś c i ó ł nie n e g o w a ł c a ł k o w i c i e o g ó l n i e i s t n i e j ą c e g o w wierzeniach l u d o w y c h świata nadzmysłowego czy „ z ł y c h mocy". Z d r u g i e j strony, c h o ć w a l c z y ł z p r z e s ą d a m i r ó ż n e g o r o ­ dzaju, s u g e r o w a ł , że nieprzestrzeganie o k r e ś l o n y c h n o r m r e l i g i j n y c h na­ r a z i ć m o g ł o c z ł o w i e k a na p o k u t ę po ś m i e r c i w postaci skazania duszy takiego c z ł o w i e k a na p o t ę p i e n i e . Tego r o d z a j u sugestie s t w a r z a ł y odpo­ w i e d n i g r u n t do p r z e t r w a n i a i wzbogacania o nowe t r e ś c i zachowanych w ą t k ó w d a w n y c h w i e r z e ń , czego p r z y k ł a d e m jest utopiec i poroniec. To splatanie się t r e ś c i c h r z e ś c i j a ń s k i c h i p o g a ń s k i c h , z a w a r t y c h w przeka­ z y w a n y c h z pokolenia na pokolenie podaniach, j a k i c h a r a k t e r podej­ m o w a n y c h d z i a ł a ń (magiczny ii r e l i g i j n y ) p r z e c i w k o i s t o t o m n a d z m y s ł o w y m , u m o ż l i w i ł o zachowanie d a w n y c h w i e r z e ń . W postaci z m o d y f i k o ­ wanej przez r e l i g i j n o ś ć s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j w i e r z e n i a te m i a ł y s z a n s ę p r z e t r w a n i a i egzystowania nie t y l k o w ś w i a d o m o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h osób, ale i w ż y c i u c o d z i e n n y m tej w a r s t w y , co n a j m n i e j do okresu międzywojennego. Innym czynnikiem determinującym w i e r z e ń jest psychika przedstawicieli 3 7 Moszyński, op. cit., s. 701. z a c h o w a w c z o ś ć tego rodzaju tej w a r s t w y s p o ł e c z n o ś c i , j a k �W I E R Z E N I A W ISTOT Y NADZMYSŁOWE 245 i m e c h a n i z m p r z e k a z y w a n i a t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h , w k t ó r y m to proce­ sie n i e m a ł ą r o l ę o d g r y w a j ą przedstawiciele najstarszego pokolenia, b ę ­ d ą c y i c h nosicielami i przekazicielami. W t r a n s m i s j i r ó ż n e g o rodzaju w i e r z e ń d e c y d u j ą c ą r o l ę o d g r y w a psychika n a d a w c y i odbiorcy. R z u t u ­ je ona na dalsze losy przekazu. P o d a t n y g r u n t stwarza w a r u n k i u m o ż l i ­ w i a j ą c e r e j e s t r a c j ę p r z e k a z y w a n y c h t r e ś c i , ewentualnie uzupełnianie t y c h ż e w ł a s n y m i s p o s t r z e ż e n i a m i oraz i c h rozpowszechnianie. N a l e ż y t u o d n o t o w a ć , że obecnie o d b i ó r tego r o d z a j u t r e ś c i przez l u d z i m ł o d y c h w g ł ó w n e j mierze ma charakter b i e r n y (brak w i a r y ) , a przekaz ma m i e j ­ sce w sporadycznych w y p a d k a c h ze w z g l ę d u na k r y t y c z n ą p o s t a w ę m ł o ­ dego pokolenia, j e d n a k ż e p r ó b y t a k i e są jeszcze podejmowane przez l u ­ dzi starych. C z y n n i k i te są n i e z w y k l e istotne nie t y l k o p r z y t r a n s p o n o w a n i u t r e ś ­ ci w i e r z e n i o w y c h , ale t a k ż e m a j ą n i e m a ł y w p ł y w na i c h p r z e k s z t a ł c a n i e , m o d y f i k o w a n i e i u g r u n t o w y w a n i e l u b t e ż n i w e l o w a n i e w danej g r u p i e s p o ł e c z n e j . U z u p e ł n i e n i e m są opinie i n f o r m a t o r ó w o d n o ś n i e do po­ s z c z e g ó l n y c h w ą t k ó w , w t y m g ł ó w n i e istot w n i c h w y s t ę p u j ą c y c h , j a k i w i e r z e ń w tego rodzaju i s t o t y w ogóle. S t a n o w i ą one w y k ł a d n i k i c h osobistych refleksji, a t y m s a m y m odzwierciedlenie z m i a n ś w i a t o p o g l ą ­ d o w y c h w sferze k u l t u r y d u c h o w e j . N a l e ż y z a z n a c z y ć na w s t ę p i e , że w w i e l u w y p a d k a c h przekaz t r a d y ­ c y j n y z a w i e r a ł samorzutnie p o d a w a n ą przez i n f o r m a t o r a jego w ł a s n ą i n t e r p r e t a c j ę na temat i s t n i e n i a istot n a d z m y s ł o w y c h b ą d ź komentarz nacechowany k r y t y c z n y m p o d e j ś c i e m do t y c h zjawisk. C z ę s t o k r o ć po­ w o ł y w a n o się t a k ż e na w s p ó ł c z e ś n i e p a n u j ą c e opinie, pod k t ó r y m i się podpisywano, n e g u j ą c na ogół e g z y s t e n c j ę ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o . R ó w ­ n o c z e ś n i e , c h o ć nie zawsze, i d e n t y f i k o w a n o się z o p i n i a m i s w o i c h p r z o d ­ ków, aprobujących świat nadzmysłowy. Opinie d o t y c z ą c e zachowanych w badanych wsiach p r z e k a z ó w o isto­ tach n a d z m y s ł o w y c h o d n o s z ą się w s p o s ó b w y r a ź n y j e d y n i e do trzech z n i c h : b ł ę d n e g o ognika, z m o r y i topielca. P o s t a w ę k r y t y c z n ą z a j m u j ą n i e k t ó r z y i n f o r m a t o r z y w z g l ę d e m po­ staci b ł ę d n e g o ognika, p o w o ł u j ą c się na o p i n i ę ogółu głoszącą, że z j a w i ­ ska tego rodzaju, a m i a n o w i c i e u n o s z ą c e się na terenach bagnistych ś w i a t e ł k a , to gazy w y d o b y w a j ą c e się z ziemi. Po zasypaniu i c h n i k t j u ż nie w i d z i a ł o w y c h o g n i k ó w s t r a s z ą c y c h l u d z i . Taka postawa nie prze­ szkadza posiadaniu w ł a s n e j i n t e p r e t a c j i tego zjawiska: „ja u w a ż a m , że to b y ł brak orientacji, a ludzie se m y ś l e l i , że go s m y k a ł o " , j a k i niep o d d a w a n i u w w ą t p l i w o ś ć przekazanych t r e ś c i : „ p i ę ć d z i e s i ą t l a t t e m u to m o ż n a je b y ł o jeszcze w i d z i e ć " . W p r z y p a d k u z m o r y p r z e w a ż a j ą w relacjach i n f o r m a t o r ó w elementy s k ł a n i a j ą c e do stwierdzenia, na podstawie licznie p o d a w a n y c h p r z y k ł a ­ d ó w , j a k o b y d o ś w i a d c z y l i na sobie d z i a ł a n i a tej i s t o t y , że postawa zgod­ na z t r a d y c y j n y m przekazem w y s t ę p u j e w w i ę k s z y m nasileniu a n i ż e l i �URSZULA LEIIR k r y t y c z n a : „ j a sie nie b a ł a tego, ale w i e r z y ł a . S i a d a ł o na piersiach. To czasem b y ł o p i ę ć m i n u t , czasem d z i e s i ę ć " . Zanotowane w y p o w i e d z i b ę d ą c e e g z e m p l i f i k a c j ą indywidualnych p r z e m y ś l e ń s ą sporadyczne, n i e m n i e j w s k a z u j ą na t r z e ź w ą o c e n ę zja­ w i s k a powszechnie uznawanego za p r a w d z i w e . A oto p i e r w s z a (z Isteb­ nej): „a to m o ż e b y ł w ł a ś c i w i e na serce chory, abo coś, ale ludzie m ó ­ w i l i : sotona go p r z y s i e d ł a " . D r u g a w y p o w i e d ź pochodzi z B r e n n e j : „ C z ł o ­ w i e k sie rozrasta. R o s n ą m u p i e r s i i m ę ż c z y z n a sie rozrasta, kobieta sie rozrasta i m o ż e o d r z y ć t ą p i e r ś , t ą k o ń c ó w k ę i b o l a ł o . C h o d z i l i ludzie w t y c h p ł ó c i a n k a c h to ż r a ł o , ta koszula. I m ę ż c z y z n ę ż r a ł o i ta p i e r ś nawet n a p u c h ł a , chociaż n i mo piersi m ę ż c z y z n a " . Dla p r z y p o m n i e n i a n a l e ż y d o d a ć , że o p u c h n i ę t e p i e r s i m i a ł y b y ć , j a k wierzono, s k u t k i e m ssania i c h przez s o t o n ę . Istnienie u t o p c ó w t a k ż e n i e k t ó r z y poddali w w ą t p l i w o ś ć s t w i e r d z a ­ jąc, że „ t o bujda, to straszenie dzieci. T a m b y ł a g ł ę b o k a woda i celowo to r o b i l i , ż e b y sie dzieci nie t o p i ł y " , „ o j c o w i e , dziadkowie to straszyli nas. Teraz w i m , że to nieprawda, ale j a k m y b y l i dzieci, to m y w i e r z y l i " . W z a r e j e s t r o w a n y c h w y p o w i e d z i a c h m o ż n a się s p o t k a ć też i z t a k i m i , k t ó r e w r ę c z S t w i e r d z a j ą , że „z p o w o d u t y c h dzieci b y ł ten utopiec", obok i n n y c h m ó w i ą c y c h , że straszyli dzieci utopcami; j e d n ą z w y p o ­ w i e d z i z a m y k a podsumowanie tej t r e ś c i : „ t a k i zwyczaj". W y n i k a z tego, że p o s t a ć topielca s t r a c i ł a swe miejsce w r z ę d z i e istot n a d z m y s ł o w y c h , s t a j ą c się j e d y n i e p o s t r a c h e m dla dzieci, a r ó w n o c z e ś n i e r ę k o j m i ą dla r o d z i c ó w , g w a r a n t u j ą c ą i c h b e z p i e c z e ń s t w o . Obok c y t o w a n y c h w y ż e j w y p o w i e d z i spotkano się i z t a k i m i , k t ó r e w y r a ź n i e s t w i e r d z a j ą , że tego rodzaju i s t o t y n a p r a w d ę k i e d y ś b y ł y , a potem z n i k n ę ł y z n i e w i a d o m y c h p r z y c z y n : „ p o w o j n i e to jeszcze b y ł y troche, a p o t e m z n i k ł y [...]. Nie w i a d o m o ka t y utopce poschodzili". W y p o w i e d z i na temat w i e r z e ń w i s t o t y n a d z m y s ł o w e są r ó ż n o r o d n e , w w i ę k s z o ś c i j e d n a k s t w i e r d z a j ą stan i s t n i e n i a w i e r z e ń i w y s t ę p o w a n i a r ó ż n e g o rodzaju istot, aż do okresu I I w o j n y ś w i a t o w e j , c h o ć w n i e k t ó ­ r y c h z n i c h p o d k r e ś l a się okres I w o j n y ś w i a t o w e j : „ p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą ludzie starzy w i e r z y l i , m ł o d z i j u ż nie. Do I I w o j n y to j u ż nie było". N a j c z ę ś c i e j p o d a w a n ą m o t y w a c j ą tego rodzaju o p i n i i jest uzasadnie­ nie w i a r y f a k t e m u k a z y w a n i a się istot n a d z m y s ł o w y c h „ n o w i e r z y l i , bo to sie i m u k a z y w a ł o i to w i e r z y l i t e m u " , a p o n i e w a ż „ t e r a z sie j u ż nic nie r o b i , to m ł o d z i nie w i e r z o m . Teraz j u ż n i ma n i j a k i c h d z i w ó w " , „ p r z e d I I w o j n ą ludzie w i e r z y l i , bo to b y ł o : nocnice, sotony, teraz nie ma". N i e z a l e ż n i e od pozornie logicznej m o t y w a c j i , ale w k a t e g o r i a c h m y ­ ś l e n i a nie empirycznego, podano szereg i n n y c h wedle i n f o r m a t o r ó w c z y n n i k ó w n a t u r y ś w i e c k i e j i r e l i g i j n e j , k t ó r e p r z y c z y n i ć się m i a ł y w n i e m a ł y m stopniu z a r ó w n o do z n i k n i ę c i a t y c h istot, j a k i z a n i k u �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE 247 w i a r y w nie. N a l e ż ą do n i c h : 1)" i n n y s p o s ó b s p ę d z a n i a wolnego czasu; 2) podniesienie poziomu k u l t u r a l n e g o ; 3) d z i a ł a l n o ś ć p u b l i k a t o r ó w ; 4) w y j a z d y do p r a c y nie t y l k o poza o b r ę b w s i , ale i k r a j u . B r a k czasu b ę d ą c y elementem d e s t r u k t y w n y m w p o d t r z y m y w a n i u i t r a n s m i s j i w i e r z e ń j a k i i n n y s t y l ż y c i a uzasadniono w ten s p o s ó b , że z jednej s t r o n y d a w n i e j ludzie b y l i m n i e j zapracowani i m o g l i sobie p o z w a l a ć na wieczorne spotkania i o p o w i e ś c i , z d r u g i e j natomiast na skutek w e j ś c i a na w i e ś radia, t e l e w i z j i , t r a d y c j a w s p ó l n y c h s p o t k a ń za­ n i k n ę ł a : „ P r z e d t e m ludzie sie schodzili, siedzieli, o p o w i a d a l i r ó ż n e rze­ czy. A teraz c z ł o w i e k ma radio, t e l e w i z o r , to tak sie nie s c h o d z ą , t a k j a k k i e d y ś wszyscy gospodarze z jednego placu do jednej c h a ł u p y " . P o d k r e ś l a się t a k ż e , że „ t e r a z to ludzie h a r d z i k u l t u r a l n i , c y w i l i z o ­ w a n i , no i nie w i e r z o m w t a k i g ł u p s t w a " , a p r z y c z y n i ć s i ę do tego m i a ł y m i ę d z y i n n y m i w y j a z d y do p r a c y „ d z i s i a j j e ż d ż ą szeroko, daleko do r o b ó t po ś w i e c i e " . W g r u p i e c z y n n i k ó w n a t u r y r e l i g i j n e j w y s z c z e g ó l n i o n o takie ele­ m e n t y , j a k : 1) zamawianie mszy przede w s z y s t k i m za dusze z m a r ł y c h , p o k u t u j ą c y c h ; 2) upowszechnienie b i e r z m o w a n i a i nadawanie na chrzcie d w ó c h i m i o n ; 3) w i ę k s z a p o b o ż n o ś ć . T a k w i ę c z j a w i a n i e się w p r z e s z ł o ś c i r ó ż n y c h istot znajduje wedle i n f o r m a t o r ó w w y t ł u m a c z e n i e w t y m , że „ n i e b y ł o kiejsi telach mszy za t y dusze. Teraz nie p o k u t u j o m te dusze, a kiejsi to b y ł o . Z j a w i a ł y się, p o k a z y w a ł y " , „ k i e d y ś b i e r z m o w a n i a nie b y ł o i b a r d z i dusze p o k u t o w a ł y . Teraz b i e r z m o w a n i e i s k o ń c z y ł o sie". Ponadto podano j a k o p r z y c z y n ę n i e z j a w i a n i a się t y c h istot fakt, iż spowodowane to z o s t a ł o c z ę s t s z y m p r z y s t ę p o w a n i e m l u d z i do k o m u n i i , uczestnictwem w mszach ś w i ę t y c h i g ł ę b s z ą w i a r ą . R ó w n i e ż nadawanie p r z y chrzcie d w ó c h i m i o n m i a ł o b y ć nie bez znaczenia dla z n i k n i ę c i a istot n a d z m y s ł o w y c h : „i ludzie m ó ­ w i l i , że s t r a s z y ł o , a że t e m u , że c h r z c i l i na jedno miano, że te z ł e d u c h y m i a ł y p r a w o do c z ł o w i e k a . A teraz c h r z c z ą l u d z i na d w a i m i o n a , b i e r z ­ m u j ą i że to wszystko z n i k ł o " . Jako c z y n n i k n a t u r y ś w i e c k i e j podaje się s ł a b o ś ć c z ł o w i e k a , a w za­ sadzie jego c h a r a k t e r u i b r a k u silnej w o l i : „ d l a t e g o , że w i e r z ą to w i d z ą . S ł a b e n a t u r y m a j ą , s ł a b e g ł o w y , s ł a b e m y ś l i [...] i przez to w i e r z ą i c z u j ą coś takiego". Na podstawie przedstawionych w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w o d n o ś n i e do w i e r z e ń w i s t o t y n a d z m y s ł o w e oraz c z y n n i k ó w , k t ó r e wedle n i c h p r z y c z y n i ł y się w z n a c z n y m stopniu do i c h z n i k n i ę c i a m o ż n a s ą d z i ć , że ten w y i m a g i n o w a n y świat duchowy m i e s z k a ń c ó w wsi w p e w n y m mo­ mencie p r z e s t a ł nagle i s t n i e ć . N i e jest to j e d n a k ż e m o ż l i w e ze w z g l ę d u na d ł u g o t r w a ł ą t r a d y c j ę i p r z y w i ą z a n i e do niej s z c z e g ó l n i e l u d z i sta­ r y c h . W i e r z e n i a z o s t a ł y w y r u g o w a n e ze ś w i a d o m o ś c i , ale p r z e t r w a ł y , jak m o ż n a przypuszczać, w podświadomości ludzi w wieku średnim, choć do tego nie p r z y z n a j ą się dzisiaj, b y nie b y ć p o s ą d z o n y m o w i a r ę w za- �248 URSZULA LEHR bobony. Natomiast ludzie starzy nie k r y j ą się w c a l e . z e s w ą w i a r ą w ś w i a t n a d z m y s ł o w y , a podejmowane przez n i c h jeszcze obecnie p e w ­ ne zabiegi magiczne są tego dowodem. I I I . PRZEŻYTKI D Z I E D Z I C T W A K U L T U R O W E G O O g ó l n i e m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż w i a r a w i s t o t y n a d z m y s ł o w e , a ściślej w i c h u k a z y w a n i e się, z a n i k n ę ł a . N i e znaczy to jednak, że nie p r a k t y ­ kuje się do dzisiaj, c h o ć j u ż sporadycznie, p e w n y c h z a b i e g ó w odbiega­ j ą c y c h od racjonalnie p r z y j m o w a n y c h postaw i w y g ł a s z a n y c h o p i n i i . S ą to d z i a ł a n i a magiczne i m a g i c z n o - r e l i g i j n e o charakterze g ł ó w n i e p r o ­ f i l a k t y c z n y m , m a j ą c e na celu zabezpieczenie c z ł o w i e k a i jego d o b y t k u przed k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i , na k t ó r e — j a k d o t ą d — nie znaleziono skutecznej metody. A n a l i z u j ą c n i e k t ó r e z p o d e j m o w a n y c h zabiegów m o ż n a z a u w a ż y ć i c h z w i ą z e k z i s t o t ą n a d z m y s ł o w ą , w k t ó r ą — wedle powszechnego m n i e m a n i a — j u ż n i k t obecnie nie w i e r z y . W s k a z y w a ł o b y to na u w s p ó ł c z e ś n i e n i e z a c h o w a ń tego t y p u , ale t y l k o w dziedzinie i n ­ terpretacyjnej, z w y j ą t k i e m zabiegów przeciwdziałających urokowi. Na­ j e ż y p o d k r e ś l i ć , że sama f o r m a zabiegu magicznego czy m a g i c z n o - r e l i gijnego p o z o s t a ł a nie zmieniona. P r a k t y k o w a n e obecnie n i e k t ó r e zabiegi w i ą ż ą się z p ł a n e t n i k i e m oraz c z a r o w n i c ą . Do pierwszego rodzaju n a l e ż y spalanie na p r z y k r y w c e ziół j a k o zabezpieczenie przed b u r z ą . T e n rodzaj p r a k t y k nie jest i n t e r p r e ­ t o w a n y j a k o f o r m a w s p ó ł d z i a ł a n i a z p ł a n e t n i k i e m , lecz j a k o d z i a ł a n i e m a j ą c e na c e l u odegnanie c h m u r b u r z o w y c h . D r u g i rodzaj c z y n n o ś c i p o l e g a j ą c y na okadzaniu b y d ł a przed p i e r w ­ szym w i o s e n n y m wypasem, t ł u m a c z o n y dzisiaj j a k o p r z y n o s z ą c y s z c z ę ś ­ cie i p o m y ś l n o ś ć , b y ł k i e d y ś zabiegiem o c h r a n i a j ą c y m b y d ł o przed cza­ r a m i r z u c a n y m i przez c z a r o w n i c ę . Do i n n y c h z a b i e g ó w p r o f i l a k t y c z n y c h , a t a k ż e o charakterze o b r o n n o - o d w r a c a j ą e y m , stosowanych w s p ó ł c z e ś n i e n a l e ż y : 1) t r z y k r o t n e ob­ chodzenie d o m u i c a ł e g o o b e j ś c i a z z a p a l o n ą ś w i e c z k ą , p o ś w i ę c o n ą w d n i u M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j oraz k r o p i e n i e b u d y n k ó w ś w i ę c o n ą w d n i u Trzech K r ó l i w o d ą ; 2) w y s t a w i a n i e do o k i e n k r z y ż a , o b r a z ó w ś w i ę t y c h , zapalanie gromnic ś w i ę c o n y c h w d n i u M a t k i Boskiej G r o m ­ nicznej. Natomiast do apotropei p r z e c h o w y w a n y c h w domu i u ż y w a n y c h w razie j a k i e g o ś n i e s z c z ę ś c i a : p o w ó d ź , p o ż a r , a t a k ż e grad, n a l e ż ą woda i sól oraz chleb ś w i ę c o n e w d n i u ś w . A g a t y , j a k i g a ł ą z k i brzozy, p o ­ c h o d z ą c e z o ł t a r z y u b i e r a n y c h n i m i w d n i u B o ż e g o C i a ł a . Po dziś d z i e ń w i e r z y się, że rzeka g r o ż ą c a w y l a n i e m , a p o k r o p i o n a „ w o d ą A g a t o w ą " , p o w r ó c i do swego k o r y t a , co p r a k t y k u j e się w p r z y p a d k u p o w o d z i . N a ­ t o m i a s t chleb i sól z n a j d u j ą c e ,się w d a n y m d o m u z a b e z p i e c z ą go od �W I E R Z E N I A W I S T O T Y NADZMYSŁOWE Ü49 p o ż a r u . G a ł ą z k i brzozy zatykane na polach skutecznie z a b e z p i e c z a j ą je od gradobicia. Wymienione t u f o r m y działań magicznych i magiczno-religijnych d o t y c z ą zabezpieczenia d o b y t k u i i n w e n t a r z a ż y w e g o oraz w p e w n y m stopniu i c z ł o w i e k a . Nie są one j e d y n y m i . Znane są zachowania odno­ s z ą c e się przede w s z y s t k i m do ochrony c z ł o w i e k a przed u r o k i e m . Obec­ nie są one z a c h o w a n i a m i czysto m e c h a n i c z n y m i , z a k o d o w a n y m i w p o d ­ ś w i a d o m o ś c i l u d z i s t o s u j ą c y c h je j a k ,gdyby m i m o w o l i , na zasadzie o d r u c h u w a r u n k o w e g o w odpowiedzi na o k r e ś l o n ą s y t u a c j ę k u l t u r o w ą . M o ż n a j e d n a k ż e s p o t k a ć się ze ś w i a d o m y m i c h stosowaniem, j a k i w y ­ j a ś n i e n i e m , że c z y n i ą to, b y k o m u ś nie z a s z k o d z i ć . N a l e ż ą do n i c h : t r z y ­ k r o t n e s p l u n i ę c i e , spojrzenie na w ł a s n e paznokcie w pierwszej k o l e j ­ n o ś c i , a n a s t ę p n i e na obiekt p o d a t n y na u r o k czy w y p o w i e d z e n i e s ł ó w ,,na psa u r o k " i t p . Noszenie zaś p r z y sobie a t r y b u t ó w r e l i g i j n y c h w rodzaju: k r z y ż y k , szkaplerz czy r ó ż a n i e c , ma u c h r o n i ć c z ł o w i e k a przed n i e s z c z ę ś c i e m wszel­ kiego rodzaju. Obecnie, c h o ć p e ł n i ą one przede w s z y s t k i m f u n k c j ę zna­ k u o k r e ś l a j ą c e g o p r z y n a l e ż n o ś ć do g r u p y w y z n a n i o w e j , w p o d t e k ś c i e p o s i a d a j ą nadal w y m o w ę m a g i c z n ą . * P r z e d s t a w i o n y m a t e r i a ł f a k t o g r a f i c z n y stanowi zarys b y ć m o ż e n i e ­ p e ł n e g o , ale ( p r z e m i j a j ą c e g o f r a g m e n t u k u l t u r y duchowej, znanego na terenie badanych w s i . I l u s t r u j e on zjawisko' t r w a n i a i w y m i e r a n i a n i e ­ k t ó r y c h w ą t k ó w w i e r z e n i o w y c h o istotach ś w i a t a n a d z m y s ł o w e g o , a t a k ­ że zachowywania p e w n y c h w i e r z e ń w moc d z i a ł a ń magicznych i m a ­ g i c z n o - r e l i g i j n y c h , k t ó r e z d a j ą się t r w a ć w dalszym c i ą g u ibez zasad­ niczych zmian. N a l e ż y zatem s t w i e r d z i ć , że w b r e w pozorom proces z a n i k a n i a t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h nie p o s t ę p u j e t a k szybko, j a k n a l e ż a ł o się tego spodzie­ w a ć . Z d e t e r m i n o w a n e to jest siłą o d d z i a ł y w a n i a t r a d y c j i i o s o b o w o ś c i jej nosicieli, k t ó r e to c z y n n i k i o p ó ź n i a j ą proces p r z e o b r a ż e ń o g ó l n o k u l turowych. Urszula Lehr D E R G L A U B E N A N ÜBERIRDISCHE W E S E N Zusammenfassung Die in der Bearbeitung vorgelegtén Glaubenselemente über übernatürliche Wesen sind ein Dokument der Erhaltung eines kleinen Fragments der geistigen Kultur. Die besprochenen erhaltenen Formen wurden, der Ordnung halber, in sechs Gruppen unterteilt. Die erste Gruppe bilden mythische Gestalten (Boginka, �250 URSZULA LEHR Południca), die zweite Dámone (Błędny Ognik, Poroniec, Strzyga und Zmora), die nachste dámonische Wesen (Topielec, Płanetnik), asotherische Wesen (Hexe), Quasi-Dámone (Teufel, Tod) sowie Angstmacher. Obwohl die letzte Gruppe zur allgemeinen Gruppe der übernatürlichen Wesen gehort, wurde sie h i e r a u f Grund des beschránkten Rahmen des Artikels ausgelassen. Die erhaltenen Glaubensangaben sind durch ihren fragmentarischen Charakter und ihre TJngenauigkeit, aber auch durch den relativ hohen Kontaminationsgradder in ihnen enthaltenen Elemente gekennzeichnet. Die in ihnen auftretenden Elemente der christlíchen Religion sind von Spuren alter Glaubensvorstellungen durchsetzt. Ihre Existenz berechtigt zu der Annahme, daB der Glauben an ü b e rirdische Wesen einst ein Teil eines allgemeinen regionalen Glaubenssystems, das sich heute schwer rekonstruieren laBt, war. Eine Erganzung der Überlieferungen sind die Meinungen der Informatoren über die einzelnen Elemente, hauptsachlich über die hierbei auftretenden Wesen, wie auch über den Glauben an Wesen solcher Art überhaupt. Sie sind der Ausdruck ihrer personlichen Gedanken und somit eine Wiederspiegelung der BewuBtseinsveránderungen der lokalen Menschengruppe auf dem Gebiet der geistigen Kultur. Die bis heute überdauernden Glaubensformen sind ein interessantes faktographisches Material, das Feststellung erlaubt, inwieweit die Einwirkungskraft der Tradition und die Persdnlichkeit ihres Tragers den ProzeB der allgemeinen Kulturveránderungen aufhalten kann. E i n Beispiel hierfür sind gewisse magische und magisch-religiose Handlungen, die auch heute noch, wenn auch nur in vereinnelten Fallen, zum Schutz vor Naturkatastrophen vorgenommen werden. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/299d0d7396b8713c878de0b2813d18b9.pdf 5810fea8eba06c98e839cc2d98608931 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5805 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5402 Title A name given to the resource Wierzenia w przychodzenie dusz w noc zaduszną do kościoła/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.150 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 39. Wierzenia w przychodzenie dusz w noc zaduszną do kościoła. Objaśnienia znaków: 1 — dusze o północy uczestniczą we mszy św. W związku z tym istnieje: 2 — zakaz wchodzenia w nocy do kościoła, 3 — przekonanie, iż człowiek, który był w kościele w nocy, musi umrzeć po opuszczeniu kościoła, 4 — przekonanie, iż dusze rzucają się na człowieka, ścigają go i rozrywają, 5 — motyw dźwigania pełnego naczynia ze łzami dziecka, po którym rozpacza matka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/058f46ab00ebf86114dfddb43a705eb5.pdf 42e8b57f6318865f2a2bfc845c125bfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5752 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzba (Salix) - wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5350 Title A name given to the resource Wierzenie o przebywaniu złego ducha w wierzbie (Salix)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.224 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 0 . Wierzenie o przebywaniu złego ducha w wierzbie Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": O j a k i m drzewie mówili starzy ludzie, że w n i m czy pod n i m siedzi zły duch (jego nazwa) — a może krasnoludki, choroby, gościec, kołtun? Czy takie drzewo można było wycinać? Objaśnienia znaków: 1 — zły duch siedzi w wierzbie; 2 — inne odpowiedzi; 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1b90ab2b6c2649f530b7a7cf2ae4e30.pdf d2604f923389d1b863bbe99999e5a36b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5806 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5403 Title A name given to the resource Wierzenie, że dusze zmarłych w noc zaduszną do przychodzą do swojego domu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.154 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 40. Wierzenie, że dusze zmarłych w noc zaduszną przychodzą do swojego domu. Objaś­ nienia znaków: 1 — dusze przychodzą na podwórze, chodzą po nim i wchodzą do izby (brak przygotowań na przyjęcie dusz), 2 — dusze przychodzą przed swój dom, zatrzymują się przed domem, drzwiami (nie wchodzą do chałupy) lub chodzą po podwórzu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24d007d5ca2af1681e53a63faea56607.pdf 802693c76fb8400a7655b31bdde52c31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:471 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:428 Title A name given to the resource Wieś Dzierżysławice / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.316-322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA SZROMBA WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE Z etnograficznych b a d a ń stacjonarnych w 1958—1959 r. Etnograficzne badania monograficzne, b ę d ą c e w toku, rozpoczęto w jesieni 1958 r. S ą one k o n t y n u a c j ą p o s z u k i w a ń rozpoznawczych, pro­ 1 wadzonych w 1946 r. w 28 górnośląskich wsiach . W tejże wsi w 1953 r . zbierano materiały dla Polskiego Atlasu Etnograficznego z zakresu rol­ nictwa i hodowli. Ponadto W y ż s z a Szkoła Pedagogiczna w Opolu prze­ p r o w a d z a ł a w niej i w okolicy badania dialektologiczne. P o ł o ż e n i e g e o g r a f i c z n e . Dzierżysławice leżą nad rzeką Osobłogą, w północno-wschodniej części powiatu prudnickiego, jako jedna z najdalej na południe w y s u n i ę t y c h wsi zamieszkałych przez ludność r o d z i m ą , stykającą się obecnie z repatriantami ze wschodu b ą d ź ele­ mentem n a p ł y w o w y m z centralnej Polski, a przed 1945 r. kolonistami 2 z Niemiec . Słownik geograficzny podaje dla 1321 r . n a z w ę Dirislawicz, a 1531 Dzierżysławice, zasadniczo jednak opierając się na nazwie Dyr3 ślowice . K n i e w 1830 r . u ż y w a obok Dirschelwitz nazwy Dirślowic*. I . W. Wieland na mapie z 1736 r. Principatus Silesiae Oppoliensis uwzględ­ nia nazwy: Dirschelwitz i Dzierżislow. Natomiast w ś r ó d samych miesz­ k a ń c ó w wsi u t r z y m y w a ł a się do 1945 г., a nawet i dziś nazwa Dzierżysław, u r z ę d o w o b r z m i ą c a do 1945'r. Dirschelwitz, a obecnie Dzierży­ sławice. W najbliższym sąsiedztwie leżą wsie: Głogowiec, Wierzch, Racławice Śląskie i M o c h ó w , z których dwie ostatnie łączy bezpośrednio z Dzier1 Zob. M. G ł a d y s z , Prace nad etnograficzną monografią Górnego Śląska, „Etno­ grafia Polska", Wrocław t. 1: 1958, s. 89. W powiecie prudnickim granica ludności rodzimej przebiega przez wsie: Dzier­ żysławice, Wierzch, Nowy Browiniec, Olbrachcice, Prężyna, Śnicz, Grabina. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, War­ szawa 1881, s. 256. — „Dzierżysław", „Dzierżysławice" ob. „Dyrślowioe". J. G. K n i e , Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht alter Dórf er, Flecken, Stadte und anderen Orte der Kónigl. Preuss. Provine Schlesien, Wrocław 1830, s. 108. 2 3 4 �AVIES DZIERŻYSŁAWICE 317 ż y s ł a w i c a m i p r z e b i e g a j ą c a przez nie w s p ó l n a szosa. Z w i ą z e k t e n jest j e d n a k pozorny, n i e m a l w y ł ą c z n i e t e r y t o r i a l n y , g d y ż w y r a ź n i e n o t o ­ w a n y b y ł b r a k w i ę k s z y c h k o n t a k t ó w , z w ł a s z c z a z p o ł o ż o n y m i na p o ł u ­ d n i u E a c ł a w i c a m i Ś l ą s k i m i , z a m i e s z k a ł y m i do 1945 r . przez o s a d n i k ó w niemieckich, p r a w d o p o d o b n i e sprowadzonych w X I I I w . ze wschodniej T u r y n g i i i wschodniej F r a n k o n i i . D i a l e k t R a c ł a w i c z a n r ó ż n i ł się z a r ó w n o o d j ę z y k a niemieckiego, j a k i polskiego . O d r ę b n y b y ł r ó w n i e ż i c h s t r ó j i zwyczaje. D z i ś z w s i ą t ą D z i e r ż y s ł a w i c e p o ł ą c z o n e są a d m i n i s t r a c y j n i e i s t n i e n i e m w s p ó l n e j g m i n y z s i e d z i b ą w R a c ł a w i c a c h Ś l ą s k i c h , zamieszka­ ł y c h przez r e p a t r i a n t ó w z W o ł y n i a i Tarnopolskiego. W s p o m n i a n a w y ż e j druga wieś, M o c h ó w , z a m i e s z k a ł a r ó w n i e ż przez ludność* r o d z i m ą , nie b ę d ą c w s i ą f o l w a r c z n ą r o z w i n ę ł a się w o s a d ę t y p o w o w a r z y w n i c z ą . Jej podmiejskie u s y t u o w a n i e oraz przewaga w o l n y c h za­ g r o d n i k ó w i c h a ł u p n i k ó w s t w a r z a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u polowej u p r a w y w a r z y w , k t ó r a w k r ó t k i m czasie w p ł y n ę ł a na znaczne podniesienie po­ z i o m u ż y c i a m i e s z k a ń c ó w . Z w s i ą t ą ł ą c z ą się p o c z ą t k i polowej u p r a w y w a r z y w w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . Poza t y m w pierwszej p o ł o w i e X I X w . D z i e r ż y s ł a w i c e b y ł y z w i ą z a n e o r g a n i z a c j ą k o ś c i e l n ą z p a r a n ą , znajdu­ j ą c ą się we W i e r z c h u . W zasadzie D z i e r ż y s ł a w i c e n a l e ż a ł y do p a r a f i i w „ P a u l i n a c h " , dobrach n a l e ż ą c y c h do k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w , spro­ w a d z o n y c h w tutejsze s t r o n y w X I V w . , ale, na skutek sekularyzacji m a j ą t k u klasztornego, z p o c z ą t k i e m X I X w . wieś przez j a k i ś czas nale­ ż a ł a w ł a ś n i e do p a r a n i we W i e r z c h u , s k ą d do d z i ś u t r z y m a ł a się nazwa „ ś m i e r t e l n a d r o g a " na o k r e ś l e n i e g o ś c i ń c a , p r o w a d z ą c e g o do w y ż e j w y ­ mienionej m i e j s c o w o ś c i . D o p i e r o w 1850 r. na teren dawnego k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w z o s t a ł sprowadzony n a s t a w i o n y proniemiecko zakon S. S. Boromeuszek z T r z e b n i c y , k t ó r y m ok. 1861 r . dodano kapelana. D z i ś do p a r a f i i „ P a u l i n y " n a l e ż ą obok D z i e r ż y s ł a w i c : M o c h ó w , B ł a ż e jowice i L e ś n i k i . 5 6 D u ż y w p ł y w na c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y w s i w y w a r ł o oddalone o 3 k m na p ó ł n o c miasto G ł o g ó w e k , z k t ó r y m w i e ś , n a l e ż ą c a o d 1642 r . do hr. O p p e r s d o r f a , z a m i e s z k u j ą c e g o t a m t e j s z y zamek, u t r z y m y w a ł a zawsze d u ż y k o n t a k t , o p a r t y na o k r e ś l o n y c h w a r u n k a c h gospodarczych i t r a ­ d y c j i . G ł o g ó w e k , p o ł o ż o n y z dala od w a ż n i e j s z y c h l i n i i k o m u n i k a c y j n y c h , nie p o s i a d a j ą c y b o g a c t w m i n e r a l n y c h , obdarzony ż y z n y m i g l e b a m i , p r z y b r a ł charakter o ś r o d k a rolnego i r z e m i e ś l n i c z e g o . B y ł z a t e m miejscem 7 6 Np. zwrot: czy macie na sprzedaż pileta w gwarze Racławiczan brzmiał: hoder ganzla sufer kejfa. Knie w 1830 r. dla Dzierżysławic podaje: „katholische Kirche zu DeutsohMiillmen" (Wierzch). „Der Oberschlesier", Oberglogau-Sonderheft, R. 7: 1925. 6 7 �318 Z O F I A SZROMBA n a u k i r z e m i o s ł , j a k t e ż z a o p a t r y w a n i a się l u d n o ś c i okolicznych wsi w w i ę k s z o ś ć t o w a r ó w , a r t y k u ł ó w s p o ż y w c z y c h , n a r z ę d z i , w y r o b ó w rze­ mieślniczych itp. S ł o w n i k geograficzny dzieli D z i e r ż y s ł a w i c e n a : baronowskie i hra­ b i o w s k i e . D z i ś j e d y n i e w ś r ó d najstarszych m i e s z k a ń c ó w u t r z y m a ł a się t r a d y c j a istnienia we wsi d w ó c h g m i n : „ F r e i h e r r l i c h " i „ G r a f l i c h " , p r z y c z y m j e d n a k b r a k jest j a k i c h k o l w i e k d a n y c h co do istnienia we wsi ba­ rona. Z ł ą c z e n i e w y m i e n i o n y c h g m i n n a s t ą p i ć m i a ł o po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c w p o ł o w i e X I X w . P l a n wsi z 1905 r. w y r ó ż n i a jeszcze: „ D o r f Dirschelwitz Freiherrlich", o b e j m u j ą c ą tzw. Chałupki, i „Dorf Dir­ schelwitz G r á f l i c h " o b e j m u j ą c ą p o z o s t a ł ą , w i ę k s z ą c z ę ś ć wsi. D o 1945 r. przechowywane b y ł y we wsi urbarze, n a l e ż ą c e do hrabiego i barona. Ш е n o t o w a n a jest p r z y n a l e ż n o ś ć wsi do k o l e g i a t y , m i m o iż s ą s i e d n i klasztor O. O. P a u l i n ó w o b e j m o w a ł d u ż e tereny, rozparcelowane po se­ k u l a r y z a c j i z p o c z ą t k i e m X I X w . W D z i e r ż y s ł a w i c a c h do 1945 r. i s t n i a ł m a j ą t e k d w o r s k i , n a l e ż ą c y do hr. Oppersdorfa, wraz z o k o l i c z n y m i w s i a m i : Browiniec, B r o ż e c , G ł o g o w i e c , Grocholub, K o m o r o w i c e , Ł o w k o w i c e , Nasiele, X o w y D w ó r , Pisarzowice, Bzepce, Stare i X o w e K o t k o w i c e , W r ó b l i n oraz t e r e n : Las-serwitut i k o ś c i ó ł P a u l i n ó w w Mochowie, 8 o b e j m u j ą c y w 1914 9 r. we w s i 240 h a . W latach 1952—1956 na 60 ha podworskiej z i e m i i s t n i a ł a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a , l i c z ą c a k ó w , w znacznej mierze d a w n y c h r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h . 15 człon­ A r e a ł u p r a w y i s t r u k t u r a l u d n o ś c i . O g ó ł e m c a ł a powierzchnia wsi, w e d ł u g d a n y c h G m i n n e j B a d y N a r o d o w e j z 1958 г., w y n o s i : 698,46 ha, z tego p r z y p a d a n a : z i e m i ę o r n ą — 605,05 h a ; ł ą k i — 44,05 ha; p a s t w i ­ ska — 1,40 h a ; lasy — 0,45 h a ; w o d y z a m k n i ę t e — 0,01 h a ; n i e u ż y t k i — 1,22 h a ; rzeki, drogi, r o w y — 46,28 ha. W i e ś l i c z y 119 n u m e r ó w i o k o ł o 750 m i e s z k a ń c ó w . N a j w i ę k s z e gospodarstwo siodłacze obejmuje 29,45 ha. P r z e w a ż a j ą j e d n a k gospodarstwa ś r e d n i o r o l n e (około 4, 5, 6 ha), k t ó r y c h liczba Wzrosła po parcelacji d w o r u i reformie rolnej z 1946 r . Gospodarstwa o t a k i c h r o z m i a r a c h o k r e ś l a n o dawniej t e r m i n e m zagrodnicze, k t ó r y dziś z a n i k ł ze w z g l ę d u na f a k t , iż w w i ę k s z o ś c i obecni właściciele u z y s k a l i z i e m i ę dopiero po parcelacji d w o r u , b ę d ą c uprzednio c h a ł u p n i k a m i . Ten o s t a t n i t e r m i n ' w y s z e d ł r ó w n i e ż z u ż y c i a , a l u d n o ś ć , do k t ó r e j się o d n o s i ł , b ą d ź s t a ł a się r o l n i k a m i , b ą d ź r o b o t n i k a m i . 1 0 8 Słownik geograficzny, op. cit. Podobnie P. A. Z i m m e r m a n n , Beitrage zur Beschreibung von Schlesien, t. 3, Brzeg 1784, s. 101/102, dzieli wieś na dwie części. „Der Oberschlesier", op. cit. Por. strukturę gospodarstw rolnych w 1958 г.: 9 10 wielkość gospodarstw: ilość gospodarstw: do 2 ha 39 2 —7 ha 61 7 —15 ha 14 ponad 15 ha 5 �WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE 319 W e w s i dostrzega się przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e rolniczej l u d n o ś c i , od d a w n a z a m i e s z k u j ą c e j wieś, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , r ó ż n e j p o d w z g l ę d e m zawodu, pochodzenia i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o . Część w s i , roz­ c i ą g a j ą c a się n a p o ł u d n i e od d w o r u h r . Oppersdorfa, t w o r z y ł a z w a r t ą ca­ łość, z a m i e s z k a ł ą przez samowystarczalnych r o l n i k ó w , t j . siodłaMw, i za­ g r o d n i k ó w , o d b i e g a j ą c w k i e r u n k u w s c h o d n i m na teren t z w . K o l o n i i z ma­ ł o r o l n y m i gospodarstwami, na ogół c h a ł u p n i c z y m i . Przez c h a ł u p n i k ó w , z o b o w i ą z a n y c h do p e w n y c h p o w i n n o ś c i na rzecz d w o r u (w p r z e c i w i e ń s t w i e do w y ż e j w s p o m n i a n y c h ) , zamieszkana b y ł a nowsza c z ę ś ć w s i , p o w s t a ł a w X I X w . , t z w . C h a ł u p k i . W tej samej części (w k t ó r y m t o k i e r u n k u wieś się obecnie rozbudowuje) s t o j ą t z w . Zidłungi zbudowane p o d koniec d w u d z i e s t y c h l a t naszego w i e k u , n a l e ż ą c e do r o b o t n i k ó w , nie p o s i a d a j ą ­ c y c h w p r z e w a ż a j ą c e j części w ogóle ziemi. P o n a d t o i s t n i a ł w y r a ź n y roz­ d z i a ł k l a s o w y w u k ł a d z i e g r u n t ó w siodłaMw i z a g r o d n i k ó w , k t ó r y z po­ c z ą t k i e m X X w. uległ zatarciu. Okoliczne, urodzajne tereny lessowe s t w a r z a ł y dogodne w a r u n k i do r o z w o j u r o l n i c t w a , k t ó r e jest do dziś p o d s t a w o w y m z a j ę c i e m l u d n o ś c i . N a z w y , k t ó r y m i o k r e ś l a się pola orne, n i e j e d n o k r o t n i e w s k a z u j ą na i s t n i e j ą c e , z w ł a s z c z a p o d koniec X I X w . , tendencje do p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u ziemi u p r a w n e j k o s z t e m z a r o ś l i , ł ą k i t p . S ą t o m . i n . : Łąki — pola orne p o w s t a ł e po separacji, ok. 1895 г., na miejscu d a w n y c h ł ą k ; Las — t e r e n w y k a r c z o w a n y prawdopodobnie p o d koniec X I X w . ; Poręba — p o w s t a ł a przez w y c i n a n i e z k o ń c e m u b . w . r o s n ą c y c h t a m w i e r z b , olch i t o p ó l ; Ligoty — t e r e n zamieniony na pola u p r a w n e , j e d n a k j u ż nie za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , przez karczowanie l i c z n y c h k r z e w ó w ; Stawy — zamienione przed 1945 r. na pola orne, ł ą k i , a uprzednio stawy n a l e ż ą c e do hr. Oppers­ dorfa, i i n . U p r a w a z i e m i . B a d a n i a n a d r o l n i c t w e m w y k a z a ł y stosunkowo w y ­ soki p o z i o m w i e d z y rolniczej t u t e j s z y c h m i e s z k a ń c ó w . Nierzadkie b y ł y w y p a d k i k o ń c z e n i a szkół r o l n i c z y c h b ą d ź specjalnych k u r s ó w . System t r ó j p o l o w y nie z a c h o w a ł się nawet w t r a d y c j i , j a k r ó w n i e ż w y k o r z y s t y ­ wanie we w s i w s p ó l n y c h t e r e n ó w w y p a s o w y c h . S z c z e g ó l n y nacisk k ł a ­ dziono w c i ą g u omawianego okresu na r o t a c j ę p ł o d o z m i a n o w ą . M n i e j więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j j ę c z m i e ń s t a n o w i ł n a j w i ę k s z y procent w y ­ siewanych z b ó ż . O b o k z u ż y t k o w a n i a w b r o w a r n i c t w i e m i a ł on d u ż e znaczenie w ó w c z e s n y m p o ż y w i e n i u m i e s z k a ń c ó w w s i . Obecnie miejsce jego z a j ę ł a pszenica. Gleby tutejsze o k r e ś l a się j a k o „ p s z e n n o - b u r a c z a n e " , s t ą d u p r a w a b u r a k ó w c u k r o w y c h p r z y b r a ł a we w s i , j a k i okolicy olbrzy­ mie r o z m i a r y . Ostatnio zaczyna się r o z p o w s z e c h n i a ć na coraz w i ę k s z ą s k a l ę p o l o w a u p r a w a w a r z y w . J a k j u ż w y ż e j wspomniano, p o c z ą t k i jej ł ą c z ą się z t y p o w o w a r z y w n i c z ą s ą s i e d n i ą w s i ą M o c h ó w . S t a m t ą d w 1907 r . p r z y b y ł do D z i e r ż y s ł a w i c gospodarz, r o z p o c z y n a j ą c n a s z e r s z ą s k a l ę �320 Z O F I A SZROMBA 1 1 u p r a w ę w a r z y w . Znacznie p o s t ę p u j ą c a mechanizacja n a r z ę d z i r o l n i ­ czych z a z n a c z y ł a się od p o c z ą t k u b . w . D o w y j ą t k ó w n a l e ż y spotkanie we w s i d r e w n i a n y c h b r o n o ż e l a z n y c h z ę b a c h , drewnianego radla-plużycy do o b s y p y w a n i a z i e m n i a k ó w i t p . O d 1957 r. trzech n a j w i ę k s z y c h gospo­ d a r z y posiada t r a k t o r y . H o d o w l a . Po 1945 г., na skutek p o w i ę k s z a n i a się gospodarstw, w z r o s ł a we wsi h o d o w l a k o n i , a t y m s a m y m z m n i e j s z y ł a się p o n a d 5 0 % liczba t z w . krowiarzy™. Wzrosła również w porównaniu z poprzednimi l a t a m i h o d o w l a t r z o d y chlewnej. N a t o m i a s t dopiero po 1945 r . rozpo­ c z ę t o , na n i e z b y t j e d n a k d u ż ą s k a l ę , h o d o w l ę owiec, k t ó r e p r z e d t e m t r z y m a n o t y l k o we d w o r z e . Z r o z w o j e m h o d o w l i idzie w parze rozbu­ d o w y w a n i e c h l e w ó w i dzielenie i c h na osobne pomieszczenia. P o w s t a ł y w i ę c : chlewiki dla nierogacizny, chlewy d l a b y d ł a , a dla k o n i — masztalnie, k t ó r y c h n a j c z ę ś c i e j dawniej w ogóle nie w y o d r ę b n i a n o . Z a j ę c i a p o z a r o l n i c z e . Rolnictwo, będące g ł ó w n y m źródłem utrzy­ m a n i a dla p r z e w a ż a j ą c e j części m i e s z k a ń c ó w wsi ( b ą d ź b e z p o ś r e d n i o , b ą d ź dawniej p o ś r e d n i o przez p r a c ę w n i m na pańskim l u b w statkach), nie s p r z y j a ł o r o z w o j o w i r z e m i o s ł a . Gospodarstwa w w i ę k s z o ś c i , a z w ł a s z ­ cza siodłacze, b y ł y samowystarczalne p o d w z g l ę d e m n a p r a w c z o ś c i , j a k t e ż drobnej w y t w ó r c z o ś c i , p o s i a d a j ą c szereg p o d s t a w o w y c h , uniwersal­ n y c h n a r z ę d z i , a niejednokrotnie nawet m a ł e w a r s z t a c i k i (najczęściej w domach wycuźnych), bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k specjalizacji. Z drugiej s t r o n y p r z y c z y n ą stosunkowo s ł a b o r o z w i n i ę t e g o r z e m i o s ł a b y ł o p o ł o ­ żenie wsi w pobliżu miasta Głogówka, a t y m samym korzystanie z usług t a m t e j s z y c h r z e m i e ś l n i k ó w . Poza t y m bardzo d u ż ą r o l ę o d g r y w a l i w ę ­ d r u j ą c y po wsi handlarze, m . i n . w w y p a d k u z a o p a t r y w a n i a w kosze. J e d y n i e przez pewien czas wieś p o s i a d a ł a zawodowego koszykarza, M a cioszka, z C h r ó ś c i c , p o w . opolskiego. Macioszek od 1894 r. w ę d r u j ą c w z d ł u ż rzek po tutejszej okolicy, gdzie k o s z y k a r s t w o nie b y ł o rozpo­ wszechnione, wreszcie o s i a d ł w 1917 r. w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . D o k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w . i m p o n u j ą c ą jest liczba m u r a r z y i cieśli, k t ó r z y n i e j e d n o k r o t n i e p r a c o w a l i poza terenem w s i . D z i ś zawody te, u w a ż a n e za nierentowne, u s t ę p u j ą miejsca rozpowszechnionemu na d u ż ą s k a l ę s t o l a r s t w u . W X I X w . r o z w i n i ę t e b y ł o we w s i m ł y n a r s t w o (2 wodne m ł y n y ) , j a k t e ż p r z ę d z a l n i c t w o l n u , p r z y c z y m j e d n a k t o ostat13 1 1 W 1958 r. warzywa kontraktowało 29 gospodarzy, w latach trzydziestych b. w. - 3. Przed 1945 r. było ich 53, a w 1958 r. tylko 24. Krowami pracuje się posiada­ jąc na ogół do 3 ha ziemi. W sąsiedztwie wsi stoją ruiny tzw. „Obory", w której jeszcze ok. 80 lat temu zamykano po kąpieli w rzece dworskie owce. We wsi, jak i okolicy, nieznane jest znaczenie słów „obora", „obornik". 12 1 3 �WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE 321 nie nie w y o d r ę b n i o n e j a k o osobne r z e m i o s ł o , a j a k o jedno z z a j ę ć poza­ r o l n i c z y c h . Ш е notowane są n a t o m i a s t t r a d y c j e t k a c t w a . Obecnie we wsi jest jedna pracownia stolarska o p a r t a na nowocze­ snych, zmechanizowanych n a r z ę d z i a c h p r a c y , jedna k u ź n i a , p r a c o w n i a k r a w i e c k a oraz p i e k a r n i a . Poza t ą o s t a t n i ą pracownie p o s i a d a j ą u c z n i ó w , a n a j w i ę k s z y m zainteresowaniem cieszy się stolarstwo. K i l k u m i e s z k a ń ­ c ó w , z a j m u j ą c się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m i h o d o w l ą , t r u d n i się r ó w n i e ż ciesielstwem, k o ł o d z i e j s t w e m l u b szewstwem, nie zawsze u k o ń c z y w s z y n a u k ę i nie zawsze p o s i a d a j ą c w ł a s n y warsztat. N a w e t pracownie rze­ m i e ś l n i c z e p o s i a d a j ą r ó w n i e ż pewnego r o d z a j u zabezpieczenie w gospo­ darstwie r o l n y m . B u d o w n i c t w o . Przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e się l u d n o ś c i rolniczej, od d a w n a z a s i e d z i a ł e j we wsi, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , p o r u ­ szone przeze m n i e j u ż w y ż e j , odzwierciedla się w t u t e j s z y m b u d o w n i c ­ t w i e . Najstarsza częśó wsi, p o ł o ż o n a na p o ł u d n i e o d d w o r u , z a m i e s z k a ł a przez r o d z i n y siodłacze i zagrodnicze, zabudowana jest przez z w a r t y szereg mniej więcej j e d n a k o w y c h , u s y t u o w a n y c h szczytem do d r o g i , b u d y n k ó w . S ą t o w y ł ą c z n i e d o m y m u r o w a n e . Najstarszy d a t o w a n y d o m we wsi, n a l e ż ą c y do r o d z i n y siodłaczej, pochodzi z 1823 r. i m a t r a d y c j ę pierwszego murowanego d o m u we wsi. L a t a 1834, 1839, 1842, w y r y t e na ś r o d k o w e j halce w wielkiej izbie, są d a t a m i b u d o w y d o m ó w siodłaczych. D o m y zagrodnicze m a j ą p ó ź n i e j s z e o d poprzednich d a t y p o w s t a n i a (lata 1862, 1883, 1887) w y r y t e na szczytach d o m ó w . P o d j e d n y m da­ chem ( d w u s p a d o w y m , k r y t y m szkorupą l u b szibrem) m i e s z c z ą się chlewy. S t o d o ł y s t o j ą prostopadle do d o m ó w b ą d ź oddalone od n i c h o k i l k a czy k i l k a n a ś c i e m e t r ó w , b ą d ź w w y p a d k u m a ł e j p o w i e r z c h n i zagrody ( p r z e w a ż n i e w gospodarstwach zagrodniczych) p r z y l e g a j ą do n i c h . W o l n ą p r z e s t r z e ń m i ę d z y d o m e m a s t o d o ł ą zabudowuje się pomieszczeniami gospodarczymi (szopy, wozownie). W e wsi z a c h o w a ł y się j e d y n i e d w i e s t o d o ł y zbudowane na t z w . „ m u r p r u s k i " , z k t ó r y c h jedna d a t o w a n a jest na 1876 г., oraz drewniana s t o d o ł a o k o n s t r u k c j i p r z y s ł u p o w e j . Osobne d o m y wycuźne, c h a r a k t e r y s t y c z n e dla d o m ó w siodłaczych, s t o j ą r ó w n o l e g l e do d o m ó w , t a k j a k i one, szczytem do d r o g i . N i e k t ó r e są r ó w n i e ż datowane (np. 1842 г.). Po I wojnie ś w i a t o w e j istnieje ten­ dencja do p o w i ę k s z a n i a p o w i e r z c h n i mieszkalnej w e w n ą t r z d o m u przez stawianie n a d b u d ó w k i , t z w . wypuszczki, l u b c a ł e g o jednego p i ę t r a za­ miast b u d o w a n i a osobnego d o m u wycuźnego. Pomieszczenia wycuźnicze w domach zagrodniczych, m i e s z c z ą c e się na ogół w t y l n e j części d o m u , l i k w i d o w a n e są w celu r o z b u d o w y c h l e w u . W n ę t r z e d o m ó w s k ł a d a się zasadniczo z sieni, k u c h n i , wielkiej i z b y oraz jednej l u b d w ó c h k o m ó r . D o m y siodłacze (obok i n n y c h nowo budo­ w a n y c h ) m a j ą poza t y m i z b ę do spania, t z w . szłafsztubę, k t ó r ą dziś nieEtnografia Polska, t. I V " l �322 Z O F I A SZROMBA j e d n o k r o t n i e uzyskuje się przez p r z e b u d ó w k i w e w n ą t r z d o m u , n p . z k o ­ m o r y . W k u c h n i , s k u p i a j ą c e j w i ę k s z o ś ć ż y c i a m i e s z k a ń c ó w , zachowany jest t r a d y c y j n y k ą t , z a j ę t y przez s t ó ł ze s t o j ą c y m i p o d k ą t e m p r o s t y m ławami. Z d o b n i c t w o w b u d o w n i c t w i e skierowane jest na ś c i a n ę s z c z y t o w ą , z w r ó c o n ą w s t r o n ę drogi. Jednak, p o c z ą w s z y od okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , a z w ł a s z c z a po I J w o j n i e ś w i a t o w e j , d ą ż y się do j a k najprostszych f o r m w budownictwie. Nowsza część w s i , t j . C h a ł u p k i , p o w s t a ł a w X I X w . i z a m i e s z k a ł a przez c h a ł u p n i k ó w , s k ł a d a ł a się z m a ł y c h d r e w n i a n y c h d o m k ó w , z k t ó ­ r y c h j e d y n y , zachowany do dziś z 1869 г., daje obraz c h a ł u p n i c z y c h za­ b u d o w a ń tej części wsi w k o ń c u X I X i p o c z ą t k u X X w . D o m s k ł a d a się z jednej i z b y , sieni, d w ó c h k o m ó r i chlewa. W l a t a c h d w u d z i e s t y c h b . w . d o m y te z o s t a ł y z a s t ą p i o n e p r z e z b u d y n k i m u r o w a n e . Z n a j d u j ą c e się w tej samej części w s i t z w . Zidlungi t w o r z ą z w a r t y k o m p l e k s około 17 jednako b u d o w a n y c h , w e d ł u g tego samego w z o r u , d o m k ó w . S t r ó j . Badania n a d strojem l u d o w y m w y k a z a ł y stosunkowo jeszcze d u ż ą ż y w o t n o ś ć kobiecego s t r o j u ludowego, j e d n a k w granicach pewnego., w i e k u k o b i e t . T a k w i ę c u w a ż a się, że s t r ó j l u d o w y na ogół noszony jest przez te k o b i e t y , k t ó r e jeszcze w 1914 г., j u ż j e d n a k j a k o ostatnie, szły w n i m do I k o m u n i i . W s t r o j u t y m , a z w ł a s z c z a w jego p o d s t a w o w y c h d w ó c h c z ę ś c i a c h mazelónee i jupie (a g ł ó w n i e w i c h z d o b n i c t w i e ) , w c i ą g u omawianego okresu n a s t ą p i ł o szereg z m i a n , p o d y k t o w a n y c h p a n u j ą c ą w d a n y m czasie m o d ą , p r z y c h o d z ą c ą do wsi z G ł o g ó w k a , k t ó r a t r w a ł a niekiedy zaledwie przez k i l k a l a t . Silny k o n t a k t z G ł o g ó w k i e m b y ć m o ż e r ó w n i e ż w p ł y w a na f a k t istnienia w D z i e r ż y s ł a w i c a c h t y l k o k i l k u p o d s t a w o w y c h i n s t y t u c j i , a m i a ­ n o w i c i e : przedszkole, 7-klasowa szkoła o g ó l n o k s z t a ł c ą c a , G m i n n a Spół­ dzielnia S p o ż y w c ó w i Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a . C i ą ż e n i e k u w y ż e j wspo­ m n i a n e m u m i a s t u , k t ó r e z a w a ż y ł o na c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s i , jest u w a r u n k o w a n e d ł u g o w i e c z n y m i z w i ą z k a m i gospodarczymi i s p o ł e c z n y m i . 1 14 14 Knie już w 1830 r. podaje dla wsi: „1 katholische Schule". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b7cbeb4c792625c292168f86b18226f.pdf a5474ff53361e447e8e07a4544c77bcf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:714 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:657 Title A name given to the resource Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.35-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA WIEŚ GRAMADA, PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N Zgodnie z założeniami podjętych wspólnie badań polsko-bułgarskich zostało ustalone, że będą to badania monograficzne wybranej społecz­ ności lokalnej. Społeczność taka jest bowiem kontekstem, w k t ó r y m przebiegają i konkretyzują się procesy o masowym zasięgu. Pogłębione badania prowadzone w ramach jednej społeczności lokalnej pozwalają uchwycić mechanizmy funkcjonowania instytucji społecznych właści­ wych dla tejże społeczności, pozwalają poznać procesy zachodzących przemian, wreszcie wykryć bodźce wewnętrzne i zewnętrzne kształ­ tujące nową rzeczywistość i rzutujące na jej przeobrażenia w przy­ szłości. Wybór terenu badań uzależniony był od planów naukowych Insty­ tutu Etnografii B A N . Plany te przewidywały badania wybranych wsi w północno-zachodniej Bułgarii w okręgu wraczańskim (Wracza), m i ­ cha jłowgradzkim (Michajłowgrad) lub widyńskim (Widin). W czasie ba­ dań penetracyjnych w 1966 r. przy współudziale badaczy polskich w y ­ brano do badań dwie wsie w okręgu widyńskim: wieś Dunawcy (Dunawci) i wieś Gramadę (Gramada). Ostatecznie w 1967 r. zdecydowano prowadzenie dalszych badań we wsi Gramada. Wychodząc z założenia, że wszelkie uogólnienia są bardziej owocne, gdy bazują na wiedzy dotyczącej podstawowych jednostek produkcyj­ nych, przedmiotem szczegółowej analizy uczyniono rodzinę, która była podstawową jednostką produkcyjną w przeszłości, oraz społeczność l o ­ kalną, która w wyniku kolektywizacji stała się centrum kooperatywy rolnej podstawowej jednostki produkcyjnej. Kooperatywa obejmuje swą organizacją całą badaną wieś i w pewnym stopniu wszystkich jej miesz­ kańców (z każdej rodziny przynajmniej jedna osoba pracuje w koope­ ratywie). Nowoczesna organizacja stosunków rynkowych oraz rolnictwa, uspo­ łecznienie procesu produkcji, postępująca centralizacja decyzji gospo­ darczych oraz zmiany powiązań ekonomicznych i kulturalnych powo­ dują liczne zmiany w funkcjonowaniu tradycyjnej rodziny i całej spo­ łeczności lokalnej. Stąd też w badaniach skoncentrowano uwagę na pod- �36 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA stawach gospodarczych, hierarchii społecznej i strukturze zawodowej wsi, szeroko pojmowanych instytucjach ze szczególnym uwzględnieniem instytucji wielkiej rodziny i rodu oraz pomocy wzajemnej. Ponadto na roli autorytetów wiejskich, opinii publicznej, społecznym uwarunkowa­ niu obrzędów oraz przemianach więzi społecznej. Zagadnienia te, w mia­ rę możliwości, analizowano na tle przemian ogólnokrajowych. Wieś Gramada położona jest niemal w centrum okręgu widyńskiego, który wciska się pomiędzy granicę jugosłowiańską i rumuńską przebie­ gającą tu Dunajem. Rzeźba terenu całego okręgu jest bardzo urozmaico­ na, występują tu trzy wyraźne strefy geograficzne: na północy i na północnym wschodzie pas żyznych nizin naddunajskich, w centrum ob­ szar płaskowyżu do 450 m n.p.m., na południu zaś tereny górskie Starej Płaniny przekraczające 2000 m wysokości. Środowisko geograficzne znaj­ duje swoje odbicie zarówno w osadnictwie, jak i gospodarce regionu. W północnej i środkowej części okręgu spotyka się wsie bardzo duże, ludne i bogate, w zaawansowanym stadium procesu modernizacji. Mniej­ sze, rozproszone wsie górskie noszą wyraźne piętno zapóźnienia gospo­ darczego. Nizinę naddunajską cechuje wysoko rozwinięta uprawa roślin, tereny płaskowyżu, mniej więcej zrównoważone proporcje między pro­ dukcją roślinną i zwierzęcą, górskie zaś wyraźna przewaga gospodarki hodowlanej. Okręg widyński do niedawna był słabo uprzemysłowiony. Dopiero niedawno zaczęły tu powstawać niewielkie zakłady przemysłowe (fa­ b r y k i przetworów spożywczych, przemysł lekki odzieżowy i elektrycz­ ny), w 1967 r. przystąpiono do budowy kombinatu chemicznego na po­ łudniowych przedmieściach Widina, t y m samym miasto przybliżyło się do odległej o 8 k m wsi Dunawcy. Praez tereny widyńskie przebiega tylko jedna linia kolejowa Sofia — Widin, rozwinięta jest natomiast komunikacja autobusowa łącząca mia­ sto okręgowe ze wszystkimi większymi miejscowościami okręgu i mia­ stami: Kułą na płaskowyżu i Beogradczykiem na przedpolu Starej Pła­ niny. Kuła i Beogradczyk były niegdyś siedzibami okolii, odpowiednika naszych powiatów, które zostały zniesione po ostatniej wojnie w nowym podziale administracyjnym. Wieś Gramada leży na płaskowyżu sięga­ jącym w tej okolicy 300 m n.p.m. Od Widina odległa jest o 32 km, od Kuły 17 km, od Beogradczyka ok. 50 k m . Bezpośrednią komunikację autobusową ma z Widinem i Kułą. Wieś jest siedzibą Gromadzkiej Rady Narodowej (Selsko Obsztinski Naroden Sawet: SONS), Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (Trudowo Kooperatiwno Zemědělské Stopanstwo: TKZS), Rzemieślniczej Spół­ dzielni Pracy (Trudowo Proizwiditelna Kooperacija: TPK) oraz Spół­ dzielni Spożywców (Selska Kooperacja: Selpoop). Zarówno admini- �PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA BADAŃ 37 stracyjnie, jak gospodarczo z Gramada połączone są trzy wsie sateli­ tarne: od północy Bojanowo, od wschodu Wodna a od południa Toszewcy (Toszewei). Z ważniejszych instytucji działających na terenie wsi należy wymienić dwie szkoły podstawowe, technikum rolnicze, przedszkole i żłobek oraz dom kultury (czytaliszte) mieszczący biblio­ tekę, kino, sale klubowe i wykładowe, jak również siedzibę radiowęzła. Wieś posiada własny ośrodek zdrowia z izbą porodową, aptekę, gro­ madzką łaźnię, urząd pocztowy, kilka sklepów różnobranżowych, go­ spodę, piwnicę, czyli bufet z wyszynkiem, sklep cukierniczy itp. Gramada, która w najbliższych latach ma uzyskać prawa miejskie, liczy obecnie ok. 4200 mieszkańców (łącznie z wsiami satelitarnymi ok. 6500 mieszkańców). Zamieszkuje ją ludność bułgarska, w większości miejscowego pochodzenia, oraz pewna ilość Cyganów. Dominującym zajęciem ludności jest w dalszym ciągu rolnictwo, po­ nadto w okresie poprzedzającym kolektywizację rozwinięty był we wsi chów zwierząt domowych z charakterystycznymi dla północno-zachod­ niej Bułgarii formami wypasu letniego. Zgodnie z przedstawionymi wyżej wytycznymi badań, tematyka szczegółowa objęła trzy grupy zagadnień: strukturę i funkcję społeczną rodziny na tle życia społeczności lokalnej oraz proces przemian świato­ poglądowych. Badania nad strukturą zawodową mieszkańców ze szczególnym uwzględnieniem rzemiosł prowadziła W. Paprocka. Badania nad rolnic­ twem i hodowlą przez trzy lata prowadziła I . Nizińska, a po jej przed­ wczesnej śmierci kontynuowała D. Markowska. Badania z zakresu wa­ runków bytowych i kultury dnia codziennego prowadzili: B. Jaworska, G. Michajłowa i M . Pokropek. Zagadnienia rodziny badała M . Biernacka. Proces przemian w zakresie wierzeń, obrzędów i zwyczajów — Т. K o lewa, zasięg zaś oddziaływania współczesnej kultury socjalistycznej -— B. Tumangełow. Biorąc pod uwagę dużą liczebność badanej wsi celem zgromadzenia danych do ustalenia cech społecznych badanej zbiorowości oraz danych środowiskowych w 1967 r. zorganizowano badania ankietowe próbki re­ prezentacyjnej. Badaniami objęto 285 rodzin w Gramadzie (na 1115), czyli 25°/o, 42 rodziny w Toszewcach (na 397), czyli 12%, oraz 44 rodziny w Wodnej (na 137), czyli 32%. Próbkę wybrano z listy rodzin w ukła­ dzie rejonowym, dzielnicami wsi. Listy te są sporządzone dla celów ad­ ministracji gromadzkiej, przy czym.rejony mają zbliżoną liczbę miesz­ kańców, natomiast różną liczbę rodzin. Wybrana próbka w zasadzie była proporcjonalna względem cech ca­ łej populacji z nieznaczną przewagą ludności w wieku produkcyjnym. Badania ankietowe przeprowadziło miejscowe nauczycielstwo przy po- �38 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA mocy starszej młodzieży. Wyniki, ankiety nie we wszystkich dziedzinach były jednakowo zadowalające. Pewne braki (niepełne dane) notuje się odnośnie do tych zagadnień, które wymagają głębszych indagacji. Przy opracowywaniu wyników kilka p y t a ń trzeba było pominąć, gdyż na skutek błędnego tłumaczenia pytań uzyskano niejednoznaczne odpo­ wiedzi. Po ustaleniu podstawowych cech środowiska, poszczególni badacze przystąpili do pogłębionych badań nad wybranymi przez siebie zagad­ nieniami, przy czym informatorzy rekrutowali się w dużym stopniu spośród rodzin ankietowanych, dobierani zaś b y l i zgodnie z tematyką badań (dobór ekspertów do poszczególnych zagadnień). Badania 1967 roku koncentrowały się wokół poznania współczesnej kultury badanej wsi, badania zaś 1968 roku zmierzały do zbudowania modelu tradycyj­ nej kultury wsi Gramady. Stąd też dużo miejsca zajęła w nich rekon­ strukcja starszych form kulturowych. Badania 1969 roku miały charak­ ter kontrolny. Obok badań terenowych przeprowadzono również poszukiwania b i ­ blioteczne, muzealne oraz archiwalne. Do opracowania wykorzystano materiały rękopiśmienne znajdujące się w Państwowym Archiwum Okręgowym w Widynie (Okrażen Darżawen Archiw-Widin: ODA-Widin) dotyczące Gramady akta władz gromadzkich (protokoły obrad, kores­ pondencje, rachunki), miejscowej kooperatywy „Sztastie" (księgi rewi­ zyjne, budżety, protokoły obrad, sprawozdania okresowe), zrzeszenia rol­ ników czy dokumenty cerkiewne, szkoły i domu ludowego. Ponadto do­ kumenty dotyczące działalności związku rzemieślników z siedzibą w Kule, który zakresem swego działania obejmował również Gramadę. Podob­ nie w Russe (Okrażen Darżawen Archiw-Russe: ODA-Russe) poszuki­ wano informacji do działalności Izby Przemysłowo-Handlowej obejmu­ jącej swym działaniem całą północno-zachodnią Bułgarię. Wykorzystano również miejscowe zasoby archiwów Gromadzkiej Ra­ dy Narodowej oraz spółdzielni produkcyjnej. Specjalną uwagę zwrócono na księgi narodzin, zgonów i ślubów oraz księgi meldunkowe, z których zaczerpnięto dane do ruchu ludności i stosunków rodzinnych. Z insty­ tucji powyższych uzyskano również podstawowe dane liczbowe doty­ czące badanych problemów. Pozostałe dane zaczerpnięto z publikacji statystycznych okręgowych i ogólnokrajowych. W badaniach korzystano również z zasobów bibliotecznych, przy czym ze źródeł niepublikowanych wykorzystano dokumenty dotyczące roz­ woju rzemiosła w Widinie w X V I I I i na początku X I X w. z Biblioteki Narodowej w Sofii (Narodna Biblioteka Kirił i Metodi) oraz maszyno­ pisy prac dr. B. Bonczewa o wsi Gramadzie (zbiory Czytaliszta w Gramadzie) i W. Nakowa o wsi Wodna (zbiory Muzeum w Widinie). �39 PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N Oprócz wyżej wymienionych źródeł w opracowaniu wykorzystano własną dokumentację fotograficzną i rysunkową oraz plany katastralne i mapy wsi ze zbiorów gromadzkich i spółdzielni produkcyjnej. Bronisława THE Kopczyńska-Jaworska VILLAGE GRAMADA. RESEARCH PROBLEMS AND ORGANIZATION S u m m a r y According to searches, it has community. It in which Institute of -Western centre is mass actual region the agreed in such scale to the the project of perform an intensive communities, processes of i n v e s t i g a t i o n are Vidin which depended Eventually, district, Polish-Bulgarian focused Bulgarian Academy Bulgary. of general been on of are study open and Sciences. Gramada about 900 above ft was the and of of village technical a farm; provision. school, library, a besides, There Any kindergarten, a cinema, generalizations when they etc. cooperative, two an infants' The village a few on h a v e been sea its of to the in and a of by the administration of a the marked district. territorial health the North- out, level, schools, nursery, has shops d a t a about pointed picked are: a cooperative elementary observation, choice to crop e c o n o m y of local the E t h n o g r a p h i c a l h i g h l a n d p a r t of a centre craftsmen, secondary house centre of and agro- culture open to all, of v a r i o u s l i n e s , a n d a r e s t a u r a n t . concerning processes are based thus detailed analyses past, a n d the the there are a drugstore, b a t h s , a m a i l office, ful, in 4200 i n h a b i t a n t s ; i t is a cooperative consumers' with has re­ selected direct Those plans village a The r e s e a r c h p l a n s of the and husbandry predominant The do reflected. a b a l a n c e of p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n , i n opposition lowland, ethnographic of of change elementary seem to be m o r e decision-making fruit­ units, and devoted to the f a m i l y as the b a s i c u n i t i n the l o c a l c o m m u n i t y , w h i c h has b e c o m e t h e c e n t r e of the a g r i c u l t u r a l w h i c h is the basic unit now, i n effect of collectivization. The co­ o p e r a t i v e is an o r g a n i z a t i o n i n w h i c h t h e w h o l e v i l l a g e is i n v o l v e d , a n d i n some d e g r e e a l l of its i n h a b i t a n t s , for at l e a s t one p e r s o n i n e a c h f a m i l y is in t h e The and research problems social political social employed cooperative. function and of ideological hierarchy and procka), the have the been family transition. occupational s t a n d a r d of living focused living in a r o u n d the a Particular structure a n d budgets of local attention the changes community has village of in been structure economic, devoted (papers by (B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ) , to W. Pa­ and the i n s t i t u t i o n of the great f a m i l y or l o c a l c o m m u n i t y ( M . B i e r n a c k a ) . O t h e r p a p e r s d i s ­ cuss the role of r u r a l a u t h o r i t i e s , p u b l i c opinion, social b a c k g r o u n d of r i t u a l s , a n d c h a n g e s i n the s o c i a l l i n k s ( H . B i e r n a c k a , Т. K o l e w a ) . A l l the p r o b l e m s h a v e analyzed, if possible, Considering a the random sample on the more large number (25 p e r cent) general of was inhabitants investigated i n o r d e r to e s t a b l i s h the s o c i a l f e a t u r e s After such initial collecting of data, background of the by of nation-wide studied means of village, a in 1967 questionnaire a n d b a c k g r o u n d d a t a of the individual researchers been changes. started community. with their �40 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA assigned parts of the work. Expert informers r e s e a r c h p r o b l e m s . T h e 1967 i n v e s t i g a t i o n s of the village; Gramada was Besides and field archives school, have the been m a d e 1968 studies, (files house also b e e n Besides An attempted. all of of construction searches local of a model control researches have authorities, c u l t u r e , the selected been going cooperatives, craftsmen for each of the on c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of traditional were on in the association). culture of made. libraries, orthodox Current museums church, the statistical data drawings have used. these sources by m e m b e r s local institutions a I n 19(69 were w e r e focused of information, photographs and of the r e s e a r c h t e a m , a n d p l a n s a n d m a p s h a v e been used. supplied by � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/168ad5de5a1c576c7ef9f9fa54b2194f.pdf 915906bb932221a5219e4743d5869a7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:370 Title A name given to the resource Wieś i miasto w pracach Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.288-290 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Prace WITOLD Uniwersytetu Warszawskiego W. Dynowskiego DYNOWSKI WIES 1 Zakładu Etnografii pod kierunkiem I MIASTO W PRACACH ZAKŁADU ETNOGRAFII UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO Zakład E t n o g r a f i i U . W. j a k o stołeczna placówka naukowa z n a t u r y rzeczy j a k najściślej wiązał i wiąże nadal swą działalność z całokształ­ t e m spraw, które dotyczą organizacji życia naukowego i r u c h u etno­ graficznego w skali państwowej. Stąd żywy udział Zakładu w odbudowie etnografii polskiej po w o j n i e , w r e f o r m i e etnograficznych studiów u n i ­ w e r s y t e c k i c h i dostosowania i c h do potrzeb bieżących, j a k i w o r g a n i ­ zowaniu centralnej placówki naukowo-badawczej przy P A N . Łączenie zainteresowań Zakładu E t n o g r a f i i U . W. z ogólnopolskim kręgiem p o ­ trzeb etnograficznych znalazło również swoje odbicie w dydaktycznonaukowej działalności Zakładu. Niezależnie od poszukiwania dróg, które pozwoliłyby j a k najszybciej nadrobić zaniedbania w zakresie t e m a t y k i i p r o b l e m a t y k i e t n o g r a f i i ogólnej w pracach Zakładu E t n o g r a f i i U . W., w całej pełni w y k o r z y s t a n o akcje szkoleniowe i badawcze pomyślane w skali znacznie szerszej. Działalność naukową Zakładu połączono więc przede w s z y s t k i m z coroczną akcją międzyuczelnianych obozów etno­ graficznych oraz z planem badawczym Warszawskiego Zakładu E t n o ­ g r a f i i I H K M P A N . Toteż reprezentowany dziś przez Zakład E t n o ­ g r a f i i U . W. k i e r u n e k badań nie odbiega o d zasadniczej l i n i i działalności i n n y c h placówek n a u k o w y c h w Polsce i od tego, co reprezentuje w za­ kresie e t n o g r a f i i Polska A k a d e m i a Nauk. W oparciu więc o weryfikację wcześniejszych opisów etnograficznych i o systematycznie prowadzone badania terenowe prace Zakładu dążą do w y d o b y c i a n o w y c h zasobów źródłowych w celu możliwie pełnego naświetlenia h i s t o r i i r o z w o j u k u l ­ t u r y mas chłopskich. P r z y czym w metodzie pracy obejmuje się spoj­ r z e n i e m badawczym zarówno dającą się w pełni udokumentować prze­ szłość łącznie z zespołem czynników, które przekształciły ją w e współ- �WIES I MIASTO 289 czesność, j a k również i układy k u l t u r o w e występujące a k t u a l n i e . Stąd też t e m a t y k a badawcza Zakładu nie ogranicza się wyłącznie do samej wsi, lecz zahacza również o miasta i miasteczka, odsłaniając sieć powią­ zań i w a r u n k i , które kształtowały zmienne oblicze k u l t u r y w i e j s k i e j . N a t u r a l n y m zapleczem prac terenowych p r o w a d z o n y c h przez Zakład E t n o g r a f i i U . W. jest stosunkowo mało zbadany obszar środkowego, wschodniego i północno-wschodniego Mazowsza. W r a m a c h tego zaplecza terenowego wybijają się prace prowadzone na obszarze dawnej Puszczy Zielonej i Białej. Prace na terenie Puszczy Zielonej, oparte na materiale o b o z o w y m i i n d y w i d u a l n y c h badaniach studentów Zakładu, dały w efekcie c y k l r o z p r a w magisterskich. Zostały one poświęcone r o z m a i t y m t e m a t o m : r o l n i c t w u (we w s i P i a n k i ) , h i s t o r i i b u d o w n i c t w a puszczańskiego na ca­ łym obszarze północnej Kurpiowszczyzny, j a k i w poszczególnych wsiach (wieś Łyse i osada Kadzidło), z d o b n i c t w u w drzewie, s w o i s t y m f o r m o m i f u n k c j o m ludowego u b i o r u z okolic Kadzidła oraz szerszemu zagadnie­ n i u — malejącej z p r z y c z y n historycznych r o l i środowiska naturalnego w życiu w s i k u r p i o w s k i e j . C y k l prac badawczych prowadzonych przez Zakład E t n o g r a f i i U. W. na obszarze dawnej Puszczy Zielonej zamyka specjalne s t u d i u m poświę­ cone przeszłości i przyszłości Ostrołęki. W części dotyczącej przeszłości miasta s t u d i u m zostało pomyślane jako zarys historyczny r o z w o j u p l a n u i t y p u zabudowy m i e j s k i e j , naświetlony przede w s z y s t k i m od s t r o n y powiązań Ostrołęki z zapleczem w i e j s k i m . Prace nad etnografią Puszczy Zielonej, pod tą samą opieką naukową — docenta Zakładu E t n o g r a ­ f i i U . W. d r A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , k o n t y n u u j e obecnie warszaw­ s k i Zakład E t n o g r a f i i P A N ; tymczasowe w y n i k i badań tej placówki zostały omówione w n i n i e j s z y m tomie „Etnografii P o l s k i e j " . Na wzór prac t e r e n o w y c h w rejonie dawnej Puszczy Zielonej Zakład E t n o g r a ­ f i i U . W. wprowadził również badania na sąsiednim terenie d a w n y c h posiadłości biskupów płockich (rejon tzw. Puszczy Białej), zamieszka­ n y m w przeważnej mierze przez drobną szlachtę mazowiecką. J a k dotąd, poza materiałami z e b r a n y m i przez instruktorów i uczestników między­ uczelnianych obozów etnograficznych, wykończono w postaci prac m a ­ gisterskich k i l k a w y b r a n y c h tematów, co łącznie stanowi p e w i e n wkład materiałowy do przyszłej m o n o g r a f i i tej części K u r p i o w s z c z y z n y . N i e ­ zależnie od badań prowadzonych na obszarze K u r p i o w s z c z y z n y p r a ­ cownicy i studenci Zakładu E t n o g r a f i i opracowali również szereg t e m a ­ tów etnograficznych z i n n y c h terenów Mazowsza. Między i n n y m i w y ­ konano dla Centralnego Urzędu K o n s e r w a c j i i Ochrony Zabytków s t u d i u m do h i s t o r i i przestrzennego r o z w o j u Białej Podlaskiej, w którym po­ dobnie j a k w w y p a d k u opracowania h i s t o r i i r o z w o j u przestrzennego Etnografia Polska I I 19 �WITOLD 290 DYNOWSKI p l a n u Ostrołęki główny nacisk został położony na udział wiejskiego zaplecza w dziejach miasta. Wieloaspektowy temat „Wieś i m i a s t o " w i ­ dziany od s t r o n y p r o b l e m a t y k i etnograficznej znalazł swe odbicie także w pracach k a n d y d a c k i c h i magisterskich, w y k o n y w a n y c h l u b już w y ­ konanych w Zakładzie E t n o g r a f i i U . W. D o t y c h ostatnich należą za­ mieszczone poniżej d w i e r o z p r a w y : W a n d y Paprockiej oraz A l i c j i Ger­ lach, poruszające sprawę oddziaływania miasta na różne zawody rze­ mieślnicze i rolę t y c h zawodów w h i s t o r i i k u l t u r y w s i podwarszawskiej. BHTOJIbA JjHHOBCKH JJEPEBHfl B HAYHHblX PABOTAX H TOPOfl yHMBEPCHTETA BAPUIABCKOrO P e s i o M e yKa,3HBa.H iiiaBCKoro aBTop Ha oflHOBpemeHHo VHHBepcHTeTCKOro no napoRHOH Bonpocax THE npHiiijioch HaynHbie B Kanapę curpaTb aTHorpaifiHiecKoo nacTH Tpy^M, KOTopwe CBHsaHHOii xosHÄcTBa, aos^ecfBa KyCTapHOH Be^yTCH H HcnyccTBa, a B Taume B B Bap- ilojibme, BTOM ijenTpe c H a y n H H M H MCCJie,noBaHHHMH ocoöeHHo npOMHHIJieHHOCTH BTHorpaiJniH «eHTeJibHOCTH B u l l o j i b u i e 'i*py/ibi DTH cocpeAOTOHHJiHCb Ha 3eMJieaejibHecKoro MejIKOH ropoAKax Witold onHCWBaeT upecTbHHCKoro pa3BHTHeM Hbix Kofopyio n opraHH3aqiiif npenoa^BaHHH. KyabType KpecTbHHCKoro C posib, ymiuepcHTeTa Bonpocax MaaoBHH, Ha n a Bonpocax ^epeBHHX H HCTopwH OCHOBHMX cBH3aHHŁix npOBHHUHOHaJIb- MasoBHH. Dynowski ACTIVITY OF T H E CHAIR OF ETHNOGRAPHY OF UNIVERSITY THE WARSAW S u m m a r y W h e n p o i n t i n g at the p a r t the C h a i r of E t h n o g r a p h y of the W a r s a w U n i v e r ­ s i t y h a s to p l a y i n the o r g a n i z a t i o n of e t h n o g r a p h i c a l a c t i v i t y i n P o l a n d , the a u t h o r d i s c u s s e s i n the same time the s c i e n t i f i c w o r k s as c a r r i e d out i n t h a t centre. I n the section connected w i t h the s c i e n t i f i c i n v e s t i g a t i o n s of the people's c u l ­ ture i n P o l a n d these w o r k s w e r e c o n n e c t e d both on the p r o b l e m of the h i s t o r y of the p e a s a n t a g r i c u l t u r e , w i t h s p e c i a l r e g a r d to the M a z o w s z e region, f u n d a ­ m e n t a l p r o b l e m s of p e a s a n t a r c h i t e c t u r e a n d a r t , a n d on the p r o b l e m s connected w i t h the d e v e l o p m e n t of s m a l l house h a n d i c r a f t i n the v i l l a g e s a n d p r o v i n c i a l towns of the M a z o w s z e region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cd743713b661183da687fded2418131.pdf 5b4d0b8f8cdee94908ff25bc44fcade1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource badania terenowe wies polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1955 Title A name given to the resource Wieś polska w perspektywie badań etnologicznych i socjologicznych/ LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.97-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. STAN I PERSPEKTYWY MARIA WIERUSZEWSKA Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Warszawa t. 78, 1995 NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN WIEŚ POLSKA W PERSPEKTYWIE BADAŃ ETNOLOGICZNYCH I SOCJOLOGICZNYCH Wstęp Zaskakiwać może fakt, iż termin "wieś" nie znalazł się dotychczas w zbiorze pojęć i terminów ogólnych ani socjologii, ani też etnologii. Dopiero przygotowywana do druku encyklopedia socjologii ma przełamać niepokojący fakt pominięcia wsi - ważnej organizacji życia społecznego - w zbiorze pojęć myśli socjologicznej. Jest prawdą, dostrzeganą coraz wyraźniej, iż wieś stanowi słaby punkt ogólniejszych teorii. Wieś, zepchnięta na margines systemów socjologicznych, jako przedmiot badań do dziś pozostaje zawstydzającym obrazem niewiedzy i niedomówień. Przyznają to wybitne autorytety, by przytoczyć opinię profesora Jana Szczepańskiego. Pomimo dużej liczby ośrodków różnodyscyplinowych badall, grona utalentowanych badaczy, obszernej bibliografii wyników badań cząstkowych i panoramy pism takich, jak między innymi "Etnografia Polska", "Lud", "Literatura Ludowa", "Wieś i Rolnictwo", "Roczniki Socjologii Wsi", "Regiony", "Sycyna" i "Pamiętnikarstwo Polskie", brakuje prac syntetyzujących przemiany wsi polskiej XIX i XX wieku (Szczepański, 1994). Co więcej, nowe zjawiska dokonujące się na wsi polskiej nie dają się opisać przy pomocy istniejących teorii. Zmiana ustroju, zdaniem Szczepańskiego, podważyła moc wyjaśniającą teorii modernizacji, ważność teorii stratyfikacji społeczności wiejskich oraz teorii organizacji społecznej, opartej na funkcjonowaniu grup pierwotnych. Brak adekwatności języka współczesnej socjologii do problemów i zjawisk występujących w Polsce to powód załamania się funkcji społecznej nauki, która w tradycji polskiej była przewodniczką w życiu społecznym. Jakie są tego przyczyny? Sięgnijmy do początków teorii socjologicznych okresu Oświecenia. Myśliciele XVIII wieku sprzymierzeni w dążeniu pokonywania ignorancji i przesądów, wpłynęli na uformowanie się zasadniczo nowej postawy wobec świata. Wieś z takiej perspektywy, częściowo przechowanej do dziś, mogła być widziana tylko jako oaza zacofania i zabobonów, którą należało oświecać 7 - Lud t. LXXVIIl �98 "kagankiem oświaty". Filozofia Oświecenia stała jednak pod wieloma względami wyżej - jak wskazuje Jerzy Szacki - od późniejszych systemów socjologicznych XIX wieku, które rozwijały się już w innych warunkach historycznych. Socjologia była od swych początków ukierunkowana na badanie problemów społeczeństwa po rewolucji przemysłowej. Dlatego też główne wątki badawcze i teoretyczne socjologii skupiały się na historycznej zmienności społeczeństw oraz odkrywaniu różnic pomiędzy starym społeczeństwem feudalnym, stanowym a nowym społeczeństwem kapitalistycznym, klasowym (Szacki, 1983, s. 149). Teoria ewolucji i postępu siłą rzeczy pozostawiały na uboczu zainteresowanie segmentem agrarnym starego porządku społecznego, tym samym marginalizowały znaczenie wsi i jej mieszkańców w tworzącym się ładzie społeczeństwa przemysłowego. Wieś - przedmiot refleksji naukowej Naj dawniej szych źródeł do poznania genezy wsi jako powszechnej formy osiedlenia dostarcza archeologia. "Wsie" - duże osady występowały w kręgu rolniczej kultury "radłowej" w końcowym okresie neolitu. Zamieszkiwanie określonego obszaru, zbiorowe użytkowanie ziemi współtworzyło pierwsze formy organizacyjne zwane wspólnotą sąsiedzką lub wiejską. Pierwsze źródła pisane od połowy X wieku przynoszą informacje o historii wsi poprzez inwentarze dóbr biskupich i klasztornych. Późnośredniowieczne źródła rozszerzają pisane informacje o wsi poprzez zamieszczanie wiadomości o kształtach, rozplanowaniu wsi i organizacji życia wewnętrznego. Źródła te - zwłaszcza dokumenty lokacyjne na prawie niemieckim od połowy XIII do połowy XV wieku - dostarczają informacji o uwarstwieniu ludności wiejskiej, jej zróżnicowaniu, strukturze gospodarczej i położeniu społeczno-prawnym chłopów we wsiach czynszowych. Refleksje o wsi na tle szerszych zainteresowań ginącymi kulturami, w tym kulturą chłopów, można odnaleźć w historiografii, publicystyce, literaturze rolniczej i pięknej od czasów Odrodzenia. Wieś jako przedmiot systematycznych studiów wiąże się w Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, z okresem kształtowania nowoczesnej świadomości narodowej od przełomu XVIII i XIX wieku. Faza świadomych poszukiwań źródeł do poznania historii chłopów i wsi wiąże się z załamaniem systemu feudalnego, początkami kapitalizmu i rozpoczęciem bardziej pogłębionych studiów nad społeczeństwem. Refleksja nad wsią jako społecznością lokalną łączy się w socjologii z kryzysem grup pierwotnych opartych na stosunkach osobistych i współpracy a zagrożonych przez procesy industrializacji i urbanizacji w miarę rozpowszechniania kapitalizmu. �99 Odwołanie do takich cech jak wspólnota życia, więzy krwi, samowystarczalność i ograniczone rozmiary grup pierwotnych, zwanych przez C. H. Cooley'a "piastunkami ludzkiej natury", uzasadniają cofnięcie do wcześniejszych źródeł klasycznych. Zapoczątkowana przez Platona i Arystotelesa refleksją dotyczącą cech greckiej polis, późniejsza myśl socjologiczna przenosi ją do charakterystyki społeczności lokalnych. W ich opisie pojawiają się trzy konstytutywne elementy: a) terytorium, b) interakcja społeczna, c) trwała więź. "Izolacja świadomościowa" charakterystyczna dla wsi tradycyjnej w Polsce zaczęła być przełamywana wraz ze zmianą sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopstwa. Paradoksalne jednak, że otwarcie takie działało przez długi czas hamująco na percepcję wzorów kultury miejskiej i efektywność jej wpływu. "Kobieta wiejska - pisze Barbara Olszewska-Dyoniziak - która przed wojną chodziła codziennie z mlekiem do miasta i bezpośrednio stykała się z wzorami życia miejskiego, szanowała jednak swoją wiejskość i nie naśladowała swoich odbiorców ani w sposobie ubierania, ani urządzania wnętrz, ani w sposobie zachowania. Dziś ta sama kobieta stara się za wszelką cenę upodobnić do pań z miasta" (Olszewska-Dyoniziak, 1994, s. 153) zacierając swoją tożsamość. Pierwsza połowa XIX wieku przynosi badania nad wsią, ukierunkowane na poszukiwanie odrębności i archaizmów kulturowych traktowanych jako źródła dla "rekonstrukcji najdalszej historii" i początków kultury narodowej. Pierwsze programy ludoznawcze skierowane na penetrację wsi polskiej przypisuje się Hugo Kołłątajowi i działalności Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk utworzonego w 1800 roku. Wyniki tych badań, w zamyśle ich inicjatora, miały służyć celowi przekazania potomności "rzetelnego świadectwa stanu w jakim zastała Polskę tragedia zaborów i dostarczenia argumentów przeciw oszczerstwom obcym". Odpowiedzią na ten projekt stała się synteza Łukasza Gołębiowskiego pl. Lud Polski jego zwyczaje i zabobony. Obok monografii etnograficznych pojawiają się pierwsze opisy warunków gospodarowania i stosunków ekonomicznych na wsi wywołane narastającą kwestią społeczną· Przełom XIX i XX wieku przynosi, charakterystyczne dla ówczesnego prądu umysłowego epoki, przesunięcie zainteresowań wsią z poszukiwań ludoznawczych i studiów "starożytności słowiańskich" w stronę badania współczesnych przeobrażeń wsi. Podejmowane są analizy sytuacji konkretnych wsi i regionów we wzajemnych odniesieniach do naturalnych warunków przyrodniczych, struktury społecznej, form organizacji gospodarczej, w tym spółdzielczości, oraz wpływu emigracji na życie społeczności wiejskich. Przed badaniami społeczności rolniczych wyłaniają się istotne funkcje poznawcze i praktyczne w wyniku problemów, jakie stwarzały wszędzie stosunki wsi i miasta, społeczeństw przemysłowych i struktur wiejskich, rolniczych. Socjologia wsi krajów Europy Centralnej i Wschodniej, inaczej niż w uprzemysłowionych krajach Europy Zachodniej, dotyczyła głównie problemów �100 kwestii chłopskiej w kontekście narodowej i klasowej tożsamości. W funkcjonowaniu wspólnot wiejskich na tle czynników warunkujących życie ich miyszkańców dostrzegano oryginalne treści narodowe. Postulaty analizy naukowej w oparciu o "rzetelny opis obiektywny" poszerzają ujęcia badawcze wsi, w których jeszcze w XIX wieku pomijane były społecznie ważne problemy życia chłopów, przy koncentrowaniu się głównie na poszukiwaniu "przeżytków" kulturowych, swoistej "egzotyki". Pojawiają się wówczas postulaty badań instytucji, konfliktów i przemian kulturowych społeczności wiejskich. Głośna polemika z początków XX wieku, jaką wywołała książka Ludwika Krzywickiego pt. Kwestia rolna, przenosi zainteresowania wsią i chłopami w sferę programu rolnego. Wieś postrzegana jest jako pozostałość ustroju feudalnego na tle industrialnych "tendencji nowoczesnych". Problemy relacji wieś - miasto, które na cały wiek XX uformują sposób podejścia badawczego w socjologii, pojawiły się już w dyskusji wokół tej właśnie książki wydanej w roku 1906. "Prastara wioska rozkłada się wprawdzie powoli ale nieuchronnie, a zanim to nastąpi zmurszeje ideowo, tracąc wiarę w swe ideały i mądrość pradziadów i przesiąkając duchem kultury miejskiej". Taka diagnoza ewolucji wsi zawarta w Kwestii rolnej, jak większość poglądów jej autora, spotkała się z głośną repliką Władysława Grabskiego, który odpierał argumenty Ludwika Krzywickiego dotyczące przekształceń wsi i rolnictwa w kierunku kolektywizmu poprzez wykazanie, że gospodarstwa włościańskie okazywały się silniejsze ekonomicznie od folwarków (Grabski, 1903). Władysław Grabski stanowczo sprzeciwiał się prognozom "końca chłopów" a w konkurencyjnej walce dostrzegał ich "siłę ekonomicznego indywidualizmu". Pisał, że "włościanie nie mają się wcale ku temu, by ustąpić z widowni świata". Grabski przeciwstawiał się poglądom wyrosłym z uprzedzeń i pogardy wobec wsi. Tę skazę dostrzegał w sformułowaniach opisujących włościan jako niższą kategorię ludzi, przy użyciu określeń takich jak: "stworzenia ujarzmione przez ziemię", "twarde czaszki", "uległe wobec tradycji", "ciemne i zabobonne". Zarzuty dotyczące jednostronności ujęć, które kierowano do autora Kwestii rolnej powrócą w latach dziewięćdziesiątych XX wieku u autorów kontestujących dominujące wzory badań wsi, przede wszystkim ze względu na ograniczenia doktrynalne oraz paradygmat modernizacji wywiedziony z opcji uprzemysłowienia i urbanizacji kraju. Wyodrębnienie wsi jako przedmiotu badań kreuje nowy typ refleksji socjologicznej i etnologicznej. Początki poszukiwań ludoznawczych i socjograficznych zmierzają do opisu wsi, gospodarstw, warunków życia, kultury lokalnej - pozostałości i przeżytków ustroju feudalnego. Głoszone postulaty rzetelnego poznania najliczniejszej warstwy narodu, zostały wzmocnione �101 poprzez instytucjonalizację socjologii wsi i etnologii, co stało się możliwe w Polsce dopiero w okresie międzywojennym. W okresie Drugiej Rzeczyspolitej badania społeczności wiejskiej weszły do kanonu socjologii wsi jako odrębnej dyscypliny. Działo się to za sprawą samego przedmiotu badań - swoistej przestrzennej organizacji więzi społecznej i specyficznego sposobu życia oraz pracy ludności wsi - głównie w rolnictwie w ramach postfeudalnych struktur społecznych. W studiach Ludwika Krzywickiego, Władysława Grabskiego, Franciszka Bujaka znalazły miejsce wyniki obserwacji procesów społecznych na wsi okresu międzywojennego. Nowe orientacje teoretyczno-metodologiczne za sprawą ich twórców: Stefana Czarnowskiego, Floriana Znanieckiego, Józefa Chałasińskiego, Stanisława Bystronia sprawiły, iż wieś stała się przedmiotem systematycznej ekspansji empirycznej oraz refleksji teoretycznej. Jej klasyczny przedstawiciel Jan Sto 13ystroń, profesor etnografii, etnologii i socjologii korzystał z materiałów terenowych pochodzących ze wsi, porządkując je według przynależności do określonych grup społecznych i kategorii. On spopularyzował określenie kultury ludowej jako przekazu ustnego bezpośredniego. Jego dorobek wyróżnia - pod wpływem socjologicznej i etnologicznej szkoły francuskiej - rozległość i wszechstronność zainteresowań - od analiz światopoglądowych, obyczajów, magii, literatury ludowej po analizę autorytetu w danej kulturze wsi oraz ugrupowań etnicznych. Okres międzywojenny przynosi studia monograficzne licznych wsi pisane przede wszystkim przez etnografów. Dyrektywa Bujaka, wskazująca na niezbędność wypełnienia w monografii pełnego obrazu życia gospodarczego i społecznego wsi jako najmniejszej jednostki osadniczej i administracyjnej, znajdowała wielu naśladowców. Ich autorzy wywodzili się z ruchu krajoznawczego, ludoznawczego, placówek naukowych. Monografie wzorowane na schemacie Franciszka Bujaka poruszają szeroki zakres zagadnień życia wsi traktowanych jednak nierzako w sposób powierzchowny, z pobieżnym przeglądem spraw społecznych. Monografie socjologiczne - na przykład powtórna monografia Zbigniewa Tadeusza Wierzbickiego Żmiąca w pól wieku później wydana w 1963 roku, korzystając z typowo socjologicznych źródeł - obserwacji, wywiadu, ankiety - koncentruje się na zależnościach między życiem wsi a zmianami w makrostrukturach społeczeństwa globalnego. Naukowa refleksja o wsi wyłania dwa główne sposoby interpretacji: formalny i substancjonalny. Jedno podejście skłania w stronę poszukiwania cech wsi jako fragmentu większej całości czy też wycinka rzeczywistości. W takich przypadkach wieś najczęściej jest traktowana jako pole badań, przykład mikrokosmosu, który daje możliwość prześledzenia ogólniejszych prawidłowości i wielu zjawisk rzeczywistości społecznej wywołanych procesami uniwersalnymi. Drugie podejście zakłada istnienie wsi jako konkretnej rzeczywistości samej w sobie, zarazem odrębnego i swoistego przedmiotu badań. To �102 drugie podejście, bliższe wzorom antropologicznym, traktuje wieś jako "żyjącą całość". W przypadku badań monograficznych, w których wieś była traktowana jako wyizolowany kompleks zjawisk, często brakowało interpretacji sięgających do szerszego materiału porównawczego. W ramach wsi widziano głównie możliwość poddania obserwacji różnych przejawów rzeczywistości społecznej: ekonomicznych, demograficznych, społecznych, kulturowych. Wieś rzadziej stawała się przedmiotem badań samym w sobie, jako społeczność. Pytanie o to czym jest społeczność wiejska, jakie więzi ją konstytuują, jakim zmianom ulegają, było stawiane wyjątkowo. Model wsi tradycyjnej uformował stały punkt odniesienia we wzorze badań przemian społeczno-kulturowych, indukowanych procesami urbanizacji i industrializacji. Badania integralne nad wsią, przy udziale kilku dyscyplin historii, etnografii, socjologii, geografii, ekonomiki rolnictwa, statystyki, prawa i innych, były postulowane jako wzór postępowania dla poznania pełnego procesu przemian. Znajdowało to wyraz w badaniach procesów urbanizacji wsi - zmian w strukturze zawodowej, migracjach, przenoszeniu na wieś miejskich wzorów życia, tzw. "modernizacji" gospodarki wedle założeń doktryny socjalistycznej i upowszechniania we wsi nowych potrzeb i aspiracji. Przyjęte założenia o potrzebie przebudowy systemu społeczno-ustrojowego rolnictwa i usunięcia podstawowych różnic między miastem a wsią w sposób jednostronny uformowało wzory badań wsi w Polsce aż do przełomu lat osiemdziesiątych XX wieku. Przewaga empirycznych poszukiwań terenowych, przy słabszych dokonaniach teoretycznych i metodologicznych w studiach nad wsią w Polsce Ludowej, doprowadziły do spiętrzenia problemów badawczych obszarów wiejskich i zarazem kryzysu dyscyplin zajmujących się wsią. Objawy kryzysu socjologii wsi wystąpiły zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i Europie. Próby jego przezwyciężenia łączy przekonanie o konieczności powrotu do pytań podstawowych, w tym sprecyzowania pojęcia wsi, określenia jej miejsca w narodzie, państwie i strukturach globalnych. Wobec ograniczonych możliwości badań środowisk wiejskich wedle koncepcji modernizacji, industrializacji i urbanizacji poszukiwane są nowe wzory i ujęcia badawcze. Nowy paradygmat badań wsi jako skomplikowanego tworu społecznego, całości społeczno-kulturowej, jednocześnie wzoru z długą historią, bo dawniejszą niż miasto, a przyszłością nieokreśloną, jest zadaniem, które stoi przed nauką społeczeństw europejskich. W warstwie epistemologicznej wymaga to określenia stosunku do założeń ideologii agraryzmu i uniwersalnych wartości ideologii chłopskiej. W sferze metodologicznej zaś wymaga zrównoważenia procedur standaryzowanych i statystycznych sposobów analizy, poprzez metody obserwacji uczestniczącej, socjologii "rozumiejącej" z większym uwrażliwieniem na całości społeczne (Wieruszewska, 1991). �103 Koncepcja badań wsi, promująca tzw. integrowany rozwój, wynika z reakcji na kryzys obszarów wiejskich spowodowany wielostronnymi zagrożeniami. Rozerwanie więzi w strukturach średniego zasięgu jako ważnych ogniwach pomiędzy makro- i mikrostrukturą, objawy anomii, destrukcja demograficzna (depopulacja wsi), zanik gospodarstw, bezrobocie, utrata tożsamości kulturowej i podmiotowości społecznej wsi, tworzą nowe problerpy wymagające innej konceptualizacji. Nie da się tego osiągnąć przez dyscypliny naukowe, które utraciły wyczulenie na całości społeczne. Wieś może być bogatym zapleczem argumentów dla demaskowania mitów i stereotypów jakie obarczają świadomość nie tylko uczonych i polityków. Niezrozumienie spraw wsi ma swoje korzenie w dominujących formach poznania naukowego, doktrynie politycznej, ogólnym kształcie rozwoju, jaki tworzy napięcia pomiędzy wizją technokratyczną a humanistyczną oraz pomiędzy cywilizacją a kulturą. Analityczno-logiczny model poznania, który zdominował naukę europejską, odsuwał z pola widzenia te sfery rzeczywistości, które jako metafizyczne nie mieściły się w kanonie pozytywistycznego ideału wiedzy. Tym samym pytania o istotę, wartości, o to czym są naturalne całości społeczne - w tym wieś - pozostawało na marginesie głównego kanonu nauki. Uczeni, przywiązani do teorii wywiedzionych z kręgu własnej kultury, stawali w kłopotliwej sytuacji, próbując poznać inny kontekst kulturowy. Wieś jest najczęściej przykładem postrzegania z zewnętrznej perspektywy, przez okulary innej estetyki i związanego z tym kłopotu kulturowego relatywizmu. Nawiązywanie poprzez archetypy i symbole do pierwotnych struktur myślowych we współczesnej refleksji humanistycznej wpływa korzystniej na pogłębienie wiedzy o wsi jako całości społeczno-kulturowej (Wieruszewska, 1991). Trendy współczesnej kultury harmonizują z tymi doświadczeniami, jakie były udziałem kultury chłopskiej. Tęsknota za poszukiwaniami utraconego sensu, moralnej pewności, społecznej więzi opartej na wspólnocie, która staje się rysem społeczeństw zachodnich "zmęczonych" industrializmem, skłania do powtórnego przemyślenia spraw wsi jako społeczności lokalnych. Próby takie podejmowane są w wielu krajach. Ruchy odnowy wsi w Europie Zachodniej, "wiejskość" jako kategoria organizująca myślenie o przyszłości Europy, także wyniki naj nowszych badań wsi w procesie ładu społeczno-gospodarczego krajów Europy Środkowej i Wschodniej, są nowymi próbami spojrzenia na całość procesów kulturowych wsi końca wieku xx. W każdym z krajów badania wsi stanowią wynik konkretnych problemów innej rzeczywistości społecznej. Równocześnie, na co zwracał uwagę Bogusław Gałęski, socjologia wsi ma zasięg uniwersalny o tyle, o ile jej zainteresowania systemem życia wiejskiego - gospodarstwem i rodziną rolniczą oraz społecznością wiejską - znajdują wszędzie na świecie swoje empiryczne podstawy (Gałęski, 1970, s. 37). �104 Wieś w procesie transformacji - nowe pytania W artykule Horyzonty badań kultury wsi ("Roczniki Socjologii Wsi", 1983) postawiłam tezę, iż dramatycznie wygasający nurt badań nad przemianami kulturowymi wsi w latach 1975 - 1980, stanowił rezultat osłabienia teoretycznej nośności dominujących koncepcji badawczych. Jednostronne widzenie rozwoju wsi sprawiło, iż lepiej badawczo były spenetrowane mechanizmy uniformizujące i upodabniające kulturę wsi w skali ogólnokrajowej niż od strony oddziaływania czynników różnicujących w skali lokalnej i regionalnej. Pisałam wówczas, iż realia naszych czasów powodują, że problem tożsamości kulturowej wsi należy uznać za węzłowy dla jej dalszego rozwoju, tym bardziej, że stoimy przed dylematem różnorodności kulturowej z jednej strony, i uniwersalności nauki i techniki z drugiej, w obliczu walki między ujednoliceniem a dążnością do kreowania różnorodności. Odnoszę wrażenie, że nowe tendencje w nauce, w których dostrzega się zagrożenia ze strony rozwoju techniki i modernizacji rozumianej jako pochodna urbanizacji i industrializacji, nie liczącej się z prawami lokalnych środowisk w aspekcie biologii i ekologii, mogą stworzyć warunki do tego, aby nawiązał się dialog między modernizacją rolnictwa a chłopami, między postępem techniki a potrzebami ludzi. Istnieje zatem pilna konieczność opracowania strategii rozwoju wsi polskiej na podstawie lepiej rozumianego potencjału środowisk wiejskich i ich potrzeb. Wymaga to jednak dokładnego uprofilowania badań, rozstrzygnięcia programowych problemów teoretycznych, między innymi i tego, czy istnieje konflikt między poczuciem tożsamości i silnej przynależności lokalnej, regionalnej a asymilacją kulturową w szerszej skali. Myślę, że należy mieć w pamięci nieocenioną radę prof. Jana Szczepańskiego, która winna pomóc w tworzeniu takiego modelu rozwoju wsi, a idea ta brzmi: "Jest rzeczą ważną dla reformatorów i rewolucjonistów, aby przez rozpoznanie tego, co trwałe i niezmienne w społecznej substancji, którą chcą na nowo modelować, zapewnili sobie z góry racjonalność swoich poczynań, właściwy szacunek możliwych efektów i aby budzili nadzieje zgodne z ich miarami" (Szczepański, 1972, s. 35). Diagnozy wskazujące na osłabienie potencjału rozwojowego wsi, które ukazały się w ostatnich latach, zmuszają do zmiany widzenia spraw wsi w naszym społeczeństwie, a także wśród samej ludności wiejskiej, która musi mieć zrozumienie dla spraw własnego rozwoju. To także kwestia do badań tożsamości kulturowej, rozumianej jako poczucie identyfikacji z wartościami i symbolami kultury. Podstawowa struktura wsi, w jej konstytutywnych elementach, zachowuje trwałość i ciągłość. Rodzina, indywidualne gospodarstwo, krąg sąsiedzki, krewniaczy, grupy nieformalne i lokalne, organizacje i instytucje tworzą sieć stosunków i zależności, które utrzymują istotę społeczności do chwili obecnej. �105 Dotychczasowe dyskusje przy formułowaniu programów rozwoju wsi i rolnictwa brały pod uwagę głównie dwa kryteria: produkcyjno-ekonomiczne oraz społeczno-polityczne. Akcenty położone na ęfekty ekonomiczne, a zatem instrumentalne, wąskie traktowanie wsi jako producenta żywności, oraz na problemy własności w rolnictwie, w istocie zacierały cały sens podmiotowości wsi i rolnictwa jako całości wzajemnie powiązanych celów i funkcji w aspekcie gospodarki i kultury narodowej. Stąd w sytuacji, gdy warunki istnienia kraju potrzebują zasadniczych, koniecznych reform, a nie zabiegów kosmetycznych, doniosłe i pilne staje się określenie strategii korzystnego rozwoju wsi i rolnictwa. Myślę, że chłopi, jeśli uda im się przetrwać, powinni się liczyć w przyszłym rozwoJu wsI. Tymczasem chłopi - naj starsi i rdzenni mieszkańcy wsi - stają się kością niezgody, głównym obiektem i społecznym problemem transformacji. W mnożących się polemikach prasowych zaczyna przeważać pogląd, iż chłopi to balast transformacji, produkt systemu socjalistycznego, bariera demokacji na wsi, antyteza społeczeństwa obywatelskiego. Nie może zabraknąć w owych dyskusjach głosu humanisty, etnologa. Trzeba odnotować, nieliczne wprawdzie, lecz godne upowszechnienia wyniki badań dokonane z perspektywy horyzontów etnologicznych. Barbara Fedyszak-Radziejowska broni chłopskiego etosu, który nie utrudnia modernizacji Polski. Z badań Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN wynika, iż "postawa przedsiębiorczości kształtowana jest w obrębie wsi i gospodarstwa rolnego. Jej obecność wiąże się przede wszystkim z rodzinną tradycją pracy na swoim". Autorka zauważa, że "ani tradycyjna chłopska kultura, ani specyficzny dla rolników etos pracy i poczucie własnej wartości nie utrudniały kapitalizmu i gospodarki rynkowej w głęboko chłopskich państwach skandynawskich" (Fedyszak-Radziejowska, 1995, s. 15). Ten głos współbrzmi z moim artykułem Współczdni chłopi w perspektywie etnologicznej (Wieruszewska, 1994, s. 158 i n.), w którym odpowiadam na pytania dyskusji panelowej zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne. Pytania te dotyczą: - konsekwencji, jakie dla pozycji chłopstwa w strukturze społecznej miał okres 45-lecia powojennego; - konsekwencji, jakie dla współczesnych chłopów polskich może mieć pełne przejście do gospodarki rynkowej; - pozycji chłopów w przyszłej strukturze społeczeństwa polskiego, którą moim zdaniem, jako niemałą, określi nie ich liczebność, ale znaczenie w kulturze. Okresy przełomów, także w nauce, odkrywają prawdę, że opisanie, wyjaśnienie i zrozumienie zjawisk nowej rzeczywistości wymaga zwiększonego wysiłku intelektualnego i przekroczenia uformowanych strategii badań. Ci, którzy podejmują się takiego zadania muszą wykazać się odwagą i wziąć na siebie ryzyko pionierów. Profesor Jan Szczepański - autor eseju O indywidualności chłopów polskich - wskazuje na nikłe rozpoznanie rzeczywistości �106 wiejskiej przez nauki społeczne i stawia tezę o braku adekwatności języka współczesnej socjologii do problemów i zjawisk występujących w Polsce. Powstaje zatem pytanie: jak rzeczywistość wsi, dziś bardzo zmienna, nieprzejrzysta, obrosła stereotypami, nadto, poddana ciśnieniu nowych trendów - gospodarki rynkowej i społeczeństwa demokratycznego - zdoła się znaleźć w owym "procesie hybrydyzacji". Problemem staje się poszukiwanie płaszczyzn stycznych między Europą Zachodnią - o liberalnym i zsekularyzowanym obliczu - a Polską - katolicką, o kulturowym rodowodzie chłopskim. Dla praktyki życia społecznego i gospodarczego istotne jest wypracowanie korzystnych relacji między obroną interesów wsi i rolnictwa a regułami gospodarki rynkowej i zasadami włączenia się w szersze, europejskie struktury gospodarcze (Wieruszewska, 1992). Traktując kulturę jako sferę obdarzoną swoistą autonomią, jako fundament filozofii życia, możemy przypuszczać, że logika nadchodzących zmian zaczyna być coraz silniej zbieżna z podłożem kultury chłopskiej. Jeśli dostrzeżemy sens nadchodzących zmian jako potrzebę bardziej zrównoważonego podejścia do rozwoju wedle kryterium efektywności ekonomicznej, ekologicznego zdrowia i wartości przetrwania, to wieś i rolnictwo łatwiej będzie dostrzec jako przykład systemu samoodtwarzającego się wedle mądrych reguł gospodarowania. Przy dominującej tendencji do specjalizacji w nauce, której efekty słusznie bywają oskarżane o "kawałkowanie rzeczywistości", osobliwe dla etnologii wyczulenie na całościową wizję życia ludzkiego pozwala dostrzec to, co czasem umyka innym dyscyplinom nauki. Etnolog, badacz kultury, widzi wieś i rolnictwo jako formę gospodarczej działalności człowieka w dostępnym mu środowisku. Dostrzega w niej umiejętności, talent i zmysł organizacyjny. Z myślą o przyszłości trzeba powiedzieć, iż żaden ze styków życia - także uformowanych na wsi polskiej - nie powinien być zagubiony, bo dziś trudno jeszcze orzec i przewidzieć z jakich inspiracji, z jakiej wiedzy i umiejętności przyjdzie korzystać naszym spadkobiercom kolejnym generacjom. Dziś środowiska opiniotwórcze, autorzy programów adresowanych do wsi - przede wszystkim organizacje chłopskie, kościół, duszpasterstwo rolników próbują stworzyć wizję przyszłości w miarę spójną z duchem epoki i wymaganiami integracji europejskiej. W tym celu sięga się do historii zarówno utrwalonej w ideologii agraryzmu, chłopskiej tradycji, jak i do konieczności dyktowanych regułami transformacji, społeczeństwa demokratycznego i gospodarki rynkowej, odwołując się do etosu przedsiębiorczości. Nie może wśród tych opinii zabraknąć spojrzenia humanisty - etnologa i socjologa, spojrzenia, które pozwoliłoby pod ciśnieniem bieżących problemów dostrzec refleksję nieco innego wymiaru. �107 Na naszym myśleniu ciążą pewne założenia, które powodują, że rozumiemy proces integracyjny dość opacznie. Stajemy w sytuacji kogoś, kto zakupuje licencję rozwojową, albo kogoś, kto jest uwikłany w "syndrom spóżnionego przybysza", zapomniawszy, że integracja dotyczy zawsze różnych elementów. W podejściu do spraw integracji europejskiej dominuje wyrównywanie poziomów, dorównywanie, dostosowanie, obalenie dystansu. W tych wszystkich metaforach tkwi coś, co nie pozwala wyartykułować naszych atutów i naszych interesów. Jako proces integrowania różnych elementów i proces tworzenia nowej całości ma on pewne implikacje prawne, ekonomiczne, społeczne i dokonuje się na pewnym poziomie ogólności. Powinniśmy zdać sobie sprawę jacy aktorzy są w ten proces integracji włączeni i jakie mają tutaj role do spełnienia. Wieś i rolnicy polscy nie muszą występować jako straszak i zagrożenie. Niezmiernie ważne są instytucje, głównie z tego powodu, że ustalają reguły, procedury, normy w sferze regulacyjnej. Nie posługują się wyizolowanymi wskaźnikami. Tu bowiem chodzi o całość, integralnie powiązany zespół bardzo różnych wskaźników. I to jest ważne, bo rolnictwo związane z ziemią, z ludźmi, ze społecznością kulturową, jest elementem narodu - chłopi wiążą naród ze swoim terytorium i trzeba widzieć całe otoczenie, żeby dostrzec w pełni nasze interesy. Wiedza etnologiczna podpowiada, że wieś jako typ społeczności, wyrosły z grupy pierwotnej, nie jest wrogiem społeczeństwa obywatelskiego, ale jego wsparciem. Mogą więc koegzystować społeczności wiejskie o własnej tożsamości z więziami obywatelskimi. Element sacrum występuje nie tylko w kulturze chłopskiej, istnieje i jest potrzebny społeczeństwom demokratycznym jeśli chcą autorytetu norm transcendentnych jako źródła prawomocności. Tradycja także nie przeczy lecz wzmacnia demokracje. Chodziłoby o stworzenie na wsi kultury obywatelskiej, o ugruntowanie obywatelskości poprzez nowe instytucje. Wiedza etnologiczna znów podpowiada, co teoretycy demokracji znają, iż "instytucji się nie buduje, instytucje rosną tak jak rodzina, sąsiedztwo, kościół, naród" (Dahrendorf, 1994, s. 232). Jeśli myślimy o "powrocie" do Europy, to warto by było - jak sądzę - nie tracić z oczu tych przemian, które dziś czynią Europę inną i której elity kwestionują te kierunki rozwoju, jakie degradowały wieś. Gdyby serio traktować wolę znajdowania płaszczyzn stycznych i nawiązania dialogu z Europą Zachodnią, to trzeba te nowe fakty wziąć pod uwagę. Ponadto trzeba by rozpocząć pracę konceptualizacyjną wokół takich kwestii, jak: trudności pogodzenia kultury wiejskiej jako kultury społeczności z tym, co tworzy kulturę biurokracji (inaczej, kultury społecznej, opartej w dużej mierze na normach zwyczajowych, z kulturą prawną społeczeństwa obywatelskiego). �108 Chodzi tu więc o kwestię dopasowania reguł życia społecznego, umiejętność porozumiewania się przez uczestników komunikacji kodem rozwiniętym z tymi, którzy mają też inną kompetencję komunikacyjną - odwołującą się do treściowych aspektów, norm i wartości, a nie do abstrakcyjnych reguł. Problemem jest poszukiwanie płaszczyzn stycznych między światem Europy Zachodniej o liberalnym i zsekularyzowanym obliczu a polską wsią o chłopskim rodowodzie kulturowym, silnie związanym z religią katolicką. Można by przy tej okazji zapytać, czy wieś polska może być dla Europy rezerwuarem niezniszczalnych wartości, atrakcyjnie wpisujących się w nowy kształt ekologicznej (w sensie głębokim) świadomości, jako reałistyczne iunctirn tradycji i nowoczesności. Tym mocniejsza to hipoteza, im więcej płaszczyzn stycznych z ruchem odnowy wsi w Europie Zachodniej, oraz im poważniej traktowana jest wieś jako alternatywa sposobu życia. Dla zamożnej, dostatniej Europy ideologia "neowiejska" i powroty ludzi zmęczonych miastem na wieś, w poszukiwaniu tam rekreacji i kontaktu z bliskim, zrozumiałym otoczeniem - mają czytelną motywację. Są negatywem przerostu urbanizacji, a obszary wiejskie stają się rodzajem bufora pełniącego funkcje instrumentalne względem otoczenia, to jest funkcje turystyczne, rekreacyjne, ochrony ekologicznej. Ponieważ ochrona tych obszarów nie może dokonać się bez udziału zamieszkujących je ludzi i ich przekonania, że jest sens w działaniach naprawczych, stąd ruch elit na rzecz odnowy środowisk rustykalnych. Patronuje mu Ekovast (ruch na rzecz rozwoju wsi i małych miast). Nie trzeba specjalnego trudu, aby wykazać, że w Polsce mamy inną sytuację - chociaż inspiracje zachodnie mogą być pouczające. U nas świadomość taka jeszcze się nie uksztahowała, co więcej - wzbudza kontrowersje i emocje. Krąg spraw związanych z koncepcją zielonej gospodarki, "rewitalizacją" obszarów wiejskich, ochroną krajobrazu, rolnictwem ekologicznym, "zwrotem ku wsi", jeśli wykracza poza utarte sposoby myślenia, wzbudza nieufność, jeśli nie ostry sprzeciw. Pozostając na obszarze Europy, lecz cofając się o kilka wieków w przeszłość, trzeba przypomnieć, że dla krajów Europy Środkowej i Wschodniej, w tym dla Polski, charakterystyczna była trwałość gospodarki folwarcznej. Koncentracja znacznej części potencjału gospodarczego w rękach wielkich właścicieli ziemskich wpłynęła na odmienność przebiegu przemysłowego w tej części Europy w porównaniu z Europą Zachodnią. Przygotowanie do procesu industrializacji pod względem akumulacji kapitału, kwalifikacji nowych technologii było w krajach Europy Wschodniej słabsze niż na Zachodzie już w punkcie startu. Przez wieki ustroju feudalnego równowagę gospodarczą tworzyły rolnictwo, rzemiosło i handel. Wieś była strukturą wielofunkcyjną włączoną w ten system. Została ona naruszona przez kapitalizm, system ze swej natury ekspansywny, który wymusił na rolnictwie ciągły proces dostosowywania się �109 (stąd niedocenienie sił wewnętrznych wsi wobec przytłumienia ich zewnętrznym czynnikiem zmian). Schyłek wieku pozwala na dogodny punkt obserwacji. Daje dystans do zdarzeń minionych, które widziane z pewnej perspektywy, nie zaciemniają obrazu nadmiarem szczegółów. Faza schyłkowa umożliwia również wejrzenie w nowe tendencje jako początkowe ruchy myśli i zapowiedź nowej epoki. Żyjemy w okresie zwrotnych wydarzeń. Ich głębokość wykracza poza powierzchnię strumieni życia oraz zjawisk społecznych i politycznych, które z natury rzeczy zmieniają się szybciej. Natomiast przełom, jaki mam tu na myśli, określany metaforycznie jako krawędź epoki, rozdroże cywilizacji - dotyczy zmian głębszych, bardziej gruntownych i długofalowych. Nowa postmodernistyczna wizja świata zaczyna być budowana od zanegowania podstaw myśli XVII i XVIII wieku. Tym samym podajemy w wątpliwość założenia własnej cywilizacji (Burszta, 1992). Nowa wizja świata zaczyna być budowana już nie w oparciu o paradygmat mechanistyczny, jako ogólny wzór oglądu i poznania rzeczywistości. Przeciwstawia mu się głęboka świadomość ekologiczna, poszukująca związków człowieka z duchowymi wymiarami kultury, przyrody, kosmosu. Znajduje to wyraz w napięciu między orientacJą technokratyczną a humanistyczną. Dramatyczne pęknięcie między sferą cywilizacji a kultury staje się znakiem naszych czasów. To prawda, że świadomość tę mają elity społeczne i one artykułują dylematy współczesności, jak na przykład ten, czy rozwój nauki przetrwa rozwój ludzkości i czy ustrój wolności da się pogodzić z więzią społeczną oraz czy demokracja i rynek sprzyjają rozwojowi zrównoważonemu. Pytań tych nie zadaje przeciętny mieszkaniec wsi i nie dla niego ważna jest sprawa wyboru między technokratyczną a humanistyczną wizją przyszłości. Przeciętny mieszkaniec rozumie i czuje, czym jest tradycja - ów nieusuwalny składnik ludzkiej kondycji. Wie, czym dla niego jest wieś, własne gospodarstwo, ma jakieś pragnienia i chciałby, aby jego praca znalazła uznanie w społeczeństwie. Reasumując: nowy ład społeczno - gospodarczy, wsparty na filarach rynku i demokracji, otwiera szanse odnowy wsi w zainicjowanym w okresie międzywojennym zakresie działań samorządowych, samopomocowych, wykorzystujących tkankę życia społecznego do łagodzenia skutków bezrobocia i promowania przedsiębiorczości, wykorzystującej lokalne zasoby oraz lokalny potencjał. Pytanie zaś o to, czy wieś jako struktura kulturowa może jeszcze odzyskać swą tożsamość, czy może być symbolem stylu życia sobie właściwym, odrębnym, różnorodnym i atrakcyjnym zarazem - zostawiam otwarte. Będzie to zależało od tego, czy uda się nawiązać dialog z wartościami, które będą określać kształt cywilizacyjno-kulturowy Europy i Świata w przyszłości. Jedno jest pewne, odbudowa tożsamości wsi współczesnej jest sprawą ważną i nie da się tego zrobić, ignorując korzenie tej kultury. �110 BIBLIOGRAFIA Burszta Wojciech 1992 Wymiary antrvpologicznego poznania kultury, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Dahrendorf Ralf 1994 Zagrożone społeczeństwo obywatelskie, w: Europa i społeczeristwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gando(fo, Znak, Kraków. Fedyszak-Radziejowska Barbara 1995 Spadek po PRL uwiera, "Cash" m II z 17 marca. Gałęski Bogusław 1970 Wprowadzenie. Socjologia wsi w Polsce, w: A. L. Bertrand, Z. T. Wierzbicki, Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Ossolineum, Wrocław. Grabski Władysław 1903 Kwestia rolna. Przełom IV produkcji środków spożywczych w drugiej połowie XIX wieku w oświetleniu p. L. Krzywickiego, "Gazeta Rolnicza" 1903, m 22 z 30 maja. Krzywicki Ludwik 1967 Kwestia rolna, PWN, Warszawa. Olszewska-Dyoniziak Barbara 1994 Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Universitas, Kraków. Szczepański Jan 1972 O trwało.fci porządku życia społeczellstwa, w: Studia z zakresu socjologii. etnografii i historii ojiarowane Kazimierzowi Dobrowolskiemu, pod red. A. K utrzeby-Pojnarowej, M. Żychowskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków. 1994 Propozycje do koncepcji encyklopedii wsi polskiej ijej kultury (maszynopis powielony). Wieruszewska Maria 1.983 Horyzonty bad£lll kultury wsi, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 20. 1991 Wieś. W poszukiwaniu całości społeczno-kulturowej, PWN, Warszawa. 1992 (Red.) Odnowa wsi: między mitem a nadzieją. PAN, Warszawa (w niej esej Jana Szczepańskiego o roli indywidualności). 1994 Współcze.ini chłopi w perspektywie etnologicznej, "Kultura i Społeczeństwo" t. 38, m!. Maria Wieruszewska THE POLISH VILLAGE IN LIGHT OF ETHNOLOGICAL AND SOCIOLOGICAL RESEARCH (Summary) The village is the weakest point of more general sociological theories. The marginalization of the agrarian segment of society has its roots in the canon of sociology which developed in the 19th century under specific historical circumstances. The focus set on consequences of the industrial revolution, combined with theories of evolution and progress, brought about little interest in the agrarian segment of the old social order. The author presents the origin of the interest in village and discusses main debates and changes of theoretical and methodological approaches to the study of village culture. She distinguishes between two interpretations of the village as a form of social organization: one aims at recognizing the characteristics of the village as a fragment of reality, while the other starts from an assumption that the village constitutes some specific reality "in itself'. The latter approach, �111 which is closer to the models of anthropology, treats the village as a "living whole". The identity of the village community. its constituting tics. and the changes which those ties may undergo have been rarely examined by scholars. The author deals also with a new role of the village as an object of study and an inspiration in the context of the transformation of social and economic order of Europe in the late 20th century. In this respect, she appreciates the function of ethnological reflection which may reach beyond the standard academic view of the village towards its cultural aspects. She also indicates new domains of research that so far have been neglected by scholarship. The restoration of the identity of contemporary village requires that villagers share the responsibility for their own future. Trans/. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c14ee33828a7d5ce47bcf0d234f751ec.jpg 5643d79dbc3892983e41807e24f91479 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0330006ee68e34276f9281397c1ac492.jpg 492b554bc7274dfe5be42de9f1b45a8c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c3985090e266f56a548148df67af198.jpg d729410809bed0b30c1c618b436fe7ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wieża kościoła Matki Boskiej Różańcowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzezina (woj. opolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; architektura sakralna Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy ujęcia wieży kościoła Matki Boskiej Różańcowej w Brzezinie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_15.29.XVI_K.1.12.3_01 PAE_FNK_15.29.XVI_K.1.13.1_01 PAE_FNK_15.29.XVI_K.1.13.2_01 architektura sakralna Brzezina kościół okolice Brzegu religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64bec65233bee4f7f42aecc1fd13f135.jpg ee697e54622ed1e8f1dbd3f325151e80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wieża kościoła św. Idziego od strony rzeki Pilicy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Inowłódz (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport śródlądowy ; rzeka ; architektura sakralna ; Opoczyńskie Description An account of the resource fotografia przedstawia Inowłódz od strony rzeki Pilicy, wieżę romańskiego kościoła św. Idziego z XII w. Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.26.XII_F.5.11.3_01 architektura sakralna Inowłódz okolice Tomaszowa Pilica rzeka transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adac69c89a0c10f285597e670a1968dc.jpg 3101d0209b399c3ef62937e58669ef99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wiklinowa kłonia do łowienia ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Biała (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie Description An account of the resource fotografia przedstawia kłonię czerpakowatą bezrękojeściową wykonaną z wikliny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.27.XV_F.5.9.1_01 Biała kłonia kłonia czerpakowata narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Piotrkowa Trybunalskiego rybołówstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/729168e5f12a38593bb121bcf0539d10.jpg 0c4b3c2e26b501dd76ba783be8778d0b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edb8ae6d4bbdc183565ab821ee4b717d.jpg 90680b910a86db2eee3417b3df43bbd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wiklinowe urządzenie (sadz) do przechowywania w wodzie złowionych ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; wikliniarstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają sadz wiklinowy (do przechowywania złowionych ryb w wodzie), na zdjęciu drugim widoczny jest górny fragment sadza. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.3.2_01 PAE_FNK_33.36.I_F.4.3.3_01 Bartkówka narzędzia i urządzenia pomocnicze narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Rzeszowa plecionkarstwo rybołówstwo sadz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a558d9ca020910eb700ec00a6d5fa7a8.jpg 6df60b958340383c854e95a5a545a95d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wiklinowy kosz / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zarzęcin Kolonia / Zarzęcin (woj. łodzkie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; transport ludzki ; rzemiosło ; wikliniarstwo Description An account of the resource fotografia przedstawia wiklinowy kosz donicowaty z pałąkiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.27.VIII_F.5.9.4_01 kosz donicowaty kosz ręczny kosz roboczy okolice Opoczna rzemiosło transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo Zarzęcin Zarzęcin Kolonia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78abe111d05e2ebeb14c5efb400404c9.jpg c0145a5ea43aea5dc8d69182c91baf8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wiklinowy kosz na ryby / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; wilkiniarstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz na ryby z płaską ścianką i pokrywą. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.2.3_01 Bartkówka kosz narzędzia i urządzenia rybackie okolice Rzeszowa plecionkarstwo rybołówstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/855144431cebbdd5db05e15ac4eb0c00.jpg 63b70b14b036579d813d5d420cff8d5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wiklinowy kosz wiszący na ścianie budynku / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; wikliniarstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz z płaską ścianką i pałąkiem na tle ściany budynku gospodarczego Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.4.4_01 kosz ręczny kosz roboczy kosz z płaską ścianką i pałąkiem Murzasichle okolice Nowego Targu rzemiosło transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c87e9afc0a349b48c808f666cad42e20.pdf 59f226ae351a539b86dcac7ebed86dc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3362 Title A name given to the resource Wilno - Vilnius / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.47-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WILNO - VILNIUS Aleksander Jackowski Nie wiem, czy kiedykolwiek bym pojechał do Wilna, gdyby nie k o n i e c z n o ś ć zebrania m a t e r i a ł u do numeru litew­ skiego. Zbyt wiele m i t ó w , n a r o s ł y c h przez lata, prysnclo w zderzeniu z rzeczywistością. Bałem się konfrontacji wyob­ rażeń, które m i a ł e m z t y m , co z a s t a n ę . Bo też, jeśli j a w nim nigdy nie byłem, W i l n o „ o d zawsze" b y ł o we mnie. M o ż e przez kult M a r s z a ł k a , m o ż e przez wspomnienia z dzieciń­ stwa, ale miałem do W i l n a stosunek szczególny. Tam biło dla mnie serce Polski. Nie w Krakowie, nie w Warszawie. W i l n o to była Ostra Brama cmentarz na Rossie trzv krzvże nad miastem filomaci cela Konrada Mickiewicz D - , W v Uwiel­ białem wileńska m o w ę m i ę k k a rozlewna serdeczna C z ę s t o słyszałem ja w d o m u i do dzisiaj p o z o s t a ł o we mnie przekonanie iż nie ma w Polsce piękniejszej mowv - niż ta wileńska I lwowska Wiem że to nieprawda ale wciąż pokutuje we mnie wiara ż e ' p r a w d z i w a ' P o l s k i to bvłv Kresy Oczywiście na ten stosunek" do W 1 ^ z t ż v ł v sie i lektury Miłosz Konwickii 3 L e fotoeraf.^ fascynacja w i l e ń s k a b ^ było we mnie A teraz lustro się o d w r ó c i ł o . Ja p o j e c h a ł e m do Wilna. Autobus krążył, z d a w a ł o się, bocznymi ulicami i nagle "tknął nosem w betonowym korycie. P a s a ż e r o w i e zaczęli wychodzić. A gdzie centrum? z a p y t a ł e m . Wskazali m i na schodki, brudne, betonowe. Rzeczywiście, wyżej był tętniący ^ciem plac. Dworzec kolejowy. Pętla trolejbusów. Przypotnniały mi się radzieckie miasta z lat wojny. D u ż o źle "branych ludzi, h a ł a s , ruchliwość mrowiska, drewniane Wdy, we wszystkich to samo, papierosy, batony Marsy, i x y , M i l k y - W a y ' e . bułeczki o w i n i ę t e w celofan. R z ę d e m perony, pogięte, ale czynne. Szyby w kabinach wybite. Brud. Telefony b e z p ł a t n e , nie w i a d o m o bowiem, co w r z u c a ć . T w W ł a ś n i e zrobiono w y m i a n ę , ustalono kurs lita. bez sensu, w ciągu k i l k u d n i poleciał w g ó r ę . M o n e t y , miedziaki. M a ł e . z trudem sieje rozpoznaje. W trolejbusie kierowca prosi o 14 c e n t ó w . A j a mam całe dolary. S k ą d w e z m ę centy? Okazuje się, że to te miedziaki tak się n a z y w a j ą . J a d ę „ 1 6 " do ostatniej pętli. Tam ma na mnie c z e k a ć pani Wanda Mieczkowska z numerem pisma „ Z n a d W i l i i " w ręku. J a d ę pól godziny. Same Ursynowy. B l o k i , blokowiska, ale przyje­ mne, bo d u ż o zieleni oddziela od siebie mieszkalne dzielnice. Architektura w typie nam znanym, czasem bryła b u d y n k u wyraźnie ciekawa. W y p a t r u j ę - gdzie Wilno? W g o ś c i n n y m d o m u p a ń s t w a Mieczkowskich ruch do p ó ź n a w nocy. Jutro dzieci idą do szkoły, M o n i k a po raz pierwszy. Gospodarz, przychodzi p ó ź n o , pisze k o m u n i k a t , k t ó r y po godzinie słyszymy nadany przez BBC - właśnie ostatnie o d d z i a ł y Czerwonej A r m i i opuszczają miasto. Czy biły dzwony? - pytają w rozgłośni. - Czy był entuzjazm? Mieczkowski coś t ł u m a c z y . Euforii nie ma, w k o ń c u chodzi o 150 żołnierzy. C a ł a sprawa n a g ł o ś n i o n a , by p r z y s p o r z y ć c h w a ł y Brazauskasowi. D o w i a d u j ę się od gospodarza o sytuacji politycznej, delegacja litewska jedzie j u t r o do Warszawy na rozmowy w sprawie paktu-deklaracji. Jasne, że nie da to rezultatu. O n i upierają się przy t y m , aby Polska p r z e p r o s i ł a ich za gen. Żeligowskiego. Liczę - m i a ł e m wtedy niecały rok, j a k ż e więc mam przepraszać? T o i Francuzi powinni p r o s i ć o przebacze­ nie, że Napoleon spalił M o s k w ę . Zastanawiamy się, co powie Papież Polakom. Spotkanie z niewielką g r u p ą - 1000 ludzi. D r a ż l i w a sytuacja, doskonale zdaję sobie z tego s p r a w ę . Śpie w mieszkaniu matki pani Wandy. C z a r u j ą c a starsza Pani, wszędzie, na p ó ł e c z k a c h , na ś c i a n a c h , emblematy narodowe, M a t k a Boska Ostrobramska, liczne zdjęcia i re- 47 �produkcje o b r a z ó w z M a r s z a ł k i e m , Wałęsa, Orzeł Biały w Koronie, proporczyki... P o l s k o ś ć jest tu t ę s k n o t ą , jej znaki p o t r z e b ą . Nic z demonstracji, zresztą wobec kogo? K i l k a dni k r ą ż ę po mieście. Jeżdżę, telefonuję, ciągle bywam u nowych ludzi. Gdzie jest W i l n o ' ' - zadaję sobie pytanie. Profesor Velius - ten j u ż blisko mieszka, zabudowa­ nia wyraźnie z lat trzydziestych. A l e do starego W i l n a docieram dopiero na trzeci dzień. Na nic okazuje się moje ślęczenie nad s t a r ą m a p ą miasta. Ulice mają nowe nazwy, reklamy, szyldy - wszystko po litewsku. Jestem przecież w litewskim mieście. C o w nim zastanawia? Przede wszystkim bieda, niższy niż u nas standard życta, u b i o r ó w . N i k t , nigdzie się nie uśmie­ cha. W trolejbusach ( d u ż o ich, j e ż d ż ą szybko, bez awarii) tłok, a nawet, gdy go nie ma - przepychanie, brak elementar­ nej grzeczności. Schamienie, spadek po latach sowietyzacji. kiedy to grzeczność u w a ż a n o za b u r ż u a z y j n ą p o z o s t a ł o ś ć , a w d o b r y m „ m ł o d z i e ż o w y m " tonie b y ł o demonstracyjne okazywanie braku szacunku starszym. W r a ż e n i e o g ó l n e deklasacja. D u ż o pytam, z potrzeby i bez potrzeby, dla orientacji w t y m , j a k się będą ludzie zachowywali, gdy ich z a g a d n ę po polsku b ą d ź po rosyjsku. Starsi od razu rozpoz­ nają akcent, niech pan m ó w i po polsku proszą. Polaków spotykam, jest ich tu blisko 2 0 % . przeważają ludzie w pode­ szłym wieku. Inteligencji niewiele. Bardzo m a ł o . Wielu L i t w i n ó w zna nasz język, ale m ó w i ą z trudem, źle. Później d o w i a d u j ę się. s k ą d ta z n a j o m o ś ć j ę z y k a - z telewizji. W latach sowieckiej okupacji Polska była dla L i t w y Za­ chodem. Jak dla nas P a r y ż czy L o n d y n . 48 Zwłaszcza dla inteligencji, a r t y s t ó w , ludzi, z k t ó r y m i się k o m u n i k o w a ł e m , polska telewizja była oknem na świat. Z niej poznawano filmy Kurosawy, Bunuela, Bergmana, Antonioniego. Felliniego, Herzoga, Wajdy. W Polsce, gdy m ó w i ł e m , że j a d ę do W i l n a ostrzegano' mnie: Z w a r i o w a ł e ś ! N a szosach bandyci, w mieście ludzie nieżyczliwi, nastroje antypolskie. Z b ó j c ó w na drodze nie widziałem, t y l k o na granicy s p o t k a ł e m c e l n i k ó w litewskich, k t ó r z y cierpliwie czekali, licząc, że i m p a s a ż e r o w i e z Polski coś o d p a l ą . Skoro jednak nikt nie przejawiał takiej chęci po godzinie pozwolili nam odjechać. A w Wilnie ludzie życzliwi, w i d z ą c moje k ł o p o t y , kobieta p r o w a d z ą c a trolejbus zaofia-j r o w a ł a się nawet, że m i załatwi nocleg. Kiedy o coś pytałem informowano. Ale p o d k r e ś l a m to - bez cienia uśmiechu Z n u ż e n i ludzie, j a k b y o d w y k l i od tego, by sobie okazywai życzliwość. Bez entuzjazmu, bez s p o n t a n i c z n o ś c i , nawet w czasie przejazdu Papieża przez miasto. „ T a c y j u ż są u naf ludzie", tłumaczyli mi m o i litewscy r o z m ó w c y . Wszyscy od serdeczni, gościnni. Prof. G i b a v i ć i u s , gdy m u p r z e k a z a ł e m pozdrowienia Andrzeja Strumiłły. zajął się m n ą z o c h o t ą , p o k a z a ł w hałl« Uniwersytetu rzeczywiście bardzo interesujące freski Petrasl R e p ś y s a oraz swoje, znane m i j u ż zresztą z „ L i t h u a n i i " A później chodziliśmy po starym Wilnie, kościołach, zau'_ kach, uliczkach. J a k o ś inaczej to sobie w y o b r a ż a ł e m , w i ę K sze, rozleglejsze. Ostra Brama z a s k o c z y ł a mnie swoją intyi " nością, sądziłem, że to centrum Wilna, ale na t y m właśo polega niebezpieczeństwo konfrontacji w y o b r a ż e ń z rzecz; �1 4 5 wistością, „ m o j a " Ostra Brama była większa, piękniejsza, jak na serce miasta p r z y s t a ł o . A t u zaułek. - T o klasztor Bazylianów, objaśniał profesor. Cela K o n r a d a . P a t r z y ł e m raczej zaskoczony, niż wzruszony. W inscenizacji Dziadów wyglądał inaczej. P o r ó w n y w a ł e m więc rzeczywistość z t y m , co wywarło na mnie silne w r a ż e n i e w przedstawieniu Swinarskiego. Tamten, teatralny klasztor wydał m i się ciekawszy. Czułem się paskudnie. T o d o m Miłosza. Nie z a p y t a ł e m Oskara czy C z e s ł a w a . Szczerze m ó w i ą c niewiele mnie to obchodziło Tyle co turvste k t ó r v zwiedza P a r v ż c h o d z ą c od jednego do drugiego miejsca p a m i ę t n e g o dla P o l a k ó w Ulice były czyste, domy odnowione, s t a r ó w k a przygoto­ wana na przyjazd P a p i e ż a . Wysiłek miasta budził podziw, zwłaszcza, że z n a ł e m dobrze problemy K r a k o w a . Wszyst­ kiego nie o c a l ą , to oczywiste, ale i tak d o k o n a l i wiele. N a ile jednak jest to rzeczywista konserwacja? Z a s t a n a w i a ł e m się, y aby nie jest to tak j a k z t y m szykowaniem R y n k u Krakowskiego na jubileusze. Fasady piękne, a w murach w i l ­ goć. Jednak łatwiejsza jest sytuacja Wilna, niezbudowano obok "•ego Nowej Huty, nie niszczy go Skawina i śląskie wiatry. c z Po d w ó c h latach niepodległości nie w i d a ć ś l a d ó w zewnęt^ y c h sowieckiej okupacji. U s u n i ę t o p o m n i k Lenina, pew¬ i inne „ n i e d o b r e " , na wszystkich domach, gdzie się ^ e s z c z ą urzędy i instytucje, nowe, solidne tabliczki z miedzi. Zmieniono nazwy ulic. Po raz k t ó r y w X X wieku? Taka np. eja Gedymina n a z y w a ł a się w dwudziestoleciu aleją M i c ­ n i e a| kiewicza, p ó ź n i e j , aż do wyzwolenia Lenina. D u ż o c h o d z i ł e m po mieście, o g l ą d a ł e m cerkwie, kościoły, nawet o d b u d o w y w a n ą z r u i n S y n a g o g ę - dla Ż y d ó w , k t ó r y c h tyle, co na lekarstwo. Aleja Gedymina, pusta, bez s a m o c h o d ó w (wizyta P a p i e ż a ) p r z y p o m n i a ł a m i Boulevard Saint-Michel w P a r y ż u . P i ę k n y skwer przed gmachem daw­ nego K G B , też j a k z P a r y ż a . Katedra z d z w o n n i c ą p i ę k n a , nawet ładniejsza niż na fotografiach. Śliczne miasto. Zwłasz­ cza centrum i dawna jego część. Ale... j a k o ś obce. Swoją u r b a n i s t y k ą , życiem ulic i p l a c ó w , szyldami, w i t r y n a m i sklepów. Z a s k o c z y ł o mnie to, z a s t a n o w i ł o . Tak c h c i a ł e m , aby b y ł o inaczej. A l e nie b y ł o . Chyba dlatego, że miasto - to nie t y l k o domy, kościoły, zabytki. T o przede wszystkim ludzie, klimat, k t ó r y oni stwarzają. S z u k a ł e m W i l n a , z n a l a z ł e m w istocie Vilnius. I nie ma na to rady. T o j u ż inne miasto, inny kraj. Nie wiem, j a k reagują na nie ludzie urodzeni tam przed wojną zapewne ze wzruszeniem znajdują ślady przypomina­ j ą c e i m m ł o d o ś ć , dzieciństwo... A l e i dla nich musi to j u ż być inne miasto Nie kresowe nie niekne w swei orowincionalnei skali, lecz prężnie się rozrastające. Ponad trzy razy większe, blisko 700-tysięczne. W i l n o , jakie było, jakie w sobie p i e l ę g n o w a ł e m - nie istnieje. N a l e ż y do przeszłości. P i ę k n e j , ale wyczuwalnej j u ż tylko w zabytkach, we wspomnieniach, w p a m i ę c i starych ludzi. W i l n o realne nie istnieje. Jest Vilnius - stolica L i t w y . Fol. Aleksander Jackowski - il. 1-3, 5-9 49 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c0bbf967cf590d55c041d9b00bd82aa.pdf bf4823f14b7210465d869419bdfc4da1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3357 Title A name given to the resource Wilno / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WILNO Rozmowa z e Stanisławem Stommą Proszę nam Panie Profesorze, opowiedzieć o Wilnie, o tym. jakie było w latach międzywojennych. Przede wszystkim było to miasto kresowe, niewielkie, nawet jak na tamte lata. P o l a k ó w liczyło j a k i e ś 85.000, przy czym należy zwrócić u w a g ę na to, iż w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym przyrost ludności był tu znacznie niższy niż w innych miastach Rzeczpospolitej. W ciągu dziesięciolecia 1921 -1931 p r z y b y ł o jedynie 65.000 o s ó b , podczas gdy we Lwowie przyrost wyniósł ponad 110.000. Z w r ó ć m y przy t y m u w a g ę na to, że l u d n o ś ć miasta wyraźnie się zmniejszyła w latach wojny, w 1914 r. wynosiła 185.000, a w 1921 r. t y l k o 129.000 osób.' W i l n o b y ł o miastem spokojnym, p i ę k n y m , stosunkowo tanim. A l e bez reprezentacyjnych hoteli, restauracji. W d w ó c h . . d u ż y c h " hotelach pokoje były bez łazienek. Jedna wanna dla wszystkich gości! Trzeba się było na m ą zapisy­ w a ć . W mieście wiele było wolnych p o k o i , m i e s z k a ń , kosz­ t o w a ł y mniej, niż w innych miastach. Czemu to przypisać? Przede wszystkim k r e s o w ą sytuacją miasta. P r o s z ę spoj­ rzeć na m a p ę . O d Warszawy - ponad 450 k i l o m e t r ó w , od K r a k o w a - 750 k i l o m e t r ó w . Granica z L i t w ą szczelnie z a m k n i ę t a , szyny kolejowe rozebrane. Ż a d n y c h s t o s u n k ó w sąsiedzkich. A na p ó ł n o c y malutki korytarz łączący z Ł o t w ą . Na Wschodzie ogromna granica ze Z w i ą z k i e m Radzieckim, wroga, niespokojna. Przerzucano przez n i ą d y w e r s a n t ó w , przechodziły bandy, ale w praktyce była t o granica za- * W g spisu z 1887 r. w Wilnie Żydzi stanowili 41,5% ludności. Polacy - 30,9%. Litwini - 2%. Rosjanie - 20,2%. Przed 1914 r. Żydzi stanowili 60% ludności. 34 m k n i ę t a . Linia kolejowa z W i l n a d o M i ń s k a właściwie nie f u n k c j o n o w a ł a , p o c i ą g „ z d a w c z y " k u r s o w a ł raz na tydzień z M o ł o d e c z n a d o Radoczkowic. Jak wyglądał skład etniczny ludności Wilna? L u d n o ś c i polskiej, w dużej części inteligencji, było około 6 0 % , 2 8 - 3 0 % Ż y d ó w , mniej niż 4 % Rosjan, Białorusinów 3%. A więc w Wilnie dominowali Polacy i Ż y d z i . W końcu X I X w. ci ostatni nawet zdecydowanie p r z e w a ż a l i * , po wojnie sytuację zmienił n a p ł y w u r z ę d n i k ó w , a t a k ż e stac­ j o n u j ą c y garnizon wojska. A Litwini' L i t w i n ó w było niewielu, liczono, że o k o ł o 1,5 tysiąca m i m o to L i t w i n i uważali W i l n o za klejnot swojej historii, nie: w y o b r a ż a l i sobie niepodległego p a ń s t w a bez niego. L i t w i n i stanowili natomiast większość w powiecie świec i a ń s k i m , p o ł o ż o n y m kilkadziesiąt k i l o m e t r ó w na północ. S t a m t ą d też p o c h o d z i ł a znaczna część młodzieży uczęsz­ czającej d o gimnazjum litewskiego w Wilnie. Młodzieży litewskiej w samym mieście bvlo bowiem zbyt m a ł o , aby zapełnić klasy gimnazjum. Litwini nigdy nie wyrzekli się praw do Wilna jak w się więc? stało, ze stanowili w rum przed wojną .,/,-, i,/,.„ona mniej­ szość? S p r a w i ł a t o polonizacja miasta, trwająca właściwie od pierwszej unii w Horodle, w 1385 r. aż do czasu unii lubelskiej w 1569 r. W t y m właśnie czasie n a s t ą p i ł a polonizacja szlachty litewskiej w Wilnie, b a j o r ó w . Była dobrowolna, bez żadnej presji, i w jej rezultacie wiele r o d ó w litewskich związało się w s p o s ó b trwały z Polską i o d e g r a ł o znaczącą rolę w historii , naszego kraju (Radziwiłłowie. Sapiehowie. Tyszkiewicz^ wie, Gieysztorowie i inni). �Co zostało w Wilnie z tamtych czasów przedunijnych? Niewiele. Baszta, wieża Giedymina, ruiny. Palące były przecież drewniane, nic z nich nie ocalało. Teraz t y l k o archeologowie p r a c u j ą nad t y m , by o d t w o r z y ć kształt i dzieje zamku Gedymina. Pisze o tym w naszym numerze Vvtautas Urhanavicius. W i l n o , jakie znaliśmy, jakie p a m i ę t a m , nierozerwalnie wiązało się z naszym romantyzmem. U d e r z a ł o to ludzi przyjeżdżających z innych miast Polski. Ależ t u jest żywy romantyzm! - zachwycali się. T u się nic od tamtego czasu nie zmieniło! Było tak rzeczywiście przez to, że W i l n o nie m i a ł o przemysłu, wszystko w y d a w a ł o się z w r ó c o n e k u przeszłości - pięknej i wspaniałej. Mickiewicz żył ciągle w tym mieście. Słowacki tak samo. T o b y ł o n a p r a w d ę miasto romantyzmu! A gdzie się znajdowało jego centrum? Centrum miasta, jego życie, to był Uniwersytet, i jeszcze raz Uniwersytet! On ożywiał miasto. A d r u g i m z a u w a ż a l n y m elementem, k t ó r y zaważył na charakterze Wilna, było wojs­ ko, legionowe dywizje, najwierniejsze P i ł s u d s k i e m u . Wojsko oddziaływało na życie kulturalne, o r g a n i z u j ą c zabawy, wie­ czorki. T o były właśnie te g ł ó w n e centra polskości Uniwer­ sytet i wojsko. A Ostra Brama' N a z w a ł b y m j ą raczej centrum życia religijnego, duchowe­ go, ale nie tylko P o l a k ó w . Profesor Jundziłł, k t ó r e g o bardzo ceniłem, c h o ć nudnie w y k ł a d a ł , użył takiego o k r e ś l e n i a , że na Wileńszczyźnie jest osobny n a r ó d , k t ó r y m ó w i po polsku, po litewsku, po b i a ł o r u s k u , ale czci M a t k ę Boską O s t r o b r a m s k ą i ta więź jest najsilniejsza. T o gruba przesada, ale przecież coś w tym było. Sentyment do Ostrej Bramy w y s t ę p o w a ł w s p ó l ­ ny, ale nie on przecież s t a n o w i ł o życiu k u l t u r a l n y m miasta. A inne ośrodki? Były dwa polskie teatry dramatyczne i operetka. U s i ł o w a ­ no z o r g a n i z o w a ć o p e r ę , ale to się nie u d a ł o . Jeden z tych teatrów, „ R e d u t a " Osterwy, miał znaczenie o g ó l n o p o l s k i e . Biorąc pod u w a g ę życie intelektualne, p r a s ę (konser­ watywne „ S ł o w o " , endecki „ D z i e n n i k W i l e ń s k i " i sanacyjny „Kurier W i l e ń s k i " ) , teatry, koncerty - W i l n o świeciło w Pol­ sce j a k gwiazda, ale pozbawione p r z e m y s ł u , było jednak kresowym miastem, a to w ó w c z a s bardzo u t r u d n i a ł o k o n ­ takty ze ś w i a t e m . Inne miasta, zwłaszcza K r a k ó w , m o g ł y z a p e w n i ć lepsze w a r u n k i , t r u d n o się więc dziwić, że W i l n o raczej opuszczano, niż do niego p r z y j e ż d ż a n o z innych miast, innych c e n t r ó w k u l t u r y . Było o d s u n i ę t e , na p ó ł n o c y , a przy tym odcięte od L i t w y . Wystarczy powiedzieć, że nie m o ż n a było p o j e c h a ć z W i l n a do K o w n a , m i m o że to tylko 100 k i l o m e t r ó w , półtorej godziny jazdy samochodem. Ale skoro k t o ś chciał, m u s i a ł do K o w n a j e c h a ć przez R y g ę , albo Królewiec... Z r e s z t ą nielegalnie lub z w i e l k i m trudem. Trze­ ba było bowiem d o s t a ć w Rydze wizę. L i t w i n i mieli wbitą pieczątkę w paszporcie' pour tout le pays la Pologne excepte W Wilnie, j a k wiadomo, z n a j d o w a ł o się d u ż e skupisko Żydów. Czy między tą społecznością a polską istniały punkty Jak wyglądało współżycie obu narodowości? styku? Żydzi ubodzy, k t ó r y c h nazywano „ c h a ł a t o w y m i " , zamie­ szkiwali o d r ę b n ą część miasta. T w o r z y l i niejako getto, w k t ó r y m żyli. AJe jeśli k t ó r y ś się e m a n c y p o w a ł , z d o b y w a ł z a w ó d , robił karierę f i n a n s o w ą , w y n o s i ł się z tej żydowskiej dzielnicy, w y n a j m o w a ł mieszkanie w ś r ó d m i e ś c i u , o t w i e r a ł k a n c e l a r i ę a d w o k a c k ą czy gabinet lekarski, w c h o d z i ł w wię­ kszy b ą d ź mniejszy kontakt ze społecznością p o l s k ą . Plutokracja, wolne zawody, kupcy. Jednak ortodoksyjne, hebrajs­ kie W i l n o było bardzo izolowane. Właściwie prawie nigdy tam nie byłem, żałuję tego teraz. Egzotyka, kiedy jest pod bokiem, nie interesuje. M o ż n a tę dzielnicę ż y d o w s k ą , p r z y r ó w n a ć do takiego C h i n a t o w n w N o w y m J o r k u . Ż y ł a swoim w ł a s n y m , or­ ganicznym życiem. A l e pewne kontakty istniały. Na przy­ k ł a d rabin ż y d o w s k i był senatorem w Senacie polskim, byli też posłowie żydowscy, wybrani do Sejmu. Z w ł a s z c z a w ś r o ­ dowiskach lewicowych s p o t y k a ł o się wielu ludzi ż y d o w s ­ kiego pochodzenia. Oczywiście w ś r o d o w i s k a c h lewicowych pochodzenie nie o d g r y w a ł o ż a d n e j r o l i , nie s t a w a ł o się powodem dyskryminacji. PPS nie u z n a w a ł a p r z e s ą d ó w 35 �n i rasowych, ale jej b a z ą byli przede wszystkim robotnicy i rękodzielnicy. Proletariat. Pomimo tego. ii „Odrodzenie" miało wyraźnie charakter, by nie rzec nacjonalistyczny? A czy PPS miała znaczenie wśród wileńskiej inteligencji, w środowisku uniwersyteckim? Nie, Uniwersytet był d o m e n ą ludzi pochodzenia z i e m i a ń s ­ kiego, inteligencji. Owszem, m i a ł o taki charakter w Warszawie, Poznaniu czy K r a k o w i e , ale nie we Lwowie i Wilnie. Z w ł a s z c z a w nim m i ę d z y n a r o d o w y charakter miasta i jego przeszłość wywoły­ wały t ę s k n o t ę do Wielkiego Księstwa Litewskiego i b y l i ś m y : zwolennikami p a ń s t w a ponadnarodowego, Rzeczypospoli-^ tej N a r o d ó w . Z r e s z t ą , pod w p ł y w e m prof. Świeżawskiego podobne d ą ż e n i a w y s t ę p o w a ł y t a k ż e w „ O d r o d z e n i u " lwow­ skim. Czy Rosjanie miasta? stanowili jakiś zauważalny element tego T a k , była to grupa w y r a ź n i e dostrzegalna, c h o c i a ż nie­ liczna. Sami inteligenci. W Wilnie nie było bowiem proleta­ riatu rosyjskiego, jedynie ci, k t ó r z y uciekli z Rosji w okresie wybuchu rewolucji p a ź d z i e r n i k o w e j albo też dawni miejs­ cowi urzędnicy, administracja. M i e l i swoje miejsca s p o t k a ń , cerkwie, instytucje kulturalne. M i ę d z y s o b ą rozmawiali po rosyjsku, a l e s i ę nie izolowali. Stosunki między inteligencją p o l s k ą i rosyjską k s z t a ł t o w a ł y się dobrze. K o ł o Rosjan na Uniwersytecie liczyło o k o ł o 200 s t u d e n t ó w , b y ł o więc liczne, w ł ą c z o n e w nasze życie uniwersyteckie, c h o ć mieli też swoje teatry, imprezy, obchody świąt, rocznic. Ja byłem prezesem „ O d r o d z e n i a " i mieliśmy z Rosjanami stosunki więcej niż dobre. 36 narodowy Czy w tamtych latach zauważało się dążenie do polonizacp. Litwinów czy Rosjan? Interesujące pytanie. P o w i e d z i a ł b y m , że politycznie było ono ze strony w ł a d z i kościoła zamierzone, program polegał na asymilacji, zwłaszcza B i a ł o r u s i n ó w . Dotyczy to z a r ó w n o ^ r z ą d ó w endecji przed 1926 r „ j a k i sanacji, p o m i m o tego, [ sam Piłsudski nie był nacjonalistą. U s i ł o w a ł a p o l o n i z o w a ć administracja, ale niewiele w y c h o d z i ł o z tej głośnej, urzędo­ wej polonizacji, cicha bowiem d o k o n y w a ł a się w sposób niejako naturalny. C h ł o p i , k t ó r z y wciągali się w życił cywilizacyjne woleli posyłać dzieci do polskich gimnazjów, I �dotyczy to jednak przede wszystkim B i a ł o r u s i n ó w , w znacz­ nie mniejszym stopniu L i t w i n ó w . Z r e s z t ą j u ż wtedy budził się ruch narodowy b i a ł o r u s k i . Stworzono dwa gimnazja - w W i ­ lnie i N o w o g r ó d k u . Potem jednak sanacja z a m k n ę ł a nowo­ gródzkie, ku wielkiej rozpaczy B i a ł o r u s i n ó w , k t ó r z y odczuli to jako k r z y w d ę i m u c z y n i o n ą . Dzisiaj, gdy o t y m myślę, uważam, że to była bardzo n i e r o z s ą d n a polityka, p o n i e w a ż Białorusinów nie m o ż n a b y ł o j u ż s p o l o n i z o w a ć , n a l e ż a ł o natomiast uczynić to, co zrobili Austriacy z U k r a i ń c a m i , wychować kadry, mieć w nich dobrych obywateli. Ale zamiast tego w o ł a n o z a m y k a ć o ś r o d k i , gimnazja, c h o ć to nie tylko, że nie sprzyjało polonizacji, ale n a s t a w i a ł o l u d n o ś ć *recz antypolsko. A l e my w „ O d r o d z e n i u " . Mackiewicz ..Słowie W i l e ń s k i m " walczyliśmy przeciw tej polityce. w Skoro weszliśmy na grunt polityki, zapytam jeszcze sudskiego. Jaki byl stosunek do niego w Wilnie? o Pił­ Endeków negatywny, w r o g i , ale istniały grupy inteligencji Piłsudczykowskiej, silniejsze niż w Warszawie czy Poznaniu. W y w i ą z a n i e Piłsudskiego do W i l n a b y ł o tak oczywiste g°rące, że to u j m o w a ł o ludzi. A l e na Uniwersytecie *'ekszość stanowiła m ł o d z i e ż endecka, niechętna M a r s z a ł ­ kowi, 1 Jak przyjmowano koncepcję federacyjną Piłsudskiego? Źle. Wszyscy byli przeciw temu, ogromna większość P o l a k ó w w W i l n i e i na Wileńszczyźnie, a t a k ż e L i t w i n i . D l a nich W i l n o b y ł o stolicą p a ń s t w a i nie dopuszczali na ten temat ż a d n y c h dyskusji. W ł a ś n i e dlatego Piłsudski po nieu­ danych p r ó b a c h narzucenia koncepcji federacyjnej zdecydo­ wał się na wcielenie W i l n a do Polski. Marszałek Piłsudski miał do Wilna szczególny Powiedział przecież kiedyś, iż wszystko „Wszystko duszy przez Wilno pieszczone". sentyment. piękno mej Zarzucano m u to nawet w prowadzeniu d z i a ł a ń wojen­ nych. Wtedy, gdy toczyły się ciężkie w a l k i o L w ó w , a miasto było o b l ę ż o n e , s k i e r o w a ł swe g ł ó w n e siły na W i l n o . Legioni­ ści chcieli z r o b i ć prezent K o m e n d a n t o w i i wyzwolić miasto z r ą k b o l s z e w i k ó w na Wielkanoc. W drugi dzień świąt Wielkiej N o c y m ó g ł więc Piłsudski wjechać do W i l n a przez O s t r ą B r a m ę . N a mieście rozlepiono afisze, w k t ó r y c h było powiedziane, że Polska wkracza do W i l n a , ale że miasto samo określi swój los. O b u r z y ł o to e n d e k ó w , dla nich jasne było, że W i l n o jest r ó w n i e polskie, j a k K r a k ó w czy War­ szawa. A Piłsudski pisał, że nie m o ż e być m o w y o ż a d n y m nacisku polskim. Wierzył w m o ż l i w o ś ć federacji. Ale były i inne dowody uczuć K o m e n d a n t a do W i l n a . 37 �Jeszcze w t o k u działań wojennych, wtedy, gdy z d a w a ć by się m o g ł o , powinny były go z a j m o w a ć tylko sprawy operacyjne, wznowił działanie Akademii Wileńskiej. Z a p r a s z a ł profeso­ r ó w ze L w o w a , K r a k o w a . M ó g ł to sam z r o b i ć , j a k o głów­ n o d o w o d z ą c y , nie o g l ą d a j ą c się na Sejm. Wiedział, że w n o r m a l n y m trybie Sejm podjąłby t a k ą decyzję po dyskus­ jach, z o c i ą g a n i e m . Później, gdy j u ż M a r s z a ł e k o d s u n ą ł się do Sulejówka, zrzekając się funkcji szefa sztabu, p o z o s t a w a ł formalnie w czynnej służbie i o t r z y m y w a ł w o j s k o w ą pensję m a r s z a ł k o w s k ą . O t ó ż mówił, że to pensja nie zarobiona przez niego, i odsyłał j ą na rzecz W y d z i a ł u Sztuk P i ę k n y c h w Wilnie. Chciano bowiem W y d z i a ł z a m k n ą ć , a r g m e n t u j ą c , iż d u ż o kosztuje. M i a ł też piękne p r z e m ó w i e n i e na otwarciu Uniwersytetu. Przeżył Pan wrzesień 1939 r. w Wilnie. Jaki byl wówczas stosunek ludności do cofających się oddziałów? W z r u s z a j ą c y . Żołnierze odchodzili na Litwę, na Ł o t w ę , żeby się p o d d a ć . Z płaczem ż e g n a n o ich. Ale j a j u ż tego nie widziałem. Wiem t y l k o , że na Litwie przyjmowano ich zupełnie poprawnie, rozbrajano i o d s y ł a n o do o b o z ó w , dobrze k a r m i o n o , dawano urlopy, przepustki. N i c z t r i u m falizmu. A l e tak było d o p ó t y , d o p ó k i istniało oficjalnie p a ń s t w o polskie i Sowieci nie zażądali od L i t w y usunięcia posła polskiego. Wtedy sytuacja się p o g o r s z y ł a . Zaczęły się ciężkie czasy dla Polaków w Wilnie. Trudne lata. Problem Wilna został rozwiązany radykalnie. Wiatach 1944-45 nastąpił masowy exodus ludności. L u d n o ś ć ż y d o w s k a zginęła, wymordowana w obozach zagłady. C a ł ą inteligencję p o l s k ą przesiedlono do Polski. Szły transporty za transportami. Jeśli k t o ś nie chciał, opierał się, N K W D p r z e d s t a w i a ł o a l t e r n a t y w ę - d e p o r t a c j ę do Kazachstanu, w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego. Była to więc deportacja przymusowa, zresztą j a k na to. co się działo w Z w i ą z k u Radzieckim, prowadzona humanitarnie. K a ż d a rodzina o t r z y m y w a ł a wagon na swój dobytek. Zabierano meble, fortepiany, książki, a nawet k r o w y , konie. Pociągi szły stosunkowo szybko, przejazd do Warszawy trwał d o b ę . Dziś musimy u k ł a d a ć nasze stosunki p a ń s t w o w e , w y ­ c h o d z ą c od sytuacji realnej. Polska nie pretenduje do W i l n a . Granice są nienaruszalne. Trzeba r o z u m i e ć d r a ż l i w o ś ć L i t ­ w i n ó w , ich ogromny wysiłek, by z d o b y ć pełną s u w e r e n n o ś ć , wyzwolić się z w p ł y w ó w lat sowietyzacji, z a c h o w a ć s w ą n a r o d o w ą , k u l t u r o w ą t o ż s a m o ś ć . S t ą d właśnie to uczulenie na p o l s k o ś ć , naturalna obawa m a ł e g o kraju przed zatrace­ niem swej o d r ę b n o ś c i . Francuzi, Niemcy, Anglicy tych obaw nie mają... Pochodzi Pan z Litwy i. jak wszystko na to wskazuje, zachował Pan do Litwy niekłamany sentyment. N a L i t w i e m i e s z k a ł e m do 1920 r o k u . M o j a m a t k a prowa­ dziła gospodarstwo w pobliżu Kiejdan, j a z a ś jeździłem do szkoły polskiej w Wilnie. Latem s p o t y k a ł e m się z L i t w i n a m i u siebie. Przyjaźniłem się z L i t w i n a m i , s t a r a ł e m się ich z r o z u m i e ć . Jedne racje nie wykluczają bowiem drugich. I n t e r e s o w a ł mnie ruch odrodzenia narodowego na L i t w i e , wręcz s y m p a t y z o w a ł e m z n i m . Pod t y m w z g l ę d e m nie z g a d z a ł e m się z m o j ą m a t k ą , k t ó r a była m u przeciwna. Natomiast m ó j ojciec był, że tak powiem, litwomanem. Bardzo go lubili chłopi litewscy, ale j a go nie p a m i ę t a m - u m a r ł , gdy m i a ł e m 3 lata. Na tle stosunku do L i t w i n ó w m i e w a ł e m w d o m u konflik­ ty, bo mnie L i t w i n i wydawali się sympatyczni. R o z u m i a ł e m ich reakcje, nawet to, że ich ruch o d n o w y , o d samego p o c z ą t k u był znacznie bardziej antypolski niż antyrosyjski. A l e to b y ł o nieuchronne, p o n i e w a ż byli zmieszam z Polaka­ m i silniej, tworzyli w s p ó l n o t ę tak wielką, tak d ł u g o t r w a ł ą , że nie mogli, c h c ą c z a c h o w a ć i pogłębić swą t o ż s a m o ś ć , po­ s t ę p o w a ć inaczej. Musieli p o t ę p i ć unię litewską, te trzysta lat unii, musieli inaczej niż my spojrzeć na Jagiełłę, na w s p ó l n ą naszą historię. Z czasem te emocje się u s p o k o j ą . L i t w a ma przecież p o w a ż n e osiągnięcia w kulturze i nasze stosunki powinny się stać partnerskie. Dawna przeszłość, widziana przez nas, była w s p ó l n a i p i ę k n a , ale dla L i t w i n ó w dwuznaczna, dlatego m ó w m y więcej o przyszłości. I Wszystkie fotografie p o c h o d z ą z lat trzydziestych. II. 1 . 6 - lot. Jan Bułhak 38 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7e7487840e4ece65044ceed45161ad4.pdf 4e54319cdfd6c8f792bb906565fc776e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4231 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource ceramika ludowa Kitowski, Wincenty - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3945 Title A name given to the resource Wincenty Kitowski - iłżecki artysta ceramik / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.92-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wajda, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SYLWETKI TWÓRCÓW LUDOWYCH W I N C E N T Y K I T O W S K I — IŁŻECKI A R T Y S T A CERAMIK Ryc. 1. Wincenty Kitowski przy pracy — rok 1951. fot. Jerzy Lipman. ANDRZEJ Jednym z ciekawszych ośrodków ceramicznych w Polsce jest Iłża. Już Górnicki i Starowolski wspo­ minają o tym, że w X I V wieku istnieć miał w Iłży cech garncarzy, zaś w wieku X V I i X V I I iłżeckie na­ czynia gliniane rozchodziły się drogą handlową nie tylko po Polsce, ale były również eksportowane za granicę. Z czasem, zwłaszcza zaś pod koniec X I X wie­ ku i z początkiem X X , garncarstwo iłżeckie poczęło się chylić do upadku, co zaznaczyło się przede wszyst­ kim znacznym spadkiem ilości pracowni garncarskich. W okresie międzywojennym niektórzy garncarze w i ­ dząc coraz mniejsze zapotrzebowanie na użytkową ce­ ramikę w postaci garnków, dzbanków itp. zaczęli przestawiać swoją produkcję na tak zwaną galanterię glinianą, to jest drobną - wytwórczość pamiątkarską przeznaczoną głównie dla odbiorcy miejskiego. W tym czasie garncarze iłżeccy w produkcji swej ulegają wpływom różnych przygodnych doradców, z których każdy usiłuje im narzucić swoje własne upodobania i na własny sposób „uszlachetnić" wyroby iłżeckie. Tym właśnie tłumaczy się, że w wyrobach iłżeckich z okresu międzywojennego widzimy tyle dziwacznych form, czerpanych z różnych źródeł, począwszy od kształtów zapożyczonych z ceramiki greckiej a koń­ cząc na rozentalowskich plastycznych różyczkach, na­ klejanych na przykład na iłżeckich dwojakach. Obok tej wytwórczości pozbawionej wartości artystycznych rozwija się jednak w Iłży rzeźba ceramiczna, biorąca 92 WAJDA początek w dawnych glinianych wyrobach zabawkarskich. Jednym z pierwszych, który tego rodzaju rzeź­ bę zapoczątkował, był w latach międzywojennych Sta­ nisław Kosiarski, garncarz iłżecki, obdarzony niepo­ spolitym talentem plastycznym. Wyroby jego w po­ staci słynnych iłżeckich ptaszków, figurek świętych itp. oddziałały i na innych kolegów po fachu, którzy zaczęli Kosiarskiego naśladować. Po śmierci Kosiarskiego, zabitego przez hitlerowskich okupantów, na czoło garncarzy iłżeckich wybija się Wincenty Kitow­ ski (ryc. 1). Urodzony w Iłży dnia 10.VII.1895 г., jako syn garncarza, od najmłodszych swych lat zżywa się z zawodem garncarskim. W 1914 r. pracuje już jako czeladnik. Jest to trudny a może najcięższy okres je­ go życia. Garncarstwo w tym czasie coraz bardziej upada. Zmniejsza się popyt na wyroby garncarskie a pośredniczący wówczas w sprzedaży garnków han­ dlarze stosują niebywały wyzysk, wykorzystując prze­ de wszystkim rzemieślników. Praca w warsztacie trwa od świtu do nocy, zarobek zaś może wystarczyć zaledwie na nędzną egzystencję. Kitowski w młodości wykonywał przede wszystkim ceramikę użytkową, drobną galanterią pamiątkarską zajmował się dorywczo, podobnie zresztą jak i inni garncarze iłżeccy — oprócz Kosiarskiego. Wyroby K i towskiego do roku 1939 nie wyróżniały się prawie n i ­ czym specjalnym od wyrobów innych jego kolegów mimo, że brał udział w Wystawie Ceramiki Ludowej �w roku 1929, oraz w Wystawie Sztuki Ludowej w Ber­ linie w 1937 r. Podczas gdy dla Stanisława Kosiarskiego okres wzmożonej twórczości datuje się właśnie od wystawy w 1929 r. do czego niewątpliwie przyczyniło się zainteresowanie jakie wytworzyło się wokół jego osoby, Kitowskim w tym czasie nikt się nie zajmuje, bieduje on dalej i trzeba jeszcze długo czekać na mo­ ment, kiedy odnajdzie właściwą dla siebie drogę, drogę twórczości artystycznej, przejawiającej się przede wszystkim w rzeźbie figuralnej. Również okres oku­ pacji nie sprzyjał rozwinięciu się jego talentu. Żyjąc samotnie, na uboczu, nie posiada Kitowski szerszego kręgu odbiorców, którzy wówczas trafiają raczej do innego garncarza iłżeckiego, Stanisława Pastuszkiewicza. Zresztą wywozi się w tym czasie z llży przeważ­ nie ozdobne dzbanki, lichtarze itp., których Kitowski nie wyrabia. Dopiero w okresie powojennym, w związ­ ku z opieką roztaczaną nad sztuką ludową przez Pań­ stwo, osoba Kitowskiego została wydobyta z cienia, który go otaczał. Prace jego wystawione na konkur­ sach i wystawach zwracają powszechną uwagę swoją interesującą formą i są bardzo przychylnie oceniane. Teraz dopiero Kitowski znalazł sposobność pokazania swych pełnych możliwości artystycznych. W recenzji z Wystawy Sztuki Ludowej w Kielcach, która miała miejsce w październiku 1948 r. tak pisze o Kitow­ skim — Kazimierz Pietkiewicz: „Zgoła niesamowite wyniki artystyczne w ostatnim czasie w ośrodku bez­ sprzecznie osiągnął w zakresie figurek, przedstawiają­ cych stylizowane ptaki, Wincenty Kitowski. Wyraz i artystyczna forma jego prac dorównuje najlepszym osiągnięciom sztuki współczesnej w ogóle. Artysta doskonale daje sobie radę z tworzeniem i nie powta­ rza się mechanicznie" i). Ryc. 2. „Chrystus z krzyżem" wyk. Wincenty w 1948 r. fot. Jerzy Lipman. Kitowski Ryc. 3. „Kogut" — wyk. Wincenty Kitowski fot. Stefan Deptuszewski. w 1948 r. Dotychczasowe prace Wincentego Kitowskiego mo­ żemy podzielić na trzy zasadnicze grupy: świątki, zwie-, rzęta oraz sceny z życia wsi. Obok tych prac wyko­ nuje on również różne wyroby garncarskie, ale robi je jedynie z konieczności, uważając je tylko za pracę zarobkową, nie przykładając do nich, w przeciwieńctwie do lat przedwojennych, większej wagi. Na wszel­ kie konkursy czy wystawy wysyła on tylko cerami­ kę figuralną. W pracach Kitowskiego znać ogromny postęp i rozwój jego twórczości. W okresie między­ wojennym wykonywał on świątki (ryc. 2) i tak cha­ rakterystyczne dla ośrodka iłżeckiego ptaszki (ryc. 3). Świątki ujmowane były w sposób zgodny z pospoli­ tymi schematami ikonograficznymi. Dla tego okresu charakterystyczną jest rzeźba, przedstawiająca Chryr-tusa stojącego lub siedzącego (ryc. 2) względnie upa­ dającego pod krzyżem. Rzeźby te prymitywne w formie, sztywne, o swo­ bodnie traktowanych proporcjach, często nadmiernie wydłużonych, nie odbiegają od ogólnego schematu rzeźby figuralnej, jakim się posługują i inni garnca­ rze iłżeccy. Indywidualność Kitowskiego zaznacza się dopiero w miękko modelowanym płaszczu i rękach, wykonanych ze specjalną precyzją. Schematyzm kom­ pozycyjny z jakim zmuszony jest liczyć się rzeźbiarz w swych pracach o tematyce religijnej, działał na K i ­ towskiego krępująco i nie dawał mu pełnego zadowo­ lenia w twórczej pracy. Nastąpić musiał u niego zwrot w kierunku tematyki świeckiej, dającej większą swo­ bodę wypowiedzenia się artystycznego. Charaktery­ styczny jest więc w twórczości jego wzrost swobody wypowiedzi artystycznej w pracach z okresu powo- 93 �Ryc. 4. „Krowa" — wyk. Wincenty Kitowski w 1951 r. fot. Jerzy Lipman. Ryc. 5. „Kobieta z maśnicą" — wyk. Wincenty Kitów ski w 1951 r. fot. Jerzy Lipman. jennego, w których pojawia się tematyka świecka, cały wachlarz scen rodzajowych, związanych z pracą na wsi (ryc. 4 i 5). Tematykę dla swych prac czerpał Kitowski z otaczającego go życia, odtwarzając je w sposób realistyczny. Urodzony i wychowany na wsi związany jest silnie z tym wszystkim, czym ta wieś żyje i żyła do niedawna. Tworzy on — jak sam mó­ wi — wyłącznie z obserwacji, oraz własnych przeżyć, zwłaszcza z czasów ciężkiej pracy terminatorskiej. W pamięci jego tkwią wyraźne obrazy nędzy, wychu­ dłych krów, bosych kobiet itd. Ta wieś, którą poznał w najgorszym okresie swego życia, a jakiej nie mógł wówczas pokazać w swych pracach (o czym z żalem dziś opowiada), przywiązany do warsztatu twardą wal­ ką o byt, ożyła w jego umyśle, dając mu mnóstwo te­ matów do obecnej twórczości. Kitowski umie patrzeć i obserwować, a mając do każdego tematu podejście wybitnie realistyczne potrafi uchwycić rysy charakte­ rystyczne postaci, oddać całą prawdę życiową, jal: to widać np. w jego figurce przedstawiającej chłopa z ra­ diem na ramieniu, zatytułowanej: „Z dawnej wsi"', czy też w rzeźbie: „Kobiety z krowami", względnie „Ko­ bieta z maśnicą" (ryc. 5). Osobny dział twórczości artystycznej Kitowskiego stanowią ptaki (ryc. 3) i inne zwierzęta (ryc. 6), które wykonywał głównie w pierwszym okresie. Ptaki robi Kitowski w wielu odmianach i pozach. Kształty ich są uproszczone z podkreśleniem szczególnie charaktery­ stycznych ich cech. Obecnie jednak da się zauważyć, że w wyrobach Kitowskiego ptaszki grają rolę coraz mniejszą. Podczas gdy na wystawie w roku 1948 wy­ stawił artysta prawie wyłącznie same ptaszki, o tyle 94 na ostatnim pokazie ceramiki urządzonym w Kielcach w czerwcu ub. r. obok tradycyjnych ptaszków iłżec­ kich daje Kitowski cały szereg rzeźb o tematyce ro­ dzajowej, potraktowanych z dużą dozą realizmu. Przystępując do pracy ma Kitowski cały plan goto­ wy i szczegółowo przemyślany. W czasie kształtowa­ nia formy postępuje on nie jak rzeźbiarz wyuczony, który tworząc bryłę usuwa niepotrzebne części kamie­ nia czy gliny i dochodzi stopniowo do wszystkich szczegółów powstającego dzieła, lecz przeciwnie, roz­ kłada w myśli postać na poszczególne elementy i for­ muje je oddzielnie. Robi więc np. tułów w kształcie Ryc. 6. „Koń" — wyk. Wincenty Kitowski w 1948 r. fot. Stefan Deptuszewski. �Ryc. 7. „Kobieta idąca do miasta" — wyk. Jadwiga Kosiarska, „Kobieta z maśnicą" wyk. Wincenty Kitowski 1951 r. Fot. Jerzy Lipman tulejki (każda rzeźba ceramiczna musi być pusta w środku, aby glina mogła się dobrze wypalić), na­ stępnie lepi osobno głowę, ręce, nogi, szatę, rekwizyty itd. łącząc je potem umiejętnie w jedną harmonijną całość. Podobną metodą posługuje się również więk­ szość dzieci, gdy lepią figurki z plasteliny. W swej pracy Kitowski nie używa żadnych narzędzi poza ka­ wałkiem ostrza służącego mu do krajania gliny i żło­ bienia koniecznych szczegółów jak oczy i włosy. Nie ma także żadnych stempli tak rozpowszechnionych u innych garncarzy iłżeckich, „ozdabiających" swoje wyroby. Ozdobami jego rzeźb są jedynie kontrasty powstałe na skutek użycia różnych glin, dających po wypaleniu odmienne efekty kolorystyczne oraz zasto­ sowaniu barwnej polewy, np. zielonej (siarczan mie­ dzi), brązowej (z dodatkiem brausztynu) oraz żółtej (z dodatkiem tlenku żelaza). Tak jak proste i bezpretensjonalne są wyroby K i towskim takim również jest i sam artysta. Prostoli­ nijny w swoich dążeniach, uparty w realizowaniu własnych pomysłów i świadomy swoich środków artystycznych. Jego sądy o własnych pracach, jak i swych kolegów są surowe, ale zawsze na swój spo­ sób uzasadnione. Kitowski w swej twórczości posiada zdecydowanie podejście realistyczne i z tej pozycji ocenia prace innych. I tak np. jedną z prac Jadwigi Kosiarskiej przedstawiającą kobietę w zapasce z prosięciem na ręce uznał Kitowski za złą dla­ tego, że według niego strój kobiety nie był potrakto­ wany realistycznie, gdyż miała ona na głowie chustkę z frędzlami i zapaskę, co się wzajemnie wyklucza, po­ nieważ chustka i zapaska spełniają tę samą funkcję. Poza tym postawił zasadnicze pytanie, gdzie się cała akcja rozgrywa, bo jeśli w zagrodzie, to dlaczego kobie­ ta jest odświętnie ubrana, a jeśli w drodze na targ, to dlaczego prosię nie jest we worku. Według Kitow­ skiego nie należy wsi pokazywać jedynie odświętnej ale taką, jaką ona jest w istocie. Kitowski nie uznaje schematów i zbytnich upro­ szczeń, dlatego skrytykował np. Chrystusa Frasobli­ wego wykonanego przez Stanisława Pastuszkiewicza za to, że ten połączył tułów i pień, na którym siedzi Chrystus w jedną ogólną formę i za przesadne wydłu­ żenie ramienia, wspierającego głowę. Jest to sprzecz­ ne z obserwacją, a za tym. i nieprawdziwe. Obca mu jest również bogata ornamentyka jaką spotyka się w figurkach Jadwigi Kosiarskiej, pokrytych przez ar­ tystkę gęstą dekoracją kreskową. Kitowski odgrywa obecnie w środowisku iłżeckim taką samą rolę, jaką w okresie międzywojennym od­ grywał, wspomniany na wstępie, Stanisław Kosiarski, będący wówczas w najlepszym okresie swej artystycz­ nej twórczości. Rozwinięta przez Kosiarskiego rzeźba ceramiczna nie upadła w Iłży, lecz została podjęta przez jego kolegów, z których Kitowski posunął się daleko naprzód, wprowadzając do ludowej plastyki ceramicznej w Iłży nowe, realistyczne widzenie ota­ czającego go świata. !) Kazimierz Pietkiewicz: Wystawa Kielecka —Pol­ ska Sztuka Ludowa, rok I I I , nr 1/2, str. 5§. 95 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12da870f6c562703ad39fe87ea4ff3d5.pdf 7c5282bbb06da68457ef91961a6d109f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3079 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2883 Title A name given to the resource Wino z potłuczonej wazy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.450-451 Creator An entity primarily responsible for making the resource Matusiak, Błażej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Błażej Matusiak OP • WINO Z POTŁUCZONEJ WAZY BŁAŻEJ MATUSIAK Jeden z aktorów, Tomasz Rodowicz, przypomina, ze z teattu antycznego ocalały jedynie słowa, btak nato­ miast muzyki i ruchu. Pracę nad odkrywaniem czy twotzeniem na nowo starożytnego tańca i śpiewu Rodo­ wicz porównuje do przywracania antycznym posągom j ich dawno startych jaskrawych barw. OP Wino z potłuczonej wazy* Zobaczmy, jakich to farb używają „Gardzienice". Jaskrawych, to już zostało powiedziane. Żywioł, dzi-1 kość, wyrazisty rytm - to właśnie jaskrawe barwy. Tak pisze Rychły: „Antyk skandował, bębnił, dzwonił ryt¬ micznie. Prowadzący chóry mieli specjalnie skonstruowane trzaskające sandały. Tak zachowywali się muzy­ cy. Nie siedzieli zgarbieni nad nutami. Widzimy ich w tanecznych gestach. Ich ciało żyje." 1 M etamorfozy to płyta ze wszech miar niezwykła. Wspólne dzieło Teatru „Gardzienice" i Ma­ cieja Rychłego, lidera „Kwartetu Jorgi", ze­ społu inspirowanego muzyką ludową i wirtuoza rozma­ itych ludowych instrumentów dętych. Płyta jest owo­ cem pracy nad spektaklem pod tym samym tytułem, jest jednak czymś innym niż zapis składających się na teatralne Metamorfozy antycznych pieśni. Utwory wy­ jęte ze spektaklu, ograniczone do samej warstwy dźwię­ kowej, musiały zostać ułożone w nową całość i ulec drobnym zmianom. Muzyki starożytnej Grecji - głosi podtytuł tej nieco­ dziennej płyty. Podtytuł zwiódł niektórych recenzen­ tów. Wysłuchali płyty i zawód ich nie miał granic - ja­ każ to muzyka starożytnej Grecji, skoro w instrumen­ tarium pojawia się wiolonczela i cymbały huculskie? Sami twórcy płyty po części są sobie winni. Nie trzeba było w jednym miejscu dzielić utwory na rekonstrukcje i kompozycje, a w innym pisać, że rekonstrukcja muzy­ k i starożytnej jest niemożliwa. Jednak zamiast stawiać zarzuty, lepiej postawić pytania, a przynajmniej wsłu­ chać się uważnie w to, co twótcy mają do powiedzenia. Wtedy okaże się, że nieporozumienie wokół słowa „re­ konstrukcja" jest pozorne a wynika z podwójnego zna~ czenia, jakie się temu słowu nadaje. Wspomniany po­ dział utworów na rekonstrukcje i kompozycje służy wskazaniu które z nich oparto na zachowanym mate­ riale muzycznym któte zaś napisano od nowa Kiedy zaś Rychły mówi że tekonsttukcja jest niemożliwa Drzvnomina że ze szczunłvch źródeł i nielicznych nrzesłanek nie da się w sposób pewny odtworzyć muzyki starożytnej (3recji A jednak nawet po tych wyjaśnieniach problem po­ zostaje. Dlaczego Rychły i aktorzy Teatru „Gardzieni­ ce" włożyli tak wiele wysiłku w naukową stronę przed­ sięwzięcia? T o proste: bo spektakl wymagał dotarcia do muzyki starogreckiej, bo właśnie ona miała być tym, co porusza aktorów, co wyznacza rytm akcji scenicznej. * Metamorfozy. Musie of Ancient Greece, Ośrodek Praktyk T e ­ atralnych Gardzienice, Altmaster i Przyjaciele 2 0 0 0 . Tekst ukaże się w piśmie „Canor". Śpiew gardzienickich artystów zachwyca, to znów i budzi trwogę, przywodząc na myśl określenie tragedii | pióra Edwarda Zwolskiego: „zabawa w lęk i mękę". Magdalena Łoś, która płytę prezentowała w tadiowej Dwójce, zwróciła uwagę na element, którego nie zauważyłem: podobieństwo zachodzące między niektóry- j m i pieśniami w opracowaniu „Gardzienic" a zabawami! dziecięcymi. Tak jak w wyliczankach uporczywie po­ wtarza się wciąż to samo słowo. Dodajmy, że upiorna to wyliczanka, w której wciąż powtarzają się słowa „krewi; na..." (właśnie tak, bo dopełniające „ziemi" dośpiewuje inny głos). T o nie wszystko: dziecięca jest również swo­ boda, z jaką śpiewacy-aktorzy traktują głos, bawią się n i m , sprawdzają jego możliwości. Śpiew - liryczny i hie­ ratyczny, krzyk i szept, a do tego głośny oddech, który też jest środkiem muzycznym wszystko to zbliża „Gar­ dzienice" do eksperymentów Meredith Monk. 1 T y m , co tchnęło życie w zapis antycznych melodii, jest także inspitacja ludowa. Może najbardziej charak­ terystyczny przykład to fragment peanu (nr 5 na pły-jj cie) przywodzący na myśl polifonię bułgarską. „Z trzech kawałków skorup trzeba było zrobić całą i wazę" - pisze Tomasz Rodowicz. I zrobiono to bardzo ciekawie i przekonująco. Ze słabości uczyniono siłę, z przypadkowego faktu styl. Skoro bowiem zachowało się niewiele słów i muzyki, te, które ocalały, można po­ wtarzać obsesyjnie, jak w wyliczance, jak w transie. Takie powtótzenia sprawiają, że fragment Eurypidesowego Orestesa robi piorunujące wrażenie. Bezpośrednio i przed tym utworem słyszymy najbardziej śmiałą kom- 'i pozycję Rychłego, nawiązującą do Ifigenii Eurypidesa.! Rychły sięgnął t u po technikę hoketu, którą można!: najkrócej określić jako dzielenie melodii pomiędzy po¬ szczególnych śpiewaków, którzy w szybkim tempie bio- [ ! ; od siebie krótkie czasem wręcz jednodźwiękowe, odcinki. A l e największe wrażenie, tak na płycie, jaki i na spektaklu, robi to, co najprostsze: taniec bachantek Euoi Bakchai. Taką nazwę przybrało to coś na co I składa się wirowanie tancerek monotonna melodia i natchniony śpiew Mariany Sadowskiej 450 �Bkiej Matusidk OP • WINO Z POTŁUCZONEJ WAZY Satyr grający na kitharze, krążek gliniany Płytę wydano niezwykle starannie. Książeczka, cie­ kawie pomyślana od strony graficznej, obfitująca w zdjęcia ze spektaklu, zawiera teksty znakomicie wprowadzające w wykonywaną muzykę. Znawca i tłu­ macz starożytnej gteckiej poezji, Jerzy Danielewicz, opracował informacje o utworach i i c h przekład. 0 pracy nad muzyką w sposób zajmujący opowiadają Maciej Rychły i Tomasz Rodowicz. Dopełnieniem książeczki są refleksje reżysera Włodzimierza Staniew­ skiego i prezentacja teatru pióra Dariusza Kosińskiego. Płyta „Gardzienic" ma wartość nieocenioną, jak każda tzecz, która powstaje z pasji. Pasji tworzenia, poznawania siebie i świata. Metamorfozom nie dorów­ nuje żadna znana m i rekonstrukcja muzyki starogreckiej. Pod względem rzetelności naukowej przewyższa je nagranie Carapezzy, ale on stawiał sobie skromniej­ szy cel niż „Gardzienice" i nie podejmował się kompo­ nowania nowej antycznej muzyki. Cóż, „Gardzienic o m " nie wystarczą białe posągi i nieruchome figury tancerzy. „Z trzech kawałków skorup trzeba było zrobić całą wazę i to taką, żeby można było pić z niej wino." Pod­ czas gdy krytycy przypatrują się skorupom, słuchacze i widzowie dają się upoić. 451 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b0ca640144269d50d26d079a55788c0.pdf 466936d8598b2e9b39fd3732195ecf4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource Opoczyńskie - zwyczaje wiosenne zwyczaje wiosenne Opoczyńskie - rok obrzędowy obrzędy agrarne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2056 Title A name given to the resource Wiosenne zwyczaje i obrzędy agrarne w Opoczyńskiem / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.177-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kupisiński, Zdzisław SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82. t 998 ZD7.ISLA W KLJPISIŃSKI SVD Katedra I!istorii i Etnologii Religii Katolicki Uniwersytet I.ubelski WIOSENNE ZWYCZAJE I OBRZĘDY AGRARNE W OPOCZYŃSKIEM Człowiek od początku swego istnienia związany był z uprawą ziemi. Przez kontakt z nią, wchodził w tajemnicę odradzającego się świata roślinnego. Wraz z powolaniem człowieka do życia ziemia stała się miejscem szczególnie mu bliskim. Dla człowieka "pierwotnego" praca na roli nie ograniczała się do "świeckiej techniki". Rolnictwo posiadało przede wszystkim charakter obrzędowy, bezpośrednio dotyczyło bowiem życia i przyczyniało się do jego rozwoju. Przejawem życia są ziarna, bruzdy, deszcz i duch wegetacji. Rolnik swą pracą wkracza w dziedzinę życia przepojoną sacrum i jednoczy się z nią. Płody ziemi dostarczają mu pożywienia i niejednokrotnie decydują o jego przetrwaniu. Czlowiek żyjący na wsi egzystuje w symbiozie z przyrodą i pomimo narastających przemian w kulturze materialno-duchowej wciąż korzysta z jej zasobów, ziem ię nazywając nawet "matką"'. Dla wielu mieszkaJlców 0poczYJlskiego rolnictwo stanowiło podstawę bytowania. Występujące w tym regionie nie najlepsze jakościowo ziemie wymaga/y dużego nakładu pracy i szczególnej pielęgnacji - a czasami nawet zabiegów magicznych - aby wydały pożądany owoc. Niskie zbiory, jakie otrzymywali z uprawianej ziemi miejscowi gospodarze, najlepiej oddaje powiedzenie: "OpoczYJlskie kraje, korzec sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje,,2. W czasach techniczno-konsumpcyjnego stylu życia i urbanizacji kraju, symbioza życia mieszkalków wsi z przyrodą została w znacznym stopniu naruszona. Pomimo przemian, jakie dokonały się w kulturze ludowej w 0poczYllskiem, wiele dawnych zwyczajów i obrzędów agrarnych przetrwało w pamięci ludu, a niektóre z nich są praktykowane obecnie. Wiele przetrwało z tego powodu, że połączone zostały z obrzędowością kościelną. Wraz ze wzrostem racjonalnego uzasadnienia świadomości religijnej mieszkaJlców wsi w znacznym stopniu zmalało zainteresowanie praktykami magicznymi. Z relacji respondentów wynika, że w dawnych czasach na badanym terenie praktyki te były silnie rozwin ięte. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie przemian zachodzących w wiosennych zwyczajach agrarnych w 0poczYJlskiem w oparciu o analizę zwyczajów, lob.: M. Eliade. haklal o historii religii. Warszawa 1966. s. 325 i n. Zob.: J. P. Dekowski. Z. Hauke. Folklor regionu opoc::yńskiego, Warszawa 1974, s. 9; J. Luczkowski. OpoC::Yliskie jako region hisloryc::ny i ell7ograjic::ny, .Zbliżenia Piotrkowskie" 1993. nr 9. s. 24. Powszechne na badanym terenie. I 2 �178 obrzędów i wierzell praktykowanych przy uprawie roli i gospodarstwie domowym. W opracowaniu tego zagadnienia korzystano z materiału pochodzącego z przeprowadzonych przez autora etnograficznych badal1 terenowych w latach 1990-1993 w regionie 0PoczYI1skim oraz literatury traktującej a tych zjawiskach. 1. Prace wiosenne na roli Mieszkallcy wsi w 0poczYllskiem jeszcze w drugiej połowie XIX wieku uprawiali następujące rośliny: żyto, owies, jęczmiell, proso, len, konopie, rzepak, grykę, groch, kapustę, ziemniaki. Ze względu na niską klasę gleby, pszenicę uprawiano w niewielkich rozmiarach. W wieku XX zakres uprawy zwiększył się, bo objął jeszcze seradelę, wykę i buraki pastewne. Wszystkie wymienione rośliny uprawia się tylko w większych gospodarstwach. Rodziny posiadające mniejsze powierzchnie użytkowe pól, uprawiają przeważnie żyto, ziemniaki, proso i len.1. Do nawożenia pól służył głównie obornik. Hodowla trzody chlewnej dostarczała duże ilości naturalnego nawozu. Obornik w większości wypadków gromadzono w oborach, a gdy się tam nie mieścił, wynoszono go na podwórze do miejsca zwanego "gnojownikiem". Jeśli nie było gnojownika, obornik wyrzucony z obory składało się na "hałdach", znajdujących się przy oborze, albo za stodołą. Oborn ik wywożono na pole dwa razy w roku, jesien ią i wiosną, gdyż obory były zbyt małe, by przetrzymywać tam duże jego składy. W niektórych gospodarstwach wywożono nawet w okresie zimy, składając go na duże kopce. Wszelkie prace przy oborniku wykonywano ręcznie za pomocą metalowych wideł i motyk (z motyki korzystano wówczas, gdy trzeba było rozrywać sprasowany w zagrodzie świrlabornik). Zdaniem respondentów skuteczniejszym nawozem okazywał się obornik wywożony w okresie jesiennym, gdyż przyorany miał więcej czasu na "przegnicie" w ziemi. Nakładając żelaznymi widłami obornik na wóz, trzeba było uważać, aby w tym czasie na podwórzu nie pojawił się "dziad". W przypadku zjawienia się dziada należało wszystko zrzucić z wozu i dopiero po jego odejściu załadować z powrotem. Dziada starano się przyjąć życzliwie, bowiem obawiano się, że mógłby on rzucić urok i w ten sposób nic by nie urosło na takim nawozie. Mógł też spowodować znaczne straty w gospodarstwie. W opinii respondentów "dziady to nie beli zwykłe ludzie, bo one duza świata widzieli i na różnych zecach sic znoli,,4. Rozrzucając obornik na polu należało również przestrzegać pewnych zasad postępowania. Pierwszą kupkę przywiezionego obornika rozrzucano na wszyst3 Powszechne na badanym terenie. Zob.: 1. P. DekowskL L'prawlI roli i rośliny uprawne w Opoczyńskim, ..Prace i Materialy Etnograficzne" t. 13, 1959. s. 54. 4 Pod postacią ,.prosunych dziadów" dopatrywano się chodzącego po świecie Pana Jezusa. Według informacji S.P .. P.G. z 8ialaczowa: M.B .. .l.B. z Gapinina. �179 kie strony świata, żeby nie dopuścić do przebywania w niej czarownicy. Apotropeiczne postępowanie ludności wiejskiej podyktowane było w tym wypadku względami utylitarnymi, ponieważ chciano zabezpieczyć uprawy przed niebezpieczellstwem rzucenia na nie uroku przez czarownice5. Innym sposobem wzbogacania ziemi uprawnej był nawóz uzyskiwany z upraw zielonych, a mianowicie łubinu i w mniejszych ilościach tatarki czy seradeli. Lubin czy seradelę wysiewano w maju w rosnące jeszcze zboża lub zaraz po żniwach, po poplonach, a najesieJ'1 przyorywano6. Obecnie oprócz wymienionych sposobów nawożenia gleby powszechnie stosuje się nawozy sztuczne, gdyż według respondentów "wincy sie rodzi". Najczęściej wysiewają: saletrę, superfosfat, mocznik i "kajnik". W miejscach, w których występuje zakwaszona ziemia, wysiewają wapno. Współcześnie w mniejszych gospodarstwach nawozy rozsiewa się jeszcze ręką, niosąc je w wiadrze lub w przcwieszonej ,.płachcie". W gospodarstwach kilkuhektarowych używają siewników7. Pole orano w wąskie zagony. Zagonowa uprawa długo przetrwała na terenach podmokłych i przy uprawie kapusty. Po melioracji i komasacji gruntów rolnych powstały szersze działki ułatwiające prace w polu. W zależności od potrzeby stosowano odpowiednią odmianę orki, jak: "podorywki", "odwracanki" czy właściwe oranie. Na badanym terenie, tak jak i w całej Polsce, kalendarz kościelny oraz przypadające w nim wspomnienia i święta stanowiły dla mieszkaJlców wsi w znacznym stopniu wyznacznik czasowy w podejmowaniu określonych prac polowych8. Na wiosnę gospodarz starał się rozpocząć oranie na świętego Józefa (19 marca). Do tego czasu ziemia już odtajała, a do prac polowych zachęcało wszystkich ludowe przysłowie: "Na świnty Józef zdymuj chłopie z góry płuzek". Wyjeżdżając w pole, gospodarz przeżegnał się znakiem krzyża, a następnie pokropił święconą wodą wóz, pług i konia. W ten sposób pragnął uzyskać Boże błogosławiellstwo w pracy i ochronę przed wypadkiem. Znak krzyża czynił też biczem przed koniem wypowiadając słowa: "W imię Boże" oraz 5 Według informacji A.W .. M.K .. H.K., T. P.. Z.L ze Straszowej Woli: F.K., Z.K., 1.W., M.B. z I3rudzewic: W.S. z Ponikly: S.W .. K.W .. S.G. z Woli Zalężnej. Zob.: A. Fischer. Lud Polski. Podręc::nik etnografii Polski. Lwów 1926, s. 70: W. Siek. bvyc::aje i pr::.esądy Ziemi Opoc::.yńskiej spr::.ed50·ci/1 laty. Sandomierz_ 1939 s. 34. 6 Według infónnacj i 1.K .. P.G .. A.G .. M.G .. S.P. z Białaczowa: F. W., S. W.. 1. W., E. W. z Żelazowic: S.K .. B.K .. .I.K.. M.P. z Prymusowej Woli: S.G. z Sędowa. 7 Powszechne na badanym terenie. 8 Powszechne na hadm~ym terenie. Najlepiej wyrażają to przysłowia ludowe: .,Na św. Benedyka kaczka. kura jaja myk" (po widuński), ,.Na św. Wojciecha dla bydelka pociecha" lub ..Na św. Wojciecha dla koni uciecha" .•. Na św. Krzyż owce strzyż". Zob.: W. Baranowski, Tradycyjny taminar::. prac gospodarc::.ych w palI/dniowej c::.ęści woj. lód::.kiego, ,.Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" nr J 6, 1972, s. 52 i 54. �180 "aby Bóg pobłogosławił". W polu natomiast rozpoczynając orkę kropił pierwszą skibę wodę poświęconą w Wielką Sobotę, czyniąc nad nią znak krzyża. Powyższe praktyki są wypełniane do dnia dzisiejszego, ale tylko przez starszych gospodarzy. W gospodarstwie zmalała funkcja konia, który zastępowany jest "traktorem" - ciągnikiem mechanicznym'!. Do wiosennych prac należał wysiew: jęczmienia, owsa, prosa, tatarki, rzepaku, lnu, konopi, koniczyny, seradeli. Przed wysiewem gospodarz święcił ziarno znajdujące się w workach, kierując swe myśli do Boga z prośbą, "aby się poscynściło" i żeby zebrał dobre plony'°. Wyjeżdżając z gospodarstwa, czynił przed koniem na ziemi znak krzyża, aby Bóg pobłogosławił mu na czas wyjazdu z domu i w wykonywanych pracach polowych. Gdy przybył na pole, zdejmował czapkę z głowy, klęcząc całował ziemię i czynil na niej znak krzyża. Dopiero wówczas mógł rozpocząć siew. Nabierając ziarno w płachtę, pierwszą garść rzucał na krzyż, wypowiadając słowa "w imię Boże"lI. Spośród zbóż jarych najwcześniej - bo w drugiej połowie marca - siano owies, choć niektórzy czekali z wysiewem do Matki Boskiej Zagrzewnej (25 marca). Wśród miejscowej ludności znane było powiedzenie, że owsa nie należy siać w koszuli, tak jak żyta, ale w kożuchu ze względu na panujące jeszcze chłodne przedwiośnie: "Lowis trza siać w kozuchu, a zyto w kosuli"I". 9 Według informacji Z.K .. M.K. z Odrowąża: .I.P.. W.B .. M.I'. z ObzO\\l:a: M.B. z Sobienia: T.K .• M.S .. S.W. z Chelst. Zob.: Z. Szyfelbeyn-Sokole\\iu. I'ItJll. ohr::~" i wit/oH·isko. Wrocl<lll' 1967. s. 79; T. Marzcc. Magia ijej ::nac::enie \l' ::\tIycajach i ohr::~t/och ogrorl/.\·ch 110 !j'se/wdllilll obs::ar::e Polski. Lublin ł982. s. 50 i n. (mps KUL): W. Klinger. /)OI'OCIIC .iwir:ta I/ldoll'e a tradycje grecko-r::ymskie. Kraków 193 I. s. I I. 10 Według infórmacji T.K .. S.P .. .I.G. z BialaclOwa: M.A .. W.W. z Falkowa: A.B. z (jostomi i wielu innych informatorów. II Powszechne na badanym terenie. Na temat pracy na roli piszc r:iiade: ..Praca na roli ma charakter rytu nie tylko dlatcgo. że dokonujc si~ ona nad cialcm maIki-ziemi i żc wyz\\'ala sily sakralne roślinności. ale również dlatego. że pociąga za sohą scaknie si.; rolnika z pel\llymi okresami czasu. przychyłnymi lub szkodliwymi. i dlatego te;;.. i.e jcst to dzialalność pohlczona z niebezpieczeństwem (np. gniew ducha. pana ziemi. któq si.; karczuje). i jeszcze dlatcgo. że wiąże się z szeregiem cercmonii o różnych strukturach rozmaitego pochodzcnia. których przeznaczenicm jesl przyczyniać si~ do wzrostu urodzaju roślin i uzasadniać czynności rolnika. wreszcie dlatego. że wprowadza tegoż rolnika w dziedzinę. która do pewnego stopnia podpada pod jurysdykcję zmarłych". Eliade.jw .. s. 326. 12 Zob.: Dekowski.jw .. s. 65. łstnieją wypowiedzi ludowe. które wyrainie nakazywały rozpoczęcie wiosennych siewów. W Wieluńskiem zachowało si.; pOIlieclzenic: ..Przed .Iózc!\:m siew. Pana Boga gniew". W powiecie radomszczańskim i pajęczańskim przysłowia zabraniały siewóII przed zwiastowaniem: .,Gdy zasiejesz przed zwiastowanicm Maryi, nabawisz si.; po żniwach opresyi" lub też .,Nie siej przed zwiastowaniem Maryi. jeśli nie chcesz zaznać opresyi" (Żytna. powiat radomszczański; Sulmierzyce. powiat pajęczaJiski: Chahiclice. powiat hełchatowski). Niekiedy Zwiastowanie bylo terminem rozpoczynającym sielI)' ..Na ZwiaslO\lanie () siewie pytanie" (Gidie. powiat radomszczański) łub ..Gdy przyjdzie Zwiastowanie siewu bywa rozpoczynanie" (Stobieck Miejski. powiat radomszczański). Baranowski. jw.. s. 50. �181 Dla mieszkailców wsi bardzo pożyteczną rośliną było proso. Z jego ziaren wyrabiano kaszę jaglaną. Plewy z prosa przeznaczano na karmę dla świil, a sieczkę z "prośniontki" dawano krowom. Odwar z "prośniontki" posiadał nawet właściwości lecznicze. Okazywał się on skutecznym środkiem na przeziębienia i duszności. W pierwszym wypadku należało moczyć w nim nogi, w drugim natomiast zażywać doustnie. Zaradne kobiety potrafiły nawet robić z kiści prosa "szczoty" i "pynzle" służące do bielenia ścianl3. Proso wysiewano na przełomie kwietnia i maja, a najpóźniej w pierwszych dniach czerwca. Dla niektórych terminem sprzyjającym był dzieil św. Filipa (26 maja), najlepiej ilustrowało to ludowe przysłowie: "Jak świntego Filipa rosa, to sij chłopie duzo prosal4. Przed siewem należało z prosa oddzielić znajdującą się w nim "śniedź", dlatego przepalano go w polu na udeptanej ziemi lub nad "balią" czy "ćwiercią". Jedna osoba trzymała palący się wiecheć słomy, a druga przepuszczała przez nią ziarno. Niektórzy dla zapewnienia dobrego urodzaju prosa, zamiast wiechcia słomy, stosowali obrzędowy snopeczek lub skradziony z "posewki" - poszycia pokrywającego dach chaty sąsiada. "Posewke" należało zerwać w wielkiej tajemnicy, bo to zapewniało dobre zbioryl). Proso oczyszczano jeszcze przez wyparzenie go kwasem z kiszonej kapusty lub plucząc w ciepłej wodzie. Po tych czynnościach trzeba było suszyć je na "płachtach". Nasycone kwasem kapuścianym proso nie smakowało ptakom, więc skutecznie ograniczało szkody czynione przez nie podczas siewu. Dwa ostatnie sposoby oczyszczania prosa stosowano w sporadycznych wypadkach. Wysiewom prosa towarzyszyły pewne magiczne zabiegi. Istniało przekonanie, iż dopóki proso nie zostanie zasiane, to nie wolno spożywać posiłków poza mieszkaniem. Z prosa bowiem robiono kaszę jaglaną, która stanowiła jeden z podstawowych posiłków. Złamanie tego zakazu mogłoby spowodować nieurodzaj prosa, a przez to zmniejszenie produktów żywnościowych w roku przyszłyml6. W dniu wysiewu prosa gospodarz musiał zjeść na śniadanie jajecznicę. Dopiero potem mógł udać się w pole celem dokonania zasiewu. Zachowanie gospodarza posiadało wymiar magiczny. Siewca, przestrzegając tego rytuału, chciał osiągnąć obfite plony z prosa, a kasza z niego miała być 13 Według informacji S.W .. L.M .. M.K .. M.s.. T.K. z Chelst: S.z .. A.W. z Miedzny Drewniancj: Z.M .. 0.1. z /)omaszna: K.M .. M.N .. G.K. z Brzustowa. Zob.: Dckowski.jw .. s. 66 i n. 14 Powszcchnc na hadanym terenie. 15 Obm;dowy snopck to tcn. który w wigilię Bożego Narodzenia przynoszono ze stodoły do domu i stawiano w rogu izhy. Zoh.: J. Łuczkowski. Wierzenia związane z budynkiem mieszkalnym ijego wl1I;lr::em... Lódzkie Studia Etnograficznc" t. 22. 1983. s. 151. 16 Według informacji F.D .. S.L R.S. z Bielowie. �182 żółta jak jajecznica. W nakazie tym można dopatrywać się zabiegu magicznego, który funkcjonuje na zasadzie magii podobiel1stw'7. Proso uprawiano głównie ze względu na trudną sytuację ekonomiczną licznych wielodzietnych rodzin. Dla nich kasza jęczmienna była głównym źródłem pożywienia. Wszyscy domownicy, tak jak umieli, starali się o zapewnienie rodzinie środków do życia. Dlatego w pracach polowych często pomagały dzieci. Z chwilą poprawy warunków bytowych ludności wiejskiej oraz z powodu dużego nakładu pracy, jakiego wymaga uprawa prosa, zasięg występowania tej rośliny uległ znacznemu ograniczeniu. O gospodarzach, którzy jeszcze uprawiali proso, mówiono: "Kto sieje proso, tyn chodzi boso". Podkreślano w ten sposób małe efekty ekonomiczne tej upraw/s. Dużym zainteresowaniem wśród miejscowej ludności cieszyła się uprawa tatarki. Wysiewano ją w drugiej połowie maja lub na początku czerwca, gdy ziemia była już wystarczająco ciepła. Najkorzystniejszy dla siewu był dzień, gdy niebo było "tatarcane", tzn. przy jarzębiastym układzie chmur. Najczęściej siano ją na "perzastej" ziemi. Tatarka nie wymagała większej pielęgnacji podczas wzrostu. Uzyskiwano z niej ziarno, z którego produkowano kaszę. Plewy z tatarki zmieszane z plewami żytnimi i ziemniakami służyły l9 za karmę dla drobiu, słomę natomiast w postaci sieczki podawano bydłu • Len, poza wspomnianymi już roślinami, był również często uprawiany w Opoczyńskiem, a w gwarze ludowej nazywany "Iyn". Zapotrzebowanie na len wynikało z tego, że używany był jako podstawowy surowiec do produkcji bielizny osobistej i różnych płócien, niezbędnych w każdej rodzinie. Uprawą lnu szczególnie zainteresowane były kobiety, dlatego wchodził w zakres gospodarki "babskiej". Kobiety często w codziennych rozmowach rozprawiały na temat lnu: "Gdzie bedziemy siać Iyn? - W błocie! - W cym bedzimy chodzić?We złocie!,,20. Do kach i wa (8 na św. uprawy lnu najczęściej wykorzystywano ziemię wilgotną, po ziemniażycie. W dawnych czasach sianie lnu zaczynano w wigilię św. Stanisłamaja), w odpowiednio przygotowanej glebie, a kOl1czono najpóźniej Zofii (15 maja). Ilustruje to przysłowie: "Świnta Zofija urodzi tyli Iyn 17 Według informacji S.D .. M.1.. S.1.. R.S. z Bielowic: S.K .. J.N .. J.S .. S.N. z Mroczkowa Gościnnego. Zob.: Poniatowski. jw .. s. 264. Zob. leż: S. Poniatowski. Elnograjla Polski. w: Wied::a o Polsce. t. 3. Warszawa 1932. s. 264. 18 Powszechne na badanym terenie. 19 Według informacji T.K .• B.P .. S.P .. H.P .. M.W. z Bialaczowa: F.K .. eJ.. J.1.. M.1. z Giełzowa; K.N., P.S .. S.S .• F.S. z Topolic. W niektórych wsiach z dniem św. Marka (25 kwietnia) związany był termin siewu tatarki: ..Na św. Marka siana bywa jarka" (powiat wieluński), .,Siej tatarkę na Stanisława. a wyrośnie ci jako ława", ..Od Stanisława do Bożego Ciała oby się tatarka do ziemi dostała", ,.1'0 Stanisławie siej w trzy niedziele. a z tatarki będziesz mieć wesele". Zob.: Baranowski.jw., s. 52 i55. 20 Dekowski.jw .. s. 94. �183 co i j021. Ziarno to musiało być starannie oczyszczone sitem lub wialnią. Niektórzy gospodarzc dawali je do oczyszczenia zawodowemu trzepaczowi, chodzącemu od wioski do wioski i zajmującemu się tą czynnością. Do przygotowanego w workach ziarna lnu dodawano ziarenka siemienia poświęconego \V Wielką Sobotę oraz siemię z wianka poświęconego w dzień Matki Boskiej Zielnej. Tak przygotowane ziarno kropiono święconą wodą22. Len przeważnie siały kobiety. Wyjątkowość wykonywanej pracy uwidaczniala się już w samym wyglądzie zewnętrznym kobiety. Gospodyni musiała być uczesana, umyta i ubrana w czystą świąteczną koszulę. W Woli Załężnej istniał nawet zwyczaj ubierania do siania lnu zapaski, w której kobieta w Wielką Sobotę niosła do poświęcenia święconkę. Zatem wszystkich obowiązywał strój świąteczny. Respondentki tłumaczyły owe szczególne zabiegi szacunkiem, jakim darzyły tę roślinę, "bo trzeba belo go godnie wsioć", ale również przez to chciały zapewnić sobie dobre plon/i. Niezwykle istotną sprawą podczas siewu lnu była odpowiednia pogoda. Nie mógł to być dziel1, w którym na niebie znajdowałyby się kłębiaste chmury. Wybierano słoneczny i bezwietrzny dzień, siano len ręcznie i bardzo gęsto, aby uniemożliwić rozrost chwastów w dalszym etapie jego rozwoju. Zalecenie to obrazowo przedstawia zdanie: "Lyn tak sij, żeby wół miał co liznuć24. W czasie tej pracy kobiety co pewien czas spoglądały w kierunku lasu, gdyż wierzono, że dzięki temu len wyrośnie bujny i rosły, przypominając borowy las. Podstawowym posiłkiem dla siewcy tego dnia musiała być jajecznica. Miejscowa ludność wierzyła, że spożycie jajecznicy przed siewem jest skutecznym środkiem na zabezpieczenie lnu przed chwastami. Z kołei chcąc wpłynąć na pomyślny zbiór plonów, kobiety podczas gotowania wieczerzy 25 wigilijnej, spalały drobne kawałki drewna . Sianie lnu przez kobietę posiada głębszy wymiar niż samo tylko chłopskie stwierdzenie kwalifikujące tę czynność do tzw. prac objętych gospodarką WszySl.:y respondenci. Powszedll1e na badanym terenie. Na wielu terenach terminem siewu lnu był dzień św. Marka: ..Na Marka dziel] siei len" (powiat pajęczański): ..Na św. Marek dla lnu przymiarek" oraz ..Marka dzidl lubi len" (polliat radomszczallski): .. Św. Marek w lnianej chodzi koszuli" (powiat wierus7.0wski)."Siej owies do Wojciecha będzie z niego pociecha" (powiat pajęczański) lub ..Po Wojl.:iechu ollsa siew. malo ziarna. dużo plew" (powiat laski). Zob.: Baranowski, jw., s. 51 i n. oraz 54. 2i Według informacji K.W .. S.W .. S.G. z Woli Zalężncj; C.M. z Werówki; S.B., R.W., J.S. z Drzcwil.:Y. Wykonywanie \\szelkich czynności rytualnych - za takie uważana była praca na roli - wymagało od sprawującego je czystości rytualnej. bowiem dotykał sfery sacrum. Zob.: EJiade, jw" s. 328 i n. 14 Wypowiedi. pochodzi ze Smardzewic z czasów kiedy w rolnictwie jako sily pociągowej używano wołów. Zob.: Dekollski.jw" s. 78. 25 Według informacji J.K .. .I.S .. G.K. ze Studzianny: A.M .. lM .. Z.F .. M.F z Miedzny Murowanej: J.J. z Ogonollie: M.W .. KS. K.C., .I.e. z Ostrowa. Zob.: Dekowski.jw .. s. 95. 21 22 �184 "babską". Rola kobiety w uprawie ziemi jest wyjątkowa. Przez swoją płodność upodabnia się ona do rodzicielki matki ziemi. Między płodnością ziemi a płodnością kobiety zachodzi w pewnym stopniu mistyczna solidarność. W obrzędach agrarnych magia erotyczno-agrarna posiada swoiste znaczenie. Jeśli nawet rozwój rolnictwa zmierza do przypisywania większej roli mężczyźnie, wiążąc go bardziej ze znaczeniem nasion, to jednak rola kobiety nabiera też swoistej wagi przez utożsamianie jej z glebą16. W 0poczYllskiem uprawiano również konopie. Najlepszym terminem do wysiewu ziaren konopi był koniec kwietnia i początek maja. Konopie siali ręcznie mężczyźni w kapuście lub na osobnych zagonach. Jak istotne były dla mieszkańców 0poczYllskiego len i konopie, świadczy obrzędowy taniec ostatkowy wykonywany przed północą na urodzaj lnu, a po północy na dobre plony konopi. W czasie grania oberków udało się usłyszeć słowa: "Grajta i tancujta kumy i kumoski, słodkie ziarno kunopi, by nie zjodły ptoki,,17. W czasie tallca należało jak najwyżej podskoczyć, bo od wysokości podskoku zależało, jak szybko i wysoko urośnie len i konopie28. Z roślin okopowych uprawiano ziemniaki, kapustę, marchew, buraki. W gospodarce chłopskiej ziemniaki posiadały niezwykłe znaczenie. W rodzinach biedniejszych służyły za podstawowy pokarm dla ludzi i zwierząt. Dlatego przez niektórych nazywane były "chlebem ubogich". Do sadzenia ziemniaków za najlepszy dzieJluważano ten, kiedy na niebie pojawił się "kłymbiosty" układ 26 O znaczeniu pierwiastka żcńskiego w rolnictwie świadczy rola. jaką p..:lniła kobieta w różnych praktykach erotyczno-agrarnych. W Prusach Wschodnich do niedawna pan owal jeszcze zwycząj. że groch w polu sadzila naga kobieta. U Finów zwiększoną silę rozrodczą ziarna uzyskiwano przez kontakt z prz..:dmiotami. które nosiły osoby odznaczające się wzmożonym erotyzmem. W tym celu kobiety zanosiły ziarno w pok IV podołku koszuli menstruacyjnej. w bucie prostytutki czy w pończosze nieślubnego dziecka. Przed si..:wem kobiety zwiltaly bruzdę w polu kilkoma kroplami mleka pochodzącego z ich picrsi. W Estonii natomiast gospodarze, gdy chcieli zapewnić sobie dobre plony. orali i bronowali nago. Zob.: Eliadc, jw, s. 327. W nicktórych religiach uważa się. że ziemia-matka może począć sama z sicbic. ba udzialu pierwiastka męskiego. M. Eliade. Sacrum, mil, historia, wyd. 2, Warszawa 1974. s. 146. 17 Według informacji K.S. z Ostrowa. W powiecie wicluńskim terminem siewu konopi był dzień św. Filipa (3 maja): .,Święto Filipowe - siewy konopiowc". a w powiccic pajęczańskim znane jest przysłowie: .,Dzień Filipowy siew konopiowy". Zob.: Baranowski, jw., s. 53: .I. Szczypka. Kalendar:: Polski. Warszawa 1979. s. 55. 28 Według informacji M.W., T.C., l.W .. K.W. z Woli lałężnej: M.K .. .I.M.. M.C.. B.W. z Karwie; S.K., J.N., .I.S. z Mroczkowa Gościnnego. W .lesieniu w powiecie rawskim kobiety przy tym tańcu pily wódkę, krzycząc: ..le by konopie duze roslo. zeby ladne''', a jedna ze starszych informatorek twierdziła. że dzięki tym tańcom konopie urosły takic wysokie i gęste. że "siekierąje rumbali". W tym też dniu kobiety wylcwały wódkę z kieliszków, by kn tak wysoko urósł, jak daleko polecia/a wódka. Zob.: W. Drozdowska. Ohr~ę((v i ~w)'c~aje ~wią~ane ~ gospodarką w JesienilI ... Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi" nr I. 1957, s. 108; Poniatowski,jw., s. 308. Według.l. S. Bystronia. Ltnograjia Polski. Warszawa 1947, s. 177, obrzędowy taniec to zabieg magiczny mający na cclu przyspieszenie wegetacji roślin. �185 chmur. Pogoda taka zapewniała urodzaj dużych i ładnych ziemniaków. Najlepszym jednak czasem do sadzenia ziemniaków był dzieó św. Marka: "Kto sadzi zimnioki w Marka, tymu nie wychodzum z garnka". Jednak konkretny termin, który decydowal o sadzeniu ziemniaków uzależniony był od odpowiedniej wilgotności gleby. Na suchej glebie sadzili wcześniej, a na wilgotnej późnie/9. Przed sadzeniem kobiety starannie segregowały każdy ziemniak. Bulwy mniejszych rozmiarów w całości przeznaczały do sadzenia, większe kroiły na części, zwracając uwagę, aby w każdej było "kiełkujące oczko". Kawałki, które nie posiadały miejsc rodnych, nazywano "dupkami" i przeznaczano na paszę dla trzody chlewnej. Gotowe do sadzenia ziemniaki znajdowały się w workach. Nim załadowano je na wóz, gospodyni sypała na nie trochę popiołu drzewnego i kropiła wodą święconą. Powyższe czynności miały zapewnić d o b ry uro d za]·,11 . Z rytualnego punktu widzenia, spośród uprawianych roślin czy warzyw na szczególną uwagc; zasluguje sadzenie kapusty, której rozsadę zasiewano na początku marca. Po otrzymaniu odpowiedniej flancy po 15 maja sadzono ją do gruntu na tzw. "zagonach". Ziemia do uprawy kapusty musiała być wilgotna. Przeważnie była po ubiegłorocznym zbiorze żyta, pszenicy czy owsa. Kapustę sadziły kobiety. W 0poczYllskiem istniało powszechne przekonanie, że kobieta sadząca kapustę ma moc magicznego wpływu na przyszłą wielkość wyrośniętych kapuścianych głów. Chcąc zapewnić sobie dobry urodzaj kapusty, kobieta po wsadzeniu kapusty siadala gołym tyłkiem na ziemi i wypowiadała słowa: "Niech rośnie taka lupa, jak moja dupa". Po tym zabiegu kobiety nawząjem przewracały się na ziemię. aby w ten sposób osiągnąć głowiastość i niskopiellllość kapusty. Przez ten magiczny zabieg gospodynie musiały osiągać oczekiwane rezultaty skoro pouczyły swoje córki: "Jak chces mieć kapuste, to musis cupnunć na zagunie,,·\I. Zabieg ten korzeniami swymi sięga prawdopodobnie dawnych zwyczajów slowiaóskich, kiedy celem sprowadzenia dobrych urodzajów tarzano się po ziemi. Kontakt osób o wzmożonym erotyzmie w pewnym stopniu wpływałby na płodność ziemi32. Ponadto chcąc zapewnić 29 Pows/.~chn~ na hadan)'m tn~nie. Terminem sadzenia ziemniaków na sąsiednich terenach stal się dzidl Ś\\. Filipa: ..W d/.i~ll św. Filipa kartofel ziemi tyka" oraz .,Na Filipa Apostoła kartolCl do zi~mi o sad/.cni~ wola" (powiat wicllll\ski). Nkkicdy ten termin tylko rozpoczynał sadzenie: .•Od Filipa do Stanisława sadzenia kartofli oktawa" (powiat pajęczański i radomszczański). W niektórych miejscowościach w dzień św. Marka wyznaczano termin sadzenia ziemniaków: ..Sadź zi~mniaki na św. Marka. a co krzyk to miarka" lub •.Gdy sadzisz kartofle na św. Marka. spod każdcgo krzaka będzk ich pól garnka" (powiat wicluński). Zob.: Baranowski, jw .. s. 53 i n. 30 Wedlug informacji .I.K.. S.S .. W.S. z Opoczna: 1\..1.. .1..1 .. Z.S .. E.S. z Antoninowa; 1.S., M.s.. H.S .. M.l z Żarnol\ a: .I.B. z Myślakowic: .I.T. z Potoka i inni informatorzy. 31 Powszechne na badatw!ll terenie . ..• .., .•. - .'- Zob.: 1\. Gieysztor. ,'litologia Słowian. Warszawa 1982. s. 155; Eliade. Sacrum ..., s. 146 i n.: Tenże, haktat o !listorii religii. s. 327: Deko\\'ski. jw .. s. 95: Kapustę. aby "się urodziła", �186 sobie dobre zbiory w wigilię dnia św. Jana (24 czerwca) okopywano trzy "mogiłki" kapusty. Kapustę należało okopać o świcie i na czczo. Natomiast chcąc zabezpieczyć kapustę przed liszajami należało ją posypać popiołem drzewnym. Z roślin strączkowych sadzono groch i fasolę. W 0poczYliskiem uprawiano groch jadalny wyłącznie na własne spożycie. W polu uprawiano gatunek zwany "polny" oraz "kartoflorz". Znano też dwie odmiany fasoli, tj. "piechociorz" oraz groch tykowy. Groch tykowy siano w wigilię Matki Boskiej Zagrzewnej, co ilustruje przysłowie: "Kto sieje groch w marcu - je w garcu, a kto w maju je w jaju!" (Sitowa). Sygnałem do sadzenia pozostałych gatunków grochu były rozwijające się listki topoli, a następowało to około połowy maja oraz dni, które łączono z określonym świętym. Najtrafniej oddawały to ludowe przysłowia: "Groch zasiany w Stanisława urośnie jak ława" (Zarzęcin). Tennin siania grochu nie należał do stałych, skoro inne przysłowia czas wysiewu wyznaczają na późniejszy termin: "Na świnty Roch - siej chłopie groch", "Kto sieje na świntum Jadwige, sprzuntnie fige". Być może warunki atmosferyczne spowodowane późną czy wczesną wiosną naruszały istniejące terminy. Sadzeniu grochu musiała towarzyszyć odpowiednia pogoda: " Sadzi s groch w pogode, bedzies mioł urode" oraz "Groch trza sadzić w dzieli pogodny, to bedzie urodny"": Dawniej uprawę grochu prowadzono na szeroką skalę, bo wchodził on w skład podstawowych potraw. Troska o jego obfity urodzaj uwidacznia się między innymi w przeprowadzanych w tym celu zabiegach magicznych. Sadzeniu grochu towarzyszył tutaj zwyczaj rozrzucenia kilku ostatnich groszków na wszystkie strony świata w celu zapewnienia sobie dobrego urodzaju gro34 ChU . Podobne zabiegi magiczne o dobry urodzaj grochu praktykowano w wigiłię Bożego Narodzenia. Kobieta z niesionego w misce grochu do spożycia nabierała pierwszą łyżkę i podrzucała pod pułap, aby groch wyrósł na taką wysokość w nowym roku. W czasie Wigilii mężczyźni mówili: ,,0 Zbawicielu świata, dejze dobre lata, a i zeby sie groch urodził, to jobym w niego wchodzieł,,'5. należało sadzić będąc na czczo. O świcie w wigilię św. Jana należało kapustę okopać ziemią. W przekonaniu ludu. tego poranka wystarczyło okopać ziemią chociaż trzy krzaki kapusty. a wówczas osiągnęlo się oczekiwany skutek. Powszechne na badanym tercnic. 33 Powszechne na badanym terenie. Literatura z tcgo zakresu zaleca wczesny siew grochu w kOłleU marca lub w pierwszych dniach kwietnia. Przysłowie ludowc mówi: ..Od św. Benedyka. groch w rolę powtyka" (powiat radomszczański). Zob.: Baranowski. jw .. s. 51: Dekowski. jw., s.75. 34 Według informacji M.K .. J.e. z Karwic: K.W .. Z.W. z Woli Załężnej: F.D .. S.J .. R.S. z Bielowic. 35 Zob.: Dekowski,jw .. s. 94. Powszechne na badanym terenie. �187 Obserwując zabiegi gospodarzy troszczących się o dobre urodzaje, nie można upatrywać w nich tylko czynności magicznych. Wiele podejmowanych zabiegów łączono z modlitwą i nabożeństwami kościelnymi. W zabiegach tych kierowano wprost prośbę do Boga o dobre urodzaje albo spodziewano się osiągnięcia tego celu przez przedmioty partycypujące wcześniej w czynnościach liturgicznych. 2. Zabiegi apotropeiczne Gospodarz chcąc zabezpieczyć sobie dobre plony czy zachować swoje domostwo i gospodarstwo w bezpieczeilstwie uciekał się do różnych praktyk i to zarówno o charakterze magicznym, jak i religijnym. W zwyczajach i obrzędach domowo-gospodarczych ludność wiejska przypisywała istotną funkcję palmie wielkanocnej. W 0poczYllskiem do powszechnego zwyczaju należało zatykanie jej w Poniedziałek wielkanocny w nlll zbożową. Gospodarz wczesnym rankiem udawał się w pole. W pole należało iść po odpowiedniej stronie drogi, a podczas tej wędrówki kilkakrotnie odwrócić się za siebie. Zachowanie tego rytuału miało dawać większą pewność, że w najbliższych plonach nie wyrośnie oset. Gospodarz po przybyciu na miejsce, święcił ruil zbożową i wtykał w nią palmę. Zabieg ten miał chronić zboże przed niesprzyj ającym i warunkami atmosferycznymi oraz przyczynić się do zebrania dobrych plonów. W niektórych wioskach zwyczaj ten zachowują rolnicy również współcześnie. Palmą uderzano też krowy, gdy po raz pierwszy na wiosnę wypędzano je na pastwisko. Uderzenie palmą i poświęcenie wodą święconą miało je chronić od chorób i wszelkich grożących niebezpieczeilstw oraz zapewnić ich mlecz•• :lll nosc . W liturgii Kościoła modlono się o dobre urodzaje i błogosławieństwo w pracy na roli, szczególnie 25 kwietnia w dniu św. Marka ewangełisty i w tzw. dni krzyżowe przypadające na poniedziałek, wtorek i środę przed Wniebowstąpieniem Pailskim:l7. 36 Powszeehnc na badanym lcrcnie. Zob.: K. Birkel-Smith. S'cieżki kill/wy, Warszawa 1974, s.428; 1\. Koch. l'o.vlt·il,'cl'nil' pól, ..!.ud" t. 4, 1898. s. 184: S. Zawadzki, H. Zimoń, Bllr:::aII. Wji>lklor:::l'. w: 1:ll(Tklo/)('(!ia f\aJolicka. t. 2. Lublin 1976. kol. 1232. W wioskach, gdzie nie zatykano palmy II rUI; ZbOŻo\Ią, krzyżyki wykonywano z tarniny. klóra pozostała po ognisku palonym z liturgii poświ;;cenia ognia w Wielką SObOlę. Według informacji II.P., S.P., P.G. z Białaezowa: t\. W. z Miedznl Drewnianej. 37 W lilurgii Kościoła pra'klykowano I~W. litaniae maiorl's i litaniae minores zwane również ro~a/iones ... !.itania Iviclka". czyli ..Wielka prośba" związana była z procesją 25 kwietnia . ..Litanie mniejszc" to procesje błagalne przed Wniebowstąpieniem ... LiLania wielka" jesL pochodzenia rzymskiego. Została wprowadzona na miejsce procesji pogańskich zwanych ambarvalia. W procesjach tych chodzono do świ;;tego gąju będącego za murami miasta. gdzie składano ofiary bożkowi RobigusolVi (bogini Robigo) dla uproszcnia urodzaju. Na micjsce Lych obrzędów papież Liberiusz (352-366) wprowadził rrocc~i;; ocharaklerze chrzcścijańskim. Nazwana "litanią Ilidką" ze wzgl;;du na zawarty IV niej charakter próśb. Do ukształtowania tcj proce~i IV znaez- �188 W Dni Krzyżowe ludzie z wiarą udawali się do kościoła, bo odczuwali potrzebę modlitwy "o chleb powszedni". Opatrzności Bożej pragnęli polecić swoje zasiewy i modlić się o urodzaj i ochronę obsianych i obsadzonych pól's. Po mszy św. kaplan ubrany w szaty w fioletowym kolorze pokutnym udawał się z wiernymi na procesję błagalną. Na czele procesji niesiono krzyż, potem szli ministranci z kropielnicą i wodą święconą oraz wierni biorący udział w nabożeństwie. W czasie procesji śpiewano Litanię do Wszystkich Świętych, Suplikacje oraz pieśni do Opatrzności Bożej - "Boże w dobroci", "Kto się w opiekę", "Nie opuszczaj nas" i inne. Procesyjnie zmierzano do krzyży, stojących przy rozstajnych drogach, symbolicznie usytuowanych w różnych kierunkach świata. Zatrzymując się przed krzyżem, wierni oddawali publiczny pokłon Panu Jezusowi przyklękając na śpiewane przez kapłana słowa: "Kłaniamy Ci się, Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie", na co wszyscy odpowiadali: "Żeś przez krzyż i mękę swoją odkupił świat". Przy każdej stacj i były wezwania modlitewne o pokój, urodzaje i błogosławieI1stwo w pracy na roli. Po skollczonych modlitwach procesyjnie wracano do kościoła-W. Podobny charakter posiadała procesja, w czasie której wyruszano w pole, aby dokonać obrzędu poświęcenia pól i zakopania fragmentów tekstów ewangelii w kopcach granicznych pól wioski. Najczęściej procesje te odbywały się w czerwcu. Mężczyźni bryczką przyjeżdżali po księdza na plebanię i zabierali go do wioski, gdzie czekali na niego pozostali mieszkaI1cy. W przygotowane butelki ksiądz wkładał jednostronicowe fragmenty ewangelii z Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Wszyscy udawali się w pole. Na czele procesji mężczyzna niósł krzyż, a za nim podążali kapłan i pozostali uczestnicy obrzędu. Po przybyciu do kopca granicznego, ksiądz odmawialmodlitwę, w której prosił Boga o urodzaje i błogosławidlstwo dla wszelkich prac polowych. Następnie czytał ewangelię, po której śpiewano Suplikacje i pieśll "Przed oczy Twoje nym stopniu przyczynił się papież Grzegorz Wielki. Ofiary pogal1skic zasqpiono mszą św. w bazylice św. Piotra. Początkowo msza nie miała charaktcru pokutncgo zc względu na okres Wielkanocy. Od śrcdniowiecza wprowadzono kolor fioletowy oraz znicsiono Gloria i częściowo Alleluja. W środowisku galijskim powstaly niezależnie od rzymskich tzw ... litanie mniejszc". Zaprowadził je w 470 roku św. Mameryt. Pierwotnie nazywano jc ragationes. Ostateczna ich nazwa została ukształtowana w X wieku. W średniowieczu obydwic łitanie cicszyły się dużą popularnością. W czasie procesji zatrzymywano się prz)' kaplicach przydrożnych. odczytywano ewangelie. śpiewano antyfon)' i psalmy. Pamiętano szczególnie o ś\l'ięt)'ch czczonych w danej diece~ii. Odnowa kalendarza w 1969 roku skrcśliła lilaniae maiores. Na podjęcie takiej dccyzji wpłynął lakt. że posiadały one charakter lokaln)'. Zob.: B. Nadolski. Li/llrgika. l. 2. Poznal1 1991, s. 77; J. Wierusz-Kowalski. Liturgika. Warszawa 1956. s. 237 i n.: W. Schenk. Rok liturgiczny. w: F. Blachnieh W. Schenk. R. Zielaski (red.). Wprowadzenie do liturgiki. Poznań 1967, s. 460: T. P. Kruczyński. Wiosenne procesje blagalne o lIrod~{/j pól, ..Kurier Literacko-Naukowy" R. 9, 1932, nr 17, s. I. 38 Według informacji A.Ch. z Ossy: A.K., M.K. z Kamilówki: A.G .. B.K .. D.P .. S.G. z Wygnanowa; K.Ś, K.Ś. z Radwana i wielu innych informatorów. 39 Powszechne na badanym terenie. �189 Panie". W czasie przejścia od jednego kopca do drugiego odmawiano różaniec i śpiewano pieśni maryjne. W każdym kopcu umieszczano jedną butelkę ze stronicą ewangelii. W ten sposób chciano ochronić pola przed burzami i gradem. Po procesji mieszkańcy wsi uczestniczyli w zamówionej przez siebie 40 mszy św. sprawowanej w intencji urodzaju . W obrzędowości wiosennej na uwagę zasługuje obchodzone w niektórych okolicach w dniu Zielonych Świąt święto rolników i pasterzy. W 0poczYllskiem na Zielone Świątki przystrajano zielenią chaty, dwory i wnętrza kościołów. Zazwyczaj do dekoracj i używano tataraku i wyciętych z lasu brzóz. Zielone gałęzie brzozy wkładano za obrazy a nawet wnoszono do izby całe drzewko. 41 Tatarak zazwyczaj ustawiano w oknie . Obecnie wśród respondentów przeważa chrześcijańska interpretacja tego zwyczaju. W tym dniu Kościół obchodzi pamiątkę Zesłania Ducha Świętego na Apostołów i lud Boży. W Kościele dzień Zielonych Świąt jest powiewem mocy Bożej, przynoszącej dary Ducha Świętego na wspólnotę wierzących. W ten sposób nastaje również "wiosna w Kościele,,42. KOIlcZąC rozważania o wiosennych zabiegach apotropeicznych należy jeszcze wspomnieć o istniejącym na badanym terenie powszechnym zwyczaju poświęcania wianków na zakoJ1czenie oktawy Bożego Ciała. Na tę uroczystość kobiety wiły nieparzystą liczbę wianków, a każdy z nich wykonany był z innego ziela. Wykorzystywano głównie: macierzankę, kopytnik, rozchodnik, miętę, barwinek, rutę, rosiczkę, nawrotek i inne zioła. Niektóre posiadały przypisane sobie specyficzne własności (np. od rozchodnika i macierzanki rozchodzą się cluTIury gradowe i pioruny). Na ogół wianki wieszano w oknie domu w celu ochrony mieszkania przed wszelkimi nieszczęściami, a przede wszystkim przed złymi warunkami atmosferycznymi. Wianki umieszczano również w stodołach czy oborach, gdzie miały pełnić tę samą funkcję. Wierzono, że dym z palonych wianków może rozpędzić chmury piorunowe. Przypisywano im też lecznicze 40 Wcdlug inlormacji KS. S.Z .. T.K.. S.W .. P.G., H.P. z Bialaczowa: M.K., J.M. z Karwic; LI. z Ogonowic: M.J .. z.S .. T.S .. J.K .. W.B. z Żarnowa: S.D .. F.D., M.J., R.S. z Bielowic. Czt;stotli\\ość tcgo obm;du zależała od mieszkańców wioski. Poszczególne wioski posiadały własny okres obchodu tej uroczytości: co trzy lata - Ogonowicc, co siedem lat Kan.vice. Zob.: W. Karasińska. /.Hyc::aje i obr~ędy ~wiq~ane ~ /{prawq roślin w parafi Opoc::no, Lublin 1986, Mps KUL. s. 82. 41 Powszechne na badanym terenie. Zdaniem Z. Kuchowicza. Obyc::aje staropolskie XVIIXI'II/ wiek/{. Lódź 1975. s. 405 zwyczaje te nawiązują do starego święta pogańskiego znanego jako ,.Stado·'. Obchodzono je bardzo uroczyście. bo symbolizowało nadejście wiosny. Zob. też: O. Kolberg, D~ie/a ws~ystkie. t. 27 ,\;fazows~e. cz. 4, Kraków 1888, s. 130: T. Kruczyński, Zielone Świqtki i po/qc::one ~ nimi ~wyc::a.ie... Kurier Literacko-Naukowy" R. 9. 1932. nr 20 l, s. 2 i n.; A. Fischer. Etnografia slowimiska. z. 3 Polacy, s. 199: K. Zawistowicz. Zielone Śwątki w wierzeniach i obr=ędach ... Orli Lot" R. 15. 1934. s. 67: Taż, Zielone Świątki a obrzędowość wiosenna, ..Kurier Literacko-Naukowy" R. 7. 1930. nr 24. s. 9. 42 Powszechne na badanym tcrenie. �190 właściwości. Gdy zachorowała krowa, pojono ją wywarem z gotowanych wianków. Macierzankę zaś stosowano do okadzenia krowy po jej ocieleniu4J. Na badanym terenie istniał zwyczaj zrywania gałązek brzozowych z drzew stojących przy każdym z czterech oharzy w czasie procesji Bożego Ciała. Gałązki, którymi przybrane były oharze zatykano na granicach pól, by chroniły je przed gradobiciem. Powieszone przyoknie domu, zabezpieczały od uderzenia pioruna. Włożone za belkę potrzebne były rodzicom, aby uderzyć nimi płaczące dziecko - "gdy się zanosiło,,44. W zaprezentowanych zwyczajach i obrzędach dostrzegamy wzajemne wymieszanie i nakładanie się na siebie zabiegów magicznych z praktykami religijnymi. Na taki stan rzeczy wywierały wpływ dwie ery, tj. przedchrześcijailska i druga związana z liturgią Kościoła. Gospodarz w swej przezorności i zapobiegliwości stosował dostępne mu środki i metody w celu osiągnięcia pożądanego w gospodarce rezultatu. Od zebranych zbiorów polnych zależała nie tylko wielkość inwentarza, ale niejednokrotnie życie rodziny. W obrzędowości agrarnej dostrzegamy, że kalendarz liturgiczny Kościoła stał się miernikiem czasu dla mieszkal1ców wsi. Święta kościelne niejednokrotnie określały terminy podejmowanych prac polowych. Powiązanie prac z określonymi świętymi miało też przysporzyć obfitości zbieranych plonów. Gospodarz w swoich działaniach nie oddawał się całkowicie zabiegom magicznym, ale swoje życie i troskę o dobre urodzaje powierzał Opatrzności Bożej. Zaufanie Bogu widać w sposobie rozpoczynania przez gospodarza każdej pracy. Znak krzyża i modlitwa były ich początkiem. W większości wypadków święcił wodą święconą siane zboże czy sadzone rośliny. Zawierzenie Bogu domu, 43 Według informacji F. W .. S. W. z Żelazowi c; H.P .. A.G. z l3ialaczolVa. Zob.: I. Gloger. Rok po/ski w ::ycill, /ra(~v(ji i pieśni. Warszawa 1900. s. 267. W Sieradzkiem mieszkańcy wsi udawali si~ wraz z księdzem IV pole i wianki z fragmenlami ezlerech cwangelij zakopywano w ziemi na czterech rogach pola. oznacząiącyeh cztery slrony świala. Na I'odlasiu wianki kładli IV stodole pod pierwszy przywieziony z pola snop zboża oraz zakopywali IV uprawach polnych w miejscach wskazujących cZlery kierunki geograficzne. polecając opiece Bożej cały świat. W Małopolsce wianki wtykano w rogi stodół oraz zawieszano IV drzwiach slajni. W RzcS/.owskiem wianek. w którego skład ziół wchodziły ..dzwonki", lud podkładał IV polu pod pierwszą skib~. aby Bóg pobłogosławi! plonom. W Wielkopolsce poświęcone wianki wkładali w zagony kapusly. lnu i konopi, jako ochronę przed robakami. Zob.: K. Zawislowicz. Ho::e ('ioto w wier::enioch i obr::ędach /lIdll po/skiego. ,.Wiedza i Życic" R. 8. 1933. nr 6. s. 2 i n.; T. Kruszyński. Kiedy wprowad::ono uroc::ys/ość Ho::ego Cia/a .. ,Kurier Litcraeko-Naukowy" R. 9. 1932, nr 21. s. 2: O. Kolberg, D::ie/a \Io's::ystkie.t. 20 Radomskie. cz. L Kraków I S87, s. 109 i n.; Tenże, t. 27 Ma::olVs::e,cz. 4. s. 132. 44 W okolicach Makowa gałązkami, którymi przybrane były ołtarze. omiatają kapustę IV celu ochrony jej przcd inwazją gąsienic. Gałązki te wtykają też w zasiewy zboża, konopi, lnu i ziem· niaków, by je uchronić przed robactwem i zapewnić dobry urodzaj. K. Zawislowicz, Boże Cia/o w wier::eniach i obr::ędach /udu po/skiego. s. 3 i n. Według informacji J.K., F.K .. W.B., l.L. z Kraśnicy~ S.W .. L.M .. M.K .. M.S .. T.K. z Che1st; S.G. z Tomaszówka; 1.<;., J.S .. M.M .. M.S. z Adamowa; T.K., S.W .. P.G .. A.G., S.P. z Bialaczowa. �191 gospodarstwa i upraw polnych nie ograniczało się tylko do pewnego aktu zaistniałego przy zainicjowaniu tychże prac. Współpracę gospodarza z Bogiem w kwestii wzrostu plonów ziemi i pomyślności w gospodarstwie dostrzec można w licznym uczestnictwie mieszkal1ców wsi w specjalnych nabożel1stwach organizowanych w intencji dobrych urodzajów. Dziś z dawnych praktyk wiele zaginęło. Stare zabiegi magiczne młodzi nazywają zabobonami, wykazując w ten sposób swoją dezaprobatę dla nich. Procesje w Dni Krzyżowe nie mają już tak uroczystego charakteru. W niektórych parafiach ograniczają się tylko do modlitwy w kościele w intencji urodzajów. Rozpoczynanie różnych prac opartych na kalendarzu liturgicznym nie ma już takiego wymiaru jak przed laty. Mieszkal1cy tego terenu pracują w różnych gałęziach przemysłu, a rolnictwo utraciło już swoją dawną rangę. Dotrwały jedynie praktyki połączone z liturgią Kościoła. Wymownym przykładem jest tutaj znacząca rola wody święconej. Wszelkie zabiegi z nią związane są nadal aktualne. Moc wody łączy się z błogosławiel1stwem wypowiadanym nad nią w kościele przez kapłana. Choć zachowały się niektóre dawne zwyczaje magiczne, to jednak posiadają one chrześcijal1skie interpretacje. BIBLIOGRAFIA Baranowski W.. 7i-adycyjny /erminar::: prac gospodarc:::ych w południowej CZęSCI woj. lód:::kiego. "I'race i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" nr 16, 1972. s. 43-63. Birkel-Smilh K... ~cie:ki kill/lilY. Warszawa 1974. Bystroń J. S.. Etnografia Polski. Warszawa 1947. Dekowski .I. 1'.: l!prOlI'Q roli i rośliny uprawne w Opocyńskim, "Prace i Materialy Etnograficzne" l. 13. 1959. s. 19-98. Dekowski .J. 1'.. Ilauke Z .. Folklor regionu opoc:::yńskiego, Warszawa 1974. Orozdowska W.. Obr::ędy i ::wyc::aje ::wiq::ane z gospodarkq w Jasieniu, "Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi" nr l, 1957. s. 103-124. Eliade M .. Sacrum. mil. his/aria, wyd. 2, Warszawa 1974. Eliade M .. Trak/a/ a his/arii religii. Warszawa 1966. Fischer A.. t'mografia slowiańska, z. 3 Polacy. Lwów - Warszawa 1934. Fischer A.. I.ud Polski. Podręc::nik etnografii Polski, Lwów 1926. Gieysztor A., :iii/alogia Slowian, Warszawa 1982. Gloger Z., Rok polski w:yciu. tradycji i pie.~ni, Warszawa 1900. Klinger W.. IJoroc::ne święta I/ldowe a tradycje grecko-rzymskie. Kraków 1931. Kolberg O., D::iela ws:::ys/kie. l. 27 Ma::ows::e. cz. 4. Kraków 1888. Kolberg O .. D::iela ws:::ys/kie.t. 20 Radomskie. cz. I. Kraków 1887. Koch A., Poświęcenie pól. ,.Lud" l. 4. ł 898. s. 184- ł 85. Kruczyński T .. Kiedy wprowad:::ono uroc::ystość Bożego Ciala. "Kurier Literacko-Naukowy" R.9, 1932. nr 2 L s. 1-2. Kruczyński T .. Wiosenne procesje blagalne o urodzaj pól, •.Kurier Literacko-Naukowy" R. 9, 1932, nr 17. s. 1-2. Kruczyński T .. Zie/ol/e S'wią/ki i polqc::one z nimi zwyczaje, "Kurier Literacko-Naukowy" R.9, 1932. nr 20. s.I-3. �192 Kuchowicz Z .. Obyc:.aje staropolskie XI'II-A'1 "III wieku. Lódź 1975. Luczkowski J.. Opocyńskie jako region ilislOlyc:::ny i elllograjiC:::lly.. .l.bliżenia Piotrkowskie" nr 9, 1993. s. 24-33. Luczkowski J .• Wiecenia :::wiq:::ane:::buc~vnkiem mies:::kalnym i jego wllętr::em... Lódzkie Studia Etnograticzne" l. 22. 1983. s. 149-157. Marzec T ..~/agia ijej ::nac:.enie w ::ą~vc:::ajacili obr::ędach agrarnych 110 wschodnim obs::ar::e Polski, Lublin 1982 (mps KUL). Nadolski 13.. Liturgika. Liturgia i cas. l. 2. Poznań 1991. Poniatowski S.• Emograjó Polski. w: ~Vied::ao Polsce. l. 3. Warszawa 1932. s. 191-334. Schenk W" Rok liturgic::ny. w: WprOll'ad::enie do liturgiki. red. F. Blachnicki. W. Schenk. R. Zielaski, Poznań 1967. s. 432-466. Siek W" Zwyc:.aje i pr::esąc~viliemi Opoc:.}'Ilskiej spr::ed 50-eiu /clly. Sandomierz 1939, Szczypka J.. Kalem/ar:: Polski. Warszawa 1979. Szyfclbeyn-Sokolewicz Z" Plon. obr::ęd i widowisko. Wroclaw 1967. Wierusz-Kowalski J.. Liturgika. Warszawa 1956. Zawadzki S" Zimoń II" 8l1r::a /I. WIolklor::e. w: !:'ncyklopedia Kafolicka. t. 2. Lublin 1976. kol. 1231-1233. Zawistowicz K., Bo:':e Cialo w lI'ier::eniach i obr::ędach lut/u polskiego ... Wiedza i /ycie" R. 8, 1933, nr 6. s. 1-9. Zawistowicz K.. Zielone .~ll'iąfki a obr::ędowoH wiosenna ... Kurier Literacko-Naukowy" R. 7. 1930. nr 24, s. 9-1 I. Zawistowicz K., Zielone .C:;wiąfki11' wieceniach i obr::ędach ... Orli Lot" R. 12. 1934. nr 5. s.67-68. Zdzisław Kupisiński SVD SPRINGTIME AGRARIAN RITES AND CUSTOMS IN OPOCZNO REGION (Summary) For many inhabitants of Opoczno Region. cultivation the land was the primary occupation. and the main source of incomc. Poor soil in this rcgion requircd a lot of cffort to ensure a good harvest and sometimes even magic was used to increase the yiclds. In thc local customs and rites which were presented in the paper. we observe a blend of magical measures with religious practices. This was the result of the inlluence of two eras: prc-Christian and thc second one associated with the liturgy of the church. The farmer. in his wisdom. deployed various means and methods in order to obtain a specific result. In spite ofthe changes which took place in folk culture. many ofthe customs still remain alive in the memories of the inhabitants of Opoczno Region. Some of them are still practiced today. Many of the customs survived due to their assimilation into thc riles of the Chun:h. Veryoften. church holidays coincided with the agricultural calendar. This coincidence was designed to promote a good and plentiful harvest. The farmer did not rely completely on the magical powers but also he entrusted his livelihood and put his hope łoI' bountiful harvest to God's Providence. This is especially evident when a farmer asks God t(lr His blessings before slarting any major agricultural undertaking in the fields. Often holy water is sprinkled on the ground and prayers are said. Today only very little remains of the old customs. Old magical practices are considered as superstitious by the younger generation who disapprove of them. Many of the old practices, still surviving today, have heavy Christian overtones. 7i'anslated by Z. KlIpisiński SI 'D � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36f21a1185ed656cdd8e3d5ad0681d16.pdf af5fe545878ae1a89a5ef1c2b73e601a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4661 Title A name given to the resource Wirtualne serwisy randkowe - fenomen współczesności? / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.80-87 Creator An entity primarily responsible for making the resource Orszulak-Dudkowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 80 Katarzyna Orszulak-Dudkowska UNIWERSYTET ŁÓDZKI Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? W spółczesne życie społeczne przesiąknięte jest rozmaitymi odwołaniami do świata Internetu. Internet występuje przede wszystkim jako wciąż rozszerzający swój zasięg kanał międzyludzkiej komunikacji, ale częstokroć także w przestrzeni Internetu odnaleźć można nowej jakości środowiska społeczne, które wysuwają propozycję alternatywnych rozwiązań służących zaspokajaniu egzystencjalnych ludzkich potrzeb i rozładowywaniu rozmaitych kulturowych emocji. Namysł nad tymi nowymi formami zjawisk społeczno-kulturowych i wnikliwa analiza ich zawartości staje się krokiem niezbędnym do pełniejszego zrozumienia potrzeb i aspiracji współczesnego człowieka, który wyraża siebie, wyznawane przez siebie wartości oraz własny sposób postrzegania świata, już nie tylko w bezpośrednich kontaktach międzyludzkich, ale także w przestrzeni, której przypisuje się charakter wirtualny. Przedmiotem podejmowanych przeze mnie szczegółowych rozważań uczyniłam polskojęzyczne wirtualne serwisy randkowe, a przestrzeń Internetu potraktowałam jako teren odpowiedni dla badań z pogranicza folklorystyki i antropologii kultury. Jako folklorysta, na potrzeby moich analiz przyjęłam zatem, iż w Internecie odnaleźć można przekazy o charakterze folklorystycznym znane wcześniej z innych sytuacji wykonawczych, które w przestrzeni wirtualnej znalazły jedynie swoje nowe oblicze, w pewnym stopniu modyfikując jednak swe wcześniej znane cechy formalne, funkcje oraz sens społeczno-kulturowy1. Jako antropolog zaś poszukiwałam wykazujących trwałość zjawisk kulturowo-społecznych – zwłaszcza tradycyjnych wartości, wzorów zachowań czy instytucji społecznych – które kryją się pod stosunkowo nową i dopiero oswajaną formą, jaką są wirtualne serwisy randkowe. Truizmem jest już chyba stwierdzenie, że w wielu sytuacjach internetowe formy komunikacji zastępują i wypierają tradycyjne, bezpośrednie sposoby przekazu, stwarzając tym samym nowe możliwości międzyludzkich kontaktów. Ale trzeba zauważyć, 1 Wirtualne serwisy randkowe znalazły się w obszarze moich zainteresowań przede wszystkim jako pewnego rodzaju kulturowa kontynuacja badanych przez mnie prasowych ogłoszeń matrymonialnych, dość głęboko zakorzenionych w historii kultury europejskiej (zob. Orszulak-Dudkowska 2008). �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 81 że obecność i niezwykła popularność internetowych serwisów randkowych doskonale pokazuje, jak bardzo ten wirtualny świat przenika się z przestrzenią współczesnego życia codziennego. Przykład omawianych serwisów pozwala dostrzec, że wirtualna przestrzeń Internetu pojmowana jest wręcz jako rodzaj nowego środowiska społecznego, w którym funkcjonować może człowiek; środowiska alternatywnego wobec tak zwanego realu, które pochłania coraz więcej ludzkiej energii, angażując także prywatny czas i indywidualne emocje. Wirtualne serwisy randkowe (ang. On-line Dating System) znane są w przestrzeni Internetu od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku (por. Wikipedia/Dating_system). Początkowo działały przede wszystkim w wersjach obcojęzycznych, w ostatnich latach znalazły jednak także wiele polskich odpowiedników, zarządzanych głównie przez największe rodzime portale internetowe. Wymienić tu można między innymi serwis Sympatia.pl zamieszczony na portalu Onet, serwis Cafe.pl portalu Gazety czy Randki.pl znane z portalu Interia. Funkcjonuje jednak również całe bogactwo innych polskojęzycznych serwisów, o takich nazwach jak Dopasowani.pl, Przeznaczeni.pl, Mydwoje.pl, Narandce.pl, Randki24.pl, czy też Randki.o2.pl, które często są rodzimą wersją większych portali obcojęzycznych. Każdy z tych serwisów ma swoją specyfikę i nieco różni się od innych, stąd każdy wymagałby tak naprawdę osobnej charakterystyki, ale nie to jest istotą moich rozważań. Omawiane serwisy traktowane są obecnie jako doskonałe pole badawcze dla przedstawicieli bardzo różnych dyscyplin naukowych, między innymi psychologii społecznej, językoznawstwa czy antropologii biologicznej. Dla przykładu wspomnę tutaj o badaniach prowadzonych od kilku lat przez Helen Fischer, antropologa biologii z Rutgers University, autorkę wielu prac o ewolucji miłości, która współpracuje z największym na świecie serwisem randkowym Match.com, badając seksualne zachowania ludzi. Przeprowadzone przeze mnie badanie nie zakładało rozmów z ludźmi korzystającymi z wirtualnych serwisów, w swojej pracy nie korzystałam również z żadnych ankiet ani kwestionariuszy, nie badałam też skuteczności internetowych ofert. Moje badania polegały na wnikliwym czytaniu zamieszczonych na portalach tekstów ofert towarzysko-matrymonialnych, a w dalszej kolejności na analizie całościowej organizacji wirtualnych serwisów randkowych, aby treść wybranych anonsów umieścić na tle szerszej sytuacji przekazu. Mimo specyfiki internetowych portali i profili ogłoszeniodawców, szczegółowa analiza wirtualnych anonsów pokazała pewne podobieństwa do konwencjonalnych prasowych ofert matrymonialnych. W obu typach ofert uwidocznia się podobna, kulturowo utrwalona poetyka tekstów ogłoszeniowych o charakterze matrymonialnym (por. Orszulak-Dudkowska 2008: 39-86); zarówno w rubryce prasowej, jak i na stronie serwisu spotkać można zatem anonse zawierające takie same formuły językowe i chwyty retoryczne, typu: „Bardzo ładna, atrakcyjna, seksowna, zgrabna poszukuje (...)” (www.randki.interia.pl), „Jestem uczciwy zadbany mówią że przystojny (...)” (www.randki.wp.pl), czy też „Szukam swojego księcia na białym koniu (...)” (www.randki.interia.pl). Warto zauważyć również, iż zarówno prasowe, jak i wirtualne oferty matrymonialne, podobnie jak wszelkie krótkie teksty napisowe, bardzo silnie podporządkowane są przeznaczonej dla ich funkcjonowania przestrzeni społecznej (por. Trznadlowski 1977: 60-61). Przestrzeń prasowa pozwala jedynie na uproszczony, skrótowy i dość schematyczny charakter form ogłoszeniowych. Wirtualne anonse zaś, dla których �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 82 społeczną przestrzenią przekazu pozostaje internetowy portal randkowy, pomimo związku z odmienną sytuacją przekazu, wciąż zachowują swój lakoniczny i uproszczony charakter, zyskując jedynie zdecydowanie bardziej rozbudowaną formę wypowiedzi, na co pozwala specyfika przestrzeni Internetu. W pierwszej części tak zwanego profilu osobowego ogłoszeniodawcy prezentują dość konwencjonalne i dosłownie jednowyrazowe, krótkie informacje na temat swego miejsca zamieszkania, płci, wieku, wzrostu, celu poszukiwań, budowy ciała, koloru włosów i oczu, znaku zodiaku, zainteresowań i cech charakteru, na temat swego stosunku do nałogów czy też dzieci, w drugiej kolejności zaś w bardziej obszernej, budowanej według własnego pomysłu i zarazem dużo ciekawszej części profilu zatytułowanej jako „Mój opis” lub „Kilka słów o mnie”, piszą o sobie i poszukiwanym partnerze, posługując się, zgodnie z zasadami internetowej komunikacji, nietypową i oryginalną formą przekazu. W ten sposób chcą wykorzystać możliwości internetowej przestrzeni pozwalające na większą kreację własnego wizerunku i tym samym wzbudzić zainteresowanie u potencjalnych odbiorców. Co ciekawe jednak, sama treść tych wirtualnych prezentacji ogłoszeniowych pozostaje zazwyczaj bardzo zbliżona do treści konwencjonalnych prasowych ofert, prezentując powszechnie znane kulturowe obrazy miłości, ogólnie akceptowane w kulturze polskiej normy i wartości oraz najbardziej znane sposoby spędzania czasu wolnego. Wszystkie informacje podane są jedynie w niepowtarzalny i intrygujący zarazem sposób. W Internecie liczy się bowiem przede wszystkim ponadprzeciętność, umiejętność zaskoczenia i przełamywania ogólnie stosowanych, utartych form wyrazu, co ilustruje wybrany przykład tak zwanego „mojego opisu” i „opisu wymarzonego partnera”, pochodzący z serwisu Sympatia.pl: Mój opis: – Spójrz na mnie moimi oczami... – Romantyczka bez dwóch zdań. – Troszkę już doświadczona przez życie. – Jak na swój wiek momentami zbyt dorosła. – Wierna i oddana każdej sprawie, osobie, która wywarła na mnie bardzo duże, pozytywne wrażenie. – Czasami upierdliwa, z zachciankami i uparta. – Na pewno wymagająca – od życia i otoczenia. – To tak na chwilę obecną. Mój wymarzony partner: – Chciałabym np. wyjść z Tobą na nocny spacer – o każdej porze. – Chciałabym móc zadzwonić i powiedzieć co mnie gryzie od środka. – Chciałabym poczuć Twoje ciepło, bliskość. – Chciałabym wiedzieć, że zawsze mogę na Tobie polegać i że mnie nie zawiedziesz. – Czy to tak wiele...??? Ciekawe jest także, że zarówno określane przeze mnie jako konwencjonalne prasowe oferty matrymonialne, jak i ogłoszenia zamieszczane w Internecie, pomimo swej opartej na piśmie formy przekazu, silnie ciążą ku modelowi tekstu ustnego. Powinny być raczej pojmowane jako teksty o charakterze przejściowym pomiędzy przekazami ustnymi i pisanymi. Bez względu na swą formę tkwią bowiem głęboko w zasadach ustnej komunikacji naturalnej, zarówno pod względem materiału językowego (chodzi mi tu o pewną nieporadność językową i wykorzystywane środki wyrazu bliskie mowie potocznej – różnorodne językowe klisze i utarte formuły), jak też ze względu na �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 83 uwikłanie omawianych anonsów w sytuacyjność typu dialogowego. Atmosferę bezpośredniej rozmowy w wirtualnych przekazach ogłoszeniowych dodatkowo wzmacniają powszechnie stosowane emotikony, które oddają nastrój i emocje rozmówców, akronimy, czyli skrótowce powstające z pierwszych liter kilku słów tworzących bardziej rozbudowaną wypowiedź oraz graficznie zaznaczone dźwiękowe zachowania pozawerbalne, które wyrażają westchnienia, pauzy w sposobie mówienia nadawców, co ilustrują wybrane przykłady: „Jaki jestem? Przekonaj się sama:) Czy warto? Taaaaak naprawdę warto” (www.randki.wp.pl) lub „O mnie...? opowiem może przy innej okazji: -) Specjalnie 4U!!! Zgadzasz się???” (www.randki.wp.pl). Wrażenie ustności wirtualnych tekstów internetowych wiąże się ze zjawiskiem tak zwanej „wtórnej oralności”, dość powszechnie wiązanej ze specyfiką internetowej komunikacji, w której poza stosowaniem zwrotów językowych i formuł właściwych dla bezpośrednich form kontaktu, istotne staje się także skupienie uwagi na chwili bieżącej oraz tworzenie poczucia wspólnoty (Ong 1992: 183). Pamięć i poczucie trwałości ustępuje w Internecie miejsca natychmiastowości i przejściowości wirtualnych kontaktów. Uwaga osób spotykających się w przestrzeni wirtualnych serwisów randkowych również skupiona jest przede wszystkim na chwili bieżącej, na aktualnej wymianie myśli i emocji. Dodatkowo szybkość przekazywanych informacji stwarza warunki do komunikacji synchronicznej. Pomimo wielu podobieństw natury głównie językowej i formalnej, trzeba jednak wyraźnie zauważyć, że nadawcy wirtualnych ofert matrymonialnych (inaczej niż nadawcy ogłoszeń prasowych) mogą w pełni korzystać z dobrodziejstw nowych technologii, co jednocześnie wpływa na przemiany funkcji społecznych przekazów zamieszczanych w Internecie. Konwencjonalna prasowa oferta matrymonialna kierowana jest zwykle od jednej osoby do drugiego człowieka płci przeciwnej. Autorzy ofert wirtualnych chcą nie tylko znaleźć dobrego partnera na życie, ale poprzez odpowiednie stosowanie się do reguł internetowej komunikacji (tak zwanej „netykiety”), podkreślają także swą przynależność do szerszej wirtualnej społeczności, która w dużej mierze opiera się na znajomości zasad „życia w sieci” (Gut 1999: 166). Jak zauważa Walter Ong, komunikowanie się za pośrednictwem tekstów pisanych lub drukowanych wyzwala przede wszystkim wzajemną uwagę jednostek. Natomiast właściwa dla komunikacji internetowej „wtórna oralność”, tak jak pierwotne formy bezpośredniego kontaktu, wytwarza silne poczucie wspólnoty (Ong 1992: 183). Nadawcy przekazów internetowych, w tym także ogłoszeń towarzysko-matrymonialnych, świadomie i celowo nastawiają się na nieograniczoną grupę odbiorców. Autorzy wirtualnych ogłoszeń umieszczają w sieci często kilka ofert, w każdej prezentując swój wizerunek w nieco innym świetle. Po otrzymaniu dziesiątków odpowiedzi od kandydatów spełniających ich oczekiwania, zanim dokonają ostatecznego wyboru, kontaktują się jednocześnie z wieloma osobami. W ten sposób nawiązują bardzo rozbudowane i wszechstronne kontakty z różnymi użytkownikami randkowych serwisów (Ben-Ze'ev 2005: 215-216). Pojedynczy ogłoszeniodawca odnajduje się zatem w roli aktywnego członka szerszej zbiorowości; rodzi się tutaj szczególny rodzaj wspólnoty, daleko wykraczającej poza ramy określonego środowiska czy grupy towarzyskiej. Internetowe serwisy randkowe, poza dostępem do ofert o charakterze towarzyskomatrymonialnym, oferują swoim użytkownikom także różnorodne atrakcje, umożliwiając im w ten sposób wspólne spędzanie czasu. Jedną z rozrywek jest na przykład możliwość skorzystania z kącika wróżbiarskiego, gdzie na podstawie daty urodzenia określić można swój typ charakterologiczny i sprawdzić swój horoskop partnerski �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 84 z potencjalnym kandydatem. Można również wziąć udział w dyskusjach i rozmowach prowadzonych wśród użytkowników randkowego forum czy czatu, które dotyczą tematyki kojarzenia par oraz różnego rodzaju codziennych problemów. Skorzystać można również z porad eksperta w „sprawach sercowych” oraz poczytać o perypetiach miłosnych innych ludzi. Organizowane są również różnego rodzaju konkursy, na przykład konkurs samodzielnie wykonanych zdjęć lub konkurs autorskiej poezji (Łamek 2002: 41, 93). Do uczestnictwa we wspólnym wirtualnym świecie zachęcają także teksty serwowane już na powitanie na głównych stronach serwisów. Udział w randkowym serwisie internetowym oznacza więc włączenie się do swoistej wirtualnej wspólnoty. Dla zrozumienia charakteru tej wirtualnej społeczności odwołajmy się do pojęcia wspólnoty wyobrażonej zaproponowanego przez Benedicta Andersona (por. Anderson 1997). Przypomnijmy zatem, iż Anderson odnosi termin wspólnoty wyobrażonej do charakterystyki współczesnych wspólnot narodowych. W jego ujęciu naród jest „wspólnotą wyobrażoną”, ponieważ jednoczą się w nim ludzie, z których większość się wzajemnie nie poznała i pewnie nigdy nie spotka się twarzą w twarz, a mimo to myślą o sobie nawzajem jak o członkach jednej i tej samej rodziny. Wyobrażenie duchowej wspólnoty żyje w przekonaniach i myślach każdego z nich (Anderson 1997: 19-21). Społeczność użytkowników internetowych serwisów randkowych potraktować można także jako przykład wspólnoty wyobrażonej, funkcjonującej dzięki nowoczesnym formom międzyludzkiej komunikacji. Ludzie odwiedzający randkowy serwis zupełnie się nie znają, co więcej mogą do końca pozostać dla siebie anonimowi, a mimo to czują się członkami tej samej zbiorowości. Jednoczy ich podobna sytuacja życiowa oraz dążenie do przełamania swej samotności. W tej spontanicznej „wspólnocie” ludzi intymne, jednostkowe potrzeby spotykają się w sposób podświadomy ze wspólnotową normą, stając się jednocześnie projekcją większej kulturowej całości. Internetowa wspólnota, pomimo braku bezpośrednich kontaktów, stwarza swym członkom także możliwość wspólnego mówienia o podobnej sytuacji egzystencjalnej. Szczególnym potwierdzeniem wspólnotowego charakteru internetowych serwisów randkowych są zamieszczane tam opowieści o jednostkowym szczęściu, które tworzone są na potrzeby internetowej społeczności. Osoby, którym za pośrednictwem serwisu udało się znaleźć swoją „drugą połowę” przedstawiają na omawianych stronach historię swego związku z ukochanym człowiekiem. Tego typu opowieści – nazwijmy je relacje o szczęśliwym zakończeniu – przyjmują dość uporządkowaną i powtarzalną formę (por. Krawczyk-Wasilewska 2006). Od początku, w chronologicznej kolejności, prezentują bowiem zdarzenia rozwijającej się typowej historii o romantycznej miłości, w której finałem staje się właśnie „szczęśliwe zakończenie”, czyli zawarty lub planowany w najbliższej przyszłości ślub dwojga zakochanych w sobie ludzi. Omawiane relacje prezentowane są na stronach serwisu wraz z licznymi, również ślubnymi, fotografiami szczęśliwej pary. Autorzy owych relacji na końcu opowieści dołączają również podziękowania dla twórców serwisu, którzy umożliwili im nawiązanie znajomości oraz uspokajają innych użytkowników, wyrażając nadzieję, że im również na pewno uda się odnaleźć swoje szczęście za pośrednictwem Internetu. Cechuje je zatem schematyczna i powtarzalna forma, wypełniana przez konwencjonalne treści, nieznacznie modyfikowane w zależności od jednostkowych realizacji ogólnego wzorca opowieści. Sposób tworzenia „relacji o szczęśliwym zakończeniu”, ich treść oraz sposób funkcjonowania pozwala mówić o folklorystycznym charakterze tego typu przekazów. Przytoczę choć jeden wybrany przykład: �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 85 Inwestycja w miłość na całe życie Dokładnie pamiętam, z jaką rezerwą podchodziłam do znajomości zawieranych przez portale randkowe. Wydawało mi się to aktem desperacji. Zawsze poznawałam kogoś w tym „realnym” świecie i pewnie stąd wynikał mój sceptycyzm. W pewnym momencie coś się jednak zmieniło w moim myśleniu. Bo tak naprawdę, czym różni się facet poznany przykładowo na imprezie od tego, którego mogłabym poznać w sieci? Przecież na początku każdy z nich jest tak samo nieznajomy. Bez zbędnego zastanawiania się zarejestrowałam się na Sympatii, powstawiałam swoje zdjęcia, opisałam swoją osobę. I tak się zaczęła moja przygoda z internetowymi randkami. Nie od razu trafiłam na tego Jedynego. Zawarłam kilka znajomości, jednak do wielkiego uczucia było daleko. Pamiętam, że któregoś sierpniowego dnia zalogowałam się i tradycyjnie zaczęłam przeglądać profile. W opcji wyszukiwanie wpisałam odpowiadające mi dane i wyświetliło mi się kilkanaście profili. Przeglądając je, zauważyłam opis: „może to właśnie Ty?” i palec sam nacisnął przycisk myszy. Znalazłam się na profilu Michała. Zrobił na mnie bardzo dobre wrażenie, jednak nie wykonałam pierwsza żadnego ruchu. Wieczorem tenże Michał puścił mi oczko. Odpuściłam. W przeciągu kilku sekund otrzymałam od niego wiadomość. Nie miałam wtedy aktywnego konta, tak więc miałam dosyć utrudnioną możliwość komunikacji. Czułam jednak, że nie mogę przejść obojętnie obok tej wiadomości, że nie mogę tak po prostu jej zlekceważyć. Nie tym razem. Niewiele się zastanawiając, sięgnęłam po komórkę i wysłałam smsa aktywującego abonament. Tak się zaczęła najpiękniejsza historia w moim życiu. Zaczęliśmy ze sobą rozmawiać i z każdym słowem, z każdym dniem stawaliśmy się sobie bliżsi. Czułam, że właśnie spotkałam mężczyznę moich marzeń. Odpowiedzialnego, czułego, ciepłego, ambitnego. Spotkaliśmy się pięć dni po pierwszym „zakliknięciu”. Dzień wcześniej Michał zadzwonił do mnie i jak usłyszałam jego głos, to wiedziałam, że chcę go słuchać już zawsze. Marzenia się spełniają. Właśnie mija pół roku odkąd jesteśmy razem. Chyba jeszcze nigdy nie dostałam od mężczyzny tyle miłości, troski i poczucia stabilności, ile daje mi mój Misiak. Sama też nie wiedziałam, że będę w stanie kiedykolwiek kogoś tak bardzo pokochać. Najwyraźniej musieliśmy trafić na siebie, żeby poznać smak prawdziwej miłości. Wszystko dzięki temu, że w pewnym momencie trafiliśmy na tą samą stronę i z poczucia samotności postanowiliśmy poszukać szczęścia w sieci. Teraz już żadne z nas nigdy nie będzie samotne, bo mamy siebie na dobre i na złe. Michał w opisie „wymarzonego partnera” (a raczej partnerki) miał m.in. takie słowa: „Chcę być mężczyzną, o którym co rano mówisz jesteś mój tylko mój”. I tak właśnie jest. Każdego ranka, kiedy otwieram oczy, to jestem szczęśliwa i wdzięczna, że mam tak wspaniałego mężczyznę u swego boku i wiem, że to właśnie z nim chcę podążać przez życie. Pozdrawiam serdecznie zespół Sympatii :) EWA (www.sympatia.onet.pl) Dzielenie się z innymi użytkownikami serwisu randkowego dość szczegółową i osobistą opowieścią o własnym szczęściu, a także prowadzenie rozmaitych rozmów towarzyskich oznacza po prostu „bycie z innymi”, zbliża do grupy i wyraża potrzebę przełamania własnej samotności. Społeczność internetowego serwisu randkowego postrzegać można zatem jako swoistą wspólnotę mówienia i wzajemnego zaufania. Samotni ludzie poszukujący kogoś bliskiego poprzez mówienie odkrywają siebie i swoje potrzeby, a jednocześnie uobecniają także swych rozmówców, gdyż mówienie zawsze nastawione jest na odpowiedź. W cyberkulturze zatem rozmowa wyniesiona została do rangi wartości podstawowej. W przestrzeni wirtualnych serwisów randkowych to właśnie konwersacja dominuje nad kontaktem fizycznym i przekazem wizualnym (Sulima 2005: 20). W treści internetowych ogłoszeń zaś umiejętność władania słowem �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 86 liczy się znacznie bardziej niż atrakcyjny wygląd, posiadane dobra materialne czy też zdobyte wykształcenie. Nawet dołączane do anonsów zdjęcia nie ograniczają znaczenia prowadzonych w sieci rozmów. To słowa odgrywają decydującą rolę w nawiązywaniu matrymonialnych i towarzyskich kontaktów międzyludzkich. Jeśli zaś przyjmiemy, iż komunikacja internetowa posiada cechy „wtórnej oralności”, to należy podkreślić, iż mamy tutaj do czynienia z odrodzeniem się fenomenu słowa mówionego (Sulima 2005: 15). Jednakże warstwa wizualna omawianych serwisów nie pozostaje zupełnie bez znaczenia. Szata graficzna, „wygląd” stron serwisów randkowych kreuje przestrzeń sprzyjającą nawiązywaniu kontaktów międzyludzkich. Już na początku witają nas teksty zapraszające do udziału w spotkaniach z nowymi ludźmi, pośród których znajdziemy być może kogoś wyjątkowego, na przykład: „Jesteś singlem, ale chcesz to zmienić i na portalu dla singli poznać nowe osoby, a może nawet partnera na dobre i na złe?” (www.mydwoje.pl) lub „Poznaj nowych przyjaciół, przeżyj miłość swego życia!” (www.randki24.pl). Strony serwisów nasycone są fotografiami ogłoszeniodawców, jak i zdjęciami par, którym udało się już nawiązać znajomość za pośrednictwem Internetu. Przebywając na stronie serwisu mamy zatem wrażenie, że otoczeni jesteśmy ludźmi i rozmową. Odwiedzenie randkowej strony polega więc na wkroczeniu w inny wymiar przestrzenny. Jeśli cyberprzestrzeń dość metaforycznie potraktowalibyśmy jako miasto, w którym robimy zakupy, uzyskujemy poradę lekarską, przeglądamy gazetę, pracujemy, to serwisy randkowe byłyby czymś w rodzaju osobliwej kawiarni, gdzie można nawiązać nowe znajomości, spotkać się na randce, porozmawiać, czy też po prostu pobyć wśród innych ludzi (por. Podgórski 2006: 93-94). Zdecydowanemu ograniczeniu ulegają jednak, jakże istotne, kawiarniane doznania smakowo-zapachowe. Ponadto, można dostrzec, że wirtualne anonse towarzysko-matrymonialne wpisują się w kulturowo utrwalony scenariusz, związany z sytuacją kojarzenia par. Za ich pośrednictwem ludzie poszukują szans na znalezienie bliskiego partnera i podejmują próby przełamania własnej samotności. Dodatkowo w analizowanych przeze mnie polskojęzycznych wersjach serwisów wciąż niezmiennie cenione jest znane od dawna w kulturze europejskiej uczucie romantycznej miłości, ale także zajmujące ważną pozycję w polskiej tradycji kulturowej udane małżeństwo. Nowością jest tu zapewne sam środek komunikacji i jego możliwości technologiczne oraz wirtualne środowisko, w jakim te przekazy funkcjonują. Wszystko to sprawia, że czynności tradycyjnie rozpisane na cykl zdarzeń i rozłożone w czasie i przestrzeni, tu skupiają się niemalże w jednej chwili i w jednym miejscu. Mamy do czynienia z niezwykłą kumulacją zdarzeń i sensów, ale, co istotne, te najważniejsze znaczenia wynikające z potrzeby bliskiego kontaktu z drugim człowiekiem wciąż zachowują swą niepodważalną wartość. Literatura: Anderson B., Wspólnoty wyobrażone: Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, Znak, Warszawa 1997. Bartmiński J., Folklorystyka, etnonauka, etnolingwistyka – sytuacja w Polsce, Literatura Ludowa, z. 6, 2005, s.5-13 Ben-Ze'ev A., Miłość w sieci. Internet i emocje, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2005. Burszta W. J., Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2004. �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 87 Folklor w dobie Internetu, red. Garczarczyk G., Grochowski P., Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2009. Gut D., Piszę, więc jestem. O języku Internetu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, z. 1-2, 1999, s.165-167. Krawczyk-Wasilewska V., E – folklore in the Age of Globalization, Fabula, nr 47, 2006, s. 2-7. Krawczyk-Wasilewska V., Orszulak-Dudkowska K., Samotność w wielkim mieście, czyli współczesne sposoby poszukiwania partnera, [w:] Miasto – przestrzeń kontaktu kulturowego i społecznego, red. Bukowska-Floreńska I., „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, t.8, 2004, s.247-249. Krzysztofek K., Okno na e-świat, [w:] Wielka sieć. E-seje z socjologii Internetu, Trio, red. Krzysztofek K., Warszawa 2006, s.23-73. Łamek A., Serwisy randkowe, Internet, t. 12, 2002, s.41, 93. Ong W. J., Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1992. Orszulak-Dudkowska K., Ogłoszenie matrymonialne. Studium z pogranicza folklorystyki i antropologii kultury, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, t. 47, 2008. Podgórski M., Wirtualne społeczności i ich mieszkańcy. Próba e-tnografii, [w:] Wielka sieć. E-seje z socjologii Internetu, red. Krzysztofek K., Trio, Warszawa 2006, s.75-209. Sulima R., Słowo mówione w audiowizualnym świecie, Literatura Ludowa, z. 6, 2005, s.15-25. Źródła internetowe: http://en.wikipedia.org/wiki/Dating_system (11.10.2009). http://www.sympatia.onet.pl (11.10.2009). http://www.randki.interia.pl (11.10.2009). http://www.randki.wp.pl (11.10.2009). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff24c9176ce3a5cd0154e9c1672091af.pdf 562eee76a8080a4aafdecc5a361e73e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5719 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa słońce - wiedza ludowa obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5317 Title A name given to the resource Witanie wschodzącego słońca/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.40 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Witanie w s c h o d z ą c e g o s ł o ń c a Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy witali dawniej słońce wschodzące? Objaśnienia znaków: 1—modlono się; 2—żegnano się; 3—klękano; 4—kłaniano się; 5—całowano ziemię, 6—zdejmowano czapkę; 7—witano słońce (brak dokładniejszych danych); 8 — brak trady­ cji; 9 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/228cca568cf00a67fb0baadb564d1493.pdf 40556ace8390e2f8120c93501ad3527f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2846 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2653 Title A name given to the resource Witkacy in the World (1963-2000)=Witkacy na świecie (1963-2000) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.426-439 Creator An entity primarily responsible for making the resource Degler, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janus? Degler • W I T K A C Y IN T H E W O R L D (1961-2000) J A N U S Z DEGLER Witkacy in the World (1963-2000) T he first translation of a text by Stanisław Igancy Witkiewicz (a fragment of the treatise "Introduction to the Theory of Pure Form i n the Theatre" appeared in 1963 i n the French magazine "Pour l ' A r t " and was authored by a slavist, Erik Veaux. Nearly at the same time a translation of the same treatise was published by an Italian monthly, "Sipario," whereas another fragment of it was included i n the renowned anthology by Odette Asian, " L A r t du theatre." The first book publication of Witkacy's dramas appeared in the Federal Republic of Germany i n 1965 (it comprised A Madman and a Nun and A Water Hen, ttanslated by Heinrich Kunstmann), and was followed the next yeat by the ttanslation of the novel Insatiability which appeared togethet with a brochure Der Fall Witkiewicz, comprising several articles about Witkacy's works. Also here the first world premieres of his plays were held: The Town Theatre i n Baden-Baden staged In a Country Manor directed by Tadeusz Kantor (the German title Der Schrank), and a day later a premiere of the Mother was held in Saarbruecken directed by Zbigniew Stok. Then further countries discovered Witkacy. The presentation of the world reception of his works is a topic for a big treatise. We must limit ourselves here to giving the most important facts. Undoubtedly the United States is Witkacy's main reception centre. It is first of all the result of the persistent translating, scientific and promotional activity by Daniel Gerould, a professor at the City University of New York. He published three volumes of Witkacy's dramas and an anthology of his various texts, entitled The Witkiewicz Reader, organised several conferences devoted to the author of The Shoemakers, and i n 1981 he published a comprehensive monograph entitled Stanisław Ignacy Witkiewicz as an Imaginative Writer (in the same year it appeared in Poland published by PIW). Gerould's translations opened the road for Witkiewicz to the stages of many university theatres and various avant-gatde troupes in the United States and in English-speaking countries. The first U.S. premiere was held on July 26, 1967 on the stage of the Main Theatre i n San Francisco State College (staged was A Madman and a Nun directed by Jan Kott). In the 1970s Witkacy was one of the most frequently staged authors in the U.S. university theatres (over 50 premieres). The Lausanne-based LAge d'Homme publishing house headed by Vladimir Dimitrijevic became a real "home" for Witkiewicz. It was here that in 1968-1976 a six-volume edition of all Witkacy's dramas was published, as were the translations of Insatiability, Farewell to Autumn, New Forms in Painting, Drugs and Unwashed Soul. The majority of these texts was ttanslated by professor Alain van Crugten, the Belgian Slavist and author of the first monograph of dramatic works by Witkacy entitled S.I. Witkiewicz, Aux sources d'un thedtre nouveau (Lausanne 1971). In Match 1976 Dimitrijevic began to publish Cahiers Witkiewicz - a periodical exclusively devoted to Witkacy's works (one hundred and five brochures appeared). In Swiss theatres several important performances were staged, including the first ever premiere of the Metaphysics of a Twoheaded calf in the Geneva-based Theatr de Poche (30 Sept., 1970) which was a big success and was presented in Spain and Belgium. In Italy Farewell to Autumn and Insatiability were published (this lattet book was reissued in 1973 in a mass edition as a pocketbook) as were two book editions of Witkacy's dramas. In 1979-1980 a renowned director Giovanni Pampiglione published two volumes of Witkiewicz's plays in his own translation and successfully staged a few of his dramas (The Shoemakers, Sepia, Beauties and Frights and the play Them). O n Italian professional stages a few dozen premieres were staged, including The Mother, A Water Hen, In a Country Manor, Pragmatists. In 1988 the Rome-based Bulzoni publishing house published a volume of theoretical writings about the theatre. In France four dramas appeared in Gallimard's popular Theatre du monde entier series in separate volumes, translated by Jadwiga Kukulczanka and Francois Marieu (she translated The Shoemakers togethet with Jacquest Lacarrievre). The premiere of The Mother in Paris (September 15, 1970), prepared by Madeleine Renaud and Jean-Louis Barrault, had fatreaching tepercussions. The performance was directed by Claude Regy with a leading role played by one of the most outstanding French actresses - Madeleine Renaud. The premiere of the Mother at one of the most important Paris stages had a breakthrough significance for the reception of Witkacy. It blazed a trail for his plays, so far played on the rights of an experiment, to the stages of many renown professional theatres. I n 1971 The Mother was staged by the "Maison de France" theatre in Rio de Janeiro (directed by Claude Regy) and at the Royal Theatre i n Stockholm, directed by 426 �hnusz Degler • WITKACY NA ŚWIECIE (1963-2000) P ierwszy przekład tekstu Stanisława Ignacego Wit­ kiewicza (fragment rozprawy Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze) ukazał się w roku 1963 na łamach francuskiego czasopisma „Pour 1'Art" i był zasługą slawisty Erika Veaux. Prawie w tym samym czasie tłumaczenie tejże rozprawy opublikował włoski miesięcznik „Sipario", a inny jej fragment znalazł się w znanej antologii Odette Asian EArt du theatre. Pierwsze wydanie książkowe dra­ matów ukazało się w toku 1965 w Republice Federalnej Niemiec (zawietało Wariata i zakonnicę oraz Kurkę Wodna w tłumaczeniu Heinricha Kunstmanna), a w następnym roku wyszedł tam ptzekład powieści Nknasycenk wraz z broszurą Der Fali Witkkwkz, zawierającą kilka artyku­ łów o powieściopisarstwie Witkacego. Także tutaj odbyły się pierwsze światowe premiery jego sztuk: Teatt Miejski w Baden-Baden wystawił 7 marca 1966 W małym dworku w inscenizacji Tadeusza Kantora (grano pt. Der Schrank), a dzień później odbyła się premiera Matki w Saarbrucken w reżyserii Zbigniewa Stoka. Potem następne kraje odkry­ wały Witkiewicza. Omówienie światowej recepcji jego twórczości to już temat na dużą rozprawę. Tutaj z ko­ nieczności musimy ograniczyć się do podania najważniej­ szych faktów. Bez wątpienia głównym ośrodkiem recepcji Witkace­ go są Stany Zjednoczone. Jest to przede wszystkim rezul­ tat wytrwałej działalności ttanslatorskiej, naukowej i popularyzatotskiej Daniela Geroulda, profesora City Uni­ versity of New York. Wydał on ttzy wzorowo opracowane tomy dramatów Witkacego oraz antologię różnych jego tekstów pt. The Witkiewkz Reader, zorganizował kilka konferencji naukowych poświęconych autorowi Szewców, a w roku 1981 opublikował obszerną monografię pt. Sta­ nisław Ignacy Witkkwkz as an Imaginative Writer (w tym samym roku ukazała się ona w Polsce nakładem PIW-u). Przekłady Geroulda otworzyły Witkacemu drogę na sce­ ny licznych teatrów uniwersyteckich oraz różnych tea­ trzyków awangardowych w Stanach Zjednoczonych i w ktajach anglosaskich. Pierwsza amerykańska premie­ ra odbyła się 26 lipca 1967 na scenie Main Theatre w San Francisco State College (wystawiono Wariata i zakonnkę w teżyserii Jana Kotta). W latach siedemdziesiątych Wit­ kacy był jednym z najczęściej granych autorów w amery­ kańskich teatrach uniwersyteckich (odbyło się ponad 50 premier). Prawdziwym „domem" Witkiewicza stało się lozańskie wydawnictwo EAge d'Homme kierowane przez Vladimira Dimitrijevicia. Tu w latach 1968-1976 ukazała się 6tomowa edycja wszystkich utworów dramatycznych Wit­ kacego, przekłady Nienasycenia, Pożegnania jeskni, 622 upadków Bunga oraz Nowych form w malarstwie, Narkoty­ ków i Niemytych dusz- Większość tych tekstów przetłuma­ czył prof. Alain van Crugten, belgijski slawista, autor pierwszej monografii twórczości dramatycznej Witkacego pt. S.I. Witkkwkz- Aux sources dun thedtre nouveau (Lau- J A N U S Z DEGLER Witkacy na świecie (1963-2000) sannę 1971). W marcu 1976 Dimitrijevic rozpoczął wy­ dawanie „Cahiers Witkiewicz" - periodyku poświęconego wyłącznie twórczości Witkacego (ukazało się pięć zeszy­ tów). W teatrach szwajcarskich odbyło się kilka ważnych przedstawień, m.in. pierwsza na świecie premiera Metafi­ zyki dwugłowego cklęcia w genewskim Theatr de Poche (30 IX 1970), która odniosła duży sukces i była prezento­ wana w Hiszpanii i Belgii. We Włoszech wydano Pożegnank jesieni i Nienasycenk (tę dtugą powieść wznowiono w 1973 r. w masowym na­ kładzie jako pocketbook) oraz dwie książkowe edycje dra­ matów. W latach 1979-80 znany reżyser Giovanni Pampiglione ogłosił dwa tomy sztuk Witkiewicza we własnych przekładach i z powodzeniem wystawił kilka jego drama­ tów (Szewców, Mątwę, Nadobnisk i koczkodany oraz sztu­ kę Oni). Na zawodowych scenach włoskich odbyło się kilkadziesiąt premier, m.in. Matki, Kurki wodnej, W małym dworku, Pragmatystów. W roku 1988 rzymskie wydawnic­ two Bulzoni opublikowało tom pism teoretycznych o tea­ trze. We Francji u Gallimarda w popularnej serii „Theatre du monde entiet" w odtębnych tomikach ukazały się cztery dramaty w tłumaczeniu Jadwigi Kukułczanki i Francois Marieu (przy pracy nad przekładem Szewców współpracował z nią Jacques Lacarriere). Głośnym echem odbiła się premiera Matki w Paryżu (15 X I 1970) przygo­ towana przez zespół Madeleine Renaud i Jean-Louis Bar­ raulta. Spektakl reżyserował Claude Regy, a tytułową ro­ lę zagrała jedna z najwybitniejszych aktotek francuskich - Madeleine Renaud. Premiera Matki na jednej z waż­ niejszych scen paryskich miała dla światowej recepcji Witkacego znaczenie przełomowe. Jego sztukom, granym dotychczas raczej na prawach eksperymentu, przetarła drogę na sceny wielu liczących się teatrów profesjonal­ nych. W roku 1971 Matkę wystawia teatt Maison de France w Rio de Janeiro (w reżyserii Claude Regy) i Teatr Królewski w Sztokholmie w inscenizacji wybitnego reży­ sera Alfa Sjóberga. W następnych latach pojawia się ta sztuka w Zurychu, Dusseldorfie (reż. Erwin Axer), stolicy Meksyku, w Segedynie i Monachium (reż. Jerzy Jarocki). 427 W wielu krajach ma Witkacy swoich zaprzysięgłych zwolenników, oddanych sprawie popularyzacji jego utwo­ rów, torujących mu drogę do wydawców, czytelników i te­ atrów. Gracia Kerenyi, autotka książki o Białoszewskim �Janusz Degler • WITKACY IN T H E W O R L D (1961-2000) outstanding director A l f Sjoberg. A few years later the play was staged in Zurich, Duesseldorf (directed by Erwin Axer), the capital of Mexico, in Munich (directed by Jerzy Jarocki). Witkacy has his ardent supporters, devoted to the cause of popularising his works, fighting a way for him to publishers, readers and theatres. Gracia Kerenyi, the author of a book about Białoszewski and an outstanding translator of Polish literature into Hungarian, published a volume comprising five dramas by Witkacy in 1973 (the censorship did not allow The Shoemakers to be included in it, its translation appeared ten years later in the Szinaz magazine). Maria Sten popularised Witkiewicz's dramas in Mexico, being a lecturer at a Mexico City university. The university published a volume, comprising A Madman and a Nun, In a Country Manor and Mother, and then a special brochure of a university-issued magazine Cuademos de Filosofia у Letras, in which, in addition to a tteatise about Witkiewicz, Maria Sten included translations of A Shrew, A Mad Locomotive and The Mother. The translation of this last play appeared in a Cuban anthology of the Polish drama in 1978 prepared by Maria Sten. In Spain published was Insatiability and Farewell to Autumn, and in separate volumes (in a wellknown theatre series Cuademos practicos) the Mother, Water Hen and New Liberation together with A Madman and a Nun. Joseph M . de Sagarra translated Sepia and Drugs into the Catalan language. The publication of Insatiability and then of Farewell to Autumn in excellent translations of Karol Lesman became a literary event in Holland. He also published a volume containing the Sonata of Beelzebub, Mother and fragments of Unwashed souls. In 1985 a volume of Witkacy's plays was published in Zagreb, translated into Serbo-Croatian by Dalibor Blazina who also wrote a book about Witkiewciz's works published in Zagreb in 1993. To commemorate the 100th anniversary of Witkacy's birthday, UNESCO proclaimed 1985 as Witkacy's Year. This contributed to eliminating the 428 reluctance towards his works in those countries where he was so far unwelcome or even forbidden. His dramas were published in Czechoslovakia, Bulgaria and the Soviet Union. The credit for the latter case goes first of all to Andrzej Bazilewski, who after the dissolution of the Soviet Union established his own publishing firm named Wahazar to publish works by Witkacy and othet Polish authors. Last year it published a volume of seven dramas and soon a translation of Drugs will appear. Familiarity with Witkiewicz's work is on the continuous rise. His dramas were translated into Estonian by Hendtik Lindepuu. The wotks of the author of The Shoemakers have been for many years popularised in Sweden by Andrzej Nils Uggla and director Dag Hedamn. They published a volume of his plays, organised the Witkiewicz's Festival in Stockholm and Hedman staged A Madman and a Nun, Pragmatists and The Sonata of Beelzebub. International sessions devoted to Witkiewicz were organised in several cities (including Pisa, Brussels, Stockholm, Tokyo, St. Petersburg), combined with the presentation of his pictures and photographs and a review of theatre performances. Separate exhibitions of paining and photography were held in Florence (1965), Essen (1974), Rome (1979), Livorno (1980), Duesseldorf (1980), in the Paris-based Centre Georges Pompidou as part of the big "Presences Polonaisse" exhibition (1983), in Berlin (1990), Munich and Halle (1997), New York and Chicago (1998). • • • So far Witkacy has been translated into 24 languages: Arabic, Bulgarian, Catalan, Czech, Danish, Dutch, English, Estonian, French, German, Greek, Hungarian, Italian, Japanese, Latvian, Norwegian, Portuguese, Romanian, Russian, Serbo-Croatian, Slovak, Slovenian, Spanish and Swedish. Translations of his dramas, novels and theoretical treatises appeared in 28 countries. In the same number of countries over 250 premieres of his plays were held. �Janusz Degler • W I T K A C NA ŚWIECIE (1963-2000) i zasłużona tłumaczka naszej litetatury na język węgierski, wydała w 1973 r. tom zawierający pięć dramatów Witka­ cego (cenzura nie zezwoliła na pomieszczenie w nim Szewców, których przekład ukazał się dopiero dziesięć lat później w czasopiśmie „Szinhaz"). W Meksyku populary­ zuje dramaturgię Witkiewicza Maria Sten, wykładająca na stołecznym uniwersytecie. Jego nakładem wyszedł to­ mik zawierający Wariata i zakonnicę, W małym dworku i Matkę, а potem specjalny zeszyt uniwersyteckiego czaso­ pisma „Cuadernos de Filosofia у Letras", w którym Maria Sten zamieściła oprócz rozprawy o Witkacym tłumacze­ nia Wścieklicy, Szalonej lokomotywy i Matki. Przekład tej ostatniej sztuki ukazał się w 1978 r. w kubańskiej antolo­ gii dramatu polskiego opracowanej przez Marię Sten. W Hiszpanii wydano Nienasycenie i Pożegnanie jesieni oraz w osobnych tomikach (w znanej serii teatralnej „Cuader­ nos practicos") Matkę, Kurkę Wodną i Nowe Wyzwolenie wraz z Wariatem i zakonnicą. Josep M . de Sagarra przetłu­ maczył na język kataloński Mątwę i Narkotyki. Wydarze­ niem literackim stało się wydanie Nienasycenia, a potem Pożegnania jesieni w Holandii w znakomitych przekładach Karola Lesmana, który opublikował także tomik zawiera­ jący Sonatę Belzebuba, Matkę i fragmenty Niemytych dusz. W roku 1985 ukazał się w Zagrzebiu tom sztuk Witkace­ go przełożonych na język serbsko-chorwacki przez Dalibora Blażinę, który napisał również książkę o twótczości Witkiewicza pt. Katastrofizam i dramska struktura (Za­ grzeb 1993). sługa Andrzeja Bazilewskiego, który po rozpadzie Związ­ ku Radzieckiego założył własną firmę wydawniczą o na­ zwie Wahazar, aby móc publikować utwory Witkacego i innych polskich autorów. Rok temu ukazał się w niej tom siedmiu dramatów, a niebawem wyjdzie przekład Na­ rkotyków. Krąg znajomości Witkiewicza stale się rozsze­ rza. Na język estoński przetłumaczył jego dramaty Hendrik Lindepuu. W Szwecji od wielu lat popularyzują twór­ czość autora Szewców slawista Andtzej Nils Uggla i reży­ ser Dag Hedman. Razem wydali tom jego sztuk, zorgani­ zowali Festiwal Witkiewiczowski w Sztokholmie, a Hed­ man w teatrze w Uppsali wystawił Wariata i zakonnicę, Pragmatystów i Sonatę Belzebuba. W kilku miastach (m.in. w Pizie, Btukseli, Sztokholmie, Tokio, Petetsburgu) zor­ ganizowano międzynarodowe sesje poświęcone twórczo­ ści Witkiewicza połączone z prezentacją jego obrazów i fotografii oraz przeglądem przedstawień teatralnych. Odrębne wystawy malarstwa i fotografii odbyły się we Florencji (1965), Essen (1974), Rzymie (1979), Livorno (1980), Dusseldorfie (1980), w paryskim Centre Georges Pompidou w ramach wielkiej wystawy Presences Polonaisses (1983), Berlinie (199), Monachium i Halle (1997), Nowym Jorku i Chicago (1998). Dla uczczenia setnej rocznicy urodzin Witkacego UNESCO ogłosiło tok 1985 „Rokiem Witkacego". Przy­ czyniło się to do przełamania oporów wobec jego twór­ czości w tych krajach, w których był dotąd niemile w i ­ dziany lub nawet zakazany. Edycje dramatów wyszły w Czechosłowacji, Bułgarii i w Związku Radzieckim. W rym ostatnim przypadku była to przede wszystkim za- 429 * Dotychczas przetłumaczono Witkacego na 24 języki: angielski, arabski, bułgarski, czeski, duński, estoński, francuski, grecki, hiszpański, holenderski, japoński, kata­ loński, łotewski, norweski, niemiecki, portugalski, rosyj­ ski, rumuński, serbsko-chorwacki, słowacki, słoweński, szwedzki, węgierski i włoski. Przekłady dramatów, powie­ ści i rozpraw teoretycznych oraz filozoficznych ukazały się w 28 krajach. W tyluż krajach odbyło się ponad 250 pre­ mier jego sztuk teatralnych. �Janusz Degler • BIBLIOGRAPHY Czechosłowacja (dawna) V O D N A ŚLEPKA [Kurka wodna] Przekład: Jozef Mrazik [przekład słowacki]. Bratislava 1967, Diliza, s. 57. Modernę drama, zv. 7. Austria VODNI ŚLIPKA [Kurka wodna] NIXEN U N D HEXEN ODER DIE GRUNE PILLE Preloźila Helena Stachova [przekład czeski]. Praha 1968. [Nadobnisie i koczkodany, czyli zielona pigułka]. Ubers. Liliana Druk powielony dla potrzeb teatrów. Niesielska. Wien-Munchen [1974], Tomas Sessler Verlag. ŚILENA LOKOMOTIVA [Szalona lokomotywa] Druk powielony dla potrzeb teatrów. Z polśtiny pfelozila Viola Fischerova. „Divadlo" 1967, li­ DER NARR UND DIE NONNE [Wariat i zakonnica]. Ins stopad, s. 58-66. Deutsche ubertragen von Gerda Hagenau. Wien-Munchen HRY [1979]. Thomas Sessler Verlag, s. 35. Druk powielony dla po­ Z polskych orignalu preloźili a poznamkami opatrili: Jarotrzeb teatrów. slav Simonides, Helena Stachova, Erich Sojka. Predmluvu SCHUSTER [Szewcy]. Ubers. Liliana Niesielska. napsal Jarmil Pelikan. Praha 1985, Odeon, s. 303. Svitova Wien-Munchen [1979], Thomas Sessler Verlag. Druk po­ retba, sv. 531. wielony dla potrzeb teatrów. Zawartość tomu: Blazniva lokomotiva [Szalona lokomoty­ DAS NICHT ERKANNTE DRAMA [Dramat nierozpo­ wa], Błazen a jeptiśka [Wariat i zakonnica], Matka [Matka], znany] . Textgliederung und - bearbeitung von Tadeusz Minc. Sevci [Szewcy]. Aus dem Polnischen von Leon Kasajew. Wien-Munchen 1981, Thomas Sessler Verlag, s. 53. Druk powielony dla po­ Dania trzeb teatrów. DEN NY BEFRIELSE [Nowe Wyzwolenie]. O M DEN NY DIE BEELZEBUB - SONATĘ [Sonata Belzebuba]. Aus SLAGS DRAMA [O nowym typie sztuki teatralnej]. Przeł. Jess dem Polnischen von Leon Kasajew. Wien-Munchen 1981, 0rnsbo. W antologii: Europaeisk avantgarde teater Thomas Sessler Verlag, s. 68. Druk powielony dla potrzeb te­ 1896-1930, [tom 3:] Ungam, Polen, Sovjetunwnen. [Red.] atrów. Kela Kvam, Odense 1978, s. 101-133. DAS WASSERHUHN [Kurka wodna]. Aus dem Polni­ Bibliografia schen ins Deutsche ubertragen von Gerda Hagenau. Wien-Munchen [1981]. Thomas Sessler Verlag, s. 71. Ma­ szynopis powielony dla potrzeb teatrów. DIE SCHUSTER [Szewcy]. Ins Deutsche ubertragen von Gerda Hagenau. Wien [1981], Proscenium Edition, s. 68. Maszynopis powielony dla potrzeb teatrów. Bułgaria ZA NOWIJA W I D TEATRALNA PIESA (O nowym ty­ pie sztuki teatralnej; fragment Wstępu do teońi Czystej Formy w teatrze) Beleżki i prewod ot polski Kalina Bachnewa-Canewa. „Narodna Kultura" (Sofia) 1986, nr 38, s. 7). PRAGMATISTI (Pragmatyści) Ot polski: Dimitrina Łau-Bykowska. „Gestus" (Sofia) 1990, nr 7-8, s. 86-106. PIESI (Sztuki) METAFIZIKA N A DWUGŁAWOTO TELE (Metafizyka dwugłowego cielęcia), prewela Dimitrina Łau-Bykowska. WODNATA KOKOSZKA (Kurka Wodna), preweła Kalina Bachnewa. OKTOPOD, ILI HIRKANICZEN SWETOGLED (Mątwa, czyli hyrkaniczny światopo­ gląd), preweła Kalina Bachnewa. LUDIJAT I MONACHINJATA (Wariat i zakonnica), preweła Kalina Bachnewa. MAJ­ KA (Matka), preweła Dimitrina Łau-Bykowska. SON ATA TA N A WELZEWUL, ILI ISTINSKA SŁUCZKA W MORDOWAR (Sonata Belzebuba, czyli Prawdziwe zdarzenie w Mordowarze), preweła Kalina Bachnewa. OBUSZTARI (Szewcy), preweła Dimitrina Łau-Bykowska. WWEDENIE W TEORIJATA ZA CZISTATA FORMA W TEATRA, preweła Kalina Bachnewa. Systawitel: Kalina Bachnewa. Sofija 1993, s. 491. Uniwersitetsko Izdatielstwo „Sw. Kliment Ohridski". Estonia NAIDENDID (Dramaty): PRAGMAATIKUD (Pragma­ tyści), VAIKRSES HAARBERIS (W małym dworku), KAUNITARID JA VARDJAD EHK ROHELINE TABLETT (Nadobnisie i koczkodany, czyli Zielona pigułka), HULLUMEELNE JA N U N N (Wariat i zakonnica), HULLUNUD VEDUR (Szalona lokomotywa), EMA (Matka), PELTSEBULI SONAAT (Sonata Belzebuba) Pola Keelest tólkinud Hendrik Lindepuu. Tallinn 1997, s. 288. Valjaandja Eesti Draamateater. BUNGO 622 LANGEMIST EHK DEEMONLIK N A I NE (Fragment 622 upadków Bunga, czyli Demonicznej kobiety) Poola keelest tólkinud Hendrik Lindepuu. „Vikerkaar" (Tallinn) 1998, nr 12, s. 41-51. Francja Witkiewicz [Fragment Wstępu do teorii Czystej Formy w te­ atrze] Trad, inćdite de Therese Dzieduszycka. W antologii: Odette Asian. LArt du thedtre, Paris 1963, Editions Seghers, s. 556-567. Traduction de Erik Veaux. „Pour 1'Art" 1963, nr 89/90. LA MERE [Matka] Adaptee du polonais par Koukou Chanska e t Francois Marie. Paris 1969, Gallimard, s. 73. Theatre du Monde Entier. LA POULE D'EAU [Kurka wodna] Adaptee du polonais par Koukou Chanska e t Francois Marie. Paris 1969, Gallimard, s. 81. Theatre du Monde Entier. LA METAPHYSIQUE D'UN VEAU A DEUX TETES [Metafizyka dwugłowego cielęcia] 430 �Janusz Degler • BIBLIOGRAFIA Adaptation francaise de Koukou Chanska et Francois Marie. Paris 1969, Gallimard, s. 70. Theatre du Monde Entier. LES CORDONNIERS [Szewcy] Texte francais de Koukou Chanska et Jacques Lacarriere. Paris 1969, Gallimard, s. 98. Theatre du Monde Entier. Przedruk w: En marge du theatre surrealiste, „Cahiers de la Compagnie Madei eine Renaud -Jean-Louis Barrault", 70, 2 trimestre 1969, Paris, Gallimard. INTRODUCTION A LA THEORIE DE LA FORME PURE A U THEATRE [Wstęp do teorii Czystej Formy w tea­ trze], PRECISIONS SUR LA QUESTION LA FORME PU­ RE A U THEATRE [Bliższe wyjaśnienia w kwestii Czystej For­ my na scenie]. Traduction de Koukou Chanska et Jacques Lacarriere. „Cahier de la Compagnie Madeleine Renaud - Jean-Louis Barrault", 73, 3 trimestre 1970, Paris, Gallimard, s. 3-69. LA PIEUVRE [Mątwa] Adaptation francaise de Koukou Chanska et Francois Marie. „Cahiers de Compagnie Madeleine Renaud - JeanLouis Barrault", 73, 3 trimestre 1970, Paris, Gallimard, s. 80-128. INTERVIEW AVEC В. SCHULZ [Wywiad z Brunonem Schulzem] W tomie: Bruno Schulz, Les boutiques de cannelles. Nouvelles. Przekład: Therese Douchy, Georges Sidrę, Jerzy Lisow­ ski. Paris 1974, Denoel. INTRODUCTION A LA THEORIE DE LA FORME PURE A U THEATRE [Fragment Wstępu do teorii Czystej Formy w teatrze] Traduction de Koukou Chanska et Jacques Lacarriere. W antologii: Monique Bonie, Martine de Rougemont, Ja­ cques Scherer, Esthetiąue tedtrale. Textes de Platon a Brecht, Paris 1982, Editions SEDES, s. 265-267. REGLEMENT DE LA FIRMĘ DE PORTRAITS „S.I. WITKIEWICZ" [Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkie­ wicz"] Traduit par Antoine Baudin. W katalogu: Presences Polo­ naises. Witkiewicz - Constructivisme - Les Contemporains. Lart vivant autour du musće de Łódź. Paris 1983 (Centrę Georges Pompidou 23 juin - 26 septembre 1983). Comissaires generaux: Dominique Bozo, Ryszard Stanisławski. Coordina­ tion du catalogue: Urszula Czartoryska, Nicole Ouvrard. Grecja METAFUSIKE ENOS DIKEFALOU MOSHAVIOU [Metafizyka dwugłowego cielęcia]. Przeł. Koulas Antoniade. Athena 1975, Dodone, s. 95. Hiszpania COMEDIA REPUGNANTE DE U N A MĄDRE [Mat­ ka] Traduccion у adaptación Juan Cańo Arecha у Miguel Narros. Madrid 1973, Editorial Fundamentos, s. 79. Cuadernos practicos nr 9. INSACIABILIDAD [Nienasycenie] Version del polaco de: Meliton Bustamante Ortiz. Barce­ lona 1973, Barral Editores, s. 599. LA GALLINA ACUATICA [Kurka wodna] Traduccion у adaptación: Juan Cano Arccha. Madrid 1975, Editorial Fundamentos, s. 101. Cuadernos practicos nr 18. LA NUEVA LIBERACIÓN - EL LOCO Y LA MONJA [Nowe Wyzwolenie - Wariat i zakonnica] Traduccion Jorge Segovia у Violetta Beck. Madrid 1976, Editorial Fundamentos, s. 95. Cuadernos practicos nr 20. CARTAS DESCONOCIDAS DE STL WITKIEWICZ A SU MUJER JADWIGA [Listy St.I. Witkiewicza do żony Ja­ dwigi] Traduccion de Elżbieta Bortkiewicz [w:] Anna Micińska, Correspondencia, „Quimera" (Barcelona) 1984, nr 39—40, s. 34-36. REGLAMENTO DE LA FIRMA DE PETRATOS „S.I. WITKIEWICZ" [Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz ] Traduccion de Elżbieta Bortkiewicz. „Quimera" (Barcelo­ na) 1984, nr 39-10, s. 36-37. LA MARE [Matka] Traducció de Dorota Szmidt, Barcelona 1987, s. 115. Edicions Dels Quaderns Crema. EL POP O LA VISIO HYRKANESA DEL MÓN [Mą­ twa, czyli fiyrkaniczny światopogląd] - SOBRE LA FORMA PURA [O Czystej Formie] Traducció i introducció de Josep M . de Sagarra. Barcelo­ na 1992, s. 132. Institut del Teatre de la Diputació de Barce­ lona. Biblioteca Teatral 79. ED LOCO Y LA MONJA [Wariat i zakonnica] Version у dirección Jarosław Bielski. Madrid 1992, s. 72. Real Escuela Superior de Arte Dramatico. ADIÓS A L O T O N O [Pożegnanie jesieni] Traducido del polaco por Elżbieta Bortkiewicz у Jaun Carlos Vidal. Nota biografica por Juan Carlos Vidal. Madrid 1993, s. 421. Anaya ćk Mario Muchnik. NARCÓTICOS [Narkotyki] Traduccion de Josep M. Sagarra. Barcelona 1994, s. 212. CIRCE Ediciones. Holandia DE GEK EN DE NON [Wariat i zakonnica] Vertaling: Paul Beers. „De Revisor" 1977, nr 1 (febr.), s. 49-56. INLEIDING ТОТ DE THEORIE V A N PURE VORM IN THEATER [Fragment Wstępu do teońi Czystej Formy w te­ atrze] Vertaling en beweking: Joanna Bilska en Dolf Verspoor. W: program teatralny do przedstawienia Witkacy w teatrze De Brakke Grond w Amsterdamie (5 III 1977). VERS LAG V A N DE WERKING V A N PEYOTL OP S.I. WITKIEWICZ D.D. 20 V I (1928) [Sprawozdanie z działania peyotlu na St.l. Witkiewicza dn. 20 VI 2] Vertaling: Karol Lesman. „Raster" (Amsterdam) 1988, nr 42, s. 15-26. ONVERZADIGBAARHEID [Fragment Nienasycenia] Vertaling: Karol Lesman. „Raster" (Amsterdam) 1988, nr 42, s. 34-50. HET REGLEMENT V A N DE PORTRETTENFIRMA 431 �]anusz Degler • BIBLIOGRAPHY „S.I. WITKIEWICZ" [Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz"] Vertaling: Karol Lesman. „Tijdschrift voor Slavische Literatuur" 1989, nr 5, ss. 41-47. DE DAPPERE PRINSESS [Odważna księżniczka] KAKKERLAKKEN [Karaluchy] Vertaling uit het Pools Karol Lesman. „het Cahier" / Bre­ da 1991,, nr 2, s. 9-29. ONVERZADIGBAARHEID [Fragment Nienasycenia] Vertaling: Karol Lesman. „Tijdschrift voor Slavische Literatuur" 1993, nr 14, s. 6-9. ONVERZADIGBAARHEID [Nienasycenie] Uit het Pools vertaald envan een nawoord voorzien door Karol Lesman. Amsterdam 1993, s. 574- Meulen-hoff (II wy­ danie: Amsterdam 1996). AFSCHEID V A N DE HERFST (Pożegnanie jesieni) Uit het Pools vertaald en van een nawoord voorzien do­ or Karol Lesman. Amssterdam 1996, s. 376. Meulenhoff. DE BEELZEBUBSONATE EN ANDERE TEKSTEN (Sonata Belzebuba i inne teksty): DE MOEDER (Mat/ca), DE BEELZEBUBSONATE (Sonata Belzebuba), DE GLIMLACH V A N DE ONEBENUL (fragment Niemytych dusz). Vertaald uit het Pools en van een nawoord voorzien door Karol Lesman. Leiden 1997, s. 166. Plantage. Japonia _ KYOJIN T O NISO (Wariat i zakonnica) .Przekład: Yukio Kudo, „Shingeki" (Tokyo) 1977, nr 12. YUREI N O IE (W małym dworku) Przekład: Takanasi Yasunari. „Hermes" (Tokyo) 1985, nr 4, s. 102-119. (O Czystej Formie) - (O nowym tyjne sztuki teatralnej) (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz") - (Sprawozda­ nie z działania peyotlu na St.l. Witkiewicza dn. 20 VI) - (Listy do Bronisława Malinowskiego) Przekład: Yuwjiro Nakamura. W tomie: Witkiewicz no sekai. [Redakcja:] Yujiro Nakamura. Tokyo 1985. Parco Co., Ltd. (Regułamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz") Przekład: Tokimasa Sekiguchi. W: Witkacy-in-the-box. Theater X Opening Special Program, Tokyo 1992, s. 49. Jugosławia (dawna) LUDAK I OPATICA (Wariat i zakonnica) Preweo: Petar Vujicic. W antologii: Avangardna drama. Priredio: Slobodan Selenie. Beograd 1964, s. 147-174- Srpska Knjiżerna Zadruga. TEATAR ĆISTE FORME (Fragment Wstępu do teorii Czystej Formy w teatrze) Prev. s ffancuskog: Ana Gusić. W tomie: Tomislav Sabljak, Teatar XX stołjeća. Split-Zagreb 1971, s. 77-81. Matica hrvatska. Tisak „Sobodna Dalmacija". SEKOE ZLO MOŻE DA BUDE I POLOŚO (Wanat i za­ konnica) Prev. Milan Trajkov. „Kulturen źivot" 1972, XVII, 3, s. 25-31. (Przekład na jęz. słoweński). NEZASIĆENOST Z OBLIKO (Analogia z malarstwem; fragment Wstępu do teońi Czystej Formy w teatrze. Prevedel: Igor Lampret. W tomie: Med Artaudom in Brechtom. Izbral in uredil Andrej Inkret. Opremil Stefan Potoćnik. Ljubljana 1972, s. 60-66. Tisak „Joże Mośkroic". Knjiźnica Mestega gledalisća ljjubljanskega 59. (Przekład na jęz. słoweński). IZBOR IZ DJELA: ŻOHARI (Karaluchy), LUDAK I OPATICA (Wariat i zakonnica), U MALOJ KURIJI (Wma­ łym dworku), VODENA KOKA (Kurka wodna), POLUDJJELA LOKOMOTIVA (Szalona lokomotywa), ŚUSTRI (Szew­ cy), UVOD U TEORIJU ĆISTE FORME U KAZALIŚTU (Wstęp do teońi Czystej Formy w teatrze) Izbor i prijevod Dalibor Blaźina. Zagreb 1985, s. 222. Cekade, Biblioteka „Prolog" (velika edicija, knjiga 10). JJUVENILIJE (Juwenilia): KNEGINJICA MAGDALE­ N A ILI NASTRLJIVI KNEZ (Księżniczka Magdalena, czyli Natrętny książę) - ŻOHARI (Karaluchy) Preveo z poljskog i uvodnu biljeśku napisao: Dalibor Blaźina. „Cjuorum" (Zagreb) 1987, nr 1-2, s. 138-153. NEGATIV SKICE (Negatyw szkicu) Prijevod s poljskoga: Dalibor Blaźina. „15 dana" 1989, nr 8, s. 9-11. Kuba LA MĄDRE [Matka] Traducción Maria Sten у Cristina Conde. W antologii: Teatro Polaco. Selección de Maria Sten. Prologo de Jan Pieszczachowicz. Ciudad de la Habana 1978, Editorial Arte у Li­ teratura, t. I , s. 89-147. Liban ALTHARAROR ALŻADED [Nowe Wyzwolenie] Przekład: Admir Koreje. „Fikr" (Bejrut) 1980, nr 39-40, s. 199-221. Łotwa MATE (Matka) No polu valodas tulk.: Dace Gasina. „Tea tra Vestnesis" (Riga ) 1989, nr 9-10, s. 18-27. Meksyk EL LOCO Y LA MONJA [Wariat i zakonnica] Traducción Maria Sten. „La Cultura en Mexico" (Suplemento de Siempre) 1971, nr 506, s. III—IX. TRES OBRAS TEATRALES [Trzy sztuki teatralne]: LA MĄDRE [Matka]. LA PEQUENA MANSION [W małym dworku], EL LOCO Y LA MONJA [Wariat i zakonnica] Traducción: Maria Sten у Cristina Conde. Mexico 1974, UNAM. TRES OBRAS [Trzy sztuki]: LAS CUCARACHAS [Ka­ raluchy], POBRE MUCHACHITO [Biedny chłopiec], LA COLECCION O LA TRAVRSURA DEL ELEFANTE [Me­ nażeria, czyli wybryk słonia] La traducción del polaco es de Raul Zermeno. „La Palabra у el Hombre" 1976, nr 20, s. 91-96, Universidad de Ve­ racruz. JUAN CARLOS MATEO RABIETA [Jan Maciej Karol Wściekłica] - LA LOCOMOTORA LOCA [Szalona lokomo­ tywa] 432 �J a n u s ; Degler • BIBLIOGRAFIA Traduccion: Maria Sten у Alfredo Michel. „Cuadernos de Filosofia у Letras" (Mexico) 1985, nr 5: „Literatura Dramatica у Teatro", s. 39-98. Universidad Nacional Autónoma de Mexico. LA MĄDRE [Matka] Traduccion: Maria Sten у Cristina Conde. „Cuadernos de Filosofia у Letras" (Mexico) 1985, nr 5: „Literatura Dramatica у Teatro", s. 99-142. Universidad Nacional Autónoma de Mexico. UNERSATTLICHKEIT (Nienasycenie) Aus dem Polnischen von Walter Tiel. Mit einem Na­ chwort von Witold Gombrowicz. Miinchen 1966, s. 596. R. Piper 6k Co. Verlag. U N R S A T T L I C H K E I T . SOIREE BEI DER FURSTIN TICONDEROGA (Drugi rozdział Nienasycenia) Deutsch von Karl Dedecius. W antologii: Polnische Prosa des 20. Jahrhunderts. Vorgestelt von Karl Dedecius. Miinchen 1966. Erster Teil, s. 212-231. Carl Hanser Verlag. Wydanie II: Miinchen 1970. Niemiecka Republika Demokratyczna NEUE BEFREIUNG (Nowe Wyzwolenie) STUCKE (Sztuki): DAS NAMENLOSE WERK (Bezi­ Deutsch von Tadeusz Kantor und Horst Taubmann. Ba­ mienne dzieb), GYUBAL WAHAZAR ODER AUF DEN den-Baden [1967], s. 43. Verlag Johannes Hertel. Druk po­ PASSEHOXHEN DES UNSINNS (Gyubal Wahazar, czyli wielony dla potrzeb teatrów. Na przełęczach BEZSENSU), DER TINTENFISCH ODER DIE PRAGMATIKER (Pragmatyści) DIE HYRKANISCHE WELTANSCHAUUNG (Mątwa, Deutsch von Werner Grzyb und Horst Taubmann. Ba­ czy fi Hyrkaniczny światopogląd), DIE MUTTER (Matka), I N den-Baden [1967], s. 54- Verlag Johannes Hertel. Druk po­ KLEINEN LANDHAUS (W małym dworku), DIE SCHU­ wielony dla potrzeb teatrów. STER (Szewcy) DIE SCHUSTER (Szewcy) Aus dem Polnischen ubersetzt und mit einem Nachwort Deutsch von Janusz von Pilecki. W antologii: Modemes versehen von Henryk Bereska. Berlin 1982, s. 363. Verlag Polnisches Theater. Herausgegeben und mit einem Nachwort Volk und Welt. von Andrzej Wirth. Neuwied-Berlin 1967, and 1, s. 7-87. Hermann Luchterhand Verlag. ABSCHIED V O M HERBEST (Pożegnanie jesieni) JANULKA, TOCHTER DES FIZDEJKO (Janulka, córka Aus dem Polnischen von Roswithe Matwin-Buschmann. Fizdejki) Leipzig 1991, s. 468. Reclam-Verlag. Deutsch von Werner Grzyb und Horst Taubmann. Ba­ den-Baden. Norwegia UR „INLEDNING TILL TEORI O M DEN RENA FORDER TINTENFISCH ODER DIE HYRKANISCHE MEN PA TEATERN" [Fragmenty Wstępu do teońi Czystej WELTANSCHAUNG (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopo­ Formy w teatrze]: O M EN NY TYP AV TEATERKONST gląd) [O nowym typie sztuki teatralnej], NAERMARE DEFINI­ Deutsch von Tadeusz Kantor und Horst Taubmann. Ba­ TION AV DEN RENA FORMENS TEATER [Bliższe okre­ den-Baden [1968], s. 71. Verlag Johannes Hertel. Druk po­ ślenie sztuki teatralnej w Czystej Formie], NAGRA ORD O M wielony dla potrzeb teatrów. AKADESPELARENS ROLI I DEN RENA FORMENS TE­ DIE DA! (Oni) ATER [Parę słów o roli aktora w sztuce teatralnej w Czystej For­ Deutsch von Peter Lachman. W tomie: Spectaculum XI. mie] Sechs modernę Theaterstuxcke: Adrien - Babel - Bond - Dorst Oversatt av Lars Kleberg. „Teatrets teori og teknikk" 1966, nr 3/4, s. 31-35. Portugalia A MAE [Matka] Traducao de Jose Palla e Carmo. Lisboa 1972, s. 247. Prelo Editora (Repertório Para um Teatro Actual 9). Republika Federalna Niemiec DAS WASSERHUHN (Kurka Wodna) - NARR UND NONNE (Wariat i zakonnica) Deutsch von Heinrich Kunstmann. Frankfurt am Main 1965, s. 111. Suhrkamp Verlag. DIE MUTTER (Matka) - SAS WASSERHUHN (Kurka Wodna) Deutsch von Mikołaj Dutsch. Munchen-Wien-Basel 1966. Kurt Desch Verlag. Druk powielony dla potrzeb tea­ trów. ERWACHEN. Aus dem Roman Unersattlichkeit (Pierw­ szy rozdział Nienasycenia) Ubersetzung: Walter Tiel. „Monat" 1966, nr 216, s. 48-56. - Muxller - Witkiewicz- Frankfurt am Main 1968, s. 273-312. Suhrkamp Verlag. IM KLEINEN HAUS (W małym dworku) Deutsch von Werner Grzyb und Horst Taubmann. Ba­ den-Baden [1971]. Verlag Johannes Hertel. Druk powielony dla potrzeb teatrów. DIE MUTTER (Matka) Deutsch von Irmtruad Zimmermann-Góllheim. BadenBaden 1970. Verlag Johannes Hertel. Druk powielony dla potrzeb teatrów. DAS NAMENLOSE WERK (Bezimienne dzkb) Deutsch von Christa Vogel. Berlin [1972]. Kiepenheuer Buhnenvertriebs GmbH. Druk powielony dla potrzeb tea­ trów. DIE METAPHYSIK DES ZWEIKÓPFIGEN KALBES (Metafizyka dwugłowego ciekcia) Deutsch von Christaq Vogel. Berlin [1972]. Kiepenheu­ er Buhnenvertriebs GmbH. GYUBAL W A H A Z A R ODER I M ENGPASS DES UNSINNS (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSEN­ SU) Deutsch von I. Boli. Frankfurt am Main 1974. Suhrkanp 433 �Janusz Degler • BIBLIOGRAPHY Verlag. Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) im Briefwechsel mit dem deutschen Phiłosophen Hans Cornełius „Zeitschrift rur slavische Philologie", Heidelberg 1976, Band XXXIX, Heft 1. Teil I , s. 68-156. Carl Winter-Universitatsverlag. „Zeitschrift fur slavische Philologie", Heidelberg 1978, Band XL, Heft 1. Teil I I , s. 150-213. Odnaleziony i opracowany przez Heinricha Kunstmanna zbiór ponad 100 listów Witkiewicza pisanych po niemiecku do Hansa Corne­ liusa w latach 1934-39. V E R R U C K T E L O K O M O T I V E (Szałom lokomotywa) Deutsch von Christa Vogel. Berlin 1985. Kiepenheuer Buhnenverbs GmbH. VEPvRUCKTE LOKOMOTIVE (Szahna lokomotywa), deutsch von Christa Vogel. E I N F U H R U N G IN DIE THEORIE DER REINEN FORM DES T H E A T E R S (Wstęp do teo­ ńi Czystej Formy w teatrze), deutsch von Friedrich Griese. A B S C H I E D V O M H E R B S T (fragment Pożegnania jesieni), deutsch von Hildburg Heider und Ryszard Zan. U N E R S A T T L I V H K E I T (Fragment Nienasycenia), deutsch von Walter Tiel. DER EINZIGE AUSWEG (Fragment Jedy­ nego wyjścia), deutsch von Hildburg Heider und Ryszard Zan. S C H U S T E R (Szewcy), deutsch von Janusz von Pilecki. U N G E W A S C H E N E SEELE (Fragment Niemytych dusz). W tomie: Stanisław I. Witkiewicz, Verriickte Lokomotwe. Ein Lesebuch mit Bildern des Autors. Herausgegeben von Andrzej Wirth. Frankfurt am Main 1985, s. 347. Suhkamp Verlag. Polnische Bibliothek. U N E R S A T T I C H K E I T (Nienasycenie) Mit einem Nachwort von Witold Gombrowicz. Aus dem Polnischen von Walter Tiel. Munchen 1986, s. 596. R. Piper GmbH ćk Co. Serie Piper. Band 510. A B S C H I E D V O M H E R B S T T (Pożegnanie jesieni) Aus dem Polnischen von Walter Tiel. Munchen - Zurich 1987, s. 443. R. Piper GmbH. 6k Co. G E S C H A F T S O R D N U N G DER P O R T A I T F I R M A „S.I. W I T K I E W I C Z " (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkie­ wicz") W katalogu: Stanisław Ignacy Witkiewicz 1885-1939. Ber­ lin 1990. Studio I des Kiinstlerhauses Bethanien Berlin Stuxdtisches Museum Flensburg (27 V 1990 - 1 V I I 1990), s. 46-48. Rosja WODJANAJA KUROCZKA (Kurka Wodna) Pieriewod A. Bazilewskogo. „Diapazon" 1993, nr 3—4. TUMOR MOZGOWICZ (Tumor Mózgowicz) - PRAGMATISTY (Pragmatyk) Pieriewod W. Kyłaginoj-Jarcewoj. „Sufler" 1994, nr 2 - 3 . BEZUMYJ LOKOMOTIW (Szalona lokomotywa) Pieriewod z polskogo Andrieja Bazilewskogo. „Inostrannaja Litieratura" (Moskwa) 1995, nr 11, s. 139-151. IZ KNIGI „NARKOTIKI": PRIEDISŁOWIE - PEJOTL (Fragmenty Narktyków: Przedmowa - Peyotl) Pieriewod z polskogo Andrieja Bazilewskogo. „Inostrannaja Litieratura" (Moskwa) 1995, nr 11, s. 151-166. AWTOPARODIJA „NIEGATYW ESKIZA" (Autoparodia „Negatyw szkicu") Pieriewod z polskogo Natalia Jakubowa. „Moskowskij Nabljudatiel" 1996, nr 3-4, s. 9 4 - 9 5 . JEDINSTWIENNYJ WYCHOD (Fragment Jedynego wyj­ ścia) Pieriewod J. Czajnikowa. „Apokrif" 1996, nr 1. DJUBAL WAHAZAR I DRUGIJE NIEEWKLIDOWY DRAMY (Gyubal Wahazar i inne dramaty nieeuklidesowe): ONI (Oni), DJUBAL WAHAZAR, ILI H A PIERIEWAŁACH ABSURDA (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSENSU), WODJANAJA KUROCZKA (Kurka Wodna), KARAKATICA, ILI GIR - KANICZIESKOJE MIROBOZZRIENIE (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd), BEZUMNYJ LOKOMOTIW (Szalona lokomotywa), JANULKA, DOCZ FIZDEJKO (Janulka, córka Fizdejki), SAPOŻNIKI (Szewcy) Sostawlenie A. Bazilewskij, S. Isajew. Pieriewod z polsko­ go A. Bazilewskij, Moskwa 1999, s. 356. GITIS - W A H A ­ ZAR. Rumunia O CASA LA TARA (W małym dworku) Przekład: Dragos Vranceanu, „Secolul 20", 1975, nr 5 - 6 . AZ ÓRULT ES AZ APACA (Wariat i zakonnica) - AZ ANY (Matka) Fordiytotta Kerćnyi Gracia. Bukarest 1983, s. 117. Kriterion Konyvkiadou (wydanie w języku węgierskim). Słowenia SLOVO OD JESENI (Pożegnanie jesieni) Prevod in spremna beseda Niko Jeź. Ljubljana 1994, s. 416. Cakarjeva zalozba. Zbirka XX. stoletje. CVLJARJI (Szewcy) Prevedla Darja Dominkuś. W analogii: Dramatikon I : ApoIIinaire - Witkiewicz - Vampilov - Fo - Shepard - Schwab. Urednik Aleś Śyteger. Ljubljana 1999, s. 5 3 - 1 0 3 . Studentska zalozba. Knjiźna zbirka Beletrina. Stany Zjednoczone THE M A D M A N AND THE NUN (Wariat i zakonnica) Translated by Daniel C. Gerould and CS. Durer. „First Stage". A Quarterly of New Drama 1965/66, vol. IV, nr 4 (Winter), s. 212-221. Purdue University, Indiana. THE WATER HEN (Kurka Wodna) Translated by Daniel Gerould and C.S. Durer. „First Sta­ ge". A Quarterly of New Drama 1967, vol. V I , nr 2 (Sum­ mer), s. 86-102. Purdue University, Indiana. THE CRAZY LOCOMOTIVE (Szalona lokomotywa) Translated by Daniel C. Gerould and C.S. Durer. „First Stage" A Quarterly of New Drama 1967/68, vol. V I , nr 4 (Winter), s. 2 0 6 - 2 1 5 . THE M A D M A N AND THE NUN AND OTHER PLA­ YS: THE M A D M A N AND THE NUN (Wariat i zakonnica)-, THE WATER HEN (Kurka Wodna); THE CRAZY LOCO­ MOTIVE (Szalona lokomotywa); THE MOTHER (Matka); THEY (Oni); THE SHOEMAKERS (Szewcy). Appendix: ON A NEW TYPE OF PLAY (O nowym typie sztuki teatralnej). Translated ćk edited by Daniel С. Gerould and C.S. Du­ rer. With a foreword by Jan Kott. Seattle and London 1968, 434 �Janusz Degler • BIBLIOGRAFIA s. 303. University of Washington Press. INSATIABILITY. Two scenes from a novel (Dwa frag­ menty Nienasycenia) Translated by Louis Iribarne. „Delos: A Journal of Trans­ lation" 1968, s. 7-23. THE WATER HEN (Kurka wodna) Translated by Daniel C. Gerould and C.S. Durer. W to­ mie: Avant-Garde Drama: Major Plays and Documents post World War I . Edited and with an Introduction by Bernard E Dukore and Daniel C. Gerould. Toronto-New York-London 1969, s. 1-50. Bantam Books. THEORETICAL INTRODUCTION T O „TUMOR BRAINARD" (Wstęp teoretyczny do „Tumora Mózgowicza"); THE ANALOGY W I T H PAINTING. From Introduction to the Theory of Pure Form in the Theatre (Analogia z malar­ stwem. Pierwsza część Wstępu do teońi Czystej Formy w teatrze) Translated by Daniel C. Gerould and Eleanor Gerould. W tomie: Avant-Garde Drama: Major Plays and Documents post World War I . Edited and with and Introduction by Ber­ nard F. Dukore and Daniel C. Gerould. Toronto-New York-London 1969, s. 483-493. Bantam Books. THE CUTTLEFISH OR THE HYRCANIC WORLDVIEW (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd) Translated by Daniel and Eleanor Gerould. W: John Gassner, Treasury of the Theatre. Revised edited by Bernard F. Dukore. New York 1969, Volume II. Holt, Rinehard & Win­ ston. DEFLOWERFUCKED. From Insatiability (Piąty rozdział Nienasycenia) Translated by Louis Iribarne. „Delos: A Journal of Trans­ lation" 1970, s. 100-122. THE PRAGMATISTS (Pragmatysci) Translated by Daniel C. Gerould. „Drama ćk Theatre" 1971, vol. 10, nr 1 (Fall), s. 37-45. THE NEW DELIVERANCE (Nowe Wyzwolenie) Translated by Daniel Gerould and Jadwiga Kosicka. „The Polish Review" 1973, vol. XVIII, nr 1/2, s. 94-111. The Po­ lish Institute of Arts and Sciences in America. GYUBAL WAHAZAR OR ALONG THE CLIFFS OF THE ABSURD (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZ­ SENSU) Translated by Daniel and Eleonor Gerould. „Arts in So­ ciety" 1971, vol. VIII, nr 3 (Fall-Winter). TROPICAL MADNESS. Four plays: THE PRAGMATI­ STS (Pragmatysci); GYUBAL WAHAZAR (Gyubal Waha­ zar); MR. PRICE OR TROPICAL MADNESS (Mister Price, czyli Bzik tropikalny); METAPHYSICS OF A TWO-HEA­ DED CALF (Metafizyka dwugłowego cklęcia). Translated by Daniel and Eleanor Gerould. Introduction: Martin Esslin. New York 1972, s. 259. Winter House Ltd., The Winter Repertory 7. ON PURE FORM (O Czyste) Formk) Translated from Polish by Catherine S. Leach. W antolo­ gii: Aesthetics in Twentieth-Century Poland. Selected Essays. Edited by Jean G. Harrell and Alina Wierzbiańska. Lewisburg 1973, s. 41-65. Bucknell University Press. THE ANONYMOUS WORK (Bezimienne dzkło) Translated by Daniel and Eleanor Gerould. „Drama 6k Theatre" 1974, vol. 12, nr 1 (Fall). COCKROACHES (Karaluchy); COURAGEOUS PRIN­ CESS (Odważna kskżniczka); THE POOR BOY (Biedny chkpiec); MENAGERIE OR THE ELEPHANT'S ESCAPA­ DES (Menażeria, czyli Wybryk słonia); COMEDIES OF FA­ MILY LIFE (Komedk z życia rodzinnego); PRINCESS MAG­ DALENA OR THE IMPORTUNATE PRINCE (Kskżniczka Magdalena, czyli Natrętny książę) Translated by Daniel С. Gerould and Jadwiga Kosicka. With a prefatory note by D. Gerould. „Yale/theatre" 1974, vol. 5, nr 3, s. 10-58. ON A NEW TYPE OF PLAY (O nowym typie sztuki tea­ tralnej) Translated by Daniel С. Gerould and C.S. Durer. W an­ tologii: Bernard F. Dukore, Dramatk Theory and Cńticism. Greeks to Grotowski. New York 1974, s. 973-878. Holt, Rinehart and Winston Inc. THE ANONYMOUS WORK (Bezimienne dzkło) A FEW WORDS ABOUT THE ROLE OF THE ACTOR IN THE THEATRE OF PURE FORM (Pare słów o roli akto­ ra w sztuce teatralnej w Czystej Formie) Translated by Daniel Gerould. W antologii: TwentiethCentury Polish Avant-Garde Drama. Plays, Scenarios, Critical Documents. Edited, with an Introduction by Daniel Gerould. Translated by Daniel Gerould in collaboration with Eleanor Gerould. Ithaca and London 1977, s. 97-159. Cornell Uni­ versity Press. INSATIABILITY (Nienasycenk) Translated, with an Introduction and Commentary by Louis Iribarne. Urbana - Chicago - London 1977, s. 447. University of Illinois Press. BEELZEBUB SONATA. Plays, Essays and Documents w: THE BEELZEBUB SONATA (Sonata Belzebuba); TUMOR BRAINIOWICZ (Tumor Mózgowkz); DAINTY SHAPES A N D HAIRY APES (Nadobnisk i koczkodarvy); ON BRUNO SCHULZ (Fragmenty Wywiadu z Brunonem Schulzem i artyku­ łu Twórczość literacka Brunona Schulza); REPORT ABOUT THE EFFECT OF PEYOTE ON STANISłAW IGNACY WITKIEWICZ (Sprawozdanie z działania peyotlu na Stanisława Ignacego Witkkwkza); NEW FORMS IN PAINTING A N D THE MISUNDERSTANDINGS ARISING THEREFROM (Fragmenty Nowych form w malarstwie i wynikających stąd nie­ porozumień); THE S.I. WITKIEWICZ PORTRAIT PAIN­ TING FIRM (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz"); UNWASHED SOULS (Fragmenty Niemytych dusz). Edited and translated by Daniel Gevould and Jadwiga Kosicka. New York 1980, s. 183. Performing Arts Journal Pu­ blications. Witkacy. An album of photos a bundle of letters (Wybór li­ stów do Bronisława Malinowskiego, Emila Breitera, Kazimie­ ry Żuławskiej, Jadwigi Unrug-Witkiewieżowej, Edmunda Wiercińskiego i Hansa Corneliusa) Translated by Daniel Gerould and Jadwiga Kosicka. „Per­ forming Arts Journal" 1983, vol. V", nr 3, s. 59-75. INSATIABILITY (Nienasycenk) Translated from the Polish by Louis Iribarne. With an In­ troduction by Czesław Miłosz. London - Melbourne - New York 1985, s. 447. Encounter. 435 �Janusz Degler • BIBLIOGRAPHY THE M A D M A N A N D THE NUN A N D THE CRAZY LOCOMOTIVE: THE M A D M A N A N D THE NUN (Wa­ riat i zakonnica); THE WATER HEN (Kurka wodna); THE CRAZY LOCOMOTIVE (Szalona lokomotywa) Edited, translated and with an Introduction by Daniel Gerould and C.S. Durer. Foreword by Jan Kott. New York 1989, s. 109. Applause Theatre Book Publishers. THE WITKIEWICZ READER: COCKROACHES (Ka­ raluchy); COMEDIES OF FAMILY LIFE (Komedie z zycta гоdzinnego); O N DUALISM (O dualizmie); Letter to Malinow­ ski (list do Malinowskiego); THE 622 DOWNFALLS OF BUNGO OR THE DEMONIC W O M A N (Fragment 622 upadków Bunga, czyli Demonicznej kobiety); Letters (Listy do Malinowskiego i rodziców z lat 1914-1918); NEW FORMS IN PAINTING A N D THE MISUNDERSTANDINGS ARI­ SING THEREFROM (Fragment Nowych form w malarstwie i wynikających stąd nieporozumień); THE NEW DELIVE­ RANCE (Nowe Wyzwolenie); Letters to Malinowski (Listy do Malinowskiego z lat 1921-23); PURE FORM IN THE THE­ ATER (Odczyt o Czystej Formie w teatrze); SECOND RE­ SPONSE T O THE REVIEWERS OF „THE PRAGMATISTS" (Druga odpowkdź recenzentom „Pragmatystów"); JANULKA, DAUGHTER OF FIZDEJKO (Janulka, córka Fizdejki); FAREWELL T O A U T U M N (Fragment Pożegnania jesieni); Letters to Malinowski (Listy do Malinowskiego z lat 1927-1929); RULES OF THE S.I. WITKIEWICZ POR­ TRAIT-PAINTING FIRM (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz"); NARCOTICS: NICOTINE; ALCOHOL, COCAINE, PEYOTE, MORPHINE A N D ETHER (Narkotyki: Nikotyna, alkohol, kokaina, peyotl, morfina i inne); RE­ SPONSE A N D REVELATION (Odpowiedź i spowiedź); ME­ TAPHYSICAL FEELINGS (Uczucia metafizyczne); RELA­ TIONS OF RELIGION A N D PHILOSOPHY (Fragment O stosunku religii do filozofii); THE ONLY WAY OUT (Frag­ ment Jedynego wyjścia); INTERVIEW W I T H BRUNO SCHULZ (Wywiad z Brunonem Schulzem); BRUNO SCHULZ'S LITERARY WORK (Twórczość literacka Bruno­ na Schulza); UNWASHED SOULS (Fragment Niemytych dusz); Letters to Malinowski (Listy do Malinowskiego z lat 1935-1938); BALANCE SHEET O N FORMISM (Bilans formizmu). Edited, translated and with an introduction by Daniel Gerould. Evanston, Illinois 1992, s 359. Northwestern Uni­ versity Press. THE MOTHER OTHER UNSAVORY PLAYS: THE MOTHER (Matka); THEY (Oni); THE SHOEMAKERS (Szewcy). Appendix I: O N A NEW TYPE OF PLAY (O no­ wym typie sztuki teatralnej) Edited and translated by Daniel Gerould and C.S. Durer. Foreword by Jan Kott. New York - London 1993, s. 246. Ap­ plause. INSATIABILITY (Nienasycenk) Translated, in a newly revised version, by Louis Iribarne. Evanston, Illinois 1996, s. 534- Nortwestern University Press. Hydra Books. COUNTRY HOUSE (W mafym dworku) Translated und with an introduction by Daniel Gerould. Amsterdam 1997, s. 59. Harwood Academic Publishers. Szwajcaria THEATRE COMPLET I : LA SON ATE DE BELZEBUTH (Sonata Belzebuba), traduction d'Alain van Crugten. LA MERE (Matka), traduction d'Alain van Crugten. DANS LE PETIT MANOIR (W małym dworku), traduite du polonais par Erik Veaux. LA FOU ET LA NONNE (Wariat i za­ konnica), traduit du polonais par Erik Veaux. Lausanne 1969, s. 253. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". Wydanie II: Renens-Lausanne 1980. Mobiles - l'Age d'Homme, s. 253. THEATRE COMPLET I I : LES CORDONNIERS (Szewcy), traduit du polonais par Erik Veaux. UNE LOCO­ MOTIVE FOLLE (Szabna lokomotywa), adaptation d'Alain van Crugten. YANULKA, FILLE DE FIZDEJKO (Janulka, córka Fizdejki), traduit du polonais par Ania Beczkowska. LA NOUVELLE DELIVRANCE (Nowe Wyzwolenie), traduit du polonais par Erik Veaux. Lausanne 1970, s. 220. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". THEATRE COMPLET I I I : LES PRAGMATISTES (Pragmatysci), traduit du polonais par Alain van Crugten. GYUBAL VELLEYTAR O U SUR LES SOMMETS DU NON-SENS (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSEN­ SU), traduit du polonais par Alain van Crugten. LA PIEUVRE OU VISION DU MONDE (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd), traduite du polonais par Alain van Crugten. LA POULE D'EAU (Kurka wodna), traduite du polonais par Alain van Crugten. Lausanne 1971, s. 223. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". L INASSOUVISSEMENT (Nienasycenie) Traduction at avant-propos d'Alain van Crugten. Lau­ sanne 1970, s. 524- Editions l'Age d'Homme. „Classiques Slaves". Wydanie II: Lausanne 1978. THEATRE COMPLET I V L INDEPENDANCE DES TRIANGLES (Niepodległość trójkątów), traduite du polona­ is par Alain van Crugten. LES GRACES ET LES EPOUVANTAILS OU LA PILULE VERTE (Niepodkgłość trójką­ tów, czyli Zielona pigułka), traduite du polonais par Alain van Crugten. MISTER PRICE OU LA DINGUERIE TROPICALE (Mister Price, czyli Bzik tropikalny), texte francais d'Erik Veaux. METAPHYSIQUE DU VEAU BICEPHALE (Metafizyka dwugłowego cielęcia), traduit du polonais par Erik Veaux. Lausanne 1972, s. 238. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". E ADIEU A U LAUTOMNE (Pożegnanie jesieni) Traduction d'Alain van Crugten. Lausanne 1972, s. 382. Editions l'Age d'Homme. „Classiąues Slaves". THEATRE COMPLET V TUMEUR CERVYKAL (Tumor Mózgowicz); EUX (Oni); L OEUVRE SANS N O M (Bezimienne dzkło). Traduction d'Alain van Crugten suivi de Alain van Crug­ ten: La catharsis par la parodie? (Postface). Lausanne 1974, s. 196. La Citeu - Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collec­ tion „Thćatre vivant - Oeuvres". DU THEATRE ARTISTIQUE (O teatrze artystycznym) 436 �]апшг Degler • BlBLICXiRAFIA Traduit par Erik Veaux. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewicz et le theatre, s. 33-51. Editions l'Age d'Homme. JUVENILIA: LES CANCRELATS (Karaluchy); COME­ DIES DE LA VIE DE FAMILLE (Komedie z życia rodzinne­ go); LA MENAGERIE OU UNE INCARTADE D'ELEPHANT (Menażeria, czyli Wybryk słonia); LA PRINCESSE MADELEINE O U LE PRINCE ENTETE (Księżniczka Mag­ dalena, czyli Natrętny książę); LA PRINCESSE COURAGEUSE (Odważna księżniczka); LE PAUVRE GARCON (Biedny chłopiec). Traduction d'Alain van Crugten. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewicz et le theatre, s. 53-94. Edi­ tions l'Age d'Homme. FRAGMENTS: [PIECE NON IDENTIFIE] (Dramat nie­ rozpoznany); UNE NOUVELLE HOMEOPATHIE DU MAL (Nowa homeopatia zła); LE VAMPIRE EN FLACON OU LE PARFUM DU VOILE (Wampir we flakonie, czyli Za­ pach welonu). Traduction d'Alain van Crugten. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewicz et le theatre, s. 95-135. Edi­ tions l'Age d'Homme. AUTOPARODIES: LES REDEMPTOIRES (Redemptoary); MANIFESTE (Manifest); UNE IDYLLE DE SCHIZOPHRENE (Romans schizofrenika). Traduction d'Alain van Crugten. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewiczet le theatre, s. 137-150. Edi­ tions l'Age d'Homme. THEATRE COMPLET V I : MATHIAS KORBOWA ET BELLATRIX (Maciej Korbowa i Bellatrix); JEAN MATHIEU CHARLES LENRAGEY (Jan Maciej Karol Wścieklka); L EDUCATEUR TERRIBLE (Straszliwy wychowawca). Traduction d'Alain van Crugten. Lausanne 1976, s. 184. La Citeu - l'Age d'Homme. LES 622 CHUTES DE BUNGO (622 upadki Bunga) Traduit du polonais par Lena Blyskowska et Alain van Crugten. Postface d'Alain van Crugten. Lausanne 1979 s. 342. LAge d'Homme. Bibliotheque l'Age d'Homme). LES FORMES NOUVELLES EN PEINTURE ET LES MALENTENDUS Q U I EN DECOULENT (Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia). Traduit par Antoine Baudin. Postface de Bożena DanekWojnowska. Lausanne 1979, s. 202. Editions l'Age d'Hom­ me. Collection „Classiques Slaves". POŻEGNANIE JESIENI Lausanne 1979, s. 473. LAge d'Homme. Collection „Classiques Slaves". Reprint pierwodruku powieści z 1927 roku. Stanisław Witkiewicz, LETTRES A U SON FILS STA­ NISŁAW IGNACY WITKIEWICZ Traduit du polonais par Janka Kaempfer-Waniewicz. „Ca­ hier Witkiewicz", Lausanne 1981, nr 3: Correspondance, s. 255. LAge d'Homme. Przekład 209 listów Stanisława Wit­ kiewicza do syna ogłoszonych w tomie Listy do syna (Warsza­ wa 1969). W Aneksie trzy listy Witkacego do ojca pisane z podróży do Australii. REGLEMENT DE LA FIRMĘ DE PORTRAITS „S.I. WITKIEWICZ" (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkie­ wicz"). Traduction: A [ntoine] В [audin]. W: S.I. Witkiewicz. Genie multiple de Pologne. Melange d'etudes de dessins, de peintures et de photographies assemble et ćdite par Alain van Crugten au l'occasion du Festival Witkiewicz Bruxelles, novembre 1981. Lausanne 1981, s. 59-62. Editions l'Age d'Homme. LES NARCOTIQUES suivi de LES AMES M A L LAVEES (Narkotyki i Niemyte dusze) Traduction et notes de Gerard Conio suivi de G. Conio, Witkacy et la cńse de la culture еигорёеппе. Lausanne 1980, s. 381. LAge d'Homme. LE MONDE DES CONCEPTS PHILOSOPHIQUES: SON INTELLIGIBILITES ET SON ATTRAIT (O zrozmiabści i uroku świata pojęć fibzoficznych); L IMPORTANCE DE LA PHILOSOPHIE POUR TOUS (Znaczenie filozofii dla wszyst­ kich); L ATTRAIT QU'EXERCE LE MONDE DES CON­ CEPTS PHILOSOPHIQUES (O ważności fibzofii dla wszyst­ kich); DE L „ARIDITE" DES CONCEPTS PHILOSOPHI­ QUES (O „suchości" pojęć fibzofii); DEUX TYPES DE PHILOSOPHE (O dwóch typach fibzofów); LES SENTIMENTS METAPHYSIQUES (Uczucia metafizyczne); QUELQUES MOTS A U SUJET DE L INTUITION (Kilka sbw o intuicji); DE L INTUITION (O intuicji); DES RAPPORTS ENTRE LA RELIGION ET LA PHILOSOPHIE (O stosunku religii do fib­ zofii); RAPPORT RECIPROQUE DE LA SCIENCE ET DE LA PHILOSOPHIE (Stosunek wzajemny nauki i fibzofii). Textes rassembles par В [ohdan] Michalski. „Cahier Wit­ kiewicz". Les cahiers annuels consacres au S. I . Witkiewicz sont diriges par Alain van Crugten nr 5: Witkiewicz et la phi­ losophic Lausanne 1984, s. 108. L Age d'Homme. 437 Szwecja FEM DRAMER: PRAGMATIKERNA (Pragmatyści), oversattning: Lennart Kanter, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. SUMPHÓNAN (Kurka Wodna), oversattning: Ca­ therine Berg, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. DAAREN OCH N U N N A N (Wariat i zakonnica), oversatt­ ning: Lennart Kanter, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. MODERN (Matka), oversattning: Catherine Berg, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. BELSEBUBSONATEN (Sona­ ta Belzebuba), oversattning: Lennart Kanter, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. Utgivna av Dag Hedman och Andrzej Nils Uggla. Uppsa­ la 1988, s. 225. Uppsala Slavic Papers University of Uppsala. Department of Slavic Languages 14. DEN NYA BEFRIELSEN (Nowe Wyzwolenie), till svenska av Lennart Kanter oh Andrzej Nils Uggla. PA DEN LILLA GARDEN (W małym dworku), till svenska av Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman W tomie: Tvd polska dramatiker. Stanisbw Wyspiański. Stanisław Ignacy Witkiewicz- Utgivna av Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. Uppsala 1995, s. 121-180. Acta SuecoPolonica. Bokserie nr 1. Węgry AZ ANYA [Matka] Przekład: Kerćnyi Gracia. W antologii: Tango. Modem Lengyel drdmdk. Budapest 1968. Europa Kiadó. �Janus? Degler • BIBLIOGRAPHY nica); LA GALLINELA ACQUATICA (Kurka wodna); I C A L Z O L A I (Szewcy). Traduzione dal polacco di Riccardo Landau. Bari 1969, s. 240. De Donato Editore. „Rapporti". LA NUOVA LIBERAZIONE (Nowe Wyzwoknie) I PRAGMATISTI (Pragmatysci). [Przekłady anonimowe]. „Sipario", Roma 1969, nr 281, s. 54-64. V A R G A K (Szewcy) A D D I O ALL A U T U N N O (Pożegnanie jesieni) Forditotta: Kerenyi Gracia. „Szinhaz" (Budapest) 1984, Traduzione di Pierluigi Ruggieri. [Milano] 1969, s. 454. nr 3 (marcius), s. 3—23. Arnoldo Mondadori Editore. AZ OSZ BUCSUJA (Fragment Pożegnania jesieni) IN U N A CASA D I CAMPAGNA (W małym dworku) Pavlfalvi Lajos fordiutasa. „Nappali haz" (Budapest) Traduzione di Elena Barbaro e Lamberto Trezzini. „II 1992, nr 4, s. 79-84. Dramma" Roma 1970, nr 10, s. 44-54. UJ FORMAK A FESTESZETBEN ES AZ EZZEL KAPCSOLATOS FELREERTESEK (Nowe formy w malar­ COMMEDIA RIPUGNANTE DI U N A MĄDRE (Mat­ stwie i wynikające stąd nieporozumienia): FILOZÓFIAI BEVE- ka) ZETES (Wstęp filozoficzny), Csordas Gabor fordiutasa. A T I [Przekład anonimowy]. „Sipario" Roma 1970, nr 12, s. SZTA MUVESZETROL (O sztuce czystej), Kortvelyessy Kla- 44-56. vra fordiutasa. A MUVESZET HANYATLASA (Upadek INSAZIABILITA (Nienasycenk) sztuki), fordfutotta: Palfalvi Lajos. A cura di Anton Maria Raffo. Hanno callaborato alla tra­ duzione: Giovanna Brogi, Piętro Marchesani, Giovanni Pam„Nappali haz" (Budapest) 1992, nr 4, s. 86-99. piglione, Vera Petrelli, Barbara Wojciechowska. Bari 1970, s. A „S.I. WITKIEWICZ" PUORTEFESTÓ 534. De Donato Editore. „Rapporti". CEG MUKÓDESI SZABALYZATA (Regulamin Firmy Por­ tretowej „St.I. Witkiewicz") SUL NUOVO TIPO DI ARTE TEATRALE (O nowym typie sztuki teatralnej). Reiman Judit fordiutasa. „Nappali haz" (Budapest) 1992, nr 4, s. 101-102. Traduzione di Piętro Marchesani. „Teatro" 1970, nr 1, s. 83-88. MOSDATLAN LELKEK (Fragment Niemytych dusz) Balogh Magdolna fordiutasa. „Nappali haz" (Budapest) LE 622 CADUTE DI BUNGO (Fragment 622 upadków^ 1992, nr 4, s. 103-104. Bunga) Traduzione di Remo Faccani. „II caffć" 1970, nr 4-5-6, s. Wielka Brytania 15-21. A* FEW WORDS ABOUT THE ROLE OF THE AC­ COMMEDIA RIPUGNANTE DI U N A MĄDRE (Mat­ TOR IN THE THEATRE OF PURE FORM (Parę słów o ro­ ka) li aktora w sztuce teatralnej w Czystej Formie) Traduzione di Dacia Maraini. Note di regia di Mario Missiroli. Roma 1970, s. 68. Bulzoni. Translated by Daniel Gerould. „Theatre Quarterly", Lon­ don 1975, vol. V, nr 18, s. 66-68. SUL NUOVO TIPO DI ARTE TEATRALI (O nowym THE CUTTLEFISH OR THE HYRCANIAN WORLtypie sztuki teatralnej). DVIEW (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd) [Przekład anonimowy]. „VII Rassegna Internazionale dei Translated from the Polish by Daniel and Eleanor S. Ge­ Teatri Stabile" (Firenze) 1971, nr 7, s. 100-103. rould. „Gambit". International Theatre Review, London LA METAFISICA DI UN VITELLO A DUE TESTE 1979, vol. 9, nr 33-34, s. 147-172; przedruk w: Twentieth (Metafizyka dwugłowego cielęcia) Century Polish Theatre. Edited by Bohdan Drozdowski. Lon­ Versione di Irene Natanson e Lamberto Trezzini. „Sipa­ don-Dallas 1979, s. 147-172. John Calder - Riverrun. rio" Roma 1972, nr 312, s. 67-80. DEFORMARE LA VITA (Fragment Wstępu do teorii Włochy Czystej Formy w teatrze) U N NUOVO TIPODI DRAMMATURGIA (O nowym [Przekład anonimowy]. „Sipario" Roma 1972, nr 312, s. typie sztuki teatralnej) 64-66. [Przekład anonimowy]. „Sipario", Roma 1963, nr INSAZIABILITA (Nienasycenie) 208/209, s. 54. Hanno collaborato alla traduzione: Giovanna Brogi, Pię­ TEATRO: LA GALLINELLA ACQUATICA (Kurka tro Marchesani, Giovanni Pampiglione, Vera Petrelli, Barba­ Wodna), traduzione di Barbara Kozłowska e Lamberto Trezzi- ra Wojciechowska. Milano 1973, s. 521. I Garzanti. „I granni. IL PAZZO E LA MONАСА (Wariat i zakonnica), tradu­ di libri" 32. zione di Irena Natanson e Lamberto Trezzini. LA SEPPIA DEFORMARE LA VITA (Fragment Wstępu do teorii O W E R O LA VISIONE HYRKANICA DEL M O N D O Czystej Formy w teatrze) (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd) • [Przekład anonimowy]. „IX Rassegna dei Teatri Stabili di A cura di Lamberto Trezzini. [Roma] 1969, s. 171. TinFirenze", Firenze 1973, s. 122-124. dalo. TEATRO*: I PRAGMATISTI (Pragmatysci); LORO TEATRO I: IL PAZZO E LA MONACA (Wariat i zakon­ (Oni); LA PIOVRA O W E R O VISIONE IRCANICA DEL DRAMAK [Dramaty]: VIUZITYUK [Kurka Wodna]. HÓBÓRGÓ JANOS MATYAS KAROLY [Jan Maciej Karol Wścieklica]. A Z ÓRULT ES A Z APACA [Wariat i zakonnica], AZ ANYA [Matka]. EGY KIS UDVARHAZBAN [W małym dworku]. Fordfutotta Kerenyi Gracia. A2 utószout Elbert Janos. Budapest 1973, Europa Konyvikiado, s. 249. 438 �Janusz Degler • BIBLIOGRAFIA MONDO (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd)-, LE BELLOCCE E I BERTUCCIONI O W E R O LA PILLOLA VERDE (Nadobnisie i koczkodany, czyli Zielona pigułka). Saggio introduttivo e traduzioni a cura di Giovanni Pampiglione. Roma 1979, s. 190. Bulzoni Editore. Biblioteca Teatrale, 27. TEATRO**: LA NUOOVA LIBERAZIONE (Nowe Wyzwolenie); CICCINO CRAXIC O W E R O SUI VALICHI DEL NONSENSO (Gyubal Wahazar, czyli Na przełę­ czach BEZSENSU); LA SONATA DI BELZEBU O W E R O COSA ACCADDE REALMENTE A GRUGNOVAR (So­ nata Bezhebuba, czyłi Prawdziwe zdarzenie w Mordowarze). Saggio introduttivo e traduzioni a cura di Giovanni Pampiglione. Roma 1980, s. 231. Bulzoni Editore. Biblioteca Teatrale, 27. REGOLAMENTO DELLA DITTA DI RITRATTI „S. I . Witkiewicz" (Regulamin Firmy Portretowej „S. I . Witkiewicz") Traduzione di Carla Pollastrelli. W: La Ditta dei Ritratti S. I. Witkiewicz. Catalogo e traduzioni a cura di: Carla Polla­ strelli. Responsabile Artistico: Franco Foggi. Livorno 1980 s. 31-32. Karta editrice - Prato. LA LOCOMOTIVA FOLLE (Szałona lokomotywa) Traduzione di Giovanna Tomassucci. „Sipario" Roma 1985, nr 450-451, s. 124-130. MISTER PRICE O W E R O UN CASO DI FOLLIA TROPICALE (Mister Price, czyłi Bzik tropikalny) Traduzione di Kristof Vernicky e Renzo Rosso. „Sipario" Roma 1985, nr 450-451, s. 110-123. STORIA D'AMORE DI UNO SCHIZOFRENICO (Ro­ mans schizofrenika) Traduzione di Giovanna Tomassucci. „Techne" 1986, nr l , s . 65-67. LA PIOVRA O W E R O LA VISIONEIRCANICA DEL MONDO (Mątwa, czyłi Hyrkaniczny światopogląd) Traduzione di Giovanni Pampiglione. W: Teatro polacco del '900. Edizione italiana a cura di Giovanni Pampiglione. Roma 1987, s. 7-39. Edizioni e/o. INTRODUZIONE ALLA TEORIA DELLA FORMA PURA NEL TEATRO E ALTRI SAGGI DI TEORIA CRITICA: INTRODUZIONE ALLA TEORIA DELLA FOR­ M A PURA NEL TEATRO (Wstęp do teońi Czystej Formy w teatrze); SPEGAZIONE PARTICOLAREGGIATA DEL PROBLEMA DELLA FORMA PURA SULLA SCENA (Bliższe wyjaśnienia w kwestii Czystej Formy na scenie); IL PROBLEMA DEL DEL LINGUAGGIO NELLE OPERĘ TEATRALI IN FORMA PURA (Kwestia języka w sztukach scenicznych w Czystej Formie); SULLA FORMA PURA (O Czystej Formie); ABBOZZO DI U N SISTEMA DI CONCETTI PER LA CRITICA TEATRALE FORMALE (Szkic do systemu pojęć dla krytyki formalnej w teatrze); CHI ARIMENTI SUPPLEMENTARI SUL PROBLEMA DELLA RECITAZIONE IN FORMA PURA (Dodatkowe wyjaśnienia w kwestii gry aktorów w sztuce w Czystej Formie); SULLA RE­ CITAZIONE ARTISTICA DELL ATTORE (O artystycznej grze aktora); POLEMICA CON I CRITICI (Polemika z kryty­ kami. Część polemiczna); SUL TEATRO ARTISTICO (O ar­ tystycznym teatrze). A cura di Francesco Bigazzi, Anna Maria Kozarzewska e Piętro De Marco. Con una nota di Piętro De Marco: Wit­ kiewicz: Forma, Teoria, Apocalissi. Roma 1988, s. 173. Bul­ zoni Editore. Biblioteca Teatrale 50. ADDIO A L L A U T U N N O (Pożegnanie jesieni) Traduzione di Pierluigi Ruggieri. Postfazione di A. M . Raffo. Milano 1993, s. 471. Arnoldo Mondadori Editore. I Gabbiani. Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich SAPOŻNIKI. DRAMY (Szewcy. Dramaty): DJUBAL WAHAZAR, ILI N A PIERIEWAŁACH ABSURDA (Gyu­ bal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSENSU), pieriewod A. Bazilewskogo. KARAKATICA, ILI GIRKANICZIESKOJE MIROWOZZRIENJE (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopo­ gląd), pieriewod A. Bazilewskogo. SAPOŻNIKI (Szewcy), pieriewod W. Burjakowa. Priedislowie i sostawlenije A. Bazilewskogo. Moskwa 1989, s. 196. „Izwiestija". Biblioteka żurnala „Inostrannaja Litieratura". SAPOŻNIKI (Szewcy) - TARAKANY (Karaluchy) POSLIEDNEJE PRIEWRASZCZENIJE (Fragment Nienasy­ cenia) - ROMAN SZIZOFRIENIKA (Romans schizofrenika) - CIEPNYJE PSY (Fragment Niemytych dusz) Pieriewod A. Bazilewskogo. W: „Sapożriiki". Niepieriodiczeskij zawisimyj organ, Moskwa 1990, s. 4-15. Program tea­ tralny wydany w formie czasopisma z okazji premiery Szew­ ców w Teatrze Studio „U Nikitshich Worot" (premiera: maj 1990). KANDIDAT W PRIEZIDENTY (Jan Maciej Karol Wśaeklica) Pieriewod G. Mitina i Ł. Temina. „Sowriemiennaja dramaturgija" 1991, nr 3. 439 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49a32d11f06a608d1ce1aaf86e2c0092.pdf 2d2a55e6ca52661774c3f662469f0c7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2842 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2649 Title A name given to the resource Witkacy's Essential Conversations. A Polemical Dialogue=Rozmowy istotne Witkacego. Dwugłos polemiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.370-383 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michalski, Bohdan Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bohdan Michabki B O H D A N • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS very much, and we immediately took to each other immensely. O n the othet hand, discussion with Sobociński was impossible". (22 August 1936): "Ingatden is here, and for three consecutive days we held an evening conference". (1 August 1938): "Conversations with Ingarden cheer me up somewhat". (8 September 1937): " I am comforted by Ingarden, with whom I conducted ontological conversations". (18 July 1938): " I delivered a lecture - a success. Followed by a conversation with Ingarden, mainly in a cafe". (14 September 1937): " I am consoled by Ingarden. He approves of my work about Wittgenstein]. Actually, he only wants a short sketch which Twardowski could publish i n 'Studia Philosophica'". M I C H A L S K I Witkacy's Essential Conversations A Polemical Dialogue „In the last few years preceding the war we met chiefly in Zakopane", wrote Roman Ingarden, an outstanding phenomenologist and a student of Husserl, "and in Warsaw only occasionally, and i n passing. We talked earnestly during long walks in the closest environs of Zakopane (...). We also spent quite a few evenings drinking beer in a small restaurant i n Bystre. Witkiewicz, who at the time was dealing almost exclusively with philosophy, always conducted so-called essential conversations on assorted, albeit rather haphazardly chosen, philosophical topics (...). O f the three different forms of intellectual contact with him, conversation appeared to be relatively the most instructive. He too seemed to be more concentrated during these 'essential conversations' and more keenly strove to the essence of the question than he did in writing (...). In a strictly scientific conversation Witkiewicz was capable of being unselfish (...)managed to forget about himself and various human considerations, and totally devoted himself to the theoretical issue at stake. I recall with true regret those valuable hours of conversations held in a state of complete absorption in a given question, and concerned with a single goal: to reach the studied object and to discover its essential features. In my life, I have met only a few people with whom it was possible to be so alone while tackling problems" (R. Ingarden, Wspomnienia o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu /Reminiscences about Stanisław Ignacy Witkiewicz)/ i n : Stanisław Ignacy Witkiewicz- Księga pamiątkowa/Stanisław Ignacy Witkiewicz. A Commemorative Book/, ed. by T. Kotarbiński and J. E. Płomieński, Warszawa 1957, pp. 172-173). The time spent with Ingarden during the "essential conversations" was recalled by Witkiewicz (in the still unpublished letters to his wife, Jadwiga, which will appear i n successive volumes of Pisma zebrane /Collected Writings/ by Witkiewicz, prepared by Anna Micińska and published by PIW). (25 July 1936): "Ingarden has arrived - a discussion. I like this bloke The participants of the "essential conversations" included primarily philosophers, although not solely. Ingarden was accompanied by Tatarkiewicz, Leśniewski, Kotarbiński, Metallmann, and Szuman as well as a numbet of representatives of the artistic-scientific world, who had nothing i n common with philosophy. Apparently, "essential conversation" was a term used by Witkiewicz to describe every discourse which met the harsh requirements of "conceptual discipline". Their topic, alongside philosophy, were also so-called every day issues. From the time of his youth, Witkiewicz was taught such discourses in contacts with a group of peers, composed of, among others the painter and philosopher Leon Chwistek, the poet and writer Tadeusz Nalepiński, the playwright Tadeusz Szymberski and the composer Karol Szymanowski; their patron was Tadeusz Miciński, older by half a generation. A separate place among the participants of the "essential conversations" was held by Bronisław Malinowski, a childhood friend of Witkiewicz, and later an ethnographer and professor of social anthropology at London University. The conversations conducted during his numerous visits i n Zakopane, and then in the course of a joint journey to Australia, pertained more to personal-existential themes than to theoreticalscientific ones. O n the other hand, this may not be quite true, considering that in an introduction to one of his works Malinowski thanked Witkiewicz for reading his manuscript. Malinowski is also the prototype of Prince Nevermore in 622 upadki Bunga (The 622 Downfalls of Bungo), a novel by the young Witkiewicz, whose first chapter is entitled Essential conversations; actually, the whole novel is composed entirely of such conversations. They spent their time together debating, persuading each other to accept assorted reasoning, and treating conversation as a lifestyle and a way to gain maturity. These intellectualised young men took to controversies and provocation as fish to water. In this way, they 370 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O „W ciągu ostatnich kilku lat przed wojną spotykali­ śmy się głównie w Zakopanem - pisał Roman Ingarden, wybitny fenomenolog, uczeń Husserla - wyjątkowo przelotnie w Warszawie. Mówiliśmy na serio ze sobą wy­ łącznie na długich spacerach w najbliższą okolicę Zako­ panego (...). Spędziliśmy też niejeden wieczór na piwie w małej restauracyjce na Bystrem. Witkiewicz, który wówczas zajmował się już prawie wyłącznie filozofią, przeprowadzał ze mną tak zwane przez siebie «rozmowy istotne» na różne, ale raczej przygodnie nasuwające się tematy filozoficzne (...). Z trzech różnych form myślowe­ go obcowania z Witkiewiczem rozmowa była stosunko­ wo najbardziej instruktywna. O n sam też wydawał się w tych «rozmowach istotnych* batdziej skoncentrowa­ ny i bardziej dociekliwie docierający do kwestii niż przy pisaniu (...). Witkiewicz umiał być bezinteresowny w rozmowie ściśle naukowej (...) umiał zapominać o so­ bie i różnych ludzkich względach i oddawał się całkiem toczącej się kwestii teoretycznej. Z prawdziwym żalem wspominam te cenne godziny rozmów w zupełnym zato­ pieniu się w zagadnienia, z jedyną troską: dotarcia do przedmiotu badania i wykrycia jego istotnych cech. Nie­ wielu ludzi spotkałem w życiu, z którymi można było być tak samotnym w obcowaniu z zagadnieniami". (R. I n gatden, Wspomnienia o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu, w: Stanisław Ignacy Witkiewicz. Księga pamiątkowa, pod red. T. Kotarbińskiego i J.E. Płomieńskiego, Warszawa 1957, s. 172-173). Chwile spędzone na „rozmowach istotnych" z Ingarde­ nem tak wspomina z kolei Witkiewicz (w dotąd niepubli­ kowanych listach do żony Jadwigi, które ukażą się w opra­ cowaniu Anny Micińskiej jako kolejne tomy Pism zebra­ nych Witkiewicza wydawanych przez PIW). (25.VII.1935): „Przyjechał Ingarden - dyskusja. B[ardzo] mi się ten facet podoba i od razu zazębiliśmy się potwornie. Za to z Sobo­ cińskim nie było dyskusji". (22.VIII.1936): „Jest Ingarden, z którym co dzień od 3 dni mam wieczorną konferencję". (2.VIII.1938): „Rozmowy z Ingardenem trochę pociesza­ ją". (8.IX.1937): „Pociesza mnie Ingarden, z którym pro­ wadzę rozmowy on to logiczne". (18.VII.1938): „Miałem odczyt - udał się. Potem dyskusja z Ingardenem przeważnie w kawiarni". (И.IX. 1937): „Pociesza mnie Ingarden. O n uznaje moją pracę o W[ittgensteinie]. W istocie, tylko chce krótszego syntetycznego szkicu, który by Twardowski mógł przyjąć do «Studia Philosophica»". Uczestnikami „rozmów istotnych" byli przede wszyst­ kim filozofowie, ale nie tylko. Poza Ingardenem - Tatar­ kiewicz, Leśniewski, Kotarbiński, Metallmann, Szuman, ale także szereg postaci życia artystyczno-naukowego nie mających z filozofią nic wspólnego. Terminem „rozmowa istotna" określał Witkiewicz, jak się zdaje, każdy dyskurs, który spełnia ostre wymogi „dyscypliny pojęciowej". Na­ tomiast ich tematem poza filozofią były także sprawy tzw. życiowe. B O H D A N M I C H A L S K I Rozmowy istotne Witkacego Dwugłos polemiczny Szkołą owych dyskursów były dla Witkiewicza od mło­ dości kontakty z grupą rówieśników, do których należeli m.in. malarz i filozof Leon Chwistek, poeta i pisarz Tade­ usz Nalepiński, dramaturg Tadeusz Szymberski, kompozy­ tor Karol Szymanowski, patronował im starszy o pół po­ kolenia Tadeusz Miciński. Osobne miejsce wśród uczestników „rozmów istot­ nych" zajmował starszy o rok od Witkacego i zaprzyja­ źniony z nim od dzieciństwa Bronisław Malinowski późniejszy etnograf i profesor antropologii społecznej na Uniwersytecie w Londynie. Rozmowy prowadzone pod­ czas jego licznych wizyt w Zakopanem, a następnie w cza­ sie odbytej razem podróży do Australii, dotyczyły bardziej tematów osobisto-egzystencjonalnych niż teoretycznonaukowych. Chociaż może nie tak do końca, skoro Mali­ nowski dziękuje Witkiewiczowi za ptzeczytanie rękopisu we wstępie do jednego ze swych dzieł. Malinowski jest też prototypem postaci księcia Nevetmore z młodzieńczej po­ wieści Witkiewicza 622 upadki Bunga, której pierwszy roz­ dział nosi właśnie tytuł Rozmowy istotne i która cała wła­ ściwie z takich rozmów się składa. Spędzali więc czas spierając się, przekonując partnera do swoich racji, rozmowa była dla nich stylem bycia i spo­ sobem dojrzewania. Tym rozintelektualizowanym mło­ dzieńcom spór, prowokacja były potrzebne jak rybie wo­ da. W ten sposób wyptacowywali swój własny punkt w i ­ dzenia, formowali własny attystyczny i filozoficzny świato­ pogląd. Nie należy także ptzeoczyć ubocznej funkcji „rozmów istotnych". W 622 upadkach Bunga Witkacy pisał: „Powo­ li przy pomocy niezmiernie istotnych rozmów, nie mają­ cych pozornie żadnego z obserwatotem związku, wciągnął ją w swój system myślenia i uczynił z niej subtelny instru­ ment swych metafizycznych i perwersyjnych pożądań". Żarty na bok, główną funkcją „rozmów istotnych" nie by­ ło ptzecież uwodzenie, lecz zgłębianie Tajemnicy Bytu... Szczególne miejsce wśród interlokutorów dojrzałego już Witkacego zajmował filozof niemiecki Hans Corne­ lius, którego system filozoficzny, obok monadologii Leib­ niza, uważał Witkiewicz za główną inspirację swego „monadyzmu biologicznego". Z Corneliusem łączyły Witkace­ go poza filozofią także więzy przyjaźni. Młodszy o ponad 371 �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS the German philosopher to be his spiritual master and life mentor. In one of his letters addressed to Cornelius (26 July 1935) he wrote: "Please accept, dear master (in the Chinese meaning of the word - in which it signifies much more than in ours) words expressing supreme respect and love". (31 January 1939): "Together with L[eszczyriski] we dream that the three of us shall meet once again. Every time I pass 'Ryś' my heart quivers. Yes, those were truly beautiful days!". Those "beautiful days" are a recollection of the time when Witkiewicz played host to Cornelius in Zakopane, where they conducted endless "essential conversations", subsequently continued and "prolonged" in mutual correspondence. Upon his return to Germany, Cornelius mentioned, in an account from his stay in Poland, the time spent together with Witkiewicz, and exptessed, a fact worth noting, his admiration for the high intellectual level of the entire Polish philosophical milieu: "Mr. Stanisław I . Witkiewicz from Zakopane wrote that he considers himself to be an enthusiastic supporter of my philosophy with which he has been familiar for the past twenty years upon the basis of my books, although some 50% of him remains an opponent of my doctrine (...). A t the train station I was greeted by my friend Witkiewicz, who took me to a comfortable boardinghouse next to his home. We spent the next eight days, unfortunately marred by bad weather, partly conducting scientific conversations and partially paying Stanisław I. Witkiewicz z Janem Leszczyńskim; fot. Władysław highly interesting visits (...) I talked [in Lvov - B.M.] for Jan Grabski, Zakopane, 1932. Ze zbiorów prywatnych more than an hour on Concepts and the method of the Stanisław 1. Witkiewicz with ]an Leszczyński, photo by Władysław ultimate clarity of cognition . The lecture was followed by Jan Grabski, Zakopane, 1932. Private collection a long and lively discussion, and the whole meeting lasted for probably for three hours. I had the impression, to a degree even greater than during the lectures in Cracow and Warsaw, that the philosophical arrived at their own viewpoints, forming artistic and preparedness of my listeners represents a very high level, philosophical world outlooks of their own. and that especially at the university new German We should not neglect the incidental functions of the philosophy constitutes a foundation for the further "essential conversations". In 622 Upadki Bunga Witkacy development of philosophical thought and research. In wrote: "Slowly, with the assistance of extremely essential my opinion, the thorough knowledge of my own conversations, which at first glance have nothing in philosophy and understanding were such as I almost common with the observer, he drew her into his own never encountered at home" (H. Cornelius, Podróż, po system of thought, and rendered her a subtle instrument Polsce z odczytami - październik 1937. Niemiecka filozofia of his metaphysical and perverse desires". Joking aside, w Polsce /А lecture tour of Poland - October 193 7. the prime function of the "essential conversations" was German philosophy in Poland/. "Twórczość" 1974, no. 11, not seduction, but a penetration of the Mystery of pp. 77-78). Existence ... The group of "essential interlocutors", younger than A special place among the interlocutors of the adult Witkiewicz by a generation, was composed of Bolesław Witkacy was held by the German philosopher Hans Miciński, Mieczysław Choynowski and, predominantly, Cornelius, whose philosophical system Witkiewicz Jan Leszczyński. Witkiewicz was not an academic regarded as the main inspiration of his "biological scholar, and never had students in the strict meaning of monadism", next to Leibniz's monadology. Witkacy and the term. Nevertheless, although his philosophy had no Cornelius not only shared philosophical views, but were continuators, due to his theoretical accomplishments friends. The twenty years-younger Witkacy considered (not only the artistic ones) he remained an authority for 372 �Bohdan Michalski • ROZMOWY I S T O T N E W I T K A C E G O 20 lat, uważał filozofa niemieckiego za swego duchowego mistrza i życiowego mentora. W jednym z listów do Cotneliusa napisał (26.VII.1935): „Proszę przyjąć, drogi M i sttzu (w sensie chińskim - tam znaczy to o wiele więcej niż u nas) wyrazy najwyższej czci i miłości". (31.1.1939): „Marzymy sobie z L[eszczyńskim], że się jeszcze kiedyś we trójkę spotkamy. Ilekroć przechodzę koło «Rysia», dozna­ ję skurczu serca. Tak, to były piękne dni!". „Piękne d n i " są wspomnieniem chwil, kiedy Witkie­ wicz gościł Corneliusa w Zakopanem i kiedy odbywali niekończące się „rozmowy istotne" kontynuowane później i „przedłużone" wzajemną korespondencją. Cor­ nelius po powrocie do Niemiec w relacji z wizyty w Polsce też wspomina wspólnie spędzone z Witkiewiczem chwile oraz daje wytaz - co warte jest odnotowania - swemu podziwowi dla wysokiego poziomu intelektualnego całego polskiego środowiska filozoficznego: „Pan Stanisław I . Witkiewicz z Zakopanego pisał, że uważa się za entuzja­ stycznego zwolennika mej filozofii, którą zna od 20 lat na podstawie mych książek, pozostając jednak zarazem w 50 mniej więcej procentach przeciwnikiem mej doktryny(...). Na dworcu przywitał mnie mój ptzyjaciel Witkie­ wicz, który zawiózł mnie do wygodnego pensjonatu sąsia­ dującego z jego domem. Następnych 8 dni spędziliśmy, niestety przy niesprzyjającej pogodzie, częściowo na roz­ mowach naukowych, częściowo zaś na interesujących odwiedzinach (...). Mówiłem [we Lwowie - przyp. BM] ponad godzinę na temat: Pojęcie i metoda ostatecznej jasno­ ści poznania. Po odczycie wywiązała się długa i żywa dys­ kusja, całość wypełniła więc zapewne 3 godziny wieczoru. Odniosłem tu, w większym jeszcze stopniu niż podczas prelekcji w Krakowie i Warszawie, wrażenie, że filozoficz­ ne przygotowanie wszystkich moich słuchaczy stoi na wy­ jątkowo wysokim poziomie i że zwłaszcza nowa niemiec­ ka filozofia stanowi na tym uniwetsytecie podstawę dal­ szego rozwoju filozoficznej myśli i badań. Sądzę, że także, jeśli chodzi o moją własną filozofię, spotkałem się tu z tak gruntowną jej znajomością i takim zrozumieniem, na ja­ kie nie zdarzyło mi się niemal nigdzie nattafić w mej oj­ czyźnie". ( H . Cornelius, Podróż, po Polsce z odczytami październik 1937. Niemiecka filozofia w Polsce, „Twór­ czość" 1974, nr 11, s. 77-78). Młodszą od Witkiewicza o jedno pokolenie grupę „rozmówców istotnych" stanowili filozofowie: Bolesław Miciński, Mieczysław Choynowski i przede wszystkim Jan Leszczyński. Witkiewicz nie był uczonym uniwersyteckim i nie miał uczniów w ścisłym tego słowa znaczeniu. Z ko­ lei jego filozofia nie miała kontynuatorów, tym niemniej poprzez swoje dokonania teoretyczne (nie tylko artystycz­ ne) był dla początkujących filozofów autorytetem i w pewnym sensie ich mistrzem. Najbliższe związki filozoficzne łączyły Witkiewicza z młodszym od niego o równo 20 lat Janem Leszczyńskim (1905-1990). Ziemianin, po wojnie profesor Uniwersyte­ tu Jagiellońskiego, był także autorem najważniejszej w polskiej literaturze filozoficznej rozprawy o Corneliusie (Jan Leszczyński, Teoria świata w ujęciu Hansa Corneliusa. Próba krytyki, „Kwartalnik Filozoficzny", t. X V I I I , 1949, z. 1-2, s. 73-240) otaz napisanej po wojnie ważnej rozprawy o filozofii Witkiewicza (Jan Leszczyński, Filozof metafi­ zycznego niepokoju, w: cytowanej wyżej Księdze Pamiątko­ wej, s. 93-118). Jemu właśnie spośród wszystkich „roz­ mówców istotnych" poświęcił Witkiewicz zarówno w ko­ respondencji z żoną Jadwigą, jak i z Corneliusem najwię­ cej miejsca. Ten rozmówca Witkiewicza zasługuje na uwagę z kil­ ku powodów. Po pierwsze - prowadzone na przestrzeni kilkunastu lat „rozmowy istotne" (głównie w czasie poby­ tów Leszczyńskiego w Zakopanem) zaowocowały wspólną z Witkacym (dotąd nie wydaną) pracą filozoficzną zatytu­ łowaną Spór o monadyzm. Dwugbs polemiczny. Było to wy­ darzenie bez precedensu w polskiej literaturze filozoficz­ nej dwudziestolecia międzywojennego. Po drugie - miłość Leszczyńskiego i Witkiewicza do tej samej kobiety Inki Turowskiej, została sportretowana przez tego drugiego w Jedynym wyjściu, stając się wątkiem ostatniej powieści Witkiewicza. Po trzecie wreszcie — Le­ szczyński odegrał szczególną rolę nie tylko za życia Witka­ cego, ale także po jego śmierci, stając się „strażnikiem je­ go pamięci". Uratował przed niechybnym zniszczeniem pozostałą po Powstaniu resztkę jego tękopisów (wydoby­ wając je z piwnicy domu, w którym mieszkała w Warsza­ wie żona Witkacego). Był autorem pierwszej po wojnie wspomnianej wyżej rozprawy poświęconej ontologii Wit­ kiewicza, a także edytorem (wraz z niżej podpisanym) Pism filozoficznych i estetycznych Witkiewicza w Państwo­ wym Wydawnictwie Naukowym w latach 1974-78. Nie miejsce tutaj na ptzedstawienie istoty filozoficzne­ go sporu Witkiewicza z Leszczyńskim zawartego w Sporze o monadyzm. Można tylko zasygnalizować, że zasadnicze starcie dotyczyło przeciwstawienia idealizmu i realizmu. Na pracę tę składają się teksty obu autorów. Jana Le­ szczyńskiego trzy rozprawy teoretyczne: Próba idealistycz­ nej monadologii, Dowód idealizmu ze skali intencjonalności przeżyć oraz Podstawowe pojęcia idealistycznej monadologii, a także pięć polemicznych. Natomiast Witkiewicza - pięć ataków polemicznych, m.in.: Próba krytyki „Próby mona­ dologii idealistycznej", Odpowiedź Janowi Leszczyńskiemu na „Decydujące natarcie" oraz List św. Witkacjusza do niewier­ nych Tamowiczan. Całość obejmuje ponad 300 stron ma­ szynopisu. (Zainteresowanych odsyłam do kolejnego to­ mu Pism zebranych Witkiewicza: Spór o monadyzm. Dwu­ gbs polemiczny przygotowywanych do druku przez niżej podpisanego). 373 Chciałbym tutaj, wykorzystując częściowo nieznane dotąd źródła, prześledzić ciekawe losy wieloletniej i czę­ stokroć burzliwej przyjaźni Witkacego z Leszczyńskim. Niniejszy tekst wykorzystuje - ze strony Witkacego - �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS beginner philosophers who, in a certain sense, acknowledged him as their master. The closest philosophical relations maintained by Witkiewicz were those with Jan Leszczyński, exactly twenty years his junior (1905-90). A landowner, and after the war a professor at the Jagiellonian University, Leszczyński was also the author of the most important dissertation about Cornelius in Polish philosophical literature (Teoria świata w ujęciu Hansa Comeliusa. Próba krytyki /The theory of the wotld according to Hans Cornelius. A t attempted critique/, "Kwartalnik Filozoficzny", vol. X V I I I , 1949, fasc. 1-2, pp. 73-240) and of a meaningful postwat work on the philosophy of Witkiewicz ( Filozof metafizycznego niepokoju /А philosopher of metaphysical unrest/, in a forementioned Księga Pamiątkowa , pp. 93-118). Among all the "essential interlocutors", he was the one to whom Witkacy devoted most attention i n correspondence both with his wife, Jadwiga, and with Cornelius. Scale of the Integrity of Experience) and Podstawowe pojęcia idealistycznej monadologii (Fundamental Concepts of Idealistic Monadology), as well as five polemical studies. The works by Witkiewicz include, among othets Próba krytyki "Próby monadologii idealistycznej (An Attempted Critique of Attempt at Idealistic Monadology), Odpowiedź Janowi Leszczyńskiemu na "Decydujące natarcie" (A Response to Jan Leszczyńskie Decydujące natarcie /Decisive Attack/), and List św. Witkacjusza do niewiernych Tarnowiczan (A Letter by St. Vitkacius to the infidel residents of Tarnowiec). The whole work includes more than 300 typewritten pages. (All those interested are advised to await the successive volume of Pisma zebrane by Witkiewicz: Spór о monadyzm. Dwughs polemiczny , which I am preparing for publication). J. Leszczyński deserves our closer attention for a number of reasons. First, the "essential conversations" carried on for more than ten years, mainly during his stays in Zakopane, produced a philosophical work entitled Spór o monadyzm. Dwughs polemiczny (A Dispute about Monadism. A Polemical Dialogue), written jointly with Witkacy (unpublished). This was an unprecedented event in Polish philosophical literature of the inter-war period. Secondly, both Leszczyński and Witkiewicz were in love with Inka Turowska, portrayed by the latter in his Jedyne wyjście (The Only Solution), and the motif of his last novel. Finally, Leszczyński played a specially important role, not only during the lifetime of Witkacy but also after the latter's death, by becoming the "guardian of his memory". He salvaged from unavoidable damage the remnants of Witkacy's manuscripts, which survived the Warsaw Uprising and which he extracted from the house in which Witkiewicz's wife lived. Furthermore, Leszczyński was the author of the aforementioned first postwar study on ontology according to Witkiewicz, as well as the editor, together with the author of this essay, of Pisma filozoficzne i estetyczne (Philosophical and Aesthetic Writings), published by Państwowe Wydawnictwo Naukowe in 1974-1978. This is by no means a suitable place for a presentation of the essence of the philosophical polemic between Witkiewicz and Leszczyński, contained in Spór о monadyzm. We may only point out that the basic confrontation concerned the contrast between idealism and realism. The study in question is composed of texts by both authors: three theoretical dissertations by Jan Leszczyński: Próba idealistycznej monadologii, (An Attempt at Idealistic Monadology), Dowód idealizmu ze skali intencjonalności przeżyć (Proof of Idealism from the A t this stage, I would like to resort to partially unknown sources, and to trace the fascinating course of the years-long turbulent friendship of Witkacy and Leszczyński. The following text is based mainly on Witkacy's letters to his wife as well as to Leszczyński and the Leszczyński family (the first unpublished letters come from the collection of Anna Micińska, and the remaining ones, also until now unknown, from the collections of Stefan Okolowicz and my own). Material pertaining to Leszczyński is founded on his unpublished correspondence with Witkacy (in my possession), which comprises a large part of Spór o monadyzm , and the interview I conducted with Jan Leszczyński in the spring of 1975. Valuable information about the mutual relations between Witkiewicz and Leszczyński is contained in the latter's publications as well as the published letters by Witkiewicz to Cornelius; admiration and adoration for the German philosopher additionally bonded the heroes of this text. In his recollections about Witkiewicz (published in the previously cited Księga Pamiątkowa ), Leszczyński wrote: "Apart from close friendship, it was precisely this domain [philosophy - В. M.) which bound me with Witkiewicz closest and strongest. This is the teason why the more than ten year-long coexistence always remained in the shade of philosophical strife - an incessant polemic, extremely intense and, at times, even violent". We learn about the meaning Witkiewicz attached to conversations with Leszczyński in the former's letter to Cornelius (31 January 1939): "Dearest and honourable Master! I have already arrived in Zakopane, and have had several conversations with Leszczyński. The dispute conducted with him is one of the few joys in my life, since it is becoming increasingly sad and hopeless (old age, fragility, a lack of money, an uncertain future, etc.); nothing radical can be done to prevent this, and one may only struggle to the very end, to the very last chance, in order to maintain a certain 374 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE WITKACEGO Sceny improwizowane - Stanisław I. Witkiewicz z Inką Janiną Turowską-Leszczyńską; fot. Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Improvised scenes - photographic session, Stanisław 1. Witkiewicz with Janina Turowska-Leszczyńska, photo by Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz głównie jego listy do żony, a także listy do Leszczyńskiego i Leszczyńskich (pierwsze - niepublikowane ze zbiorów Anny Micińskiej, pozostałe ze zbiorów Stefana Okolowi­ cza i niżej podpisanego, także dotąd nieznane). Ze strony zaś Leszczyńskiego niepublikowaną jego kotespondencję z Witkacym znajdującą się w moim posiadaniu (będącą częścią Sporu o monadyzm) oraz wywiad, jaki przeprowa­ dziłem z Janem Leszczyńskim wiosną 1975 roku. Cenne informacje na temat wzajemnych relacji Witkiewicza i Leszczyńskiego zawierają publikowane prace tego ostat­ niego, jak również opublikowane listy Witkacego do Cor­ neliusa, dla którego to uwielbienie i podziw łączyły dodat­ kowo bohaterów niniejszego tekstu. W swoim wspomnieniu o Witkiewiczu (zamieszczo­ nym w cytowanej już Księdze Pamiątkowej poświęconej Witkacemu) Leszczyński pisał: „Poza bliskim stosunkiem przyjaźni właśnie ta dziedzina [filozofia - przyp. BM] łą­ czyła mnie z Witkiewiczem najbliżej i najsilniej. Toteż kil­ kanaście lat bliskiego współżycia stało zawsze pod zna­ kiem filozoficznych zmagań - nieustającej polemiki, bar­ dzo intensywnej i nieraz nawet gwałtownej". Czym dla Witkiewicza były rozmowy z Leszczyńskim, dowiadujemy się z listu tego pierwszego do Corneliusa (31.1.1939): „Najdroższy i wielce szanowny Misttzu! Jestem już w Za­ kopanem i mam już za sobą liczne konwetsacje z Le­ szczyńskim. Spór prowadzony z nim jest jedną z nielicz­ nych radości mojego życia, jako że moje życie staje się co­ raz bardziej smutne i beznadziejne (starość, słabość, brak pieniędzy, niepewna przyszłość itd.); przeciwko temu nie można niczego radykalnego zdziałać, a jedynie walczyć do ostatniej chwili, do ostatniej szansy, aby uttzymać życie na pewnym poziomie niezbędnym dla mojej pracy. W zimnym, zapluskwionym pokoju, głodny i odziany w szmaty nie mógłbym niestety żyć i ptacować (tj. filozo­ fować i wykonywać swoją kurewską robotę)". (Listy St.I. Witkiewicza do Hansa Corneliusa, z niemieckiego przełoży­ ła Helena Opoczyńska, podał do druku i przypisami opa­ trzył Stefan Morawski, „Twórczość", 1987 nr 11, s. 121). Osobę głównego polemisty Witkiewicza i interlokuto­ ra „rozmów istotnych" wspomina także Cornelius w cyto­ wanej wyżej relacji z wizyty w Polsce: „Gdy wieczorem przybyłem, by wygłosić prelekcję [w Krakowie - przyp. BM] pod tytułem Przedmiot i zjawisko, zdumiała mnie wielka liczba słuchaczy, których nie tylko zainteresował filozoficzny temat, ale którzy posiadali też konieczną zna­ jomość języka, dzięki czemu mogli słuchać niemieckiego wykładu. Także w dyskusji po referacie wzięło udział wie­ le osób. Po prelekcji korzystałem z gościnności innego długoletniego zwolennika mej filozofii, którego dotych­ czas nie znałem, szlachcica i obywatela ziemskiego Jana Leszczyńskiego oraz jego niezwykle uroczej małżonki. Państwo Leszczyńscy pożegnali mnie nazajutrz rankiem na dworcu" (s. 76). 375 Jan Leszczyński w roku 1985 w komentarzu do opubli­ kowanego przez siebie listu filozoficznego Witkiewicza (Jan Leszczyński, Nieznany list filozoficzny Stanisława lgną- �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS level of living indispensable for my work. Unfortunately, I would be unable to live and work, i n other words, to philosophise and carry out this cursed task i n a cold, bedbug — infested room, hungry and dressed i n rags" (Listy St. I. Witkiewicza do Hansa Comeliusa /Letters by S. I . Witkiewicz to Hans Cornelius, translated from the German by Helena Opoczyńska, prepared for publication and with footnotes by Stefan Morawski, "Twórczość" 1987, no. 11, p. 121). The prime polemicist of Witkiewicz and the interlocutor of the "essential conversations" was recalled also by Cornelius in the above mentioned account of his visit in Poland: "When I arrived in the evening to deliver a lecture [in Cracow - B.M.] on Object and Phenomenon , I was astounded by the great number of listeners, who were not only interested i n the philosophical topic, but were also sufficiently familiar with the language to be able to listen to a lecture in German. Several persons also participated in the ensuing discussion. I took advantage of the hospitality of another long-term adherent of my philosophy, whose acquaintance I had not made earlier, the landowner Jan Leszczyński-and his extraordinarily charming wife. The next morning, the Leszczyńskis bid me farewell at the train station" (p. 76). In 1985, Jan Leszczyński wrote i n a published commentary to a philosophical letter by Witkiewicz: "Witkacy's philosophical letter [of 2 May 1937 - В. M.) did not signal what was to take place later on: that it would initiate a lengthy written polemic between us, which lasted for almost two years, and that at its end Witkiewicz would launch the idea of publishing this polemic as a dialogue on monadism in the rough form in which it came into being (...) The polemic I mentioned had its precedent. In 1931-32,1 would meet Witkiewicz for philosophical conversations, held almost daily i n the course of the whole year with a few intervals whenever he left for his 'portrait sessions' outside Zakopane. In the following year, (i. e. 1933), certain events kept us apart, and our contacts remained severed until this philosophical letter. Nonetheless, this came as nosurprise to me. I deduced from assorted signs that the interval in our philosophical exchange of thoughts must finally end - and this is precisely what happened (...) None of us treated what took place as an official termination of contacts. It was actually only a state of frozen socialfriendly relations, to the accompaniment of mutual silence, which occurred after my marriage to Inka (Janina Turowska), courted also by Witkiewicz, whose wife Jadwiga had promised him a divorce" (Jan Leszczyński, Nieznany list filozoficzny Stanisława Ignacego Witkiewicza /An unknown philosophical letter by Stanisław Ignacy Witkiewicz/ "Pamiętnik Literacki", LXXCVI, 1985, fasc. 4, pp. 165-166). The history of the friendship: conflicts, break up, apologies and conversations, conducted with intervals, was recorded by Witkiewicz on an almost daily basis in his correspondence with Jadwiga. (2 September 1931): "A day-long conference with Jaś". (24 September 1931): "Today, Jaś Leszczyński proved to be a great comfort to me". (28 September 1931): "Jaś L[eszczyński] is here and is a great solace". (4 October 1931): "Jaś L[eszczyński] also took Eukodal". (19 October 1931): "Jaś L[eszczyński] and Truskolaski are cheering me up". (1 March 1932): " I spent the evening with Jaś. I have become so strange that it terrifies me = robustness and a simultaneous awareness of the unreal nature of the world". (7 Marchl932):" Keep the letters (by Bronio and Jaś)". (17 March 1932): "Jaś paid me a visit. I am reading Knickerback on the Soviets and Gąsiorowski about America. V[ery] interesting and outright mind bending". (30 March 1932): "A great misunderstanding with Jaś a propos the skis of that punk Witek L. The atmosphere has become generally tainted - my friendship with Jaś is finished. E[xtremely] sorry". (1 April 1932): "The misunderstanding with Jaś has assumed grotesque forms, but it seems that it will end felatively well, since our friendship has veered 175 degrees to the left (...) I shall send you the money as soon as Jaś returns it, since he borrowed it and now has none to give back". (1 May 1932): "Today, I climbed Goryczkowa Pass together with papusiek and Inka Turowska". (5 May 1932): "Yesterday, I was compelled to break up with Jaś. This is such a complicated story that it simply cannot be told. It is connected with the Turowskis and the last excursion". (8 February 1933): "Jaś and Truskolaski have arrived so don't worry about me; Chwiston is growing". (12 February 1933)" " I read Chwiston yesterday to Kotarbiński ,whom I visited and with whom I reached an understanding. Jaś and Truskolaski were pleased. It is a huge pile of 94 pages. Today, I shall finish reading". (18 February 1933): "Inka and Jaś are officially engaged, but both display horribly dour expressions (...) I read Chwistonto Jaś and he was pleased. I would like to publish it as a book". (20 March 1933): "Jaś married Inka and thus surreptitiously erased our friendship. He did not see me, and they left for the countryside". (23 March 1933): " I wrote old T[urowska] a letter about returning the books and received it back unopened, together with a letter in which she argued that the reason for everything is because I was a demon and tried to do all to prevent the marriage of Jaś and Inka. I replied that I am severing all relations with persons who fabricate extraordinary facts and engage in intrigues. This is the final epilogue of the issue. Just think what sort of monkeys they are, and what sort of an ass exchanged me for a tart. I should have protested then. My holy principle is to sever relations for always in 376 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O Witkiewicza, „Pamiętnik Literacki", R. LXXVI.1985, - 4 s. 165-166) pisał: „List filozoficzny Witkacego [z 2 V.1937 - przyp. BM] nie zapowiadał jeszcze tego, co dopiero później miało nastąpić: że zapoczątkuje on długą pisemną polemikę między nami trwającą prawie 2 lata i że pod jej koniec zrodzi się u Witkiewicza myśl, by tę pole­ mikę wydać jako dwugłos dotyczący monadyzmu, i to jej surowym stanie, w takiej postaci, w jakiej powstała ( ). Polemika, o której tu piszę, miała już swoje prece­ densy. Przez przeciąg bez mała roku w okresie 1931-1932 spotykaliśmy się z Witkiewiczem na rozmowy filozoficzne prawie codziennie, z nielicznymi tylko przerwami, gdy wy­ jeżdżał na swoje «sesje portretowe* poza Zakopane. W następnym roku, tj. 1933, zdarzały się wypadki, które nas oddaliły od siebie, nasze kontakty urwały się aż do momentu, w którym pojawił się ten filozoficzny list. Nie był on wszakże dla mnie zaskoczeniem. Wyczuwałem bo­ wiem z różnych oznak, że przerwa w naszej filozoficznej wymianie myśli musi się wreszcie skończyć - i to właśnie się stało (...). Tego, co zaszło między nami, żaden z nas nie traktował jako oficjalnego zerwania. Był to właściwie tyl­ ko stan zamrożenia przyjacielsko-towarzyskich stosun­ ków, przy obustronnym milczeniu. Zapanował on po mo­ im ślubie z Inką (Janiną) Turowską, o której rękę statał się i Witkiewicz, mając przyobiecaną zgodę swej żony Ja­ dwigi na rozwód". c e g 0 nie". (12.11.1933): „Czytałem Chwistona wczoraj przy Kotarbińskim], u którego byłem i się z nim porozumia­ łem. Jasiu i Trusk[olaski] byli zadowoleni. Jest tego duża kupa 94 str. Dziś kończę czytanie". (18.11.1933): „Inka i Jaś zaręczeni oficjalnie, ale miny mają tak ponure oboje, że coś okropnego(...). Przeczytałem Jasiowi Chwistona i był zadowolony. Chciałbym to wydać w książce." (20.III.1933): „Jaś ożenił się z Inką i przekreślił milczkiem w Historię przyjaźni: konflikty, zerwania, przeprosiny oraz trwające z przerwami rozmowy z Jasiem odnotowuje Witkiewicz niemal dzień po dniu w korespondencji z Ja­ dwigą. (2.IX.1931): „Cały dzień konfer[encja] z Jasiem". (24.IX.1931): „Wielką pociechą jest dla mnie Jaś Le­ szczyński". (28.IX.1931): „Jest Jaś L[eszczyński] i to mnie b[atdzo] pociesza". (4.10.1931): „Jaś L[eszczyński] też za­ żył Eukodal". (19.X.1931): „Jaś Leszczyński] i Truskolaski mnie pocieszają." (LIII.1932): „Wieczorem byłem u Jasia. Jestem tak dziwny, że aż strach i się boję = spykniczenie, a jednoczesna nierealność świata". (7.III. 1932): „Listy (Bronia i Jasia) zachowaj". (17.III. 1932): „Odwiedź[ił] mnie Jaś. Czytam o Sowietach Knickerbacka i o Ameryce Gąsiorowskiego. B[ardzo] ciekawe, aż się w łbie przepraca". (30.III.1932): „Mam grube nieporozu­ mienie z Jasiem a propos nart tego gówniarza Witka L. W ogóle zaplugawiła się atmosfera - przyjaźń z Jasiem skończona. B[ardzo] mi przykro". (1.IV.1932): „Nieporo­ zumienie z Jasiem przybiera formy groteskowe, ale zdaje się, że się skończy względnie dobrze, bo jednak przyjaźń jest schwiana o 175" w lewo(...) Flotę Ci wyślę niedługo, jak Jaś odda, bo pożyczył i teraz nie ma". (LV. 1932): „By­ łem wczoraj z papuśkiem i Inką Turowską na Przełęczy Goryczkowej". (5.V.1932): „Musiałem wczoraj zerwać z Jasiem. Tak skomplikowana historia, że się opowiedzieć nie da. W związku z Turowskimi i ostatnią wycieczką". (8.II. 1933): „Przyjechał Jaś i Truskolaski, więc nie niepo­ kój się o mnie, że niby jezdem. wicie, sam Chwiston puch­ naszą przyjaźń. (Nie widział mnie i wyjechali na wieś)". (23.III.1933): „Napisałem do starej T[urowskiej] list 0 zwrot książek i dostałem list ten nie otwarty i list jej, w którym dowodzi, że tak się stało, bo ja byłem demonem 1 starałem się wszystko zrobić, aby nie dopuścić do ślubu Jasia z Inką. Odpisałem, że zrywam wszelkie stosunki z osobami, które zmyślają fakty niebyłe i robią intrygi. Jest to ost[atni] epilog tej sprawy. Ale pomyśl, co te małpy i ten osioł, który mnie sprzedał za kawałek dzifki. Trzeba było się wtedy nie godzić. Święta zasada - o najmniejszą rzecz zrywać na wieki, albo odstawiać na Haldebarana. Piszę powieść i czytam". Z kolei w rozmowie niżej podpisanego z Janem Le­ szczyńskim (nagranej wiosną 1975 r , dotąd nigdzie nie publikowanej), ten ostatni tak ptzedstawia powody ze­ rwania z Witkiewiczem. Jan Leszczyński: „Jest jedna par­ tia prywatnych listów jego i tam wspomina właśnie o mał­ żeństwie moim, że ma mi do zatzucenia, żeśmy go nie za­ wiadomili o ślubie. No trudno było w tej sytuacji go za­ wiadamiać, przypuszczając, jakie on zrobi nam wtedy przyjemności, jeżeli się dowie(...). Zrobiłby jakąś demon­ strację. Diabli wiedzą co, żeby wprowadzić niepokój, za­ siać pewne wątpliwości, nawet co do wyboru osoby, bo kiedyś moja żona się jednak kochała właściwie w Witkie­ wiczu. To była bardzo młodzieńcza miłość, podlotkowata. Więc mogło to wzbudzić w niej jakieś niepokoje, czy rze­ czywiście to właśnie nasza miłość jest ważniejsza. Więc on byłby to wszystko wygrał możliwie jak najsilniej, no a nam zależało na tym, żeby właśnie tego wszystkiego nie było. Zresztą on później, jak się dowiedział, przysłał takie listy, których się nie dało strawić długo (...). Tego dnia, kiedy myśmy się pobrali i już opuścili Zakopane, on przyszedł do «Małego Domku», pytał «gdzie są Jasiowie, bo ja już wiem, że...». Powiedział «Jasiowie», bo wiedział, że my się kochamy, ale nie liczył, żeby to doszło do skutku (...). O n się spodziewał ślubu, ale w każdym razie to go tak bardzo jeszcze zelektryzowało. Wtedy też napisał do nas listy za­ kłócające spokój. Ale takiej kotespondencji to już nie dam(...). Bo ja się dziwię, że dotąd nikt nie napisał jeszcze książki na temat życia, że tak powiem, erotycznego W i t kiewicza(...). Jedyne wyjście nie portretuje niczego. W ptzeciwieństwie do pierwszej powieści - 622 upadków Bunga, gdzie są portrety zrobione, w ostatniej książce ab­ solutnie portretów żadnych nie ma (...). Wszyscy mówią, że tam jest «alter ego» Witkiewicza. Na pewno jest, i to jest słuszna interpretacja. Z podkładu życiowego jest 377 �Bohdan Michakki • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS return for the slightest thing (...) I am writing a novel and reading". In turn, in my conversation with Jan Leszczyński (recorded in the spring of 1975 and never published) the latter presented his own version of the reasons for the breach with Witkiewicz: " I n some of his private letters to me, pertaining to my marriage, he mentioned that we had not informed him about the wedding. It would have been rather difficult to tell him, knowing well what sort of a scene he would have made once he found out (...) Probably some sort of a demonstration, Lord knows what, just to create a disturbance and sow doubt, even about the choice of the person, since for a long time my wife had been in love with Witkiewicz. That was a very youthful love, rather typical for a school girl. His reaction could have upset her, giving rise to anxieties whether it was really our love that was the more important. He could have exploited this as much as possible, and we were concerned precisely with avoiding all that. Later on, once he found out, he sent letters which I could not digest for a long time [...] The day we married and had left Zakopane, he arrived at 'Maly Domek' asking: 'Whete are they, since I already know that...'. He said 'they' because he was aware of the fact that we were in love, but did not take into consideration that this would end in marriage (...) He expected it, but it still affected him so strongly. It was then that he wrote those disturbing letters - the sort of correspondence I shall never make available (...) I am surprised that no one has yet written a book about the erotic life of Witkiewicz (...) Jedyne wyjście does not contain any sort of a portrait. In contrast to the first book - 622 Upadki Bunga , the last one is totally devoid of such portraits (...) Everyone claims that it contains the 'alter ego' of Witkiewicz. That is a correct interpretation. The themes borrowed from life concern our rivalry, the fact that we held philosophical conversations, and even some of my features, albeit only marked here and there. Someone who was well familiar with those times could have discerned some sort of an allusion (...) My wife was not Rustalka, Marceli's lover. This simply did not take place. Witkacy behaved in a highly correct manner as a suitor and observed social forms; obviously, she was never his lover. It would be unpleasant to read totally false interpretations. It is a pity that everyone interprets everything so directly and transfers literature into life and life into literature, mixing everything up". After this digression, so important to Jan Leszczyński, let us return to facts. The Leszczyńskis married in secret and left for their family estate in Tarnowiec. The Leszczyński motif returned once again i n correspondence with Jadwiga (23 May 1933): "Piliński (Jan Leszczyński)returned my book from Tarnowiec, and Rudnicki met Inka in Zakopane at Julia Sokołowska. Ugly and very freckled. Has Jaś already 'sent her back home', as I suspected." (29 September 1933): "Supposedly old Turowska's face has dropped considerably. Jaś had his appendix (?!) removed for the second time in Vienna during the Sobieski celebrations". For the next nine months, the letters to Jadwiga made no mention about the Leszczyńskis, whose theme returned in a single brief sentence in a letter of 27 August 1934 : "Inka has a son 60 cm.". Despite his frequent liaisons Witkiewicz was childless, and Jaś became the father of a son born to a woman to whom Witkiewicz had written not so long ago: "Dearest Intuś. Since you do not love me I stopped paying visits, because unrequited love is a luxury which I cannot afford. Yours for ever Staś" (an undated letter from the collection of Stefan Okolowicz, unpublished). In the above cited conversation Leszczyński declared: "He could never get over or bear the breach which he had caused himself. We met again in connection with the arrival of Cornelius (...) This took place inl937, four years, aftet the break-up. We had met once before by accident, but did not greet each other. I already do not recall the exact events. During a philosophical congress Wojtkiewicz and I met as lecturers sat a reception in the Hawelka restaurant, attended also by Bolesław Miciński, a participant of the congress and a reporter. Miciński made arrangements so that he could come and sit at our table. When Witkiewicz entered the room, he looked at him and said: ' I would like to talk to you'. Miciński disappeared. He was so terrified of Witkiewicz that he left with him, and so enthralled that he abandoned us at his order. In 1937, after the arrival of Cornelius, Witkiewicz began an official correspondence with me. He wrote that although we were at variance there were no obstacles for a philosophical 'understanding'. He aimed at reconciliation, telling me so i n the following way: 'Witkasiuk informs from the Chancery of the Master... that professor Cornelius is paying him a visit'. Later on, he held a meeting at Hawelka's. Next, we invited Cornelius, who subsequently recalled this event, to spend an evening with us. We lived in the Grand Hotel, and arranged a very pleasant supper i n our room. M . - Was Witkiewicz also present, since Cornelius did not mention him? L. - Witkiewicz was there, and conciliation ensued. When he entered the room, my wife walked up to him and kissed him; afterwards, Cornelius said to Witkiewicz: ' I did not know that it is the custom in Poland for women to kiss men. Witkiewicz answered that this was an exceptional occasion, and that he should did not treat it as the norm. These were unforgettable moments. The atmosphere of all such meetings simply cannot be recreated; some of it will be recaptured in the letters by Cornelius to us" (After the 378 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O wzięte to, że była rywalizacji między nami, że prowadzili­ śmy rozmowy filozoficzne, pewne rysy nawet są wyjęte ze mnie, ale tylko rysy tu i ówdzie zaznaczone. Kto by bardzo dokładnie znał te czasy mógłby się tam jakiejś aluzji do­ patrzyć (•••)• Moja żona zupełnie nie jest Rustalką, ko­ chanką Marcelego. To nie miało miejsca. Witkacy bardzo poprawnie się zachowywał. Starał się o rękę z zachowa­ niem form i oczywiście nie było mowy, aby była jego ko­ chanką. Byłoby przykro, jakby człowiek czytał interpreta­ cje zupełnie fałszywe. Jest nieprzyjemne, że wszyscy wszy­ stko interpretują, tak bezpośrednio i przenoszą z literatu­ ry do życia i z życia do literatury, wszystko im się miesza". Po tej jakże ważnej dla Jana Leszczyńskiego dygresji wróćmy do faktów. Leszczyńscy pobrali się więc w taje­ mnicy przed Witkiewiczem i wyjechali do jego majątku do Tarnowca. Wątek Leszczyńskich znów wraca w kore­ spondencji z Jadwigą - Witkiewicz do żony (23.V.1933): „Piliński (Jan Leszczyński) odesłał mi książkę z Tarnowa, a Inkę spotkał Rudnicki w Zakopanem u Julji Sok[ołowskiej]. Brzydką i bfardzo] piegowatą. Czyżby Jaś już ją «odesłał» do domu, jak to przewidywałem." (29.IX. 1933): „Podobno starej Turowskiej już b[ardzo] zrzedła mina. Jaś poddał się (2-giej) oper[acji] ślepej kiszki (?!) we Widniu podczas uroczystości Sobieskiego". Następuje teraz w listach do Jadwigi dziewięciomie­ sięczna przerwa, całkowity brak wzmianek o Leszczyń­ skich, by w końcu w liście z 27.VIII. 1934 r. temat ten po­ wrócił w jedynym krótkim zdaniu: „Inka ma syna 60 cm". Witkiewicz pomimo tak licznych związków z kobietami dzieci nie miał. Natomiast Jasiowi urodziła syna kobieta, do której Witkiewicz nie tak dawno jeszcze pisał (list ze zbiorów Stefana Okolowicza, bez daty, niepublikowany): „Najdroższa Intusiu. Ponieważ mnie nie kochasz, więc przestałem bywać u Was, ponieważ miłość bez wzajemno­ ści jest to luksus, na który nie mogę sobie pozwolić, za­ wsze Twój Staś". Leszczyński, w przytaczanej już rozmowie, mówi dalej: „On nigdy nie mógł tak całkiem przeboleć i wytrzymać naszego zerwania, które sam zresztą spowodował. Więc nastąpiło spotkanie a propos przyjazdu Corneliusa(...). To było w trzydziestym siódmym, cztery lata po zerwaniu. Już raz spotkaliśmy się przypadkiem, ale nie przywitaliśmy się, już nie pamiętam, jak to było. Podczas kongresu filozoficz­ nego myśmy się spotkali z Witkiewiczem, znaleźliśmy się obok siebie jako prelegenci. Urządzono też raut u Hawełki. Był na nim Bolesław Miciński uczestnik kongresu, sprawozdawca. Miciński się umówił z nami, że przyjdzie i przysiadzie się do naszego stolika. Wszedł Witkiewicz na salę, popattzył na niego, powiedział: «chcę z tobą chwilę porozmawiać"... Miciński zniknął, i nie pokazał się. Tak się bał Witkiewicza, że poszedł z nim. Do tego stopnia był zafascynowany Witkiewiczem, że na jego rozkaz nas opu­ ścił. A później przyjechał Cornelius i wtedy Witkiewicz zaczął ze mną oficjalną korespondencję w trzydziestym siódmym roku. Napisał, że jakkolwiek jesteśmy skłóceni, to chyba nie przeszkadza, żebyśmy się filozoficznie [poro­ zumieli]. Dążył do pogodzenia, zawiadomił mnie tak: «Witkasiuk zawiadamia z Kancelarii Mistrza... że profesor Cornelius przyjeżdża do niego». Później zorganizował spo­ tkanie. Spotkanie odbyło się u Hawełki. Następnie my­ śmy zaprosili, o czym pisze Cornelius, na wieczór do sie­ bie. Mieszkaliśmy w «Grandzie» i w naszym pokoju urzą­ dziliśmy kolację. Było bardzo przyjemnie". M : - Czy Witkiewicz był tam, bo Cornelius o nim nie wspomina? L: - Witkiewicz był i odbyło się pojednanie. Jak Wit­ kiewicz wszedł, moja żona podeszła do niego, pocałowała go, a Cornelius po tym pytał się Witkiewicza: «nie wie­ działem, że u was w Polsce jest ten zwyczaj, że kobiety ca­ łują mężczyzn». O n odpowiedział, że to była wyjątkowa okazja i żeby się tym nie kierował. To były nie zapomnia­ ne rzeczy. Tego się nie da odtworzyć, tej całej atmosfery tych wszystkich spotkań, trochę z tego w korespondencji wyjdzie właśnie Corneliusa do nas". (Po śmierci Jana Le­ szczyńskiego archiwum jego znalazło się w rękach spad­ kobierców) . Po nawiązaniu z powrotem stosunków, przy okazji przyjazdu do Polski Corneliusa i w związku z rozpoczę­ ciem w tym samym 1937 roku wymiany listów filozoficz­ nych między Witkacym i Leszczyńskim (o czym wspomi­ na wyżej Leszczyński) zaczynają w korespondencji z Ja­ dwigą pojawiać się liczne wzmianki zarówno o samej po­ lemice, jak i o Leszczyńskich. Będzie to trwało już do sa­ mego końca, tj. do sierpnia 1939 г., kiedy korespondencja z Jadwigą urwie się na zawsze. Witkiewicz do żony: (28.IV. 1937): „Przeglądam Kryty­ kę poglądów Jasia Leszczyńskiego], którą ostatnio napi­ sałem. Powinien pod wpływem tego zostać realistą". (2.V.1937): „Dziś skończyłem odp[owiedź] Metallmannowi i Leszczyńskiemu (61 str.) z tego 30 parę napisanych po pijanemu, b[ardzo] ciekawe - krytyka fil[ozoficzna] С + Co (odrobinka płynu)". (5.V.1937): „Ciekawy je­ stem co Jaś Leszczyński powie na 66 str. Traktatu miażdżą­ cego zupełnie idealizm, który rekomendowanie na Chramcówki posłałem". We wstępie do „listu filozoficznego" z 24X1.1937 r. Witkiewicz tak pisze do Leszczyńskiego (list ten jest czę­ ścią Sporu o monadyzm...)•. „Kochany Jasiu = Nie wiem czy otrzymałeś (wysłane 5.XI) pracę o idealizmie i reali­ zmie drukowaną w «Zecie» i poświęconą «Pamięci smut­ nej dla mnie Jana Pilińskiego» (to należy do niepowrotnej przeszłości) i pracuchnę o solips[yzmie] i idealizmie (...). Dziękuję Wam Obojgu bardzo serdecznie za zapro­ szenie. Może kiedy z niego skorzystam przed Weltkatastrophą z r. 1938. Ale życie moje obecne jest funkcją tylu niewiadomych, że nic na pewno powiedzieć nie mogę (...). Łączę wyrazy prawdziwej przyjaźni i szacunku dla Was Obojga. Won Witkacjusz". 379 �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS death of Jan Leszczyński his archive became the property of his heirs). In the wake of their establishment of contacts during Cornelius' stay in Poland and the subsequent exchange of philosophical letters between Witkacy and Leszczyński (commenced in 1937), correspondence with Jadwiga contained numerous mentions about the polemic itself and the Leszczyńskis. This motif lasted to the very end; i. e. August 1939, when the correspondence in question came to an end. Witkiewicz wrote to his wife (28 April 193 7): " I am glancing through Krytyka (Critique) of the views of Jaś Leszczyński, which I wrote recently. I should turn into a realist under its impact". (2 May 1937): "Today, I finished my reply to Metallmann and Leszczyński (61 pages), of which 30 pages were written while drunk, exttemely intetestingphilosophical critique С + Co (a drop of liquid)". (5 May 1937): " I am interested to see what Jaś Leszczyński will say to page 66 of Traktat (Treatise), which totally crushes idealism and which I sent to Chramcówki". In an introduction to a "philosophical letter" (part of Spór o monadyzm . . . ) , addtessed to Leszczyński on 24 November 1937, Witkiewicz wrote: "Dear Jaś = I do not know whether you received the works on idealism and realism (sent on 5 November), issued in 'Zet' and dedicated to 'Jan Piliński, of mournful memory' (that is part of the irretrievable past) and my work in solips[ism] and idealism (...) Many thanks to both of you for the invitation. Perhaps I shall accept it before the Weltkatastrophe of 1938. A t the moment, my life is a function of so many unknowns that I cannot give any reply (...). I add assurances of my true friendship and respect for both of you. Von Witkacjusz". At the end of a "philosophical letter" of 28 November 1937 (fragment of Spór o monadyzm...) Leszczyński replied : "Now for everyday issues! How many reminiscences there are left to be recreated, how many cordial bonds to be reestablished! We decided not to put off the invitation until the spring, as had been arranged, but to ask you to come in the nearest future, as soon as possible. Inka wrote you separately, and I present the question from the viewpoint of reality. A detout from the road to Zakopane on yout way from Cracow would cost you only (third class) some 13 zlotys and 70 groszy, and thus telatively little. My thanks for the lettet and dissertations, which I read with a greatly polemical approach. Despite all, I do not find them convincing. Obviously, nothing can be done about this! In Zakopane, I read your Niemyte dusze (Unwashed Souls) and send several comments on enclosed pages. I find the style of Niemyte dusze and its literary side is not much to my liking. I'm afraid that this style could prove to be a hurdle for popularity (and in this case that could be the point!). A n average person fears jocose humour when the matter at stake is serious; he believes that the two are mutually exclusive. Please accept my assurances of respect and friendship. JL.". Witkacy accepted Leszczynski's invitation to Tarnowiec with certain reservations, and it seems that he would have pteferred to find himself there in the company of Cornelius, conceived as a shield against eventual attacks or perhaps temptation. He shared these doubts with Cornelius (5 January 1938): "Leszczyńska (Inka) wrote me once again. Perhaps I shall go there for a three day-long 'trial' stay on the way to Zakopane, where I want to arrive at the end of the month. Since in your opinion Jaś Leszczyński is much too deeply embedded in naturalism, then what about me (...). I implote you give a summer at the Leszczynski's serious thought. It would be wonderful. In your presence, my situation would not be so dangerous as regards assorted possible dirty tricks, to put it delicately. If the world catastrophe, which I anticipate, does not take place this summer you should realise this plan, and already now embark upon indispensable preparations (concerning your boys and othet complications). I feat that the Soviets will statt a war with Japan and then everything could happen". Witkacy to his wife (26 Febtuary 1938): "The Leszczyńskis stayed [in Zakopane - В. M.] for three days, she changing every half an hour into a different dress with puffed sleeves; today, they are moving for reasons unknown to Harenda. Tomorrow, a dinner at Langier, with Thumen and Bronek, and then off to Harenda. I have already started a reply to Jas's extremely interesting attack. We would like to publish all of it in a book; this could be exciting". (4 March 1938): " I continue smoking a pipe, cigars and cigarettes, and inhale. I wrote 53 pages of a polemic with Jaś, but the genetal results are terrible. Those three months of progressive smoking have turned me, robust for the past five years, into a misetable, depression-ridden flabby weakling". Witkiewicz to Cornelius (22 April 1938): "My misery has compelled me to write to the Leszczynski's a letter explaining our mutual relations. I must conduct a thorough revision of my attitude towatds everyone. That is all. I embrace you with love and respect. Your ever devoted Witcatius". Witkiewicz to his wife (3 May 1938): " W i t h the Leszczyńskis everything has gone awry for some foolish reasons". (13July 1938): " I made up with the Leszczyńskis. The whole world and everything has changed so strangely. I do not recognise the most ordinary things". Witkacy to Cornelius (19 July 1938): "Life has become a sequence of torment in which otherwise 380 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O Potwór z Dusseldorfu, Stanisław I. Witkiewicz z Janiną Turowską-Leszczyńską; fot. Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. Ze zbioru E . Franczak i S. Okołowicza The Monster of Dusseldorf, Stanisław I. Witkiewicz with Janina Turowska-Leszczyńska, photo by Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz Leszczyński tak odpowiada Witkiewiczowi w zakoń­ czeniu „listu filozoficznego" z 28.XI. 1937 (ftagment Spo­ ru o monadyzm...): „A teraz do spraw codziennych! Ileż wspomnień pozostało do odnowienia, do nawiązania dawnych serdecznych węzłów! Postanowiliśmy więc nie odkładać zaproszenia aż do wiosny, jak to było ułożone, lecz prosić Cię, abyś przyjechał do nas w najbliższym cza­ sie, o ile to dla Ciebie możliwe. Inka pisała do Ciebie osobno, ja przedstawiam sprawę z punktu widzenia real­ nych aspektów. Otóż zboczenie z Krakowa w drodze do Zakopanego kosztowałoby Cię tylko (3 kl.) coś 13 z 70 gr, więc stosunkowo niedużo. Dziękuję C i serdecznie za list i za rozprawki, które przeczytałem z dużym zacięciem po­ lemicznym. Stwierdzam, że mimo wszystko mnie nie przekonywują. Na to już nie ma - jak widać - rady! W Zako­ panem wpadły mi w ręce Twoje Niemyte dusze. Kilka uwag przesyłam Ci na załączonych kartkach. Styl Niemy­ tych dusz, ich strona literacka nie bardzo mi odpowiadają. Obawiam się, że ich styl może być przeszkodą dla ich po­ pularności (a w tym wypadku o to by właśnie chodziło!). Człowiek przeciętny obawia się humoru tam, gdzie chodzi o rzeczy poważne; uważa, że się one wzajemnie wyklucza­ ją. Przyjm wyrazy szacunku i przyjaźni. JL". Witkacy nie bez oporów przyjmuje zaproszenie Le­ szczyńskiego do odwiedzenia Tarnowca, widać że wolałby znaleźć się tam w towarzystwie Corneliusa jako tarczy przed ewentualnymi atakami czy może przed pokusą?! Swoimi wątpliwościami dzieli się z Corneliusem. (5.1.1938): „Leszczyńska (Inka) znów do mnie napisała. Być może, że pojadę tam na 3 dni «próbnego* pobytu w drodze do Zakopanego, gdzie chcę się udać końcem miesiąca. Skoro w Twoim mniemaniu Jaś Leszczyński zbyt głęboko tkwi w naturalizmie, to co dopiero można by 0 mnie powiedzieć. (...) Ale proszę Cię usilnie, abyś po­ ważnie pomyślał o lecie u Leszczyńskich. To byłoby wspa­ niałe. Przy Twej obecności sytuacja moja nie byłaby taka niebezpieczna w sensie różnych możliwych świństewek mówiąc delikatnie. Jeśli światowa katastrofa, której z lę­ kiem spodziewam się tego lata, jednak nie nastąpi, powi­ nieneś koniecznie spełnić ten zamiar i już teraz przystąpić do niezbędnych przygotowań (dotyczących Twoich chłop­ ców i innych komplikacji). Obawiam się, że Sowieci roz­ poczną wojnę z Japonią, a wtedy wszystko jest możliwe". Witkacy do żony: (26.11.1938): „Leszczyńscy byli [w Zakopanem - przyp. BM] 3 dni - ona co pół godziny w innej sukni z bufami, a dziś niewiadomo po co wynoszą się na Harendę. Jutro obiad u Langiera - ja, Thumen 1 Bronka, a potem na Harendę. Zacząłem już pisać odp[owiedź] dla Jasia na b[ardzo] ciekawy atak. Chcemy to wszystko wydać w książce. Może być ciekawe". (4-III. 1938): „Dotąd palę fajkę, cygara i papierosy z zacią­ ganiem się. Napisałem 53 strony polemiki z Jasiem, ale w ogóle skutki straszne. Z kwitnącego byka, jakim byłem przez 5 lat, zrobiły ze mnie te 3 miesiące postępowego pa­ lenia nieszczęsnego, pełnego depresji flako-wymoczka...". Witkiewicz do Corneliusa: (22.IV. 1938): „Moje nie­ szczęścia doprowadziły mnie do tego, że napisałem do Le­ szczyńskich list wyjaśniający na temat moich z nimi wza­ jemnych relacji. Muszę przeprowadzić gruntowną rewizję mego stosunku do ludzi. That is all. Ściskam Cię z miło­ ścią i czcią, Twój zawsze szczerze oddany Witcatius". Witkiewicz do żony: (3.V.1938): „Z Leszczyńskimi wszystko się rozchwiało o głupstwo." (13.VII.1938): „Po­ godziłem się z Leszczyńskimi. B[ardzo] się dziwnie zmie­ nił dla mnie cały świat i wszystko. Nie poznaję najzwy­ klejszych rzeczy". 381 �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS pleasant things change to a nightmare. I live in twilight between life and death, and I think that I am inclined towards the former solution (in a postscript): What else is there in life for me, but old age, anguish, illness, poverty, etc. and physical suffering. I have made up with the Leszczyńskis". (18 Novembet 1938): " I do not drink or smoke, and finally have attained harmony with myself, since I do not commit any erotic ditty tricks, and do not lie or deceive. I owe all this to you. I finished the polemic with 'poor' Leszczyński and assume that I have crushed him completely". Finally, a happy end - the visit in Tarnowiec. Witkiewicz wrote to his wife (15 October 1938): "Yesterday, I arrived in Tarnowiec at eight in the evening, and was welcomed extremely warmly. Jaś and his wife are unusually kind and nice. Now, I'm off for a sightseeing excutsion". Soon after the stay in Tarnowiec Leszczyński ended one of his "philosophical letters" to Witkacy with the words (20 November 1938, fragment of Spór 0 monadyzm): "As regards my plans, the trip to Warsaw is off at the moment since it so happens that I am forced to stay at home for sometime, and as of 1 December we have already hired accommodation in Zakopane (the Koziański villa in Bystre). Therefore, we shall presumably meet in Zakopane - or perhaps in Cracow, at my lecture, which will take place probably in December. We recall your stay with great pleasure. Thank you for the portraits. We send best wishes and assurances of friendship . Jan Leszczyński. Tarnowiec. 29 November 1938". interlocutot and polemicist remains indisputable: "Our polemic cannot continue fulfilling its foremost task, namely, convincing the opponent, since Witkiewicz's theoretical opponent from that period no longer exists. Now, I am distant from subjective idealism (whose errors I perceive clearly). Let me add briefly: I have returned to realism. Yes, I have returned since now I have accepted, i n a philosophically thought out manner, the sort of realism which, as I see now, lies at the basis of each ontological system regardless whether its author is aware of this or not (...). I should also accentuate the skill with which W[itkiewicz - В. M . ] discerned so aptly in my idealistic views the outlines of realism and as if "predicted" what they could develop into in the spontaneous evolution of my philosophical thought. This too undoubtedly deserves my admiration" (pp. 166-7). Once again something went amiss in the relations with the Leszczyńskis, although it is difficult determine the precise reason. A t any tatę, Witkacy wrote to his wife (22 July 1939): " I received a second letter from Inka and Jaś, who insist on making up with me. I'm thinking about i t " Some time earlier, he wrote to Cornelius (18 March 1939): " I embrace you warmly and enclose assurances of my respect. Even at a distance, you remain someone exttemely important for me, and render my life more bearable. Relations with the Leszczyńskis are not as cotdial as in the past, and we have not conducted our discussions for a long time now. Your Sincerely devoted Vitcatius. The world catastrophe is looming evet closet. 1 doubt whether we shall find each other afterwards". It would have given Witkiewicz much joy to read the words written by his friend in 1985, i.e. 46 years later, in the already cited commentary to Nieznany list filozoficzny. Leszczyński admitted that he had abandoned tealism and assumed the stand of realism (!). True, he did not mention that this shift was the outcome of the "essential conversations" and philosophical lettets, but we know that the role of Witkiewicz as the Finally, I would like to cite one of Witkacy's last letters to the Leszczyńskis (from the unpublished Stefan Okolowicz collection), in which he announced an ultimate breach of personal relations, and treated the polemic with "Jaś" as a duty to "the history of mankind". This letter contains the sui genera credo of Witkiewiczthe polemicist ( 23 February 1939): "Dearest Jaś and wife. I reject all petty misunderstandings. Despite the fact that I usually talk with Jaś about philosophy, I would like you to know that I treat you as a ttanscendent and inviolate whole, just as objectively as towards others and myself. No one is capable of influencing my relations with others unless he himself does so - a certain degree of loyalty is necessary; it would be highly desirable for this principle to dominate in our society, eaten away by intrigue and slander. We must avoid petty hesitations stemming from our faults and strive to create a certain sort of petfection against the backdrop of overcoming them. It is insignificant that Jaś wishes to destroy me and I him. Battling as ruthlessly as possible we fulfil an obligation towards the history of mankind even if our words were never to be immortalised on paper The heart of the matter concerns the honesty of the struggle of which we are capable. Such is our destiny, and we should be able to attain it, but life ahead of us remains exceedingly difficult. We must harbour no illusions". Note I would like to thank Anna Micińska for making available letters written by Witkiewicz to his wife, and M r Stefan Okolowicz for the letter to the Leszczynski's and Inka Turowska. I owe the opportunity of citing fragments of Spór o monadyzm. Dwugłos polemiczny to Jan Leszczyński, who shortly before his death presented me with a typewritten text of the study, expressing the wish that I supervise its publication. 382 Translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O Witkacy do Corneliusa: (19.VII. 1938): „Życie stało się dla mnie pasmem udręki, w którym skądinąd przyjem­ ne sprawy zamieniają się w koszmar. Żyję w półcieniu po­ między śmiercią a życiem i myślę, że skłonię się ku pierw­ szemu rozstrzygnięciu (w dopisku:) Cóż bowiem innego mam w życiu przed sobą poza starością, udręką, chorobą, nędzą i t d . oraz fizycznym cierpieniem. Pogodziłem się z Leszczyńskimi". (18.XI. 1938): „Nie palę, nie piję i nare­ szcie pozostaję w harmonii z samym sobą, bo nie popeł­ niam żadnych erotycznych świństw i nikogo nie okłamu­ ję ani nie oszukuję. A to zawdzięczam Tobie. Zakończy­ łem polemikę z «biednym» Leszczyńskim. Mniemam, że zmiażdżyłem go doszczętnie". I wteszcie szczęśliwy finał - wizyta w Tarnowcu. Wit­ kiewicz do żony: (15.X.1938): „Wczotaj o 8 w[ieczorem] przyjechałem do Tarnowca - gdzie byłem przyjęty nad­ zwyczajnie. Jasiowie są niesłychanie mili i uprzejmi. Teraz idę na wycieczkę krajoznawczą". Niedługo po wizycie Witkacego w Tarnowcu Le­ szczyński pisał do niego na zakończenie jednego z „filozo­ ficznych listów" z 20.XI. 1938 (stanowiącego fragment Sporu o monadyzm): „Co się tyczy spraw życiowych, to z zamierzonej wyprawy do Warszawy na razie nic nie bę­ dzie, gdyż tak się składa, że teraz muszę jakiś czas pozo­ stać w domu, a od pierwszego grudnia mamy już wynaję­ te mieszkanie w Zakopanem (Willa pp. Koziańskich, By­ stre). Spotkamy się zatem prawdopodobnie dopiero w Za­ kopanem - może w Krakowie na moim odczycie, który nastąpi pewnie w grudniu? Pobyt Twój batdzo miło wspo­ minamy. Dziękujemy Ci serdecznie za portrety. Najlepsze pozdrowienia oraz wyrazy przyjaźni przesyłamy - Jan Le­ szczyński. Tarnowiec, 20.XI. 1938". I znów coś we wzajemnych stosunkach z Leszczyński­ mi się popsuło, trudno powiedzieć, o co poszło, w każdym razie Witkacy pisał do żony: (22.VII.1939): „Miałem list 2gi od Inki i od Jasia - chcą się ze mną pogodzić koniecz­ nie. Namyślam się". Niedługo zaś przedtem pisał do Corneliusa: (18.111.1939): „Ściskam Cię serdecznie i załączam wyrazy szacunku. Jesteś dla mnie - nawet z oddali - czymś arcyważnym, co czyni moje życie bardziej znośnym. Stosunki z Leszczyńskimi już nie są tak serdeczne jak kiedyś i od dawna nie prowadzimy już naszych dyskusji. Twój szczerze oddany Vitcatius. Katastrofa światowa przybliża się coraz bardziej. Czy się po niej jeszcze odnajdziemy - jest wątpli­ we". - ale my wiemy, że rola interlokutora i polemisty Witkie­ wicza nie podlega tutaj dyskusji: „A co się tyczy samej na­ szej polemiki, to nie może już ona pełnić nadal swego na­ czelnego zadania, jakim jest przekonywanie przeciwnika teoretyczny przeciwnik Witkiewicza z tamtych lat od dawna już nie istnieje. Bo idealizm subiektywny jest mi teraz obcy (sam dosttzegam jasno jego błędność). Dodam tylko krótko: sam powróciłem na stanowisko realizmu. Tak, powróciłem, bo przyjąłem tetaz, ale już w sposób fi­ lozoficznie przemyślany, taki realizm, jaki tkwi - jak obe­ cnie to widzę - u podstaw każdego ontologicznego syste­ mu niezależnie od tego, czy jego twórca jest tego świa­ dom, czy nie. (...) Winienem jeszcze podkreślić wnikli­ wość, z jaką wypatrzył [Witkiewicz - przyp. B M ] , jakże trafnie, w moich ówczesnych idealistycznych poglądach prześwitające ztęby realizmu i „przewidział" niejako, co się może z nich w spontanicznej ewolucji mojej myśli filo­ zoficznej w przyszłości rozwinąć. Zasługuje to niewątpli­ wie na podziw z mojej strony" (s. 166-167). Na zakończenie chciałbym przytoczyć jeden z ostat­ nich listów Witkacego do Leszczyńskich (dotąd niepubli­ kowany - ze zbiorów Stefana Okołowicza), w którym ogłasza on ostateczny rozejm w stosunkach osobistych, natomiast polemikę z Jasiem traktuje jako obowiązek wo­ bec „historii ludzkości". List ten, można powiedzieć, za­ wiera credo Witkiewicza polemisty. (23.11.1939): „Naj­ drożsi Jaśkowie. Odrzucam wszystkie drobne nieporozu­ mienia. Mimo że przeważnie rozmawiam z Jasiem o filozo­ fii, chciałbym, abyście zrozumieli, że traktuję Was jako transcendentną i nienaruszalną całość, tak obiektywnie w stosunku do innych, jak i do mnie. Nikt nie jest w sta­ nie wpłynąć na moje stosunki z innymi, chyba oni sami pewien stopień lojalności jest konieczny - pożądanym by­ łoby, aby to zapanowało w naszym społeczeństwie zżartym przez intrygę i oszczerstwo. Musimy unikać drobnych wa­ hań wynikających z naszych ułomności i dążyć, aby wytwotzyć pewnego rodzaju doskonałość na tle ich przezwy­ ciężenia. To nic, że Jaś chce zniszczyć mnie, a ja jego. Walcząc najbezwzględniej spełniamy obowiązek wobec historii ludzkości, nawet gdyby nasze słowa nie zostały nigdy uwiecznione na papietze. Chodzi o uczciwość wal­ ki, na którą nas stać. Takie jest nasze przeznaczenie; umiejmy go dokonać, ale życie przed nami jest niezmier­ nie trudne. Nie powinniśmy się łudzić". Jakże by się ucieszył Witkiewicz, gdyby mógł przeczy­ tać słowa przyjaciela napisane w 46 lat później, w roku 1985 w cytowanym już komentarzu do opublikowanego w „Pamiętniku Literackim" Nieznanego listu filozoficzne­ go... Leszczyński przyznaje, że opuścił idealizm i przeszedł na stanowisko realizmu(!). Nie pisze wprawdzie, że stało się to za sprawą „rozmów istotnych" i listów filozoficznych 383 Pani Annie Micińskiej dziękuję za udostępnienie od­ pisów listów Witkiewicza do żony, panu Stefanowi Okołowiczowi zaś za udostępnienie odbitek listów do Le­ szczyńskich oraz listu do Inki Turowskiej. Natomiast moż­ liwość zacytowania fragmentów Sporów o monadyzm. Dwugłosu polemicznego zawdzięczam Janowi Leszczyńskie­ mu, który niedługo przed śmiercią wręczył mi maszynopis pracy z życzeniem, abym zajął się jego wydaniem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/361f74a499ba3fa7e1ad5e23944364fb.pdf 4ba874a60705737f291832309b525e0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1268 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1170 Title A name given to the resource Witold Dynowski (23.08.1903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Założyciel i naczelny redaktor "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.13-18 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WITOLD DYNOWSKI (23.08.1903 - 31.07.1986) PROFESOR ETNOGRAFII UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO ZAŁOŻYCIEL I N A C Z E L N Y R E D A K T O R „ETNOGRAFII P O L S K I E J " Urodzony w Charbinie, syn budowniczego kolei wschodnio-chińskiej, tu uzyskał w 1921 roku maturę i zdobył doświadczenie życiowe, które w przy­ szłości miało wpłynąć na jego zainteresowania naukowe. Przedwczesna śmierć ojca zmusiła go do podjęć i;i pracy zarobkowej umożliwiającej zdobycie fun­ duszy na powrót do Polski. Brał więc udział w połowach na łososie na K a m ­ czatce oraz w polowaniach na zwierzęta futerkowe w okolicach Kałymy, Indigirki i Anadyru. Był przy tym aktywnym działaczem małej polonii charbińskiej. Po powrocie do Polski w 1922 roku rozpoczął, pod wpływem stryja cenionego profesora prawa, Konrada Dynowskiego, studia prawnicze w Uni­ wersytecie Warszawskim. Przenosząc się w 1924 roku na Uniwersytet im. Stefana Batorego do Wilna dokonał jednocześnie zmiany kierunku studiów na filozofię i etnografię. Przypieczętowaniem tego była asystentura u prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej (1927) i magisterium w za­ kresie etnografii (1929) na podstawie pracy o barwnych kufrach chłopskich z okolic Wileńszczyzny i Polesia. W 1935 roku przenosi się do Warszawy, gdzie pracuje jako adiunkt w nowo utworzonej Katedrze Etnografii Polski pod kierunkiem tego samego profesora (już wtedy Jędrzejewiczowej). T u w 1937 roku uzyskuje doktorat na temat Izolacji cywilizacyjnej wojewódz­ twa wileńskiego i nowogródzkiego — pracy tej nie zdążył opublikować przed wojną. W czasie wojny dzieli los większości inteligencji — ima się różnych pro­ stych prac fizycznych. Bierze też udział w tajnym nauczaniu. Kontynuacją okupacyjnych więzi i działań jest Jego powojenna współpraca ze znanym fizykiem prof. J . Pieńkowskim, z C z . Wycechem, J . Zawadzkim w Radzie Głównej szkolnictwa wyższego (b. ministerstwa oświecenia publicznego). Od pierwszego dnia po wojnie Profesor włącza się do odbudowy Uni­ wersytetu, ujawniając swój instynkt gospodarza. Wykaże go zarówno inwe­ stując własne fundusze w o d b u d o w ę domu przy ul. Hożej 74, gdzie od 1946 roku mieściła się przeniesiona z Pałacu Staszica Katedra Etnografii Polski, jak i zabiegając w Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego o fundusze �14 WITOLD DYNOWSK) na remonty domu, podwórza etc, ściągając książki z rozproszonego księgo­ zbioru, stoły i ławki. W 1946 i 1947 roku Katedra działa pod kierunkiem jedynego wtedy w Warszawie profesora etnografii (i socjologii), Jana S. Bystronia. Wynikiem tej współpracy z Bystroniem jest wydana wspólnie Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce (w znanej serii Wiedzy Powszechnej). Wieloletnia, jak się potem okaże, choroba wyłącza Bystronia j u ż w 1947 roku z pracy uni­ wersyteckiej. Od tego roku Witold Dynowski zdany jest wyłącznie na własne siły w próbach odtworzenia lub raczej stworzenia na nowo akademickiego środowiska etnograficznego w Warszawie. Z p o m o c ą śpieszą jednak Włodzi­ mierz Antoniewicz, Julian Krzyżanowski, Stanisław Ossowski. Katedra działa pod kuratelą tych uczonych, a Witold Dynowski przeprowadza przewód ha­ bilitacyjny na podstawie pracy Zagadnienie archaizmu Auksztoty, zakończo­ ny w 1947 roku. W 1949 roku zostaje kierownikiem Katedry i Zakładu Etnografii, spadkobiercą dwóch uprzednio istniejących: Katedry i Zakładu Etnografii Polski Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej oraz Etnografii i Etnologii Ogólnej Stanisława Poniatowskiego. Jest naj­ młodszym kierownikiem Katedry Etnografii w Polsce i jedynym samodziel­ nym pracownikiem naukowym w tej dyscyplinie w Warszawie. Nie można już do ich grona zaliczać nieuleczalnie chorego J . S. Bystronia; C . Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa pozostała w Londynie na Uni­ versity in Exile, S. Poniatowski umiera w drodze do Polski z obozu kon­ centracyjnego. Oceniając realistycznie swe siły Dynowski przyjmuje propozycję K . M a ­ jewskiego i razem z K . Michałowskim i W. Antoniewiczem tworzą w 1950 roku Studium Historii Kultury Materialnej z trzema specjalizacjami: archeo­ logią pradziejową, archeologią śródziemnomorską i etnografią. Studium to ma spełnić oczekiwania metodologiczne orientacji marksistowskiej — zwrócić uwagę na studiowanie bytu, podstaw kultury i działania ludzkiego. Zgłosze­ nie przez prof. Dynowskiego akcesu do Studium jest przede wszystkim kro­ kiem pragmatycznym, a nie metodologicznym. Ale fascynuje go monistyczny sposób ujęcia historii kultury, interesują neoewolucjonistyczne wizje jej rozwo­ ju — stąd w lekturach jego studentów znajdą się L . H . Morgan, E . B. Tylor, F . Engels, J . Plechanow. Studium Historii Kultury Materialnej rozpada się jednak po kilku la­ tach i prof. Dynowski zostaje kierownikiem samodzielnej (do dziś) sekcji etno­ grafii w Uniwersytecie Warszawskim. Nadal jest kierownikiem Katedry, zo­ staje kolejno profesorem nadzwyczajnym i zwyczajnym. W 1973 przechodzi na emeryturę, pozostając jednak czynnym (seminarium magisterskie) do koń­ ca życia. W 1953 roku prof. Dynowski włącza się do działań mających na celu realizację uchwał I Kongresu Nauki Polskiej i powołanie Instytutu Historii Kultury Materialnej. Oznacza to między innymi wprowadzenie etnografii do Akademii Nauk. Prof. Dynowski jest więc wieloletnim (społecznie) kierowni- �WITOLD DYNOWSKI 15 kiem Działu I V Etnografii, a następnie Kierownikiem Zakładu Etnografii Pol­ skiej i Powszechnej w I H K M P A N . D ą ż ą c z jednej strony do instytucjonalnego wzmocnienia etnografii Dynowski zabiega o stworzenie płaszczyzny porozumienia dla wszystkich etno­ grafów polskich. Na gruncie uniwersyteckim tę rolę mają pełnić powołane w 1952 roku Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne, w I H K M P A N ma się do tego przyczynić właśnie „Etnografia Polska" oraz organizacja Polskiego Atlasu Etnograficznego. Aby scalić podzieloną między różne resorty etno­ grafię prof. Dynowski stwarza instytucję okresowych konferencji sprawozdawczo-planujących placówek P A N , uniwersytetów i różnego typu muzeów. Aby zaś zapewnić etnografii perspektywę porównawczą, bez której niemożliwe jest realizowanie celów wynikających z jej klasycznej definicji, powołuje (w łonie I H K M P A N przy współpracy z uniwersytetami) wieloletnie ekspedycje etno­ graficzne do Bułgarii i do Mongolii. Tematyka prac Profesora dotyczy, począwszy od magisterium, dynamiki przemian kulturowych na obszarach o zwolnionym rytmie przeobrażeń, izo­ lowanych geograficznie, historycznie lub społecznie, konserwatywnych. Stąd Jego zainteresowanie Kurpiami, Podlasiem, a poza Polską Australią, która pozostawała Jego hobby aż do śmierci, oraz Mongolią. Z Jego najważ­ niejszych prac należy wymienić: Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia (1934) wymierzone przeciwko wszystkim zwolennikom teorii o samorodnym i czystym charakte­ rze kultury ludowej; Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródcżyzny (1935), w której po raz pierwszy wykazuje zainteresowanie obszarami izolowanymi i lekko, ale jed­ nak, przeciwstawia się idei K . Moszyńskiego badania zasięgów wytworów kulturowych; Izolacja cywilizacyjna województwa wileńskiego i nowogródzkiego (1937), praca doktorska zapowiadająca inne mniejsze, jak Rola czynników geogra­ ficznych w kształtowaniu się sztuki północno-wschodniej Europy (1939) oraz wykłady na temat Kurpiów, Podlasia, Żmudzi i Auksztoty; Zagadnienie archaizmu Auksztoty (1947 — nie drukowana) zamyka okres zainteresowań tym obszarem historycznym. Należy żałować, że ostatnie pra­ ce weszły do obiegu naukowego jedynie poprzez wykłady uniwersyteckie, wykłady na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych i częściowo w serii artykułów pod tytułem „Historyzm sztuki ludowej" (Polska Sztuka Ludowa 1948). Prace po 1950 roku dzielą się na związane z Kurpiami i Podlasiem (tu Profesor tworzył koncepcję badań, był organizatorem, inspiratorem pisząc jedynie słowa wstępne lub niewielkie artykuły) oraz związane z Mongolią (Mongolia współczesna - 1968), spinające jakby klamrą lata młodzieńcze i ostatnie dwadzieścia lat Jego życia. Za swoje liczne zasługi Profesor Dynowski został odznaczony Medalami X - i XX-lecia P R L , Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, buł- �16 WITOLD DYNOWSKI garskim Orderem Cyryla i Metodego I kl., mongolskim Medalem Przy­ jaźni, licznymi medalami polskimi za zasługi dla rozwoju kultury, muzeal­ nictwa (wśród nich najbardziej cieszył go pamiątkowy medal z Muzeum w Ciechanowcu, które nazywał naszym warszawskim muzeum — laborato­ rium), ruchu amatorskiego i wreszcie I H K M P A N . W pierwszych latach po wojnie był członkiem rady nadzorczej Cepelia, członkiem wielu rad naukowych, w tym przede wszystkim I H K M P A N i Zakładu Krajów Pozaeuropejskich P A N , przewodniczącym Komitetu Eksper­ t ó w Etnografii (potem zespołu dydaktycznego) Ministerstwa Szkolnictwa Wyż­ szego. Był członkiem rad muzealnych, przede wszystkim Państwowego M u ­ zeum Etnograficznego w Warszawie, i wreszcie — dążąc zawsze do scalania etnografii — działał w komisji etnograficznej, a ostatnio w Komitecie Nauk Etnologicznych P A N . Profesor wykształcił duże grono uczniów, ale byłoby błędem sądzić, że nauczał nas tylko etnografii czy nawet przede wszystkim etnografii. Uczył nas pewnego sposobu życia. Zostawaliśmy Jego uczniami z wielu p o w o d ó w — ale również dlatego, że łatwo było M u się zwierzyć ze wszelkich k ł o p o t ó w i trudności. W zamian prosił o uśmiech. Uśmiech oznaczać miał pewną postawę wobec życia, pozostawanie w harmonii ze sobą i z innymi bez dą­ żenia do kariery i stanowisk. Zależało M u na więzi z ludźmi, choć nie ze wszystkimi. Z tymi, którzy byli gotowi podjąć grę, współdziałać, współgrać (określał to też słowem to play) zrobić krok w odpowiedzi na jego krok. Lubił dawać, tak jakby każdy dar dawał mu szansę na n o w ą więź lub utrwalenie starej. Obdarzał nas bezustannie: dobrą radą, dobrym słowem, niezdawkowym zainteresowaniem, lekarstwem, receptą wciśniętą w kieszeń, kwiatem, kawą. A ludziom, którzy nie byli gotowi „współbrzmieć", pozwalał odejść dodając „nechť si patři", jakby to czeskie powiedzenie miało jeszcze bardziej podkreślić jego wolę nie zatrzymywania ich. W Jego życiu przede wszystkim liczył się człowiek. Wielokrotnie wypo­ wiadał lęk przed pozbawionym człowieka, zbiurokratyzowanym systemem. Podejmując jakąkolwiek inicjatywę musiał mieć pewność, że na każdym szczeblu jej realizacji będzie miał do czynienia nie ze stanowiskiem w syste­ mie urzędniczym, ale z żywą osobą. Miał dlatego i cenił sobie bezpośrednie kontakty ze wszystkimi na każdym szczeblu hierarchii naukowej. W stłumie­ niu żywego człowieka przez system upatrywał wielkie niebezpieczeństwo dla kultury, dla nauki. W nauce najważniejszy był dla niego proces odkrywania. Na tyle waż­ ny i jedynie ważny, że nieważne stawało się opublikowanie go. Oznaczało to przecież w konsekwencji oderwanie odkrycia od odkrywcy. A naukę sta­ nowili dla niego odkrywcy, a nie odkrycia. Dlatego zapewne tak niewielką wagę przywiązywał do tego, by pisać nie przestając ani na chwilę myśleć, �17 WITOLD DYNOWSKI r o z w a ż a ć . . . Przypominał w tym swego Profesora, panią Cezarie Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Przywiązywał jednak wagę do odkrywania i dlatego u uczniów kształcił przede wszystkim wyobraźnię. T o było celem Jego wykładów wypowiada­ nych w pięknym polskim języku, pełnym metafor, obrazów słowem malo­ wanych z ukrytymi w nich zagadkami — które miały skłonić nas do poszu­ kiwań. Mieliśmy Mu czasami za złe, że nie dość ceni naszą mrówczą pracę włożoną w przepisywanie wywiadów, ich analizę, drobiazgowe opisy. Te czynności uważał za oczywiste i nie wiązał ich z procesem odkrywania. Zaczynało się ono potem, a może przedtem, a m o ż e biegło jakąś inną, niezależną od zbierania faktów drogą, I dlatego pozostanie w naszej pamięci, gdy przystaje na chwilę (chodził w czasie wykładów), podnosi rękę jakby chciał pokazać jakiś odległy punkt i opowiada... na przykład o tym, jak to Piotr I w swej podróży na pół­ noc kazał zatrzymać karocę, wysiadł i patrząc na ciągnącą się za błotni­ stymi brzegami Newy przestrzeń wyprostował się i zapiął brylantowy guz u swej szuby... I tak powstał Sankt Petersburg. A naszym — czeladników nauki — zadaniem pozostawało przetłumaczenie treści tego obrazu, pójścia tropem Piotra i określania przyczyn i konsekwen­ cji jego kroku do dziś. Ale dzięki temu wykładowi w naszej wyobraźni ó w brylantowy guz i Sankt Petersburg zlewały się w jedno, a poza dzia­ łaniami politycznymi, opisem gospodarki, nauki etc. widzieliśmy ludzkie sprawy i ludzkie decyzje, a nie tylko przedmioty i procesy. Zostawił nam przebogate dziedzictwo — obyśmy tylko umieli zdać sobie z tego sprawę. Zofia 2 - Etnografia Polska t. 31, г. I Sokołewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7d84d829c7954c10af947777d12b02e.pdf 9adcde43e56528d34ce96f90f3fedb65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1016 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:935 Title A name given to the resource Wizerunek dobrego pasterza. Przyczynek do sposobów zajmowania przestrzeni przez pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.211-282 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech; Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA. PRZYCZYNEK DO SPOSOBÓW ZAJMOWANIA PRZESTRZENI PRZEZ PASTERZY MONGOLSKICH Celem tej pracy jest próba opisania pewnego rodzaju wzoru osobo­ wości, jaki ukształtował się w dziejach Mongolii. Przyjęliśmy określe­ nie „dobry pasterz" uświadamiając sobie zawarty w nim sens szerszy i głębszy, aniżeli tylko dosłowny. W pojęciu dobrego pasterza, obda­ rzonego szacunkiem przez znaczny krąg społeczności, kryje się bowiem nie tylko postać hodowcy umiejętnie obchodzącego się ze stadami, który uzyskuje ekonomiczne efekty wyższe niż inni, ale także człowieka o ustalonych walorach duchowych i etycznych. Te cechy, jakie walo­ ryzowane są przez mieszkańców stepu, tworząc pewien model osobo­ wości (lub jak wolimy to prościej nazwać — wizerunek), stanowią za­ sadniczy przedmiot naszych zainteresowań. Czynnikiem mającym za­ sadniczy wpływ na charakter wizerunku pasterza jest stosunek mon­ golskich mieszkańców stepu do przestrzeni i sposób sytuowania się w niej. Dlatego wizerunek pasterza interesuje nas nie jako oderwana, sama w sobie i zamknięta całość, ale wyłącznie w odniesieniu do warun­ ków w jakich egzystują pasterze, do rozległych przestrzeni stepu i swo­ jego rodzaju mikrokosmosu czyli j u r t y . Tym też należy tłumaczyć pod­ tytuł tej pracy. Ukształtowane w Europie pojęcie „dobrego pasterza" nawiązuje — jak wiadomo — do idei filozoficzno-etycznych, religijnych, jakie zrodziły się w kręgu starożytnych kultur śródziemnomorskich. Najpełniejszym rozwinięciem tych idei stał się Dobry Pasterz oznaczający samego Je­ zusa Chrystusa; symbolizuje go również Baranek Boży (Agnus Dei), zoomorfizacja wizerunku Człowieka-Boga. Związek ten przedstawiają rzeźby ukazujące mężczyznę trzymającego na ramionach jagnię. W Azji Centralnej takiego archetypicznego związku człowieka i zwierzęcia nie odnajdujemy. W pasterskiej par excellence kulturze Mongolii pasterz jest zawsze jeźdźcem. Jeśli cokolwiek cięższego przenosi, korzysta z po­ mocy konia, nigdy też pieszo nie podąża za stadem. Europejski (chrześcijański) wizerunek Dobrego Pasterza ma wymia­ ry mistyczne, boskie. Zawierają się w nim wyobrażenia o grzechu pier- �212 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI worodnym, winie, odkupieniu i zbawieniu wiecznym. W zakresie postu­ la ty wnym sens tego pojęcia określa Dekalog czy też nakaz umiłowania bliźniego. Azjatycki (mongolski) wzorzec „dobrego pasterza" odwołuje się do pojęć etycznych, bardziej — jak można sądzić — materialistycznych. We wzorcu t y m również występuje uznanie marności ludzkiej, jednakże nie tylko w wymiarach samego rodzaju ludzkiego, lecz zgod­ nie z wyobrażeniami reinkarnacyjnymi w powiązaniu z całym światem istot żywych, a więc n a t u r ą , środowiskiem naturalnym. Jest ono też wartością samą w sobie, wartością, która spowodowała zrodzenie się za­ kazów nawet rolniczego przeobrażenia otoczenia. Jest to sakralizacja ziemi — pastwiska, lecz nie pola. Ustalenia te mają dla naszych dalszych rozważań zasadnicze zna­ czenie. Wydaje się bowiem, że azjatycka odmienność symbolizacyjna „dobrego pasterza" stała się czynnikiem urealniającym sens pojęcia po­ kory, sprowadzającej się w mongolskich tradycjach nie tyle do uzna­ nia grzeszności natury ludzkiej, ile niedoskonałości, czy też względności ludzkiej dominacji w świecie, a w konsekwencji względności ludzkich dokonań, bezrefleksyjnej aktywności życiowej, aktywności cywilizacyj­ nej. O tej odmienności można mówić w odniesieniu do późnych dziejów stanowiących jakby rekapitulację wcześniejszej, niezwykle burzliwej przeszłości ludów, zamieszkujących Azję Centralną. Nasz przyczynek do sposobów zajmowania przestrzeni, sposobów jej zagospodarowania, wykorzystywania środowiska naturalnego w Mongo­ l i i jest zarazem próbą ukazania k r y t y k i , jaka zrodziła się w kulturze tego kraju w stosunku do europejskich koncepcji przemian społecznych. Podjęty temat analizujemy przede wszystkim na podstawie mate­ riałów gromadzonych na przestrzeni kilkunastu lat przez ekspedycję et­ nograficzną Polskiej Akademii Nauk do Mongolii kierowaną przez prof, dr. Witolda Dynowskiego. Materiały te pochodzą głównie z somonu Ba­ jan w ajmaku Centralnym, gdzie przez wiele lat były prowadzone kom­ pleksowe badania o charakterze monograficznym i dużym stopniu szcze­ gółowości, i do którego to somonu odnosimy w zasadzie naszą wypo­ wiedź. Korzystamy jednak także z danych porównawczych, zebranych w somonach sąsiadujących: Bajan Dzurch, Bajan Dżargałan, Bajan Ca­ gaan, Sumber i Sergelen, oraz w somonach ajmaku chubsugulskiego (Rinczin-Lhumbe, Tunel) i ajmaku kobdowskiego (Bułgan), wreszcie z licznych miejsc znajdujących się na szlakach odbytych podróży. UWAGI NAD KOCZOWNICZYM P A S T E R S T W E M W MONGOLII Zastanawiając się nad jakością procesów osadniczych w Mongolii współczesnej chcemy zatrzymać się przez chwilę przy określeniu „koczownictwo mongolskie" czy nawet tylko „koczownictwo w Mongolii". Zrozumienie tego ma istotne znaczenie dla sposobu widzenia Mongołów �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 213 przez Europejczyków i uświadomienia sobie specyfiki i mechanizmów kształtujących odrębność mongolskich wzorców etycznych i egzysten­ cjalnych. Uwagi rozpoczniemy od zastanowienia się nad miejscem, jakie w teo­ retycznych propozycjach systematyzujących zjawiska określane takimi mianami jak: koczownictwo, nomadyzm itp., zajmują Mongołowie z ich sposobem życia, wypasem stad i sezonową zmianą miejsc pobytu. Właś­ ciwie żaden ze znanych z dotychczasowej literatury schematów klasy­ fikujących zjawiska migracji nie nadaje się bez zastrzeżeń do umie­ szczenia w nim również Mongołów. Autorzy wszystkich bardziej zna­ nych koncepcji posługiwali się — jak można wnosić — pewnymi upro­ szczonymi stereotypami myślenia. Zarówno przedstawiciele dziewiętna­ stowiecznej nauki, jak i ci, którzy współcześnie próbują wypracować ogólną teorię i systematykę migracji, skłaniają się ku sugestii, że wszyst­ kie lub prawie wszystkie formy życia koczowniczego, nomadycznego, pa­ sterskiego etc, wynikają z niższego poziomu rozwoju kultury i prawie zawsze kończą się osiedleniem wtedy, gdy zachodzą zasadnicze moder­ nizujące daną społeczność zmiany. Wystarczy nawet niezbyt dokładna znajomość koczownictwa poszczególnych społeczności azjatyckich, żeby z pełnym przekonaniem sprzeciwić się tak upraszczającemu myśleniu. Wśród bardziej znanych w literaturze propozycji wspomnieć nale­ ży o schematach Fairchilda, Ravensteina, a przede wszystkim Haberlego . J e d y n ą do ostatnich niemal lat koncepcją, na którą warto zwró­ cić uwagę jest mało znana lub raczej zapomniana propozycja, której autorem jest polski antropolog Feliks Gross . Jest oczywiste, że od przedstawienia przez Grossa jego teoretycznej koncepcji stan wiedzy dość wydatnie się rozszerzył. Ale ważne jest, że Gross — jako chyba jedyny — próbuje uwzględnić zarówno historyczny, etnologiczny, jak i socjologiczny punkt widzenia. Dzięki temu jego schemat daleko peł­ niejszy jest niż jakikolwiek wcześniejszy i współczesny mu, a nawet i późniejsze. 1 2 W latach powojennych rozważania nad zjawiskami migracji i próby uporządkowania ich podejmowało szereg autorów. Głównie socjologów, jak np. Rossi, Mac Donald, George, Bogue . Jednakże ich teoretyczne 3 1 E . G. R a v e n s t e i n , The Laws of Migration, "Journal of the Royal Sta­ tistical Society", 48 (June 1885); 52 (June 1889); H . P. F a i r c h i l d , Immigra­ tion: A World Movement and Its American Significance, New York 1925; R. H eb e r l e , Theorie der Wanderungen; Soziologische Betrachtungen, "Schmollers Jahrbuch", L X X V / l : 1955. F . G r o s s , Koczownictwo, Warszawa 1936. ' D. J . B o g u e , Internal migration, [w:] P. M. H a u s e r and O. D. D u nc a n , The Study of Population, University of Chicago Press, 1961; P. G e o r g e , Types of Migration of the Population According to the Professional and Social Composition of Migrants, [w:] C. J . J a n s e n, Readings in the Sociology of Mi­ gration, Oxford 1970 J . M a c D o n a l d , Migration versus non-migration: regional mi2 �214 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI propozycje dotyczą wyłącznie zjawisk migracji we współczesnych spo­ łeczeństwach industrialnych, jak migracje ze wsi do miast, migracje zarobkowe etc; zatem tylko pewnych wybranych form migracji. Chcie­ libyśmy natomiast zwrócić uwagę na pracę Petersena . Ponieważ jest to w tej chwili najpełniejsza próba kategoryzacji zjawisk migracji, uwzględniająca przy t y m w miarę pełnie zakres jej różnorodności i form, a także czynników odgrywających istotną rolę i decydujących o m i ­ gracji dawniej i współcześnie, wydaje się nam uzasadnione przedstawie­ nie tego schematu. 4 Schemat zjawisk migracji wg Petersena Relacja Natura i człowiek Siła migracyjna nacisk eko­ logiczny Rodzaj migracji prymitywna Typ migracji konserwatywna wędrówka koczownictwo (włóczęgostwo) innowacyjna ucieczka z ziemi przymusowa przesiedlenie handel niewolnikami narzucona (bodźcowa) ucieczka handel siłą roboczą wyższe aspiracje wolna grupowa pionierska pęd społeczny masowa osiedlenie urbanizacja Państwo (lub od­ powiednik) i człowiek polityka migracyjna Człowiek i jego formy Zachowanie zbiorowe Nowością schematu Petersena w stosunku do wcześniejszych pro­ pozycji jest m. in. zwrócenie uwagi na innowacyjny bądź konserwatyw­ ny charakter pewnych ruchów migracyjnych. Najbardziej podstawową kategorią jest migracja prymitywna — wynik starcia z przyrodą i pre­ sji ekologicznej; jest to najistotniejsza dla nas tutaj forma migracji. „Migracja prymitywna nie określa wędrówek ludów prymitywnych, lecz ruch spowodowany nieumiejętnością człowieka stawiania czoła si­ łom p r z y r o d y " . Jest to dość nowatorskie w literaturze spojrzenie na problem migracji i jej przyczyny, spowodowany konfliktem człowiek-przyroda. Stąd też można zrozumieć, dlaczego w kategorii „migracje prymitywne" zawarł Petersen także „ucieczkę od ziemi"; słabym punk-, tern takiego zaszeregowania jest to, że ucieczka od ziemi może być spo­ wodowana także innymi względami, np. chęcią poprawy sytuacji ma­ terialnej i — jak współcześnie — stałymi poborami miesięcznymi oraz 5 gration differentials in rural Italy, [w:] International Population Conference 1961; P. R o s s i , Why Familes Move: Study in the Social Psychology of Urban Residential Mobility, Free Glencoe Press, 1955. W. P e t e r s e n , A General Typology of Migration, [w:] J a n s e n, Readings in the Sociology... ' P e t e r s e n , op. cit., s. 55. 4 �215 WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA dysponowaniem czasem wolnym, a nie tylko niemożliwością ujarzmienia przyrody (co wszakże nie podważa innowacyjnego charakteru ucieczki od ziemi). Pośród konserwatywnych typów migracji prymitywnej czyni Pe­ tersen dalsze uściślenie, wyróżnia tutaj: wędrówki ludów, wędrówki morskie, zbieractwo, nomadyzm (w sensie pasterstwa). T y m samym ka­ tegoria migracji określana przez Petersena jako „wędrówki prymityw­ ne" przedstawia się następująco: wędrówki prymitywne 1 konserwatywne innowacyjne I ucieczka od ziemi wędrówka koczownictwo J 1 (włóczęgostwo) wędrówka ludów wędrówki morskie I zbieractwo I nomadyzm (pasterstwo) Przez określenie wędrówki (ludów i morskie) Petersen rozumie prze­ mieszczanie się dużych formacji (grup, narodów) na znacznych stosun­ kowo przestrzeniach, po lądzie lub morzu, w poszukiwaniu nowej o j ­ czyzny. W odróżnieniu koczownictwo — zarówno zbieractwo jak i pa­ sterstwo — ma znacznie skromniejszy charakter, przemieszczenia do­ konują się na znacznie mniejszym obszarze, a celem jest poszukiwanie codziennej porcji pożywienia dla ludzi i karmy dla zwierząt. Grupa l i ­ czy z reguły znacznie mniej osób — jest to wędrująca rodzina czy ród, nie zawsze nawet plemię: ruch odbywa się wtedy „na oślep tam i z po­ wrotem, po swoim terenie" . Mongolskie pasterskie koczownictwo można przyporządkować katego­ r i i seminomadyzmu okresowego, jednosiedzibowego wg koncepcji Grossa lub określić jako nomadyzm — typ koczownictwa będący konserwa­ tywną formą wędrówek prymitywnych odwołując się do Petersena. Każ­ de z tych określeń zastosowane do mongolskiego pasterstwa budzi wąt­ pliwości, ale gdyby próbować zastanowić się, które jest bliższe, to jed­ nak chyba bardziej odpowiednia wydaje się terminologia zastosowana przez Grossa. Wprawdzie stałość zimowych siedzib jest także w pew­ nym sensie względna i niejednokrotnie zimowe pastwiska nie pokry6 P e t e r s e n , op. ext., s. 56. �216 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI wają się z terenem zimowych siedzib, co ma na myśli Gross mówiąc 0 seminomadyzmie, ale można w zasadzie przyjąć, że zimowanie części stad, a przede wszystkim ludzi dokonuje się w stałym, ściśle określo­ nym miejscu — obecnie najczęściej centrum brygady lub somonu. Tam też przechowywane są w specjalnych pomieszczeniach — magazynach zimowe j u r t y oraz część sprzętów; w momencie odkoczowania wraz ze stadami wiosną na pastwiska dobytek pozostaje w owych magazynach. Współcześnie o poszczególnych przekoczowaniach, a także o miejscu zi­ mowania nie decyduje sam pasterz, lecz władze somonowe. Jednakże 1 dawniej przekoczowania — zarówno w czasie jak i przestrzeni — tak­ że nie zależały wyłącznie od pasterza, warunkowane były decyzjami idą­ cymi od nojonów bądź klasztornych zwierzchników (jak w przypadku szabinarów). Miejscami zimowisk były niejednokrotnie analogicznie do dzisiejszych somonów centra administracyjne — miejsca, gdzie znajdo­ wały się klasztory; tam bowiem zarazem znajdowało się zazwyczaj admi­ nistracyjne centrum jamyn i miejsce pobytu lokalnego feudała, centrum handlowe a czasami także rzemieślnicze. Tak więc można w zasadzie przyporządkować mongolskie koczownicze pasterstwo terminowi Grossa seminomadyzm okresowy, jednosiedzibowy. Znacznie więcej zastrzeżeń budzi w przypadku pasterstwa mongol­ skiego określenie Petersena. Mimo iż jest to — jak wspominaliśmy — jedna z najnowszych i najpełniejszych współczesnych teorii, zaszere­ gowanie form pasterstwa koczowniczego w Azji Centralnej (a także —jak się wydaje — w Afryce Płn.) do konserwatywnej formy wędrówek prymitywnych jest naszym zdaniem niewłaściwe. W przypadku paster­ stwa mongolskiego błąd takiego klasyfikowania uwidacznia się jeszcze bardziej. Zastrzeżenie budzi przede wszystkim przyjęte założenie, że pasterstwo (w t y m oczywiście także mongolskie) jest wynikiem nie­ możności poradzenia sobie przez człowieka z naturą, warunkami geogra­ ficznymi, klimatycznymi etc, wynikiem presji ekologicznej. Wniosek nasz jest w przypadku koczownictwa pasterzy mongolskich dokładnie przeciwstawny. Pasterstwo mongolskie nie jest wynikiem niemożności poradzenia sobie z naturą, ale wynikiem optymalnego dostosowania się do natury, najlepszego wykorzystania możliwości ekologicznych i możli­ wości jakie daje natura w tej części świata. Nad koncepcją Petersena, podobnie jak prawie wszystkich innych teoretyków zjawisk migracji, ciąży punkt widzenia człowieka osiadłego, przede wszystkim przedsta­ wiciela społeczności prowadzącej osiadły tryb życia i trudniącej się u p r a w ą ziemi, lub innymi podobnymi zajęciami. T y m samym autorzy nieświadomie przyjmują ów wzór życia jako najdoskonalszą formę, a sto­ pień zbliżenia koczowników i innych społeczności nierolniczych oraz m i ­ grujących do ich wzorca decyduje o pozycji w prezentowanych teoriach i schematach. Mamy tutaj wyraźnie do czynienia z wartościowaniem, z postawą, którą określilibyśmy jako agrocentryzm. (Nie jest to ter- �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 217 min stosowany lub choćby znany w naukach społecznych, ale wydaje się nam, że możemy go zaproponować dla określenia opisanej wyżej po­ stawy wartościującej.) Jeszcze większe zastrzeżenia budzi zaliczanie wędrówek paster­ skich — zwłaszcza jeśli ma się na uwadze wędrówki pasterzy mongol­ skich — do migracji konserwatywnych. Według cytowanego wyżej okre­ ślenia Petersena, migracje konserwatywne to te, które są powodowane chęcią zachowania dotychczasowego (tradycyjnego) sposobu życia. Prze­ kształcenia, jakie obserwujemy we wzorze mongolskiego pasterstwa w y ­ raźnie mówią, że nie chodzi tutaj o zachowanie wzorca tradycyjnego, nie mamy zatem do czynienia z postawą konserwatywną. Jest to mody­ fikacja, ale w obrębie modelu sposobu życia i gospodarki, nie narusza­ jąca go, lecz zmieniająca zgodnie z rozwojem techniki, nauki, zgodnie z postępem. I nie trzeba aż „ucieczki od ziemi", by dostrzec innowacyj­ ne zmiany związane z koczowniczym pasterstwem w Mongolii. Kończąc t ę część naszych rozważań chcielibyśmy zwrócić jeszcze uwagę na pewną zasadniczą — naszym zdaniem — cechę koczownictwa pasterskiego różniącą je od nomadyzmu. (Przeciwstawiamy bowiem te dwa terminy i przyjmujemy założenie, że koczowanie jest sposobem życia związanym często z pasterstwem bądź podobnymi zajęciami i wy­ nikającym z warunków ekologicznych, nomadyzm zaś — permanentną wędrówką i życiem nastawionym na stałą zmianę). Dla tych społeczności, które prowadzą życie osiadłe, koczownictwo jest swobodnym przemieszczaniem się, nieskrępowaniem przestrzenią. Faktycznie jednak granice, w obrębie których mogą się poruszać są dla koczowników równie określone jak granice przebywania społeczności osiadłych — choć rzecz jasna obejmują one znacznie większy obszar w kilometrach. Jakiekolwiek zaburzenie w t y m rytmie, zmiana rejo­ nów koczowania, prowadzi do sytuacji równie niepokojących arata jak konieczność zmiany ustalonego rytmu pracy w polu w przypadku osia­ dłej ludności rolniczej. Względna stabilność koczowników wyraża się w rozwiniętym zespole wierzeń i wyobrażeń dotyczących domostwa, w skomplikowanej symbolice, rytuałach obowiązujących podczas budo­ wy j u r t y . Potwierdzeniem mogą być badania prowadzone przez Wasi­ lewskiego na temat symbolicznej roli j u r t y i publikowane przez niego wnioski. Ten sam autor przy analizie roli kamieni podkładanych pod trójnóg, na k t ó r y m ustawiano kocioł w trakcie przygotowywania posił­ ków zwraca uwagę na gest odsunięcia jednego z nich w kierunku nowe­ go koczowiska (gest wykonywany jest w momencie przygotowań do zmia­ ny miejsca pobytu) wyjaśniając zarazem: „jest w t y m skromnym geście zamiar paradoskalnego pogodzenia konieczności zmiany miejsca i prag­ nienia jego stałości czy kontynuacji" . 7 7 J . S. W a s i l e w s k i , Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Anali­ za przestrzenna jurty mongolskiej, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 1, s. 112. �218 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI Termin nomadyzm proponujemy stosować tylko do tych społecznoś­ ci, dla których wędrówka i przemieszczanie jest podstawową cechą ży­ cia, warunkującą całokształt ich kultury. Nastawienie na permanentny ruch, na reperkusje w stosunku do przestrzeni oraz samego faktu prze­ mieszczania, uwidacznia się m . in. w braku wykształconego zespołu wierzeń dotyczących domostwa; domostwo bowiem — namiot, szałas, wóz itp. — pełni tylko rolę osłony przed niepogodą, miejsca do spania etc., a nie punktu w kosmosie — mikrokosmosu we wszechświecie, jak np. u koczujących pasterzy mongolskich. Jeśli przyjąć taką tezę, zrozu­ miałe stanie się stwierdzenie wypowiedziane przez jedną z przedstawi­ cielek koczujących pasterzy, Torgutkę z Mongolii: „pasterze nie lubią się przenosić" — t j . przemieszczają się z uwagi na stada, ale w pew­ nym sobie znanym dobrze obszarze i nie jest taki fakt traktowany, jak zmiana miejsca, jak przenosiny. Przenosiny poza obręb znanego, swo­ jego terytorium, dalsza migracja traktowana jest tak samo niechętnie, jak niemile widziana jest konieczność zmiany miejsca pobytu i zamiesz­ kania u przedstawicieli społeczności osiadłych. 8 P O W S T A N I E SOMONU B A J A N Powstanie somonu Bajan i struktura ludności w chwili jego two­ rzenia, istnienie miastotwórczych ośrodków, jakimi były klasztory, pozo­ stają w bezpośredniej zależności od najważniejszych momentów historii Mongolii i od procesów, jakie dokonywały się w czasach dawniejszych. Momentem istotnym dla historii Mongolii i dla sytuacji w jakiej znaj­ dowała się w chwili uzyskania autonomii a potem w czasie rewolucji jest data 1691. Rok, w k t ó r y m Mongołowie na kilka stuleci utracili nawet pozorną samodzielność. Jednym z efektów przyłączenia do Chin było wprowadzenie stosunkowo szybko nowego podziału administracyjnego; podział ten zachował się jeszcze po rewolucji 1921 r. Dzisiejszy Bajan somon leżał na terenie Beesijin choszuu przemianowanego w 1911 r. na Darchan czin Wangijn choszuu. Terytorium obecnego somonu Bajan stanowiło południowy skrawek choszunu Darchan czin wana, Tuszetuchańskiego ajmaku. Dokładniej dawny podział administracyjny na choszuny, somony i mniejsze 10-jurtowe zespoły, przetrwał niezmieniony aż do śmierci ostatniego bogdogegena i proklamowania republiki. Dopie­ ro w 1931 r. gdy urgunłowały się nowe zasady organizacji państwa prze­ prowadzony został nowy podział administracyjny; przetrwał on w zasa­ dzie do dzisiaj. Ponieważ somony zostały jednocześnie — w latach pięć­ dziesiątych, w okresie uspółdzielczenia — uznane za spółdzielnie, po­ wołano w ich obrębie mniejsze komórki: brygady; centra brygad stano8 Badania prowadzone w somonie Bułgan ajmaku kobdoskiego w 1975 г.; L . M r ó z , Rytm torguckiego koczowania, „Etnografia Polska", t. X X I : 1977, z. 1. �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 1. Wyobrażenie Mongoła z czasów Czyngis-chana (Według C. V. H e b e r t - S ' t e v e n s, Dans steppes de Gengis Khan, Paris 219 Arthaud, 1958) �220 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI wią obecnie najniższe jednostki władzy terenowej. W obrębie poszcze­ gólnych brygad istnieją zespoły rodzin tzw. suiry, które razem koczują i wykonują pracę dla spółdzielni. Suiry istniejące na zasadach więzi rodzinnych są jednocześnie jedynymi nieformalnymi zespołami gospodar­ czymi, zespołami kultywującymi zarazem pewien tradycyjny zespół tre­ ści i więzi rodzinnych . W społeczności, gdzie większość koczowała przemieszczając się na ko­ lejne — w zależności od pory roku — pastwiska i gdzie także wraz z dworami koczowali nojonowie a nawet część łamów, stałe klasztory stanowiły siłą rzeczy jedyne trwałe punkty w stepie, przekształcające się stopniowo w ośrodki typu miejskiego. Przy klasztorach znajdowały się szkoły, zespoły rzemieślników, funkcjonowały jamyny choszunowych książąt. Tam też tworzyły się skupiska handlowe; jest zatem oczywiste, że klasztory wraz z całym towarzyszącym kompleksem stanowiły miej­ sce ciążenia aratów a z czasem stały się zaczątkami osiedli typu miejskie­ go . Uwidoczniło się to zwłaszcza po rewolucji — dawne zespoły klasz­ torne stały się ośrodkami nowej administracji i nowych władz. Somon Bajan w obecnych granicach terytorialnych powstał w 1922 r. a zatem w rok po rewolucji mongolskiej. Centrum administracyjne so­ monu zlokalizowane zostało wówczas w pobliżu rzeki Chamrus w k o t l i ­ nie o tej samej nazwie; znajduje się ona przy wschodniej granicy, pra­ wie w środkowej części bardzo wydłużonego terytorium somonowego. Pierwsze centrum somonu składało się z kilkunastu zaledwie j u r t oraz paru niewielkich drewnianych budynków a raczej komórek o przezna­ czeniu gospodarczym. Także w jurtach mieściły się instytucje takie jak administracja somonu, szkoła, biblioteka, sklep oraz zespół lekarski. W Chamurs mieszkało kilkanaście rodzin pracowników centrum. Bezpośrednio po rewolucji nadal utrzymywała się dawna struktura feudalnej władzy duchowej. Podstawy jej stanowiło kilkanaście zespo­ łów mniejszych i większych klasztorów oraz związane z nimi osiedla, złożone z niewielkich budynków drewnianych zamieszkiwanych przez ła­ mów oraz j u r t ludności pasterskiej — szabinarów. Szabinarzy od daw­ na zamieszkiwali na terenie dzisiejszego somonu Bajan; część z nich została w X I X w. przesiedlona z innych obszarów. Na terytorium Bajan somonu znajdowało się sześć zespołów sakral­ nych świątynno-klasztornych. W części północnej, przy samej zachodniej granicy — w Bajan czuluut — znajdowała się wielka kamienna świąty­ nia a przy niej duże osiedle przyklasztorne składające się z drewnianych budynków i jurt (prawdopodobnie nosiła nazwę Ta wind). Również przy zachodniej granicy w środkowej części somonu znajdował się — koło 9 10 9 Problemy te o m ó w i o n o dokładnie w pracy: W. D y n o w s k i , Mongolia, Wrocław 1968, s. 148-189. D y n o w s k i , op. cit, s. 57. 1 0 Współczesna �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA Plan I . Ludność zamieszkująca terytorium somonu Bajan w okresie cym rewolucję 221 poprzedzają­ I — terytorium gdzie zamieszkiwali Barguci, 2 — terytorium zamieszkiwane przez szabinarów, poddanych ś w i ę t e g o lamy Bambar-Erdeni, 3 — terytorium zamieszkiwane przez pod­ danych Darchan czin wana, 4 — Cajdam, w pobliżu którego zamieszkiwali szabinarzy cajdamskiego bagu, otoku Ceben-nima, 5 — terytorium, gdzie żyli szabinarzy z otoku Erchijn, 6 — terytorium zamieszkiwane przez szabinarów z otoku Bubyn. A — duże osiedla klasztorne istniejące do k o ń c a lat trzydziestych X X w., В — pojedyncze niewielkie ś w i ą t y n i e i domy modlitewne ł a m ó w , w y s t ę p u j ą c e do końca lat trzydziestych X X w. (Wszystkie plany: L . Mróz, J . Olędzki) �222 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI Ebur cagaan czuluut — klasztor świętego lamy Bambar-Erdeni; zespół klasztorny liczył siedem świątyń kamiennych i drewnianych oraz dużych rozmiarów osiedle przyklasztorne. Nieopodal dzisiejszego centrum somonowego — w Santin churał — znajdowała się niewielka świątynia drewniana i osiedle bliżej nieokreślonej wielkości (prawdopodobnie byia to świątynia o nazwie Junsz). Przy granicy zachodniej, w kierunku po­ łudniowym znajdowała się drewniana świątynia Agujt a przy niej nie­ wielkie osiedle. W tej samej części somonu, ale przy granicy wschod­ niej stała drewniana świątynia Ergenek, przy niej niewielkie osiedle. I wreszcie na samym południu terytorium Bajan somonu mieścił się ze­ spół dwóch drewnianych świątyń i trzecia większa kamienna — Elgen; przy nich także znajdowało się osiedle. Te przyklasztorne osiedla to czę­ sto tzw. dżasy — „gospodarstwa klasztorne", gdzie zamieszkiwała służba klasztorna. Ryc. 2. Obmywanie dziecka w łoju baranim po pierwszych ostrzyżynach. Somon Bajan 1968 r. (Wszystkie fotografie: L . Mróz, J . Olędzki) �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 223 Największym skupiskiem ludzkim był oczywiście Bamar, samych mnichów przy zespole klasztornym zamieszkiwało podobno aż 2 tys. W innych świątyniach ilość mnichów była mniejsza, w Bajan czuluut kilkuset, a w pozostałych ośrodkach jeszcze mniejsze skupiska, liczące dwadzieścia czy tylko kilkanaście osób. Mimo tak znacznego zróżnicowa­ nia była to ogółem znaczna społeczność, przewyższająca swą liczebnością całość ludności pasterskiej zamieszkującej obecne terytorium tego somo­ nu. W trzydziestych latach wszystkie wyliczone wyżej klasztory i osiedla przyklasztorne zostały zniszczone; dzisiaj nie ma po nich żadnych śladów. Być może, oprócz skupisk klasztornych znajdowały się na obszarze dzi­ siejszego somonu Bajan jakieś inne dawne ośrodki administracyjne — związane z feudalną władzą świecką, w której posiadaniu znajdowała się większość tutejszych pastwisk, wodopojów itd. Niestety nie udało się zlokalizować istnienia w przeszłości takich ośrodków. Albo zatarła się o nich całkowicie pamięć albo znajdowały się one w innych miejscach, w bliskim nawet sąsiedztwie lecz poza granicami somonu. Ryc. 3. Opasywanie deli pasem jedwabnym, ochraniającym jeźdźca przed w s t r z ą ­ sami w czasie jazdy na koniu. Somon Bajan 1966 r. Po zniszczeniu w latach trzydziestych klasztorów, centrum admini­ stracyjne w Chamrus było przez kilkanaście następnych lat jedynym trwałym osiedlem na obszarze całego somonu Bajan. Zamieszkująca �224 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI w Bajan ludność pasterska zmieniała miejsca pobytu zgodnie z tradycją koczowniczą. Można jednak już mówić o zmianach a nawet o pewnych zasadniczych ograniczeniach. Zanikły całkowicie okresowe, dalekie w ę ­ drówki do sławnych klasztorów, zaprzestano również przekoczowań do dalszych żyznych pastwisk, chociażby w pobliże rzeki Kerulen. Obowią­ zywały surowe zakazy opuszczania granic macierzystego somonu — zna­ ne były one zresztą i z czasów dawniejszych, przedrewolucyjnych, kiedy opuszczenie granic choszunu możliwe było tylko za przyzwoleniem choszunowego zwierzchnika; teraz jednak obszar koczowania został jeszcze bardziej zawężony. Był to etap kształtowania nowych zasadniczo rygo­ rów, ograniczających dawną ruchliwość pasterzy, przysposabianie do ściślejszych więzi z administracyjnie wyznaczonym terenem. Ryc. 4. Pozycja jeźdźca na koniu (jeździ się na nogach wyprostowanych). Somon Bajan 1966 r. Bezpośrednio po I I wojnie światowej przez terytorium somonu zaczęto budować odcinek kolei Ułan Bator — Pekin, który przeciął południkowo somon na całej długości. Wzniesiono przy stacji kolejowej Mant (usy­ tuowanej w środkowej części somonu), spore osiedle domów murowa- �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 225 nych, magazyny kolejowe, budynki administracyjne, elektrownię, pa­ rowozownię, piekarnię i sklepy. Prace wykonywane były głównie przez więźniów, a projektowane i nadzorowane przez specjalistów radzieckich. W 1957 r. ekipy te opuściły soman Bajan przekazując władzom mongol­ skim całe mienie osiedla kolejowego i budynków nadzoru. W t y m roku centrum administracyjne z Chamrus przeniesione zostało do opuszczonych budowli w pobliże osiedla kolejowego i stacji kolejowej Mant. Od tego czasu datuje się powstanie trwałego centrum administracyjnego i zara­ zem osady Bajan. Ryc. 5. Dwa rodzaje konstrukcji kół stosowanych w wozach. Krawędź szprychami obita sierścią. Somon Bajan 1964 r. 15 — E t n o g r a f i a Polska, X X I V , z. 1 koła ze �226 L E C H MRUZ, J A C E K OLĘDZKI Chcielibyśmy jeszcze kilka słów poświęcić samej tradycji pasterskiej i trwałości wzorca koczowniczego życia. Najprawdopodobniej żywa na­ dal jego aktualność bierze się z doskonałości, z zasad i form, które okre­ ślone zostały już w bardzo odległej przeszłości. Jest zadziwiające i god­ ne specjalnego podkreślenia, że mimo rozmaitych sytuacji w ciągu historii Mongołów, mimo przekształceń zapoczątkowanych rewolucją zasadnicze elementy pasterskiej kultury trwają niezmienione niemal od wielu stu­ leci. Podstawowy zrąb pasterskiej kultury aratów uformował się już około X I I I w., a może nawet nieco wcześniej. Pomieszczeniem mieszkal­ nym Mongołów X I I I - X I V w. była — tak jak i współcześnie — woj­ łokowa jurta. „Domy ich są okrągłe, na podobieństwo namiotu, wykona­ ne z prętów i cienkich pałek, u góry, pośrodku budowli znajduje się okrągłe okno, k t ó r y m wpada światło, a także wychodzi dym, dlatego że w środku palą zawsze ogień; ściany i dach pokryte są wojłokiem, drzwi także zrobione z wojłoku" — pisze C a r p i n i w relacji ze swojej podróży do Azji Centralnej i ziem imperium mongolskiego. Nawiasem mówiąc 11 Ryc. 6. W wizerunku „dobrego pasterza" w Mongolii nie ma gestu obejmowania owcy. Somon Bajan 1966 r. " P. C a r p i n i , 1967, s. 135. cyt. za Istorija Mongolskiej Narodnoj Respubliki, Moskva J �227 WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA jeszcze współcześnie można napotkać także wojłokowe drzwi w jurtach mongolskich, zwłaszcza u tych aratów, którzy zamieszkują z dala od centrów somonowych w bardziej oddalonych rejonach kraju. Informacja Carpiniego wskazuje także na fakt opanowania i powszechnej umiejętno­ ści u trzynastowiecznych Mongołów obróbki sierści i produkcji wojłoku. Koczownicze pasterstwo i hodowla zwierząt ukształtowały swoisty jad­ łospis aratów. Cagaan ide — białe jedzenie (produkty mleczne), którym podejmowany jest gość wchodzący do j u r t y i które stanowi poważną część diety współczesnych pasterzy jest także bardzo starym elementem w tradycji mongolskiej. ,,Ze źródeł wyraźnie wynika, że Mongołowie w tym czasie ( X I I I w.) przygotowywali wyroby mięsne i mleczne prawie tak, jak robią to teraz. Do tych mlecznych produktów należą kumys (czige), mało (cagaan tos), suszony twaróg (churut)" stwierdza Historia Mongolii . Także wzór spędzania czasu i forma świętowania wykazuje zadziwiającą trwałość, jak podaje bowiem cytowana praca już w X I I I w. najbardziej Mongołowie lubili organizować „trzy męskie konkurencje" (erijn gurwan naadam) — zapasy, strzelanie z łuku i zawody konne . Gospodarka aratów miała charakter samowystarczalny. „Głównym zajęciem mongolskiego narodu była ekstensywna koczownicza hodowla. Bogactwo kraju stanowiły stada bydła, owiec, wielbłądów, tabuny koni. Araci koczowali niewielkimi grupami ailów, przechodząc z jednego miej­ sca na drugie w zależności od pory roku w poszukiwaniu pastwisk dla zwierząt. Każda grupa aratów przemieszczała się w granicach ściśle w y ­ znaczonego rejonu, znajdującego się we władzy feudała, do ziemi k t ó r e ­ go araci byli przywiązani i skąd nie mieli prawa odkoczować" . Używa­ nie pastwisk i regulowanie wypasu na nich zależało od nojona, właścicie­ la tych pastwisk. Należy dodać, że jeszcze w okresie wspólnoty pierwot­ nej pastwiska stanowiły własność rodów, dopiero po uformowaniu się społeczeństwa mongolskiego stały się one własnością feudałów — cho­ ciaż zimowe pastwiska (których było mniej niż letnich i które stano­ wiły niezmiernie ważny element w gospodarce aratów) jeszcze przez wie­ le stuleci były dziedzicznie przekazywaną własnością poszczególnych rodów. W wielu przypadkach dopiero rewolucja i zmiany spowodowa­ ne powstaniem nowego państwa przerwały ten ciąg tradycji dyspono­ wania zimowymi pastwiskami. 12 13 14 ŚRODOWISKO NATURALNE Obszary somonu Bajan znajdują się w strefie stepów, które zajmują 26,1% powierzchni Mongolskiej Republiki Ludowej. Obszary te są re12 13 14 Istorija Istorija Istorija Mongolskoj..., Mongolskoj..., Mongolskoj..., s. 135. s. 136. s. 147. �228 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI prezentatywne w stosunku do najważniejszego zróżnicowania geograficz­ nego Mongolii . Zapewniają one warunki dla rozwoju najczęstszego mo­ delu mongolskiej gospodarki hodowlano-pasterskiej lub, mówiąc ogólniej, kultury pasterskiej. Dodajmy przy tym, że jest to zarazem model k u l ­ tury najliczniejszej populacji etnicznej w Mongolii, ludności chałchas k i e j . Dlatego mówiąc o niewielkiej terytorialnie przestrzeni somonu Bajan możemy przybliżyć się do poznania spraw ogólniejszych, dotyczą­ cych wielkich obszarów Mongolii. W wiekim przybliżeniu terytorium somonu przypomina swym kształtem wydłużony prostokąt zorientowany krótszymi bokami w kierunku z północno-zachodniego na południo­ wo-wschodni. To położenie wyznacza szlak dawnej drogi ajmacznej z Dzun mod do Czoiren i Mandał gobi oraz — począwszy od lat pięć­ dziesiątych — połączenie kolejowe Ułan Batoru z Pekinem, przebiega­ jące przez całą długość terytorium somonu. Dzięki takiemu położeniu wydłużonemu z północy na południe, na ogólnej (352 772 m ) powierzchni somonu występuje wyraziste zróżnicowanie rzeźby terenu, gleb i roślin­ ności odpowiadające generalnym typom krajobrazowym, które na całym obszarze M R L mają układ równoleżnikowy. Według podziałów geogra­ ficznych przeprowadzonych przez Murzajewa terytorium somonu Bajan zaliczyć należy w części północnej do regionu changajsko-ehentyjskiego, czyli krainy średnio wysokich gór, a w części środkowej i południowej do falisto-pagórkowatej równiny środkowochałchaskiej '. 15 16 2 17 W pobliżu pojedynczych wyniesień rozpościerają się szerokie, prze­ ważnie suche doliny i rozległe równiny. Zdarzają się również zamknię­ te kotliny, wąwozy, łożyska wyschniętych rzek, szczeliny i załoimy skal­ ne mające ogromne znaczenie zabezpieczające dla stad. W południowej i środkowej części somonu występuje duża ilość sołonczaków . Mię18 1 3 Jest to strefa rozleglejsza od stepów górskich i lasostepów, liczących 25,2% powierzchni M R L i nieco mniejsza od najrozleglejszej strefy pustynno-stepowe.i, obejmującej 27,1% powierzchni tego kraju. E . M u r z a j e w , Mongolia. Opis fi­ zyczno-geograficzny, Warszawa 1957, s. 246. Stanowi ona 76,2% ogółu mieszkańców M R L . B. G u n d a a d a s z , Mongolska Republika Ludowa, Warszawa 1971, s. 81. Wzniesienia części północnej w y n o s z ą od 1884 do 1465 m w y s o k o ś c i bezwzględnej, a części południowej od 1520 do 1286 m wysokości bezwzględnej. W partii środkowej znajduje się góra Bajan o wysokości 1618 m. Krajobraz części północnej charakteryzują w y ż y n y grzędowe, faliste i pagórkowate. Wyżyny te mają łagodne stoki, zaokrąglone wzniesienia, przejście od w k l ę s ł y c h do w y p u k ł y c h form następuje stopniowo. Pokrywa glebowa jest rozwinięta. Skały macierzyste leżą niezbyt głęboko, często na garbach i wzgórzach ukazują s i ę na powierzchni. Podobny krajobraz występuje w części środkowej tego terytorium. Natomiast na południu wyniesienia mają jeszcze bardziej łagodne i zatarte formy. Patrz M u ­ r z a j e w , op. cit., s. 290-292. 1 8 1 7 1 8 Według Murzajewa obszary somonu Bajan zaliczyć należy w północnej części do stepu północnomongolskiego o glebach ciemnokasztanowych. Graniczy on �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 229 dzy strefą północną i południową występuje również wyraźne zróżnico­ wanie szaty roślinnej. Roślinność terenów od strony północnej zaliczana jest do podalpejskiej, trawiastej, ziołoroślowej stepów górskich. Na­ tomiast im bardziej na południe, t y m bujniejszy step ostnicowy, piłczatkowo-ostnicowy i piołunowo-ostnicowy. Ponadto w części tej występu­ je roślinność charakterystyczna dla słonych kotlin, terenów przylegają­ cych do okresowych jezior sołonczaków . Poza niewielkim skrawkiem północnym, dokąd sięgają połacie lasów sosnowych i pojedynczych brzóz, cały pozostały obszar somonu Bajan jest bezdrzewny . Rozległe stepy, łagodne wyniesienia, brak drzew to najbardziej charakterystyczne cechy krajobrazu w tych stronach Mon­ golii. Poza wspomnianymi sołonczakami i niewielką rzeką Chamrus przepływają przez północno-wschodnią połać somonu Bajan i stałymi lub okresowymi potokami pórskimi, nie ma t u innych zbiorników wodnych. Rzeka Chamrus tak jak większość rzek mongolskich przez pół roku po­ zostaje skuta lodem. Jej wody wzbierają również jak w większości rzek tego obszaru nie na wiosnę, lecz w lecie. W pobliżu gór znajdują się nie­ liczne źródła, na pozostałych, przeważających obszarach, wodę uzyskuje się ze studni. Są to studnie wody gruntowej, płynącej kilka metrów pod powierzchnią oraz znacznie głębsze specjalnie chronione kamiennymi cembrowinami. Te płytsze często zamarzają w czasie zimy. Podstawowym źródłem gospodarki wodnej stają się w tych okresach studnie głębokie (niekiedy na kilkadziesiąt metrów), przede wszystkim jednak lód zdoby­ wany na miejscu i dowożony z terenów sąsiednich. Klimat w somonie Bajan, podobnie jak na przeważających obszarach Mongolii, jest suchy, kontynentalny . Mimo surowego klimatu i niezbyt 19 20 21 na terytorium Bajanu od południa ze stepem strefy gobijskiej o glebach kaszta­ nowych i jasnokasztanowych pokrytych żwirem. Są to gleby dla upraw rolnych prawie nieprzydatne, w y s i e w a ć tutaj można jedynie rośliny trawiaste. M u t z a i e w, op. cit., s. 256. M u r z a j e w, op. cit., s. 264. Zadrzewienie skrawka części północnej ma też dosyć swoisty wygląd. Drze­ wami pokryte są tylko północno-zachodnie stoki wyniesień, natomiast stoki po­ łudniowo-wschodnie pozostają odkryte lub porasta je roślinność stepowa. Taki ro­ dzaj zadrzewienia w i ą ż e się z przenikaniem wilgotnych prądów powietrznych od północy, zachodu i północnego zachodu. W niedalekiej stosunkowo odległości od granic somonu, ok. 100 km na północ, rozpościerają się już zwarte obszary limbowo-modrzewiowe, bory sosnowe na piaskach oraz lasy sosnowo-brzozowe i modrzewiowo-brzozowe. Charakteryzują go długie, trwające sześć miesięcy mroźne, ubogie w śnieg okresy zimowe, w czasie pory wiosennej brak odwilży, bardzo krótkie skwarne lato i nagle pojawiająca się przenikliwie wietrzna jesień. Z nadejściem jesieni występują g w a ł t o w n e , mroźne wiatry wschodnie, będące n a j w i ę k s z y m zagroże­ niem stad. Zimowy, wschodni wiatr dzud zaliczany jest do najstraszliwszych klęsk żywiołowych. Docierają tu w okresie letnim podmuchy burz piaskowych znad obszarów gobijskich. W tym też okresie staje się zagrożeniem nocne obniżanie 1 9 2 0 2 1 �230 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wydawałoby się atrakcyjnego krajobrazowo środowiska geograficznego somon ma nazwę Bajan, co znaczy bogaty. W nazwie tej wyraża się spe­ cyficzna dla Mongołów skala czy sposób wartościowania przestrzeni, śro­ dowiska, naturalnych w a r u n k ó w bytowych. Nazwa Bajan samodzielnie lub z różnymi dodatkami (cagaan — biały, dżargałant — szczęście, mongche — wieczny, ula — góra, tołgoj — szczyt, boro — deszcz, nuru — grzbiet górski, chuduk — studnia, goł — rzeka itd). występuje niezwykle często na całym obszarze Mongolii. Jest to nazwa wykorzystywana do oznaczania rzeźby terenu (wzniesień, rzek, jezior, dolin itd)., jak też miejsc zagospodarowanych przez człowieka (studnie, oazy, siedliska, kla­ sztory, całe terytoria o określonej przynależności). Wydaje się, że złożo­ ny sens nazwy bajan łączy się z rozróżnieniem najważniejszych stref geograficznych, jakiego Mongołowie dokonują posługując się nazwami „changaj" i „gobi". Murzajew mówi, wykorzystując materiały własne i wiadomości zgromadzone przez innych badaczy, ,,że oprócz znaczenia rzeczownika changaj w sensie krajobrazu gór o średniej wysokości, z dobrą paszą dla bydła, terenów obfitujących w wodę i lasy, w języku mongolskim istnieje jeszcze imiesłów: changaj — zadowalający, nasy­ cający". Autor stwierdza następnie, że „changaj jest przeciwstawieniem gobi — terenów równinnych, pokrytych rzadką, półpustynną lub pustyn­ ną roślinnością, gdzie brak rzek, gdzie woda zwykle jest tylko w stu­ dniach lub bardzo rzadkich źródłach, gdzie gleby są kamieniste, glinia­ ste, piaszczyste, miejscami zasolone" . 22 Nazwa bajan bliska jest swą treścią nazwie changaj. Ma również zde­ cydowanie sens afirmatywny, w szerszym jednak zakresie, albowiem służy nieraz do oznaczania miejsc podobniejszych do surowszego śro­ dowiska gobi. W stosowaniu nazwy bajan wyraża się rozmiłowanie, nie­ zwykle uczuciowe odnoszenie się ludów mongolskich, do ziemi ojczystej, bez względu na to, jaka jest ta ziemia. Wywyższanie jej rzeczywistych walorów poprzez kwalifikacyjne nazwy w rodzaju bajan jest też raczej zjawiskiem znacznie bardziej lokalnym aniżeli uniwersalnym. W wa­ runkach europejskich często się zdarza postawa odwrotna, pomniejszania w nazwach geograficznych rzeczywistych walorów ziemi, szczegółów charakteryzujących dany krajobraz. Mówiąc o szczególnym stosunku Mongołów do ziemi można wspomnieć, że charakteryzuje go bodaj naj­ wyższy stopień uczuciowości, przewyższający uczucia w stosunku do naj­ wyżej cenionych zwierząt a nawet ukochanych osób. Zwraca uwagę cho­ ciażby taki fakt, że najliczniejszą i najczęściej wykorzystywaną w roz­ maitych sytuacjach grupą dawnych pieśni w Mongolii są te, które sławią temperatury. Na pastwiskach pojawia się szron, utrzymujący się nieraz długo po wschodzie słońca. Na równinach stepowych i rozległych falistych w y ż y n a c h dotkli­ wie odczuwane są wiosenne i letnie wyładowania atmosferyczne, połączone z w i ­ churą, cyklonem, ulewą i gradobiciem. M u r z a j e w , op. ext., s. 287. 2 2 �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 231 urodę określonych krain, pieśni o stepie, rzekach i górach. Na dalszym miejscu znajdują się pieśni o stadach, zwierzętach, przede wszystkim o koniu. Nazwę bajan można by więc uznać za symboliczną dla tradycyjnych postaw Mongołów. Okoliczności d sposób jej stosowania określa postawę więcej niż afirmatywną czy aprobującą w stosunku do środowiska ro­ dzimego, niezależnie od tego, czy jego walory, głównie fizyczne i gospo­ darcze — zgodne są z dosłownym znaczeniem tej nazwy. Bardzo specy­ ficzny sens nazwy bajan, jej popularność, stanowią ważną cechę kultury sprzężonej z tradycją koczowniczą. Cechę tę uwzględniać należy z całą jej doniosłością również w próbach śledzenia procesu kształtowania w Mongolii w a r u n k ó w życia osiadłego. W tradycyjnej gospodarce pasterskiej właściwości danego środowiska geograficznego, sposoby jego należytego wykorzystywania były przez doświadczonych starszych aratów dobrze na ogół znane. Oto jedna z wie­ lu na ten temat wypowiedzi pasterza A. Baldana, urodzonego w 1887 r. na terenie somonu Bajan: „Jako arat, człowiek hodujący bydło, cenię sobie najbardziej step. Obszary równe, a nie górzyste. Ten, co mówi, że w zimie tylko w górach znajdzie od­ powiednie warunki dla zwierząt, słabo poznał tutejsze możliwości. W górach wiatr kręci się i wzmaga chłód. Natomiast w stepie jest ciepło. Bo jeśli w stepie wieje wiatr, to równomiernie. Nie kręci się, tak jak w górach albo w dolinach. Dla hodowców wielbłądów, nie ma nic gorszego jak pastwiska położone w g ó ­ rach. Wprawdzie wielbłąd potrafi w e j ś ć na wysoką nawet górę, ale ciężko mu jest z niej zejść, bo takie potężne ma ciało [...] Niektórzy sądzą, że najlepiej w y ­ pasać bydło w czasie lata w dolinach rzek. Jest to postępowanie całkowicie błędne, bo wtedy właśnie znajdują się w dolinach ogromne ilości much. Zwierzęta nie pasą się tam spokojnie. I dlatego w czasie lata należy zwierzęta wypasać na sto­ kach oraz na szczytach niewielkich wzgórz. Natomiast jesienią również na stokach, lecz nie nasłonecznionych. Jako że wtedy, tłuszcz się w nich nie topi i m i ę ­ so zwierząt nie staje się czarne [...] S ą tacy, którzy uważają, że dla owiec albo wielbłądów, jak też dla k r ó w i koni najdogodniejsze są miejsca, gdzie znajduje się dużo wody. To świadczy o niezrozumieniu gospodarki pasterskiej. Na przy­ kład pustynia stwarza lepsze nieraz warunki hodowli. Zwierzęta piją tam w o d ę umiarkowanie a jedzą najpożywniejsze trawy, dzięki temu mają najlepsze mięsa". Doświadczony pasterz Baldan uzupełnia wypowiedź takim stwierdze­ niem: „U arata n a j w y ż e j sobie cenię delikatność w stosunku do zwierząt. Arat nigdy nie powinien bić zwierząt. Na drugim miejscu stawiam troskę o chore zwierzęta, a na trzecim w i e d z ę o zasadach wypasania stad [...] Słaby to pasterz, który poszukuje wiedzy w książkach, ślęczy za stołem, poznaje rzeczy nic nie mające w s p ó l n e g o z praktyką. Nie cenię sobie również tych pasterzy, którzy po­ trafią tylko popędzić stada w step, nie zapoznawszy się z trawami odpowiednimi dla określonego rodzaju zwierząt [...] Znam ogółem trzy tysiące ołs (traw i roślin) przydatnych dla hodowli zwierząt [...] Podam dla przykładu, choch budargan to ro­ ślina ulubiona przez wielbłądy, ulaan budargan jest podstawowym p o ż y w i e n i e m wszelkich zwierząt, taan lubią krowy. A chómol jedzą nawet ludzie. Również gogot �232 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI i mańgir jedzą ludzie [...] Natomiast chers cenią sobie przede wszystkim w i e l b ł ą ­ dy, a jesienią także krowy. Temen tawagu, chociaż to „łapa wielbłąda", wielbłądy nie jedzą, ale jedzą ją owce, kozy i konie. Natomiast koński chiag bardzo lubią konie". Baldari kończy tę wypowiedź znamiennym osądem: „Dzisiejsi ludzie nie mają żadnego rachunku, nie cenią tugryków. Dzisiejsi ludzie nie jedzą żołądków bydlęcych, baranich. Ich zawartości nie chronią, chociaż zawartość ta uratować może zwierzęta głodujące w zimie. Te cenne żołądki w y ­ rzucają precz. Dzisiejszym ludziom zbyt dobrze się powodzi" . 23 W t y m miejscu ujawnia się z całą ostrością problem dawnej kultury Mongołów, której nie sposób charakteryzować w kategoriach pojęcia le­ nistwa czy niezaradności i dążeń do wygodnego, pełnego uciech życia. SPOSOBY ZAJMOWANIA PRZESTRZENI „ J u r t o biała, co stoisz gotowa, Jak drogi kamień lśniąca, czysta" 2 4 Przystępując do analizy sposobów zajmowania przestrzeni na teryto­ rium somonu Bajan, należy szczegółową uwagę poświęcić samej jurcie, która ściśle się wiąże z trybem życia koczowniczego i uzyskuje nieraz cechy domostwa o znacznie szerszym zakresie funkcji, wykraczających poza tradycje pasterskie. Jurta jest wzorem domostwa mającego wszystkie ważne cechy prze­ nośnego mieszkania. Porównując jurtę z innymi rodzajami domostw pasterskich uznać należy za najwyższe w t y m zakresie osiągnięcie myśli technologicznej, konstrukcyjnej, a także wiedzy o zasadach życia rodzin­ nego i społecznego. Jest też jurta do tego stopnia doskonałym pomiesz­ czeniem, że z łatwością może być wykorzystywana w warunkach byto­ wania nie tylko sezonowo osiadłego, lecz również osiadłego na sposób trwały. Dalej można podać jeszcze inne jej cechy. 1. Wykonywana jest z surowców szlachetnych, wprost komfortowych (wojłok z owczej wełny); trwałych (drewno, rzemienie i powrozy) oraz — co jest bardzo ważne — materiałów dostępnych, naturalnych czy spe­ cjalnie wytwarzanych w powiązaniu z podstawowym; tradycyjnym za­ jęciem gospodarczym, jakim jest pasterstwo. 2. Konstrukcje drewniane ścian składanych, odrzwi i drzwi oraz skła­ danego stropu są przejawem bardzo wysoko rozwiniętej techniki ciesielsko-stolarskiej. Stanowią również przejaw formy doskonałej architekto­ nicznie, mocno związanej z krajobrazem, harmonijnej w prostocie brył (walec przechodzący łagodnie w obło zakończoną formę stożkowatą), Wypowiedź zanotowana w grudniu 1975 r. A. R ó n a - T a s , Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa 1965, s. 322. �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 233 Plan I I . Pastwiska na terytorium somonu Bajan a — owoldżóó, pastwiska zimowe, b — namardżaa, pastwiska jesienne, с — chawardżaa, pastwiska wiosenne, d — dzuslan, pastwiska letnie, A — centra administracyjne somonu i trzech brygad Spółdzielni Pasterskiej somonu Bajan Wzbogaconej w swej jednolitej wojłokowej czy płóciennej powierzchni akcentami dekoracyjnych drzwi, prześwitów żerdek w otworze szczy­ towym (będącym oknem i wylotem dymu) oraz rytmicznie przebiega­ jącym opasaniem ścian. �234 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI �WIZERUNEK DOBREGO 235 PASTERZA 3. Dostosowanie do niezwykle s k r ó c o n e g o w czasie m o n t a ż u , t r w a j ą ­ cego (zależnie od w i e l k o ś c i jurty i w a r u n k ó w ) od jednej do d w ó c h go­ dzin, oraz d e m o n t a ż u t r w a j ą c e g o zaledwie kilkanaście minut. 4. Stosunkowo niewielki ciężar i to, że składa się z osobnych elemen­ t ó w pozwala na transport nawet bez użycia specjalnych ś r o d k ó w lokomo­ cji, chociażby b e z p o ś r e d n i o na grzbietach zwierząt. 5. Wprost maksymalne wykorzystanie przestrzeni, g ł ó w n i e dzięki ko­ listemu k s z t a ł t o w i i odpowiednio dostosowanej budowie s p r z ę t ó w (m. in. kunsztownych, pojemnych, lekkich skrzyń; zgrabnych niewielkich s t o ł ­ k ó w i s t o l i k ó w , rozkładanych posłań) oraz standartowym kombinacjom w ich rozstawieniu. 6. Ściśle przestrzegana zasada podziału jurty na części m ę s k ą i ż e ń s k ą oraz dziecięcą. R e g u ł y w y z n a c z a j ą c e miejsca zaszczytne i mniej zasz­ czytne, ustalające obyczaj przyjmowania gości. Sakralizacja pomieszcze­ nia, w szczególności o b i e k t ó w z n a j d u j ą c y c h się od progu, poprzez ognisko, Ryc. 7. G ł o w a barana przygotowana na u r o c z y s t o ś ć j a n 1968 r. wyrobu wojłoku. Somon Ba­ �236 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI po ołtarz jurtowy, w pasie d z i e l ą c y m część m ę s k ą od ż e ń s k i e j . Zasada g w a r a n t u j ą c a o p t y m a l i z a c j ę ładu w życiu rodzinnym, w przebywaniu na bardzo ograniczonej powierzchni wielu nieraz osób. W czasie spotkań ł o w r z y s k i c h m i e ś c i się w d u ż y c h jurtach nawet kilkadziesiąt osób przy zachowaniu r y g o r ó w nastroju uroczystego, rekreacyjnego, rzeczowego, a także nastroju nie przerywanej na te okazje pracy. 7. Jurta dostosowana jest do w a r u n k ó w koczowniczych i osiadłych. Przede wszystkim dzięki wspomnianym już walorom technologiczno-konstrukcyjnym czy estetycznym, jak też m o ż l i w o ś c i o m adaptacyjnym do zmiennych w a r u n k ó w klimatycznych, sanitarnych, bądź bytowych. Jurtę można o g r z e w a ć najbardziej d o s t ę p n y m o p a ł e m (argałem), a przez za­ montowanie pieca — w ę g l e m czy elektrycznością lub gazem. Dzięki du­ ż y m w ł a ś c i w o ś c i o m izolacyjnym w o j ł o k u i szczelności konstrukcji m o ż l i ­ we jest utrzymywanie w zimie wysokiej temperatury w n ę t r z a . Nato- R y c . 8. S k ł a d a n i e r u n a owczego: p i e r w s z a c z y n n o ś ć Bajan 1968 r. przy wyrobie wojłoku. Somon �WIZERUNEK DOBREGO 237 PASTERZA miast w okresach skwarnych istnieje m o ż l i w o ś ć uzyskania nawet chłodu, dzięki walorom izolacyjnym ścian i stropu oraz wentylacji (podwijanie dolnych partii ścian k r y t y c h w lecie tylko brezentem). Wreszcie dobudowywanie osobnego pomieszczenia przy w e j ś c i u u m o ż l i w i a rozszerzenie funkcji mieszkalnych jurty o bardziej komfortowo wykonywane c z y n ­ ności higieniczne. Ostatni z wymienionych szczegółów, charakterystyczny dla jurt sta­ wianych w s p ó ł c z e ś n i e w osiedlach somonowych, a także w pobliżu osied­ li o zabudowie wielkomiejskiej, ś w i a d c z y o m o ż l i w o ś c i a c h adaptacyjnych tego tradycyjnego, a nawet archaicznego pomieszczenia do w a r u n k ó w wysoko zaawansowanej w rozwoju cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Dodać t e ż można, że nie są znane z innych stron świata (Europy, Ameryki czy Afryki) przypadki współistnienia z z a b u d o w ą w i e l k o m i e j s k ą współczesną rodzimych d o ś w i a d c z e ń w zakresie budownictwa zdecydo­ wanie pasterskiego, koczowniczego. R o z l e g ł e dzielnice jurtowe w y s t ę p u - R y e . 9. N a p ł a c h c i e starego w o j ł o k u , z w a n e j m a t k ą , r o z ł o ż o n e r u n o n a z y w a n e c ó r k ą . Poświęcanie wojłoku i mlekiem, wypowiadanie kawałkami sera błogosławieństwa. i cukru. Somon T r z y k r o t n e obchodzenie Bajan 1968 r. �1 238 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI ją w n a j w i ę k s z y c h miastach Mongolii, w U ł a n Bator, Cecerlegu, Czoibałsanie, Murenie i Kobdo. Jest to zjawisko m a j ą c e ogromne znaczenie społ e c z n o - k u l t u r o w e . B y w a ono często z u p e ł n i e n i e s ł u s z n i e oceniane w k a ­ tegoriach zacofania, niedostosowania itd. Jest natomiast korzystne w r ó ż ­ nych aspektach, przede wszystkim i n t e r e s ó w samych m i e s z k a ń c ó w tych osiedli, k t ó r z y w y p o w i a d a j ą s i ę niezwykle pozytywnie o walorach byto­ wania iw jurcie n i e z a l e ż n i e od miejsca jej ustawienia. Osiedla jurtowe w wielkich miastach mongolskich s ą tych miast urbanistycznym wzboga- �WIZERUNEK DOBREGO 239 PASTERZA ceniem nie k o l i d u j ą c y m w niczym z z a b u d o w ą w i e l k o m i e j s k ą , systemem miejskiej komunikacji, w a r u n k ó w sanitarnych itp. Powstanie osiedli jurtowych w i ą ż e s i ę n i e w ą t p l i w i e z trudnościami r o z w i ą z y w a n i a w du­ żych miastach g w a ł t o w n i e r o s n ą c y c h potrzeb mieszkaniowych. Ale jest też ś w i a d e c t w e m wymienionych w y ż e j uniwersalnych w a l o r ó w jurty. Fakt istnienia takich osiedli ś w i a d c z y r ó w n i e ż o charakterze postaw pre­ s t i ż o w y c h w s p ó ł c z e s n y c h M o n g o ł ó w . Postawy te w mniejszej mierze niż w innych c z ę ś c i a c h świata — np. w n i e k t ó r y c h krajach Europy, szcze­ gólnie w Polsce w ś r ó d ludności chłopskiej — u l e g ł y ż y w i o ł o w y m , bez­ refleksyjnym procesom przewartościowania, p r o w a d z ą c y m do znanej nie­ chęci czy wprost awersji do mieszkania w wiejskim budownictwie t r a ­ dycyjnym; t o w a r z y s z y ł o temu nawet niszczenie cennych z a b y t k ó w a r ­ chitektury wiejskiej. To, co obserwujemy w ś r ó d M o n g o ł ó w w ich stosun­ ku do w ł a s n e j tradycji bytowania w jurcie, bliskie jest nieraz ś w i a d o m y m , głęboko motywowanym tendencjom, znanym przede wszystkim z F i n ­ landii (wykorzystanie w nowoczesnym budownictwie miejskim rodzimych osiedli chłopskich). Ryc. 11. U c z t a p r z e d n o w y m w o j ł o k i e m - c ó r k ą . Somon Bajan 1968 r. Dodać j e d n a k ż e należy, że jurta nigdy w tradycji jej u ż y t k o w a n i a nie uzyskała — tak jak chata — w a l o r ó w domostwa w y ł ą c z n i e ludności zaliczanej do n a j n i ż s z y c h czy n a j u b o ż s z y c h warstw s p o ł e c z n y c h . Z jurt korzystali w przeszłości nie tylko pasterze, lecz r ó w n i e ż m o ż n i f e u d a ł o - �240 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wie. A n a l i z u j ą c inwentarz kultury materialnej p o s z c z e g ó l n y c h warstw s p o ł e c z n y c h — przede wszystkim a r a t ó w i n o j o n ó w — odnajdujemy w przeszłości znacznie w i ę c e j różnic i l o ś c i o w y c h aniżeli j a k o ś c i o w y c h , a w i ę c takich, k t ó r e d e c y d o w a ł y b y o odmiennym wzorcu bądź stylu by­ towania (sposobie mieszkania), o d ż y w i a n i a się, ubierania, ogólnego za­ chowania). Przestrzenne i utylitarne walory jurty s p o w o d o w a ł y , że jej forma konstrukcji jurty. W czasie transportowania jurty krąg c z ę ś c i . S o m o n B a j a n 1963 r. jest składany na dwie �WIZERUNEK j ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ DOBREGO PASTERZA 241 została przejęta w n i e k t ó r y c h rejonach Mongolii (np. w okolicach Kobdo) do budownictwa s t a ł e g o — domostw budowanych z suszonych na s ł o ń c u cegieł. Tradycyjnie zaś uznane i cenione zalety w o j ł o k u jako m a t e r i a ł u izolacyjnego p o w o d u j ą , że jest on u ż y w a n y w s p ó ł c z e ś n i e do uszczelnia­ nia domostw drewnianych — nawet w nowoczesnych ośrodkach przemysłowych. 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z, 1 ' �242 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI �WIZERUNEK DOBREGO „Chodząc że najlepszym wśród zabudowań materiałem s i ę przez M o n g o ł ó w faniem. beryjski, pozatykane wojłokiem W zimie jurty Szpary między wojłokowej belkami T o jest kopalni a —• pisze jest nie domów są wojłokiem, wewnątrz. pracownicy kopalni izolacyjnym tu Róna-Tas wojłok, widziałem najlepsza i jest b y n a j m n i e j mieszkalnych, najchętniej 243 PASTERZA ochrona przed w przekonałem drewniane silnymi takich się, wyzbywanie równoznaczne zbudowanych nawet mieszkają — niechętne na z chałupy wiatrami, właśnie zaco­ wzór sy­ obite dlatego 2 S domach" . B y ć m o ż e obijanie domostw drewnianych w e w n ą t r z ma jeszcze inny sens niż w y ł ą c z n i e izolacyjny — na przykład nadanie ś c i a n o m charakte­ ru, faktury i kolorytu do jakiego p r z y w y k ł o się, a może nawet u ś w i ę c e ­ nie obcego a nie tradycyjnego w n ę t r z a — przestrzeni, w której przebywa człowiek. S z c z e g ó ł o w a analiza osiedla p o w s t a ł e g o w centrum somonu Bajan do- Ryc. 16. Wór do wyrobu i przetrzymywania 1968 r. R ó n a - T a s , op. cit., s . 45. kumysu — ajryku. Somon Bajan �244 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI starcza danych p o t w i e r d z a j ą c y c h t e z ę o pewnych z b i e ż n o ś c i a c h w posta­ wach o k r e ś l a j ą c y c h stosunek do tradycji mieszkalnych i zarazem budo­ wlanych. Zbieżności te zachodzą niezależnie w ś r ó d społeczności zamiesz­ kujących bardzo odległe miejsca na ś w i e c i e — pośród ludności różniącej się nieraz zasadniczo swym rodowodem i statusem s p o ł e c z n y m . Tę w s p ó l ­ notę postaw m o ż n a by określić jako poczucie w y g ó d (rozumianych w do­ statecznie szerokim znaczeniu), n i e z m ą c o n y c h poprzez f a ł s z y w e aspiracje prestiżowe. I m o ż n a by tę p o d s t a w ę p r z e c i w s t a w i a ć pozornie z w i ę k s z o ­ nym wymaganiom w y g ó d (np. w y ł ą c z n i e higienicznych) przy j e d n o c z e ś ­ nie niezwykle silnie w z m o ż o n e j potrzebie p r e s t i ż u s p o ł e c z n e g o . Jak już m ó w i l i ś m y , centrum somonowe B a j a n p o w s t a ł o w latach dwudziestych w okolicach góry i rzeki zwanej Chamrus. B y ł o to w ó w c z a s osiedle w y ł ą c z n i e jurtowe. Pod koniec lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h centrum to przeniesione z o s t a ł o w pobliże stacji kolejowej Mant. W o k ó ł stacji w y ­ budowano specjalne osiedle, składające się z k i l k u d z i e s i ę c i u d o m ó w par­ terowych d w u - i wielorodzinnych. Projektanci radzieccy nadali osiedlu charakter europejski; domy iw regularnej zabudowie, murowane i t y n ­ kowane lub szalowane deskami, dachy d w u - i czterospadkowe kryte c z e r w o n ą dachówką, ozdobne obrzeżenia okien i drzwi, w n i e k t ó r y c h bu­ dynkach podcienie narożne lub werandy. W osiedlu tym zamieszkali Ryc. 17. W a r z e n i e m l e k a na ser. N a pierwszym planie kosz z argałem, n a w o z e m s ł u ż ą c y m j a k o o p a ł . S o m o n B a j a n 1967 r . suchym �WIZERUNEK DOBREGO 245 PASTERZA pracownicy kolei oraz nieliczni urzędnicy centrum administracyjnego somonu, m. in. p r z e w o d n i c z ą c y spółdzielni pasterskiej i g ł ó w n y k s i ę g o w y . W tym czasie jeszcze o d d z i a ł y w a ł y silnie momenty p r e s t i ż o w e z w i ą z a n e z faktem zamieszkiwania w t y m ż e osiedlu. Z czasem sytuacja s i ę zmie­ niła dosyć zasadniczo. Nieopodal, w sposób prawie samorodny czy ż y ­ w i o ł o w y , p o w s t a ł o osiedle nieprojektowane, składające się z jurt i drew­ nianych b u d y n e c z k ó w gospodarczych. Zasady powstawania tego osiedla można bliżej tak określić: 1. Kontynuacja d o ś w i a d c z e ń tradycyjnych w rozstawianiu w i ę k s z e j ilości jurt. Stawianie ich w w y r ó w n a n y m rzędzie w nieznacznych o d s t ę ­ pach (od k i l k u do kilkunastu m e t r ó w ) , z w r ó c o n y c h w e j ś c i e m na p o ł u d ­ nie, przy jednoczesnym nie stosowaniu ogrodzeń (tak samo jak to b y ł o i jest w zwyczaju stawiania jurt na pastwiskach). 2. Dostosowanie się do u k ł a d u przestrzennego m i ę d z y zastanymi w centrum somonowym zespołami osiedlowymi i pojedynczymi budynka- Ryc. 18. T r a d y c y j n y sposób transportowania wody. Somon Bajan 1966 r. �246 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI m i zaprojektowanymi w z w i ą z k u ze stacją k o l e j o w ą Mant. Dostosowanie się do p o w s t a ł y c h instytucji, takich jak zarząd spółdzielni, zajazd, sklepy, ambulatorium, ogródek c h w a ł y , szkoła i żłobek. Dostosowanie s i ę do p o w s t a ł e g o w c z e ś n i e j szlaku drogowego biegnącego z p ó ł n o c y na p o ł u d ­ nie (przez centrum somonowe) oraz s z l a k ó w ł ą c z ą c y c h p o s z c z e g ó l n e i n ­ stytucje. Szlaki te s t w o r z y ł y ramy orientujące i dokładnie określające przestrzeń osiedla jurtowego. I tak zgodnie z tradycją ustawiony został na p o c z ą t k u jeden, dosyć długi w y r ó w n a n y rząd kilkunastu jurt, z w r ó c o n y c h w e j ś c i a m i na po­ łudnie. Z a t y m pierwszym r z ę d e m stawiano w o d l e g ł o ś c i a c h k i l k u n a ­ stu m e t r ó w n a s t ę p n e , stopniowo w y d ł u ż a j ą c e się do ponad dwudziestu jurt, a w partii k o ń c o w e j osiedla z m n i e j s z a j ą c e się ponownie do k i l k u ­ nastu. R y c . 19. K o c z o w n i c y z s o m o n u B u ł g a n , 1975 r. W 1961 r. b y ł o w osiedlu jurtowym Bajan dziesięć zwartych r z ę d ó w jurt i zarazem ulic, w 1968 — osiemnaście, a w 1975 — trzydzieści sześć. Osiedle to rozwijało się w kierunku p ó ł n o c n y m , oddalając s i ę stopniowo od centrum administracyjnego i u s ł u g o w e g o somonu, przybliżając s i ę natomiast do z a k ł a d ó w cegielni i więzienia, p o ł o ż o n y c h w tej c z ę ś c i so­ monu. Nastąpił t e ż w y r a ź n y podział w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w osiedla na z w i ą ­ zanych pracą z centrum administracyjnym i spółdzielnią p a s t e r s k ą oraz na odrębną g r u p ę p r a c o w n i k ó w cegielni i więzienia. Pierwszych osiem- �1 N И » и о о ш и и о о ч > н и и со N > Plan I V . Centrum administracyjno-osiedleńcze somonu Bajan A — r e j o n z a b u d o w y k o l e j o w e j p r z y d w o r c u M a n t , B — osiedle j u r t o w e p o w s t a ł e w l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h , B — osiedle j u r t o w e p o w s t a ł e pod koniec lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h i n a p o c z ą t k u s i e d e m d z i e s i ą t y c h , С — c e n t r u m administracyjno-gospodareze, D — kierunek usytuowania cmentarza; 1 — budynek w ł a d z a d m i n i s t r a c y j n y c h , 2 — kino, świetlica, biblioteka, 3 — s z k o ł a , i — przedszkole, 5 — szpital, 6 — s t o ł ó w k a i zajazd, 7 — u r z ę d y S p ó ł d z i e l n i P a s t e r s k i e j , 8 — „ o g r ó d z a b a w " , 9 — m a g a z y n y , 10 — s t a c j a m e t e o r o l o g i c z n a , 11 — s t a c j a w e t e r y n a r y j n a , 12 — b u d y n e k m u ­ rowany z a m i e s z k a ł y przez c z ł o n k ó w czwartej brygady zwanej p o m o c n i c z ą , 23 — s z a l e t y , U — s i e ć e l e k t r y c z n a Ł 2 to �248 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI naście ulic z a m i e s z k i w a ł a pierwsza grupa, dalsze — druga. Całe osiedle obwiedzione zostało na z e w n ą t r z soczewkowato rozszczepionym szlakiem drogi z U ł a n Bator do Czoir, przebiegającej przez centrum somonowe. Na zamieszczonym obok planie ukazana jest sytuacja w 1968 г., kiedy nie b y ł o jeszcze drugiej dzielnicy w t y m ż e osiedlu. To rozszczepienie drogi p o w s t a ł o już w momencie ustawienia pierwszych r z ę d ó w jurt. P o m i ę d z y b i e g n ą c y m i z z e w n ą t r z traktami k s z t a ł t o w a ł y się r ó w n o l e g ł e , poprzeczne przejścia — ulice, p r o w a d z ą c e ze wschodu na zachód. N i e z a l e ż n i e od nich rozwijał się ciąg w ą s k i c h przejść dla pojedynczych osób m i ę d z y obejścia­ mi p o s z c z e g ó l n y c h jurt. Przejścia te ukierunkowane zostały z południa na północ. Na początku lat sześćdziesiątych j u r t y zelektryfikowano, w pobliskim stepie pobudowano klozety, w wielu o b e j ś c i a c h p o j a w i ł y s i ę osobne po­ mieszczenia s ł u ż ą c e jako umywalnie, w samych z a ś jurtach — nowe sprzęty: metalowe łóżka, biblioteczki/zakrywane szafki kuchenne, stoliki do nauki oraz radia i pralki. W miarę u p ł y w u czasu w osiedlu tym t w o r z y ł y się coraz silniejsze więzi, g ł ó w n i e t o w a r z y s k o - s ą s i e d z k i e oraz związki bądź zależności opar­ te na r ó ż n y c h wzajemnych u s ł u g a c h , często r z e m i e ś l n i c z y c h (szewskie, krawieckie, stolarskie, fryzjerskie). Ryc. 20. D r o g i stepowe. O k o l i c e U ł a n B a t o r 1963 r. �WIZERUNEK DOBREGO Ryc. 21. Budynek władz administracyjnych w 249 PASTERZA centrum somonu Bajan, 1966 r. Na p o c z ą t k u — jak już m ó w i l i ś m y — poszczególne obejścia t w o r z y ł a jurta, nieraz dwie i trzy jurty, jeden lub w i ę c e j b u d y n e c z k ó w gospodar­ czych, a obejść nie ogradzano. B y ł a to sytuacja charakterystyczna dla tradycji pasterskich, zgodnie z nią M o n g o ł o w i e stawiali jurty w pobliżu pastwisk nie k o r z y s t a j ą c ze specjalnych ogrodzeń, zabezpieczających do­ mostwo bądź stado. Takie ogrodzenia lub o s ł o n y budowano tylko dla m ł o d y c h zwierząt. Nie korzystano jednak z koszarów w czasie doje­ nia owiec, co jest dosyć p o w s z e c h n ą praktyką pasterzy. Z a s t ę p o w a n o ogrodzenia ł a t w y m do transportowania w i ą z a d ł e m — d ł u g i m powrozem. Te tradycyjne elementy osiadłości, bez p o s ł u g i w a n i a się ogrodzeniem, określały istniejące poczucie b e z p i e c z e ń s t w a , zaufania — swobody. B y ł y one t e ż długo widoczne w o g ó l n y m obrazie kształtującego się osiedla j u r towego w Bajan. Z czasem jednak poszczególne obejścia zaczęto ogradzać z n i e z w y k ł ą wprost starannością i, co jest w a ż n e , szczelnymi p ł o t a m i wysokimi ponad wzrost człowieka. Fakt ten trudno łączyć z jakąś szcze­ gólną s y t u a c j ą w y n i k ł ą w stosunkach s p o ł e c z n y c h w t y m ż e osiedlu. Takie ogrodzenia z wysokich ściśle p r z y l e g a j ą c y c h palisad znane s ą od nie­ p a m i ę t n y c h c z a s ó w w wielu krajach azjatyckich, w tym r ó w n i e ż w s a ­ mej Mongolii. Stosowano ogrodzenia takie w osiedlach klasztornych, a także w osiedlach c h i ń s k i c h r z e m i e ś l n i k ó w i k u p c ó w — majmaczenach b y ł y w ten sposób ogradzane budowle dworskie i administracyjne. P r z y ­ c z y n ą grodzenia obejść jurtowych w Bajan b y ł y g ł ó w n i e w z g l ę d y utyli- �250 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 23. W i d o k o g ó l n y osiedla z jurtami �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 251 tarne, zabezpieczenie mienia (w czasie sezonu wypasu n i e k t ó r e obejścia b y ł y n i e z a m i e s z k a ł e ) . Ale w c h o d z i ł y tu r ó w n i e ż w g r ę w z g l ę d y estetycz­ ne. W s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach zaczęto nagminnie m a l o w a ć te ogrodze­ nia na ż y w e , w e s o ł e kolory (różowy, błękitny, zielony, buraczkowy). Na wrotach specjalnie wznoszonych bram p o j a w i ł y się m a l o w i d ł a , n a w i ą z u ­ jące do dawnej symboliki z n a k ó w szczęścia i powodzenia, plecionki, na­ czynia z drogocennościami, szarfy, czarki z kumysem. Prace te w y k o ­ nywano korzystając z u m i e j ę t n o ś c i zdolniejszych c z ł o n k ó w rodziny albo R y c . 24. J u r t y w somonie B u l g a n , a j m a k k o b d o w s k i 1975 r. znajomych. N i e k t ó r z y m i e s z k a ń c y osiedla zatrudniali jednak do tych dekoratorskich z a b i e g ó w specjalistów, zawodowych malarzy. Dzięki jed­ nemu z nich p o j a w i ł y s i ę nowe motywy, np. i m p o n u j ą c y c h r o z m i a r ó w scena ( p o k r y w a j ą c a całą p o w i e r z c h n i ę w r ó t bramy), ukazująca jelenia i łanię na łące w ś r ó d k w i a t ó w . To malowanie p ł o t ó w , przyozdabianie bram uznać m o ż n a za wyrazisty przejaw stabilizacji, akceptacji byto­ wania w nowych warunkach. W 1974 r. nowy p r z e w o d n i c z ą c y spółdzielni z r e z y g n o w a ł z m o ż l i w o ­ ści mieszkania w osiedlu d o m ó w murowanych. S w o j ą jurtę u s t a w i ł w pierwszym rzędzie tego samorodnego osiedla. J u ż znacznie w c z e ś n i e j podobną d e c y z j ę podjął k s i ę g o w y i sekretarz partii. Natomiast osiedle ,.kolejowe" d o m ó w murowanych, od początku swego istnienia nie w y ­ korzystane w pełni, u l e g ł o zniszczeniu i zaniedbaniu. W miarę u p ł y w u �252 L E C H MROZ, J A C E K R y c . 25. C e n t r u m OLĘDZKI a d m i n i s t r a c y j n e i osiedla j u r t o w e , 1972 r. lat wiele d o m ó w opuszczono. Rzucające się w oczy zaniedbanie jest n a j dobitniejszym ś w i a d e c t w e m niechęci tutejszej społeczności do bytowa­ nia w budynkach. Jest zarazem niezbitym dowodem ogromnego przy­ wiązania do tradycyjnego mieszkania — jurty. Próbując dalej określić stosunki osiedleńcze w somonie Bajan, n a l e ż y przedstawić związki g ł ó w n e g o osiedla i samego centrum administracyj­ nego z osiedlami t w o r z ą c y m i się na terenie trzech brygad pasterskich oraz z zespołami jurt, znajdującymi się na zmienianych sezonowo miejscach hodowli zwierząt czy też w pobliżu prowadzonych prac polo­ w y c h ( g ł ó w n i e wysiew traw i zbiórka siana). Zacznijmy od tego, że samo osiedle jurtowe w centrum somonu różni się zasadniczo w zależności od pory roku. Tylko w sezonie zimowym p o s z c z e g ó l n e obejścia w y p e ł n i o n e są jurtami. Natomiast już z n a d e j ś c i e m wiosny, s z c z e g ó l n i e skwarnego lata wiele jurt (nieraz 2/3 stanu ogólnego) znajduje się poza osiedlem. Opuszczających je m o ż n a podzielić na dwie zasadnicze grupy — ludność czynnie związaną z pracami hodowlanymi bądź polowymi oraz pracow­ n i k ó w centrum administracyjnego i tzw. czwartej brygady nazywanej pomocniczą lub gospodarczą (dozorcy, sprzątaczki, kucharki, stolarze i cieśle, rzeźnicy, kurierzy, woziwodzi i inni). Pierwsi opuszczają osiedle przenosząc jurty daleko od centrum do miejsca przebywania stad lub prowadzonych prac polowych. Natomiast u r z ę d n i c y i c z ł o n k o w i e czwar­ tej brygady przenoszą jurty w pobliski step, na n i e z n a c z n ą odległość w k r ę g u n i e s p e ł n a kilometra od centrum. Ten drugi przypadek szcze- ��Plan А Л ь ~ 5 ° g a Ш П а , Э V. П B a t Osiedle k Z 0 W °! r d P e ° Ь ° ° ' c z e m g o s p o d a r c z y m bez o g r o d z e n i a , wielbłąda, krowy ,ЛУ7Т7 J* 1 S k a C h k jurtowe l n U b u W Z d ł U powstałe Ż U n i i k o l e w w e latach pięćdziesiątych i na początku lat sześćdziesiątych J° J'; « b u d y n k i gospodarcze, w k t ó r y c h p r z e c h o w y w a n e jest mienie pasterzy * gospodarcze, j a k p o w y ż e j , ogrodzone p ł o t e m lub p a l i s a d ą , с - zagroda z j u r t ą , d - j u r t a z zaple­ e „ogród zabaw-, , cementowe figury - pomniki czterech podstawowych zwierząt hodowlanych tonta i owcy, g - rodzaj muru-pagody, na k t ó r y m wywieszane są z d j ę c i a p r z o d o w n i k ó w pracy ~ d n k i �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 255 golnie charakterystyczny, ś w i a d c z y n i e w ą t p l i w i e o potrzebach kontaktu ze środowiskiem naturalnym, przebywania w warunkach mniejszego za­ gęszczenia, nawet kosztem rezygnacji z tych udogodnień, jakich dostar­ cza osiedle (dostęp do energii elektrycznej, zaplecza gospodarczego itp.)Ci, którzy pozostają w osiedlu, to często ludzie starsi, ale r ó w n i e ż młodsi, lecz c e n i ą c y sobie stałe miejsce przebywania. Oto jeden s z c z e g ó ł o w y przypadek najlepiej c h a r a k t e r y z u j ą c y t ę po­ stawę. Reprezentuje ją rodzina Gonczigdambila, c z ł o w i e k a c i e s z ą c e g o się powszechnym autorytetem i wielkim uznaniem. Gonczigdambil b y ł mni­ chem w klasztorze w Czoir, m i e j s c o w o ś c i położonej na p o ł u d n i e od somonu Bajan. W czasie rewolucji wcielony do armii, u c z e s t n i c z y ł w obro­ nie wschodniej granicy przed japońską interwencją. Z a bohaterskie czy­ ny odznaczony został dwukrotnie orderem Wielkiej Gwiazdy. P r z y j ę t o go do partii i w k r ó t k i m czasie mianowano sekretarzem ajmaku central­ nego. W latach trzydziestych pozbawiono go tej funkcji. Osiedlił s i ę wówczas z rodzicami w somonie Bajan. K i e d y p o w s t a ł a w tym somonie spółdzielnia pasterska, został jej c z ł o n k i e m u z y s k u j ą c przydział do p r a ­ cy w czwartej brygadzie na stanowisku dozorcy mienia somonowego w centrum administracyjnym. B y ł ze swoim ojcem inicjatorem sprowa­ dzenia z klasztoru w Czoir do Bajanu opuszczanych d o m k ó w mieszkal­ nych i modlitewnych tamtejszych ł a m ó w . Domki te s t a ł y się p o d s t a w ą gospodarczej zabudowy osiedla jurtowego. M ó w i l i ś m y o nich u ż y w a j ą c określenia budyneczki gospodarcze, w oficjalnej jednak nomenklaturze u z y s k a ł y nazwy z rosyjskiego: ambar i skład. To działanie o motywach zdecydowanie gospodarczych jest jednakże ś w i a d o m y m aktem, jedynym z m o ż l i w y c h , uratowania z a b y t k ó w dawnej architektury drewnianej, na poły sakralnej. O p e ł n e j ś w i a d o m o ś c i tego działania niech świadczą i n ­ ne fakty. Oto b u d u j ą c szkołę w Chamrus u ż y t o jako kamienia w ę g i e l n e g o figury Buddy, cennego zabytku sztuki. Po wzniesieniu s z k o ł y Gonczig­ dambil figurę t ę w y k o p a ł spod budowli i schronił w załomach skalnych na terenie somonu. W budyneczkach gospodarczych w swoim obejściu gromadził uratowane k s i ę g i liturgiczne oraz rozmaite zabytki z w i ą z a n e z lamaizmem. Stało się zwyczajem w somonie, że rodziny z m a r ł y c h , którzy pozostawili kapliczki, oddawali je pod opiekę Gonczigdambilowi. Jego zbiory s t a ł y się prawdziwym muzeum dawnej kultury M o n g o ł ó w . Oprócz tej pasji zbieracza z a b y t k ó w zajmuje się Gonczigdambil"— jak mało kto w somonie — bardzo r o z l e g ł y m zakresem rozmaitych prac. Jest g ł ó w n y m specjalistą od budowy ogrodzeń i bram w osiedlu, razem z oj­ cem z a j m o w a ł się drobnymi naprawami s a m o c h o d ó w . Przez c a ł y rok szkolny jedną z d w ó c h jurt, jakie posiada, przeznacza na rodzaj stancji dla u c z n i ó w i uczennic, k t ó r y c h rodzice p r z e b y w a j ą w stepie. W jurcie tej czyta, przegląda dawne księgi i ryciny. Przez wiele lat b y ł organi­ zatorem obchodzonych z wielkim splendorem w Bajan r ó ż n y c h uroczy- �256 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI stości, w szczególności Nowego Roku. W uroczystości tej organizowanej g ł ó w n i e dla dzieci w y s t ę p o w a ł jako Dziadek Mróz. Do kreowania tej postaci w y k o r z y s t a ł w i e l k ą m a s k ę c a m o w s k ą B i a ł e g o Starca. Nie intere­ suje się z u p e ł n i e pracami pasterskimi. Jest całą s w o j ą duszą z w i ą z a n y z ż y c i e m o s i a d ł y m w somonie Bajam. M ó w i ą c o postawach m i e s z k a ń c ó w osiedla, o ich p r z y w i ą z a n i u do osiadłego trybu życia, warto jeszcze p r z y t o c z y ć inny z u p e ł n i e przypa­ dek reprezentowany przez wielokrotnego przodownika w hodowli, wspomnianego już w c z e ś n i e j Baldana. Starzec ten c a ł e swoje ż y c i e po­ święcił pasterstwu, w y s p e c j a l i z o w a ł się w hodowli w i e l b ł ą d ó w . Od dzie­ c i ń s t w a do starości b y ł koczownikiem w p o ł u d n i o w y c h rejonach somonu i ziem sąsiednich. Po śmierci ż o n y sprzedał swoje prywatne stado i przeniósł s i ę do centrum somonu zmieniając c a ł k o w i c i e dotychczasowy tryb życia. Bardzo dbając o stan i w y g l ą d swej jurty, wiele czasu spędza w niej samotnie lub przyjmuje gości. Utrzymuje liczne kontakty towa­ rzyskie. Jest m i ł o ś n i k i e m audycji radiowych. Uznał, ż e w ż y c i u dokonał już wszystkiego czego pragnął, korzysta w wielkiej pogodzie ducha z p e ł ­ ni zasłużonego ż y w o t a bez trosk materialnych. I co jest charakterystycz­ ne obecnie jest on zdecydowanie domatorem. Wreszcie postać b y ł e g o sekretarza partii w tutejsizej spółdzielni, obec­ nie p r a c u j ą c e g o jako wychowawca w pobliskim w i ę z i e n i u . Jest to m ę ż ­ czyzna czterdziestoparoletni o wielkim uroku osobistym. Wspominamy go z n a s t ę p u j ą c e g o powodu: mimo pochodzenia z rodziny pasterskiej jest jednym z d w ó c h konsekwentnych jaroszów w c a ł e j społeczności zamie­ szkującej Bajan. Dodajmy, że utrzymywanie diety b e z m i ę s n e j w w a ­ runkach mongolskich jest s p r a w ą niezwykle t r u d n ą . Otóż wymieniony przez nas jarosz docenia wprawdzie znaczenie gospodarcze hodowli zwie­ rząt, niemniej nie darzy osobiście przyjaznymi uczuciami zajęć paster­ skich. M i ę d z y inymi dlatego t e ż w y b r a ł pracę w w i ę z i e n n i c t w i e , aby nie mieć do czynienia z hodowlą, ubojem itd. Ceni sobie j e d n a k ż e uroki stepu i zdarzyło s i ę w minionych latach, że jurtę s w o j ą w y s t a w i a ł w lecie poza o b r ę b e m osiedla w y b i e r a j ą c p i ę k n i e p o ł o ż o n e miejsce w po­ bliżu s t o k ó w gór . 2 6 W rozmowach z w i e r z ą c y m i , g ł ó w n i e starszego pokolenia, na pyta­ nia z w i ą z a n e z reinkarnacją, wielu r o z m ó w c ó w w y p o w i a d a ł o życzenia ponownych narodzin w tym samym statusie pasterzy, jakimi byli w ż y ­ ciu dotychczasowym. Ale spotkliśmy się r ó w n i e ż z przypadkami — wprawdzie bardzo nielicznymi — życzenia sobie ponownych narodzin w innych zasadniczo warunkach, „gdzie mięso nie jest podstawowym p o ż y w i e n i e m , gdzie nie zabija się tylu zwierząt". M ó w i m y o tym, aby u p r z y t o m n i ć fakt istnienia w tej społeczności w p e ł n i zindywidualizo2 6 1976. Rozmowy z wymienionymi prowadzone były w grudniu 1975 i styczniu �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 257 wanych postaw o k r e ś l a j ą c y c h stosunek do bytu pasterskiego, a p o ś r e d ­ nio do problemu koczownictwa i osiadłości. W osiedlu jurtowym zamieszkuje wielu ludzi podobnych w swoich postawach do Gonczindambila i Baldana, nie k o r z y s t a j ą c y c h z m o ż l i w o ­ ści przestawiania s w y c h jurt nawet n a te najbliżej położone obszary stepu. T ę s k n o t a do b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z naturalnym ś r o d o w i s k i e m , życiem w pobliżu stad, albo dawno już temu u nich zanikła, albo zanika, czy to pod w p ł y w e m wielu absorbujących zajęć w samym osiedlu, czy możliwości przebywania w w a r u n k a c h w i ę k s z e g o odczucia w y g ó d , bez­ p i e c z e ń s t w a poprzez s t a ł e w i ę z i s ą s i e d z k o - t o w a r z y s k i e , tudzież korzy­ stanie z u s ł u g takich instytucji jakimi s ą zajazd ze stołówką, sklepy, am­ bulatorium, biblioteka, kino, poczta. Odrębną z u p e ł n i e kategorię ludności s t a n o w i ą ci, którzy stale lub prawie stale p r z e b y w a j ą w stepie w pobliżu stad. Często m o ż n a od nich usłyszeć wyznania p e ł n e afirmafcji dla takiego w ł a ś n i e sposobu życia. Ludzie ci u t r z y m u j ą o c z y w i ś c i e kontakty z centrum administracyjnym i u s ł u g o w y m somonu, c h l u b i ą s i ę jednakże tym, że nie m u s z ą stale prze­ bywać w z a g ę s z c z e n i u osiedlowym. Spotkać m o ż n a przypadki — jakie stanowi chociażby m a ł ż e ń s t w o studziennego w pierwszej brygadzie. M a ł ­ ż e ń s t w o to z drobnymi dziećmi mieszka w samotnej jurcie z dala od innych jurt pasterzy. Oboje m a ł ż o n k o w i e bardzo sobie ten fakt cenią. Zbliżone w a r u n k i do rodziny studziennego r e p r e z e n t u j ą c i c z ł o n k o ­ wie spółdzielni pasterskiej, którzy w y k o n u j ą prace kierownicze i nadzor­ cze w p o s z c z e g ó l n y c h trzech brygadach. Należą do nich p r z e w o d n i c z ą ­ cy brygad i ich z a s t ę p c y oraz dozorcy. Wszyscy oni s ą związani ze sta­ ł y m na ogół miejscem przebywania. Jurty ich ustawione są w niewiel­ kich zespołach (kilka lub kilkanaście) w pobliżu centrum brygady. Stud­ nie zmechanizowane, budyneczki, gospodarcze w obejściach jurtowych, składy paszy oraz zagrody dla zwierząt (gromadzonych w czasie wete­ rynaryjnych przeglądów) s ą w tych miejscach dobrem materialnym two­ r z ą c y m p o d s t a w ę dla rozwoju w przyszłości trwalszych o r g a n i z m ó w osiedleńczych. Obecnie m a j ą one ustalone j u ż nazwy: pierwsza bryga­ da — Cant, druga brygada — Bajan, trzecia brygada — Cawczyr, od znajdującego s i ę w p o b l i ż u źródła o tej samej nazwie. P o s z c z e g ó l n e brygady u z y s k a ł y r ó w n i e ż w ł a s n e określenia od rodzaju hodowanych zwierząt i o g ó l n y c h w a l o r ó w gospodarczych. Na przykład o drugiej i zarazem najbogatszej (nie przypadkowa nazwa Bajan) m ó w i się w i e l ­ błądzia. O brygadzie pierwszej powiada się, że jest sianokośna. P r z e j d ź m y wreszcie do przedstawienia najliczniejszej grupy miesz­ k a ń c ó w somonu, w ł a ś c i w y c h pasterzy p r o w a d z ą c y c h koczowniczy tryb życia. N a l e ż y jednak już n a w s t ę p i e zaznaczyć, że w s p ó ł c z e s n e koczownictwo w Mongolii ma od c z a s ó w stworzenia administracji somonowej, a następnie p o w o ł a n i a spółdzielni pasterskich zasadniczo nowe elemen ty. To nowe koczownictwo charakteryzuje się ś c i s ł y m r e ż i m e m dostou 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �258 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI sowania w k a ż d y m sezonie do ustalonych na t r w a ł e miejsce wypasania zwierząt. W koczownictwie tym z a n i k ł y c a ł k o w i c i e elementy ryzyka, przygody, jakie m i e w a ł y w ę d r ó w k i ze stadami w czasach w c z e ś n i e j ­ szych. Wprawdzie j u ż w okresie m a n d ż u r s k i e g o zaboru o b o w i ą z y w a ł y r ó w n i e ż rygory korzystania z miejsc znanych czy ustalonych. Jednak w w i ę k s z e j mierze mogli pasterze w y b i e r a ć miejsca wypasania stad. Z t ą m o ż l i w o ś c i ą wyboru ł ą c z y ł o się tym samym r y z y k o czy w ł a ś n i e przygoda. Od p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h c a ł e terytorium somonu podzielone zo­ stało s z c z e g ó ł o w o na rejony odpowiadające p o s z c z e g ó l n y m sezonom ho­ dowlanym. Rejony te w zależności od pory roku, w jakiej p r z e b y w a j ą na niej stada, nazwane zostały (zgodnie z n a z w ą sezonu) — owoldżoo, chawardżaa, dzuslan, namardżaa. Wydzielono je na podstawie zgroma­ dzonych d o k ł a d n y c h wiadomości n a temat ich w a l o r ó w geograficznych, ś r o d o w i s k o w y c h . P r z e d s i ę w z i ę c i e to jest dobrym ś w i a d e c t w e m docenia­ nia tradycyjnych d o ś w i a d c z e ń pasterskich, w k t ó r y c h w a ż n e znaczenie miało korzystanie z naturalnych w a r u n k ó w ś r o d o w i s k a geograficznego, a co z tym s i ę wiąże, w ę d r o w a n i e ze stadami z a l e ż n i e od pory roku. Z a ł ą c z o n y obok plan sezonowych pastwisk s p o r z ą d z o n y został na pod­ stawie informacji uzyskanych od przedstawicieli kierownictwa s p ó ł d z i e l ­ ni i zweryfikowany przez dane zgromadzone w terenie. W k a ż d y m rejonie pastwisk owoldżoo z n a j d u j ą s i ę specjalne schro­ niska dla z w i e r z ą t — zimowiska. S ą to różnego rodzaju budowle, trady­ cyjne i mniej lub bardziej w s p ó ł c z e s n e , nieraz sporządzone w e d ł u g fa­ chowych p r o j e k t ó w . W ś r ó d tych tradycyjnych z w r a c a j ą u w a g ę n a j ­ prostsze budowle w rodzaju osłon czy t e ż zagród, budowane z tafli i b r y ł nawozu. W miejscach gdzie z w i e r z ę t a b y ł y przetrzymywane przez wiele s e z o n ó w zimowych, w y t w o r z y ł y się ponad metrowej grubości po­ k ł a d y twardego nawozu. Stanowi on tam, niczym złoża gliny, d o s k o n a ł y surowiec budowlany. W tych tradycyjnych schroniskach wykorzysty­ wano r ó w n i e ż jako budulec kamienie i odłamki skał. Schronisko budo­ wane z nawozu czy kamieni to trzy lub tylko dwie ś c i a n y ustawione przy wyniesieniach skalnych z odkrytym na c a ł e j swej długości w e j ­ ś c i e m dla zwierząt. Przed t y m w e j ś c i e m wznoszono p r o s t o k ą t n ą z a g r o d ę z żerdzi; niekiedy tylko samo schronisko nakrywano dachem, g ł ó w n i e z dranic. Drewno trzeba b y ł o s p r o w a d z a ć z dalszych okolic, gdzie w y ­ s t ę p o w a ł y lasy. W s p ó ł c z e s n e schroniska różnią się przede wszystkim rodzajem u ż y t e g o materiału. Z r e g u ł y nie jest on j u ż naturalny, a w i ę c np. c e g ł a , papa, eternit, blacha i deski. Mają te schroniska w i ę k s z e roz­ miary. Ale jedne i drugie z a c h o w u j ą c e c h ę osłon, a nie szczelnych budowli, takich jak europejskie obory. Tylko dla bardzo m ł o d y c h zwie­ rząt wznoszono budowle szczelniej czy dokładniej c h r o n i ą c e je przed mrozem. B y ł y to jednak konstrukcje niskie i niewielkich rozmiarów. Problemem bowiem zawsze b y ł o zdobycie dranic na pokrycie dachu �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 259 i zbudowanie drzwi. Korzystano natomiast ze specjalnych w o j ł o k o w y c h okryć, k t ó r y m i osłaniano grzbiety i boki cieląt lub źrebiąt. Najsłabsze zwierzęta przetrzymywano nieraz w jurtach. Na obszarach wiosennego i jesiennego wypasania z w i e r z ą t r ó w n i e ż wznosi się obecnie schroniska. Tylko n a letnich pastwiskach nie ma tych budowli. Z a ł ą c z o n y obok plan ukazuje rozmieszczenie p o s z c z e g ó l n y c h schronisk. W y s t ę p u j ą one najczęściej w s ą s i e d z t w i e studzien, z w y k ł y c h , dawniejszych i nowoczesnych, mechanicznych. Przede wszystkim jednak dawne i w s p ó ł c z e s n e pasterstwo Mongolii opiera się na hodowli zwierząt swobodnie wypasanych i przetrzymywa­ nych w stepie. Z w i e r z ę t a z a c h o w a ł y też wiele samodzielności — chro­ nienie się przed surowym klimatem wietrznych zim i s k w a r n y c h dni w lecie. P r z y niedostatku z b i o r n i k ó w wodnych, wielkich odległościach między wodopojami, okres u p a ł ó w s z c z e g ó l n i e dokuczliwie daje się we znaki owcom. K i e d y zbliża s i ę najskwarniejsza pora dnia, zbiegają się w zbite stado, tak aby powierzchnia narażona na działanie promieni s ł o ­ necznych ograniczona została do minimum. Z opuszczonymi g ł o w a m i , ukrytymi pod brzuchami sąsiadów, stoją jakby zamarłe. W i e l b ł ą d y scho­ dzą się wtedy w niewielkie gromady. Jedne stoją, a inne leżą w ich cieniu; stoją p r z e w a ż n i e samce, podobnie klacze chronią źrebięta. Niewielkie stada koni przemierzają nieraz znaczne odległości, aby odnaleźć miejsca w m i a r ę przewiewne. Wspinają się na wyniesienia, nie­ kiedy nawet na w i ę k s z ą górę. T a m na jej szczycie, gdzie wieje wiatr, stają nieruchomo. W ę d r u j ą c przez step często s i ę widzi te nieruchome sylwetki koni. W czasie n a w a ł n i c — burz piaskowych — ogarnięte p o p ł o c h e m stada tracą orientację. Zdarza się w ó w c z a s , że pierzchające w bezładzie zwie­ rzęta organizowane s ą w zwarty tabun przez swoich p r z o d o w n i k ó w , ogiery. Przodownicy tabunu nie p o z w a l a j ą zgubić się pojedynczym zwie­ rzętom, popędzają je, aby dobiły do stada. Instynkt stadny spełnia s w ą rolę najsilniej w czasie d ł u g i e j w tych stronach pory zimowej. Wtedy też brak p o m i e s z c z e ń dla zwierząt od­ czuwa się często jako straszliwy w skutkach pomór wyczerpanych osta­ tecznie — z m a r z n i ę t y c h i w y g ł o d n i a ł y c h — w i e l o t y s i ę c z n y c h stad. K o ­ nie broniąc s i ę przed lodowatymi wiatrami zbierają się w wielkie, zbite gromady. Ale p o s z c z e g ó l n e z w i e r z ę t a nie stoją dłużej w jednym m i e j ­ scu. W tych wielkich stadach konie „krążą", „roją się", zmieniają stale pozycję. T y m sposobem n a s t ę p u j e wymiana p o s z c z e g ó l n y c h osobników z pozycji najniebezpieczniejszych n a zaciszniejsze, chronione m a s ą po­ zostałych zwierząt. Po j a k i m ś czasie konie ze środka stada m u s z ą u s t ą ­ pić miejsca tym, k t ó r e chroniły je przed wiatrem z z e w n ą t r z . Tradycyjne sposoby osiedlania się z jurtami w miejscach wypasa­ nia zwierząt, na talk zwanych otarach, s p r o w a d z a ł y się do n a s t ę p u j ą ­ cych zasad. J u r t y b y ł y z w r ó c o n e w e j ś c i e m zawsze na południe. Stawia- �260 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI no je w nieregularnych zgrupowaniach, w w y r ó w n a n y m rzędzie lub r z ę ­ dach oraz na planie k r ę g u w o k ó ł placu, na k t ó r y m z n a j d o w a ł a się za­ groda z j a g n i ę t a m i i k o ź l ę t a m i oraz stado owiec i k ó z . Ten ostatni, ko­ listy sposób zgrupowania jurt — z w i ą z a n y g ł ó w n i e z ludnością bargudzk ą z a m i e s z k u j ą c ą terytorium dzisiejszego somonu B a j a n (stosowany jest także w innych c z ę ś c i a c h Mongolii, np. u T o r g u t ó w ) — nazywano chot, a samo zgrupowanie k i l k u rodzin chotail. Chottail b y ł i n s t y t u c j ą zrze­ szającą od trzech do pięciu rodzin '. Okrężne stawianie jurt — chot, s ł u ż y ł o g ł ó w n i e zabezpieczeniu drobnych z w i e r z ą t przed drapieżnikami, przede wszystkim wilkami. Stado znajdujące s i ę w otoczeniu jurt b y ł o też chronione przed wiatrem i c h ł o d e m . Bliskie s ą s i e d z t w o zwierząt sprzyjało w y p e ł n i a n i u zajęć hodowlanych. Jest rzeczą niezmiernie w a ż ­ ną i c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że to praktyczne, o k r ę ż n e ustawianie jurt wo­ k ó ł stada zanikło obecnie w zasadzie c a ł k o w i c i e . M o ż e warto dodać, że chot — tak przynajmniej, jak s t w i e r d z i l i ś m y , b y ł o u T o r g u t ó w — od­ zwierciedlał zarazem p o w s z e c h n ą t r a d y c y j n ą zasadę w a r t o ś c i o w a n i a miejsc i przestrzeni w i d o c z n ą w jurcie. Jurta starszego chotu sytuowa­ na b y ł a w c z ę ś c i północno-zachodniej okręgu, blisko osi p ó ł n o c - p o ł u d nie; tylko czasami, gdy w e w n ą t r z o k r ę g u trzymano m ł o d e z w i e r z ę t a j u r ­ ta starszego z n a j d o w a ł a s i ę w części p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j u w e j ś c i a do okręgu. Dodajmy, że zanikło r ó w n i e ż prawie c a ł k o w i c i e przetrzymy­ wanie s ł a b y c h , drobnych zwierząt w jurtach. 21 Na w y r ó w n a n y c h terenach jurty stawiane b y ł y i s ą w rzędzie lub w rzędach, d w ó c h a nawet trzech. W miejscach o z r ó ż n i c o w a n e j r z e ź ­ bie terenowej jurty stawiano i stawia s i ę nieregularnie, tak, aby wyko­ rzystać naturalne cechy krajobrazu. Stoki w z g ó r z , kotliny, w y s c h n i ę t e koryta rzeczne itp., s ł u ż ą w ó w c z a s jako naturalna osłona przed w i a ­ trem. Te dwa sposoby grupowania jurt uznane z o s t a ł y oficjalnie jako 2 7 W „Podstawą większości zwierząt, zrzeszenia przypadków skupiał Członkowie wokół było nie pokrewieństwo lecz bogaty a r a t , k t ó r y n i e b y ł w siebie chotajlu w s p ó l n i e uboższych, budowali do tego celu, w y k o n y w a l i r e m o n t y . zależność stanie dysponujących zagrody, zwozili Zagrody traktowane ekonomiczna. dopilnować wolną siłą i przygotowywali były mlecznych, to z n a c z y p o s z c z e g ó l n e r o d z i n y s p e c j a l i z o w a ł y czym następowała chotajl udzielał wymiana pomocy. i wspólne Gdy ktoś nie z a b r a k ł o o s ó b z d o l n y c h stracił użytkowanie. jako w s p ó l n a się w W jurtę, budowano mu włas­ wyrobów produkcie, przypadkach do p r a c y , o p i e k o w a n o s i ę p o z o s t a ł y m i I s t n i a ł a r ó w n i e ż pomoc w z a j e m n a jakimś j ą ; gdy losowych w rodzi­ oraz b y d ł e m w zakresie transportu, jeśli k t o ś [...] drzewo n o ś ć c z ł o n k ó w chotajlu. Niekiedy istniał p o d z i a ł pracy przy w y t w a r z a n i u po swych roboczą był [...] pozbawio­ n y jego ś r o d k ó w —• o d n o s i ł o s i ę to do z m i a n y k o c z o w i s k i z w ó z k i a r g a ł u z o d l e g ­ łych miejsc. W i ę ź obecnie dziś ogniwach można prowadzone tylko wzajemna spółdzielni. oczekiwać członków Dawniej chotajlu b y ł a można zabezpieczenia było silniejsza n i ż w liczyć socjalnego od na istniejących pomoc spółdzielni". p r z e z S. S z y n k i e w i c z a ; m. i n . w y w i a d z D a m d i n e m , s t a r y m w grupie, Badania pasterzem z 2 b r y g a d y w s o m o n i e B a j a n , z s i e r p n i a 1968 r . — w a r c h i w u m Z E I H K M P A N . �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 261 właściwe, o b o w i ą z u j ą c e c z ł o n k ó w spółdzielni. Natomiast okrężne sta­ wianie jurt i przetrzymywanie w nich zwierząt b y ł o tępione admini­ stracyjnie i zwalczane poprzez różne działania p r o p a g a n d o w o - o ś w i a t o w e . Chodziło o polepszenie w a r u n k ó w sanitarnych w miejscach bytowania pasterzy. Ale działania te m i a ł y też z w i ą z e k z k s z t a ł t o w a n i e m nowego wzorca osobowego pasterza i o d e j ś c i e m od tradycji, przy czym jakby mimochodem, w sposób niezamierzony, n a s t ę p o w a ł o strywializowanie więzi c z ł o w i e k a ze stadami, pozbawienie tych w i ę z i e l e m e n t ó w emocjo­ nalnych czy wprost ideowych, tych, które tak silnie krzewione b y ł y w koncepcjach reinkarnacyjnych lamaizmu. Tak w i ę c , biorąc pod u w a g ę sposoby zajmowania przestrzeni i t y m samym rodzaje bytowania, m o ż n a obecnie w y r ó ż n i ć jego n a s t ę p u j ą c e wzorce: 1. Niewielkie zgrupowania jurt pasterzy. Sezonowy typ osiadł ości i związanej z t y m nowej formy koczownictwa w ściśle wyznaczonych rejonach pastwisk w miejscach s t a ł y c h budowli gospodarczych s ł u ż ą ­ cych hodowli. 2. Niewielkie zgrupowania jurt; trwalsze przejawy osiadłości w cen­ trach administracyjnych p o s z c z e g ó l n y c h brygad oraz w miejscach znaj­ dowania się studni mechanicznych i s k ł a d ó w p o ż y w i e n i a dla zwierząt. 3. Znacznych r o z m i a r ó w osiedla jurtowe; t r w a ł y rodzaj osiadłości w miejscu wyznaczonym przez centrum somonu, zespół w s p ó ł c z e s n y c h instytucji administracyjnych i użyteczności publicznej (przedszkole, szkoła, świetlica, kino, szpital, sklepy i inne). W a ż n y m przejawem osiadłości, o k t ó r y m dotychczas nie wspomina­ liśmy, są w k a ż d y m u k ł a d z i e s p o ł e c z n o 4 k u l t u r o w y m miejsca chowania lub rozstawania się ze z m a r ł y m i . Społeczność somonu B a j a n — tak jak inne terytoria Mongolii — dziedziczy s z a m a n i s t y c z n o - l a m a i s t y c z n ą kon­ cepcję niegrzebania z w ł o k w j a k i m ś jednym ustalonym miejscu. J a k wiadomo do rewolucji o b o w i ą z y w a ł y w t y m k r a j u zasady pozostawia­ nia z m a r ł y c h w stepie w miejscach albo wyznaczonych trwale, albo każdorazowo o k r e ś l a n y c h przez odpowiednie zabiegi magiczne dokony­ wane przez ł a m ó w . Jeśli i s t n i a ł y nawet miejsca o d p o w i a d a j ą c e pojęciu cmentarza, to nie b y ł y one odwiedzane, a c i a ł o z m a r ł e g o nie czczone przez jakiegoś rodzaju procedery (znaczenie miejsca, wznoszenie m o g i ł y czy grobowca). Grobowce b y ł y w y r ó ż n i e n i e m jedynie dla pewnej, szcze­ gólnej kategorii s p o ł e c z e ń s t w a , g ł ó w n i e w y j ą t k o w o ś w i ę t o b l i w y c h ł a ­ m ó w , m a j ą c y c h w y s o k ą r a n g ę w hierarchii kościoła lamaistycznego. Po rewolucji wprowadzona zostaje w c a ł y m k r a j u zasada grzebania z w ł o k w miejscach administracyjnie wyznaczonych. W somonie B a j a n na po­ c z ą t k u lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h p o w s t a ł cmentarz na w z ó r europejski. Obec­ nie znajduje s i ę na n i m kilkadziesiąt t r w a ł y c h g r o b o w c ó w . Cmentarz ten jest j e d n a k ż e oddalony od centrum o s i e d l e ń c z e g o somonu o k i l k a k i l o m e t r ó w . Usytuowano go w miejscu z dala prawie niewidocznym, �262 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI pośród gór. N a l e ż y przy tym dodać, ż e n i e z a l e ż n i e od tego oficjalnego cmentarza, w miejscach nie pokazywanych osobom z z e w n ą t r z znajdują się na terytorium somonu inne jeszcze miejsca grzebania i, j a k twier­ dzą informatorzy, tradycyjnego pozostawiania z w ł o k n a powierzchni ziemi. Takich miejsc jest kilka (podobno aż trzy). A zatem tak jak spo­ łeczność somonu w r ó ż n y c h formach zasiedla c a ł e jego terytorium, tak r ó w n i e ż sakralizuje to terytorium miejscami chowania z m a r ł y c h , nie w jednym oficjalnym miejscu, lecz w paru i to mniej lub bardziej se­ kretnych. Proces przemian w sposobach zajmowania przestrzeni w Mongolii w czasach po rewolucji nazwany z o s t a ł w literaturze przedmiotu u r ­ banizacją stepu; określenia tego u ż y ł a po r a z pierwszy M a r k o w s k a . Wydaje s i ę nam, ż e o k r e ś l e n i e to nie u w z g l ę d n i a charakterystycznej w c a ł y m tego s ł o w a znaczeniu i jedynej tego rodzaju, w p e ł n i rodzimej dla Mongolii sytuacji. Konstatuje zjawiska powszechnie znane, lecz tak, jakby nie p o d l e g a ł y one w Mongolii bardzo istotnym przetworzeniom. Wyznacznikiem specyficznej sytuacji mongolskiej jest przede wszyst­ k i m p r z y w i ą z a n i e społeczności tego k r a j u do domostwa par excellence pasterskiego, jakim jest jurta. S t a n o w i ł a ona i nadal stanowi symbol pewnej postawy s p o ł e c z n e j , utrwalonego, nie p o d l e g a j ą c e g o zasadniczym zmianom systemu w a r t o ś c i o w a n i a . S p r o w a d z i ć go m o ż n a g ł ó w n i e do kwalifikowania w i ę z i z naturą, t r a d y c j ą i do s a m o d z i e l n o ś c i życia w y ­ łącznie w ś r ó d najbliższej rodziny jako sposobu bytowainia bardziej do­ broczynnego, n i ż dostatecznie skuteczna izolacja zabezpieczająca od otaczającego świata w sztucznych u k ł a d a c h mniejszych lub w i ę k s z y c h zbiorowisk ludzkich, ż y j ą c y c h w stosunkach takiej czy innej anoni­ mowości. Procesy przesiedleńcze, i z w i ą z a n e z nimi modernizacyjne, ż y c i a s p o ł e c z n e g o w Mongolii bliższe s ą j u ż pojęciu rustyfikacji. P r z y j ę c i e te­ go określenia o z n a c z a ł o b y zarazem k o n s t a t a c j ę wyboru w Mongolii t a ­ kiej formy bytowania, k t ó r a nie tylko w t y m k r a j u , lecz t a k ż e w s z ę d z i e indziej pozwala na inne n i ż w przypadku miasta warunki rozwoju spo­ łecznego. Ale i to określenie p r o c e s ó w , jakie d o k o n a ł y s i ę w Mongolii, nie ma p e ł n e g o uzasadnienia. Dlatego ż e rustyfikacja zakłada b e z w z g l ę d ­ ne p r z y p o r z ą d k o w a n i e do stałego miejsca przebywania — wioski, tak jak to widzimy chociażby w rejonach g ó r a l s k o - p a s t e r s k i e h Europy. P r ó ­ by p r z y p o r z ą d k o w a n i a jednemu miejscu o s i e d l e ń c z e m u pasterzy b y ł y przeprowadzane r ó w n i e ż w Mongolii. Zamieszkali na s t a ł e w jednym miejscu pasterze dojeżdżali do stad, aby po w y p e ł n i e n i u zadań w r a ­ mach o ś m i o g o d z i n n e g o dnia pracy powracać do osiedla — niby wioski, niby miasta. System ten nie przyjął się zupełnie w spółdzielniach pa23 2 8 1969. D. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 263 sterskich. J e ś l i nawet jest praktykowany w Mongolii, to tylko w nie­ których p a ń s t w o w y c h gospodarstwach rolniczo-pasterskich. Dlatego w najlepszym przypadku to, co obserwujemy w przemianach s p o s o b ó w zajmowania przestrzeni w Mongolii w s p ó ł c z e s n e j , m o ż n a by określać jako r u s t y f i k a c j ę p o ł o w i c z n ą . Dodajmy przy tym, że M o n g o ł o m dosko­ nale jest znane z w ł a s n y c h d z i e j ó w i rozpoznawania w r ó ż n y c h okre­ sach historycznych wielkich i o d l e g ł y c h k r a j ó w z a r ó w n o to, czym jest wieś, jak i miasto, w i e j s k o ś ć i m i e j s k o ś ć — dwa jakby archetypiczne sposoby istnienia, zawsze w taki czy inny sposób kwestionowane. Mon­ gołowie odnaleźli w czasach najnowszych r o z w i ą z a n i e oryginalne, w ł a ­ sne, łączące d o ś w i a d c z e n i a tradycyjne z licznymi usprawnieniami no­ woczesnymi. Mamy tu na m y ś l i g ł ó w n i e system w i ę z i , jakie wprowa­ dzone zostały m i ę d z y tych, k t ó r z y koczują, sezonowo p r z e b y w a j ą c na odległych pastwiskach, a tymi, k t ó r z y na s t a ł e m i e s z k a j ą w osiedlu somonowym. O n i e p r z y j ę c i u s i ę w Mongolii pozornie nowoczesnych (urbanistycz­ nych) form bytowania pasterzy z d e c y d o w a ł y oczywiste w z g l ę d y gospo­ darcze (większa r e n t o w n o ś ć gospodarstw k u l t y w u j ą c y c h tradycyjne z a ­ sady w ę d r o w a n i a pasterzy ze stadami). Ale niezwykle pomocny b y ł t e ż inny n i ż europejski system w a r t o ś c i , obligujący s p o ł e c z e ń s t w o mongol­ skie. N a l e ż y od razu p o w i e d z i e ć , ż e w tym k r a j u nie obserwuje s i ę tak ostro w y s t ę p u j ą c e g o zjawiska, jak w k r a j a c h c h o c i a ż b y Europy Wschod­ niej, s z c z e g ó l n i e zaś w Polsce, masowej emigracji m i e s z k a ń c ó w wsi do miast i z w i ą z a n e j z tym potrzeby zmiany statusu s p o ł e c z n e g o za w s z e l k ą cenę. MOTYWACJE ETYCZNE P r z y b l i ż y l i ś m y s i ę w tym momencie do istoty i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia, f u n k c j o n u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e mongolskim p o j ę ć etycz­ nych, tak elementarnych jak próżność, f a ł s z y w y splendor, cenienie so­ bie rzeczy z e w n ę t r z n y c h , n a j ł a t w i e j o k r e ś l a j ą c y c h potrzeby o charakterze p r e s t i ż o w y m . Analiza przede wszystkim r ó ż n y c h dziedzin tradycyjnej kultury materialnej, w tym artystycznej, s z c z e g ó l n i e podatnej na u j a w ­ nianie takich p r e s t i ż o w y c h potrzeb, wykazuje, że nie o d g r y w a j ą one w a ż n e j , a j u ż na pewno d e c y d u j ą c e j roli. Ludność Chałcha nie korzy­ stała w tradycyjnych strojach z agresywnej, wielobarwnej kolorystyki, a t a k ż e kolorowej ornamentyki h a f t ó w lub innych podobnych zdobień. W wystroju jurty p o j a w i a ł o s i ę malarskie zdobnictwo (mebli i części drewnianych jurty) nieraz nawet wyszukane i bogate, ale j e d n o c z e ś ­ nie — i to jest niezwykle charakterystyczne — nie w y s t ę p o w a ł a znana innym, zazwyczaj mniejszym grupom l u d n o ś c i o w y m w Mongolii barw­ na, wycinankowa aplikacja w o j ł o k ó w — zdobnictwo niezwykle efek­ towne, ł a t w o rzucające s i ę w oczy. Natomiast b y ł y i zdarzają się dzi- �264 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI siaj jeszcze wytwarzane przez ludność Chałcha w o j ł o k i zdobione tylko wzorami wyszytymi nicią n i e b a r w i o n ą (zazwyczaj z w e ł n y ciemniejszej niż ta, jakiej u ż y t o do wyrobu samego kobierca). S ą to w o j ł o k i niezwykle pracochłonne o wyrafinowanej ornamentyce geometrycznej. W niczym nie p r z y p o m i n a j ą tych ł a t w o w p a d a j ą c y c h w oko w o j ł o k ó w z barwny­ mi aplikacjami. Podobne uwagi n a s u w a j ą s i ę przy analizie w y r o b ó w ze srebra, funk­ c j o n u j ą c y c h jako ozdoby s t r o j ó w kobiet, r ę k o j e ś c i s z t y l e t ó w , okucia pochew, specjalne dłubacze do fajek, krzesiwa, wreszcie jako przystro­ jenie u p r z ę ż y (ozdobne guzy n a siodle i uździe). S ą to w y ł ą c z n i e przed­ mioty o bardzo wyszukanej ornamentyce, zbliżonej stylistycznie do w y ­ s t r o j ó w w y s t ę p u j ą c y c h na przedmiotach u ż y t k o w a n y c h w innych k u l t u ­ rach tylko przez przedstawicieli warstw uprzywilejowanych. Wymienione cechy kultury artystycznej Chałcha m o g ł y o c z y w i ś c i e k s z t a ł t o w a ć s i ę n i e z a l e ż n i e lub w n i k ł y m stopniu zależności od normot w ó r c z y c h ( u ś w i a d a m i a n y c h przez zwerbalizowanie) postaw s p o ł e c z n y c h , etycznych. T a k i czy inny rodzaj s t r o j ó w , p r z y s t r o j ó w itd., w y n i k a ł w du­ żej mierze z d o s t ę p n y c h w z o r c ó w , a przede wszystkim chyba oddzia­ ł y w a n i a wyrafinowanej kultury c h i ń s k i e j , służącej M o n g o ł o m gotowy­ mi wyrobami artystycznymi, kosztownymi materiami i innymi dobra­ mi. Dlatego niezwykle istotne b y ł o uzyskanie b e z p o ś r e d n i c h wypowie­ dzi, które o r i e n t o w a ł y b y , czy wspomniane zachowania s p o ł e c z n e z w i ą ­ zane z dążeniami p r e s t i ż o w y m i s ą u ś w i a d a m i a n e i w Określony sposób kwalifikowane. P o s ł u ż y l i ś m y się t u pytaniem o charakterze testowym: co jest w a ż n i e j s z e , w y ż e j cenione lub w y r ó ż n i a n e , „ b y ć " czy „mieć". W c z e ś n i e j prowadzone rozpoznanie tego zagadnienia w europejskich społecznościach ludowych, g ł ó w n i e n a p r z y k ł a d z i e Polski, dostarczyło danych, z k t ó r y c h jednoznacznie wynika, że wartość, jaką stanowi „mieć" przedkłada s i ę nad „być". Często też samoistnie traktowane po­ jęcie „być" jest n i e z r o z u m i a ł e lub w najlepszym razie zrozumiałe, lecz jako wartość nierealna. W ó w c z a s też łączone jest „ b y ć " z „ m i e ć " w a ­ r u n k u j ą c y m w y s t ą p i e n i e w a r t o ś c i pierwszej. Z Mongolii dysponujemy k i l k u d z i e s i ę c i o m a wypowiedziami zgroma­ dzonymi w ś r ó d ludności g ł ó w n i e starszego pokolenia z a m i e s z k u j ą c e j somon Bajan. W wypowiedziach tych „być" jest p o j ę c i e m jak najbardziej z r o z u m i a ł y m i bliskim; w y s t ę p u j e samoistnie, n i e z a l e ż n i e od „mieć". „ B y ć " to credo starszych M o n g o ł ó w . Młodsze pokolenie niekiedy pod­ w a ż a to credo r e f l e k s j ą znaną dobrze z Europy, zgodnie z k t ó r ą w a ­ runkiem bycia jest posiadanie. M o ż l i w e , że to rozumowanie rozwinie i upowszechni s i ę jeszcze bardziej. Ale j e d n o c z e ś n i e mamy podstawy, aby sądzić, ż e tradycyjne doświadczenia mongolskie, w y r a ż a j ą c e s i ę w w y w y ż s z a n i u w a r t o ś c i „bycia" (z czym w i ą ż e s i ę „ b y c i e sobą", „ c z u ­ cie się sobą") ponad posiadanie we wszelkich postaciach, zakresach, a także przejawach, łącznie z t y m i najbardziej z e w n ę t r z n y m i , presti- �WIZERUNEK DOBREGO 265 PASTERZA żowymi, nie u l e g n ą zanikowi. Są to doświadczenia zakorzenione g ł ę b o ­ ko w kulturze, chronione poprzez cały zespół w y n i k a j ą c y c h z nich przy­ zwyczajeń, potrzeb itp. W y w y ż s z a n i e „bycia" nad „posiadanie" b y ł o cnotą p o w s z e c h n ą . Można przypuszczać, ż e s t a n o w i ł a ona r ó w n i e ż kom­ ponent Wizerunku dobrego pasterza. W tradycyjnej kulturze M o n g o ł ó w znane są t e ż przypadki wcielania w życie założeń idei bycia, a nie po­ siadania. We wspomnianej instytucji zrzeszeń pasterskich chot, ubożsi korzystali z p r o d u k t ó w mlecznych uzyskiwanych ze stada, które nie było ich własnością. W czasie pomoru zwierząt ci, k t ó r y m ocalało stado, wspomagali d o t k n i ę t y c h k l ę s k ą . Goszczenie nawet z u p e ł n i e nieznanych osób b y ł o ś w i ę t y m zwyczajem, k t ó r y p r z e t r w a ł do dzisiaj a w celebro­ waniu spotkań towarzyskich w i d a ć c a ł k o w i t y brak pozorności, nie p r z y ­ pisywanie znaczenia rzeczom d r u g o r z ę d n y m , formalnym. Stąd też zwy- Ryc. 28. Gotowanie wnętrzności baranich. Somon Bajan 1968 r. czaję rytualnych, zbiorowych posiłków; b y ł y one okazją do zacieśniania w i ę z i s p o ł e c z n y c h , okazywania szacunku innym, a także sobie. Wiązało się z t y m r ó w n i e ż takie dysponowanie czasem, by w niczym i nigdzie nie u j a w n i ć pośpiechu, u w ł a c z a j ą c e j formy z a c h o w a ń w stosunku do drugiego c z ł o w i e k a . P r z y próbie rozpoznania w s p o s ó b najbardziej generalny norm etycz- �266 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 29. K a p l i c z k a n a o ł t a r z u j u r t o w y m obok b i b l i o t e c z k i (w szafce). N a d r z w i a c h wizerunki Czojbałsana kapliczką i Suche Batora. N a zbliżeniu ofiara z serca barana. ( z d j ę c i e dolne) Somon Bajan 1968 w tyglu przed r. nych o b o w i ą z u j ą c y c h w społeczności pasterzy mongolskich — dodajmy zagadnienia niezwykle trudnego, albowiem nie ma dotychczas ż a d n y c h opracowań w literaturze przedmiotu — i n t e r e s o w a ł nas przede wszyst­ k i m stosunek do podstawowego zajęcia, jakim jest pasterstwo, p o ś r e d - �WIZERUNEK DOBREGO 267 PASTERZA nio zaś stosunek do hodowanych zwierząt. P r z y j ę l i ś m y , że tradycyjne sposoby odnoszenia się do zwierząt uznać m o ż n a za wzorcowe i normotwórcze; u p o w a ż n i a j ą do takiego założenia n a s t ę p u j ą c e fakty: 1. Na pytania ankiety p o ś w i ę c o n e j cechom dobrego i z ł e g o c z ł o w i e ­ ka ( w y m i e n i ć 3 cechy c z ł o w i e k a dobrego i 3 złego) niezwykle często akcentowany jest stosunek do zwierząt. C z ł o w i e k i e m dobrym b y ł daw­ niej ten, k t ó r y nie bił zwierząt, łagodnie się z nimi obchodził, o p i e k o w a ł się s ł a b y m i i chorymi jednostkami, w y s z u k i w a ł najlepsze pastwiska dla stad itd. 2. P r z e t r w a ł y zachowania z w i ą z a n e z udomowianiem zwierząt, w y ­ magające (jak w przypadku w i e l b ł ą d ó w ) tkliwych wprost zabiegów. Współczucie z w i e r z ę t o m osieroconym, pocieszanie matek, które utraciły potomstwo. N a k ł a n i a n i e opornych zwierząt przy wykorzystywaniu ich reakcji na ś p i e w i m u z y k ę (np. granie na morin churze). 3. N a j w y ż s z e g o r z ę d u skuteczność i sprawność w oswajaniu zwie­ rząt do c e l ó w jeździeckich i p o c i ą g o w y c h . W przypadku koni siodłanie Ryc. 30. Białego G r a dambaa Starca, przed symbolizująca ołtarzem jurtowym. nieustającą pogodę B a j a n 1968 r . Na ołtarzu ducha i porcelanowa figura pomyślność. Somon �268 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 31. G r a w k o ś c i . S o m o n B a j a n 1968 r. jednostek dzikich bez uprzedniego d ł u g o t r w a ł e g o trenowania, a przy ć w i c z e n i u w i e r z c h o w c ó w korzystanie z u m i e j ę t n o ś c i dzieci. 4. Opieka nad zwierzętami, przyzwalająca n a ich obecność w jurcie oraz nakłaniająca do chronienia najbardziej nieodpornych zwierząt o s ł o ­ n ą z jurt stawianych na k r ę g u (chot). 5. Zabijanie z w i e r z ą t w e d ł u g r e g u ł najbardziej humanitarnych. R y tualizacja sposobu zabijania owiec. Głęboka moralna i uczuciowa moty­ wacja tego r y t u a ł u . Unikanie zabijania p s ó w i koni. 6. Niejedzenie m i ę s a k o ń s k i e g o , przy j e d n o c z e ś n i e niezwykle osz­ c z ę d n y m i starannym s p o ż y t k o w a n i u s k ł a d n i k ó w o d ż y w c z y c h z owiec. Traktowanie jako p r z y s m a k ó w wnętrzności, nie marnowanie owczych żołądków, a nawet ich zawartości (gromadzenie i suszenie na paszę dla zwierząt w czasie zimy). 7. Niekorzystanie z nazw z w i e r z ą t jako przezwisk i niestosowanie pejoratywnie brzmiącej nomenklatury dla określania p o s z c z e g ó l n y c h a k t ó w w ż y c i u zwierząt. �WIZERUNEK DOBREGO 269 PASTERZA 8. Siady majoryzacji świata zwierząt nad ludzkim, a nawet formy sakralizacji zwierząt w t w ó r c z o ś c i literackiej (przypowieści, p r z y s ł o w i a itd.) oraz w pieśniach, muzyce i działaniach o charakterze plastycznym (przedstawianie szczegółowo^realistyczne czy nawet naturalistyczne zwie­ rząt, przy schematyzacjd p r z e d s t a w i e ń człowieka). 9. Komemoratywne Wierzenia szamanistyezne z w i ą z a n e z koniem (składanie czaszek końskich na owoo) oraz — lub przede wszystkim — wierzenia lamaistyczne w y z n a c z a j ą c e z w i e r z ę t o m określoną (ważną) rolę w koncepcjach reinkarnacyjnych. W omawianym czasie przemian w s k a ź n i k i te p o d l e g a j ą mniej lub bardziej wyrazistej zmianie. Stosunek do zwierząt zmienił s i ę najbar­ dziej zasadniczo w odniesieniu do jego p r z e j a w ó w przedstawionych w punktach w 4, 5, 6, 8 i 9 oraz już w mniejszym stopniu w punktach 1 i 7, n a koniec w stopniu najmniejszym w punktach 2 i 3. Dobrą ilustracją zmian, jakie d o k o n a ł y s i ę w zakresie w i e r z e ń , s z c z e g ó l n i e w najistotniejszym ich zespole, bo d o t y c z ą c y m reinkarnacji (punkt 9), może b y ć wyznanie starszej kobiety, dodajmy .głęboko w i e r z ą c e j , k t ó r a powiedziała nam, ż e chciałaby s i ę ponownie narodzić w takim ś w i e c i e , gdzie nie m i ę s o , lecz jarzyny i owoce są p o d s t a w ą p o ż y w i e n i a . Wypo­ wiedź tej kobiety — mieszkanki B a j a n somonu — stanowi bardzo w y ­ sublimowany, s z c z e g ó ł o w y fakt, albowiem inni w i e r z ą c y nadal n a j c z ę ś ­ ciej deklarują ż y c z e n i a ponownych narodzin w tych samych warunkach, w jakich żyli, i w statusie pasterza. S ą jeszcze inne w s k a ź n i k i określa­ jące te nowe przekonania, a w rezultacie zachowania. Stało się już regułą nieszanowanie z m a r ł y c h zwierząt, w tym r ó w n i e ż koni. Zaprze­ stano gromadzenia g ł ó w (czaszek) tych zwierząt w miejscach u ś w i ę ­ conych na owoo. Zmarłe konie pozostawia się w przypadkowych m i e j ­ scach. Jest to jeden z wyrazistszych s y m p t o m ó w n i e ł a d u , obojętności w y r a ż a j ą c y s i ę ' obecnie w monstrualnych nieraz na stepie ś m i e t n i ­ skach kości z w i e r z ę c y c h , rogów, skór i w n ę t r z n o ś c i — sztuk, które pa­ dły, lub b y ł y masowo zabijane . 2 9 W odniesieniu do punktu 5 odnotowujemy n a s t ę p u j ą c e zmiany szcze­ g ó ł o w e . Mięso oraz s k ó r y z p s ó w s t a ł y s i ę w a ż n y m dla Mongolii surow­ cem eksportowym. Psy, które s t a n o w i ł y w Mongolii wartość utylitarną jedynie jako stworzenia żyjące (pomocnik człowieka, tropiciel, strażnik stad i mienia), dostarczają dziś niezwykle cenionych w Z S R R futer do 2 9 byłego Dosyć lamy, (lekarz) n i c które nadają myszami. A reprezentatywna Dzama nie wie dla Bajanu. „Jacy o ziołach, a s i ę do l e c z e n i a . u nas tych z myszy z j a w i s k jest są moi j a tu Drugi syn jest dużo, w wypowiedź synowie — mówi somonie w y r ó ż n i a m — trudno jest brygadzistą pracować przy starego pasterza, Dzam — około i nie 200 przejmuje się zwierzętach. m u —• t r z e b a w a l c z y ć z m y s z a m i , j a k i e ś ś r o d k i s ą potrzebne, ale takie, ż e b y r z ę t o m nie szkodziły. M ó w i ę zwierzęta zostaną!" Wywiad z m u : ty sierpnia 1968 b r y g a d z i s t a — u ciebie r. jeden roślin, bez Mówię zwie­ trawy �270 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wyrabiania obuwia dla lotników. Tabuny koni eksportowane są za gra­ nice Mongolii n a ubój z przeznaczeniem surowcowym do produkcji kon­ serw m i ę s n y c h . Te i inne przejawy cywilizacyjne m u s i a ł y odbić się na charakterze stosunku mongolskich pasterzy do czczonych czy szano­ wanych zwierząt, a w ostateczności na zachowaniach pospolitych, przede wszystkim sposobach zabijania (punkt 5), ale t e ż sposobach trakto­ wania zwierząt (punkt 1). Pod w p ł y w e m tych przemian w y t w o r z y ł s i ę w społeczności jaką sta­ n o w i ą m i e s z k a ń c y terytorium somonu B a j a n stan, k t ó r y m o ż n a określać rozchwianiem lub z a m ę t e m w o b o w i ą z u j ą c y c h tradycyjnie normach z a ­ c h o w a ń d o t y c z ą c y c h zwierząt. U t r z y m u j ą c y się jednak nadal trwale w tej społeczności autorytet c z ł o w i e k a starszego — Mędrca, szacunek w y r a ż a n y bez europejskiej uniżonoścd ludziom s p r a w u j ą c y m w ł a d z ę , stwarza podstawy istnienia refleksji, zadumy, znajdującej komentarz w obiegu s p o ł e c z n y m . Pozwala to m n i e m a ć , że dawne doświadczenia i m ą d r o ś ć tej s p o ł e c z n o ś c i o w o c o w a ć m o g ą w przyszłości. Prócz z a c h o w a ń d o t y c z ą c y c h zwierząt ankieta dostarczyła informacji jakie cechy winien posiadać c z ł o w i e k dobry. W y m i e n i a n ą na pierwszym miejscu c e c h ą dobrego c z ł o w i e k a jest optymizm, na drugim s p o k ó j we­ w n ę t r z n y , łagodność usposobienia, zdolność do r o z w a ż n e g o (refleksyj­ nego) rozstrzygania spraw codziennych. Odpowiednio g ł ó w n ą c e c h ą c z ł o ­ wieka z ł e g o jest pesymizm, dalej g w a ł t o w n o ś ć usposobienia, nerwo­ wość. B y ć m o ż e to zdecydowanie, ł a t w e f o r m u ł o w a n i e pojęć dychotomicznych ( d o t y c z ą c y c h dobra i zła, ostre rozróżnianie tych wartości) wynika ze szczególnie trudnych, już na poziomie naturalnym, przyrod­ niczym iwarunków egzystencji p o k o l e ń M o n g o ł ó w — s t e p o w c ó w Central­ nej Azji. Ale wchodzi tu r ó w n i e ż w grę percepcja m y ś l i buddyjskiej, a w c z e ś n i e j z w i ą z a n i e z szamanizmem. W obydwu ideologiach pojęcie dobra i zła jest rozgraniczane ze szczególną ostrością. W y o d r ę b n i e n i e optymizmu i rozwagi jako cnót naczelnych jest skon­ kretyzowaniem tradycyjnej postawy etycznej M o n g o ł ó w . Postawa ta jest racjonalistyczna od początku do końca. I nic nie wskazuje na to, aby w dzisiejszych czasach m o g ł a ona ulec j a k i m ś zasadniczym prze­ obrażeniom. C h c i e l i b y ś m y jeszcze p o w i e d z i e ć parę s ł ó w o w s k a ź n i k u wymienio­ n y m w punkcie 8. Synteza artystyczna postaw etycznych w relacji c z ł o ­ wiek — z w i e r z ę b y ł a taka, jak p r ó b o w a l i ś m y ją s c h a r a k t e r y z o w a ć w tym w ł a ś n i e punkcie, odnosiła się j e d n o c z e ś n i e do tradycyjnych środ­ k ó w wyrazu. J a k natomiast przedstawia się ta relacja we w s p ó ł c z e s n y c h przejawach r ó ż n y c h manifestacji artystycznych? Można by zacząć od r y s u n k ó w - m a l u n k ó w , aplikacji i rzeźb dzieci wykonywanych przez nie w s z k o ł a c h mongolskich. Jest wprost z d u m i e w a j ą c e , że w tych reali­ zacjach najczęściej w y s t ę p u j ą zwierzęta, o c z y w i ś c i e te, k t ó r e są trady­ cyjnie hodowane w tym kraju. Nie ma w tych rysunkach w y o b r a ż e ń �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 271 kur i gęsi, tak jak nie ma k r ó l i k ó w , zajączków i k o t k ó w . Nie ma t e ż świń, chociaż z w i e r z ę to, tak jak kury, zaczęto w tym k r a j u h o d o w a ć . Dzieci mongolskie fascynuje baran i k o ń , krowa, w i e l b ł ą d i sar łyk, ale nade wszystko jurta, w swym pasterskim sztafażu. Jest zaskakujące, że na kilkaset r y s u n k ó w dzieci ze s z k o ł y w Bajan somonie, zaledwie k i l k a ­ naście razy ukazany jest człowiek, chłopiec p a s ą c y stado lub jeździec p r z e w o d z ą c y karawanie. Dodajmy, że wyobrażenia ludzi — od strony formalnej — nie d o r ó w n u j ą biegłości czy staranności w ukazywaniu zwierząt. Charakterystyczne też jest, że zadane albo zasugerowane te­ maty, np. „ w i e l c y p r z y w ó d c y " (Lenin, Suche Bator), a nawet „przo­ downicy pracy socjalistycznej" są rysowani i malowani za pomocą k a l ­ kowania. Nie b y ł o b y to zadziwiające, gdyby nie fakt, że propozycja przedstawienia Mongołki, Mongoła spotyka się u dzieci z wyrafinowa­ nymi wprost zabiegami k o l a ż o w y m i , aplikacyjnymi. Nie m o ż n a tutaj m ó w i ć tylko o bardziej trafnym ukazywaniu treści znanych, raczej 0 treściach akceptowanych jako bardzo bliskie. Do programu zajęć rysunkowych w szkołach mongolskich — w ta­ kich nawet miejscach jak Bajan somon — przeniknął, albo też ś w i a d o ­ mie został p r z y j ę t y religijny temat o rodowodzie buddyjskim — tumbaszt, symbol przyjaźni. Jest to przedstawienie czterech zwierząt — słonia, m a ł p y , zająca, ptaka — s t o j ą c y c h na sobie pod drzewem owoco­ wym. W tym w s p ó ł d z i a ł a n i u g ł ó w n ą rolę odgrywa nie słoń z y r w a j ą c y trąbą owoce czy też zręczna małpa, lecz ptak, podający dziobem zer­ wane z drzewa przez s w y c h w s p ó ł t o w a r z y s z y przysmaki. W tych dzie­ cięcych w y o b r a ż e n i a c h tumbaszi zwraca u w a g ę , że z a r ó w n o słoń jak 1 małpa — z w i e r z ę t a nie w y s t ę p u j ą c e na obszarach Mongolii, a w i ę c nie widywane w r z e c z y w i s t o ś c i , przedstawiane są z ogromnym znawstwem, zawsze realistycznie, a nieraz wprost naturalistycznie. Natomiast w przedstawieniach pojedynczych zwierząt hodowanych w stepie, bądź w przypadku tematu „pięć zwierząt n a j w a ż n i e j s z y c h " , s t a n o w i ą c y c h p o d s t a w ę gospodarki pasterskiej, s z c z e g ó ł o w o ś ć i spraw­ ność obrazowania bywa wprost niewiarygodna. Jest to obrazowanie po­ krewne niezwykle w n i k l i w y m studiom graficznym zwierząt, jakie zna­ my z buddyjskich t r a k t a t ó w p i ś m i e n n i c z y c h — często bogato ilustro­ wanych. R y s u n k i czy t e ż malunki, aplikacje lub płaskorzeźby s ą zawsze traktowane w s p o s ó b niezwykle p o w a ż n y , na serio bez żartobliwości, która nierzadko wkrada s i ę do wszelkiej twórczości dziecięcej. W rysunkach mongolskich dzieci zwraca u w a g ę znajomość osobli­ wych r e a l i ó w w ł a s n e j ziemi, przede wszystkim płaskości obszarów ste­ powych (w rysunkach w y r a ż a się to w ukazywaniu rzeczy jak gdyby w próżni), a przy przedstawianiu t e r e n ó w g ó r z y s t y c h zaciemnianie ich n i e n a s ł o n e c z n i o n y c h s k ł o n ó w p ó ł n o c n y c h , tam gdzie rosną drzewa. J e d ­ n o c z e ś n i e zawsze w tych pejzażach ukazywane jest słońce. W tych d z i e c i ę c y c h obrazkach w y s t ę p u j e jeszcze coś, co stanowi dalszy istotny �272 L E C H MROŹ, J A C E K OLĘDZKI rys kultury, w jakiej uczestniczą. Otóż powszechne jest u tych dzieci zafascynowanie najprostszymi urządzeniami pasterskimi (schroniska dla zwierząt, zagrody, studnie). Natomiast samochody, traktory czy nawet statki i helikoptery s t a n o w i ą w t y m repertuarze t r e ś ć najbardziej epi­ zodyczną. Nie m a w i ę c w tych w a ż n y c h dokumentach ujawnienia prze­ k o n a ń (tych, k t ó r e poznajemy w działaniach plastycznych i p i ś m i e n n y c h deklaracjach dzieci i m ł o d z i e ż y wychowywanej w miastach czy rejo­ nach niezurbanizowainych innych części świata) o n i e p o d w a ż a l n e j roli samego c z ł o w i e k a , jego w y n a l a z k ó w cywilizacyjnych najnowszej doby. Trwanie w ścisłej w i ę z i z naturą, w ś w i e c i e zwierząt, przy poszanowa­ niu elementarnych zajęć pasterskich i p o w i n n o ś c i c z ł o w i e k a (jurta — życie rodzinne — z w i ą z a n e z nim obyczaje) to t r e ś ć zasadnicza t w ó r ­ czości n a j m ł o d s z y c h r e p r e z e n t a n t ó w w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a mon­ golskiego. N i e w ą t p l i w i e o wiele bardziej zasadniczym dokumentem odnoszenia się ludzi do zwierząt i ich roli jest t w ó r c z o ś ć d o r o s ł y c h a r t y s t ó w pro­ fesjonalnych i ludowych. Dobrym p r z y k ł a d e m w y j ś c i o w y m , zapoczątko­ w u j ą c y m to z ł o ż o n e zagadnienie, m o ż e b y ć plastyczne ukazanie dobro­ dziejstw. rewolucji na pomniku nagrobnym Suche Batora w U ł a n B a ­ tor. T w ó r c y d z i e ł a nie znamy. Oto n a j w a ż n i e j s z a tematyka plastycznej realizacji na t y m pomniku-grobowcu: w scenie u k a z u j ą c e j budowanie fabryk i kopalni autor p r z e d s t a w i ł k a r a w a n ę t r a n s p o r t o w ą m a t e r i a ł ó w budowlanych. Zaakcentowane zostały przedstawienia zwierząt, w i e l b ł ą ­ d ó w i jaków. A tylko prawie marginesowo ukazane s ą ciężarówki. I jak­ kolwiek b y ś m y odczytywali to w y o b r a ż e n i e przemian rewolucyjnych, dominuje w nim z w i e r z ę i w ó z k o c z o w n i k ó w . Jest to p e ł n a afirmacja rodzimej tradycji. Dodajmy, p o w s t a ł a w czasach propagandy a k c e n t u j ą ­ cej znaczenie materialnych dobrodziejstw cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . W okresie bezpośrednio po rewolucji, g ł ó w n i e w latach dwudziestych, ale też znacznie p ó ź n i e j , do lat pięćdziesiątych, propagowane b y ł y w ś r ó d pasterzy działania artystyczne, m o ż n a b y ł o b y to n a z w a ć polityką k u l ­ turalną, mającą w y z w o l i ć rodzime talenty. P o j a w i ł o się w ó w c z a s sporo najrozmaitszych p r z e d s t a w i e ń plastycznych o charakterze zdecydowanie ludowym. B y ł y to g ł ó w n i e aplikacje lub wyszywanki, n a w i ą z u j ą c e do tradycyjnych w Mongolii ś r o d k ó w wyrazowych, znanych nawet w cza­ sach prahistorycznych, a rozwijanych później przez lamaizm — obok m a l o w i d e ł i grafik b y ł to r ó w n o r z ę d n y sposób obrazowania treści reli­ gijnych. Interesujące nas przedstawienia — wykonywane przez a r a t ó w — m i a ł y w y ł ą c z n i e t e m a t y k ę świecką. I co jest charakterystyczne, d o m i n o w a ł y w nich sceny z życia pasterskiego — najprostsze procedery hodowlane, krajobraz, jurty, i o c z y w i ś c i e zwierzęta. Sceny z zajęć w czte­ rech porach roku s t a ł y s i ę w ą t k i e m przewodnim tych n i e z w y k ł e j wprost wartości, autentycznych wypowiedzi plastycznych. Niestety, n a i w n o ś c i formy czy t e ż prostota ludowego obrazowania s t a ł y się powodem, że �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 273 w ostatnich latach zniszczono te dzieła, przynajmniej n a j w a ż n i e j s z e ich kolekcje. J e d n ą z nich m o ż n a b y ł o podziwiać w muzeum w Cecerlegu, gdzie z omawianej kolekcji z a c h o w a ł a się bodaj tylko jedna aplika­ cja. Z d e c y d o w a ł a o t y m jej tematyka — asfaltowe ulice, szkoła i auto­ busy na tle w y n i o s ł e j g ó r y znajdującej się w t y m m i e ś c i e . Zniszczono obrazy o tematyce rustykalnej, pasterskiej, n i e z w y k ł e j piękności przed­ stawienia zwierząt, na ich miejsce wprowadzono zaś wielkie malowane plansze wykonane przez b i e g ł e g o s p e c j a l i s t ę z U ł a n Bator. W tych obrazach-planszach propagowany jest wizerunek pasterza s k r z ę t n e g o , ho­ dowcy, pokazywany w sposób poprawnie wystudiowany niczym r e l i ­ gijne przedstawienia, po w i e l e k r o ć kopiowane, wymierzane z całą zna­ jomością antropologii c z ł o w i e k a , jego g e s t ó w i wyrazu twarzy, detali w stroju itp. Interesuje nas j e d n a k ż e nadal obrazowanie spontaniczne, k t ó r e zro­ dziło się w czasach w s p ó ł c z e s n y c h w tym k r a j u . Można tu w s p o m n i e ć m a l o w i d ł a — obrazy w ramach — przystrajające zajazdy. Ukazywano na nich zwierzęta, najczęściej w i e l b ł ą d a w stanie r u i , ale t a k ż e w i e l b ł ą ­ dzicę. T e n ostatni temat stał s i ę do tego stopnia popularny, że zrodził się obrazek — podarunek, dawany przy r ó ż n y c h ceremonialnych oka­ zjach. W sytuacjach oficjalnych wizerunek ten nazwany został „ w i e l ­ błądzica przodownica w dostawie mleka". S ą to n i e w ą t p l i w i e groteskowe, graniczące z kiczem fascynacje z w i e r z ę c i e m albo m o ż e c z y m ś jeszcze zupełnie innym, dobrem materialnym sprowadzonym do samych k o r z y ś ­ ci. Z w i e r z ę pozbawione zostało tu jego duchowej, czy ideowej wartości, zwulgaryzowane do poziomu n a j n i ż s z y c h odczuć. Ale p r z e t r w a ł o c o ś , co jest prawdziwym ewenementem w kulturze świata. Mamy tu na m y ś l i pomniki stawiane z w i e r z ę t o m , co jest z j a ­ wiskiem o g ó l n o k r a j o w y m . W y s t ę p u j ą one przede wszystkim w somonach. S ą to wykonane z cementu przedstawienia czterech podstawo­ wych zwierząt hodowlanych, konia, w i e l b ł ą d a , krowy i owcy. Zdarzają się r ó w n i e ż przedstawienia j a k ó w i kóz. R z e ź b y mają w i e l k o ś ć natural­ ną. S t a n o w i ą one — jak w somonie B a j a n — o p r a w ę ogrodzenia ogród­ ka zabaw i c h w a ł y , miejsca, w k t ó r y m centralnie usytuowany jest po­ stument z wyeksponowanymi fotografiami p r z o d o w n i k ó w pracy, sam zaś ogródek stanowi r ó w n i e ż miejsce żabafw dzieci. Do tych rzeźb n a ­ w i ą z u j ą jeszcze inne, montowane przy bramach wjazdowych do somonów, a t a k ż e pojedyncze figury g ł ó w n i e antylopy dzerenia i dzikiej kozicy stawiane n a w z g ó r z a c h (zwykle w pobliżu uzdrowisk). Wreszcie przypomnijmy, że na ogrodzeniach ( g ł ó w n i e n a bramach w e j ś c i o w y c h ) omawianych w c z e ś n i e j osiedli jurtowych p o j a w i ł y się w ostatnich latach m a l o w i d ł a wykonywane z d u ż y m nieraz n a k ł a d e m środków. N a j c z ę s t s z y m i wprawdzie motywami s ą dawne symbole gra­ ficzne (oldzijt) szczęścia, powodzenia i gościnności. Ale m. in. w somo­ nie B a j a n p o j a w i ł y się r ó w n i e ż w y o b r a ż e n i a zoomorficzne. N a j w i ę k s z ą 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �274 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI u w a g ę zwraca tu sporych r o z m i a r ó w para z w i e r z ą t — j e l e ń i łania na ukwiecanej ł ą c e . Nie jest to wprawdzie temat c a ł k i e m nowy (podobny p o j a w i a ł s i ę w c z e ś n i e j na skrzyniach jurtowych), lecz m o ż e w ł a ś n i e dlatego zaskakujący. W y s t ę p u j ą te m a l o w i d ł a n a ogrodzeniach w s p ó ł ­ czesnych obejść rodzin arackich, robotniczych, u r z ę d n i c z y c h . Dawniej nie b y ł o to praktykowane, nawet tam, gdzie wznoszono staranne ogro­ dzenia w osiedlach klasztornych bądź przy siedzibach n o j o n ó w . S p r ó b u j m y zatem dokonać w s t ę p n e j rekapitulacji przedstawionych spostrzeżeń, n i e w ą t p l i w y c h f a k t ó w — m a j ą c y c h w a ż n e s p o ł e c z n o - k u l t u rowe znaczenie w obrazie życia, w relacji c z ł o w i e k - z w i e r z ę - n a t u r a , ist­ n i e j ą c y c h na poziomie podstawowym, z a c h o w a ń z b i o r o w o ś c i g ł ó w n i e pasterskich, albo m ó w i ą c inaczej chudonowych, terenowych z n a j d u j ą ­ cych się poza g ł ó w n y m s t o ł e c z n y m miastem. Mimo r ó ż n y c h prób ste­ rowania tymi zachowaniami z z e w n ą t r z , poprzez działania o charakte­ rze modernizacyjnym bądź cywilizacyjnym, p r z e t r w a ł o spontaniczne odczucie, ż e nie sam człowiek, ale jego g ł ó w n e w tym k r a j u dobro — zwierzęta s t a n o w i ć m o g ą nie tylko w a r t o ś ć m a t e r i a l n ą , lecz u c z u c i o w ą , e s t e t y c z n ą , a t a k ż e — jak n i e g d y ś — ideową. Nie jest to już sakrali­ zacja, c h o ć jeszcze nie trywializacja czy zracjonalizowanie najbardziej prymitywne, znane nam z innych kultur, z k r a j ó w „ w y s o k o r o z w i n i ę ­ tych". Nie m o ż n a jednak p o m i n ą ć w tych r o z w a ż a n i a c h innego aspektu za­ gadnienia, mianowicie jak przedstawia s i ę ono w wydaniu najbardziej oficjalnym twórczości a r t y s t ó w profesjonalnych d z i a ł a j ą c y c h w U ł a n Bator, k s z t a ł c o n y c h w tamtejszej szkole plastycznej i za granicami k r a ­ j u , oraz w działalności a r t y s t ó w zrzeszonych w s p ó ł d z i e l n i a c h r z e m i o s ł a artystycznego w tym m i e ś c i e . Prace tych a r t y s t ó w najczęściej s ą też w y s y ł a n e w ś w i a t jako w ł a ś c i w a i uznana reprezentacja sztuki w s p ó ł ­ czesnej Mongolii . Rzecz sprowadza s i ę obecnie do tego, że przy całej rozmaitości i nagromadzaniu w owej sztuce t e m a t ó w programowo-dydaktycznych, a o d n o s z ą c y c h s i ę do przemian s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y c h , j a ­ kie n a s t ą p i ł y w Mongolii po rewolucji, tj. akcentowanie dobrodziejstw cywilizacyjnych, istnieje nadal fascynacja tym, co w c a ł y m tego s ł o w a znaczeniu m o ż n a n a z w a ć rodzimością, szacunkiem dla tradycji tej właśnie, która oznacza u m i ł o w a n i e ziemi ojczystej, jej w a l o r ó w k r a j ­ obrazowych tudzież u ś w i ę c o n y c h zajęć pasterskich. Nierzadko samoist­ n y m tematem s ą studia — przede wszystkim malarskie — d o t y c z ą c e zwierząt. „ P o r y roku", „kalendarz zajęć pasterskich", wreszcie sceny iście rustykalne to s t a ł y już obecnie w ą t e k tych prezentacji. Jeszcze do niedawna jeździec na koniu b y ł j a k i e g o ś rodzaju symbolem tych treści, 3 0 8 0 tional J. O l ę d z k i , Art, Ethnological nej Native [w:] Poland narodowej Sciences, sztuce at and the Folk 8th Elements International W r o c ł a w 1968; t e n ż e , Mongolii, [w:] Studia in Contemporary Congress Rodzimość mongolskie, of Mongolian Anthropological i ludowość Wrocław we 1969. Na­ and współczes­ �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 275 obecnie zaś nierzadko ukazywana jest Mongołka ujeżdżająca wielbłąda. Wydaje się to nam z n a c z ą c y m przetransponowaniem pewnych s t a ł y c h treści. W ś r ó d pasterzy mongolskich czy t y b e t a ń s k i c h istniał zwyczaj ujeżdżania z w i e r z ą t nie tylko przez m ę ż c z y z n , lecz r ó w n i e ż kobiety a n a ­ wet dziewczynki. I jak wiadomo, uczestniczą one razem z c h ł o p c a m i w w y ś c i g a c h koni podczas igrzysk nadaamu. W tym nie m a j ą c y m ż a d ­ nego precedensu w kulturach ś w i a t o w y c h zwyczaju m o ż n a d o p a t r y w a ć się prawdziwej apoteozy zwierzęcia, a najistotniejsze jest kultywowanie tego zwyczaju w czasach obecnych, co m o ż n a zrozumieć jako oficjalną akceptację z a c h o w a ń w y j ą t k o w o osobliwych — tradycyjnych. Wizeru­ nek dobrego pasterza jest w t y m przypadku rozszerzony na całą re­ prezentację s p o ł e c z n ą narodu, bez jakiegoś dążenia do w y w y ż s z a n i a t y l ­ ko osobników m ę s k i c h . W t y m s z c z e g ó ł o w y m przypadku d o t k n ę l i ś m y nie­ zwykle charakterystycznego r y s u kultury Mongolii, mianowicie spo­ wszednienia w t y m k r a j u spraw hodowlanych w takim wymiarze, ż e udział c z ł o w i e k a , jego zabiegi i starania pozostają jak gdyby w cieniu istoty życia samych zwierząt. Ale jednocześnie z w i e r z ę nie zostało spro­ wadzone — jak w kulturach miejskich chociażby Europy — do za­ s t ę p s t w a , do falsyfikatu w i ę z i plemiennych. ZAKOŃCZENIE Tak w i ę c m o ż e m y obecnie uściślić poczynione dotąd uwagi na te­ mat stosowanych k r y t e r i ó w , o k r e ś l a j ą c y c h „dobrego pasterza" w trady­ cyjnym i w s p ó ł c z e s n y m systemie w a r t o ś c i o w a n i a w Mongolii. Wydaje się, ż e n a pierwsze miejsce wysuwa się tu stosunek do t r a ­ dycji pasterskich, o k r e ś l o n e g o sposobu bytowania, którego symbolem jest w Mongolii jurta — domostwo pierwotnie p r z e n o ś n e , służące n a j ­ w y ż e j z e s p o ł o w i rodzinnemu. Mimo zasadniczych przemian o charakte­ rze s p o ł e c z n y m , gospodarczym i wreszcie demograficznym (powstanie d u ż y c h społeczności miejskich i społeczności z w i ą z a n y c h z ośrodkami p r z e m y s ł o w y m i ) pozostała jurta domostwem nadal cenionym, k t ó r e g o nie kojarzy s i ę w y ł ą c z n i e z przeszłością, i to tą radykalnie z a n e g o w a n ą , nie mającą swojej kontynuacji w teraźniejszości, a tym bardziej pro­ jektowanych p o w i ą z a ń z przyszłością. Jurta, sposób jej u ż y t k o w a n i a , jest w Mongolii t r w a ł y m , materialnym ł ą c z n i k i e m m i ę d z y tymi r ó ż n y ­ mi, z m i e n i a j ą c y m i się stale wymiarami czasu historycznego, a tym sa­ mym uwarunkowaniami społeczno^kulturowymi. R ó ż n i c e m i ę d z y nimi są ł a g o d z o n e dzięki poszanowaniu i g ł ę b o k i e m u p r z y w i ą z a n i u do tra­ dycyjnych s p o s o b ó w bytowania. M o ż n a m ó w i ć tu o zdecydowanej c i ą g ­ łości czy wprost s t a b i l n o ś c i kulturowej, stabilności najbardziej zasadni­ czego z e s p o ł u potrzeb i z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h . Nigdzie chyba na ś w i e ­ cie mieszkanie u w a ż a n e za koczownicze nie w e s z ł o trwale do zasobu kulturowego w s p ó ł c z e s n y c h zbiorowości ludzkich. Jurta w Mongolii jest �276 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI z a r ó w n o mieszkaniem pasterzy k o c z u j ą c y c h , jak i ludzi osiadłych na stałe; jest istotnym elementem w procesie tworzenia c e n t r ó w m i e j ­ skich. Inna rzecz, że tradycja s t a ł y c h osiedli jurtowych w skupiskach miejskiego charakteru na obszarach azjatyckich jest dość dawna. Widać to z a r ó w n o w w y g l ą d z i e dawnej Urgi, jak i w w a ż n i e j s z y c h ośrodkach klasztornych (np. Erdeni Dzu). J e d n a k ż e dopiero w czasach w s p ó ł c z e ­ snych jurta u z y s k a ł a w ś w i a d o m o ś c i M o n g o ł ó w r a n g ę domostwa u n i ­ wersalnego, dostosowanego do wszelkich sytuacji i k o n k u r u j ą c e g o z n a j ­ bardziej zaawansowanym w rozwoju typem budownictwa mieszkalne­ go. Jurta stała się domostwem o g ó l n o n a r o d o w y m a j e d n o c z e ś n i e symbo­ lem odrębności kulturowej i ś w i a d o m o ś c i historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i do p a ń s t w a . Elementami najbardziej chyba wymiernymi w k s z t a ł t o w a n i u w i ­ zerunku dobrego pasterza s ą te, które w i ą ż ą s i ę z e g z y s t e n c j ą i umie­ jętnością zapewnienia sobie i stadom nie tylko przetrwania, ale w mia­ rę jak najlepszego życia. Warunki geograficzne i klimatyczne, w j a ­ kich żyją mongolscy araci, s ą n a tyle 'Odmienne nie tylko od w a r u n k ó w funkcjonowania społeczności rolniczych, ale także wielu społeczności koczowniczych i pasterskich, że w y m a g a j ą specjalnej wiedzy i u m i e j ę t ­ ności. Zrozumiałe w i ę c , ż e cechami cenionymi, p o d k r e ś l a n y m i u tego, kto jest u w a ż a n y za dobrego pasterza s ą u m i e j ę t n o ś c i znalezienia się wobec r ó ż n y c h sytuacji jakie niesie ż y c i e w w a r u n k a c h mongolskiego stepu, p u s t y ń , obszarów górskich. Z n a j o m o ś ć w ł a ś c i w o ś c i i w a l o r ó w pastwisk b ę d ą c y c h rejonem zamieszkiwania i wypasu stad jakiejś ro­ dziny, wiedza n a temat traw, ziół, z a s o b ó w wody i m o ż l i w o ś c i zabez­ pieczania stad zimą, decyduje o efektach ekonomicznych, ale t a k ż e określa stopień fachowości pasterza. F a c h o w o ś ć i wiedza na temat zwie­ rząt, sposobu hodowli i u m i e j ę t n o ś ć zabezpieczania stad n a zimę, do­ konanie wyboru odpowiednich miejsc wypasu, dbałość o z w i e r z ę t a i roz­ głos, j a k i w ś r ó d a r a t ó w p r z y n o s z ą w y j ą t k o w o p i ę k n e zwierzęta, s ą ty­ mi elementami, które świadczą o c z ł o w i e k u i które określają go jako pa­ sterza dobrego. Rola tego rodzaju wiedzy widoczna jest z w ł a s z c z a przy p o r ó w n a n i u wypowiedzi ludzi starszych i m ł o d z i e ż y . K s z t a ł c e n i e m ł o d z i e ż y w e d ł u g nowych zasad, istnienie w somonach specjalistycznych służb wetery­ naryjnych, zootechnicznych, f a c h o w c ó w od gospodarki mlecznej nasta­ wionej na w i ę k s z ą s k a l ę , zdjęły wprawdzie z a r a t ó w o b o w i ą z e k uniwer­ salności i k o n i e c z n o ś ć radzenia sobie samemu, ale j e d n o c z e ś n i e z u b o ż y ł y ich ogólną w i e d z ę i osłabiły rodzaj emocjonalnego kontaktu ze zwie­ rzętami. P r z y t y m zjawiska tak powszechne w wielu krajach i niero­ zerwalnie — jak s i ę wydaje — z w i ą z a n e z kierunkiem w s p ó ł c z e s n y c h przemian, jak ucieczka do miast, są z a u w a ż a l n e i w przypadku a r a t ó w Mongolii. System nauki w szkołach, r o z w ó j techniki, o d d z i a ł y w a n i e i n ­ formacji kolportowanych przez radio, wizyty w stolicy k r a j u s p r z y j a j ą �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 277 tworzeniu s i ę nowych potrzeb i ambicji u sporej części przedstawicieli młodego pokolenia. Wynikiem jest p o d k r e ś l a n e przez wielu r o z m ó w c ó w mniejsze z a a n g a ż o w a n i e m ł o d z i e ż y w sprawy hodowli i p r ó b y poszuki­ wania innych m o ż l i w o ś c i egzystencji. D l a znacznej części m ł o d z i e ż y nie jest m o ż l i w e odejście od gospodarki hodowlanej — nie tylko dlatego, że ograniczone są m o ż l i w o ś c i zatrudnienia w m i e ś c i e i ograniczona jest chłonność miasta, ale po prostu dlatego, że gospodarka hodowlana jest w przypadku Mongolii nadal warunkiem podstawowym funkcjonowa­ nia kraju. Niemniej szereg r o z m ó w c ó w ś r e d n i e g o i starszego pokolenia stwierdza, że m ł o d z i e ż nie ma takiego serca do hodowli, jak mieli oni i ich ojcowie i mimo r ó ż n o r o d n y c h form z a c h ę t y zainteresowanie jej dla hodowli w y r a ź n i e jest mniejsze. Nowe formy gospodarki — jak uspółdzielczenie, innego rodzaju eko­ nomika i organizacja gospodarki, pociągają za sobą konieczność rozbudowy aparatu zarządzania, a to prowadzi niekiedy do zbiurokratyzowania a przede wszystkim do oderwania aparatu zarządzającego od samych działań hodowlanych. Zjawiska te powszechne na c a ł y m ś w i e c i e — jako towarzyszące z r e g u ł y w s p ó ł c z e s n e j gospodarce — są niejednokrotnie przedmiotem krytycznej oceny aratów, zwłaszcza starszych, t r a k t u j ą c y c h stada w sposób znacznie bardziej osobisty, emocjonalny, a nie w y ł ą c z n i e utylitarny. S t ą d t a k ż e i wizerunek dobrego pasterza ma dziś charakter już tradycyjny. Mimo generalnych przeobrażeń cywilizacyjnych, w w y n i k u k t ó r y c h doszło w Mongolii do odmitologizowania u ś w i ę c o n y c h p r o c e d e r ó w pa­ sterskich, a przede wszystkim przedmiotu hodowli — samych zwierząt (sprowadzenie istot ż y w y c h do kategorii w y ł ą c z n i e rzeczy — s u r o w c ó w s p o ż y w c z o - p r z e m y s ł o w y c h ) z a c h o w a ł y s i ę niektóre dawne formy czci okazywanej z w i e r z ę t o m , a nawet r o z w i n ę ł y się ż y w i o ł o w o nowe jej prze­ jawy (monumentalne pomniki figur z w i e r z ę c y c h : takaż tematyka w róż­ nych rodzajach twórczości artystycznej). Ogromnie istotnym z e s p o ł e m cech s k ł a d a j ą c y c h się na tradycyjny wizerunek dobrego pasterza są walory etyczne i duchowe. M o n g o ł o w i e wykształcili rozbudowany system form z a c h o w a ń i norm, jakie winny być przestrzegane przez k a ż d e g o członka społeczności. T e n system niewerbalizowanych często symbolicznych zachowań, realizowany jest w po­ stawach i stosunku do innych. Powszechne są nadal i starannie przestrze­ gane zasady gościnności, odnosi s i ę to zarówno do n a j b l i ż s z y c h środowisk, jak r ó w n i e ż jest n o r m ą r e g u l u j ą c ą wszelkie stosunki w kategoriach swoi-inni-obcy. Jest to u m i e j ę t n o ś ć określenia w ł a s n e g o miejsca w spo­ łeczności i w ś w i e c i e , u m i e j ę t n o ś ć zachowania w stosunku do ludzi, przyrody i sił nadprzyrodzonych: a do tego potrzebna jest znajomość tradycji i form bycia. P o w ś c i ą g l i w o ś ć , umiar i takt są tymi zasadni­ czymi elementami, jakie winny c e c h o w a ć c z ł o w i e k a i jego zachowanie. S p r o w a d z i ć to m o ż n a do dewizy: szacunek dla siebie i dla innych. Jednym �278 L E C H MHOZ, J A C E K OLĘDZKI z istotnych p r z e j a w ó w postawy w y r a ż a j ą c e j się w tej dewizie jest obo­ jętność na dobra, jakie posiadają inni (niezależnie od ich atrakcyjności). Nie w y n i k a to przy t y m z braku ambicji i zasklepienia s i ę na poziomie potrzeb minimalnych, ale jest — jak s i ę wydaje — m a n i f e s t a c j ą postawy godnej, postawy c z ł o w i e k a m a j ą c e g o ś w i a d o m o ś ć , ż e nie wszystko co widzi musi w z i ą ć do ręki i nie wszystko m u s i b y ć jego w ł a s n o ś c i ą . A m ó w i ą c bardziej dobitnie jest to d o ś w i a d c z e n i e historyczne Mongolii, s p r o w a d z a j ą c e s i ę do przedkładania bycia sobą nad posiadanie. W zespole cech o k r e ś l a j ą c y c h dobrego pasterza jest potrzeba moral­ nego p o s t ę p o w a n i a wobec ludzi i ś w i a t a przyrody. Zawiera się w tym przede wszystkim u m i e j ę t n o ś ć w ł a ś c i w e g o zabicia barana a n a s t ę p n i e taki sposób p o d z i a ł u tuszy, aby k a ż d y — zależnie od w i e k u i pozycji — o t r z y m a ł p r z y n a l e ż n ą m u część. Jest tu r ó w n i e ż brany pod u w a g ę czas, tak rozumiany, by nie ograniczał go pośpiech. Najlepiej ilustruje to cele­ bracja spotkań, przez które w y r a ż a n y jest szacunek dla drugiego czło­ wieka. Jest wreszcie rzeczą nader c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że g ł ó w n e cnoty z daw­ nego kodeksu etycznego (optymizmu, pogoda ducha, w e w n ę t r z n y s p o k ó j , a nie g w a ł t o w n o ś ć czy nieposkromiona a k t y w n o ś ć ż y c i o w a ) s ą nadal uznawane przez znaczną część badanych społeczności. Cnoty te s ą propa­ gowane przez ludzi starszych z a c h o w u j ą c y c h nadal s w ó j n i e p o d w a ż a l n y , uznany i powszechnie szanowany autorytet s p o ł e c z n y . L e c h Mróz, Jacek Olędzki THE IMAGE OF OF A GOOD SPACE HERDSMAN. OCCUPATION A CONTRIBUTION B Y MONGOLIAN TO METHODS HERDSMEN S u m m a r y This is an attempt at taking knowledge of a type of personality pattern w h i c h has b e e n s h a p i n g an the h i s t o r y of M o n g o l i a . W e h a v e a c c e p t e d the tion of „a good herdsman" and w i d e r t h a n t h e l i t e r a l sense. T h e notion of a good h e r d s m a n , r e s p e c t e d b y a wide c i r c l e of t h e society, achieves spiritual and the steppe, s u b j e c t of the values. w h i c h constitute our study. effects is w h y the These T h e chief image does not but only i n r e l a t i o n to conditions the its meaning is t h a n others, b u t depicts characteristics, appraised a man by the of factor which exerts herds defined inhabitants a c e r t a i n p e r s o n a l i t y m o d e l , r e p r e s e n t the type of a h e r d s m a n ' s i m a g e This that r e f e r s not o n l y to a b r e e d e r w h o s k i l f u l l y t e n d s higher economic ethical conscious defini­ deeper and being an important influence is the r e l a t i o n to s p a c e a n d t h e position interest us a s a separate of principal self-contained s u r r o u n d i n g h e r d s m e n — the w i d e on i n it. entity expanse of steppe. It seems t h a t the r e l a t i o n to herding traditions and a defined stence — the yurtt being its s y m b o l i n M o n g o l i a — t a k e t h e f o r e m o s t Despite essential changes of a s o c i a l , economic a n d also way of exi­ place there. demographic character, �WIZERUNEK DOBREGO 279 PASTERZA the y u r t h a s r e m a i n e d a n a p p r e c i a t e d d w e l l i n g . T h e y u r t a n d the w a y it is u t i l i ­ zed is i n M o n g o l i a a p e r m a m e n t , m a t e r i a l l i n k b e t w e e e n various, constantly c h a n ­ ging dimensions of h i s t o r i c a l times a n d , hence, s o c i o - c u l t u r a l conditions. Elements linked with the existence and the a b i l i t y of ensuring oneself and the h e r d not o n l y s u r v i v a l but also the best possible life, a r e p r o b a b l y most r a t i o ­ nal i n the and s h a p i n g of t h e i m a g e of a good h e r d s m a n . T h e k n o w l e d g e of p r o p e r t i e s v a l u e s of p a s t u r e s of a f a m i l y , sheltering the repute of the won elements as t h e r e g i o n knowledge herds degree methods, the in winter a arats attesting of the economic competence. The who have is noticeable reserves outcome knowledge appropriate pastures, taking bred exceptionally to m a n a n d define type of k n o w l e d g e of i n h a b i t a n c e a n d the grass, h e r b s , w a t e r decide herdsman's selection by of p a s t u r a g e of and herds possibilities and, moreover, of animals, c a r e of beautiful breeding animals animals, of define and the represent h i m a s a good h e r d s m a n . T h e r o l e of i n p a r t i c u l a r i n u t t e r a n c e s of e l d e r l y a n d this young i n d i v i d u a l s — s e v e r a l r e s p o n d e n t s of the m i d d l e aged a n d o l d e r g e n e r a t i o n d e c l a ­ red that y o u n g people a r e not so k e e n on b r e e d i n g , as they a n d t h e i r f a t h e r s w e r e and that, despite v a r i o u s f o r m s of e n c o u r a g e m e n t , i n t e r e s t i n b r e e d i n g is decreasing. T h i s h a s b e e n f r e q u e n t l y critically assessed b y arats, obviously usually elderly people w h o t r e a t h e r d i n g i n a m u c h m o r e p e r s o n a l , e m o t i o n a l a n d not o n l y utili­ t a r i a n m a n n e r . T h e i m a g e of a good h e r d s m a n i s , therefore, a t p r e s e n t of a t r a d i ­ tional character. Despite general changes i n civilization resulting i n Mongolia i n a de-mytholo- gization of s a c r e d h e r d i n g p r o c e d u r e s a n d , a b o v e a l l , the s u b j e c t of b r e e d i n g — the — animals themselves (reduction of live beings to the category of things i.e., i n d u s t r i a l - f o o d r a w m a t e r i a l ) , t h e r e r e m a i n e d i n M o n g o l i a c e r t a i n old of reverence shown formis: monumental artistic A of a n i m a l s , -there e v e n statues of animals developed and good important followed g r o u p of herdsman created a n e x t e n s i v e by every includes system member characteristics making ethical of f o r m s of the and a b i l i t y of to defining behave one's o w n towards deration a n d tact and subjects in forms some all new kinds society. This nature and system of of image Mongols have non-verbalized, a n d r e l a t i o n s to i n the society others. a n d the This world, s u p e r n a t u r a l forces. represent these basic elements his behaviour. T h i s traditional The of b e h a v i o u r a n d n o r m s w h i c h s h o u l d position people, up the spiritual values. s y m b o l i c b e h a v i o u r is r e a l i z e d i n a t t i t u d e s how relevant spontaneously work. most a to w h i c h should be often is the knowledge Restraint, mo­ characterize m a n could be r e d u c e d to the d e v i c e : r e s p e c t for oneself and for others. O n e of the e s s e n t i a l f e a t u r e s of t h i s a t t i t u d e is a n i n d i f f e r e n c e to goods a c q u i r e d b y others (regardless of t h e i r a t t r a c t i v e n e s s ) . I t is a l s o v e r y c h a r a c t e r i s t i c t h a t the p r i n c i p a l v i r t u e s of t h e f o r m e r e t h i c a l code (optimism, cheerfulness, equanimity, instead of impetuosity or unrestrained v i t a l i t y ) a r e s t i l l r e c o g n i z e d b y the m a j o r i t y of the i n v e s t i g a t e d p o p u l a t i o n . T h e s e v i r t u e s a r e p r o p a g a t e d b y older people w h o h a v e s t i l l k e p t t h e i r u n s h a k e n , r e c o ­ gnized and generally respected social authority. �280 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI Лех Мруз, Яцек Олендзки ОБРАЗ ХОРОШЕГО СКОТОВОДА. К ВОПРОСУ О СПОСОБАХ З А Н И М А Н И Я ПРОСТРАНСТВА МОНГОЛЬСКИМИ СКОТОВОДАМИ Резюме Ц е л ь настоящей р а б о т ы — попытка изучить некий о б р а з ц о в ы й т и п личности, форми> ровавшийся в и с т о р и и М о н г о л и и . П р и н и м а я определение „ х о р о ш и й с к о т о в о д " , м ы с о з ­ н а е м , что в н е м заключается б о л е е широкий и б о л е е г л у б о к и й с м ы с л , ч е м т о л ь к о букваль­ ный. И б о в понятии х о р о ш и й с к о т о в о д — п о л ь з у ю щ и й с я у в а ж е н и е м ш и р о к о г о круга о б ­ щественности — кроется н е только фигура пастуха, у м е ю щ е г о у х а ж и в а т ь з а с т а д о м и д о ­ б и в а ю щ е г о с я э ф ф е к т о в б о л ь ш и х ч е м другие, н о также я человека с о п р е д е л е н н ы м и д у х о в ­ н ы м и и нравственными качествами. Э т и ценимые ж и т е л я м и с т е п е й качества, о б р а з у я и з ­ вестную м о д е л ь личности, и составляют п р е д м е т н а ш е г о интереса. Ф а к т о р о м , оказыва­ ю щ и м р е ш а ю щ е е влияние н а характер о б р а з а х о р о ш е г о C K O I о в о д а , является о т н о ш е н и е к пространству и с п о с о б н а х о д и т ь в н е м свое м е с т о . П о э т о м у о б р а з с к о т о в о д а интересует н а с не как отвлеченное, с а м о д о в л е ю щ е е ц е л о е , н о в отнесении л и ш ь к у с л о в и я м , в каких б ы т у ю т пастухи — к ш и р о к и м п р о с т о р а м с т е п е й . Кажется, что з д е с ь н а первое м е с т о н а д о выдвинуть о т н о ш е н и е к скотоводческим тра­ д и ц и я м и о п р е д е л е н н о м у о б р а з у ж и з н и , с и м в о л о м к о т о р о г о является в М о н г о л и и ю р т а . Н е с м о т р я н а коренные п р е о б р а ж е н и я с о ц и а л ь н о г о , хозяйственного и, н а к о н е ц , д е м о г р а ­ фического характера, ю р т а п р о д о л ж а е т оставаться ц е н н ы м д о м о м . Ю р т а и с п о с о б п о л ь ­ зования е ю представляют с о б о й в М о н г о л и и прочное м а т е р и а л ь н о е с в я з у ю щ е е з в е н о м е ж д у различными, п о с т о я н н о м е н я ю щ и м и с я и з м е р е н и я м и исторического в р е м е н и и, т е м с а м ы м , общественно-культурными у с л о в и я м и . П о ж а л у й , н а и б о л е е и з м е р и м ы м и в с о з д а н и и о б р а з а х о р о ш е г о с к о т о в о д а являются э л е м е ­ нты, связанные с б ы т о м и у м е н и е м обеспечить с е б е и с т а д а м н е т о л ь к о условия пережить, н о и д о б и т ь с я в м е р у в о з м о ж н о с т е й наилучших жизненных условий. З н а н и е свойств и п о л о ­ жительных качеств п а с т б и щ , составляющих р а й о н проживания и вьшаски скота д а н н о й с е м ь и , знание трав, запасов в о д ы и в о з м о ж н о с т е й обеспечить н е о о б х о д и м ы м с т а д о на з и м у предрешает экономические эффекты и вместе с т е м определяет степень п р о ф е с с и о н а л ь н о г о знания д е л а с к о т о в о д о м . Знания, относящиеся к ж и в о т н ы м , ж и в о т н о в о д с т в у , осуществле­ н и е п о д б о р а соответственных м е с т д л я вьшаски, з а б о т л и в о с т ь о ж и в о т н ы х и, наконец, и з ­ вестность, какую в с р е д е аратов приносят исключительно красивые ж и в о т н ы е — в о т те элементы, к о т о р ы е свидетельствуют о человеке, о п р е д е л я ю т е г о как х о р о ш е г о с к о т о в о д а . Р о л ь такого р о д а знаний о с о б е н н о з а м е т н а п р и сравнении высказываний пожилых л ю д е й и м о л о д е ж и — р я д с о б е с е д н и к о в среднего и с т а р ш е г о п о к о л е н и й подчеркивает, что м о л о ­ д е ж ь у ж е не так р а с п о л о ж е н а к скотоводству, как были о н и и и х отцы, и что н е с м о т р я на различные ф о р м ы п о о щ р е н и я ее интереса к скотоводству, о н з а м е т н о падает. Э т о н е о д н о ­ кратно является п р е д м е т о м критической оценки а р а т а м и , о с о б е н н о с т а р ш и м и , о т н о с я щ и ­ м и с я к с т а д а м с г о р а з д о б о л ь ш е й увлеченностью, э м о ц и о н а л ь н о , а н е л и ш ь исключительно у т и л и т а р н о . О т с ю д а также и о б р а з х о р о ш е г о с к о т о в о д а с е г о д н я и м е е т у ж е традиционный характер. Н е с м о т р я н а коренные цивилйзационные преображения, в и т о г е к о т о р ы х в М о н г о л и и п р о и з о ш л а д е м и ф о л о г и з а ц и я освященных скотоводческих р а б о т и , п р е ж д е всего, п р е д м е т а животноводства — с а м и х животных (низведение живых существ к категории т о л ь к о ве­ щ е й — п и щ е п р о м ы ш л е н н о г о сырья), сохранились некоторые д р е в н и е ф о р м ы поколения п е р е д животными и д а ж е стихийно распространились е г о новые проявления ( м о н у м е н т а л ь ­ ные изваяния фигур животных; такая ж е тематика в разных ж а н р а х х у д о ж е с т в е н н о г о т в о р ­ чества). �WIZERUNEK DOBREGO 281 PASTERZA Чрезвычайно с у щ е с т в е н н ы м н а б о р о м качеств, с о с т а в л я ю щ и х о б р а з х о р о ш е г о пастуха, являются духовные и нравственные достоинства. М о н г о л а м и с о з д а н а развернутая с и с т е м а форм поведения и н о р м , какие д о л ж н ы с о б л ю д а т ь с я к а ж д ы м ч л е н о м общества. Э т а с и с т е м а не вербализованных, ч а с т о символических поведений, осуществляется в м а н е р е д е р ж а т ь себя в отношениях с д р у г и м и . Э т о — у м е н и е определить свое м е с т о в о б щ е с т в е и в м и р е , умение вести с е б я п о о т н о ш е н и ю к л ю д я м , п р и р о д е и сверхъествественным с и л а м . С д е р ж а н ­ ность, у м е р е н н о с т ь и такт — в о т главные э л е м е н т ы , какие д о л ж н ы б ы т ь своейственны че­ ловеку и е г о п о в е д е н и ю . Э т о м о ж н о свести к д е в и з у : с а м о у в а ж е н и е и уважение к д р у г и м . О д н и м и з существенных проявлений п о з и ц и и , выражающейся в э т о м д е в и з е , является б е з ­ различие к б л а г а м , какими о б л а д а ю т другие (независимо о т и х привлекательности). Характерно, наконец, т о , что основные д о б р о д е т е л и д р е в н е г о нравственного кодекса (оптимизм, д у ш е в н о е спокойствие, а н е несдержанность и л и неукротимая жизнедеятельность) п р о д о л ж а ю т признаваться значительной частью исследованной общественности. Э т и д о ­ бродетели п о п у л я р и з у ю т с я п о ж и л ы м и л ю д ь м и , к о т о р ы е по-прежнему незыблемый, признанный, в с е о б щ и й авторитет. сохраняют свой � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae66fd2872f8bac0df55eec66eedb57b.pdf 17b506cf28d5321093445c739f4bc159 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3592 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3369 Title A name given to the resource Wizerunek Żyda w oczach Polaków na Litwie ; Informatorzy, wywiady / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.89-93 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hryciuk, Renata; Moroz, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text jeżeli teraz uczą, to już nie po ż y d o w s k u , tylko po he\rajsku - bo taki język jest w Izraelu." ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) ,Ja nie c h o d z i ł a m do synagogi, ale z a c h o w a ł a m tradycję i przestrzegam świąt [...]. Zupełnie nie możecie z r ó w n a ć jak było do wojny i jak jest teraz - a to d u ż o , bardzo d u ż o zrobiła wojna r j . I tak będzie d o p ó k i my żyjemy, ale my już ostatni Mohikanie iak my umrzemy, to już nikt nie będzie się interesował nie będzie szukał - tu w Święcianach nie ma ani jednego m ł o d e g o Ż y d a . " (Kobieta, lat 80. Świeciany) Przytoczone relacje świadczą nie o k u l t u r o w y m samouni­ cestwieniu Ż y d ó w , ale o sytuacji, k t ó r a była k o n s e k w e n c j ą n i e o b e c n o ś c i Ż y d ó w - o r t o d o k s ó w w powojennej Litwie. Kjedy znikają ortodoksyjne ś r o d o w i s k a ż y d o w s k i e nie ginie wprawdzie zupełnie ż y d o w s k a k u l t u r a , ale zostaje przy­ spieszony proces zaniku tradycji. Pod w p ł y w e m oficjalnej polityki model życia zmienia się znika religijność, znika więc i o b r z ę d o w o ś ć . Z a n i k tradycji w ś r ó d współczesnej społeczności ż y d o w s k i e j w Litwie jest wynikiem d z i a ł a n i a czynników z e w n ę t r z n y c h : wyniszczenia ludności w czasie wojny, p o l i t y k i w ł a d z komunistycznych i z w i ą z a n y c h z n i ą represji, k t ó r y c h to k o n s e k w e n c j ą była emigracja Ż y d ó w Litwy brak szkół ż y d o w s k i c h , zlikwidowanie podstaw ekonomicznych, dzięki k t ó r y m społeczność ż y d o w s k a funk­ cjonowała przez wiek. z a m k n i ę c i e "instytucji m o g ą c y c h nrzyczynić się do zachowania języka i tradycji R ó w n i e ż czynniki w e w n ę t r z n e b ę d ą c e w dużej mierze wyn.k.em oficjalnej p o l i t y k i p a ń s t w a to znaczy asymilacja i z w i ą z a n e z n a częste mieszane m a ł ż e ń s t w a z d e c y d o w a ł y o stopmowym t r w a j ą c y m czterdzieści lat wymieraniu tradycji fizyczna z a g ł a d a nie tylko elit ale większości narodu w czasach drugiej wojny ś w i a t o w e j , powojenne czystki komunistyczne D o e ł e b i ł y w ludności żvdowskiei lek ooczucie stałego z a g r o ż e n i a zaszczepiony jeszcze pierwszym, wystąpieniami n a c j o n a l i s t ó w w latach trzydziestych. 7 Obecnie władze L i t w y starają się z r e k o m p e n s o w a ć Ż y d o m poniesione straty moralne, m o ż n a nawet m ó w i ć o pewnym faworyzowaniu tej grupy l u d n o ś c i , ale coraz więcej Ż y d ó w emigruje, korzystając z zaistniałej możliwości. W y n i k a to z zakorzenionego w ś w . a d o m o ś c t lęku, iż czas z a g r o ż e n t a me minął, strach przed n i e p e w n ą sytuacft e k o n o m i c z n ą i m o ż ­ l i w y m i zmianami w polityce władz. T a k ż e takie p o s u n i ę c i a , j a k rehabilitacja litewskich zbrodniarzy wojennych, w i n n y c h Holokaustu, b u d z ą z r o z u m i a ł y lęk. Jak j u ż w s p o m n i a ł y ś m y we wstępie, sytuacja Ż y d ó w uległa poprawie w ostatnich k i l k u latach i jest to przede wszystkim rezultatem nowej p o l i t y k i w ł a d z litewskich. P o w s t a ł o Ż y d o ­ wskie Towarzystwo K u l t u r a l n e , r ó ż n e organizacje o ś w i a t o ­ we, szkoła w Wilnie, u d o s t ę p n i o n o wiernym dwie synagogi (w Wilnie i K o w n i e ) , gdzie n a b o ż e ń s t w a celebruje rabin z L o n d y n u . Działają dwa muzea - jedno przy Ż y d o w s k i m Towarzystwie K u l t u r a l n y m a drugie to reaktywowane m u ­ zeum H o l o k a u s t u . Wychodzi ż y d o w s k a gazeta. We wszystkich p r ó b a c h odrodzenia ś w i a d o m o ś c i narodo­ wej i kulturowej widoczne jest, że szczególną w a g ę przywią­ zuje się do k u l t y w o w a n i a p a m i ę c i o ofiarach wojny: o d ­ słoniętych z o s t a ł o wiele p o m n i k ó w w miejscach zbrodni p o p e ł n i o n y c h na Ż y d a c h , u k a z u j ą się publikacje na ten temat. P a m i ę ć o ofiarach H o l o k a u s t u zaczęła k o n s o l i d o w a ć tą tak rozbitą po wojnie g r u p ę - co więcej daty u p a m i ę t ­ niające tragiczne wydarzenia z c z a s ó w wojny takie j a k : likwidacja gett w Wilnie i K o w n i e egzekucje w Ponarach czy Święcianach są obecnie j e d y n ą ' o k a z j ą do s p o t k a ń D n i w k t ó r y c h czczona jest p a m i ę ć ofiar H o l o k a u s t u stają sie swoistymi świętami p o s i a d a j ą c y m i w ł a s n y r y t u a ł Te mar tyrologiczne obchody z a s t ą p ły tradycyjne święta ż y d o w s k i e ustalone przez wielowiekowa tradycje a teraz już nie ob­ chodzone zaliczane raczej do przeszłości. Żydzi, tak j a k wiele n a r o d ó w w byłym Z w i ą z k u Radziec­ k i m , odarci zostali z pamięci o własnej o d r ę b n o ś c i , kulturze, historii. Jest to proces chyba nieodwracalny. Tradycja zanika c h o c i a ż jest jeszcze sztucznie podtrzymywana, od p o c z ą t k u naucza się historii i j ę z y k a . P a m i ę ć o w s p ó l n y m pochodzeniu i o w s p ó l n y c h losach właściwie ogranicza się tylko do p a m i ą t e k H o l o k a u s t u i do zachowania tego, co przypomina czas najokrutniejszego cierpienia. Wizerunek Żyda Renata Hryciuk, E w a Moroz Wizerunek Ż y d ó w , ich o b r z ę d ó w , zwyczajów, zanotowa­ ny w czasie prowadzonych przez nas b a d a ń , nie różni się od tego, który f u n k c j o n o w a ł przed w o j n ą , i znany jest nam z literatury (Cała 1992). M i m o iż społeczność ż y d o w s k a została w czasie wojny niemal zupełnie wyniszczona, wizeru­ nek Ż y d a wciąż żywy jest w pamięci m i e s z k a ń c ó w wsi, bacznie bardziej wyrazisty niż B i a ł o r u s i n a czy L i t w i n a . Stereotyp Ż y d a , k t ó r y funkcjonuje obecnie, w y t w o r z y ł się wśród społeczności zamieszkujących m a ł e miasteczka i wsie. Ądzi ji |i d n ą z grup, tworzyli t k n i ę t e społeczności posługujące się innym j ę z y k i e m , mające w ł a s n ą religię i k u l t u r ę . Żyli w sąsiedztwie tradycyj­ nych społeczności c h ł o p s k i c h , k t ó r e r ó w n i e ż były do pew"^o stopnia z a m k n i ę t y m i grupami. Obie społeczności były sobie obce, izolowały się - zwłaszcza w sferze o b r z ę d ó w ' g i i , jednocześnie jednak k o n t a k t o w a ł y się ze s o b ą , i to • b r y ł k o w sferze gospodarczej. W p ł y w y kulturowe obu grup °a siebie m o ż n a z a o b s e r w o w a ć n p w j ę z y k u , stroju muzyce Jpnitekturze. Jednak bliższe związki np. m a ł ż e ń s t w a miały Jedynie sporadycznie. w r e u e j s c e L i t w j e n i e z a s y T n o w a s j e 7 z a W i z e r u n e k Ż y d a b y ł w i ę c b u d o w a n y na p o d s t a w i e w i e l o ­ rakich (acz niezbyt bliskich) k o n t a k t ó w obu grup oraz indywidualnych d o ś w i a d c z e ń i obserwacji. Pierwszym skojarzeniem jakie n a s u w a ł o się n a s z y m roz­ m ó w c o m p r z y p y t a n i u o Ż y d ó w b y ł o o d w o ł y w a n i e s i ę do wyglądu i opisu stroju. Ż y d m i a ł ciemną cerę i włosy, h a c z y k o w a t y nos, u b r a n y b y ł w c h a ł a t lub d ł u g i p ł a s z c z , m i a ł pejsy i j a r m u ł k ę . „ Ż y d ó w bardzo ł a t w o było p o z n a ć na ulicy: czarncriki byl i nos miał taki, ż e to nawet gadają ludzie do tej pory czasem masz nos jak u Żyda - taki garbaty, długi, chudy i zakrzywiony." ( M ę ż c z y z ­ na i kobieta. Litwini, lat o k o ł o 80, Podbrodzie) „Starzy Żydzi to zawsze płachtę na siebie narzucali i nosili pejsy i takie malutkie czapeczki, ale tylko starzy, bo młodzi ubierali się. jak my wszyscy." (Polka lat 72, Podbrodzie) Inna relacja:.,[...] Żyd jest czarny, ma inną b u d o w ę nosa; u nich duze czarne oczy [ „ . ] " (Kobieta z grupy starowierców, lat 40. Suderwa) „oni mają czarne albo ryże włosy - nie ma białych, mają więcej pociągłe nosy [...]" (Polka, lat 82, Koleśniki) 89 �" 1 W k l a s y c z n y m s c h e m a c i e p r z e d s t a w i o n y m przez B y s t r o n i a (1935) i s t o t n y m elementem w y r ó ż n i a j ą c y m Ż y d a jest zapach. T a k ż e zdaniem naszych r o z m ó w c ó w , o p r ó c z od­ miennego w y g l ą d u c h a r a k t e r y z o w a ł Ż y d ó w specyficzny z a ­ p a c h : b y l p r z y k r y i o d n o s i ł s i ę nie t y l k o do s a m e j o s o b y , ale i do jego d o m u . „Żydzi śmierdzieli kozłem, to dało się wyczuć, nawet ta moja koleżanka co była bardzo czysta, to też śmierdziała Ż y d e m [...] to ten ich zapach taki wrodzony." (Polka, lat 77, Makucie) „śmierdzieli okrutnie: oni i ich domy." (Kobieta i M ę ż c z y z n a , Litwini, lat 80, Podbrodzie) „Żydzi j u ż są trochę inne. Żyd ma swój zapach." (Polka, lat 82, Koleśniki) „ D o m y ich ciemne, smętne, niewybielone, sprzęty proste i zwykłe. Nie ma u nich w domu porządku. Zapach ichni, taki inny, trudno powiedzieć [...] po tym ich od razu m o ż n a p o z n a ć - przykry taki. Jakaś zdechła kura czy co." (Polka, lat 70, Suderwa) K o l e j n y m istotnym wyznacznikiem „ i n n o ś c i " - „ o b c o ś c i " Ż y d a jest f a k t , i ż dzieci ż y d o w s k i e r o d z i ł y s i ę i n a c z e j . M i a ł y one p r z y c h o d z i ć n a ś w i a t ś l e p e a w e d ł u g powszechnie p a n u j ą c e g o przekonania do p r z y w r ó c e n i a dzieciom w z r o k u potrzebna była chrześcijańska krew, k t ó r ą przemywano n i e m o w l ę t o m oczy. „taka wersja była. że to krew ich dzieciom co się rodzą jest potrzebna, przecierają im oczy, bo niby ślepi się rodzą [...]" (Białorusin, lat 70, P o w i e w i ó r k a ) „krwią katolicką smarowali dzieciom oczy od razu po urodze­ niu, oni ślepe się rodzili." (Polka, lat 70, Dziewieniszki) „ M a m a mi też mówiła, że oni się ślepe rodzą, że im to krew polskiego chrześcijaństwa potrzebna jest do tego, żeby dzieciom małym oczy umyć, a starym to na zdrowie dać [...] Prawda to była." (Polak, lat 72, Koleśniki) F u n k c j o n u j ą c y w kulturze tradycyjnej motyw m o r d u rytualnego, przez naszych litewskich r o z m ó w c ó w ł ą c z o n y b y ł z w y k l e ze ś w i ę t e m P e s a c h i p i e c z e n i e m r y t u a l n e j m a c y . Prawie we wszystkich naszych wywiadach z a r e j e s t r o w a ł y ś ­ my pełen schemat „ m o r d u rytualnego" d o k o n y w a n e g o na wiele s p o s o b ó w , p r z y z a c h o w a n i u t r z e c h z a s a d n i c z y c h ele­ m e n t ó w : p o r w a n i a katolickiego dziecka, wytoczenia k r w i i u ż y c i a k r w i u z y s k i w a n e j w ten s p o s ó b d o w y p i e k u m a c y . K r e w c h r z e ś c i j a ń s k a b y ł a n i e z b ę d n y m elementem ż y d o w s ­ kiego r y t u a ł u - elementem u ś w i ę c a j ą c y m ten r y t u a ł . „Im krwi trzeba naszej do macy; bo Pana Jezusa jak zamor­ dowali to wzięli sobie tą krew na Wielkanoc i od tego tak ludzi mordują [...] Oni tak robią, że w e z m ą beczkę, nakłuwają g w o ź ­ dziami i wrzucają tego człowieka; najlepiej dziecko najmniejsze i kaczają z góry i z n ó w na górę." (Polka, lat 72, Pacunele) „ T a k a wiara jest, że zamęczyli Pana Jezusa niewinnego to znaczy oni potem te niewinne krew, musieli dać kropelkę tej krwi zjeść [.„] I m ó w i nawet w te czasy giną takie dzieciaczki malutkie - bo przed świętami, bardzo często takie przepadają. T o prawda [...] przeważnie, żeby tylko dziewczynka była [...] że słabiejsza [...] oni je tam męczą, nie żeby je tak raptem zabili, zakroili, ale oni m ę c z e ń s t w o kłuli [...] kolą ją ż y w ą , krew płynie [...] i wszystko co mają do tej krwie maczają, a potem krew jedzą znaczy pieką te macy i maczają do tej krwi, c h o ć trochę, c h o ć kropelkę tej chrześcijańskiej krwi zjeść." (Polka, lat 59, Niemenczyn) T y m c o z w r a c a s z c z e g ó l n ą u w a g ę we w s z y s t k i c h r e l a c j a c h m ó w i ą c y c h o „ m o r d z i e r y t u a l n y m " jest fakt, ż e w s z y s c y i n f o r m a t o r z y byli p r z e k o n a n i o p r a w d z i w o ś c i z d a r z e ń , 0 k t ó r y c h m ó w i l i , p o d a j ą c relacje z a s ł y s z a n e od z n a j o m y c h 1 rodziny. F u n k c j o n u j ą c e w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w L i t ­ w y p r z e ś w i a d c z e n i e o d o k o n y w a n i u przez Ż y d ó w „ m o r d u r y t u a l n e g o " nie p r o w a d z i j e d n a k do d z i a ł a ń a n t y s e m i c k i c h - j e s t e ś m y o tym g ł ę b o k o p r z e k o n a n e . T u t a j w y r a ź n i e u w i d a ­ c z n i a j ą s i ę pewne o s o b l i w o ś c i m y ś l e n i a stereotypowego: nieistnienia „ o b i e k t u " , z k t ó r y m b e z p o ś r e d n i o ł ą c z y s i ę stereotyp, nie m u s i w p ł y w a ć n a istnienie i c h a r a k t e r s a m e g o 90 stereotypu, a t a k ż e - negatywne cechy zawarte w stereotypie nie m o g ą w ż a d n y m stopniu b y ć b o d ź c e m d o z a c h o w a ń a g r e s y w n y c h w o b e c „ o b i e k t u " stereotypowego w y o b r a ż e n i a I n n y m e l e m e n t e m w i z e r u n k u Ż y d a , n a d a l a k t u a l n y m we w s p ó ł c z e s n e j L i t w i e jest a p o k r y f ł ą c z ą c y o s o b ę Ż y d a ze ś w i n i ą , z w i e r z ę c i e m , k t ó r e w k u l t u r z e e u r o p e j s k i e j jest o c e n i a n e p e j o r a t y w n i e . Jest o n o s y m b o l e m n i e c z y s t o ś c i b r u d u , c h c i w o ś c i . S y m b o l i c z n e ł ą c z e n i e Ż y d a ze ś w i n i ą w m a l o w i d ł a c h , o b r a z a c h z a r ó w n o o tematyce religijnej i ś w i e c k i e j m i a ł o n a c e l u o ś m i e s z e n i e i n a p i ę t n o w a n i e tych w s z y s t k i c h c e c h Ż y d ó w , k t ó r e u w a ż a n o z a obce, inne zagrażające społeczeństwu jako całości. We współczesnej L i t w i e n a d a l ż y w o f u n k c j o n u j e a p o k r y f o p o w i a d a j ą c y o tyni j a k Chrystus zamienił Ż y d ó w k ę w świnię - m a on wyjaśniać istnienie ż y d o w s k i c h z a k a z ó w p o k a r m o w y c h , g ł ó w n i e zaka­ zu jedzenie wieprzowiny. „ Ż y d o m nie wolno jeść wieprzowiny, kiedyś słyszała gdziej taką historię, że jak szedł Jezus Chrystus drogą to spotkał Żyda i Ż y d ó w k ę . Oni nie wierzyli nigdy, że Chrystus to Bóg. Schowali Ż y d ó w k ę pod nieckę i Żyd zatrzymuje Chrystusa i pyta, kto tam siedzi pod niecką, nie mówi kto, chciał sprawdzić, czy Chrystus to Chrystus. B ó g odpowiedział, że to świnia z prosiakami, podnoszą wieko... a tu wybiega świnia z prosiakami. Z tej Ż y d ó w k i to sic porobiło i dlatego podobno oni w o g ó l e nie biorą słoniny, ani innego mięsa ze świni." (Polka, lat 58, Koleśniki) „ G d y Pan Jezus chodził po tej ziemi i wszystko wiedział i wszystko widział, w jednym miejscu Żydzi Ż y d ó w k ę pod koryto puścili. Pan Jezus odpowiedział, że tam to m o ż e leżeć świnia z prosiakami, oni przewracają to koryto, patrzą, a tam wot i leży świnia - ot taka legenda." (Białorusin, lat 72, Powiewiórka) W r e l a c j a c h r o z m ó w c ó w e k s p o n o w a n y b y l g ł ó w n i e zakaz iedzenia w i e n r z o w i n v n o z a tvm c z ę s t o n o d k r e ś l a n o nodzi»! na tn r n I r n ^ P r n P i n M r n ™ ™ > wvmi«,í nn na to co Koszerne i nieKoszerne o r a z w y m i e n i a n o osooc t r e z a k a ) o d p o w i e u a a i n ą z a p r z y g o t o w a n i e m i ę s a o o spożycia. „ M i e h swoje potrawy, nazywali koszerne i niekoszeme, to znaczy, ze kury sam nie mógł zarżnąć. Musiał isc do tęgo rabin, i on mu tą kurę zarzynał. Nie wiem, dlaczego [...] (Białorusin, lat 72, Powiewiórka) „Żyd, on j u ż j a k o ś trzyma się koszerne. Jemu musi być zdrowy | żywioł, zdrowe mięso. A świnia, to ona, j u ż świnia to jest nieczyste | stworzenie [...] ona cała niekoszerna. Ja widziałam jak Żyd rżną | żywiole, to on poznaje, czy ona „koszer" czy „ t r e f . Jeżeli titfl liczy się niezdrowa żywioła. Jak już tref, to oni już nie jedzfj] zupełnie." (Polka, lat 70, Suderwa) B a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n a jest w i e d z a r o z m ó w c ó w na temal | religii ż y d o w s k i e j i z w i ą z a n y c h z n i ą ś w i ą t i o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j . W i ę k s z o ś ć o d w o ł y w a ł a s i ę do s ą d ó w , opinii: p o w i e l a n y c h p r z e z ś r o d o w i s k o , d o tzw. wiedzy potocznej, m y l ą c p r z y t y m p o d s t a w o w e fakty. T y l k o nieliczna grupa Wie c o ś o ś w i ę t a c h czy o b r z ę d a c h . C i ludzie swoje sądy o p i e r a j ą n a w ł a s n y c h d o c i e k a n i a c h , n a p r ó b i e porównania I swych o b r z ę d ó w z o b r z ę d a m i sąsiada. „Żydzi mają swoją jewrejską wiarę, między sobą mówią p> jewrejsku, bo tylko rabin zna 'hebrajski'. Modlą się w synagodze, ale tylko Żydzi. Żydówki nie m o g ą pójść do synagogi. W synag»- i dze trzeba mieć czapkę na głowie. Z d w ó c h stron ustawione <H ławki, na podwyższeniu stoi stół, a na nim siedzi rabin, w czarny* I ubraniu, a na czole ma zakręconą synagogę - to tc ich modlitwy,* ręku też c o ś ma zawiązane, na stole stoi figura Mojżesza. Ra'f i czyta c o ś głośno, a reszta Ż y d ó w siedzi na ławkach i rozmawiaj* o interesach, ale co jakiś czas wszyscy głośno odkrzykuią rabinowi, D o svnazoei każdy Żyd przychodzi w czarnym ubraniu w kapę'"' I szu lub w czapce." (Polak, lal 85, Czarny Bor) „ K i e d y ś byłam w synagodze'. T a m jest cos jak ołtarz * stopniami i więcej nic - pusto tak, oni ani obrazów ani n > T ¡ 3 smulno i ciemno. M o d l ą się tak, że dwa palce złożą i tak coś k<* [ ust robią i całują." (Polka, lat 77, Makucie) „ Ż y d o w s k i duchowny to rabin. On chyba specjalnego wy­ kształcenia nie ma. Ot! Żydzi wybierali najmądrzejszego spos^ siebie. Ż y d o w s k a wiara jest nieciekawa, to są wstrętni ludzie H 1 Świątynia żydowska to synagoga - tam mężczyźni i kobiW j oddzielnie się modlą, kobiety na górze na takim zagrodzoW* I a c �balkonie. Rabin tam odprawia, czytają te 10 przykazań i ten Talmud - to jest zbiór żydowskich praw. Święty dzień dla Ż y d ó w to sobota." (Polka, lat 72, Podbrodzie) S z a b a s jest d l a Ż y d ó w d n i e m o d p o c z y n k u - z a c z y n a s i ę p i ą t e k w i e c z o r e m , a k o ń c z y s i ę o tej samej p o r z e w s o b o t ę . Dla c h r z e ś c i j a n ś w i ę t u j ą c y c h w n i e d z i e l ę , nie o g r a n i c z a n y c h tak l i c z n y m i z a k a z a m i r e l i g i j n y m i , o b c h o d y s z a b a s o w e w y ­ dawały s i ę inne, ś m i e s z n e . w .Pracują w niedzielę, a w sobotę nie. D u c h o w i e ń s t w o im zabraniało pracy w soboty, bo to jest ich święto szabat. Wynajmowali człowieka, któremu zawierzali, on handlował i żydo­ wski handel szedł nawet w sobotę." (Polak, lat 85, Czarny Bór) „U nich całkiem inna wiara jak u nas - kiedyś przyjeżdżali kupcy, przeważnie Żydzi i w szabas - święto im jechać nie można [...] i ognia też gasić w szabas nie m o ż n a było, a zazwyczaj palą świece - obrus zaczął s.ę palie, to on poleciał po sąsiada, zeby mu zgasił ten ogień, bo jemu me można. (Polak, lat 80, Makucie) O b c h o d y ś w i ą t ż y d o w s k i c h , tak r ó ż n e od c h r z e ś c i j a ń s ­ kich, b y ł y p r z e d m i o t e m ż y w e g o z a i n t e r e s o w a n i a n a s z y c h r o z m ó w c ó w . Z w r a c a n o u w a g ę przede w s z y s t k i m na te święta, k t ó r e b y ł y w i d o w i s k o w e , s w o j ą i n n o ś c i ą s k ł a n i a ł y k u obserwacji n p . : S t r a s z n a N o c , K u c z k i , j a k r ó w n i e ż ś w i ę t a związane z j a k i m ś wierzeniem, p r z e s ą d e m , j a k Pesach - m a ­ ca, P u r i m - p ę d z e n i e H a m a n a . Pierwsza relacja d o t y c z y ś w i ę t a J o m K i p p u r : „W listopadzie była Straszna Noc, nad rzeką Żydzi trzęsą swoje grzechy, wszystkie kieszenie wywracają i m o d l ą się i mają takie pacierze na rękach, w synagodze też się wtedy modlą. Kiedyś Żydówka przed tą Straszną N o c ą przyszła do mojej mamy, żeby pożyczyć taką d u ż ą chustkę na plecy - laką co mama do kościoła ubierała - ta chustka p o ś w i ę c o n a była. Jak Ż y d ó w k a tą chustkę założyła, to już jej diabeł nie nosił. Bo zły duch chwyta jak oni modlą się. Jak modli się Ż y d i obsmarcza się to nie obetrze nosa, tylko najmuje Polaka, żeby im nosa obetrzeć, żeby tylko to katolicy robili a Ż y d tylko o modlitwie myślał [...], dziadek mój kiedyś widział jak przed Straszną N o c ą w polu diabeł Żyda w powietrzu nosił - dziadek zaczął żegnać się i ten Ż y d spadł. Dziadek wziął do domu tego Icka i wykurowal to ta lekowa tak dziękowała dziadkowi i prosiła, żeby nic nie m ó w i ć , bo diabeł porwał Icka z synagogi." (Polka, lat 77, Makucie) O ś w i ę c i e S u k k o t s ą s i e d z i Ż y d ó w w i e d z ą t y l k o tyle, ż e budowano w ó w c z a s k u c z k i " J e d n a z r o z m ó w c z y ń w s p o ­ mniała' „W listopadzie Żydzi robią 'kuczki" - takie szałasiki k o ł o domu, tam w c h o d z ą tylko mężczyźni i m o d l ą się - jak przyjdzie kolo takiej kuczki i powie: 'Boże d o p o m ó ż * - to Ż y d musi rozwalać taką kuczkę i stawiać od nowa." (Polka, lat 77, Makucie) „Kuczki - wtedy j o d ł a m i obstawiali ganki i jedli tam. Jesienią zawsze 'kuczki' były." (Polka, lat 70, Dziewieniszki) J e s i e n i ą stawiają z desek taką szopę, c h o d z ą tam jeść, nazywa się to kuczki. Zawsze nawet jak deszcz padał to nie budowali dachu w tych szopach." (Polka, lat 85, Jonawa) W tradycji ż y d o w s k i e j z w i ą z a n e j ze ś w i ę t e m P u r i m , infor­ matorzy p a m i ę t a j ą j e d y n i e p o s t a ć H a m a n a . Z w y c z a j „ p ę d z e ­ nie H a m a n a " p o j a w i a s i ę w n i e k t ó r y c h r e l a c j a c h . J e s t jeszcze jak Żydzi 'pędzą Hamana' - tak jak pędzali Pana Jezusa-tu w Podbrzeziu oni zapłacili jednemu c z ł o w i e k o w i (bo to Powiek musi zaprzedać się za pieniądze) i robili z nim tak jak •nekę pańską - pędzili go, opluwali, szturchali, żeby się prze­ wracał." (Polka, lat 77, Makucie) »A na Hamana to oni najmowali z katolików, z chrześcijan. y" im płacili dobrze. Ale jego tam i szturchali, i plowali, •naśmiewali się tylko jak umieli." (Polak, Podbrzezie) w wypowiedziach i n f o r m a t o r ó w d o t y c z ą c y c h ż y d o w s ­ k o ś w i ę t a P e s a c h - d o o b c h o d ó w tego ś w i ę t a n i e z b ę d n e r o b i e n i e m a c y z k r o p l ą niewinnej c h r z e ś c i j a ń s k i e j k r w i . ^ ' s y d o t y c z ą c e uzyskiwania krwi d o m i n u j ą w relacjach Powiadających o Pesach. T y l k o jeden z naszych r o z m ó w ¬ * w i e d z i a ł nieco w i ę c e j o t y m ś w i ę c i e . 1 „Świętują podobnie jak my W i e l k a n o c - paschą, tylko że u nich to na pamiątkę uratowania z Egiptu, no i też tego, że Jezusa zamęczyli. Słyszeliśmy o macy, oni robią z wody, mąki i krwi małego dziecka chrześcijańskiego. Nie wiem po co im to [...], przed Wielkanocą oni się wszystkiego z domu pozbywają, chleb z domu wypędzają i garnki ha strych w y n o s z ą , przygotowują specjalną zastawę na tą Wielkanoc, chleba wcale nie jedzą przez całe święta." (Litwin, lat 80, Podbrodzie) O b r z ę d o w o ś ć r o d z i n n a u ś w i ę c a j ą c a n a j w a ż n i e j s z e etapy w życiu człowieka była poddawana szczególnie wnikliwej o b s e r w a c j i przez o b i e s p o ł e c z n o ś c i - c h r z e ś c i j a ń s k ą i ż y d o w ­ s k ą . C e r e m o n i ę ż y d o w s k i c h z a ś l u b i n , wesela o r a z p o g r z e b u p o r ó w n y w a n o z analogicznymi o b r z ę d a m i chrześcijańskimi. Natomiast ceremonia obrzezania - przyjęcia c h ł o p c a do s p o ł e c z n o ś c i - przez n i e k t ó r y c h p o r ó w n y w a n a z chrześcijań­ skim chrztem, była u w a ż a n a za inną, niezrozumiałą i o b c ą . Nasi r o z m ó w c y niewiele wiedzieli o o b r z e z a n i u , a niewiedzę tłumaczyli t y m , ż e s a m i nie o b s e r w o w a l i swoją tego o b r z ę d u t y l k o z n a l i go z p r z e k a z ó w . „Obrzezanie robią osiem dni po urodzeniu. W Podbrodziu leż tak robili, raz zawezwali rabina, jak dzieciak miał już 12 dni, rabin bardzo się gniewał, że za p ó ź n o . Po obrzezaniu przyjęcie wy­ prawiali, tak jak po chrzcie." (Polak, Olany) 0 o b r z ę d z i e z a ś l u b i n o p o w i a d a ł barwnie jeden z r o z m ó w ­ ców: „Ślub żydowski: w specjalnym lokalu się spotykają, przychodzi rabin. M ł o d a para ręka w rękę stoją i c o ś tam pojewrejsku m ó w i ą . N a p o d w ó r k u kopiec ze śmieci usypują i rabin prowadzi m ł o d y c h w o k ó ł tego kopca, później wracają i c o ś tam jeszcze po swojemu m ó w i ą . Potem jest wesele, na środku sali, na stołkach, stoi poczęstunek i w ó d k a . K a ż d y kto kielicha wypija, musi na talerzyku coś p o ł o ż y ć dla m ł o d y c h pieniądze albo złoto. Muzyka gra i jak ktoś chciał zatańczyć to musiał muzykantom zapłacić." (Polak, lat 85, Czarny Bór) „ U nas w Podbrzeziu byłam na ż y d o w s k i m ślubie i weselu. Wesele ż y d o w s k i e musi być po zachodzie słońca. Panna m ł o d a siedzi na trawie w białej sukni, na oczy ma zapuszczony welon, kolo niej z jednej i z drugiej strony siedzą goście i rodzice, do tronu prowadzą schodki. M ł o d y idzie do niej, ale przed nim stoi ławka 1 on siada tam z rodzicami, później wstaje; a m ł o d y c h : pannę - jej rodzice, a kawalera - jego rodzice biorą pod ręce i wprowadzają na p o d w ó r k o , a wtedy Żydzi muszą jego z jednej strony wyrwać - on nie idzie sam. Jak go wyrwali, to on bierze ją pod rękę i idą oni podejdą troszeczkę i w c h o d z ą pod taki baldachim, i pod takim, kilkanaście razy o b c h o d z ą synagogę; pod g o ł y m niebem, pod baldachimem rabin daje ślub, bierze m ł o d y c h za ręce i tymi paciorkami, co Żydzi noszą na rękach - z a w i j a , modli się i tak daje ślub. Później młodzi całują się i wszyscy idą ze świecami, żeby się pogościć, tańczą, i każdy skubie m ł o d ą mężatkę za sukienkę [...] Skąd pan młody przyszedł tam idą, później z a c h o d z ą tam, gdzie jest wesele, stofy zastawione - najwięcej ciasta, cielęciny, ryby, pieczone potrawy, d r ó b , no i pejsachówka - siedzą i tańczą przy lampionach, wesele d ł u g o nie trwa, ł ó ż k o dla panny młodej na noc poślubną ściele jej matka, później bardzo liczy się, czy panna młoda była dziewicą czy nie, jeżeli nie to Żydzi jej nie uważają." (Polka, lat 77, Makucie) Z a n o t o w a n e przez nas o p o w i e ś c i o ż y d o w s k i m pogrzebie z a w i e r a j ą wiele s z c z e g ó ł ó w , s ą d o k ł a d n e i b a r w n e : „Pogrzeb: podobny jak u nas. W deskach Żyda kładą, i w takiej skrzyni do ziemi spuszczają. Na głowę wkładali im gliniane garnki, ubrani byli w kostiumy. Normalnie, na leżąco ich chowali." (Polka, lat 70, Dziewieniszki) „Oni tych zmarłych inaczej c h o w a j ą , biorą ich tylko do prześcieradła, zawijają i deskami okładają, a trumny nie robią tak. jak my [...], oni mu śmierć przyspieszają, żeby się nie męczył, to poduszkę na głowę zakładają | . . . ] " (Polak, lat 65. Podbrodzie) „ P o g r z e b ż y d o w s k i wygląda tak: nieboszczyk leży na p o d ł o d z e , na kocu bez trumny, w czarnym chałacie. Najęte są płaczki - Polki, bo Żydzi nie płaczą, siedzą tylko i mruczą c o ś po swojemu. Na żydowski cmentarz w i o z ą tylko w skrzyni, kładą 91 �1 cztery deski i od góry deski, i zasypują ziemią - nieboszczyk u ł o ż o n y jest nie całkiem na leżąco, a współleżąco. Nad grobem modli się rabin, każdemu Ż y d o w i , który będzie na pogrzebie wytną nożyczkami kawałek materiału z ubrania - ale co z tym później robią nie wiem." (Polka, lat 77, Makucie) „Pogrzeb żydowski: k o p i ą j a m ę i w niej sadzają nieboszczyka - mówią, że dlatego, żeby prędzej wyszedł z grobu przy sądzie jak katolik, co na leżąco w grobie." (Polak, lat 85, Czarny Bór) „ D l a nich największym przestępstwem jest jak ktoś jest niewy. kształcony. Oni wszystkie siły wkładają w to, żeby dziecko wszechstronnie wykształcone było [...] T y m się różnią od naszych że zawsze byli wykształceni, oni więcej ze s o b ą trzymają, tacy więcej egoistyczni s ą . " (Kobieta z grupy starowierców, lat 40 Suderwa) W czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j z n i s z c z o n e z o s t a ł y m a ł e m i a s teczka w w i ę k s z o ś c i ż y d o w s k i e , z k t ó r y c h k a ż d e zwane b y ł „ m a ł ą J e r o z o l i m ą " a l u d n o ś ć u l e g ł a e k s t e r m i n a c j i . Wraz z n i m i z n i k n ą ł ś w i a t t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j na L i t w i e . Jego o b r a z ż y j e teraz t y l k o w p a m i ę c i i o p o w i e ś c i a c h s ę d z i w y c h m i e s z k a ń c ó w L i t w y . I d o p ó k i o w i n a o c z n i świad­ kowie, m a j ą c y n i e g d y ś m o ż l i w o ś ć obserwowania ż y c i a Ży. d ó w i i c h o b y c z a j ó w ż y j ą - Ż y d p o s t r z e g a n y b ę d z i e jako osobnik obdarzony s z c z e g ó l n y m i cechami charakteru, i ¬ czej w y g l ą d a j ą c y , inaczej ś w i ę t u j ą c y . 0 Z analizy m a t e r i a ł ó w d o t y c z ą c y c h postrzegania ż y d o w s ­ kiej o b r z ę d o w o ś c i d o r o c z n e j i r o d z i n n e j p r z e z n a s z y c h nież y d o w s k i c h r o z m ó w c ó w w y n i k a , iż z a c h o w a ł y s i ę g ł ó w n e c e c h y , rysy o b r z ę d ó w , c z a s e m nawet k o m p l e t n e , b a r w n e relacje, w y m i e n i a j ą c e wiele s z c z e g ó ł ó w r y t u a ł u . N a s z y m i r o z m ó w c a m i byli z a r ó w n o ludzie s ę d z i w i - c i k t ó r z y z n a l i ż y d o w s k i e zwyczaje i święta z bezpośredniej obserwacji j a k i m ł o d s z e pokolenie, k t ó r e z n a ł o jedynie kilka nazw d o t y c z ą ­ c y c h ś w i ą t takich jak; K u c z k i , Straszna N o c Pędzenie H a m a n a w i e d z ą o n i c h j e d y n i e tyle, ile d o w i e d z i e l i s i ę z opowieści rodTiców, dziadków. P r z e z w i e k i k o n t a k t ó w Ż y d ó w ze s p o ł e c z n o ś c i a m i n i e ż y d o w s k i m i , c h r z e ś c i j a ń s k i m i w y t w o r z y ł s i ę pewien z e s p ó l p r z e k o n a ń , s ą d ó w , mocno osadzonych w m e n t a l n o ś c i obu grup. N a s i r o z m ó w c y przypisywali Ż y d o m pewne cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e , k t ó r e i c h z d a n i e m b y ł y istotne p r z y o k r e ś l a n i u , k i m jest Ż y d , k t o n i m jest. Z ł e c e c h y p r z y p i s y w a ­ no Ż y d o m w i ą z a ł y się z zawodami przez nich w y k o n y w a n y ­ m i np.: h a n d l a r z , s k l e p i k a r z , k a r c z m a r z . W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i agrarnej te z a j ę c i a b y ł y d e p r e c j o n o w a n e nie oceniano ich na r ó w n i z p r a c ą rolnika. D o najczęściej k r y t y k o w a n y c h cech ż y d o w s k i e g o charakteru" należały m . i n n i e u c z c i w o ś ć , c h y t r o ś ć , d b a ł o ś ć o w ł a s n e interesy. „Oni są zupełnie inni ludzie, oni nie m o g ą żyć jak k o g o ś nie oszukają. Nienawidzili pracować, mogli się tylko handlem zaj­ m o w a ć , taki byl u nich zwyczaj. Nieuczciwi byli, oszukiwali, chociaż na głupstwie a musieli [...] Oni są chytrzy i dobrze pracują w handlu, bardzo są uprzejmi, bo wiedzą jak z ludźmi żyć, żeby u nich kupowali." (Polka, lat 77, Makucie) „Charakter ich wyraźnie odróżnia się od charakteru innych ludzi negatywnie. Żyd najczęściej nie był uczciwy - to chyba tylko ci najbiedniejsi, co żebrali u L i t w i n ó w . " (Polak, lat 80, Podbrodzie) „Żydzi to są kombinatorzy - to nawet w Talmudzie jest napisane, że Ż y d musi k o g o ś o s z u k a ć - j a k nie oszuka 'goja' to nie jest Żyd. Żydzi w o g ó l e to jest brudny naród." (Polka, lat 72, Podbrodzie) „Żydzi nie pracowali, handlowali, ale byli też dobre stolarze, krawcy. M ó w i się, że Ż y d ciebie sprzeda i kupi a ty nie będziesz wiedział kiedy." (Polak, lat 85, Jonawa) D o b r e c e c h y p o d k r e ś l a n e w c h a r a k t e r z e ż y d o w s k i m to przede w s z y s t k i m te d o t y c z ą c e k o n t a k t ó w m i ę d z y l u d z k i c h , t a k w i ę c Ż y d z i byli p r a c o w i c i , u p r z e j m i z d o l n i inteligentni ż y c z l i w i u c z y n n i d a w a l i na k r e d y t z w r a c a l i u w a g ę na „Żydzi to dobrzy ludzie. Ż y d da na kredyt i przyniesie do domu i wszystko, ale od serca to nie bardzo [...]" (Polka, lat 77, Makucie) „ U nich charakter taki, że trzymają się za sobą. Jak Ż y d biedny, to wszyscy Żydzi złożą na niego pieniądze, żeby m ó g ł hand­ l o w a ć . " (Polak, lat 85, Jonawa) „biedni byli, tacy pokorni, nic złego nikomu nie robili, z handlu tylko żyli [...] oni byli bardzo grzeczni dla ludzi." (Polka, lat 70, Suderwa) n a P r z e d s t a w i o n e przez nas p o w y ż e j p o g l ą d y n a temat Ży¬ d ó w i i c h ż y c i a p r z e k a z y w a n e z p o k o l e n i a na pokolenie f u n k c j o n u j ą d o t ą d n a L i t w i e . P e w n e c e c h y z a c z y n a j ą być b a r d z i e j e k s p o n o w a n e , cechy fizyczne w y r ó ż n i a j ą c e Żyda p e w n e elementy c h a r a k t e r u n a r o d o w e g o takie j a k : spryt' n i e u c z c i w o ś ć , n i e s z c z e r o ś c , a z drugiej strony s w o i s t a praco! w i t o ś ć , w r o d z o n a inteligencja i c h ę ć z d o b y w a n i a wiedzy R ó w n o c z e ś n i e ż y w e s ą w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w Litwy o p o w i e ś c i o „ m o r d z i e r y t u a l n y m " i a p o k r y f o Ż y d z i e i świni T a k i s t a n rzeczy s p o w o d o w a n y jest n i e m o ż l i w o ś c i ą konfron­ tacji w i e d z y nabytej od starego p o k o l e n i a z w ł a s n y m do­ ś w i a d c z e n i e m . J e d n o c z e ś n i e l i c z b a l u d z i p a m i ę t a j ą c y c h Wil¬ no j a k o „ d r u g ą J e r o z o l i m ę " k u r c z y s i ę . Ś w i a d k o w i e życia Ż y d ó w w d i a s p o r z e litewskiej w y k r u s z a j ą s i ę . Jest to sytua­ c j a , k t ó r a s p r z y j a u t r w a l a n i u s i ę s t e r e o t y p ó w j a k o pewnego s c h e m a t u , k t ó r e g o nie d a s i ę z w e r y f i k o w a ć . Paradoksalne jest, i ż w s y t u a c j i , kiedy p o d m i o t stereotypu z n i k n ą ł , on sam f u n k c j o n u j e dalej i z a p e w n e d ł u g o jeszcze b ę d z i e - choć z r e d u k o w a n y d o k i l k u c h a r a k t e r y s t y c z n y c h c e c h - żywy i czytelny d l a m i e s z k a ń c ó w L i t w y . S t o s u n e k d o s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j nigdy nie b y ł jedno­ lity, w n a s z y c h b a d a n i a c h s p o t y k a l i ś m y s i ę z r ó ż n y m o p i n i a m i i p o g l ą d a m i n a t e m a t Ż y d ó w . P o m i m o tego, iż w i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w p r z y t a c z a ł a d r a s t y c z n e opowieści 0 m o r d z i e r y t u a l n y m , czy o p i s u j ą c Ż y d a o p e r o w a ł a w więk­ s z o ś c i p e j o r a t y w n y m i o k r e ś l e n i a m i - nie s p o t k a ł y ś m y jawnie a n t y s e m i c k i c h w y s t ą p i e ń c z y z d e c y d o w a n e j n i e c h ę c i k» Ż y d o m . W y j ą t k i e m jest tu n e g a t y w n y s t o s u n e k r o z m ó w c ó w l i t e w s k i c h , j a k i u j a w n i a ł s i ę w w y p o w i e d z i a c h naszych l i t e w s k i c h i n f o r m a t o r ó w . N i e m o ż n a n a podstawie kilku - b y ć m o ż e p r z y p a d k o w o z b i e ż n y c h - w y p o w i e d z i uogól­ n i a ć . D l a t e g o nie t w i e r d z i m y , ż e c e c h ą charakterystyczna stereotypu Ż y d a u L i t w i n ó w jest agresja czy antysemityzm, z w r a c a m y w i ę c u w a g ę n a r ó ż n i c e j a k i e u j a w n i a j ą się w wypo­ wiedziach r o z m ó w c ó w . S t e r e o t y p o w y w i z e r u n e k Ż y d a i s t n i e j ą c y w c i ą ż n a JL-itwie z a w i e r a w i ę k s z o ś ć e l e m e n t ó w m o d e l u „ o b c e g o " opisanego j u ż p r z e z J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a (1935) i Florians Z n a n i e c k i e g o (1973). N a t a k ą s y t u a c j ę nie m i a ł a wpłyW e k s t e r m i n a c j a Ż y d ó w , p r z e c i w n i e - stereotyp wykształcony k i e d y ś p r z e z t r a d y c y j n ą s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , utrwali) aj 1 f u n k c j o n u j e d a l e j , b y n a j m n i e j nie j a k o relikt epoki sprzw H o l o k a u s t u , ale j a k o m o d e l c a ł y c z a s u l e g a j ą c y przeo­ b r a ż e n i o m a z a r a z e m c z y t e l n y d l a w i ę k s z o ś c i mieszkance-* współczesnej Litwy. L I T E R A T U R A Atamauskas S. Jewrei w Litwie, Vilnius 1990; Błaszczyk G . Litwa współczesna. Warszawa, P W N 1992; Bystroń J . S. Megalomania narodowa, Warszawa 1935; Cała A. Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa 1992; Gutowski M . Komizm w polskiej 92 sztuce gotyckiej, Warszawa 1973; Lithuania nr 2 (3) 1991, [^ff. nik]; Tyloch W . Judaizm, Warszawa 1987; Unterman A. ŻJ*\ Wiara i Życie, Wydawnictwo Łódzkie 1989; Znaniecki F . Studta^ antagonizmem do obcych, Poznań 1931 �/ Informatorzy, wywiady , K. 1931». Kowale, rej. solecznicki. ZM A. Pokropek |C 1914, Dziewieniszki. rej. solecznicki. ZM A Pokropek j K I W . Nasielany. rej świeciański. ZM A. Pokropek 4 K 1902, Powiewiórka, rej świeciański. ZM A. Pokropek < K 1930. Korkożyszki, rej. świeciański. ZM A. Pokropek j K 1922, C u m y Bór. rej. wileński. ZM - A. Pokropek 7 K. 1908. Klaczuny, rej. świeciański. ZM - A. Pokropek g' vi 1905. Czaukszlc. rej solecznicki. Z M -A. Pokropek o' M 1912, Podwarańce, rej. wileński. ZM A. Pokropek K 1938. Kowale, rej. solecznicki. ZM A.Pokropek • l' M 1909, Kiejucie. rej solecznicki. ZM - A. Kowalczyk ¿ 1912, , K 1904. Jaglimoncy. rej. solecznicki ZM A Pokropek K. 1931. Sapieżyszki. rej. świeciański. ZM A. Pokropek ,4 M 1934, Podwarańce. rej. wileński. Z M A Pokropek 15 K 1931. Podwarańce, rej. wileński. ZM P. Kowalsk. .¿ Białorusin. 1919. Powiewiórka, rej. świeciański. Z M - A. Pokropek 17 K. 1925. Orzełowka, rej. wilcńsk,. ZM A Pokropek 18 K. 1902. Czerany, rej. świeciański. ZM A. Pokropek |9 K. 1916, Skierlany, rej świeciański. Z M A. Pokropek J¿ li. 1904, Maciucie, rej. solecznicki. ZM - A. Pokropek 21 K. 1905, Korkożyszki, rej. świeciański. ZM - A. Pokropek 22 K. 1912, Koleśniki, rej. solecznicki. ZM - A. Pokropek 23 K 1900, Kiejpuny, rej. wileński. ZM P Kowalski H K 1915, Butrymańce, rej. solecznicki. ZM P. Kowalski 25 M. 1926. Ejszyszki, rej. solecznicki. ZM - P. Kowalski 26 K. 1921. Świętniki, rej. trocki. ZM - B. Lipka 27. M. 1923, Kule, rej wileński. ZM P Kowalski 21. M. 1908, Wodokly. Lauda. ZM M. Olszewski 2). K. 1912. Babiniszki, Lauda. ZM M. Olszewski 30. K. 1928, Kule. rej. wileński. ZM P. Kowalski 31. K. 1902, Koleśniki, rej.solecznicki. ZM K Gieryszewska, A. Kowalczyk 32. K. 1915, Hoduciszki, rej świeciański. ZM M. Olszewski 13 K. 1907, Stare Troki, rej, trocki. ZM B. Lipka 34. M. 1919. Urzejowice. woj. przemyskie ZM K. Gieryszewska 35. M. 1914. K 1923. Załamanka, rej. solecznicki. ZM D. Stępniak. J. Domańska 36. M. 1913. Wojdagi. rej solecznicki. ZM - P Kowalski 37. M. 1903. Turgiele. rej. solecznicki. ZM - P Kowalski 38. K. 1924, M 1923, Pruchnik, woj przemyskie ZM A. Wieczorek 39. M 1914. Krempna, woj. krośnieńskie. ZM A. Kowalczyk. M. Olszewski 40. Lemko, 1902. Tylawa, woj. krośnieńskie. ZM I. Winiarska. A. Pokropek 41. M. 1913, K. 1914, Lemki, Chyrowa. woj. krośnieńskie. ZM I. Winiarska, A Pokropek 42. K. 1922, Maguny. rej świeciański ZM A Pokropek 4Í.M 1907, Czerany, rej świeciański. ZM A. Pokropek 44. K. 1925, Jurgiszki, rej. solecznicki. ZM M. Olszewski 45. M. 1907, Miedziuki. rej sirwincki. ZM D. Stępniak. J . Domańska 46. K. 1920, Podbrzezie, rej. wileński. Z M - P. Kowalski 47. K. 1915, Świeciany. ZM - P. Kowalski 48 M. 1900, Koleśniki. rej. solecznicki. ZM K. Gieryszewska, A. Kowalczyk 49 M. 1922, Międzyrzecz Stary, rej. Irocki. ZM - A Wieczorek » M. 1934. Podbr/ezie, rej wileński. ZM A Kowalczyk *l K. 1915, Pozgrynda. rej. solecznicki ZM A. Kowalczyk 52. K. 1913, Chłopice, woj. przemyskie. ZM - K. Gieryszewska 53. K. 1908. Kotkiszki, rej. solecznicki. ZM M. Olszewski * K . 1915. Sawiczuny. rej wileński ZM A Pokropek 8 . Ł 1910, Świeciany. ZM P. Kowalski *• K. 1909. Pruchnik, woj, przemyskie. ZM - K. Gieryszewska K. 1927. Stare Troki. rej. trocki. ZM - K. Gieryszewska M- 1911. K. 1920, Chłopice, woj. przemyskie. ZM - A. Wieczorek * K. 1919. Sory. rej. świeciański ZM P. Kowalski » Litwinka, 1920, Maciucie, rej. solecznicki. ZM A. Pokropek °| M. 1906, Korsaki, rej. solecznicki. ZM P. Kowalski * Ł 1914. Kule. rej wileński. ZM P Kowalski M K 1920, Turgiele. rej solecznicki ZM M Olszewski * K 1932, Podbrzezie, rej. wileński. ZM P.Kowalski *J. 1929, Pogiry, rej. wileński. N K. Gieryszewska *• 1928, Świeciany, Z M - P. Kowalski „• ^ l'IO, Babiniszki. Uuda. ZM M. Olszewski 1906,' Jadanie, rej solecznicki. solecznicki. ZM M. Olszewski « '•u ' IÜ ' e - rej • 191B, Milkulice, woj przemyskie ZM 1 . Marcinkowska , • * '915. Ujezna, woj. przemyskie. ZM - M. Marcinkowska ^ ' 9 3 8 , Węgierka, woj. przemyskie. ZM A. Kutrowska. M Marcinkowska. J. Ł ) 0 K n M 06 J a c k a n L K 4 7j , . ' " - G a j e . rej solecznicki ZM A.Kowalczyk * M lo' * ' " J Przemyskie ZM M. Marcinkowska ' i K I» . J- wileński. N A. Wieczorek \ |í' „ t « l e . Lauda. ZM - M. Olszewski 77 u' ¡P- t u n e l e . Lauda. ZM - M, Olszewski ' K loí?' í y ' « z Siary, rej. wileński. N K Gierszewska " Kr "ll wileński ZM M Olszewski *• K i « í í ? " - Z " * ™ * - M. Olszewski k i, , " ' J solecznicki. ZM M Olszewski »'«. Warsoka. rej solecznicki ZM A. Pokropek T U a w o J c M m i e n i s z ! : i re 82. K. ok. 70 lat, kolonia Miednikl, rej. wileński. ZM - J. Domańska 83. K. 1923, K . ok. 55 lat, Rukojnie. rej. wileński. ZM - J . Domańska 84. K. 1923. K . 1916, Załamanka. rej. solecznicki. Z M - D. Stępniak, J . Domańska 85. K. ok. 70 lat. Zemagule, rej. wileński. N D. Stępniak, i . Domańska 86. M. ok. 60-70 lat, Glinciszki. rej. wileński. ZM - D. Stępniak, J. Domańska 87. M. 1897, Dobra, rej solecznicki ZM A Pokropek 88. K. ok. 60 lat, Michalówka. rej wileński. ZM - J . Domańska 89. K. ok. 60 lat, Bujki, rej. solecznicki. Z M - D. Stępniak, J . Domańska 90. M. 19)9, Jeczmieniszki, rej. wileński. ZM - K. Gieryszewska 91. K. 1933. Zalosa. rej. wileński. N - K. Gieryszewska 92. K. ok. 70 lat, Dowgiedance, rej. solecznicki. ZM • J. Domańska 93. K. 1912, Stare Troki, rej. trocki. N - A. Wieczorek 94. K. 1907, Punżany, rej. wileński. ZM M. Borkowska 95. K. 1929. Podbrzezie, rej wileński. ZM - J. Domańska 96. K. 1922. Miedniki. rej wileński. ZM J. Domańska 97. K. Kawiszki. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 98. K. 1925. Ryliszki. rej. solecznicki ZM D Stępniak 99. K. ok. 60 lat. kolonie Miedniki, rej wileński. ZM - J. Domańska 100. K . 1926. Wozbiniszki. rej. solecznicki ZM - J. Domańska 101. K . 1925. Jurgielany. rej. solecznicki. ZM - J. Domańska 102. M. ok. 70 lat. Purwiany, rej solecznicki. ZM - J. Domańska 103. K. 1930. Krawczuny. rej. wileński. N - K . Gieryszewska 104. K . 1922, Paszki, rej. solecznicki. ZM D. Stępniak, J Domańska 105. K. 1912. Rostyniany, rej. wileński. ZM D. Stępniak. 1. Domańska 106. K 1945. Kiejucie. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 107. K. 1972, Daniliszki Stare. rej. wileński. ZM - A. Kowalczyk 108. K 1924. Rozumna, rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 109. K 1901. Czarnobyl, rej. wileński. ZM - A. Kowalczyk 110. K 1020. Gaje. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 111. K. 1923, Pogowiany. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 112. K 1929, Pogowiany. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 113. K 1928. Gaje. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 114. K 1923, Skubiaty. rej. solecznicki ZM A. Kowalczyk MS. K. 1926. Dziewteniszki, rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 116. K 1927. Krakuny. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 117. K. 1927. Krakuny. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 118. K. 1912. Miedniki, rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 119. K. 1913, Miedniki. rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 120. K 1927, Miedniki. rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 121. K. 1923, Postarace, Łotwa. Z M A. Kowalczyk 122. M. 1922, Zemgala, Łotwa. ZM - A. Kowalczyk 123. K. 1913, Skorbuciany. rej wileński. N - K. Kocjan 124. M. ok. 75 lat. Pilalówka. rej. wileński. ZM - K. Gieryszewska 125. K 1908. Stare Troki. rej. trocki. ZM - K. Gieryszewska 126. M. ok. 70 lat. Suderwa. rej. wileński. N D. Stępniak. J. Domańska 127. K. 1929, Czelyrki, rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 128. M. 1914, K. 1920. Rogożany, rej solecznicki. ZM D Stępniak. J . Domańska 129. K. 1940. Koleśniki, rej. solecznicki. ZM J Domańska, D. Stępniak 130. K. 1920. kolonia Rukojnie. rej. wileński. Z M D. Stępniak 131. K. 1908, Jurgielany. rej solecznicki ZM D. Stępniak 132. K. 1912. Rogożany, rej. solecznicki. ZM - D. Stępniak. J. Domańska 133. K ok. 60 lat. Rostyniany. rej. wileński. ZM - D. Stępniak. J. Domańska 134 K. ok. 60 lat. Jaszuny. rej. solecznicki. ZM - J Domańska 135. K. 1923. Rukojnie. rej wileński. ZM D Stępniak 136 K 1926, Zadworce, rej. wileński N D. Stępniak 137. K. 1927, M. 1925. kolonia Rukojnie, rej. wileński. 138. K. 1931. Jurgielany. rej. solecznicki. N D. Stępniak 139. K. 1921. Pilalówka. rej. wileński. N A. Wieczorek 140. M. 1912, Jurgielany, rej. solecznicki. N D Stępniak 141. K. 1908. Parczew, rej. wileński. N K. Gieryszewska 142. M. 1926, Mejszagoła. rej. wileński. N B. Lipka, A. Wieczorek 143. K. ok. 55 lat, K. ok. 60 lat, Rymaszki. rej solecznicki. ZM - D. Stępniak, J. Domańska 144. Litwinka, ok. 70 lat, Paszki, rej solecznicki. ZM D. Stępniak, J. Domańska 145 K. 1894. Rubnc rej wileński N K. Kocjan 146 K 1925, Nowokiemie. rej. solecznicki. ZM - D. Stępniak 147 K. 1927, Jurgielany. rej solecznicki ZM - J Domańska 148 K. 1922. Swiętniki, rej. trocki. N - K. Kocjan 149 M. 1916, Suderwa. rej. wileński. N - D. Stępniak, J . Domańska 150. K. 1932. Kurhany, rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 151. K. 1912, Kiejucie, rej solecznicki. ZM A.Kowalczyk 152. K. 1913. Szkojdziszki, rej. wileński. N A. Wieczorek 153. 7 1915. Szkojdziszki. rej wileński N M Borkowska 154. K. 1932. Stare Troki, rej. trocki, N A Wieczorek 155. K. 1924, Purwiszki, rej. wileński. ZM D. Stępniak. 1 Domańska 156. M. ok 40 lat. M ok 40 lat, Krawczuny, rej wileński. N A. Wieczorek P a a j M , Klui d z e l o h l n r P a r e k l r e Z M r e M Wszystkie zapisy powstały w latach 1989-1992 i znajdują się w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW M - mężczyzna. K - kobieta, następnie rok urodzenia. ZM - zapis magnetofonowy, N m notował 93 �